mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Филиппов Гаврил Гаврильевич. Филиппов Гаврил Гаврильевич билэлиэгийэ билимин дуоктара, профессор, РФ педагогическай уонна социальнай билимнэрин академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, CӨ билимин үтүөлээх үлэһитэ.
Билимҥэ үлэтин сүрүн хайысхалара: саха тылын морфологията уонна синтаксииһа, саха суруйааччыларын тыла-өһө, саха тылын үөрэтии ньымалара (мэтиэдикэтэ), саха тылын олоххо-дьаһахха туттуллуута, саха тылын истилиистикэтэ.
1944 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Бүлүүгэ Тылгыны нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1951 сыллаахха Тылгыны начаалынай оскуолатыгар киирбит. 1962 с. Үгүлээт орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1962 с. үөрэммит оскуолатыгар математика уонна физкультура учуутала, интэринээт иитээччитэ.
1963-1966 сс. Сэбиэскэй Армияҕа Приморьеҕа Посьет диэн тумул арыыга сулууспалаабыта. Ол саҕана сулууспа болдьоҕо 3 сыл эрээри, секретчиктээбит буолан, солбук кэлбэккэ сыл аҥаара ордук, 3,5 сыл сылдьыбыт.
1966-1968 сс. «Мастаах» сопхуос оробуочайа, Коммунистическай үлэ ударнига. Балтараа сыл үлэлээбит.
1968-1973 сс. СГУ саха тылын уонна литэрэтиирэтин идэтин кыһыл дипломнаах бүтэрбитэ. Тылга Николай Демьянович дьарыктаабыт. Аат туохтуур тиэмэтигэр курсовой, онтон дипломнай көмүскээбит.
1973-1974 с. Новосибирскай ГУ проф. Е.И.Убрятова салалтатынан научнай тиэмэтин анаппыта, экзамен туттарбыта.
1974 с. Тылгыны 8-с кыл, оскуолатыгар саха тылын учууталынан уонна үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн анаммыта. Ол сырыттаҕына хаапыдыра сэбиэдиссэйэ Дьячковскай телеграмманан ыҥыран куонкуруска кытын диэн ыҥыран ылбыт.
1974 с. бүтүүтэ СГУ саха тылын уонна литэрэтиирэтин хаапыдыратыгар аҕа преподаватель быһыытынан үлэҕэ киирбитэ.
1987 с. Алматы куоракка билэлиэгийэ билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбитэ.
1991 с. хаапыдыра сэбиэдиссэйэ.
1991 с. — дассыан, 2000 с. — профессор аатын ылбыта.
1992-2003 сс. саха билэлиэгийэтин уонна култууратын саҥа тэриллибит бакылтыатын декана.
1999 с. Дьокуускайга билэлиэгийэ билимин дуоктарыгар диссэртээссиэйтин көмүскээбитэ.
2003 сылтан саха тылын хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.
2002 с. CӨ НА «Билимҥэ ситиһиилэрин иһин» бэлиэлээх.
2003 с. РФ педагогическай уонна социальнай билимнэрин академиятын дьиҥнээх чилиэнэ.
2005 с. CӨ билимин үтүөлээх үлэһитэ.
200-тэн тахса билимҥэ үлэлээх, ол иһигэр 20-чэ үөрэх кинигэтэ, брошюрата.
«Саха оскуолаларын саҥардан сайыннарыы көрүгэ» олоххо киирэригэр күүскэ үлэлэспитэ, СФКФ сүһүөҕэр туруорбута, ССҮ үнүстүүттэригэр уонна бакылтыаттарыгар саха тыла, төрүт култуура барамайдары киллэрбитэ.
"Сахатыйыы уонна саха тыла" диэн ыстатыйатыттан:
Төрөөбүт тыл эйгэтэ киһиэхэ балык ууга, көтөр салгыҥҥа наадыйарын курдук суолталаах. Ол эрэн балык да, көтөр да ити эйгэтэ суох тыыннаах буолар кыахтара суох. Оттон төрөөбүт тыл киһиэхэ төрөппүттэриттэн бэриллэр социальнай көстүү буолан, кэскилэ, сайдыыта эйгэттэн улахан тутулуктаах. Тыл буомтуйуута омук кэхтэригэр тириэрдэрин үгүстэр өйдөөбөттөр, салгын, уу курдук төрөөбүт тыл өрүү баар, чөл буолуох курдук сыһыаннаахтар. Аҕыйах ахсааннаах омук тыла, кэскилэ хас биирдии киһи төрөөбүт тылыгар сыһыаныттан, оҕотугар иҥэрэриттэн быһаччы тутулуктаах.
Убрятова Елизавета Ивановна. Елизавета Ивановна Убрятова (27.10.1907—04.03.1990) — филология билимин доктора, профессор, Саха Сирин билимин үтүөлээх үлэһитэ (1956), Тыва Республикатын билимин үтүөлээх үлэһитэ (1977), тюрколог, саха тылын уонна атын түүр тылларын грамматикатын уонна диалектарын специалииһэ.
Оло5ун олуктара.
Е.И. Убрятова саха диалектологиятын уонна саха тылыгар синтаксис үөрэтиитин төрүттээччинэн буолбута (Сибирский тюркологический сборник. —Новосибирск, 1976).
Е.И. Убрятова 100-н тахса научнай үлэлэри суруйбута, тюрколог уонна монголист идэлээх учуонайдар быыстарыгар аата биллибит учуонай.
Васильев Юрий Иванович. Васильев Юрий Иванович — Дьаргыстай — лингвист-учуонай, түмэт диэйэтэл, тыл үөрэҕин билимнэрин ханьыдаата, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, РФ Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, Турция Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Вернадскай Владимир Иванович. Вернадскай Владимир Иванович — сэбиэскэй учуонай, ноосфера туһунан үөрэҕи олохтообут киһи, уопсастыбаннай диэйэтэл. Учуонай киэҥ далааһыннаах науканы сэргиирэ: геология, кристаллография, минералогия, геохимия, науканы тэрийии, радиогеология, биология, биогеохимия уонна философия. Сталин аатынан I истиэпэннээх бириэмийэ лауреаата. 
1863 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Санкт-Петербурга төрөөбүт. 1945 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Москубаҕа өлбүт.
Эрнан Кортес. Ферна́ндо Корте́с Монрой Писа́рро Альтамира́но (), ордук биллэр аата Ферна́ндо, Эрна́ндо, Ферна́н эбэтэр Эрна́н Корте́с () — Миэксикэни сэриилээбит, ацтектар судаарыстыбаларын сууһарбыт Испания конкистадора.
Медельин диэн Бадахос провинцияҕа баар сиргэ 1485 төрөөбүт. Кастильеха де ла Куэста диэн Севильяҕа баар сиргэ 1547 сыллаахха ахсынньы 2 күнүгэр өлбүт. Карл V хоруол "Marqués del Valle de Oaxaca" (Оахака хочо маркииһа диэн тиитулу бэлэхтээбит, транслитерация Маркиз дель Валье де Оахака). Кини олоҕун-дьаһаҕын туһунан аҕыйах сибидиэнньэ хаалбытынан устуоруйаҕа суолтатын улаханнык араастаан суруйаллар.
Подбельскай Вадим Николаевич (Паппиевич). Подбельскай Вадим Николаевич (Паппиевич) (1887—25.02.1920) — Сэбиэскэй Арассыыйа почталарын уонна телеграфтарын наркома.
Саха Сиригэр билиҥҥи Мэҥэ Хаҥалас Алтаныгар, Өлөчөйгө, Суон Тииккэ төрөөбүт киһи. Сорох источниктарга алҕас Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр 1887 с. төрөөбүт дииллэр. Амма Алтана — Үөһээ Алтан, Мэҥэ киэнэ — Аллараа Алтан. Саха Сиригэр көскө ыытыллыбыт народоволец Паппий Подбельскай уонна полицияҕа сэбилэниилээх утарсыыны оҥорбут дьахтар уоллара. Аҕата 1889 сыллаахха бырачыас кэмигэр ытыллыбыт. 
Вадим Подбельскай улаатан баран бассабыык буолбут, Олунньутааҕы уонна Өктөөп өрөбөлүүссүйэлэрин, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1920 с. субуотунньукка илиитин өлөрөн, онтон хаан сүһүүрүүтэ баран олунньу 25 күнүгэр Москубаҕа өлбүт.
Симэлийээһин. Симэлийээһин хас да өйдөбүлгэ хайдар:
Атомнай электростанциа. Атомнай электростанция (АЭС) – атом хайдыытыгар тахсар энергияны туһанан электроэнергияны оҥорон таһаарар станция. 
Билигин Россияҕа баар АЭС-тар барыллаан оҥорон таһаарар күүстэрэ — 160,04 млрд кВт·ч/год. АЭС-тары ООН иһигэр баар МАГАТЭ диэн тэрилтэ көрөр, хонтуруоллуур. 
История.
Аан дойду үрдүнэн бастакы АЭС 1954 с. Калууга уобалаһыгар Обнинскай бөһүөлэгин таһыгар тутуллубута. Станция күүһэ 5 МВт. 1956 с. 46 МВт күүстээх станцияны Колдер-Холл куоракка (Улуу Британия), сыл буолан буолан баран АХШ-ка Шиппингпорт куоракка 60 МВт күүстээх станция үлэҕэ киирбиттэр.
Дойдулар.
Аан дойду.
Аан дойдуга баар АЭС толору испииһэгэ 
АЭС-тарга буолбут улахан быһылааннар.
Три-Майл-Айленд (АХШ).
1979 с., кулун тутар 28-гар АХШ-ка, Три-Майл-Айленд куоракка Аан Дойдуга АЭС-ка бастакы улахан быһылаан тахсыбыта. Ол түмүгэр иккис реактор алдьаммыт, тэстибит сириттэн радиациялаах уу сиргэ түспүт (Cиһилии манна аах). МАГАТЭ наардааһынынан 5-ис таһымнаах авария.
Чернобыль (СССР).
1986 с., муус устар 26 күнүгэр СССР, Чернобыль куоракка Аан дойду үрдүнэн ордук улахан алдьаныылаах, ороскуоттаах, дьон өлүүлээх уонна радиация тайаан сытар сиринэн авария буолбута. Авария түмүгэр төрдүс реактор оҥоһуллубат гына урусхалламмыта уонна бетонтан уонна сибиниэстэн чардаат () оҥорбуттара (Манна аах). МАГАТЭ наардааһынынан саамай үрдүк 7-ис таһымнаах авария. 
Фукусима (Япония).
2011 с., кулун тутар 11 күнүгэр Японияҕа, Фукусима куоракка сир хамсааһын түмүгэр Чуумпу океаҥҥа сүүнэ улахан цунами кэлэн «Фукусима дай ичи» Атом станцияны урусхалаабыта. Реактор иһинээҕи давлениятын аччатар клапаны арыйбыттарыгар оргуйбут уу паарыттан водород арахсан түөрт реактортан түөрдээннэригэр утуу-субуу дэлби тэбии буолбут (Быһылаан сиһилии суруллубут сирэ). МАГАТЭ наардааһынынан бастаан 4-үс таһымнаах авария диэн биллэрбиттэр, кэлин 7-ис таһымҥа дылы улаатыннарбыттар.
Сахалыы өс хоһооно. Туһаныллыбыт сирдэр.
Ылылынна: 1. Кулаковский А.Е. Научные труды – Якутск: Кн. изд-во, 1979. – 484 с.
Odyssey Dawn байыаннай эпэрээссийэ. Operation Odyssey Dawn («Одиссея саҕаланыыта» эбэтэр «Одиссей. Саҕаланыы») — АХШ сэбилэниилээх күүстэрэ Лиибийэҕэ тэрийэн ыыппыт байыаннай эпэрээссийэлэрэ. 1973 сыллааҕы ХНТ Совбеһын резолюциятыгар олоҕурбута. Ол резолюцияҕа эйэлээх олохтоохтору көмүскүүр миэрэлэри, ол иһигэр сэбилэниилээх күүстэри туһанан (оккупациялаабакка эрэ), ылар туһунан суруллар.
Ыытыллыбыт кэмэ — 2011 сыл кулун тутар 19 күнүттэн 31 күнүгэр диэри. Буолбут сирэ: Лиибийэ. Түмүгэ: НАТО сэриилэрэ толору кыайыыны ситиспиттэр. Лиибийэ ВВС уонна ПВО сэриилэрэ олоччу кэриэтэ суох оҥоһуллубуттар. 
Сэрии.
Сэрии кулун тутар 19 күнүгэр 2011 сыллаахха саҕаламмыта. Сэриини Франция саҕалаабыта. Лэбийэ байыаннайдара Французстар көтөр аалларын охторбуттара. Ону Французстары көмүскэһэн АХШ уонна Англия Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. АХШ үтүктэн Канаада Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. Кэнники Бельгия, Недерланд, Норвегия, Дания эмиэ Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. Италия уонна Германия Францияҕа көмө оҥороллор.
Кулун тутар 31 күнүгэр НАТО «Сойуустаах көмүскээччи» эпэрээссийэтэ саҕаламмытынан сибээстээн тохтообута.
Муаммар Каддафи. Муаммар Каддафи, Лиибийэ урукку аҕа баһылыга. Толору аата Муамма́р бен Мухаммад Абу Менья́р Абде́ль Саля́м бен Хами́д аль-Кадда́фи (1940 эбэтэр 1942, Сирт, Мисрата, Италиятааҕы Лиибийэ - алтынньы ый 20, 2011). Лиибийэ джамахириятын баһылыга уонна тэрийээччитэ. 1969 сыллаахха тиэрэ тутуу түмүгэр былааска кэлбитэ, полковник дуоһунастаах (генерал дуоһунаһын биэрбиттэрин үрдүнэн полковнигын хаалларбыта). 2011 сыл алтынньы ыйын 20 Арҕаа дойдулар үөһээннэн буомбалааһыннарын көмөтүнэн кинини утары турунааччылар кыыллыы өлөрбүттэрэ.
Маайыын. Маайын - Маарыан - Баарыан - Маарыын (нуучча тылыгар "Недавно" диэн тылбаастанар). Чурапчылар таптаан туттар тыллара. Атын улуустарга тоҕо эрэ кестубэт.
Сибиир доруобуйата. Сибиир доруобуйата ("Сибирское здоровье, Siberian Health"), Бүрээтийэ норуоттар икки ардынааҕы корпорация, 67 дойдуга үлэлиир тэрилтэ. Штаб-квартирата - Новосибирскай. Улахан заводтара уонна фабрикалара - Улан Удэ, Нью Йорк, Москуба, Сидней.
Siberian Health
Филиппов Василий Васильевич. Василий Васильевич Филиппов — техника билимин доктора, профессор.
Олоҕун олуктара.
В 1973 году окончил Московский инженерно-строительный институт им. В.В. Куйбышева, в 1977 г. – аспирантуру МИСИ.
С 1978 г. по 1988 г. – ассистент, старший преподаватель, доцент, заведующий кафедрой строительных конструкций и проектирования, заместитель декана, декан инженерно-технического факультета ЯГУ.
С 1991 г. по 1997 г. – ректор Якутского государственного университета.
С 1998 г. по 2002 г. – народный депутат, Председатель Палаты Республики Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия).
С 1993 г. – действительный член, а с 1994 г. – президент Академии наук РС (Я), с 1997 г. – член-корреспондент Российской академии наук.
Народный депутат РС(Я) III созыва по Бердигестяхскому избирательному округу № 51.
Тинькофф Баан. Тинькофф Баан (), урукку аата Tinkoff Credit Systems () диэн 2006 сыллаахха Олег Тиньков тэрийибит Араассыйа баана. Бу баан салаалара да, банкомааттара суох баан буолар. 2016 сыллаахха Тинькофф Баан Фитч рейтиҥынан рейтиҥа B+ этэ, онтон Мудис рейтиҥынан B2 этэ. уонна Арассыыйаҕа кредитнай карта иккис улахан тарҕатааччы буолар.
Бизнеһын модела.
"«Тинькофф Баан»" — Арассыыйаҕа соҕотох онлайн-баан буолар - ол аата салаалара да, банкоматтара да суох. Дьоҥҥо сүрүн бородууктата - кредит уонна дебет карталара, ону тэҥэ харчыны кылаат ууруута. Баан араас кобрендовай карталары таһаарар, интернет-эквайриҥынан, интернет-маҕаһыыннарга кредит биэрэр, уонна урбаанньыттарга өҥөлөрү оҥорор.
. Ону тэҥэ атын бааннары кытары дьиэни атыылаһарга иэс биэрэр.
Айыы тойон таҥара. Айыы тойон таҥара — Аан Дойдуну бас билэр тойон, тоҕус халлааны олохтооччу, сиргэ баар хамсыыр харамайдары, үөннэри, кыыллары уонна дьоннору төрүттээччи, куйаары бас билээччи улахан аар тойон буолар. Айыы тойон таҥара куһаҕаны оҥорон дьону сөбүлээбэт, бырастыы кыммат. Айыы тойон таҥара оҕолоро диэн сахалар уонна атын омуктар.
TISM. TISM () диэн Австралия рок бөлөҕө.
Бүрээт тыла. Бүрээт тыла (эбэтэр бүрээт-моҥҕол тыла, бэйэтинэн аата — "буряад хэлэн" эбэтэр "буряад-монгол хэлэн") диэн бүрээттэр уонна сорох атын омуктар тыллара буолар. Моҥҕол тылларын бөлөҕөр киирэр. Нуучча тылын кытта Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин ил (государственнай) тыла буолар.
Диалектэр.
Субу маннык диалектэри араараллар:
Лексиканан уонна кыратык фонетиканан уратылаахтар. Морфологияҕа улахан уратылара суох, ол иһин араас диалегинэн саҥарар бүрээттэр бэйэ бэйэлэрин өйдөһөллөр.
Сурук-бичик.
XVII үйэ тиһэҕиттэн ыла моҥҕол былыргы суруга туттуллар этэ. XX үйэ саҕаланыытыгар бүрээт тыла маҥнайгылаан латын суругунан суруллубута: 1910 сыллаахха «Buriaad zonoi uran eugeiin deeji» диэн брошюра тахсыбыта. 1926 сыллаахтан бүрээт латын алпаабытын оҥоруута саҕаламмыта. Үс сылынан алпаабыт оҥкула бэлэмнэммитэ. Ол эрээри, ити барайыак бигэргэммэтэҕэ. 1930 сыл олунньутугар иккис барайыак оҥоһуллубута, ол гынан баран эмиэ туһаныллыбатаҕа. Дьэ, 1931 сыллаахха бүрээт латын алпаабыта үһүстээн тутуллан баран бигэргэммитэ:
Болҕой: x уонна ь буукубалар 1937 сыллаахха биирдэ киирбиттирэ.
1939 сыллаахха алпаабыт өссө биирдэ уларыйбыта: бу сырыыга кириллицаҕа көспүтэ. Нуучча алпаабытыгар холоотоххо үс буукубанан элбэх: ө, ү уонна һ.
En101. En101 (English World Global), 2005 сыллаахха Оклахомаҕа (АХШ) төрүттэммит, омук тылларыгар дьону үөрэтэр, МЛМ бириинсибинэн аан дойдуга үлэлиир тэрилтэ. 
Ситим-сирэ: www.en101.com
Spellbinder. Spellbinder (, («Икки эйгэ») — Австралия уонна Польша кыттыһан уһулбут научнай-фантастическэй сериаллара, 1995 сыллаахха тахсыбыта. Nine Network канаалга кэлэр.
Зоя Трофимүк. Зоя Трофимүк (), Аустралия биллэр скульптора, Чехияттан төрүттээх. Кини оҕото Збых Трофимүк.
Милан. Милан () — Италиа саамай моднай куората, Париж кэнниттэн иккис аан дойду мода уонна шоппинг киинэ буолар. Дьоно 7 миллион.
Сир кэмэ. Сир кэмэ (), Аан Дойду омуктара бары кулун тутар бэһилиэннэй субботатыгар ыытар акциалара. Ити кэмнэ хас биирдии аан дойду куоратыгар уонна дойдуларыгар, биир чаас уоту араараллар. Сылтан сыл аайы, элбэх киһи кыттар буолла.
Корбин Блю. Корбин Блю, толору аата Корбин Блю Рейверс (; 1989–) — аан дойду аатырбыт ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ, АХШ артыыһа.
Консепсьон. Консепсьон () диэн Чили уонна бүтүн Соҕуруу Америка. Олохтоохторун ахсаана 216,061 уонна иэнэ 221,6 км2.
Италиалар. Италиалар (), Италия дойдутун төрүт олохтоохторо, сүрүн омуга.
Тайпэй 101. Тайпэй 101 () — Тайбаан киинигэр Тайпэйга баар халлаан кирбээччи. Халлаан кирбээччи 101 мэндиэмэннээх, үрдүгэ — 509,2 м (шпилын кытта). Аллараа мэндиэмэннэргэ атыы-эргиэн кииннэрэ, онтон үөһээ офистар бааллар. Үрдүгүнэн аан дойдуга уон биирис миэстэни ылар.
Халлаан кирбээччини тутуу 1999 сылга саҕаламмыта. Официальнай арыллыыта 2003 сыл сэтинньи 17 күнэ, онтон 2003 ахсынньы 31 күнүгэр үлэтин тэтимнээхтик саҕалаан барбыта. Халлаан кирбээччини тутуу сыаната 1,7 млрд дуоллар.
Бу халлаан кирбээччигэ аан дойдуга саамай түргэн лифт баар — түргэнэ 63 км/ч. Маҥнайгы мэндиэмэнтэн одуулуур мэндиэмэҥҥэ, ол эбэтэр 89-с этээскэ дылы, 39 сөкүүндэнэн тахсыахха сөп.
Бу тутууга өстүөкүлэни, ыстаалы уонна алюминийы 380 бетон өйөбүл өйүүр, олортон хас биирдиитэ сиргэ 80 м батары түһэ сытар. Тутуу буурҕаттан эбэтэр сир хамсааһыныттан самныбатын гына, үөһээ 87 уонна 91 мэндиэмэннэр икки ардыларыгар 660-тонналаах биэтэҥнэс одон турар. Инженердар этэллэринэн, бу тала күүстээх хамнааһыны 2500 сыл устата тулуйар кыахтаах.
Бу тутууну Taipei Financial Center Corp. бас билэр.
Билиҥҥи кэмҥэ, бу тутуу Тайпэй, Тайбаан эрэ киэҥ туттуута буолбатах, Азия континена бүтүннүүтэ сөҕөр-махтайар символа буолар. Сир үрдүгэр 101 мэндиэмэннээх уонна сир анныгар 5 мэндиэмэннээх. Архитектурнай истиилэ аныгы уонна кытай архитектуратын холботтоон оҥорбуттар.
Таоюань. Таоюань () — Тайвань хотугулуу-арҕаа өттүгэр турар куората, Таоюань провинциятын административнай киинэ.
Устуоруйата.
Куораты XVIII үйэҕэ Хакка диэн омуктар туппуттар. Бу куорат кытыы эргиннэригэр персик мастарын олордон баран, бу сири «Тао-ах-юань» диэн ааты иҥэрбиттэр, тылбаастаатахха «персик саада» диэн эбит. Кэлин аата «Таоюань» диэҥҥэ уларыйар, уонна маннык ааттаах араас Цин династиятын дөкүмүөннэригэр 1888 сылга ахтыллар.
Транспорт.
Тимир суолт.
Таоюань нөҥүө, Тайвань хоту уонна соҕуруу өттүн холбуур, тимир суола ааһар. Таоюань провинциятыгар түргэн сырыылаах тимир суолун тохтобула баар.
Автобус.
Автобус сырыылара, Таоюаны, атын провинциялары уонна куораттары кытары холбууллар.
Норуоттар икки ардыларынааҕы Таоюань көтөр аал порда.
Норуоттар икки ардыларынааҕы Таоюань көтөр аал порда (2006 сылга дылы норуоттар икки ардыларынааҕы Чан Кайши аатынан көтөр аал порда) — Тайваньҥа саамай элбэх киһини, таһаҕы тиэйэр көтөр аал порда. Икки терминаллаах, дойдулар икки ардыларынааҕы рейстары ылынар. Саҥа бырайыагынан, метро Тайпэйы уонна көтөр аал пордун ситимниэхтээхх.
Бырааттыы куораттар.
Бүгүҥҥү күҥҥэ Таоюань түөрт бырааттыы куораттаах:
Осетин тыла. Осетин тыла — осетиннар тыллара.
Осетин алпабыыта:
А ае Б В Гъ д дж дз е ё ж з и й к къ л м н о п Пъ р с т ть у ф х хь ц ць ч чь ш щ ъ ы ь э ю я
Кирис. Кирис. Кирис ох сааҕа, айаҕа туттуллар. Ох саа кириһэ ынах, сылгы тириититтэн оҥоһуллар. Икки өттө туомту баайыллар, кыратык атыннаах.
Apple. Apple Inc. () — Америка Холбоһуктаах Штааттарын корпорацията, персональнай уонна планшетнай компьютердары, смартфоннары, портативнай плеердары, чаһыылары уонна программалары оҥорон таһаарар тэрилтэ. Компьютердар оҥоруутун бастыҥа.
Үчүгэй дизайн уонна инновационнай технологиялары туттарын иһин индустриятыгар дэҥҥэ көстөр репутацияны ылбыта, уонна дьон сөбүлүүр оҥуһүтары ылбыта. 2018 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр саамай ыарахан сыаналаах хампаанньа буолбута – $1,044 трлн.
2018 сылга 500 саамай ордук үлэ биэрэр тэрилтэриттэн үһүс миэстэни ылбыта (Forbes).
Fortuna 500 уонна Nasdaq компонеҥҥа холбонор.
Аата.
Тэрилтэ аата (, ) дьаабылакаттан тахсыбыта, уонна логотипыгар эмиэ яблоко туттулубута.
2007 сыл тохсунньу 9 күнүгэр дылы хампааньа официальнай аата "Apple Computer, Inc." диэн этэ. Бу күнтэн компьютер диэн тылын ылан кэбиспиттэрэ, тоҕо диэн компьютертан ураты атын электрониканы оҥорор этилэр.
Остуоруйа.
1970-с сыллар.
Тэрилтэни Стив Джобс, Рональд Уэйн уонна Стив Возняк Калифорнияҕа тэрийбиттэрэ. "MOS Technology 6502" диэн процессор олоҕугар бастакы персональнай компьютердарын 1970-с сыллар ортолоругар оҥорбуттара. Хас да уон компьютер атыылаан баран, эдэр урбаанньыттар үбүнэн хааччыйыы ылбыттара уонна 1976 сыл муус устар 1 күнүгэр тэрилтэрэлигэр официальнай "Apple Computer, Inc." аат биэрбиттэрэ..
Монгуол тыла. Моҕол тыла ( "mongɣol xele", ) — моҕоллор тыллара, Моҕол сиригэр Ил тыла. 5,7 мөлүйүөн киһи саҥарар.
Моҕол алпабыыта 35 буукубалаах, кириллицаҕа олоҕурар:
Аҕа дойду сэриитин уордьана. Аҕа Дойду сэриитин уордьана — 1942 с. ыам ыйын 20 күнүттэн бэриллэр. Икки истиэпэннээх.
Бу уордьанынан ситиһилээх байыаннай эпэрээссийэ кэмигэр хорсун быһыыларын, эрдээх санааларын көрдөрбүт Кыһыл аармыйа, флот, НКВД уонна бартыһаан этэрээтин байыастара наҕараадаланаллара.
Суворов уордьана. Суворов уордьана — уордьан 1942 с. олохтоммута. 
Бу уордьаны сэрии кэмигэр сатабылларын көрдөрбүт генералларга уонна эписиэрдэргэ биэрэллэрэ. Суворов уордьана 3 истиэпэннээх.
Кутузов уордьана. Кутузов уордьана 1942 с. олохтоммут. 3 истиэпэннээх. Бу уордьаны сэрии кэмигэр сатабылларын көрдөрбүт генералларга уонна эписиэрдэргэ биэрэллэрэ. 
1 истиэпэнин фрону, аармыйаны салайар салайааччыларга уонна кинилэри солбуйааччыларга биэрэллэрэ. 2 истиэпэннээх уордьаны аармыйа салайааччыларыгар, оттон 3 истэпэннэ-эх уордьаны сэрии, кыргыһыы былаанын үчүгэйдик оҥорбуг эписиэрдэргэ биэрэллэрэ.
Александр Невскэй уордьана. Александр Невскэй уордьана - Бу уордьаны кыргыһыы кэмигэр үчүгэй түмүктээх соһуччу саба түһүүнү тэрийбит, хорсуннук саба түһэн үгүс өстөөҕү сууһаран бэйэтэ аҕыйах сүтүктээх тахсыбыт; бойобуой сорудахха, бэйэҕиттэн хас эмэ төгүл күүстээх өстөөх сэриитин имири эспит, эбэтэр бэйэтэ аҕыйах сүгүктээх өстөөх үгүс күүһүн үлтүрүппүт; өстөөҕү улаханнык эмсэҕэлэппит артылыарыйа, тааҥка эбэтэр авиация подразделениетын салайбыт Кыһыл аармыйа эписиэригэр (дивизия хамандыырыттан взвод хамандыырыгар диэри) биэрэллэрэ.
Кыайыы уордьана. Кыайыы уордьана - 1943 с. сэтинньи 8 күнүттэн бэриллэр. Уордьанынан быһыы-майгы (обстановка) Кыһыл аармыйа туһугар эргийэригэр хас эмэ, эбэтэр биир фроҥҥа ситиһиилээх кыргыһыыны ыыппыт үрдүкү хамаандынай састаап эписиэрдэрэ наҕараадаланаллара.
Ушаков уордьана. Ушаков уордьана — Кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. ол охтоммута. Ушаков уордьанынан кыргыһыы үчүгэй тэрээһиннээхтик барарыгар үлэлэспит флот эписиэрдэрэ наҕараадаланаллара. Икки истиэпэннээх. 1 истиэпэнэ -платина, 2 истиэпэнэ - көмүс. Нахимов уордьаныттан үрдүк суолталаах.
Нахимов уордьана. Нахимов уордьана - Уордьан кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. Ушаков уордьанын кыта тэҥҥэ олохтоммуга. 2 истиэпэннээх. Бу уордьан кыра сүтүктээх тахсан өстөөх улахан күүһүн, эбэтэр кинини бүүс-бүтүннүү эспит, ситиһиилээх кыргыһыыны (операцияны) ыыппыт, базаны уонна коммуникацияны сатаан көмүскээбит, өстөөх кимэн киириитин самнарбыт флот саллааттарыгар, эписиэрдэригэр, хамандыырдарыгар бэриллэрэ.
Кыһыл Знамя уордьана. Кыһыл Знамя уордьан — 1924 с. олохтоммута. 
Уордьанынан Аҕа дойду сэриитин сылларыгар сүүһүнэн тыһыынча дьоруойдуу быһыыны оҥорбут буойун, көннөрү киһи (гражданские лица), бартыһаан наҕараадаламмыта.
Богдан Хмельницкэй уордьана. Богдан Хмельницкэй уордьана - ССРС байыаннай уордьана. Алтынньы 10 күнүгэр 1943 с. олохтоммута. Уордьанынан Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Сэбиэскэй Сойууһу босхолоһорго көмөлөспүт, онно сыраларын уурбут байыастар, хамандыырдар уонна бартыһааннар наҕараадаланаллара.
Үс истиэпэннээх.
Уордьан — Аҕа дойду сэриитин кэмигэр олохтоммут бүтэһик полководческай уордьан. Бу уордьан үһүс истиэпэнинэн хамандыырдар эрэ буолбакка, рядовойдар уонна бартыһааннар наҕараадаланыахтарын эмиэ сөп этэ - атын оннук сэбиэскэй уордьан суох. Бу уордьан ССРС уордьаннарыттан өссө биир уратылаах - суруга нууччалыы буолбакка, украинныы (укр. Богдан Хмельницький).
Албан аат уордьана. Албан Аат уордьана - Албан Аат уордьана 1943 с. сэтинньи 8 күнүттэн бэриллэр. 3 истиэпэннээх. 1 истиэпэн — кыһыл көмүс, оттон 2 уонна 3 — үрүҥ көмүстэр. Уордьан сэрии толоонугар тус бэйэлэрэ хорсун быһыыны көрдөрбүт дьоҥҥо бэриллэрэ.
Ленин уордьана. Ленин уордьана — 1930 с. муус устар 6 күнүгэр олохтоммут. 
Аҕа дойду сэриитин сылларыгар 36 тыһыынча кэриҥэ киһи бу уордьанынан наҕараадаламмыт.
Кыһыл Сулус уордьана. Кыһыл Сулус уордьан - Ленин уордьанын курдук муус устар 6 күнүгэр 1930 с. олохтоммута. Бу уордьан Аа дойду сэриитин сылларыгар 2900 тыһыынча кэриҥэ киһиэхэ туттарыллыбыта.
«Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл. «Кыһыл көмүс сулус» мэтээл - Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар бэриллэр «Кыһыл көмүс сулус» мэтээл.
ССРС саамай үрдүк наҕараадата (Высшая степень отличия). Мэтээли муус устар 16 күнүгэр 1934 с. олохтообуттара. 
Бу мэтээли Аҕа дойду сэриитин кэмигэр уһулуччу үтүөнү оҥорбут киһиэхэ биэрэллэрэ. 1943-1991 сс. диэри бу мэтээлинэн 12772 киһи наҕараадапаммыта. Бу наҕараада биир эмэ түбэлтэҕэ эйэлээх кэмҥэ эмиэ бэриллиэн сөп.
«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл. «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээл - Алтынньы 17 күнүгэр 1938 с. олохтоммута. 5210078 киһи наҕараадаламмыта. 
Бу мэтээлинэн Сэбиэскэй аармыйа, Флот, кыраныыссаны маныыр уонна ис сэриилэр, итиэннэ атын омук дойдутун дьоно эмиэ наҕараадаланыахтарын сөп этэ. Мэтээли сэрии кэмигэр эр санааларын киллэрэн хорсуннук сэриилэспит, кыраныыссаны кыраҕытык манаабыт, саҥа байыаннай тиэхиньикэни баһылаабыт уонна бэлитиичэскэй бэлэмнэниигэ ситиһиилээх саллааттарга биэрэллэрэ.
«Хорсунун иһин» мэтээл. «Хорсунун иһин» мэтээл - Мэтээли олохторун кэрэйбэккэ хорсун быһыыны көрдөрөн сэриигэ кыттыбыт, анал сорудаҕы толорбут, кыраныыссаны кыраҕытык манаабыт аармыйа, флот, ис дьыала уорганнарын саллааттарыгар биэрэллэрэ.
«Хорсунун иһин» мэтээл муус устар 17 күнүгэр 1938 с. олохтоммута. Уопсайа 4 мөл. киһи наҕараадаламмыта.
«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл. «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. . 
Мэтээл 1470000 киһиэхэ бэриллибит: Ол иһигэр 15 тыһ. былакаадаҕа түбэспит оҕолорго.
«Одесса көмүскэлин иһин» мэтээл. «Одесса көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. . 
Мэтээлинэн 30 тыһ. киһи наҕараадаламмыта.
«Севастополь көмүскэлин иһин» мэтээл. «Севастополь көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. .
52540 киһи наҕараадаламмыт.