mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Лев Габышев. Лев Львович Габышев 1920 сыл сэтинньи 10 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Түбэҕэ диэн дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Ийэтэ- Матрена Григорьевна, аҕата- Лев Егорович Габышев бурдук үүннэрэллэрэ, ынах-сүөһү иитиитиннэн дьарыктанналлара. Лев Габышев маҥнайгы хоһоонноро 1934 сыллаахха бэчээттэнэллэр, ол кэнниттэн эдэр суруйааччылар хомуурунньуктарыгар 40 кэриҥэ хоһооно тахсар.
Саха суруйааччыта Лев Габышев тылбаасчыт быһыытынан уһулуччу киһи этэ. Нууччалыы-сахалыы, сахалыы-нууччалыы холкутук тылбаастыра, икки тылынан саҥарара. Кини үлэтин түмүгэр М. Рыльскай, А. Мишкевич, К.Федин, С.Шипачев, э. Межелайтис, м. Исаковскай сахалыы саҥардыллыбыттара. Сэмэн Тумат «Дьол төрдө үлэҕэ» ыстатыйатыгар суруйан турардаах: «Бу курдук бары наукаларга күлүүс буолар, аан дойдулуун билиһиннэрэр кыахтаах нуучча тылыгар биһиги талааннаах прозаиктарбыт, драматурдарбыт айымньыларын дьиҥ-чахчы уус-ураннык тылбаастыыр саха киһитэ, оо, үгүһэ буоллар ньии! Лев Габышев нууччалыы тылга тылбаастыыра биһиги сахабыт норуота культурнай, интеллектуальнай таһыма үүммүтүн, үрдээбитин кэрэһэлиир диэтэххэ омун буолуо суоҕа» (Тумат, 1980). Саха фольклорун уонна олонхо тылбааһыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрбит. П. А. Ойуунускай "ьурулуйар Ньургун Боотур"олонхотун тылбаастаабыта. «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалы төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
Нуучча тылыгар тылбаастаабыт айымньылара:
УУс-уран айымньы тылбааһа:
Звягель. Звягель () диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 55 086 (2022).
Попельня. Попельня () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 987 (2014).
Андрушивка. Андрушивка () диэн Украина Жытомыр уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 049 (2012).
Била Крыныця (Житомир уобалас). Била Крыныця () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 945 (2011).
Гаврил Иванович Макаров. Гаврил Иванович Макаров- Дьуон Дьаҥылы 1914 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Чурапчы оройуонугар Болтоҥо нэһилиэгин биир уһук алааһыгар Кындалга орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини оҕо сааһын ыыра Таатта уонна Түөйэ үрэхтэр ыпсыыларын лыахтаах кырдалларынан, нэлэһийэр киэҥ алаастарынан, суһумнуу күөгэйэр чараҥ тыаларын саҕаларынан ааспыта. 
Макаровтар оччотооҕу киэбинэн олох бары сиэрин-туомун тутуһан олорбуттара. Дьону мунньан олоҥхолотуу, кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ остуоруйаалааһын бу дьиэ кэргэн олоҕун аргыһа этэ. 
Үөрэх-билии наадатын өйдүүр төрөппүттэр уолчааны оскуолаҕа биэрбиттэрэ. Ганя ситиһиилээхтик, умсугуйан туран үөрэммитэ. Учууталларыттан хайҕанара. Ол эрээри уолчаан ити дьоло уһаабатаҕа. Маҥнай утаа Гражданскай сэрии буолан тбыһыы-майгы уларыйыыта мэһэйдээбитэ. Онтон 1924 сыллаахха аҕата Иван Афанасьевич сэллик ыарыыттан өлбүтэ. Иитэр-аһатар киһилэрэ суох хаалбыт ийэлээх уолу аҕаларын инилэрэ Иван уонна Егор Макаровтар бэйэлэригэр сыһыаран олордубуттара. 
Кини оччоттон поэзияҕа тардыстыылааҕа. Норуотун ырыатын матыыбыгар дьүөрэлии хоһооннору этэн субурутарын, хоһоону айыыга дьоҕурдааҕын болтоҥолор адьас кыра сааһыттан бэлиэтии көрбүттэр эбит.
Сүүрбэ сааһын да туола илик Гаврил Иванович 1937 сыл күһүнүгэр саха бастакы лингвист-учуонайа С.А. Новгородов аатынан Чурапчытааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Кини Түөйэлээхэп диэн псевдонимынан хас да хоһоону өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар таһаартарбыт кэмэ этэ.
Тылбаас туһунан уопсай өйдөбүл 
Өксөкүлээх Өлөксөй М.Ю. Лермонтов "Демонын" тылбаастаан "Якутская жизнь" хаһыакка бэчээттэппитэ. А.С. Пушкин прозатын сабыдыалынан хас да новеллалары суруйбута, ону ааһан, 1926 сыллаахха "Борис Годуновтан" түөрт оонньууну тылбаастаабыта. 
Саха литературатын саҕалааччылар А.Е. Кулаковскай, Н.Д. Неустроев, А.И. Софронов уус-уран литератураны төрүттээһиҥҥэ тылбааһы оҥоруу наадатын ыйбыттарын, кинилэр биэрбит сүбэлэрин-амаларын этигэр-хааныгар иҥэриммит Г.И. Макаров - Дьуон Дьаҥылы өссө киэҥ соругу бэйэтин иннигэр туруоруммута уонна "Евгений Онегин" курдук нуучча олоҕун энциклопедиятынан ааҕыллыбыт А.С. Пушкин сүдү суолталаах айымньытын сахалыы саҥардыы сыралаах үлэтигэр туруммута. Хоһоонунан роман хас биирдии строфата - сүнньүнэн туспа лоскуй, хоһоон иһигэр хоһоон курдук. Улахан буукуба - женскэй рифма, үһүс - мужской. Бастакы строфа тиэмэни этэр, иккис - сайыннарар, үһүс - кульминация, икки бүтэһик - кылгас быһа биэрэр сытыы афористическай түмүк. Итини барытын тылбаасчыт халбаҥнаабакка тутуспута киһини сөхтөрөр. 
Г.И. Макаров А.С. Пушкин хоһоонунан романын тылбаастат, А.Т. Твардовскай аатырбыт поэматын "Василий Теркины" сахалыы саҥардыыга дьүккүөрдээхтик ылсыбыта. 
Хомойуох иһин, Дьуон Дьаҥылы бу сүрүн үлэни өлөр өлүү мэһэйдээн ситэрбэккэ хаалбыта. Ол эрээри, улахан үлэ саҕаланыыта түмүктээх буолбута. Саха бастакы үгэһитэ Күн Дьирибинэ ситэрэн А.Т. Твардовскай 60 сааһын туолар үбүлүөйүн көрсө Саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар "Василий Теркин" сахалыы тылынан туспа кинигэнэн тахсыбыта.
Тылбаасчыттар Дьуон Дьаҥылы уонна Күн Дьирибинэ ис сүрэхтэриттэн бэринэн туран үлэлээбиттэрэ. Тылбааска бэриниилээх буолуу - бу улахан өйдөбүл.
Швейцер Александр Давыдович. Швейцер Александр Давыдович — (1923—2002) тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, аатырбыт лингвист, уһуйааччы уонна ааҥыл тылын тылбаасчыта.
Аҕа дойдутааҕы тылбаас түөрүйэтин, тута тылбаас сэбиэскэй оскуолатын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ. А. Д. Швейцер тута тылбаасчыттар икки ардыларынааҕы түмсүүлэрин маҥнайгы көлүөнэтигэр киирсэр. Кини омук тыллаах Байыаннай үнүстүүткэ уһуйааччынан, ол кэнниттэн, Москубатааҕы омук тылын Судаарыстыбаннай Педогогическай үнүстүүтүгэр өр кэмҥэ үлэлээбитэ, онно тылынан тылбаас хаапыдыратын салайара. Кэнники сылларга Арассыыйатааҕы билим акадьыамыйатын (РАН)Тыл үөрэҕин үнүстүүтүгэр билимҥэ сүрүн үлэһитинэн үлэлээбитэ.
Монографиялара:
Бархударов Леонид Степанович. Леонид Степанович Бархударов (1923 - 1985) - лингвист, тылбаас теориятын специалииһэ, филология билимин доктора.
Олоҕун олуктара.
1923 сыллаахха Ленинград (Санкт-Петербург) куоракка төрөөбүт.
Филолог үөрэҕин Ленинградтааҕы судаарыстыбыннай үнүбүрсүөткэ саҕалаабыт. Ол эрэн сэрии буолан үөрэҕин тохтоппут. Салгыы Леонид Степанович Москуба куоракка омук тылын Байыаннай үнүстүүтүгэр үөрэнэ киирэр. Үөрэҕин бүтэрэн баран хандьыдаат диссертациятын көмүскээбит уонна аангылыйа тылын хаапыдыратын салайааччыта буолбут. 
1965 сылтан саҕалаан өлүөр диэри уһуйааччы (учуутал) уонна учуонай үлэтэ М. Торез аатынан Омуктар Тылларын Үнүстүүтүн (билиҥҥитэ МГЛУ) кытта ситимнээх.
Латышев Лев Константинович. Латышев Лев Константинович — германист, тылбаасчыт, тылбааһы үөрэтээччи. Билэлиэгийэ билимин дуоктара, бырапыассар. 
Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспа (1958—1990), ол иһигэр Байыаннай омук тылын үнүстүүтүгэр (1967—1990). 1992 с. — 2011 сыллаахха диэри Лингвистика уонна култууралар ыккардыларынааҕы коммуникация үнүстүүтүгэр германскай филология хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ. Филология билимин хандьыдаата (1978), көмүскээбит тиэмэтэ: «"Лексическая сочетаемость немецких глаголов лексико-семантической группы обладания"». Дассыан (1980). Филология билимин дуоктара (1985), диссэртээссийэтин тиэмэтэ: «Тылбаас эквивалентнай буолуутун кыһалҕалара» ("Проблема эквивалентности перевода"). Бэрэпиэссэр (1992). ИЛиМК Москуба уобаластааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрсиэтин (МГОУ) диссэртээссийэтин сэбиэтин солбуйааччы бэрэстээтэлэ, РУДН диссэртээссийэтин сэбиэтин чилиэнэ. Билим эйгэтигэр сэргиир хайысхата: тылбаас уопсай уонна чааһынай түөрүйэлэрэ.
Наҕараадалара: Үрдүк үөрэхтээһин ытык үлэһитэ ("Почётный работник высшего профессионального образования"), 2010.
Үлэлэрэ:
1. Перевод: Теория, практика и методика преподавания [Текст] : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 2-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2005. - 192 с.
2. Перевод: Теория, практика и методика преподавания : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 3-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2007. - 192 с.
3. Перевод: Теория, практика и методика преподавания [Текст] : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 4-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2008. - 192 с.
4. Курс перевода: Эквивалентность перевода и способы ее достижения : научное издание / Л. К. Латышев. - М. : Междунар. отношения, 1981. - 248 с.
5. Перевод: проблемы теории, практики и методики преподавания : кн. для учителя школ с углубл. изуч. нем. яз. / Л. К. Латышев. - М. : Просвещение, 1988. - 160 с
6. Технология перевода : Учеб. пособие по подгот. переводчиков (с нем. яз.) / Л.К. Латышев. - М. : НВИ-Тезаурус, 2000. - 278 с.
7. Технология перевода : Кн. для преподавателя с метод. коммент. и ключами к упражнениям / Л.К. Латышев. - М. : НВИ-Тезаурус, 2001. - 88 с. о.д.а
Тиэкис. Тиэкис диэн тиэмэлээх бэйэтин кытта ис хоһоонунан ситимнээх хас да этииттэн турар. Тиэкис киирии, сүрүн уонна түмүктүүр санаалаах буолуохтаах. 
Икки сүрүн трактор баар: имманентнай (киэҥ, философскай нагрузенная) уонна репрезентативнай (чааһынай). Имманентнай ньымата текси автономнай олоххо сыһыаннаһыыны, ис структураны муһуннарыыны сыал- сорук оҥостор. Репрезентативнай- тиэкиһи ырытыы тас тиэкиһи ырытыы ураты көрүҥүн быһыытынан.
"Текст «диэн тиэрмин лингвистикатыгар тылы киллэрэн туран, киэҥ суолтаҕа туттуллар. Текси ылыныы тиэкиһи уонна психолингвистика чэрчитинэн үөрэтиллэр. Ол курдук, холобур, И. Р. Гальперин маннык быһаарар: «бу сурук- Бичик, объективное в виде письмо объективное в виде лексической, грамматической и логической связи, состоященное моральное характер, прагматическое установканы и сообщенно литературно".
Копирайтинг ( — = суруйуу) — реклама эбэтэр атын формалаах тиэкиһи суруйуу. Бу атыы- эргиэн, компания, өҥөнү, киһи эбэтэр идиэйэни популяризациялыыр текстэр.
Копирайтердар-реклама эбэтэр атын формалаах тиэкиһи суруйдулар. Холобур: ыстаан, сценарий для ТВ- и радиоликов, иреспроения, рекламные статьи, нормативные статьи о. д. А.
Английскай тылынан» копирайтинг " диэн тыл солото суох уонна тылдьыкка суох.
«Копирайтер» () диэн тыл «писатель рекламной и пропагандистских текстов ("a writer of advertising copy").
Истилиистикэ өйдөбүлэ. Арассыыйаҕа истилиистикэ науката XX үйэ 20-c сылларыттан саҕалаан үөскээн сайдан барар. Ол гынан баран тыл үөрэхтээхтэрэ истилиистикэ предметин быһаарарга өр кэмҥэ биир санааҕа кэлбэккэ мөккүспүттэрэ. 
XX 10-40 сс. Ш. Балли, Г.О. Винокур, Х. Касарес, Л.В. Щерба, Л.П. Якубинскай истилиистикэ чинчийэр педметин маҥнайгы олугун уурбуттара. Ол кэнниттэн, бастатан туран, В.В. Виноградов салгыы сайыннарар,эбэр, онтон А.И. Ефимов, М.Н. Кожина наардаан, тупсаран, чуолкайдаан суруйбуттара биллэр. 
Истилиистикэ педметин быһаарарга, истилиистикэ кэрдииһэ (яруһа) диэн туспа суох буолан, киһи улаханнык мунаарар. Холобура тыл үөрэҕэр фонетика, лексика, морфология, синтаксис диэн кэрдиис (ярус) арааһа баар, ону тыл фонетика, лексикология, грамматика диэн анал салаалара үөрэтэр. Итинтэн сиэттэрэн, омос көрдөххө, истиилистикэ анал үөрэтэр предметэ суох курдук. Ол эрээри, истилиистикэ тыл атын салааларыттан уратыта диэн тыл саҥарар саҥаҕа туттуллуутун үөрэтэр. Оттон саҥарар кэмҥэ киһи, биллэрин курдук, бу лексиката, бу халыыба, бу тыл ситимэ эҥин диэн араара турбат. Онон, истилиистикэ дорҕоону, тылы, тыл халыыбын, саҥа чааһын, тыл ситимин, этиини барытын хабар, ол гынан баран тыл лексическэй, грамматическай о.д.а. суолтатын буолбакка, тус-туһунан сэмсэ (истилистиичэскэй) суолтатын анаан үөрэтэр.
Бу туһунан истилиистикэни араас кэмҥэ чинчийбит үөрэхтээхтэр маннык этэллэр:
Г.О. Винокур: "...стилистика обладает тем свойством, что она изучает язык по всему разрезу его структуру сразу, т.е. и звуки, и формы и т.д.,но зато с особой точки зрения и создает 
для стилистики в чужом материале ее собственный предмет"
Ш.Балли этэринэн, истилиистикэ тыл сүрүн суолтатын буолбакка, онно эбии буолар экспрессивнэй, эмоциональнай толбону үөрэтэр. Маны Ш. Балли истилиистикэ науката тыл атын салааларыттан, ордук лексикологияттан, сүрүн уратыта буолар диэн этэр.
О.С. Ахманов:"Определение стилистики как науки о тех элементах языка, которые присоединяются к собственно выражению мысли, сопровождают собственно семантическое содержание высказываемого т.е. науки о разного рода экспрессивно-эмоционально-оценочных моментах в языке является правильным"
А.И. Ефимов суруйарынан, истилиистикэ син биир фонетика, лексикология, морфология. синтаксис курдук саҥа дорҕоонун, тылы, сомоҕо домоҕу, тыл ситимин, этиини үөрэтэр. Ол эрээри, фонетика, лексика, грамматика, орфография сөпкө саҥарарга, суруйарга, үөрэтэр буоллаҕына, истилиистикэ тылы араас синонимтан,вариантан биир ордугун, сатаан талан туттарга үөрэтэр. 
Барытын түмэн эттэххэ, истилиистикэ, үгэс курдук, саҥа дорҕоонун, тыл, саҥа чааһын, тыл ситимин, этии истииллии суолтатын, кырааскатын, толбонун (тыл истилиистикэтэ, структурнай истилиистикэ)уонна тыл араас туттулук истиилин, манна тыл баайын туттар уратытын (тыл-өс истилиистикэтэ, туттулук истилиистикэ) үөрэтэр аналлаах.
Туттулук истиил. Туттулук истиил үөскүүр усулуобуйата ханнык баҕарар омукка маарыннаһарын быһыытынан, бастаан нуучча тылын туттулук истиилин лиэксикэтин билсиэххэ сөп. 
хроника, обзреватель" уонна общественнай-политическай тиэрмин: акция, ратификация; 
Маннык тыл публицистика истиилигэр хойуутук туттулар буолан, истииллэргэ киирдэҕинэ эмиэ оннук өйдөбүлү биэрэр, "употребление их в других сферах придает речи публицистичность".
Кэпсэтии истиилэ эмиэ икки бөлөххө арахсар: а) кэпсэтии литературнай тыла; б) литературнай нуорма тас өттүнээҕи тыл (просторечие).
Городок (Житомир уобалас). Городок () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2671 (2012).
Першотравневое. Першотравневое () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2517 (2011).
Чуднов. Чуднов () диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 5 752 (2011).
Сүдү эстии.  
Сүдү эстии диэн галактика үөскээбитин, сулустар бөлөхтөммүттэрин туһунан теория.
Сүдү эстии теориятыгар аан дойду бастаан итии кыра уонна чиҥ этэ, туох да суох этэ, ол курдук сулустар, атомнар, араас тыннаах форма уо д.а. Онтон 13,77 ± 0,059 млрд сыл аннараа өттүгэр, космос олус түргэнник тэнийбитэ, (ол кэнниттэн "Сүдү эстии" диэн аттаммыта) ол кэнниттэн атомнар баар буолбуттар, онон сулустар уонна галактикалар үөскээбиттэр. Билигин аан дойду эмиэ тэнийэ турар, ол гынан баран сойон бытаарбыта.
Уопсайынан космос температурата түһэн иһэр уонна тэнийиитэ быттаран иһэр. 
Фред Хойл радиоҕа кэпсииригэр туттубута. Ону сөбүн итэҕэйбэт этэ. Учуонайдар ол аат сөп буоларын сөбүлэспэтэхтэрэ, ол гынан баран ол аат күлүүлээҕин иһин туттар санааламмытар. 
Учуонайдар Сүдү эстии теориятын араас көрдөрүүлэригэн тирэхтэнэллэр. Биир ордук сүдү суолталааҕынан ыраах баар галактикалар кыһыл халбарытыытын ааттыллар. Кыһыл халбарытыытынан сырдыкка Допплер эффега тахсарын ааттыллар. Ханнык эмит объект сиртэн бардаҕына кыһыл курдук көстөр, тоҕо диэн хамсаныылара долгун волнатын уһатар. Ол кыһыл халбарытыытын суоттаатаан учуонайдар галактика тэнийэ турарын быһаарбыттар. Ону тэҥэ таҕаныы түргэнин эмиэ быһаарыахха сөп эбит. Ону быһаардахха учуонайдар бастаан чиҥ состояние хаһан баар буола сылдьбытын эмиэ быһаарбыттар - 13.8 млрд сыл аннараа өттүгэр. Туох барыта кэҥэтиллиннэҕинэ тымныйар, ол иһин бастаан олус итии этэ диэн быһаарыахха сөп эбит..
Атын Сүдү Эстиини өйүүр чинчийиилэр аан дойдуга баар химическай элеменнар ахсааннарыттан тахсар. Водород, гелий уонна литий ахсаннара Сүдү эстии теориятын кытта дьүөрэһэллэр.
Аан дойду тэнийиитин графига.
Бастаан олус элбэх буола сылдьыбыт:
Джон Кеннеди. Джон Фицджеральд Кеннеди ( - Сэтинньи 22 1963) киэҥник "Джек" эбэтэр инициалларынан JFK диэн ааттыллара, 1961 сыллаахтан кинини 1963 сыллаахха өлөрүөхтэригэр дылы АХШ 35-с президена этэ. Ордук эдэр АХШ президена этэ, 43 саастааҕар талыллыбыта. Кини былааска баар эрдэҕинэ Сибиинньэ Заливыгар операция, Карибаҕа кризис, Берлиҥҥа истиэнэни тутуу, Космоска эккирэтиһии, Америкаҕа негрдар гражданскай бырааптарын иһин охсуһуу уонна Вьетнам сэриитин саҕаланыыта. 
Олоҕун олуктара.
Кеннеди Бруклайн, Массачусетска 1917 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр төрөөбүтэ. Кеннеди дьиэ кэргэнигэр тоҕус оҕолортон иккис этэ. Аҕата - Джозеф Кеннеди (1888-1969) - бизнесмен, онтон 1938-1940 сылларга Холбоһуктаах Хоруоллукка АХШ посолунан үлэлээбитэ. Ийэтэ Роуз Фитцжеральд (1890 -1995) Бостон мэрын оҕото этэ.
Гарвард университетын бүтэрбитэ. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр АХШ флотугар сулууспалаабыта. Сэриигэ Дьоппуоннары кытта кыргыһыыга көхсүн өлөрбүтүн да буоллар кини хамаандатын быыһаабыта, кэлин ол быһыытын иһин мэтээл ылбыта.
1946 сыллаахха Конгресска талыллыбыта, онтон 1952 сыллахха Сенатка талыллыбыта. Жаклин Бувьеры кытта 1953 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр ыал буолбуттар, иккиэн түөрт оҕоломмуттар: Каролина, Джон, Патрик уонна биир оҕо икки эрэ күн олорбут.
Президент сыллара.
Кеннеди Демократическай партия чилиэнэ этэ. 1960 сыллахха президент быыбарыгар Республиканскай партия чилиэнин Ричард Никсоны кыайбыта. Билиҥҥигэ дылы Кеннеди ордук эдэр президент буолбутунан биллэр. Ол гынан баран кини өссө бастакы Рим католига этэ, уонна Путлицер бирииһин ылбыт президент буолар. Киэҥ дьоҥҥо тылы этэргэ биир улахан маастар этэ, ол кэнниттэн эдэр америка олохтоохторо көтөҕүлэммиттэрэ.
Президенныр срогун саҕаланыытыгар Кубаҕа саба түһүнү илии баттаабыта. Ол саба түһүү табыллыбатаҕын кэннэ Карибскай кризис саҕаламмыта. Ол кризис бириэмэтигэр Куба ССРС-тан элбэх атомнай бомбаны аҕалтарбыта. Аан дойду атомнай сэриитигэр ол биир ордук чугас кэм этэ. АХШ флотугар Кубаны төгүрүтэн турарга бирикээстээбитэ. Ол кэнниттэн ССРС-ы кытта дуогабардаспыта. ССРС атомнай бомбаларын Кубаттан таһаарар, онтон АХШ Турцияттан эмиэ суох оҥорор диэн.
Өлөрүүтэ.
Кеннедига 1963 сыл сэтинньи 22 күнүгэр Техас штат Даллас куоратыгар өлөрүү буолбута. Куорат уста аһыылаах массыынанан айаннаан истэҕинэ сааттан ыппыттар. Кеннедига иккитэ түбэспиттэр. Парклэнд госпиталыгар илдьэ барбыттар, ол күн күнүс 1 чааска өлүүтүн биллэрбиттэр. Кинини Ли Освальд Харвины өлөрүөхсүтүнэн биллэрбиттэр, ону кини аккаастаммыт, ону кинини икки күнүнэн өлөрбүттэр.
Сэтинньи 25 күнүгэр Үрүҥ дьиэ аттыгар көмүүтүн процеһа ааспыт. Арлингтон, Вирджиния штатыгар сытар.
Хорошев. Хорошев () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 880 (2012).
Романов (Житомир уобалаһа). Романов () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 7 800 (2011).
Иршанск. Иршанск () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 771 (2013).
Малин. Малин () диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 26 941 (2012).
Перс тыла. Перс тыла (فارسی) — Иран, Афганистан уонна Таджикистан ил тыла. Пакистан, Узбекистан уонна Азербайждаҥҥа элбэх киһи саҥарар. Пакистаҥҥа оскуолаларга иккис омук тылын курдук үөрэтиллэр. Былыр саҥарар сирдэргэ Персия империята баар буола сылдьбыта.
Перс тылыгар элбэх диалект баар. Перс тылын Ираҥҥа "фарси", Афганистаҥҥа "Дари" эбэтэр "Фарси", уонна Таджикистаҥҥа "Таджик тыла" диэн ааттыыллар. Суруллуута атын-атын да буоллар кэпсэттэхтэринэ атын дойдулартан сылдьар дьой өйдүөхтэрэ. Ираҥҥа элбэх тыл боронсуус тылыттан киирбит, онтон Таджикистаҥҥа нуучча тылыттан.
Алфавит.
Перс тылын алпабыыта:
ا ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و ه ی
Перс алпабыытаИраҥҥа уонна Афганистаҥҥа тутталлар, арааб тылыгар майгынныр, ол гынан баран тыл эйгэтэ уонна дьиэ кэргэнэ атын буолан тыллара уонна грамматиката олус атын. Онтон Таджикистаҥҥа уонна Узбекистаҥҥа ССРС-ка киириэтэриттэн кириллица тутуллар буолбута, ол иннинэ эмиэ араабскай тылыгар майгынныыр бичик этэ.
Холобурдар.
Перс тылыгар этиилэр холобурдара:
Британия Империята. Британия Империята диэн урукку күүстээх дойду этэ. Холбоһуктаах Хоруоллукка бас билэнэр этилэр. Устуоруйаҕа биир улахан империя этэ. Чыпчаалыгар аан дойду 23%-ын хонтуруоллуур этэ. Билигин ол империяҕа киирэ сылдьыбыт дойдулар Нациялар Доҕордоһууларыгар киирэллэр. 
Англия былааһы ыларын XVII үйэҕэ саҕалаабыта, уонна Хоту Америкаҕа уонна Индияҕа колониялары олохтообута. Онтон сылтаан Голландияны уонна Францияны кытта өстөөх буолбуттар, Испания хотторбутун кэнниттэн ити дойдулар икки улахан күүстээх империялары олохтообуттара. Англо-голландскай сэрии уонна Сэттэ сыллаах сэриилэр кэнниттэн Хоту Америкаҕа уонна Азияҕа Голландия уонна Франция сирдэрин былдьаабыта. Америка тутулуга суох иһин хамсааһын баар да буоллар, империяҕа улахан дьайыыны оҥорботоҕо. 1919 сыллаахха Британия Аан дойду бастакы сэриитин кыайыылааҕынан тахсыбыта, уонна Британия ордук күүстээх периода саҕаламмыта. XIX үйэҕэ олорор дьоннор Британия империятыгар күн хаһан да олорбот диэн ааттыыллара. Ол гынан баран, Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн Британия империята суох буолбута.
Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн деколонизация саҕаламмыта. Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн былааһы миэстэҕэ баар норуоттарга биэрэр буолбута, тоҕо диэн сэрии кэнниттэн Британия банкрот этэ, уонна былааска баар дьон уларытыахтарын баҕараллара.
Империя биир кэнники чааһын - Гонкоҥу Британия Кытайга 1997 сыллаахха биэрбитэ.
Кумахы (ыарыы). Кумахы эбэтэр Титириир ыарыы () диэн сыстыганнаах ыарыы, паразиттарынан тарҕанар. Киһиэхэ паразиттар хаан иһигэр киирдэхтэринэ ыалдьар. Сыл аайы 300-700 мөл. киһи кумахынан ыалдьар, уонна 1-2 мөл киһи өлөр.
Кумахыны аҕалар паразит аата Плазмодиум диэн протозоа буолар. Протозоа диэн биир эрэ клектаттан тутар организмнары аатыыллар, бактерияттан быдан кыра уонна боростуой.
Киһи сүнньүнэн "Анофелес" эбэтэр "Кулекс" диэн кымаар көрүҥнэриттэн киһини ыстаатаҕына ыалдьар. Плазмодиум диэн кымаар оһуобай силэ. Ол силин киһини ыстыырыгар ыһар, оччоҕуна ыарыы саҕаланар.
Тыһы кымаардара эрэ тарҕаталлар, тоҕо диэн атыыр кымаардара хааны хомуйбаттар. Кинилэр үүнээйи нектардарын иһэллэр. Тыһы кымаар хааны сымыыт оҥороругар туттар. 
Киһи атыннык эмиэ ыалдьыан сөп. Ол курдук оҕо ийэтин иһигэр ыалдьыан сөп. Эбэтэр хаан кутуутугар эмиэ сыстыһыахха сөп. Сорох дьон шприц инньэтин ыалдьыбыт киһи кэнниттэн иккистээн туттан ыалдьыан сөп. 
Кумахы паразитын олоҕо.
Плазмодиум хас да көрүҥэ малярияны ыҥыраллар:
"P. vivax" уонна "P. falciparum" малярия улахан өттүн аҕалаллар. 
Тарҕаныыта.
Дьон нэһилиэнньэтиттэн 40% малярия баар сиригэр олорор, ол курдук:
Өлүү 90% Афркаҕа буолар. Ыалдьыбыт дьонтон ордук өлөр категорията - оҕолор. Оҕо өлбөтөҕүнэ даҕаны мэйиитигэр улахан дьайыылаах буолар.
Өлүү кэнники бириэмэҕэ олус аччаабытын да иһин дьадаҥы дойдуларга кымаардары кытта охсуһууга эбэтэр эми ыларга харчы суох, сороҕор харчы баар да буоллаҕына медицина системата суох буолар, ол курдук Африка орто дойдуларыгар сэрии буола турар, эбэтэр соторутааҕыта бүппүтэ, ол гынан иһин медицина системата олохтоммотох.
Ыарыы сибикилэрэ.
Кумахы сибикилэрэ
Кумахы бэлиэлэрэ:
Араабтыы сурук-бичик. Араабтыы сурук-бичик диэн Арааб тылыгар туттуллар алпабыыт. Атын тыллар ол курдук Перс тыла уонна Урду майгынныыр бичиктэри тутталлар.
28 тутаах буукуба баар. Бары илииттэн курдук суруллаллар, илииттэн да буоллар, бэчээттэммит да буоллар. Ол аата буукубалар бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон сылдьаллар. Араабтыы сурук-бичик уҥаттан хаҥас суруллар. Хас буукуба 4 формалаах буолуон сөп. Ханнык формата туттуллара аттыгар турар буукубалартан тутулуктаах. Улахан уонна кыра буукуба диэн суох.
Алпабыыты өссө сыыппаралары суруйарга тутталлар, ол гынан баран аныгы бириэмэҕэ ол аччаата. Сүнньүнэн, араабтыы сыыппаралары суруйаллар.