mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Попов Гаврил Петрович. Попов Гаврил Петрович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрииттэн ыстаарсай лейтенант сыбаанньалаах эргиллибит, разведчиктар взводтарын хамандыыра.
Нам I Хомустаах нэһилиэгин киинэ Кыһыл Сыыртан 4 килэмиэтирдээх Арыы Тииккэ олохтоох Күрбэлэр диэн ааттаах ыал улахан уоллара. Сэрии иннинэ "Үүнэр салаа" колхуос суотчутунан үлэлээбит. Бырааттара Роман сылгыһыт, оттон Никита тутууга үлэлиир эбит. Гаврил сэриигэ бастакы хомуурга барбыт. Бырааттара 1942 с. күһүнүгэр борохуотунан Граф Биэрэгиттэн фроҥҥа барар 400-кэ аты арыаллаан айаннаабыттар. Ол иннинэ сэриигэ барыахтаах аттары бэлэмнээһиҥҥэ сылдьыбыттар.
Гаврил 1943 сыллаахха Днепр таһынааҕы госпитальга аатырбыт Дьоруой Поповтуун көрсөн хаартыскаҕа түспүттэрэ баар эбит.
Роман 1943 с., оттон Никита 1942 с. өлбүттэрин туһунан биллэрии кэлбит. 1945 сыл сайыныгар Гаврил төннөн кэлэригэр төрөппүттэрэ суох буолбуттар. Гаврил Дьокуускайга милиисийэлээбит, биллэр Гаврил Десяткинныын бииргэ үлэлээбит.
Конников Гаврил Иннокентьевич. Конников Гаврил Иннокентьевич - Аҕа дойду улуу сэриитин кытыылааҕа, Тиихэй акыйааннааҕы флокка сулууспалаабыт, Үтүөлээх железнодоржник.
Аҕата Алдан сахата, 9 ыйдааҕар ийэтэ өлөн эдьиийдэригэр иитиллибит. Скрябиннар диэн бэрт сэниэ ыаллартан төрүттээҕин билэр эбит. Уолу кыра эрдэҕинэ Охуоскайга илдьибиттэр. Сэриигэ 1942 сыллаахха, уон аҕыстааҕар ыҥырыллыбыт. Кэргэнин Нина Борисовналыын үс сыл Биробиджааҥҥа олорбуттар, онтон Литовко диэн ыстаансыйаҕа олохсуйбуттар.
Ti Ti Ti. Ti Ti Ti диэн Бразилияҕа (Rede Globo) уһуллубут телесериал (теленовелла), 2010 сыл от ыйын 19 күнүттэн тахсар.
Бу сериал 1985 сыллаахха тахсыбыт сериал римейка. Маннык артыыстар кытталлар: Мерило Беникайо, Александр Борг, Cláudia Raia, Malu Mader, Кристиан Торлони, Фернанда Суза, Dira Paes уонна Джулия Гам.
Байтаһын. Байтаһын – быйыл төрөөбөтөх, уойбут ынах, биэ уонна кыыл (тайах) тыһыта.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Баҕарах (иһит). Баҕарах (иһит) — киэҥ айахтаах намыһах күөс. Үксүгэр үүт үрүмэлииргэ туттуллар.
Өссө маны көр.
Баҕарчах
Туһаныллыбыт сирдэр.
И. К. Попов. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
Баҕарчах. Баҕарчах эбэтэр баҕалчах, баҕаччах — чычаас, нэлэгэр туой иһит, күөс, сороҕор атахтаах буолар.
Өссө маны көр.
Баҕарах
Туһаныллыбыт сирдэр.
И. К. Попов. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
Балхах. Балхах — үс атахтаах намыһах кыра чороон.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И. К. Попов. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
Баҕах. Баҕах – Былыргы сахалар араас туомнары оҥорорго анаан туруорар баҕаналара. Үксүгэр үс саһаан кэриҥэ үрдүктээх, хас да сиринэн моонньоммут буолар. Холобур, ыһыахтарга кымыс иһитин, кэрэх тириитин ыйыырга, ытык сүөһүнү баайарга анаан. Сороҕор туһунан туомнарга анаан хаһы да биир сиргэ туруораллар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Балтарык. Балтарык — Сыарҕаҕа эбэтэр массыынаҕа тиэллибит оту баттатан кэлгийэр (өтүүлүүр) мас.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Бараан. Бараан – "эргэр." Дьиэ-уот ис-тас тэрилэ.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Биһик. Биһик – кыра оҕону утутар уйа, орон: хамнаттахха биэтэҥниир гына оҥоһуулаах. Көспүт суолтаҕа туох эмэ үөскээбит-ууһаабыт сирин этэллэр. 
Өһүөҕэ ыйанар быалаах эбэтэр муостаҕа турар атахтаах буолар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Биһээл. Биһээл — Мындыр, сэрэх, уолҕамдьыта суох, хаһан да санаабычча оҥорбот киһи.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Бит, биттэнии. Бит, биттэнии диэн былыргы саха итэҕэлинэн кэлин буолуохтааҕы эрдэттэн билии.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Болууска. Болууска — Харчы чиэппэрэ ().
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Болгуо. Болгуо – Урут саха ууһа уруудаттан уһааран ылар тимирин сомоҕото. "(Кэпс. тут. – Халыҥ, көһүүн, көнтөрүк)"
Тылы уус-ураннык туһаныы.
Былыргы таабырын: Сир анныгар итии болгуо сытар үһү (таайыыта: арҕахтаах эһэ)
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Боотулу (тыл суолтата). Боотулу (тыл суолтата) – Хардарыта анньыллыбыт мас тоһоҕоҕо ууруллубут сүһүөхтэрдээх бүтэй.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Боруоска. Боруоска () диэн мэлиллибит, муннунан сыҥсыйан тардыллар табах.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Бөһүүкэ. Бөһүүкэ — бөлөнүйбүт сүөгэйгэ үүтү эбэн, ытыйан баран, кыратык тоҥорон оҥорор ас. Тымныыга бөһүтээт, тута сиэнэр.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И. К. Попов. Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт. — Дь.: Бичик, 2004.
Булуҥ (тыл суолтата). Булуҥ (тыл суолтата) – Алаас эбэтэр күөл тыа иһигэр үтэн тахсан турар өттө.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И. К. Попов. Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт. — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
Буоҕара. Буоҕара – туох эмэ курдуу туттарыыта.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Буодьу. Буодьу – Бүүрүк, кытыы,("Төгүрүччү кэккэлии үүммүт ыарҕа буодьулаах ырааһыйа түөлбэлээн сытар. НЯ.С.423"), таҥас түүлээҕинэн бүүрүгэ, кырыыта түүлээҕинэн тигиллибитэ (этэрбэс буодьута, үтүлүк буодьута.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Буоһах. Буоһах – Куолай куртахха түһэр сирэ. Куртахтан ас төттөрү куолайга тахсыбатын хааччыйар. Аппайан хааллаҕына киһи кыркаҕа кыынньар - куолайа аһыйар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Буочу. Буочу – Идэһэ сүөһү иһэ (сүрэҕэ, быара, бүөрэ, быысаһа уо.д.а.)
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Сахалин. Сахалин (), арыы, Арассыыйа саамай улахан арыыта буолар. Сахалин уобалаһа буолар, федерациа биир сүрүн субьега.
Воронкин Михаил Спиридонович. Воронкин Михаил Спиридонович — СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС БА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, тыыл бэтэрээнэ.
1923 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр. 1941—1958 сс. оскуолаҕа педучилищаҕа учууталлаабыта, РОНО иниспиэктэринэн үлэлээбитэ. 1961 сыллаахтан Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутугар билим үлэһитэ. 1988 с. дуоктар диссертациятын көмүскээбитэ. 40-тан тахса билим үлэлээх.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ - Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр билим үлэһиттэригэр уһулуччу өҥөлөрүн иһин иҥэриллэр ытык сыбаанньа.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр.
Ымыйах. Ымыйах (Быта уга) (, ) - роза сибэккилээхтэр кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах от үүнээйи. Сибэккитэ хараҥа кыһыл өҥнөөх. Силиһэ уһун, сир ньуурун кыйа үүнэр. Умнаһа 1 миэтэрэҕэ дылы.
Ходуһаҕа талах иһигэр, ойуур саҕатыгар, саҥа оҥоһуллубут бурдук сиригэр үүнэр. Силиргэҕин үүккэ холбуу ытыйан былыр аска тутталлара.
Саха сиригэр бары улуустарга үүнэр.
Сарда. Сарда (, ) — бобтуҥулар кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах от үүнээйи. Умнаһа 40-50 см үрдүктээх. Бэс ыйыгар сибэккилэнэр, онто өр кэмҥэ 3-4 нэдиэлэ тухары турар. Биир үүнээйигэ отукка тиийэр цветонос баар буолар, хас биирдии цветоноска 40 тиийэр сибэккилээх. 
Саха сиригэр хотугулуу илинтэн ураты бары улуустарга үүнэр.
Мокша тыла. Мокша тыла диэн Ураал кэргэнин фиин-угор тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр тыл, бу тылынан мокша омуктар саҥараллар.
Мокша тылыгар чугас өлүктүйбүт мещера тыла уонна эрзя уонна мари тыллара буолаллар. Ол гынан баран бу тыллар дорҕооннорун тутула, лексикалара уонна грамматикалара улахан уратылаах буолан бэйэ бэйэлэрин өйдөспөттөр. Мордовия Өрөспүүбүлүкэтигэр мокша тыла официальнай стаатустаах (нуучча уонна эрзя тылларын кытары), ол эрээри делопроизводствоҕа туттуллуутун бигэргэтэр юридическэй нуормалар ылыныллыбатахтар, онон судаарыстыба таһымыгар улаханнык туттуллубат.
Сир симэҕэ. Сир симэҕэ, эбэтэр Хаас хараҕа (, ) - бурачниктыҥылар кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох от үүнээйи. Умнаһа 15-20 см, көнөтүк турар, сэбирдэхтэрэ кыралар, ланцеттыҥылар. Элбэх сырдык халлаан күөҕэ 6-9 мм диаметрдаах сибэккилээх. Сибэккитэ ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын бастакы аҥарыгар тахсар. 
Саха сиригэр бары улуустарга үүнэр. Сырдык ойуурдарга, хонууларга, хайалаах сиргэ, туундараҕа көстөр.
Мокшалар. Мокшалар () диэн Мордовияҕа (Мокша аймак) олохтоох фиин-угор тыллаах омук.
1989 сыллааҕы микроперепись көрдөрүүтүнэн Мордовия өрөспүүбүлүкэҕэ 180 тыһ. мокшалар олороллор эбит, атыттара Поволжье уонна Сибиир атын өрөспүүбулүкэлэригэр уонна уобаластарыгар тарҕанан олороллор. Мокшалар бөдөҥ диаспоралара Эстонияҕа, Австралияҕа, Америка Холбоһуктаах Штааттарыгар бааллара биллэр. Ураал кэргэнин фиин-угор тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр мокша тылынан кэпсэтэллэр. Мокшалар үксүлэрэ православнайдар, өссө лютерааннар уонна былыргы үгэс итэҕэли (мокшень кой) тутуһар дьон бааллар. Баҕар мокшаларга Татарстаан Камскай-Устьинскай оройуонугар олорор каратаайдар киирэллэрэ буолуо диэн сабаҕалааһын баар. Кинилэр мокша тыллара булкаастаах татаар түөлбэ тылынан саҥараллар.
Хаскара. Хаскара (, ) - вересковайдар кэргэннэригэр киирэр күүскэ сайдыбыт элбэх лабаалардаах сэппэрээк. Умнаһа 2 м дылы үрдүктээх буолар. Саҥа тахсыбыт үнүгэстэрэ дьэбинниҥи өҥнөөх буолар. Сэбирдэхтэрэ уһун синньигэстэр, хараҥа от күөҕэ өҥнөөхтөр. Күһүн сэбирдэхтэрэ саһараллар уонна туруупка курдук эриллэн хаалаллар. Сибэккитэ роза өҥнөөх, биирдии тахсар, ардыгар 2-3 буолар, сыттаах, 4 см дылы диаметрдаах. 
Саха сиригэр соҕуруу уонна киин улуустарга үүнэр. Кумахтаах, таастаах буорга бэс уонна тиит ойуурдарга, ардыгар маардарга көстөр.
Гранд-Каньон. Гранд-Каньон (АХШ) (; "Улахан каньон", "Улуу каньон") — аан дойдуга саамай дириҥ каньоннартан биирдэстэрэ. Колорадо платоҕа, Аризона штаакка, АХШ-ка баар. Колорадо өрүс известняктары, сланецтары уонна песчаниктары хайа сүүрэн оҥорбут. Каньон уһуна — 446 км. Кэтитэ (плато таһымынан) 6-тан 29 килэмиэтэрэҕэ дылы, түгэҕэр — килэмиэтиртэн синньигэс. Дириҥэ — 1600 м дылы.
1979 сылтан Гранд-Каньон ЮНЕСКО Аан дойду наследиетын тиһигэр киирэр.
Фрактал. Фрактал ( — ньыһыллыбыт, алдьаммыт, тостубут) — бэйэтигэр майгынныыр чаастартан турар уустук геометрия фигурата.
Өҥөр. Өҥөр (, ) - өҥөрдүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи. Биир сыыллан үүнэр силистэн тахсар 1-3 умнаһа 30-50 см буолар. Бөдөҥ 3-3,5 см диаметрдаах сибэккилээх. Эминньэхтэрэ тиистэрдээх. Сибэккитэ бэс ыйын бүтэһигэр, атырдьах ыйын бастакы аҥарыгар тахсар. Иккис сибэккилэниитин атырдьах ыйын ортотугар, арыый мөлтөхтүк сибэккилэнэр. 
Саха сиригэр үөһээ уонна орто Өлүөнэҕэ, Өлөөн, Дьааҥы уонна Индигиир тардыыларыгар үүнэр. Хочо хонууларыгар, кураанах инньэлээх уонна хатыҥ ойуурдарга үүнэр.
Өссө маны көр.
Өҥнөөх өҥөр
Өҥнөөх өҥөр. Өҥнөөх өҥөр (, ) - өҥөрдүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи. Умнаһа 15-22 см буолар. Сибэккилэрин эминньэҕэ 5-8 мм усталаах. Эминньэхтэрэ тиистэрдээх. Сибэккитэ бэс ыйын бүтэһигэр тахсар, ыйы быһа сибккилэнэр. 
Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ Халыма улуустарыттан ураты үүнэр. Хочо хонууларыгар, кураанах инньэлээх уонна хатыҥ ойуурдарга, хайа эниэлэригэр, өрүстэр кытылларыгар үүнэр.
Өссө маны көр.
Өҥөр
Куобахтар уустара. Куобахтар уустара (, ) - куобахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр биир эрэ көрүҥ - куобах - үөскүүр.
Куобахтыҥылар кэргэннэрэ. Куобахтыҥылар кэргэннэрэ (, ) - бу Куобахтыҥылар аймахтарыгар киирэр бөлөххө Саха сиригэр биир уус Куобахтар уустара киирэр.
Куобахтыҥылар аймахтара. Куобахтыҥылар аймахтара (, ) - бу таксономия бөлөҕөр Саха сиригэр икки кэргэн - Чыс кутуйахтыҥылар уонна Куобахтыҥылар - киирэллэр.
Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ. Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ (, ) - бу Куобахтыҥылар аймахтарыгар киирэр бөлөххө Саха сиригэр биир уус Чыс кутуйахтар уустара киирэр.
Өссө маны көр.
Куобахтыҥылар кэргэннэрэ
Чыс кутуйахтар уустара. Чыс кутуйахтар уустара (, ) - Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр биир эрэ көрүҥ - Чыс кутуйах - үөскүүр.
Чыс кутуйах. Чыс кутуйах (, ) - Чыс кутуйахтыҥылар уустарыгар киирэр кэрбээччилэргэ майгынныыр улахана суох кыыл. 
Этэ сиинэ лис курдук, төбөтө уонна харахтара улаханнар. Кулгаахтара төгүрүктүҥүлэр, кутуруга кылгас, тас өттүттэн көстүбэт. Кэлин атахтара илин атахтарынааҕар арыый уһуннар. Илин атахтара 5, кэлин атахтара 4 тарбахтаахтар. Тыҥырыахтара сытыылар, кыратык өҕүллүүлээхтэр.
Саха сиригэр тайҕалаах сирин барытыгар кэриэтэ көстөр, сороҕор туундараҕа эмиэ баар буолар. Саха сирин соҕуруу уонна хотугулуу-илин өттүлэригэр ордук элбэх, өрөспүүбүлүкэ киин өттүгэр сэдэх, 60-70 сыл ынараа өттүгэр элбэх этэ.
Улар отоно. Улар отоно (, ) — элбэх сыллаах от үүнээйи. Үрдүгэ 20—40 см, сэбирдэхтэрэ бөдөҥнөр. Уга кыра түүлэрдээх. Сибэккитэ үрүҥ, кыра, киистэҕэ хомуллубуттар. Аһа — кыһыл, сүмэһиннээх отон.
Өлүөнэ, Бүлүү, Алдан хочолоругар сииктээх тиит, харыйа, сэбирдэхтээх ойуурдарга, көҥүстэргэ үүнэр.
Хараҥаччы ото. "Хараҥаччы ото, улахан хараҥаччы ото.".
Хараҥаччы ото, улахан хараҥаччы ото. (нууч. Чистотел большой), (лат. Chelidonium majus L.). Мактыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө.
"Кылгас морфологията.".
Хараҥаччы ото кылгас силиргэхтээх, салаалаах сүрүн силистээх элбэх сыллаах от үүнээйи. Бары органнарыгар кытарымтыйар саһархай өҥнөөх үүтүҥү симэһиннээх. Умнаһа салаалаах, 30-60 см үрдүктээх, абына-табына түүдээх. Сэбирдэхтэрэ уочаратынан олороллор, бөдөҥнөр, эриллэҕэс салбахха маарынныырдыы хайытыллыбыттар. Сибэккитэ зонтиктыҥы. Хоруоната 8-16 мм уһуннаах чаҕылхай араҕас өҥнөөх түөрт эминьэхтээх. Аһа сручоктуҥу хоруопкачаан. Ыам ыйа бүтүүтүттэн күһүҥҥэ диэри сибэккилиир.
Бүлүү улууһун Ытык гражданнара. Тиһилик.
&lt;poem&gt;
Афанасьев Михаил Иванович
Афанасьева Елена Дмитриевна
Бубякин Константин Петрович
Дорофеев Владимир Федотович
Егоров Борис Иванович
Егоров Петр Николаевич
Кондаков Владимир Алексеевич
Кондакова Ульяна Федоровна
Михайлов Юрий Антонович
Попов Егор Леонтьевич
Рудых Анатолий Северьянович
Унарова Ольга Васильевна
&lt;/poem&gt;
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр.
Бүлүү улууһун үтүөлээх дьонноро
Бүлүү улууһун үтүөлээх дьоно. Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
Тиһилик.
&lt;poem&gt;
Абрамова Мария Ивановна
Алексеев Афанасий Егорович
Алексеев Егор Сидорович
Алексеев Михаил Титович
Алексеев Николай Иванович
Алексеев Прокопий Никитич
Алексеева Маргарита Михайловна
Алексеева Роза Алексеевна
Аммосов Александр Прокопьевич
Андреев Василий Илларионович
Афанасьев Владимир Григорьевич
Бандерова Раиса Михайловна
Баранов Сергей Тимофеевич
Березкин Виктор Викторович
Боронов Иннокентий Афанасьевич
Бубякин Федор Митрофанович
Васильев Владимир Афанасьевич
Васильев Владимир Васильевич
Васильев Георгий Никитич (Мандар)
Васильев Иван Афанасьевич
&lt;/poem&gt;
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр.
Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
Ыаҕас. Ыаҕас — улахан, киэҥ истээх, элбэх үүтү-сүөгэйи, кымыһы хаһаанарга аналлаах сиэдэрэй тигиилээх, ойуулаах-бичиктээх ытык туос иһит. 
Ыаҕас Э. К. Пекарскай тылдьытыгар.
Э. К. Пекарскай ыаҕаһы "ыа-" туохтуурга "-ҕас" сыһыарыы сыстан, үөскээбит быһыылаах диэн, саарбахтаатар да, быһаарбыт. 
М. С. Иванов — Багдарыын Сүлбэ быһаарыыта:
Ыаҕас, кырдьык, итинник "ыа-" туохтууртан үөскээбит буоллаҕына, кини хара маҥнайгыттан үрүҥ аһы тутарга аналлаах эбит диэхпитин сөп. Ыаҕаһы саха дьоно хотунан-соҕуруунан, ханна тиийбит сирдэригэр барытыгар диэххэ сөп, туппутунан сылдьыбыттара. &lt;…&gt; 1989 сыллаахха Амурскай уобаласка Ньугдьа Төрдө диэн сиргэ сылдьыбытым. Онно оскуолаларыгар кыраайы үөрэтэр муннугу тэриммиттэр этэ. Туос тууйас турара, ону быһааран: «Эхас — бидон для молока и масла» диэн суруйбуттар этэ. Хаан уруу норуоппунан киэн туттубутум уонна онтубун «Чолбон» сурунаалга (1990, № 12) маннык тылларынан биллэрбитим: «Ити аата манна саха тыллаах, дьиҥ саха дьоно сүөһү тутан, үрүҥ аһы астанан олорбуттара итэҕэтиилээхтик көстөр».
Ыаҕас сирдэр ааттарыгар.
Ыаҕас сир аатыгар элбэхтэ ааттаммыт. Ол иһигэр "Ыаҕас Ыйаабыт" диэн топонимнар бааллар.
Саар Ыаҕастаах.
Таатта улууһунааҕы Маҥнайгы Дьохсоҕон кыстыга. Бу сиргэ 1926 сыллаахха, биэрэпис көрдөрөрүнэн, икки ыал кыстаабыт.
Алта Ыаҕас.
Амма Өнньүөһүгэр баар салаа үрэх. 
Ыаҕас Үрэҕэ.
Кэбээйи Сиэгэн Күөлүгэр Кэлэ үрэх салаата.
Саар ыаҕас. Саар ыаҕас эбэтэр томторҕолоох ыаҕас — улахан, киэҥ истээх, элбэх үүтү-сүөгэйи, кымыһы хаһаанарга аналлаах олус сиэдэрэй тигиилээх ыаҕас көрүҥэ. 35—42 см тиийэ үрдүктээх, 30—45 см тиийэ кэтиттээх түгэхтээх буолар. Мүлтүгүр төбөлөөх бүргэһинэн сурааһыннаан ойуулууллар. Арыт хас да сиринэн өҥнөөх бөдөҥ оҕуруоннан эбэтэр таҥас кырадаһынынан үөһээ иитин салбыҕастыыллар. Эркинэ көнө, арыт түгэҕэ дэлбиһэх буолар.
Связной. Связной — Арассыыйа тэрилтэтэ, сотовай телефоннары атыылыыр. Евросеть кэнниттэн иккис миэстэни ылар. Связной официальнай дистрибьютор GSM телефоннарга. Связной тэрилтэ аһары сытыйа байан банковскай сфераҕа эмиэ үлэлээн эрэр — Связной Банк.
Сылгы ыаҕаһа. Сылгы ыаҕаһа — саар ыаҕас курдук улахан, элбэх биэ үүтүн мунньарга аналлаах олус сиэдэрэй тигиилээх ыаҕас көрүҥэ. Быата олус сиэдэрэй буолар: кэтит гына көнтөс курдук хатыы эбэтэр халыҥ гына өрүү. Эркинэ көнө, арыт түгэҕэ дэлбиһэх буолар.
Кыллаах ыаҕас. Кыллаах ыаҕас — иитин тигиитэ ойуу курдук анньыллыбыт саар ыаҕас. 
35—42 см тиийэ үрдүктээх, 30—45 см тиийэ кэтиттээх түгэхтээх буолар. Мүлтүгүр төбөлөөх бүргэһинэн сурааһыннаан ойуулууллар. Арыт хас да сиринэн өҥнөөх бөдөҥ оҕуруоннан эбэтэр таҥас кырадаһынынан үөһээ иитин салбырҕастыыллар. Эркинэ көнө, арыт түгэҕэ дэлбиһэх буолар.
Талахтаах ыаҕас. Талахтаах ыаҕас — киэҥ истээх, бөҕө-таҕа буоллун диэн хас да сиринэн талах иилээх (үксүгэр икки-үс) үрүҥ аһы тутарга, ардыгар балыгы кутарга аналлаах ыаҕас көрүҥэ.
Ыаҕайа. Ыаҕайа — орто кээмэйдээх, толору үүтү, ууну куттахха оҕо, дьахтар кыайа тутар истээх күннээҕи олоххо-дьаһахха туттуллар туос иһит. Аналыттан көрөн тигиитэ үксүгэр ойуута-бичигэ суох судургу буолар. Кээмэйинэн эрэ арахсар уу баһар, ынах ыыр, оҕо уу баһар, сир астыыр, балык кутар, о.д.а. ыаҕайалар баар буолаллар.
Курдаах ыаҕайа. Курдаах ыаҕайа — орто туос иһит, икки-үс сиринэн бөҕөргөтөр аналлаах туос курдаах, хараҥа кугас эбэтэр хара өҥнөөх буолар.
Оҥоойук. Оҥоойук — отоннуурга, сир астыырга аналлаах кыра ыаҕайа. Сороҕор олус сиэдэрэй тигиилээх буолар. Арыт мэһэмээни, аччыгый чабычаҕы оҥостоллоро. Сир астыырга (сугуннуурга) куйаабыл (куйабыыл) диэни тиктэллэрэ. Өссө бадьыыр диэн иһити тутталлар — кыра, отонунан толоро-толоро улахан иһиккэ кутарга аналлаах.
Хобо ыаҕайа. Хобо ыаҕайа — сэлэ симииргэ, салама ыйыырга аналлаах, оҕо оонньуура буолар хобо саҕа эбэтэр онтон эрэ улахан иһит. Сиэлинэн, өҥнөөх кырадаһыннарынан симииллэр. Саҥа тигэргэ үөрэнэр кыргыттар үлэлэрэ буолар үһү.
Сахателеком. Сахателеком, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бөдөҥ тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Кини хас да сфера5а улэлиир, олортон улаханнара — интэриниэт, сотовай сибээс, сибээс, интэриниэт технологията, ТВ уонна Радио. Салалтата Дьокуускайга баар.
Чабычах. Чабычах — туос иһит биир сүрүн көрүҥэ. Киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах иһит. Үүтү туруорарга, арыы таптайарга, бурдук көтүтэргэ, кутарга, балык астыырга, ыраастыырга аналлаах. Кэрэ тигиилээх мааныга, ыһыахха туттуллар улахан иһит эмиэ оҥороллор. Эргэрдэҕинэ бөх тоҕор иһит буолар. 
15—25 см үрдүктээх, айаҕынан 40 см тиийэ кэтиттээх дэгиттэр аналлаах иһит.
Көрүҥнэрэ: Далбар чабычах, сабарай чабычах, таҥалайдаах чабычах, сылгы чабычаҕа (саар чабычах).
Далбар чабычах. Далбар чабычах — сиэдэрэй оҥоһуулаах, тигиилээх, мааныга, малааһыҥҥа туттуллар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһит. Биир солуур кымыс киирэр.
Сабарай чабычах. Сабарай чабычах — олус улахан кээмэйдээх элбэх ыанньыктаах баай ыал үүт туруорар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһитэ. 
65 см тиийэр айахтаах, 30 см тиийэр үрдүктээх.
Таҥалайдаах чабычах. Таҥалайдаах чабычах — таҥалайдыы анньыы иилээх сабарай чабычах көрүҥэ. Олус улахан кээмэйдээх элбэх ыанньыктаах баай ыал үүт туруорар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһитэ. 
65 см тиийэр айахтаах, 30 см тиийэр үрдүктээх.
Сылгы чабычаҕа. Сылгы чабычаҕа эбэтэр саар чабычах — олус кэрэ тигииллээх, ойуулаах улахан кээмэйдээх ыһыахтарга, малааһыҥҥа, урууга түһүлгэ ортотугар турар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһит.
Туос ымыйа. Туос ымыйа — сүрдээх улахан истээх, кэтит, туруору эркиннээх, сиэдэрэй тигиилээх, арыт сиэл баайыылаах, арыт алтан кылырҕастаах (ытарҕалаах), арыт оҕуруо салбырҕастаах кымыс кутар туос иһит (сылгы чабычаҕын биир көрүҥэ). 
Кэрэтик ойууланан-бичиктэнэн, ойуулаах туос хаппахтанан баай сүктэр кыыс солкотун, күндү таҥаһын угар иһитэ буолбут. Түү таҥас, солко манна харалла сытан буорту буолбат, үөн-көйүүр үөскээбэт. Маллаах иһит улахан көрүҥэ.
Туос маллаах иһит. Туос маллаах иһит — төгүрүк хаппахтаах (арыт ньолбоҕор), туруору эркиннээх, талаҕынан, оҕуруонан, сүлүүдэнэн ойуулаах иһит, маллаах иһит көрүҥэ. Иис тэрилин, бытархай маллары, таҥас кырадаһынын хаалыыр мааны иһит. 18—-26 см кэтиттээх, 18—20 см үрдүктээх буолар.
Мэһэмээн мээрэй. Мэһэмээн мээрэй эбэтэр мээрэй — кыра туос иһит, кыра чабычах.
Тыл үөскээбит төрдө.
Нуучча тылыттан ("безмен") киирбит тыл буолуон сөп.
Оҥоһуута, туһаныыта.
Хаппахтаах кыра туос иһит, кыра чабычах. Хороҕор, түгэҕин диэки суптугур эркиннээх. Айаҕынан 18 см тиийэ кэтиттээх, 17—18 см тиийэр үрдүктээх.
Дьиэ иһигэр кыра аһы астыырга, сир аһын хомуйарга оҥоойук быһыытынан туттуллар. Сүнньүнэн аһы мээрэйдииргэ аналлаах туос иһит. Холобур, мээрэй арыы, мээрэй бурдук диэн буолара үһү. .
Мастаах тымтай. Мастаах тымтай — ону-маны холобур кыра балыгы сүгэ сылдьарга, арыы-ас хаһаанарга аналлаах ньолбуһах түгэхтээх, туруору эркиннээх, кэтит халыҥ тымтыгынан таһыттан хос тутуллар, икки-үс сиринэн талах иинэн бөҕөргөтүүлээх тымтай. Үксүгэр туос хаппахтаах буолар. Биэс буукка тиийэр балык кутуллар сөҕүмэр улахан иһит.
Сүлүүдэлээх тымтай. Сүлүүдэлээх тымтай — ньолбуһах айахтаах, туос хаппахтаах, ойо быһыы ойуутун аннынан сүлүүдэ кыбытыылаах арыы хаһаанарга, кэлин мал хаалыырга аналлаах туос иһит, тымтай.
Тууйас. Тууйас — туоһунан оҥоһуллубут кыра иһит.
Тыл суолтата.
Мас түгэхтээх, иһинэн киирэр мас хаппахтаах, туоһунан оҥоһуллубут кыра иһит.
Атын суолтата. Саккырыыр дьоно кыра мас уһааты "тууйас" дииллэр эбит.
Оҥоһуута, туһаныыта.
Аҕыйах хонукка сиир арыыны сиргэ-уокка илдьэ сылдьарга аналлаах мас түгэхтээх, хаптаһын хаппахтаах, ньолбоҕор (арыт төгүрүк) айахтаах, көнө эркиннээх, 1,5—2 киилэ арыы киирэр истээх туос иһит. Тууйастаах арыы өҥүрүк куйааска ууллубат, аҕырбат. 
Тыл туттуллуута.
Ырыаҕа.
Биллиилээх ырыаһыт, мелодист Анастасия Варламова «Туос тууйастар» диэн ырыалаах:
Хороох тууйас. Хороох тууйас — суорат, үөрэ кутан окко илдьэ киирэргэ аналлаах хороҕор тууйас. 40 см тиийэр үрдүктээх.
Санскрит. Санскрит диэн Индия былыргы тыла. Индуизм уонна Буддизм айыы тыллара. Билигин Индияҕа 14 000 киһи кэриҥэ күн аайы туттар, Индия официал 22 тылларыттан биирдэстэрэ, уонна Уттараханд штат официальнай тыла. 
Санскрит - индо арий ттылларын биир кэриминэн суруллубут диалект буолар. Төрүтүнэн Протоиндоевропа тыла буолар. Девангари бичигэ туттуллар.
Кумалаан (мас). Кумалаан (мас) — көҥдөй мас эбэтэр мас көҥдөйө.
РСФСР. РСФСР — Россия сэбиэскэй федеративнай сойуустаах республикалара. Билигин баар Арассыыйа Федерацията (РФ) икки судаарыстыбаннай тэриллии правопреемнига буолар: ССРС уонна РСФСР.
Тиһик. Тиһик () - биир халыыптаах тыллар, өйдөбүллэр, ааттар тиһиллибит дөкүмүөннэрэ, испииһэк.
Оноҕос. Оноҕос.
Оноһос булка туттуллар. Кус, хаас, түүлээх, куобах бултанарыгар туттуллар. Оноҕос төбөтө суон буолар, онтугата мас эбэтэр муос буолуон сөп. Былыр түүлээххэ киирэн бултуур ыйдарын оноҕос ыйа дииллэр үһү. Үс куорсуннаах, куорсуна уһун, маһын аҥаарыгар диэри тиийэр. Маһын уһуна 70 см. буолар.
Оно5осторун кээһэххэ уктан илдьэ слдьаллар.
Малтаар (маалтаар, малтаны) оноҕос - кэтит төбөлөөх мас оноҕос.