mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Валюта бэлиэтэ. Валюта бэлиэтэ (символа) — Ханнык эмит валютаны быһаарар буукуба, лигатура, монограмма, знак, иероглиф, аббревиатура (ол курдук валюта кода), толору тыл, уонна араас дьүөрэһэлиитэ.
Знак эбэтэр символ.
Валюта суруллуутун кылгатыллыбыта символ эбэтэр знак буолуон сөп. Ону араас дойдулар сокуоннарыгар көрдөххө булуохха сөп. Оннук Россия Баана , россия солкуобайын знагын быһаарар боломуочуйалаах.
Англия тылынан саҥарар дойдуларга эмиэ оннук тарҕаммыт, Unicode стандарт разделыгар валюталар символлара диэн ааттамыт, уонна графемалары знактарынан аатаабыттар. 
Знактар типтара.
Валюталар знактара (символлара) — кириллица эбэтэр латинницаҕа төрүттэммит ханнык эмит графема буолар. Сорохторо XVII—XVIII үйэҕэ сурук-бичик тарҕаныытын кытта эмиэ биллибит, оннугунан доллар символын, фунт суругун, уонна да атыттар. Атын символлары былаас органнара быһаарбыттар, ол курдук евро символа, Армения драмын символа уонна Индия рупията.
Атын да суруллуу баар буолуон сөп:
Сороҕор (ол курдук, Excel, Lotus, Gnumeric электроннай таблицаларыгар) символ быһыытынан ISO 4217 ньыматынан суруллубут кылгатыылар туттуллалар (USD — "АХШ доллара", RUB — "солкуобай"). Сорох источниктарга ISO 3166-1 стандартынан суруллар (US$ — 'АХШ 'доллара", TT$ — "Тринидада уонна Тобаго доллара", HK$ — "Гонконг доллара").
Булуунньа. булумньу, көрсүү, көрсүүнэн төрөөбүт оҕо
Диалектологический словарь якутского языка. 1976
Доҕор (уруу-аймах). Доҕор — кэргэн, эрдии-ойохтуу дьонтон биирдэрэ.
Нумизматика. Нумизматика диэн манньыталары уонна манньыата историятын үөрэтэр билим. Нумизмат диэн манньыаталары хомуйар уонна манньыата историятын үөрэтэр киһини ааттыллар.
Тыл үөскээһинэ.
Бу тыл манньыататтан диэн поронсуус тылыттан кэлбит, онтон ол тыл бэйэтэ Латыын numismatis диэн тылтан үөскээбит.
Нумизматика историята.
Манньыатаны хомуйааччылар урукку бириэмэҕэ баар буола сылдьыбыттар. "Август Цезарь" биир бастакы холобур буолар. Манньыаталары хомуйуу туһунан бастакы кинигэ 1514 сыллаахха таахсыбыт, «De Asse et Partibus» диэн кинигэни Гийом Буде суруйбут. Ол гынан баран манньыатаны хомуйуунан хоруоллар эрэ дьарыктаналлар эбит. Араас тэрилтэлэр хойуут тарҕаммыттар.
Билиҥҥи нумизматика.
Билиҥҥи нумизматика диэн билим уобалаһа, XVII үйэ кэнниттэн тахсыбыт манньыаталары үөрэтэргэ фокустанар, ол иһин киэҥ дьон дьарыктанарыгар судургу буолар. Атын уобаластар — экзонумия (манньыатаҕа майгынныыр маллары үөрэтэр), нотафилия (манньыата буолбакка кумааҕы харчыга фокустанар), скрипофилия (акцияларга фокустанар).
Филателия. Филателия диэн почта мааркаларын үөрэтэр билим. Үксүгэр филателист диэн маркалары хомуйар киһини ааттыллар, ол гынан баран маркалары хомуйбакка даҕаны филателиянан интириэһиргиир буоллаҕына филателист буолуон сөп.
Тыл этимологията.
Поронсуус Жорж Херпин 1864 сыллаахха тарҕаппыт тыла буолар. Херпин алта-сэттэ сыл маркалары хомуйааһын уонна үөрэтии тимбромания диэн ааттыылларын сөбүлээбэт эбит Ол иһин грек тылын "фил, филия" диэн тугу эрэ сөбүлүүр диэн тылы ылан "ателейа" диэн нолуоктан уонна сбортартан босхоломмут диэн суолталаах тыллары холбообут. Ол аата хомуйар уонна үөрэтэр мааркалара номнуо почтанан ыытыллыннаҕына ол суругу тутааччы ол иһин харчы төлөөбөт диэн быһаарбыт.
Тэрилтэлэр.
Филателияны өйүүр элбэх тэрилтэлэр баллар. Сорох тэрилтэлэр ханнык эмит сиргэ эрэ үлэлииллэр, онтон сороҕо дойдуларынан уонна аан дойдуга үлэлиир тэрилтэлэр бааллар.
Дьаһыыкка. Дьаһыыкка - саха тылын сорох түөлбэ тылларыгар хос ойох. Манна майгынныыр "дьаһыырка" диэн тыл сорох улуустарга "көрсүү дьахтар, эдэр ойох" диэн суолтаҕа туттуллар эбит. Былыр хаһаахтар Сибиири сэриилииллэригэр бэргэһэлэммэккэ эрэ күүстэринэн ойох ылар олохтоох омук дьахталларын "ясырь, ясырка" дииллэр этэ.
Иҥэрээн. Иҥэрээн - кииринньэҥ ийэ, маачаха ийэ.
Кулун тойтоҕо. Кулун тойтоҕо - эрдээх дьахтар.
Куралай (уруу-аймах). Куралай - кэргэнэ суох, сулумах, соҕотох киһи.
Эһэ (уруу-аймах). Эһэ — киһиэхэ төрөппүтүн (аҕатын эбэтэр ийэтин) аҕата. Кэлиҥҥи кэмҥэ эһэни "эһээ" диир буоллулар.
Сорох сирдэргэ эһэни "кырдьаҕас аҕа", "эчээкэ" дииллэр.
Флейта. Флейта диэн музыка инструмена. Флейтаҕа оонньуур киһини флейтист диэн ааттыллар.
Флейта араас арааһа элбэх. Үксүгэр концерт флейтата до нотаҕа турар, Ону тэҥэ атын флейталар бааллар, пиколо, альт уонна басс флейталар.
Историята.
Флейта бириэмэ устата уларыйбыт. Бастакы флейта боростуой соҕус этэ, уонна "Ренессанс флейтата" диэн ааттанара. Барокко бириэмэтигэр флейта диэн суруйар диэн тэрили ааттыыр буолбут, онтон флейта аата траверсо диэн этэ. Булкуйбатыннар диэн Теобальд Боем флейтаны улаханнык тыаһыыр гына уонна тоннарын элбэтэх гына уларыппыт. Ол уларытыылар кэнниттэн билиҥҥи флейта буолбут.
Флейта репертуара олус улахан. Барокко бириэмэтин композитордара оркестрга киэҥник тутталлара, үксүгэр иккилии, уонна концерттары хос муузыкатын уонна флейтаҕа анаммыт музыканы айбыттара. Бу билиҥҥигэ дылы салҕана турар. Хас оркестр аайы иккилии, сороҕор түөрт флейта баар буолааччы. Сороҕор биир пикколо эбэтэр альто флейтата баар буолар. Судургу флейтаттан үөһээ эбэтэр аллараа тыаһыыллар.
Флейта үөһээ ноталары чаҕылхайдык уонна сэргэхтик ылар. Ону истэргэ, холобура Бах "Скерцо си-минор" истиэххэ сөп. Ону тэҥэ флейта санаарҕабыл музыкатын эмиэ аллараа октаваҕа ыллаатахха тахсар, ону Дебюсси "Послеполуденный отдых фавна" истиэххэ сөп.
Оонньонуута.
Флейта микротональнай музыканы биэриэн сөп, тарбаҕы хайдах уураргыттан тутулуктаах. Флейта тыаһа араас буолуон сөп.
Флейта биир мастан оҥоһуллубут инструмент буолар, ол гынан баран билигин тимиртэн оҥоһуллар. Урут мастан оҥоһуллар буоллаҕына брасс инструменыттан атына диэн уос хамсаабат. Флейта оонньооччулара ону көнөтүк туталлар, уонна салгыны үрэллэр. Салгын вибрацияны үөскэтэр, онтон тыас тахсар. Араас кнопкалары баттатахха уонна салгыны атыннык үрдэххэ тыаһа уларыйар. Флейта тыаһа үрдүк буолар, композитордар тыаһын чыычахха майгыннаталлар. Флейта атын инструменнары кытары, ол курдук скрипканы уонна пианиноны кытары барсар. Флейта диэн араас ансамбльларга биир наадалаах инструмент буолар.
Материал.
Флейта арааһа элбэх, материала эмиэ араас. Үксэ үрүҥ көмүстэн, кыһыл көмүстэн платинаттан оҥоһуллар, уонна мас туттуллар. Флейта сыаната материалтан тутуллуктаах, ол гынан баран араас оонньуур ситуацияларга атын даҕаны флейталар барсыахтарын сөп буолар.
Флейта араастара.
Индия уонна Китай флейталара.
Саамай эргэ флейта Индияҕа оҥоһуллубута. Индияҕа флейтаны бансури диэн аатыыллар, биир эрэ тонунан онньуур уонна бамбууктан эбэтэр сахарнай тростниктан оҥоһуллар.
Кытайга боростуой флейта туттуллар, эмиэ тона суох. Кытай флейтата сороҕор кыракый кумааҕы баар буолар, оччоҕуна тыас уларыйар. 
Галерея.
Флейталар араас культураларга бааллар.
Ийэ. Ийэ — киһиэхэ кинини төрөппүт дьахтар. 
Сорох сиргэ "махата" дииллэр эбит.
Биологическай ийэ.
Төрөппүт оҕотун төрөтөн иитэн таһаарбыт биологическай ийэ. Репродуктивнай медицина сайдыытыттан кытаанах уонна генетическэй материальнай кыахтар буоллулар.
Тыйыс ийэ.
Ийэ хапытаала-дьахтар бэйэтин баҕатынан сөбүлэһэр, атын киһи оҕотун иитэн таһаарарга, атын дьоҥҥо — генетическэй төрөппүттэргэ бэриллэр. Кинилэр бу оҕону төрөппүт да, кырата суох ийэ төрөөбүтүн да иһин юридическай өттүнэн ааҕыахтара.
Генетическэй ийэ.
Генетическэй ийэ оҕо сайдар сымыыттарыттан биирдэстэрэ.
Ийэ таптала.
Үксүгэр ийэ оҕолорун күүскэ таптыырын тургутар. Элбэх киһи ийэ эбэтэр төрөппүт таптала — сырдыкка саамай күүстээх дии саныыр. Ийэ таптала үөскээһинэ киһи өй-санаа, сиэр-майгы эйгэтигэр сабыдыаллыыр окситоцина хааныгар киириэҕиттэн сорҕотун сорҕотун сибээстээх. Окситоцкина таптыан баҕатын үөскэтэр. Бу баҕа санаа атын гормоннар баар буолалларыттан көрөн араас ньыманан көрдөрөр-ол иһин таптал араас көрүҥнэрэ бааллар. Холобур, пролактина баарыгар, үчүгэйдик биллэр ийэ гормонун үчүгэйдик билэр киһи, кырачааннарга таптыан баҕарар.
Окситоцин альтраны кытта, оттон практин — ийэ буолууну кытта сибээстээх. Эндорфины «наҕараада систиэмэтэ»көрдөрөллөр. Үүтүнэн иитээччилэр бэйэлэрин көрүүлэригэр туһаны аҕалаллар — эйфорияны ыҥырар ити веществолар ылаллар. Эндорфинов төрүүрүгэр ийэ эрэ буолбакка, оҕо төрөөбүтүн кэннэ тута түгэннэрэ үөскээн, оҕо төрүүр- ууһуур кэмигэр (морфинопобожнай веществолар) анныларыгар сытар. Бу гормоннар ийэ уонна оҕо хардарыта сыһыаннаһыыларын күүскэ мэктиэлиир тутулуктааҕын өйүүллэр. Ийэ уонна оҕо таптал сибээһэ олохтоммот буоллаҕына, наадалаах гормоннар тиийбэттэр.
Наамын. Наамын - кэргэнэ өлбүт киһи, огдообо.
Одьолуун. 1) хос ойох, көрсүү;
2) кииринньэҥ ийэ, маачаха;
3) кииринньэҥ аҕа.
Диалектологический словарь якутского языка. 1976
Сиэн. Сорох улуустарга сиэни, сороҕор сиэн кыыһы "ыччат" диэн ааттыыллар эбит.
Сүөк оҕото. Сүөк оҕото эбэтэр толоон оҕото - булумньу оҕо, көрсүү оҕото.
Сүтүөр. Сүтүөр — урууга-аймахха сыһыаннаах тиэрмин. Икки суолталаах:
Сыганчар. Сыганчар - эһэлэрэ эбэтэр эбэлэрэ бииргэ төрөөбүт дьоннор.
Һыбаат. Һыбаат — оҕолоро кэргэннэспит дьон, түҥүр, ходоҕой.
Таай эдьий. Таай эдьий - ийэ аҕаһа, эдьиий.
Тулаайах. Тулаайах - ийэтэ эбэтэр аҕата, эбэтэр иккиэннэрэ өлбүт оҕо. Былыр арааһа бу тыл соҕотох диэн өйдөбүллээх быһыылаах, кэргэнин сүтэрбит киһини сорох сиргэ эмиэ итинник ааттыыллар.
Түннүк оҕото. Түннүк оҕото - туора дьоҥҥо аҕалан быраҕыллыбыт оҕо, быраҕыы оҕо. Баҕар былыр "абааһыттан куоттаран" туора ыалга иитийэх бэриллибит оҕону ааттыыр буолуохтарын сөп, маннык оҕону төрөөтүн кытта абааһыны муннараары аанынан буолбакка түннүгүнэн таһаараллар эбит.
Тэһэҕэс уола. Тэһэҕэс уола - булумньу уол, көрсүү уола.
Убай. Убай — аҕа саастаах бииргэ төрөөбүт эр киһи. Иккис тарҕаммыт өйдөбүлэ — аҕа саастаах аймах эр киһи. Кэпсэтиигэ аҕа саастаах эр киһини ытыктаан эмиэ "убай" диэхтэрин сөп.
Сорох сиргэ убай диэн кииринньэҥ аҕаны ааттыыллар эбит.
Урдус. Урдус — аҕа ууһа, аймах, удьуор.
Ханыы. Ханыы - сүрүн суолтатыгар кэргэн диэн, ол эрэн сорох сирдэргэ уруу диэн суолтаҕа эмиэ тутталлар эбит.
Ыччат. Ыччат — эдэр көлүөнэ, төрүөх, кэлиҥҥи балыс дьон эбэтэр эдэр дьон бүүс бүтүннүүлэрэ.
Пекарскай тылдьытыгар «генерация, род, колено, потомство, семя, потомки, нисходящее поколение (ср. "ытыт"), роды родов, молодежь» диэн быһаарылла сылдьар.
Сорох түөлбэлэргэ ыччат диэн Сиэни ааттыыллар эбит.
Ытыт.
Ытыт — Пекарскай тылдьытыгар ыччат диэн тыл биир өйдөбүлүн синонимын ("нисходящее поколение") курдук бэриллибит, урдус диэни кытта тэҥнэниллибит.
Эбэ (түөлбэ тыл). Эбэ - аҕа саастаах дьахтар, эдьиий.
Эдьиий. Эдьиий (сорох түөлбэлэргэ эдьий) — аҕа саастаах дьахтар аймах, көннөрү кэпсэтиигэ үксүн бииргэ төрөөбүт аҕа саастаах кыыһы/дьахтары ааттыыллар. Сороҕор дьон дириҥник ытыктыыр дьахталларын маннык харыс аатынан, эбэтэр ааттарыгар эбэн биэрэн ааттыыллар (холобур, Эдьиий Марыына).
Сорох түөлбэлэргэ "эдьиий" диэн кииринньэҥ ийэни ааттыыллар.
Никифорова Нина Алексеевна. Саха Республикатын оскуолаларын Үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, Үөһээ Бүлүү улууһун, Хоро нэһилиэгин ытык олохтооҕо. 
1937 сыллаахха балаҕан ыйын 23 күнүгэр Орджоникидзевскай оройуон (билиҥҥитэ Хаҥалас улууһугар) Тиит Арыы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха Государственнай университетын 1959 сыллаахха бүтэрэн баран Бүлүү улууһугар Хампа орто оскуолатыгар, Үөһээ Бүлүү улууһугар Далыр, Хоро орто оскуолаларыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. 1989 сылтан 8-11 кылаастарга нуучча тылын уонна литературатын дириҥэтэн үөрэтиини Хоро орто оскуолатыгар саҕалаабыта.
Манньыат. Манньыат — тимиртэн кутан оҥоһуллар харчы. 
Былыр алтан, үрүҥ көмүс эбэтэр кыһыл көмүс буолар эбит, билигин үксүн никель сплавтарыттан оҥоһуллар.
Ойох. Ойох — эр киһини кытта кэргэннии олорор, ыал буолбут дьахтар. 
Сорох түөлбэ тылларыгар ойоҕу "көс" диэн ааттыыллар эбит
Эр. Эр — дьахтары кытта кэргэннии олорор, ыал буолбут эр киһи.
Эр киһи. Эр киһи — киһи-аймах атыыр өттө (иккис өттө дьахтар дэнэр), улахан эр киһини уолтан арааран эмиэ эр киһи дииллэр. 
Эр киһини атыннык ааттааһын.
13-15 сааһыгар дылы эр киһини уол диэн ааттыыллар. Сиппит-хоппут уолу уолан дииллэр, онтон улааттаҕына эр киһи буолар. 
Эр киһи ойох ыллаҕына ойоҕор эр (кэргэн) буолар. Эр киһи оҕолоругар аҕа, сиэннэригэр эһэ буолар. Кырдьыбыт эр киһини оҕонньор дииллэр.
Густав Ми. Ми Густав Адольф Феодор Вильгельм Людвиг (1869 сыл балаҕан ыйын 29 — 1957 сыл олунньу 13) — диэн электродинамикаҕа үлэлэрдээх ниэмэс физига.
Олоҕун олуктара.
Ми Росток куоракка төрөөбүтэ. 1886 сыллаахтан Росток университетыгар физиканы уонна математиканы үөрэппитэ. Ону тэҥэ химияҕа, зоологияҕа, геологияҕа, минералогияҕа, астрономияҕа уонна логиканы кытта метафизика лекцияларын истибитэ. 1889 сыллаахха Хейдельберг университетыгар үөрэҕин салҕаабыта уонна 22 саастааҕар математика билимин доктора буолбута.
1897 сыллаахха кини Гөттиҥен университетыгар доцент буолбута, уонна 1902 сыллахха штата суох профессор буолбут. 1917 сыллахха Мартин Лютер Халле-Виттенберг университетыгар экспериментальнай физика профессора буолбут. 1924 сыллахха Фрайбург университетыгар профессор буолбут уонна 1935 сыллаахха пенсияҕа тахсыар дылы үлэлээбит. 
Фрайбургка, нацистар былааска баар эрдэхтэринэ университетка "Фрайбург Крайс (Фрайбург төкүнүгэ)" оппозиционнай кружок олохтообут, уонна Фрайбург консульство чилиэнэ этэ.
1957 сыллахха Фрайбургка өлбүт.
Чинчийиилэрэ.
Грайфвальдка сылдьар бириэмэтигэр электромагнитнай долгун тарҕаныытын чинчийбитэ. 1908 сыллаахха үлэтин "Аннален де Физик" диэн сурунаалга "Өлбөөркөй эйгэҕэ электромагниттар тарҕаныылара" бэчээттээбит. Ми тарҕаныыта диэн билигин даҕаны кини аатынан ааттанар. Электродинамика уонна относительность теориятыгар чинчийиилэрэ олус улахан кылааты киллэрбиттэрэ.
Фибоначчи. Леонардо Пизано Бийоло (c. 1170-1250), Фибоначчи диэн киэҥник биллэр Италия Пизатыттан сылдьар математик., 
Фибоначчи чыыһылаларын эрээттэрэ.
Фибоначчины дьон Фибоначчи чыыһылаларын эрээттэрин оҥорбутунан биллэр. Ол эрээт тохтообот, ол гынан баран маннык саҕаланар:
 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, ...
Ол чыыһылалар эрээттэригэр кэнники икки сыыппараны эптэххэ табыллар, ол курдук:
 1 + 1 = 2
 1 + 2 = 3
 2 + 3 = 5
 3 + 5 = 8
 5 + 8 = 13
 8 + 13 = 21
 13 + 21 = 34
 21 + 34 = 55
 34 + 55 = 89
 55 + 89 = 144
 89 + 144 = 233
 144 + 233 = 377
 233 + 377 = 610
 377 + 610 = 987
 610 + 987 = 1597
 987 + 1597 = 2584
 etc...
Бу эрээт интириэһинэйэ диэн икки сыыппаралар эбиллиилэрэ золотой сечение буолар
Планк Макс.  
Планк Макс Карл Эрнст Людвиг (муус устар 23, 1858 Киль — алтынньы 4, 1947, Гөттиҥен) — Германияттан сылдьар физик. Кини квантовай механиканы арыйбыта уонна ол иһин Нобель бирииһин ылбыта.
Олоҕо.
Планк эргэ, интеллигентнай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Кини хос эһэтэ Гөттиҥен университетын теологиятын профессора этэ, аҕата Киль университетыгар юриспруденция профессора этэ, тас убайа судьуйанан үлэлиирэ.
Планк Кильга Дьулиус Вильгельм Планк уонна кини иккис кэргэнигэр Эмма Патцик дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сүрэхтииллэргигэр Маркс диэн ааттаммыта, ол гынан баран кылгатан Макс диэни туттар этэ. Ол гынан баран, 10 саастааҕар аатын уларыппыта уонна олоҕун бүтэриэр дылы Макс буолан сылдьыбыта.
Дьиэ кэргэҥҥэ алтыс оҕо этэ, ол гынан баран бастакы икки оҕо ийэтин бастакы кэргэниттэн этилэр. Бастакы өйдүүрүттэн кинни Пруссия уонна Австрия армията Киль куоракка киириилэрин өйдүүр эт. 1867 сыллаахха Мюнхеҥҥа көспүттэр, уонна Планк гимназияҕа киирбит, онно кини учууталын Херманн Мюллеры көрсүбүт, ол учуутал эдэр оҕону астрономияҕа уонна механикаҕа уонна бэйэтин предметын - математиканы үөрэппит. Мюллертан энергия хаалар бастакы сокуонун киниттэн үөрэппит. Планк эрдэ, 17 саастааҕар оскуоланы бүтэрбит.
Хос эбэ. Хос эбэ - эбэ эбэтэр эһэ ийэтэ.
Сорох сиргэ "хат эбэ" дииллэр эбит.
Хос эһэ. Хос эһэ - эбэ эбэтэр эһэ аҕата.
Сорох сиргэ "хат эһэ" дииллэр эбит.
Приднестровье солкуобайа. Приднестровье солкуобайа (, , codice_1) диэн Приднестровье валютатын биирдигэ.
Аутсорсинг. Аутсо́рсинг (: (outer-source-using) тас күүһү/өҥөнү туһаныы) — дуогабар быһыытынан тэрилтэ атын тэрилтэттэн туох эмэ өҥөнү оҥотторууга идэтийбит үлэһиттэри наймылаһыыта. Манна быстах кэмнээх өҥөнү оҥорууттан атына диэн уһун болдьоххо дуогабар түһэрсиллэр. 
Тэрилтэ көдьүүһүн үрдэтэргэ уонна босхоломмут тэрээһиннээх, үп- харчы уонна дьон ресурсаларын туһанарга эбэтэр улаханнык болҕомтону эрэйбэт күүһү түмэргэ кыаҕы биэрэр.
Россия предпринимательствотыгар уотунан хааччыйыы, офиһы үлэлэтиини (холобур, дьиэни- уоту ыраастааһын), тылбаас өҥөтүн, транспорт өҥөтүн оҥоруу, компьютернай инфраструктураны сайыннарыы, реклама өҥөтүн хааччыйыы, куттал суох буолуутун хааччыйыы курдук функциялара үгүстүк оҥоһуллаллар.
Институт иэһэ (Чочума, АХШ) көрдөрүүтүнэн предприятиелар үлэлэрин оптимизациялааһын көрүҥүнэн, ордук үп уонна бухгалтерскай учуот эйгэтигэр кэтээн көрөр. 1997 сыллаахха Америка управлениятын Ассоциацията тэриллибит Статистика көрдөрбүтүнэн, оччолорго ыйытыллыбыт фирмалар ахсааннарыттан 20 %- на аҕыйах харчы уонна бухгалтерскай операцияларга, оттон 80 %- на административнай функциялар сорҕолорун көрдөрбүтэ.
Сокуон күүһүгэр ыспыраапкалар.
Кэккэ түгэннэргэ тэрилтэ туһааннаах тэрилтэлэри толорууга функцияны биэрэргэ эбээһинэстиир. Холобур, паевой инвестиционнай фонда бэйэтин активтарынан учуоту, хонтуруолу уонна салайыы бэйэтэ оҥорор кыаҕа суох. Ол туһугар салайар компаниялар өҥөлөрүгэр, аудиторыгар уонна салайар компанияларыгар кэлиэхтээх.
Саамай тарҕаммыт көрүҥэ.
Бүгүҥҥү күҥҥэ аан дойдуга бизнес- процесстар барылларын араас көрүҥэ баар, олортон үгүстэрэ Россия тэрилтэлэригэр эмиэ ситиһиилээхтик туттуллаллар. Хас биирдии тэрилтэҕэ бэриллиэхтээх процесстар уратыларыттан, тус сыаллаах соруктарыттан уонна соруктарыттан көрөн, атын- атын уратылаһыахтарын сөп. Ол да буоллар, предприятиелар үгүс кээмэйдэриттэн тутулуга суох хас да характер холобурдара баар.
Импэрийээл. Импэрийээл — аат., эргэр. ( — император киэнэ). Өрөбөлүүссүйэ иннинэ: уон солкуобайдаах кыһыл көмүс манньыат. Нуучча сиригэр 1755 сылтан 10 солкуобайдаах, 1897 сылтан 15 солкуобайдаах кыһыл көмүс манньыаттар (11,61 гр. көмүстэн) туттууга киирбиттэр. 
1755 сыллаах харчы сыаната 10 солк уонна 10 үрүҥ көмүс солк тэҥ эбит. 900/1000 пробалаах кыһыл көмүстэн оҥоһуллар эбит, ыйааһына 12,9039 (±0,018) г, диаметра — 24,384 мм.
Тохсунньу 3 1897 с. таһаарыллыбыт «О чеканке и выпуске в обращение золотых монет» ыйаахтан (оччотооҕу Россия финанса миниистэрэ С.Ю. Витте таһаарбыт) саҥа империал уонна полуимпериал (кыһыл көмүс иһинээҕитэ уларыйыыта суох) маньыаттары быһан саҕалаабыттар. 1899 дылы быспыттар, ол кэннэ утуу-субуу харчы хаамыытын аччатан испиттэр. 
1897 с. Сэтинньи 4 ыйааҕынан өссө 5 солк. быспыттар (кыһыл көмүс ыйааһына 3,87 г.), 1898 с. ахсынньы 11 — 7,74 г кыһыл көмүс ыйааһына 10 солк манньыат (червонец) манньыаттары быһан саҕалаабыттар.
Талант. Талаант, талаан (, ) — былыргы Европаҕа, Переднэй Азияҕа уонна Хотугу Африкаҕа туттулла сылдьыбыт ыйааһын уонна харчы кээмэйэ. Рим империятыгар талаант толору уулаах биир халыыпка сөп түбэһэр (стандартка) амфораҕа тэҥ эбит, билиҥҥи кэмҥэ сөп түбэһэр сабардама 26,027 лиитэрэ.
Былыргы Греция ыйааһыннарын кээмэйэдэригэр талаант ордук ыарахан кээмэй эбит (быһа эттэххэ ити тыл "ыйааһын" диэн тылбаастанар, кэлин таһаҕас диэҥҥэ кубулуйбут). Гомер саҕаттан биллэр эбит. Метрологтар быһаарбыттарынан талант ыйааһына сэмииттэр шекеллэригэр (сикль, сикля) тэҥ эбит, чуолаан эттэххэ 16,8 кг Вавилон ыарахан кыһыл көмүс шекелигэр. Таланы буруус курдук көмүстэн кутан оҥороллор эбит. Ол саҕана 8,4 киилэлээх өссө "талант аҥара" диэн кээмэй эргиэҥҥэ биллэр эбит.
Гириэктэр талааннарын төрүтэ боруонса хахай формалаах Вавилон талаана эбит. Ыарахан талант, ыйааһына 60,4 кг, чэпчэки ыраахтааҕы талаана икки төгүл чэпчэки эбит. 
Үрүҥ көмүс харчы сыаната биир кыһыл көмүс маньыат ыйааһына 10 үрүҥ көмүскэ тэҥ диэн эбит. Ол гынан баран кыһыл көмүс ыараханынан сибээстээн ордук 1:13 1/3 сыһыана көстөр эбит. Ыйааһынан ыраахтааҕы талант 60 ыраахтааҕы минаҕа, эбэтэр 72 көмүс минатыгар, эбэтэр 54 үрүҥ көмүс минатыгар тэҥ эбит. Аныгы кээмэйинэн ыарахан көмүс талаант ыйааһына 50,4 кг эбит, ыарахан үрүҥ көмүс талаант — 67,2 кг, чэпчэки талааннар икки төгүл чэпчэки эбиттэр.
Биржа. Би́ржа (нидерл. "beurs", нем. "Börse", фр. "bourse", итал. "bórsa", исп. "bolsa", англ. "exchange") — табаардары, валюталары, сыаналаах кумааҕылары уонна атын финансовай инструменнары эргиэнин организациялыыр юридическай сирэй буолар. Эргиэн эрдэттэн суруллубут быраабыларынан суруллубут стандартнай контрактарынан эбэтэр партияларынан атыыланар.
Урут биржа диэн атыыһыттар, посредниктар уонна биржа маклердара хомустан сыаналаах кумааҕылары эбэтэр табаардары атыылыыр дьиэни аатыыллар этэ.
Компьютер бириэмэтин иннинэ кэпсэтэн быһаараллар этэ. Билигин эргиэн улахан аҥара специальнай программаларынан ыытыллар. Бэйэлэрин эбэтэр клиеннарын интириэстэрин эккирэтэн бокердар ханнык эмит сыаналаах кумааҕыны эбэтэр валютаны, табаары атыылыыллар. Ону атын брокердар наада буоллаҕына атыылаһаллар. Биржа ол атыыны учуоттуур, харчы хамсаныытын мэктиэлиир уонна поставканы уонна харчы төлөнүүтүн хонтуруоллуур. 
Биржалар үксүгэр хас буолбут сөбүлэһииттэн комиссионнай сбор хомуйаллар, онон дохуот оҥостон үлэлииллэр. Атын источниктарынан чилиэн взноһа, атыыга киирэр быраап төлөбүрэ уонна биржа информациятын атыылааһын буолуон сөп.
Тыл үөскээһинэ.
Биржалар үөскээһинин бириэмэтинэн XIII—XV үйэлэр буолаллар, ол бириэмэҕэ Венеция, Генуя, Флоренция, Шампань, Брюгге куораттарга векселлары атыылааһын саҕаланар. Брюгге куоракка векселлар эргиэнэ "ван дер Бурсе" диэн былыргы дьиэ кэргэн дьиэтин аттыгар баар болуоссакка ыытыллара. Ол дьиэ кэргэн гиэрбэтигэр үс харчынан туолбут тирии куула уруһуйдаах этэ. Атыыһыттар мунньустар сирдэринэн «Borsa» (биржа) диэн ааты ылбыт, ол тылбааһа «кошелёк» диэн эбит. Билиҥҥи Бельгия территориятыгар XV үйэҕэ бастакы биржа баар буолбут.
Биржалар араастара.
Атыыланар активтар (инструменнар) атыыланалларыттан көрөн биржалар маннык арахсаллар:
Ол гынан баран наар универсальнай биржалар баар этилэр - биир тэрилтэ иһигэр араас инструменнары эргиэнин организациялааһын.
Сыаналаах кумааҕы. Сыаналаах кумааҕы — ханнык эмит үп-мал баайы бас билиитин туоһулуур докумуон буолар.Атын илиигэ бэриллиннэҕинэ онно суруллубут бырааптар барыта ылбыт илиигэ көһөр диэн Арассыыйа Гражданскай кодеса быһаарар. Аныгы бириэмэҕэ специальнай реестрга эбэтэр компьютернай базаҕа суруллуон сөп.
Арассыыйа сыаналаах кумааҕы ырыынагын маннык нормативнай докумуоннар быһаараллар:
Юриспруденция өттүттэн көрөххө сыаналаах кумааҕы үп-мал эбэтэр хамсыыр мал быраабын титулун курдук быһаарыллыан сөп. Экономика өттүттэн көрдөххө хапытаал представитела буолар.
Сыаналаах кумааҕы маннык свойствалардаах буолар:
Сыаналаах кумааҕыны таһаарыы.
Сыаналаах кумааҕыны таһаарыы (эмиссията) диэн үп-харчы киллэриитин инструменынан көстөр.
Ханнык эмит государство, араас былаас органнара, юридическай уонна физическай сирэйдэр таһаарыахтарын сөп.
Сыаналаах кумааҕы сыаната.
Сыаналаах кумааҕы икки стоимостьтаах буолар: "Номинальнай стоимость" (действительнай хапытаал стоимоһа) уонна "Курсовой стоимость" (ол аата ырыынак стоимоһа, фиктивнай хапытаал буолар).