mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Рашидун Халифат. Рашидун халифат (, аль-Хилафа ар-Рашида), ислам итэҕэлин төрүттээччи Муһаммат өлбүтүн кэннэ төрүттэммит бастакы түөрт бөдөҥ халифаттартан бастакылара. Бу халифаты 632 сылтан (хиджра 11 сыла) саҕалаан түөрт халиф (утумнааччы) бэйэ-бэйэлэрин солбуйан салайбыттара. Сунниттар бу түөрт халиф салайыытын Рашидун диэн ааттыыллар, эбэтэр «Сөпкө салаллар» халифтар (اَلْخُلَفَاءُ ٱلرَّاشِدُونَ, аль-Хулафах ар-Рашидун). Бу тиэрмини шиит ислама туттубат, тоҕо диэтэххэ шиит мусульмааннар бастакы үс халиф баһылыктары билиммэттэр.
Рашидун халифат 25 сыл иһигэр ыаллыы сытар дойдулары кыайталаан түргэнник тэнийбитэ, онтон биэс сыл тухары былааһы былдьаһыы буолбута. Рашидун аармыйата муҥутуу сайдар кэмигэр 100 000 тахса киһилээх этэ. 650-с сылларга, Аравия тумул арыытыгар эбии хоту диэки Леванты Закавказьеҕа диэри баһылаабыта; арҕаа диэки — Хотугу Африканы Эгиипэттэн билиҥҥи Туниска диэри; илин диэки — Киин Азияҕа уонна Соҕуруу Азияҕа Ираан хапталын. Рашидун халифтарын курайшит биис-уустарын бас-көс дьонун шура диэн ааттанар бөлөҕө (شُـوْرَى , «Сүбэ») талара.
Станозолол. Станозолол — анаболик, стероид буолар. Тестостероннааҕар 3 төгүл күүстээх, тренболонтан 3 төгүл мөлтөх, ол эрэн нандролонтан ураты атыннаах, ол эрэн күүһэ надролоны кытта тэҥ соҕус. Ароматизация барбат.
Вообще бобуллубут эмп буолар, тоҕо диэтэххэ эр киһи буччатын аһары күүһүрдэр, тестостерон үөскүүрүн күүһүрдэн дьону сексуальнай маньяк оҥоруон сөп. Ону таһынан быччыҥ үллүүтүн оҥоруон сөп.
Тренболону кытта холбоон туттууга киһи сүрэҕин былчыҥын алдьатар. 
Ол эрэн дьон спортка уоран допинг курдук оҥостор.
Пролактин. Пролактин — гормон биир көрүҥэ, сүрүннээн дьахталларга уонна тыһы кыылларга үөскүүр элбэх ахсаанынан, ол эрэн эр дьоҥҥо уонна атыыр кыылларга кып кыратык эмиэ баар.
Пролактин эмиийгэ үүт үөскүүрүгэр көмөлөһөр.
Эр дьоҥҥо пролактин күүскэ үөскүөн сөп, если эр киһи пиибэ иһэр буоллаҕына, эбэтэр надролон туттар буоллаҕына. Нандролон эр киһини эр киһи оҥорор эрээри, ароматизация түмүгэр пролактин уонна эстроген үрдэтиэн сөп.
Холобура тренболон уонна станозолол ароматизация барбат (ол аата эстроген уонна пролактин күүһүппэт). Нандролон туттар дьон ол иһин параллельно тренболон туттуохтаах.
Эстрогеннар. Эстрогеннар - гормоннар, дьахталларга уонна тыһы кыылларга үөскүүр гормон. Дьахталлары дьахтар оҥорор гормон. Эмиийдэрин уонна абастарын үөскэтэр гормон буолар.
Эстрогеннар үс көрүҥҥэ хайдаллар: эстрадиол, эстриол уонна эстрон.
Үһүөн функциялара биир соҕус буолар.
Эр киһи элбэх пиибэ истэҕинэ эстроген үөскүүр, оччоҕо дьахтар курдук эмиийдэнэр (гинекомастия дэнэр).
Болденон. Болденон — синтетическай гормон, стероид буолар, анаболиктар бөлөхтөрүгэр киирэр. Дьоҥҥо уонна кыылларга быччыҥ үлүннэрэргэ, ону таһынан сыа уулларарга туттуллар.
Сыаны уулларыыта — 4 кг ыйга, нэдиэлэҕэ биирдэ уколланаҕын. 
Химическай төрүөтэ нандролонҥа майгынныыр, ол эрэн ароматизация барбат, т.е. эстроген үөскэппэт. 
Аһары элбэх туттууга либидо үөскээһинин баттыан сөп, ол эрэн бучча туруутугар уонна сперма үөскээһинигэр охсубат.
Тестостерон саҕа күүстээх, ол иһин тренболону эбэтэр сустанону кытта туттуллар.
Балтимор. Балтимор (), Мэриленд штатын саамай улахан куората, ол эрэн киин куората буолбатах. 2021 сыл түмүгүнэн 614977 киһи олорор уонна Америка биир саамай криминальнай куората буолар (сылга 400 киһи ортотунан ытыллан өлөр).
74% нэһилиэнньэтэ негрдар (ол эбэтэр харалар). Үрүҥнэр (23%) уонна азиаттар (ол быыһыгар сахалар) (3%) сүрүннээн White Marsh диэн куорат кытыытыгар баар кварталга олороллор, арыый криминала суох сиргэ.
Балтиморга төһө да алдьархай криминалын үрдүнэн, Аан Дойдуга аатырбыт Дьон Хопкинс Университета базаланан олорор.
2015 сыллаахха Балтиморга үрүҥнэр уонна негрдар диэн расовай этническай конфликт тахсыбыта.
Хам баттааһын бааһа. Хам баттааһын бааһа — киһи эбэтэр кыыл нэдиэлэттэн ордук тэллэххэ хамсаабакка сыттаҕына тымырдара кыараан эт сиинэ сытыйан бааһыран барар процеһын ааттыыллар.
Үксүн комаҕа уонна кырдьаҕастар (ииктэрин саахтарын туппат) ити ыарыыга ыллараллар.
Метилтестостерон. Метилтестостерон () — анаболитическай стероид, искусственно лабораторияҕа айыллыбыт тестостерон арыгы алкогольнай буккаастаах тутултан турар.
Күүһэ тестостероннааҕар 2 төгүл күүстээх, тренболон 4 төгүл мөлтөх. Ароматизация барар, ол эбэтэр аһары туттууга эстроген уонна пролактин үөскэтэр.
Кылгастык уонна сэрэнэн туттууга эр киһи тестостеронун 4 төгүл күүһүрдэр, быччыҥ үлүннэрэр, бучча туруута уонна сперма сымыытка үөскээһинин тохтоло суох оҥорор. Туттар дьоҥҥо наар көҕүйүү үөскээн, ыстааннарыгар сүмэ тохто сылдьар буолар.
Эр киһи атыыр тыынын киллэрэн сүмэһинэ тохто сылдьар буолар (спермата), наар көҕүйэ сылдьар, уонна агрессивнай охсуһааһымсыйык буолар. "Синдром широких плеч" үөскүөн сөп, охсуһуу көрдөөн.
Боксёрдар сөбүлээн тутталлар. 
Тренболону кытта холбоон туттууга эр киһи буччата аһары көҕүйэн хайа ыстанар, сымыыта атрофия барыан сөп, сүрэххэ инфаркт миокарда тахсыан сөп.
Бу препарат Арассыыйаҕа бобуллар. Дьон Турцияттан уонна Беларуссияттан таһаллар.
Паника атаката. Паника атаката () (эбэтэр кыччатан ПА) диэн дьоҥҥо уонна кыылларга буолар турук, организм араас тас уонна ис дьайыыга автоматнай реакцията.
32% ыттар, 13% куоскалар, атын кыылларга 4%, дьоҥҥо ортотунан 36% олохторугар сим биирдэ паника атакатын көрсөллөр.
Паника атаката сүрүннээн доруобуйаҕа улахан кутталлаах уларыйыы барар буоллаҕына сэрэтии курдук буолар. Үксүн B12 битэмиин тиийбэтиттэн буолар.
ПА кэмигэр дьоҥҥо маннык турук кэлэр:
ПА аһары буолар буоллаҕына - киһи мэйиитигэр эбэтэр ханнык эрэ оргаҥҥа рак үөскүүр процеһа барар диэн, ол түмүгэр организмҥа дисбаланс кэһиллэн итинниккэ тиэрдэр.
ПА энергетик, кофеин уонна тренболон охсууларыттан буолуон сөп, аһары хонтуруола суох иһэргэ.
Барбитураттар. Барбитураттар — аймахтыы химическай тутуллар, барбитурат кислотата туругуттан үөскэниллибит. 
Барбитураттар киһиэхэ нервнай систематын баттыыллар, уоскуталлар.
Антидепрессант курдук туттуллар. Аһары элбэх туттууга киһи өлөр. 
Барбитураттартан Майкл Дьексон өлбүтэ.
Flixbus. Flixbus ("ФликсБас"), Германия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан автобуһунан дьону таһар тэрилтэ. Европаҕа уонна Америкаҕа лидер, сорох Азия дойдуларыгар эмиэ.
2020 сылтан ыла Арассыыйаҕа эмиэ үлэлиир.
Greyhound Lines. Greyhound Lines — АХШ тэрилтэтэ, дьону автобуһунан 3800 точкаҕа таһар Америкаҕа уонна Канаадаҕа, дьону автобуһунан 3800 точкаҕа таһар Германия уонна Недерланд.
Megabus. Megabus ("Мегабас"), АХШ тэрилтэтэ, дьону автобуһунан таһар 3000 точкаттан Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Европаҕа.
Сахалар олох туһаныман бу компанияны, харчыга кидайдыыллар! Саха бөҕөтө кэһэйбитэ, как и все другие! Лучше Flixbus ордук!
Виктор Цой. Виктор Цой (толору аата Виктор Робертович Цой), кэриэй төрүттээх Арассыыйа биллэр ырыаһыта, аатырбыт Кино диэн рок-группа лидера. Бэс ыйын 21 күнүгэр, 1962 (Ленинград) төрөөбүтэ - Атырдьах ыйын 15 күнүгэр, 1990 (35 км, Талси суола, Латвия) өлбүтэ.
Джеймс Кук. Капитан Джеймс Кук, (1728 сыл алтынньы 27 күнэ – 1779 сыл олунньу 14 күнэ) Британия чинчийээччи, муоранан устааччы и картограф этэ. Кини Чуумпу океанҥҥа үс айаны оҥорбут, Европа дойдуларын хаарталарыгар арыылары уонна биэрэктэр линияларын хаарталаабыта. Ол курдук биир улахан ситиһиитинэн Британецтар Австралия илин кытылы арыйбыттарын уонна Гавай арыылар, Ньюфаундленд уонна Саҥа Зеландия бастакы хаартыны оҥорбут.
Кини олоҕун устатыгар сир тулар икки төгүл айаҥҥа туруммута. Хотугу Америкаҕа уонна Чуумпу Океан соҕуруу өттүгэр саҥа арыылары, ландшафтары арыйбыта. Айанныыр кэмигэр элбэх бириэмэни научнай эксперименнэргэ уонна саҥа уобалас карталарын оҥорууга ороскуоттаабыта. Ону тэҥэ кини булбутун туһунан элбэх кинигэни суруйбута.
Олоҕо.
Кук 1728 сыл алтынньы 27 күнүгэр Мартоҥҥа, Йоркшир графствотыгар, Англияҕа төрөөбүтэ. Кини фермер уола этэ. Кини Грейт-Эйтон оскуолатыгар үөрэммитэ, онтон 17 сааһыгар Стейтс маҕаһыыныгар үлэлии барбыта. 18 сааһыгар моряк буолбут уонна Уитбек Джон Уокер үөрэнээччитэ буолбут. Ол курдук, чоҕу тиэйиитигэр үлэлиирэ. Онно Кук киниттэн математиканы уонна навигацияны үөрэппитэ. Кини хайдах сатыырынан, навигацияҕа уонна наукаҕа үөрэппитэ. Кинини аан дойду үрдүнэн "Индевор" хараабылга үс экспедицияҕа сылдьыбыта.
Кини бу миссияларга сыаллаах- соруктаах этэ:
Хапытаан Кук Гаваига уоруллубут оҥочо туһунан мөккүөргэ охтубута.
Дьиэ кэргэнэ.
Кини түөрт уоллаах, биир кыыстаах. Элизабет Кук, Хью Кук, Джордж Кук, Натани кук уонна Джозе Кук. Кинини Джеймс Кук диэн ааттыыллар. Кини 3 эдьиийдээх, 2 бырааттаах этэ. Мэрия Кук, Маргарет Кук, Уильям Кук, Джейн Кук уонна Джон Кук.
Макс Вебер. Максимилиан Карл Эмиль Вебер (1864 сыл муус устар 21 – 1920 сыл от ыйын 14 June) ниэмэс политическай экономиһа уонна социолога, социология уонна государственнай управление аныгылыы төрүттээччилэриттэн биирдэстэринэн ааҕыллар. Берлин университетыгар карьерын саҕалаабыта, онтон Фрайбургтааҕы университекка, Гейдельберг университетыгар, Вена университетыгар уонна Мюнхен университетыгар үлэлээбитэ. Кини бэйэтин бириэмэтин немецкэй политикатыгар улахан сабыдыаллаах этэ, Версааллааҕы сөбүлэҥ Германияттан хамыыссыйатыгар сүбэһит этэ уонна Веймар Конституциятын бырайыагын оҥорбутунан биллэр.
Вебер социология салаатыгар үлэнэн биллэр. Кини саамай биллэр үлэтэ - "Протестант этиката уонна капитализм тыына" диэн ааттаах эссе буолар.
Карл Марксы кытта классовай структура - общество хайдах үлэлиирин көстүүтэ диэн санаатын кытта сөбүлэспэт этэ. Кини киһи аймах уопсай сыаннастара история тухары хайдах үлэлээн-хамсаан иһэллэрин улахан сабыдыаллаах диэн саныыра.
Дьаабылыка. Яблоко — күөх эбэтэр кыһыл өҥнөөх сиэнэр фрукта отонноох. Маһа () аан дойду үрдүнэн үүннэриллэр. Кини чэпчэки, уонна аан дойду үрдүнэн хомуйаллар. 
Яблоневой маска-ити мастан оҥоһуллар мас көрүҥэ.
Яблоня соҕуруу Казахстаҥҥа, Кыргыстаҥҥа, Узбекистаҥҥа уонна Кытай хотугулуу — арҕаа өттүгэр кэлбитэ. Яблоконы тыһыынча сыллар усталарыгар Азия уонна Европа дойдуларыгар үүннэрэллэр. Хотугу Америка Европа көһөрөөччүлэр аҕалбыттар. Яблоко араас культураларга итэҕэл уонна мифологическай суолталаахтар.
Яблоконы үксүн сыһыарыынан тарҕаталлар, ол гынан баран кыыл яблоко сиэмэнэн тарҕанар. Яблоня улаханнык үүнүөн сөп. Билигин 10000 тахса биллэр суортара баллар Араас суортар араас амтаҥҥа уонна туһаҕа үүннэрэллэр: ол курдук ордук тарҕаммыт аска-үөлгэ, уонна сидры оҥорон таһаарыы буолар.
Мастарыгар уонна фрукталарга тэллэйдэр, бактериялар и буортулааччылар саба түһэллэр.
Аан дойду 2013 сылга яблоконы оҥорон таһаарыы 90,8 мөлүйүөн тоннаҕа тэҥнэстэ. Кытай уопсай кээмэй 49% улааппыт
Showa Hikoki Kogyo. Showa Hikoki Kogyo (Шове Һикоки Когйо Корпорейшн, ), Дьоппуон көтөр ааллары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга кыра авиацияҕа аналлаах бөртөлүөттэри уонна көтөр ааллары оҥорунан бастыҥ буолар. Америка, Аустралиа, Бразилия, Кытай кыра авиациаларыгар монополис. Аатырбыт Fortuna 500 холбонор.
Mitsui Group империатыгар киирэр.
Mitsui Mining &amp; Smelting. Mitsui Mining &amp; Smelting — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс миэстэ таас чох хостуурунан уонна төрдүс миэстэ тимир уһаарарынан. Аан Дойдуга 15% тимирин тутар. 
Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр, Mitsui Group промышленнай салаатыгар киирэр.
Mitsui O.S.K. Lines. Mitsui O.S.K. Lines — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан таһаҕас тиэйэр тэрилтэ. 
Кытайтан - Америкаҕа, Дьоппуонтан - Европаҕа, Кытайтан - Европаҕа таһаҕас таһар көтөр аал уонна устар аал нөҥүө.
2021 сыл түмүгүнэн планета 37% атыы эргиэн таһаҕастарын төттөрү таары 180 омук сиригэр таспыт.
Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр.
Mitsui Group империяҕа сыһыаннаах.
Mitsui Fudosan. Mitsui Fudosan — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис улахан тутуу тэрилтэтэ (Samsung Engineering кэнниттэн).
121 омук сиригэр уопсайа 1197654 обьект туппут, олортон 42000 обьегы бас билэр 100% долятын. 
Бастакы небоскрёб Японияҕа, Кытайга, Америкаҕа тутааччы. 
Mitsui Group тутуу уонна инжиниринговай салаатыгар холбонор.
Mitsui Oil Exploration. Mitsui Oil Exploration — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс энергетическай конгломерат. Африкаҕа, Азияҕа уонна Соҕуруу Америкаҕа нефть уонна гаас хостуур.
Mitsui Group промышленнай доминирования салаатыгар холбонор.
Samsung Engineering. Samsung Engineering - Соҕуруу Кэриэйэ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ тутуу уонна инжиниринговай констракшн тэрилтэтэ буолар. 
194 омук сиригэр 3 мөллүйүөн обьект туппут, олортон 180000 обьегын 100% бас билээччи. 
Америкаҕа, Кэриэйэҕэ, Дубайга, Италияҕа бастыҥ.
Samsung империатыгар киирэр. 
Mitsui Group тутуу салаатын кытта бииргэ үксүн үлэлиир.
Bungie. Bungie (Бандьи), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ видеоонньуу оҥорор тэрилтэ. 
Салалтата — Белвьү.
2022 сылтан ыла Sony Interactive Entertainment конгломератка киирэр.
Sony Interactive Entertainment. Sony Interactive Entertainment (дьоппуоннуу бэйэтин аата ソニー・インタラクティブエンタテインメント Сони: Интарактибу Энтатэймэнто), Дьоппуон тэрилтэтэ, планета (сир шаарын) үрдүнэн саамай бөдөҥ оонньуу, гейминг уонна стриминг индустриатын лидера, Аан Дойду 74% гейминг индустриатын бас билэр. Ол быыһыгар аатырбыт PlayStation бренын уонна приставкаларын кини бас билэр. 
Салалтата — Токио.
Sony Interactive Entertainment бэйэтэ Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр уонна Sony империатыгар киирэр.
Sony Interactive Entertainment бас билиитигэр Дьоппуон, Америка, Канаада, Кытай, Арассыыйа, Европа оонньуу уонна программирования индустриалара киирэллэр, холобура арыый биллэллэрэ:
Белвьү. Белвьү () — АХШ куората, Уашингтон штатка бэһис улахан куорат.
Sony Music Entertainment. Sony Music Entertainment (кыччатан Сони Мюзик), Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ ырыа, клип уонна шоу бизнес индустриатын бас билээччи.
Америкаҕа, Кытайга, Арассыыйаҕа, Индияҕа, Дьоппуоҥҥа бастыҥ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Sony империатыгар киирэр.
Sony Entertainment. Sony Entertainment - АХШ уонна Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ күүлэй уонна медия империя конгломерата. Кини бас билиитигэр 53 студия Америкаҕа, 21 студия Кытайга, Бразилияҕа, Индияҕа киирэр. 
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Sony империатыгар холбонор.
Foodtown. Foodtown (Фудтаун) — АХШ тэрилтэтэ, микрокооператив продукта атыылыыр гипермаркеттары бас билэр.
Саратога Спрингс, Ютаһ. Саратога Спрингс () диэн Ютаһ штатыгар 1997 сыллаахха үөскээбит саҥа куорат, хайа үрдүгэр уонна Ютаһ күөл аттыгар турар.
Саратога Спрингс диэн Нью Йорк штатыгар баар куорат аатынан ааттаммыт.
Сахалар олорор сирдэрэ
Квадра. Квадра (), Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, Михаил Прохоров төрүттээбитэ.
2022 сылтан ыла Росатом 85% акциятын бас билэр, ОНЭКСИМ 10%, уонна кыра игроктар 5% (Mitsui Group, ARK Invest, Сбербанк, чааһынай дьоннор Тинькофф Инвестиции нөҥүө)
ОНЭКСИМ. ОНЭКСИМ — Арассыыйа тэрилтэтэ, Михаил Прохоров төрүттээбит. Билиҥҥи кэмҥэ ОНЭКСИМ Арассыыйаҕа биир бөдөҥ конгломерат.
Кини иһигэр киирэр:
Уонна да атыттар...
Ренессанс Кредит. Ренессанс Кредит () — Арассыыйа чааһынай баана, ОНЭКСИМ конгломератка киирэр.
Согласие Харыстабыл. Согласие — Арассыыйа харыстабыл (инчуренс) эйгэтигэр үлэлиир биир улахан тэрилтэ. ОНЭКСИМ конгломератка киирэр.
Ренессанс Капитал. Ренессанс Капитал () — Арассыыйа инвестиционнай баана, ОНЭКСИМ конгломератка киирэр.
Росатом. Росатом ол эбэтэр "Российский атом", ), Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ конгломерат буолар. Росатом иһинэн 400 туспа тэрилтэ киирэр, ол быыһыгар атомнай ледоколлар уонна байыаннай тэрилтэлэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Саха Банк. Саха Банк ("Sakha Bank", толору аата "Саха Сирин Баана", "Sakha National Bank"), Саха Өрөспүүбүлүкэтин банкрот барбыт баана, урут 1991–1997 сыллардаахха үлэлии сылдьыбыта. Эстибит биричиинэтэ коррупция, харчы сиэһинэ, инвестиционнай стратегията сыыһа барыыта.
Салалтата — Дьокуускай.
Открытие. Открытие — Арассыыйа биир бастыҥ активтаах баана.
Fidelis Care. Fidelis Care (Фиделис Кэр), харысхал сфератыгар үлэлиир биир бөдөҥ тэрилтэ Америкаҕа. Дьону босхо харыстыырынан биллэр.
Салалтата — Нью Йорк.
Centene Corporation тэрилтэ 90% акциятын бас билэр.
Fidelis Care федеральнай программа кыттыылааҕа WellCare диэн.
Fidelis Care Medicare уонна Medicaid федеральнай босхо медицина өҥөтүн дьон туттарыгар үлэлиир.
Нууччалыы тылынан саайта https://www.fideliscare.org/ru-ru/
Centene Corporation. Centene Corporation — АХШ тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биир бөдөҥ харысхал сфератыгар үлэлиир конгломерат. Кырдьаҕастары көрөр, медицина, харысхал, кредитования, анализ сфератыгар үлэлиир.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Хардагас. Хардагас — хайытыллыбыт мас.
Van Hool. Van Hool — Бельгия массыына уонна автобус оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Америкаҕа, Вьетнамҥа уонна Аргентинаҕа лидер. Сүрүн атыылаһааччы Flixbus.
Van Hool тэрилтэ совладелецтара:
Ноговицына Ефросиния Семеновна. Ноговицына Ефросиния Семеновна — СӨ Былатыан Ойуунускай аатынан Литэрэтиирэ түмэлин билим үлэһитэ, Саха араадьыйатыгар "Горожане" диэн нууччалыы тахсар биэрии ааптара уонна ыытааччыта, СӨ култууратын туйгуна.
1956 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр төрөөбүтэ.
1979 сыллаахха Хабаровскайдааҕы култуура институтун бүтэрбитэ, бибилэтиэкэ-библиограф идэтин ылбыта. СӨ Уус-уран түмэлигэр архыып тэрийиитинэн дьарыктаммыта, ускуустуба диэйэтэллэрин олохторун уонна айар үлэлэрин чинчийэр тиэмэҕэ үлэлээбитэ. 2017 сыллаахтан Литэрэтиирэ түмэлигэр көспүтэ. 2011 сыллаахтан "Горожане" диэн араадьыйа биэриини таһаарар.
Потапов Афанасий Ефремович. Потапов Афанасий Ефремович, 1957 сылтан ССКП чилиэнэ, педагогическай, сэбиэскэй-партийнай үлэ уонна тыыл бэтэрээнэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи “Знание” уопсастыба лиэктэрэ, Сунтаар оройуонугар «Ильич уоттара», «Сунтаар солуннара» хаһыат селькора, “Кыым” хаһыат кэрэспэндьиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1930 сыллаахха Сунтаар оройуонун Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.Төрөппүт аҕата П.М. Потапов Аҕа дойду сэриитигэр өлбүтэ. Аҕатын убайыгар Ефрем Потаповка иитиллибитэ. Төрөппүт ийэтэ Өксүүнньэ Потапова, ииппит ийэтэ Ксения Григорьевна Потапова.
Кини Сунтаар оройуонун Тээттиир сэттэ кылаастаах оскуолатын 1944 уонна Сунтаар орто оскуолатын 1947 сыллардаахха бүтэрбитэ, 1955 сылга Дьокуускайдааҕы педагогическай институт нуучча тылын салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. Афанасий Ефремович 1947 сылтан Бүлүүчээн 7 кылаастаах оскуолатыгар алын кылаастар учууталларынан үчуутал идэтигэр үлэлээн барбыта. 1957-50 сылларга Туой Хайа сэттэ кылаастаах оскуолатыгар история, география учууталынан, 1950-51 сылларга Арыылаахтааҕы оскуолаҕа нуучча тылын учууталынан, 1951-52 сылларга. Тээттиир оскуолатын дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччынан, 1952-1955 сылларга Дьаархан оскуолатын, 1957-1972 сылларга Хадан, Дьаархан, Маар-Күөл оскуолатын дириэктэринэн, дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччынан олус таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Сэбиэскэй-партийнай үлэҕэ – 1955-1957 сылларга комсомол райкомун 1 сэкирэтээринэн, партия райкомун пропагандаҕа отделын сэбиэдиссэйинэн, 1972-1985 сылларга Маар-Күөл уонна Дьаархан нэһилиэктэрин сельсоветын бэрэссэдээтэлинэн талыллан, 1987-1998 сылларга Дьаархан нэһилиэгин сельсоветын специалиһынан, баһылык сүбэһитинэн үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. 1998-2001 сыллардааҕы кэм устата Сунтаар улууһугар «Знание” уопсастыба салайааччыта этэ. 2005 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр олохтон барбыта, Сунтаар сэлиэнньэтин кылабыыһатыгар хараллыбыта.
Афанасий Ефремович – Сунтаар оройуонун (улууһун) Маар-Күөл уонна Дьаархан нэһилиэктэрин үрдүк култууралаах, чөл олохтоох, үлэҕэ түмсүүлээх, кыайыылаах үлэлээх, үтүө үгэстэрдээх нэһилиэк диэн үрдүк ааты ситиспит бастыҥ салайааччы, ыччаты иитиигэ киэҥ уонна дириҥ билиитин иҥэрбит оҕо-аймах, эдэр дьон тапталлаах учууталлара.
Подольскай куоракка ССРС оборонатын министиэристибэтин Киин архыыбыттан хасыһан 541 сэриигэ сураҕа суох сүппүт буойуттар сырдык ааттарын тилиннэрбитэ, оройуон хаһыатыгар анал балаһаҕа Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтарын, сэрии огдооболорун туһунан суруйан, кинилэр ааттарын үйэтиппитэ.
Subaru Corporation. Subaru Corporation (Субару Корпорейшн, Субару кабусики гайся), Дьоппуон композитнай мотордары оҥорор уонна композитнай авиадвигатель оҥорооччу тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ тэрилтэ бэйэтин сфератыгар. Субару корпорейшн иһигэр 18 туспа тэрилтэ киирэр, олор иһигэр Subaru Аан Дойду биир ведущай автомобильнай тэрилтэтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group бизнес эйгэтигэр холбонор.
Италияҕа, Монакоҕа, Швейцарияҕа, Канаадаҕа лидер рынокка.
Isuzu. Isuzu (Isuzu Motor эбэтэр Исудзу Дзидо), Дьоппуон бастакы массыына оҥорор тэрилтэтэ. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир бөдөҥ массыыналары, джиптары, грузовиктары, авиадвигатель, уонна компоненнары оҥорор тэрилтэ. 
Салалтата — Токио.
грузовиктара Канаадаҕа, Америкаҕа, Казахстаҥҥа популярнайдар атыыга баралларынан, онтон джиптара Африка дойдуларыгар. Саха Сиригэр онон манан грузовиктара Владивосток нөҥүө кэлэллэр.
BlackRock (16%), Mitsui Group (14%), SoftBank (12%), Sumitomo Group (6%), GM (4%) тэрилтэлэр бас билэллэр Исудзу тэрилтэни. Ордубут акциялар көҥүл эргийэллэр. 
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Credit Suisse. Credit Suisse — Швейцария иккис улахан баана (UBS кэнниттэн) уонна Аан Дойдуга биир улахан бизнес империя тутааччы.
Credit Suisse толору эбэтэр частично бас билиитигэр 186 тэрилтэ 75 омук сиригэр киирэр. Ити бизнес империя тутуутунан 6 миэстэ буолар (Mitsui Group, BlackRock, UBS, Softbank, BNP Paribas кэннилэриттэн).
Credit Suisse 45% аатырбыт KIA тэрилтэни бас билэр.
UBS. UBS — Швейцария саамай бөдөҥ баана, капитализациатынан аан дойду бөдөҥ бааннарыттан биирдэстэрэ. Улахан конгломерат буолар, аара бизнес империя тутааччы. 
Ол курдук UBS бас билиитигэр 644 тэрилтэ 164 омук сиригэр киирэр. Ити көрдөрүүтүнэн аан дойдуга бизнес империя тутарынан үһүс миэстэ ылар (Mitsui Group уонна BlackRock кэннилэриттэн).
Slackware. Slackware - биир былыргы Linux система буолар, 1993 сыллаахха үөскээбит.
Төрүттээччи уонна айааччы Патрик Фолькердиҥ.
Олунньу 2 күнүгэр 2022 сыллаахха 1993 сыл кэнниттэн иккис обновленията буолбута. 
Slackware эстибит дии санаабыттара.
Патрик Фолькердиҥ. Патрик Фолькердиҥ ("Patrick J. Volkerding", эбэтэр "Mr. Slackware" уонна "The Man" ааттарынан биллэр, 1966 с.т.) — американскай программист, Linux Slackware дистрибутив олохтооччута, "Slackware Linux, Inc." хампаанньа төрүттэччитэ. 
Алтынньы 20 күнүгэр 1966 сыллаахха Хоту Дакота штатыгар төрөөбүтэ.
Slackware система айааччы уонна салайааччы.
Каженкин Рустам Николаевич. Каженкин Рустам Николаевич — бэйиэт, оскуола учуутала, Саха сирин суруйааччыларын сойууһун эдэр литератордарын сүбэтин салайааччыта.
Олоҕун олуктара.
1985 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр Үөһээ Дьааҥы улууһугар Адыаччыга төрөөбүтэ.
Саха судаарыстыбаннай университетын бүтэрбитэ, идэтинэн филолог, литэрэтиирэ кириитигэ уонна эрэдээктэр. 
2007 сыллаахха Адыаччы орто оскуолатыгар саха тылын уонна дитэрэтиирэтин учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Билигин Дьокуускайга “Айыы Кыhата” оскуола учуутала. Үрдүк категориялаах педагог. 
Уопсастыбаннай үлэтэ: Саха сирин суруйааччыларын сойууһун эдэр литератордарын сүбэтин салайааччыта, "Сайдыы" төрөөбүт тыл уонна литэрэтиирэ учууталларын ассоциациятын хос бэрэстээтэлэ, СӨ Норуот педагогигатын ассоциациятын бырабылыанньатын чилиэнэ.
Бэйиэт, 2013 сыллаахтан Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Хоһооннорун “Олук тыл” диэн бастакы хомуурунньуга 2007 сыллаахха, иккис “Таас тойуга” диэн хомуурунньуга 2015 сыллаахха, үсүһэ "Үс кустук" 2018 сыллаахха тахсыталаабыттара. Саха сирин элбэх сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар айымньылара бэчээттэнэллэр.
Gentoo Linux. Gentoo Linux — операциялыыр система, Linux көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ. 1999 сыллаахха Дэниел Роббинс программист айбытынан историята саҕаланар.
Gentoo атын линукс системалартан быһаччы атын буолар, кини аһаҕас программалары тестыырга аналлаах.
Дэниел Роббинс. Дэниел Роббинс () — Канаадаканадскай уонна американскай программист, Gentoo Linux олохтооччу, билиҥҥитэ Funtoo айар уонна сайыннарар.
Funtoo. Funtoo — Linux системаларыттан биирдэстэрэ, 2008 сыллаахха Дэниел Роббинс төрүттээбит. Funtoo система Gentoo Linux базатыгар олоҕурар.
DARPA. DARPA (, ), АХШ былааһын көмүскэл тэрилтэтин агенствота, Аан Дойдуга саамай улахан фиеансовай бүджеттаах фондалаах тэрилтэ. DARPA һакааһын ынырык элбэх тэрилтэ 190 омук сиригэр толорор 300000 чинчийэр үлэ ыытыллар. Сүрүн һакааһы ылааччылар Дьоппуон (Mitsui Group бөлөххө киирэр тэрилтэлэр) уонна АХШ тэрилтэлэрэ (BlackRock тэрилтэ иһигэр киирэр тэрилтэлэр, ону таһынан Lockheed Martin уонна Raytheon).