mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ойуур техникума.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;73543&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-10-08T04:28:18Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;73560&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ойуур техникума. 1944 - 1960 сыллардаахха үөскүү сылдьыбыт ойуур хаһаайыстыбатыгар специалисттары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1944 сыллаахха аһыллыбыта, маҥнайгы дириэктэринэн Сакунов Н.Ф. буолбута.
Икки отделениелаах этэ, ойуур хаһаайыстыбата уонна ойуур эксплуатацията.
Иккис отделениета 1952 сыллаахха сири олохтуур отделениеҕа кубулуйбута.
1960 сыллааха техникум сабыллыбытын кэннэ кини базатыгар Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникумугар ойуур хаһаайыстыба отделениета аһыллыбыта.
Техникуму бүтэрбиттэр ортолоругар РСФСР Үтүөлээх лесовода Куклина З.Ф., Саха АССР ойуур хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччыта Оконешников Д.С.
Тибиэт тыла. Тибиэт тыла ( — транслитерация Вайли: bod skad, саҥарыллыыта (лхаса түөлбэ тылынан): бөө ке) — Тибиэт омук тыла. КНР Тибиэт автономиялаах оройуонугар, сорох атын оройуоннарыгар, Индияҕа, Непалга уонна Бутааҥҥа тарҕаммыт тыл. Тибиэт тылынан 6 мөл кэриҥэ киһи саҥарар. Тыллар сиин тибиэт кэргэннэрин Тибиэт-биирма тылларыгар киирэр.
История.
Возникновение литературного тибетского языка связывается с появлением письменности (древнейший памятник - надпись в монастыре Самье, 7 век) и проникновением в Тибет буддизма. Литературный язык формировался при переводах канонической литературы с санскрита (перевод Трипитаки, 8 век), в дальнейшем получил развитие в богатой литературе: исторической (Сочинения Бутона, 14 век), религиозной (Дзонхава, 14-15 века), художественной (стихи Миларепы, 11-12 века, VI Далай-ламы, 17 век).
Современный литературный тибетский язык сохранил с древнейших времен традиционную орфографию, мало изменилась грамматика, инновации касаются главным образом лексики.
Суруга-бичигэ.
Язык использует тибетское письмо, генетически восходящее к письму брахми.
Морфология.
Тыл морфологическэй тиибэ.
Для классического письменного тибетского характерны девять падежей.
Синтаксис.
Тибетский относится к языкам с эргативным строем.
Этии тутула.
Для фраз характерна структура SOV.
Юникод. Юнико́д, эбэтэр Унико́д () — бэлиэлэри куодтуур стандарт, кини көмөтүнэн бары суруктаах-бичиктээх тыллар бэлиэлэрин суруйуохха сөп. 
1991 сыллаахха «Юникод Консорциума» (, ) диэн уопсастыбаннай тэрилтэ оҥорбут. Бу стандарты туһанан араас суруктар бэлиэлэрин куодтуохха сөп: Unicode дөкүмүөннэргэ кытай иероглифтара, математика бэлиэлэрэ, гириэк, латыын алпабыыттарын, кириллица буукубалара тэҥҥэ туттуллуохтарын сөп. Оччоҕо аналлаах куодтар сирэйдэрэ наадата суох буоллаллар.
Кооперация техникума. Дьокуускайдааҕы потребительскай кооперация эргиэн уонна экономика коледжа, эригиэн үлэһиттэрин бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
Саха АССР Эргиэн наркоматын 1930 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи быһаарыытынан Дьокуускайга эргиэн уонна сырье техникума тэриллибитэ. 
1933 сыллаахха ити техникум икки техникумҥа арахсыбыта Центросоюз Потребительскай кооперациятын уонна Главсевморпуть Түүлээх хаһаайыстыбатын техникумнарыгар.
1941 сыллаахха ити икки техникуму холбообуттара, ол түмүгэр Роспотребсоюз Дьокуускайдааҕы кооперация техникума үөскээбитэ. 
1955 сыллаахха кэтэхтэн үөрэнэр отделение аһыллыбыта.
1996 сыллаахха статуһа уларыйан колледж буолбута.
Дириэктэринэн үлэлээбиттэрэ.
Колледж бэлэмниир товароведтары, бухгалтердары, экономисттары, аһылык технологтарын, атыыһыттары, заготовителлэри.
700 кэриҥэ үөрэнээччилээх, 40 учууталлаах.
Челябинскай уобалас. Челябинскай уобалас, (Нууччалыы: Челябинская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Челябинскай.
Кирбиилэһэр Свердловскай, Курган, Оренбург уобаластарын, Башкирияны уонна Казахстанны кытта.
Тэриллибитэ Тохсуньу 17-ҕэ, 1934-үс сылга.
География.
Челябинскай уобалас соҕурууҥҥу Ураал хайалар илиҥҥи халдьыаларыгар, Заураальскай уонна Арҕаа-Сибиир дэхси сирдэргэ сытар. Кэтитэ, хотуттан соҕуруу – 490 км, илинтэн арҕааҕа – 400 км.
Сир баайа.
Элбэх саппаастаах тимир рудатын мустуута, алтан уонна никель рудалара, тутуу материаллара (магнезит уонна цемент сырьёта), сидерит.
Демография.
Биэс саамай элбэх ахсааннаах омуктар, уобаласка:
Экономика.
Тимири уулларыы – уобалас сүрүн специализацията (Магнитогорскай, Челябинскай, Златоуст – аатырбыт металлургия кииннэрэ), өссө улахан сайдыылаах машинострение.
Akon. Аляун Бадара Эйкон Тиам ("Aliaune Badara Akon Thiam"), Akon диэн сцена аатынан ордук биллэр, АХШ R&amp;B ырыаhыта уонна ырыа суруйааччыта, музыка продюсера, эргиэмсигэ уонна филантроба. Дьоно Сенегалтан төрүттээхтэр. Akon биллиитэ 2004 "Locked Up” диэн сингла ("Trouble" диэн дебютнай альбомыгар киирэр) тахсыбытын кэнниттэн саҕаланар. "Konvicted" диэн иккис альбомын "Smack That" диэн сингла киниэхэ Grammy Award номинациятын аҕалар. Akon бэйэтэ тэрийбит икки рекорд лейбллаах, Konvict Muzik уонна Kon Live Distribution.
Akon атын ырыаhыттары кытта элбэхтэ бииргэ ылласпыта. Billboard Hot 100 чартка киирсибит 32 ырыалаах.
Андреев Ефрем Николаевич. Андреев Ефрем Николаевич — доруобуйа харыстабылын уонна медицина науукатын салайааччыта, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа, ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна.
1909 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун 2-с Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Николай Андреев 1918 с. өлбүт. Ийэтэ Агафия Гаврильевна Андреева 1941 с. өлбүт. Үс уолтан биирдэстэрэ, бииргэ төрөөбүттэрэ Терентий уонна Тарас холкуостаахтар. 1922 с. нэһилиэк оскуолатыгар киирбит, интэринээккэ олорбут. Сэттэ кылааһы бүтэрэн баран 1927 с. Дьокуускайдааҕы медтехникумҥа киирбит, 1931 с. туйгуннук бүтэрбит. Хомсомуол путевкатынан Иркутскайдааҕы мединститукка киирбит, 1937 с. бүтэрбит. Үөрэҕин бүтэрэн баран икки сыл институукка хомсомуол кэмитиэтин салайбыт (ординатураҕа сылдьан). Иркутскай горсоветын дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.
1939 с. ЯФАШ дириэктэринэн анаммыт. 1940 с. Совнарком быһаарыытынан Москубаҕа Киин Сэллик институтугар аспирантураҕа киирбит. Онно сылдьан сэлликтээн 1941 с. уурайбыт, 5 ый эмтэммит. Онтон Дьокуускайга "Красная Якутия" диэн сэллик санаторийыгар кылаабынай бырааһынан 1943 сыллаахха диэри үлэлээбит. 1944 с. Доруобуйа харыстабылын наркомун солбуйааччытынан, онтон биир сылынан ССКП обкуомун доруобуйа харыстабылын отделын сэбиэдиссэйинэн анаммыт, 1948 с. диэри үлэлээбит, онтон дьаһал отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччытынан 1950 сыллаахха диэри үлэлээбит.
1950 сыллаахтан ССРС Мэдиссиинэҕэ акадьыамыйатын Сэллик институтун Саха сиринээҕи филиалын дириэктэрэ.
Фтизиатрия институутун Саха сиринээҕи филиалын төрүттэниэҕиттэн дириэктэрдээбитэ, сэллик ыарыы олохтоох уратыларын үөрэтэр үлэни салайбыта уонна бэйэтэ чинчийбитэ.
1954 с. "Сэллик уонна Саха АССР-га сэллиги утары охсуһуу" диэн мэдиссиинэ билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэтин көмүскээбит.
Кэргэнэ: Попова Екатерина Ильинична, Сунтаар аҕабыытын кыыһа, учуутал. 1955 с. суруйбут автобиографиятыгар үс оҕолоохпун диэбит: Люция (устудьуон), Владимир уонна Зинаида (оскуола үөрэнээччилэрэ).
Саха Ил университетын Дьокуускайдааҕы физика уонна радиотехника колледжа.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;73700&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2010-11-18T07:29:07Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;Сибээс электротехникума аата манныкка уларытылынна: Саха Ил университетын Дьокуускайдааҕы физика уонна радиотехника колледжа: Би...&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;149758&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дьокуускайдааҕы сибээс электротехникума, сибээскэ аналлаах техника үлэһиттэри бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1933 сыллаахха Сибээс Салалтатын иһинэн үөрэх комбината тэриллибитэ.
1938 - 1939 үөрэх сылыгар техникум статуһун ылбыта. Радио уонна ситимнээх сибээс отделениелаах этэ.
6 тыһ. тахса специалииһы бэлэмнээбитэ. 
Араас сылларга дириэктэрдээбиттэрэ Эверстов Д.Д., Баширов А.О., Шарондина Л.В., Дудкин П.И., Бочковскай В.И., Бунин В.Л., Саметов В.И., Куприянов Н.М.
Техникуму бүтэрбиттэртэн маннык биллэр дьоннор бааллар Аммосова Т.С., Абрамович Р.Г., Андреев В.Д., Бацев Н.И., Белямов И.К., Карпов В.М., Корнев К.И., Иванов В.С., Ипполитова Н.С., Коновалов М.И., Марколля Э.В., уонна да атыттар.
1989 сыллаахха техникум саҥа үөрэх уонна лаборатория дьиэтигэр көспүтэ.
Билигин 600 кэриҥэ үөрэнээччи үөрэнэр.
Дьокуускайдааҕы өрүс хамандыырдарын училищета. Өрүс училищета Дьокуускайдааҕы өрүс хамаандыырдарын училищета, Дьокуускайдааҕы уу көлөтүн үнүстүүтэ.
1932 сыллаахха Дьокуускайдааҕы өрүс техникума диэн аатынан аһыллыбыта. Ол сыл муус устар 10 күнүгэр Уу көлөтүн норуот хамыһаарын № 139 бирикээһинэн тэриллибитэ. 
2007 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр РФ бырабыытыластыбатын 465-р нүөмэрдээх дьаһалынан Дьокуускайдааҕы өрүс хамаандыырдарын училищета Новосибирскайдааҕы уу көлөтүн үнүбэрсиэтигэр (билигин ФГБОУ ВО "Сибирский государственный университет водного транспорта" диэн ааттанар) филиал быһыытынан холбоммута. Ол сылтан Дьокуускайдааҕы уу көлөтүн үнүстүүтэ (Якутский институт водного транспорта) диэн ааттанар уонна үрдүк үөрэх кыһата буолбута.
Саха сиринээҕи анал орто үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ. Саха сиринээҕи анал орто үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ
Саха сиринээҕи алын анал үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ. Саха сиринээҕи алын анал үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ.
Суйфэньхэ. Суйфэньхэ (кит.: 绥芬河市, пиньинь Suifēnhé Shì) - Кытай хотугу өттүгэр баар кыракый атыы эргиэн куората, улахан туризм киинэ, 3 км Арассыыйа күрүөтүттэн, утары Пограничный диэн дэриэбинэ. Нэһилиэнньэтэ 80 тыһ киһи, өссө 300 тыһ кэлии дьоннор. 1975 сыллаахтан куорат статуһун ылбыта. 
Экономиката.
Суйфэньхэ - улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар, улахан атыы уонна эргиэн киинэ. Улахан аһаҕас экономическай зона буолар. Элбэх бизнесменнэр бааллар. 
Нэһилиэнньэтэ, омуктара.
Суйфэньхэ - интернациональнай куорат (элбэх араас омуктар олороллор). Саамай улахан уонна төрүт олохтоох омук кытайдар буолаллар, ону таһынан куоратка элбэх сахалар, нууччалар, кэриэйдэр, узбектар, ниэмэстэр уонна сэрии кэнниттэн дьоппуоннар олороллор.
Саха сиринээҕи үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ. Саха сиринээҕи үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ.
Тэндьиин. Тэндьиин, () - Кытай илин өттүгэр баар улахан мегаполис куорат, нэһилиэнньэтэ 11 мөллүйүөн, эргинниин 67 мөллүйүөн киһи буолар (Пекин куораты эппэккэ аата), онтон агломерациялыын уонна конурбациялыын аахтахха аан дойду биир плотнозаселённай региона буолар - уопсайа 119 мөллүйүөн киһи олохсуйан олорор. Дойду биир түөрт федеральнай значениялаах куората буолар. 
Экономиката.
Тэндьиин - ынырыктаахай улахан индустрия киинэ буолар, манна улахан бытовой техниканы, байыаннай һобуоттар эрэ буолбакка өссө улахан массыына оҥорон таһаарар һобуоттар бааллар. Улахан киинэ, фантастика, футуризм, музыка киинэ буолар. Кытай биир улахан промышленнай киинэ. Биир супер күүскэ промышленно-сайдыбыт куорат буолар. 
2003 сыллаахтан ыла куоратка ынырык элбэх тутуу бөҕөтө бара турар.
2008 сыллаахтан ыла Тэндьиин куорат - аан дойду биир баай уонна олорорго комфортнай куорат буолбута, улахан лауреат кыайыылааҕа.
 
Нэһилиэнньэтэ.
Тэндьиин - улахан интернациональнай куорат, уопсайа 290 араас омук олохсуйан олорор. Манна элбэх сахалар
бааллар.
Транспорта.
Тэндьиин - ынырык күүскэ сайдыбыт транспортнай инфраструктурнай системалаах куорат.
Михайлова Евгения Исаевна. Михайлова Евгения Исаевна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенэ (2007—2010), М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ректора (2010 сылтан), педагогика билимин дуоктара, профессор, Россиятааҕы үөрэхтээhин академиятын академига
Сучжоу. Сучжоу - Кытай биир улахан айылҕа куората буолар. Цзянсу сиригэр, 23 км Шанхай куораттан. Шанхай агломерациятыгар киирэр уонна кинини кытта аныгы аутобаннарынан уонна фривейдэринэн сибээстэһэр.
транспортнай системата.
Ынырык сайдыылаах суоллардаах куорат.
Тайху. Тайху (太湖) - Кытай илин өттүгэр баар ынырык улахан күөл. Дириҥэ 2 миэтэрэ. Уһуна 389 км, кэтитэ 443 км. Улахан ыраас уулаах күөл. Элбэх балыктар бааллар. Кэнники кэмҥэ экология өттүнэн мөлтөөн эрэрин көрдөрөр, холобур 30 км тэйиччи ынырык улахан Шанхай куорат лэглэйэн сытар, онтон кини биэрэгэр эмиэ күүскэ промышленно-сайдыбыт Уси, Сучжоу уонна Чанчжоу куораттар бааллар. Тайху күөлэ Цзянсу уонна Чжэцзянь провинциялар икки ардыларыгар сытар. Күөл тула уопсайа 89 мөллүйүөн киһи олохсуйан олорор.
Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Уси. Уси (кит. 無錫, пиньинь Wúxī) - Кытай Цзянсу сиригэр баар биир улахан куорат буолар. Нэһилиэнньэтэ 3 мөллүйүөн курдук, агломерациялыын 43 мөллүйүөн. Улахан промышленнай центр буолар. Тайху тула лэглэйэн сытар.
Улахан курорт куорат. Шанхай куораттан 32 км тэйиччи сытар.
Экономиката.
Уси - улахан индустриально-сайдыбыт куораттарга киирсэр. Элбэх тутуу бөҕөтө бара турар.
Культуурата.
Уси - улахан культурнай центр
Туризм.
Вуси өлкөнүн маанилүү кооз туристтик шаары жана улуттук тарыхый-маданий шаар. Шаардын ичинде Тайху көлү Юантоужу, Лингшан гигант Будда, Нианхуа булуңу, Вуси Кытай телекөрсөтүү жана телекөрсөтүү базасы, Лиху паркы, Чонгань храмы бар. , Huishan Ancient Town, Xihui Scenic аймак жана башка кооз жерлер. Вуси кездеме пристаны, акча пристаны, меш пристаны, жибек капиталы жана күрүч базары катары белгилүү. Учурда Вусиде нерселердин интернети, интегралдык микросхемалар жана биомедицина сыяктуу көрүнүктүү тармактар ​​бар; Мындан тышкары, Вуси ыңгайлуу транспортко ээ, Пекин-Шанхай экспресс жолу, Шанхай-Нанкин шаардык темир жолу жана Пекин-Шанхай жогорку ылдамдыктагы темир жолу аркылуу өтөт. 2024-жылга карата Вуси метросу, шаардык темир жол транзиттик системасы иштейт Пробег 145 километрди түзөт, шаардын түштүк-чыгышында 4E классындагы Сунан Шуофан эл аралык аэропорту бар. Экономикалык өнүгүүнүн жетишкендиктерине жетишүү менен бирге Вуси маданий жумшак күч менен да коштолот.Усиден Гу Кайжи, Ни Юнлин, Цян Му, Цянь Чжуншу ж.б., ошондой эле Цзичан бакчасы көрсөткөн байыркы жана заманбап атактуулар чыккан. , Лиюань, Юаньтоужу ж.б.. Атактуу бакчалар муундан муунга өтүп келет.
Транспорт.
Вуси шаары стратегиялык жактан Шанхай-Нанкин линиясынын борборунда жайгашкан.Ал байыркы замандан бери маанилүү транспорт жолу болуп келген.Анын суу транспортунун тарыхы андан да узун.Ал Тайбо кеткенден кийин казган Боду дарыясына чейин байкалат. Бул Кытайдагы эң эски канал. Пекин-Ханчжоу Чоң Каналынын казылышы Вусинин бүт аймагын камтып, Вуси Чоң Канал аркылуу өткөн жалгыз шаарга айланган.Азыркы мезгилде 1906-жылы Шанхай-Нанкин темир жолунун Сиху бөлүгү кыймылга ачылган жана Вуси азыркы кездеги транспортко ээ боло баштады.Чэн, Сии, Сиху, Сису жана башка шоссе жолдору биринин артынан бири курулуп, Вусинин транспорттук түйүнүн түзүүнүн башталышын белгиледи.
Бүгүнкү күндө Вуси аркылуу көптөгөн экспресс жолдор, улуттук магистралдар жана жогорку ылдамдыктагы темир жолдор бар; шаарда эл аралык аэропорттор, порттор жана метро сыяктуу толук үч өлчөмдүү транспорт тармагы бар. Вуси ири аймактык борбордук шаарлардын бирине айланган. Чыгыш Кытай.
Panda Electronics. Panda Electronics — Кытай биир саҥа атаҕар туран эрэр тэрилтэ. Араас сотовай телефоннары оҥорон таһаарар. Дойду биир телекоммуникационнай центра. Салалтата — Нанкин.
Свердловскай уобалас. Свердловскай уобалас, (Нууччалыы: Свердловская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Екатеринбург.
Тэриллиитэ: Тохсунньу 17-гэр, 1934 сыллаахха.
География.
Кирбиилэһэр — Пермь кыраайын, Коми, Башкортостан республикалары, Тюмень уобалаһын, Курган уобалаһын, Челябинскай уобалаһын уонна ХМАУ-ны кытта.
Свердловскай уобалас — Ураал саамай улахан региона. Уобалас ортоку уонна хотугу Ураал хайаларга, уонна Аргаа-Сибиир дэхси сирин арҕаатыгар сытар. Саамай үрдүк үрдэлэ — Конжаковскай таас хайа (1569 м).
Климата континентаальнай, тохсунньу орто температуурата −16, −20 °C , от ыйын киэнэ +16, +19 °C. Халлаан уутун түһэрэ, сылга — 500 мм.
Сир баайа.
Сиртэн хостонор баайдарынан уобалас баай — кыһыл көмүс, платина, асбест, бокситтар. Тимир, никель, хром, марганец уонна алтан рудаалара.
Экономика.
Хара уонна өҥнөөх металлургия баһылыыллар, (31 % уонна 19 % уобалас уопсай промышленнай оҥорон таһаарыытыттан). Ураан уонна тимир руудаларын уоҕурдааһын байытааһын.
Сэрии сэбтэрин, ытар тэриллэри, тааҥкалары (Уралвагонзавод) оҥороллор.
Нинбо. Нинбо (кит. трад. 寧波, упрощ. 宁波, пиньинь Níngbō: ол аата "Хокку Долгуннар") - Кытай Чжэцзян сиригэр баар улахан куорат, манна кытай аармыйатын салалтата баар. Нэһилиэнньэтэ 7 мөллүйүөн, агломерациялыын 31 мөллүйүөн, онтон Шанхай куораттын оруобуна 100-чэкэ мөллүйүөн киһи буолар. Нинбо куорат Шанхайтан 34 км тэйиччи соҕуруу диэки сытар.
Саҥа чааһа. Саҥа чааһа эбэтэр саҥа сороҕо — тыл төрүт суолтатынан, хайдах уларыйарынан, этиигэ туттулларынан атын тылтан уратылаах буолар. Итиннэ олоҕуран тыллары тус-туспа бөлөххө араараллар. Ону саҥа чааһа диэн ааттанар. Холобур, предмети бэлиэтиир саҥа чааһа аат тыл буолар, оттон хайааһыны туохтуур көрдөрөр.
Саха тылыгар маннык саҥа чаастара баар:
Даҕааһын аат. Даҕааһын аат — саҥа чааһа.
Бирэдьимиэт, көстүү бэлиэтин көрдөрөр уонна "ханнык? хайа? хайдах? ханнааҕы? хаһааҥҥы? туохтаах?" диэн ыйытыыга хоруйдуур саҥа чааһа даҕааһын аат дэнэр.
Бирэдьимиэт бэлиэтэ диэн
Даҕааһын аат арааһа.
Даҕааһын аат уларыйбат, этиигэ быһаарыы буолар.
Холобур: күүстээх киһи, күүстээх киһиттэн, күүстээх дьон.
Этиигэ кэпсиирэ буоллаҕына, кэпсиирэ сыһыарыытын ылынар.
Холобур: Эн күүстээххин, биһиги эмиэ күүстээхпит.
Даҕааһын аат бэйэтэ быһаарар тыллаах буолуон сөп: олус кэрэ айылҕа, наһаа суон тиит, ураты интэриэһинэй кинигэ.
Ааттыйбыт даҕааһын элбэх ахсаан уонна тардыы сыһыарыытын ылар, падьыаһынан уларыйар кыахтаах. Этиигэ туһаан, кэпсиирэ, толоруу буолуон сөп.
Холобур: Күүстээхтэр кыайыахтара. Ким? — күүстээхтэр. Күүстээххин дьэ биллибит. Тугу биллибит? — күүстээххин. Күүстээҕи күүстээх баһыйар. Кими баһыйар? — күүстээҕи. Уол чахчы күүстээх эбит. Хайдах эбитий? — күүстээх эбит.
Сорох даҕааһын аат тылга толору көспүт: кырдьаҕас (старик), ыраахтааҕы (царь), өстөөх (враг), муҥурдаах (аппендицит), бэлиэлээх (кырынаас), о.д.а.
Даҕааһын аат үөскүүр ньымата.
Даҕааһын аат атын саҥа чааһыттан уонна даҕааһынтан араас ньыманан үөскүүр.
Даҕааһын ааты саҥарар саҥаҕа туттуу.
Даҕааһын аат кэпсэтии да тылыгар, уус-уран айымньыга да бэрт киэҥник туттуллар. бирэдьимиэт бэлиэтин көрдөрөр буолан, тылы-өһү олус байытар, киэргэтэр. Саха тылыгар араас бэйэлээх синоним, антоним суолталаах даҕааһын олус элбэх. Ол ордук олоҥхо баай-талым тылыгар толору көстөр.
Даҕааһыны көспүт суолтаҕа туттар түбэлтэ эмиэ элбэх буолар: "тимир күрдьэх — тимир сүрэх. Кыһыл тылынан кынаттанар".
Кэнники кэмҥэ нуучча тылын сабыдыалынан даҕааһын ааты аат туохтуур үтүрүйэн эрэр: сабыылаах түннүк — сабыллыбыт түннүк. Онтон сылтаан тыл, биир халыыпка киирэн, иинэр-хатар, этигэн күүһэ мөлтүүр.
Аллайыаха улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Аллайыаха улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Амма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Амма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Мюллер Герта. Мюллер Герта (, 1953–) — ниэмэс, румыын суруйааччыта, Нобель литератуураҕа бириэмийэтин 2009 сыллааҕы лауреаата.
1953 сыллаахха Румынияҕа ниэмэс дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрөөбүт тыла ниэмэс, кэлин румын тылын үөрэтэн билбит. Филолог үөрэхтээх, собуокка тылбаасчытынан үлэлээбит. 1970-с сылларга политическай көрүүлэрин иһин кэтэбилгэ сылдьыбыт. 1987 сыллаахха Германияҕа көспүтэ.
Герта Мюллер диктатура кэмигэр олоҕу судургу соҕустук, улаханнык үөйбэккэ-хаайбакка, ыйбакка-кэрдибэккэ, наһаалаабакка ойуулуур дииллэр литератуура критиктара. Кини романнарыгар киһи олоҕун уоппута дьылҕа тугу бэлэмнээбититтэн сылтаан кэрэ эбэтэр мөкү буолара, ол да буоллар киһи дуу кии дуу буолара онтон тутулуга суоҕа кэпсэнэр.
Анаабыр улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;75639&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T01:05:51Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402058&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Анаабыр улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Ашока. Ашока (Деванагари: अशोकः, б.э.и. 304 – 232) диэн Индия Маурья династиятын баhылыга. Б.э.и. 269-232 сс. Индия субконтиненын улахан өттүнэн баhыйбыта: аныгы Индия, Пакистан, Афганистан уонна Баҥладеш сирдэрэ. Индия историятын биир улуу баhылыга буолар. Кини салалтатын кэмигэр буддизм киэҥник тарҕаммыта.
Улуу Акбар. Дьалал уд-Дин Муhаммад Акбар (لال الدین محمد اکبر), Улуу Акбар (Алтынньы 15, 1542 – Алтынньы 27, 1605), Моҕол Империятын үһүс баhылыга. Империя төрүттээччитин Баабыр сиэнэ. Кини салалтатын тухары Моҕол Империята Хоту Индия улахан өттүгэр тэнийбит.
Мустафа Кемал Ататүрк. Мустафа Кемал Ататүрк () (Ыам ыйын 19 1881 — Сэтинньи 10 1938) диэн Түркийэ Республикатын төрүттээччитэ уонна бастакы президенэ. Идэтинэн сэрииhит.
1881 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Салоники куоракка төрөөбүтэ. Төрүүрүгэр Мустафа диэн ааты биэрбиттэрэ. Кемал («уһулуччу») диэн ааты байыаннай училищаҕа математикаҕа дьоҕурун иһин биэрбиттэрэ.
Аармыйаҕа коррупцияны утары хас да кистэлэҥ уопсастыбалары тэрийбитэ, онтон 1908 с. өрөбөлүүссүйэ кэмигэр Энвер Бейдыын сатаспакка политкаттан туораабыта. Италияны кытта 1911—1912 сыллардааҕы сэриигэ уонна Иккис Балкаан сэриитигэр 1913 с. кыттыбыта. Бастакы аан дойду сэриитигэр дьоҕурдаах армия офицера быhыытынан биллибитэ. Дарданелланы Антанта күүстэриттэн көмүскүүр сэриилэри салайбыта. 
Аан бастаан түрк омугун салайааччытын быһыытынан 1917 с. Германия Түркийэ ис дьыалатыгар орооһоору гыммытын утаран бэйэтин биллэрбитэ. Осман Империята сэриигэ хотторон эстиитин кэнниттэн саҕаламмыт тутулуга суох буолуу сэриитигэр, Ататүрк түрк дьонун басхана. 1919 с. гириэк сэриилэрэ Измир куоракка киирбиттэрин кэннэ Мустафа Кемал Анатолияҕа утарсыыны тэрийбитэ. Быстах кэмнээх дьаhалтаны Анкараҕа тэрийбитэ. Анатолия бу кэмҥэ Стамбууллааҕы султаан бырабыыталыстыбатын кытта сыһыаны быспыта. 1920 с. Анкарааҕа кинини Омук улуу мунньаҕын (түмэнин) бэрэстээтэлинэн талбыттара. Гириэктэри Кыра Аазияттан үүрбүтэ, Антанта судаарыстыбаларын Түркийэҕэ арыый табыгастаах дуогабарга илии баттыылларыгар күһэйбитэ, дойдуну босхолообута. 
Урукку султанааты уонна халифааты суох гыммыта уонна Түркийэ Өрөспүүбүлүкэтин тэрийбитэ. 1923 с. бастакы президент буолбута, онтон 1927, 1931 уонна 1935 сс. хос талыллан үлэлээбитэ. Ататүрк президеннааhынын кэмигэр политика, экономика уонна култуура эйгэлэригэр элбэх уларыта тутууну ыыппыта. Ол курдук Түркийэ аныгылыы, демократ уонна таҥара дьиэтиттэн тутулуга суох тэриллиилээх ил буолбут. Түркийэ тас политиката дойду толору тутулуга суох буолуутугар туһаайыллыбыта. Түркийэ Нациялар Лиигаларыгар киирбитэ уонна ыалыы судаарыстыбалары кытта, бастатан туран Грецияны уонна Сэбиэскэй Сойууһу кытта доҕордуу сыһыаннары олохтообута. Ататүрк реформаларын бириинсиптэрэ Кемализм дэнэллэр.
Морис Перно диэн француз суруналыыһыгар М. Кемал былааска чиҥник олорон баран эппит: 
Ататүрк — «Аҕа түрк» — диэн ааты Түркийэ Улуу национальнай мунньаҕа (Түмэнэ) 1934 с. иҥэрбитэ.
Ататүрк Стамбуулга 1938 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр 57 саастааҕар ыалдьан өлбүтэ.
Уиллиам Уайлер. Уиллиам Уайлер () (От ыйын 1, 1902 – От ыйын 27, 1981) диэн АХШ киинэ режиссера.
Майкл Көртис.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281972&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-12-03T19:51:23Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;147.136.249.114&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;392104&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Майкл Көртис () (Ахсынньы 24, 1886 - Муус устар 10, 1962) диэн АХШ киинэ режиссера. Кини Эуропаҕа биэс уонтан тахса киинэни оҥорбут, онтон Америкаҕа сүүстэн тахсаны. Ордук биллибиттэринэн буолаллар "The Adventures of Robin Hood", "Angels with Dirty Faces", "Casablanca", "Yankee Doodle Dandy" уонна "White Christmas". 1930-40 cc. Warner Bros. студияҕа үлэлээбит.