mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Есин Энгин. Эсин Энгин ( 1945 сыл ыам ыйын 17 күнэ - 1997 сыл ыам ыйын 4 күнэ) — туурак хампаһыытара, аранжировщик, ырыаһыт, дирижер и муусука айааччы. 
Олоҕун кэпсээнэ.
1945 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Кырыым татаарын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ырыанан-муусуканан биэс сааһыттан дьарыгырар. Есин Энгин оҕо эрдэҕиттэн классическай муусуканы айар хампаһыытардар айымньыларын уонна туурак норуодунай муусукатын анаан үөрэппит. Кини биир саамай сһбүлээн туттар муусукатын үнүстүрүмүөнэ Уд диэн ааттанар. АХШ үөрэнэр кэмигэр фортепианоҕа оонньуу үөрэммит, итиэннэ арҕааҥы муусука бастыҥ холобурдарын кытта аан бастаан билсибит. Эмиэ бу сылларга дорҕоону таҥан оҥоруу уонна дьүөрэлэһиннэрии уустук маастырыстыбатын баһылаабыт. Онтон салгыы Стамбул үнүбэрсиэтин суруналыыстыка орто оскуолатын уонна Стамбул муниципалитетын консерватория вокал салаатын бүтэрбит.
Айар үлэтин саҥатыгар музыкант, сольнай ырыаһыт быһыытынан оччотооҕу биллэр оркестрдар кэккэлэригэр сылдьыбыт. Ону таһынан киинэҕэ анаан муусука, ырыа толоруутунан дьарыктаммыт. Маҥнайгы грампластинкатын 1968 сыллаахха таһаарбыт. Аан бастаан кини аатын ордук дарбааннаахтык дьон-сэргэ 1972 сыллаахха «Приходи на кастинг Зульфия» уонна «Танго» диэн альбомнарын таһаарбытын истибитэ. «Приходи на кастинг Зульфия» диэн альбомугар ырыаһыт туурак классическай муусукатын тыаһын-ууһун олус улаатыннаран уонна күүһүрдэн, ол эрэн ийэ көрүҥүттэн уларыппакка эрэ киллэрбитэ. «Танго» айымньытыгар сүүрбэһис үйэ 30-с сыллардааҕы биллэр-көстөр танголарын киллэрбитэ, уратыта диэн, аранжировкатын тупсаран, иһиллэр хаачыстыбатыгар болҕомтотун уурбута. 1973 сыллаахха «Дай мне руки / Море глаз», «Аныгы пьесалар» айымньылара күн сирин көрөр. Бу инструментальнай альбомҥа киирбит норуот муусуката саҥалыы тыыннаммыта дьон-сэргэ улахан биһирэбилин ылбыта уонна муҥутуур элбэх ахсаанынан тарҕаммыта биллэр. Бу көстүү туурак норуотун төрүт муусуката тас дойдуларга тарҕанарыгар улахан төһүү буолбут. Есин Энгин бу соһуччу ситиһиитин кэннэ араас сылларга «Anadolu» (1974), «Modern Fasıl» (1978), «Modern Oyun Havaları» альбомнары устан таһаарар. Араас сылларга кини биирдиилээн альбомнара биһирэнэ сылдьыбыттар, холобур, 1974 сыллаахха «Төннүбэтэх сылларым / Анкара тааһын көр», «Танголар», «Ааспыттан билиҥҥигэ», «Мин таптаатым, мин эйиэхэ кэллим» 1976 сыллаахха.
Киинэ муусукатын сайдыытыгар ырыаһыт Осман Седан, Атыф Йылмаз курдук аатырбыт режиссердары кытта үлэлээбит. 1986 сыллаахха кини муусуката «Çalıkuşu» сериалга киирэр, онно сүрүн оруолу Айдан Шенер толорбута. Маны таһынан, «Цюбюк», «Мои мечты, моя любовь и ты», «Женщина не имеет имени», «Король путешественников» киинэлэр; «Убийство Йола Паласа», «Две женщины», «Татл Бетюш», «Гюль дикен», «Две сестры», «Цюре» сериалларга кини айбыт дорҕоонноро киирбиттэрэ.
1994 сыллаахха Эсин Энгин хаан араага буолбута биллэн, үгүс айымньытын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан баран айбыта.
Кэлиҥҥи альбомнара «Ностальгический российский цыган», «Цыганский огонь», «Саундтреки». Эсин Энгин араак ыарыыттан 1997 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр өлбүт.
Росбанк. Росбанк (урукку аата "Независимость", билиҥҥи аан дойдутааҕы аата Rosbank Societe Generale Internationale), Арассыыйа 11 улахан баана, 100% акциата уонна бас билинэр активтара французскай финансовай конгломератка киирэр Societe Generale.
Салалтата — Париж (Франция), Москуба (Арассыыйа). Саха Сиринээҕи филиалын салалтата Дьокуускай куоратка баар.
Societe Generale. Societe Generale (французскай тылтан "Сосьете Женераль"), Франция саамай улахан баана уонна KBC Groep харчы конгломерата, 67 араас омук дойдуларыгар филиаллаах (Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр баар филиала Росбанк дэнэр).
2011 сылтан ыла сир шаарын үрдүнэн глобальнай системнай бааннарга киирэр.
Салалтата — Париж (Франция).
Улуу Хуртуйах таас. Улуу Хуртуйах таас (Улуг Хуртуях тас. хак.: "Большая каменная старуха." Сахалыы "-- улахан таас эмээхсин") — Хакасияҕа Анхаков аалын таһыгар баар таастан быһан оҥоһуллубут пааматынньык, биһиги эрабыт иннинээҕи кэмҥэ III тыһыынча бүтүүтэ -- II тыһыынча сыл саҥата оҥоһуллубут Окунев култууратын пааматынньыга
Үрдүгэ  — 3,02 миэтэрэ, ыйааһына — 2,6 туоннаҕа тиийэр.
Устуоруйата.
Хакасията өрөспүүбүлүкэтинээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл пуондатыгар 1954 сыллаахха киирбит. Бу таастан чочуллан оҥоһуллубут пааматынньыгы Хакасия кыраайы үөрэтэр түмэлин үлэһитэ, биллиилээх археолог Аьберт Николаевич Липскай тэрийэн, сүүрэн көтөн аҕалтарбыт. Пааматынньыгы кыраайы үөрэтэр түмэлгэ аҕалбыттарын биир сүрүн төрүөтэ -- бу курдук ускуустуба биир улахан оҥоһугун вандаллартан харыстааһын этэ. Хуртуйах таас пааматынньыга билим эйгэтигэр өссө 1722 сыллаахтан ыла биллэр. Олохтоохтор, хакаастар бу таас киһини улаханнык ытыктыыллар, сүгүрүйэллэр. Кинин дьахтар культун быһыытынан ылыналлар уонна кини ийэ буолууну, хат дьахталлары араҥаччылыыр диэн өйдөбүллээхтэр. . 
Күн бүгүн Улуу Хуртуйах таас пааматынньыга Хакасияҕа Анхаков сэлиэнньэтин таһынааҕы этно комплекс сиригэр уотугар сабыылаах павильон иһигэр турар. Ол этно комплекс Абакан - Ак Довуран (Тыва) айан суолун 113-с килэмиэтиригэр баар. Комлпекс бүтүннүү аһаҕас халлан анныгар туран үлэлиир. Салайааччыта Евгений Горбатов. 
Ойуулааһына.
Улуу Хуртуйах тааһы аан бастаан сурукка бичиккэ киллэрбит киһи Даниэль Готлиб Мессершмидт буолар. Кини пааматынньык туһунан 1722 сыллаахха суруйбута.
Салбык кургаана. Улахан Салбын кургаана — Енисей өрүс орто тардыытыгар баар улахан, сүдү таастары чөмөхтөөн, дьаарыстаан сааһылаан оҥоһуллубут саамай улахан кургаан. Тагарскай култуура биир биллэр көстөр пааматынньыга. Улахан Салбын кургаан пааматынньыгын судаарыстыба харыстыыр. Ол таһыгар аһаҕас халлаан анныгар «Древние курганы Салбыкской степи» диэн түмэл комплекса үлэлии.
Ойуулааһына.
Улахан Салбын кургаана Хакасия өрөспүүбүлүкэтигэр Уус Абакан оройуонугар, Абакан куораттан хотугулуу-арҕаа Батеневскай кряж диэки 60 килэмиэтири бардахха, Ыраахтааҕылар хочолоругар, Салбык түөлбэҕэ, баар. 
Бу кургааны 1954 - 1956 сыллардаахха Матырыйаалынай култуура устуоруйатын түмэлэ уонна С.В. Кисилев салайааччылаах Хакасиятааҕы тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйан билим чинчийэр института аан бастаан хаһан үөрэппиттэрэ. 
1992, 1994, 1996, 1998, 2008 уонна 2010 сыллардаахха Л.С. Марсадолова салайааччылаах Судаарыстыбанна Эрмитаж Сайаан - Алтаай археологияҕа эспэдииссийэтин тэрийбиттэрэ. Онно Улахан Салбык кургааҥҥа археология уонна астроархеология чинчийиилэрэ ыытыллыбыттара. 
Кургаан буорун кутуутун үрдүгэ хаһыахтарын иннинэ — 11,5 м этэ, таас эркиннэрин устата  — 71 м. Буор кутуута бастаан, урут быһа холоон 21 миэтэрэҕэ тиийэрэ. 
Уопсайынан, Салбык истиэбэр 5 килэмиэтирдээх сиргэ барыта эргиччи 56 улахан кыра кургаан баар. Онтон Улахан Салбын кургааныттан 5 эрэ кургуун арыый улахан. Атыттара 4 - 6 миэтэрэҕэ тэҥнэһэллэр. Салбык кургааннарын биир саамай уратыта диэн, кинилэр буордара пирамидалыы быһыылаахтык кутуллубут буолар. Атыттарга холоотоххо. .
Абакан. Абака́н () — Арассыыйа куората. Хакаас өрөспүүбүлүкэтин киин куората.
Аадминистративнай территориальнай биирдэм быһыытынан өрөспүүбүлүкэ суолталаах куорат буолар, эмиэ оннук ааттаах, Абакан куорат диэн, муниципальнай тэриллиини үөскэтэр. Атын самалык бөһүөлэктэрэ куораттара суох. Куорат уокуругар киирэр соҕотох куорат буолар.
Абакан Хакаас өрөспүүбүлүкэтин бэлитиичэскэй, бырамыысыланнай, үп харчы, научнай уонна култуурунай киинэ. Манна Хакаас өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтин 35 бырыһыана олорор. ОЛ элбэх үп харчы, тэрилтэтэ, үөрэх кыһата, уонна култуура дьиэтэ баар. 
Этимологията.
Абакан куорат 1780 сыллардаахха аан бастаан "Уус Абакан" диэн бөһүөлэк быһыытынан үөскээбит. Уус Абакан Абакан өрүс төрүгэр турар буолан итинник ааттаммыт. Гидроним. Абакан диэн гидроним икки компонентан турар:"-аба" уонна "-кан". "-аба" компонент, сүрүнннээн, түүр тылларыгар "аба" — «аҕа» диэн тылбаастанар. Ол гынан баран, ардыгар «эһэ» (кыыл) харыс аатын быһыытынан туттуллар; Сорох учуонайдар этэллэринэн, "-кан" сыһыары Соҕуруу уонна Киин Азия омуктарыгар «өрүс» диэн суолталаах дииллэр.
Абакан билиҥҥитэ.
Абакан аныгылыы тииптээх куорат. Куорат уокуругун уопсай иэнэ — 112,4 км² (ол эбэтэр өрөспүүбүлүкэ сирин уотун 0,2 % ылар).
2020 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, Абакан куоракка 186 827 киһи олорор (өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин үс гыммыт биирэ -- 35 % -на). Куорат нэһилиэнньэтин плотнаһа — 1 662 киһи ./км².
Абакан куорат бэйэтэ туспа былаахтаа уонна гиэрбэлээх.
Абакан куорат нэһилиэнньэтэ Норисльскайтан көһөн кэлии түмүгэр эбиллэ турар.
Абакаҥҥа суотабай сибээс 5 оператаро баар (4G):
Ноҕай тыла. Ноҕай тыла ("ногай тили, ногайша") — Дагестааҥҥа, Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтигэр, Чечняҕа, Кырыымҥа, Ставрополь кыраайыгар, Астрахан уобалаһыгар олорор ноҕай омук төрөөбүт тыла. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн Арассыыйаҕа 87,1 тыһыынча ноҕай тыллаах баар, олортон 81851 ноҕайдар бэйэлэрэ.
Ноҕай тылынан "Шоьл тавысы" уонна "Ногай давысы" диэн хаһыаттар тахсаллар. "Турция саҥата" диэн радио татаар салаата ноҕайдыы "Nuğayça näsixätlär" ("Ноҕайдыы үөрэтии") диэн биэриилээх. Ноҕай тыла Дагестаан уонна Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэлэригэр судаарыстыбаннай тыл буолар.
Ноҕай тыла Кырыым татаардарын тылларын степной диалега буолар. Ол иһин сорох чинчийээччилэр саныылларынан татаар тылын йуртов, алабуҕа уонна кундров диалектара ноҕай тылыгар киирэллэр.
Ноҕай тылым литературнай көрүҥэ караногай диалегар олоҕуран оҥоһуллубута.
Диалектар.
Ноҕай тыла түүр тыллар кыпчак-ноҕай бөлөҕөр киирэр. Арассыыйаҕа үс ноҕай диалега баар (Кырыым уонна Добрудь ноҕайдарын диалега туспа аахсыллар):
Сурук-бичик.
1928 сылга диэри ноҕай тыла арааб суруктаах этэ, ол кэннэ латыын алпабыыта туттуллар буолбута: 
1938 сылтан кирилл суруга туттуллар. Билиҥҥи ноҕай тылын алпабыыта 1950 сыллаахха ылыммыта:
Морфология.
Ноҕай тылыгар саҥа чаастара үс бөлөххө арахсаллар: 1) ааттар (аат тыл, даҕааһыннар, сыһыаттар, ахсаан ааттар, солбуйар ааттар); 2) туохтуурдар; 3) көмө тыллар.
Солбуйар ааттар.
Ноҕай тылын солбуйар ааттара:
"мен" (мин), "сен" (эн), "ол" (ол, кини), "биз" (биһиги), "сиз" (эһиги), "олар" (олор, кинилэр).
Хакас чири (хаһыат). Хакас чирі (саха тыла - Хакаас сирэ, нуучч - "Хакасская земля") — Хакаас өрөспүүбүлүкэтигэр хакаас тылынан тахсар өрөспүүбүклүкэтээөи уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй, соҕотох хаһыат. Хакас чири хаһыат өрөспүүбүлүкэҕэ буолара турар быһыыны майгыны, уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй олоҕу сиһилии сырдатар, ону таһынан хакаастар устуоруйаларыгар уонна төрүт култуураларыгар сыһыаннаах матырыйааллары бэчээччиир. Хаһыата Хакаас өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата уонна Үрдүкэ Сэбиэтэ, ол эбэтэр парламена тэрийэн таһаараллар, эрэдээктэрин кинилэр аныыллар. 
Хаһыат нэдиэлэҕэ 2 төгүл 8-12 балаһанан тахсар. Тираһа 3,1 тыһыынча экземплярга тиийэр (дьиҥэр, 1970- с сыллар саҕаланыыларыгар муҥутаан 6 тыһыынчаҕа тиийэ сылдьыбыта). Хаһыат иһинэн ыйга 2 төгүл «Страна Хабар» диэн нууччалыы тыллаах анал сыһыарыы тахсар.
Хаһыат 1927 сыллаахтан бэс ыйын 1 күнүттэн ыла тахсар. Бу күнү билиҥҥи эрэдээксийэ хаһыат төрүттэммит уонна бастакы нүөмэрэ тахсыбыт күнүнэн билинэн бэлиэтиир. Хаһыат аан бастаан «Хызыл аал» (Красная деревня, Кыһыл аал, дэриэбинэ) диэн ааттааҕа. Ол гынан баран, 1930 сыллаахха диэри кини минусинскойдааҕы «Власть труда» диэн ааттаах нуучча тыллаах хаһыат сыһыарыытын быһыытынан эрэ тахсыбыта. 1939 сылтан — тохтуу тохтуу — 1974 сыллаахха диэн хаһыат сүрүн эрэдээктэринэн, бастакы эрэдээктэринэн  — С.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Добров үлэлээбитэ. 1959 хаһыат аата уларыйан «Ленин чолы» (Ленинский путь, Ленин суола) диэн буола сылдьыбыта. 1991 — хаһыат төрүт аатыгар төннөн, «Хакас чирі» (Хакасская земля, Хакаас сирэ) буолбута. 2008 сыллаахха ол ааттарыттан аккаастанан, реформа ыытыллан, «Хабар» (Известия, Сонуннар) буолбуттара. Онтон 2020 сылтан, эмиэ уларыйыы тэлэрийии түмүгэр, «Хакас чирі» диэн төрүт аатын ылыммыта. 1977 сыллаахха хаһыат аан бастаан «Бочуот знага» уордьанынан наҕараадаламмыта.
Аскиз. Аскиз — Арассыыйаҕа баар топоним:
Бөрө (түүр өйдөбүлэ). Бөрө түүрдэргэ суолтата — бөрө түүр омуктар олорор сирдэригэр барытыгар баар буолан былыр-былыргыттан култуураларын сорҕото буола сылдьар.
Бөрө – түүр омуктарыгар көҥүл буолуу сүрүн бэлиэтэ. Бөрө ханнык да үөрэтиигэ, уһуйууга, эрчийиигэ бэриммэт. Бөрө – сомоҕолоһуу бэлиэтэ, үөрүнэн сылдьар. Бөрө тобоҕунан, сытыйбытынан аһаабат, ол аата ыраас, чэбэр буолуу бэлиэтэ. Бөрө охсуһууга кыайыар эбэтэр өлөн охтуор диэри киирсэр, чаҕыйбат быһыы, толлубат буолуу бэлиэтэ. Бөрө үйэтин тухары биир тыһылаах буолар, эрэллээх буолуу бэлиэтэ. Бу бөрө майгытын сорҕото эрэ. 
Бөрө номохторго:.
Башкирдарга номох кэпсииринэн, усерган аймаҕын сороҕо кэрэ дьүһүннээх бөрө кыыһы ойох ылбыт Башбуре (Баһылык бөрө) булчуттан сыдьааннаах. Кекбуре (Көҕөччөр бөрө) – урман-кудий башкир бииһин төрүтүнэн буолар.
Маҥан бөрө Х-XII үйэҕэ огуз-кыпчактар сүрүн тотемнарынан буолара. Татаар номоҕо кэпсиир:  биирдэ ойуурга муммут көс биис өстөөхтөр тоһуурдарыгар түбэспит. Онуоха бу бииһи араҥаччылыы сылдьар Маҥан бөрө кинилэри ойууртан тыыннаах таһаарбыт. Бу бөрө түүр омук биллэр дьоруойа– аарыма улахан Алып (Алпамыш) саҕа улаханнаах эбит.
Бөрөҕө сыһыан:.
Түүр омуктар бөрөҕө ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара кинилэр бэлиэлэригэр уонна өс номохторугар көстөр. Татаардар бөрө улуйуута – эйэлээх уонна нус-хас олоҕу түстүүр дииллэр. Улахан ситиһиилэммит киһиэхэ – “бересе улый” (бөрөлүү улуйда) дииллэр. Татаар чинчийээччитэ  Иакинф Бичурин бигэргэтэринэн, кытайдар тюркюттары бөрөлөрүнэн ааттыыллар. 
Бөрө бэлиэтэ:.
Түүр омуктар былаахтарыгар бөрө тотемын элбэхтик көрүөххэ сөп. Холобурга, Ногайскай Орда былааҕа.
Бахсы (түүр өйдөбүлэ). Бахсы - сахаларга айааччы, араҥаччылааччы, аптаах уус диэн өйдөбүллээх. Казахтарга бахсы – былыргы таҥаралара, бахсы этиитигэр сүгүрүйэллэр, истэллэр. Казахтар бахсыларыгар саамай биллэринэн “баганал” аҕа ууһуттан төрүттээх Койлубай буолар. Койлубай бахсылар баһылыктара. Киниэхэ Кокаман уонна Ер Шойлан дуухтара бас бэринэллэр.
Бахсы диэн киһи аатыттан үөскээбит тыл диэн суруйаллар. Холобур, Кудай бахсы, Баай Бахсыгыр, Бахсы эмээхсин, Бахсы бухатыыр. 
"Кудай Бахсы" - сахаларга тимир уустар таҥаралара. Түүр омуктар: алтайдарга, казахтарга, киргизтэргэ, хакаастартарга, татардарга уо.д.а. фольклордарыгар сурулларынан, Кудай (Худай) Эрлик диэн быраатын кытта кураанах сири, үүнээйини, хайалары, муоралары, маһы-оту  үөскэтэн таһаараллара. Кудай туойтан киһини тыыннаан таһаарбыта, Эрлик онно дууһаны укпута. Кудай ыты айбыта, Эрлик тириилээбитэ. Кудай (Худай) бастакы кыылы төрүттээбитэ – сылгыны, ынаҕы, Эрлик – эһэни, күтэри. 
"Баай Бахсыгыр". Үһүйээн быһыытынан, Танда үрэҕин устун аата-ахсаана суох хороҕор муостааҕы холботолообут, сыспай сиэллээҕи сылгылаабыт Баай Бахсыгыр диэн улуу баай киһи олоро сылдьыбыт. Киниттэн сэдиптээн бу тыл олоҕурбута мөккүөрэ суох. 
"Бахсы эмээхсин" – тылдьыкка киирбитинэн, дьиэ хаһаайката.
"Бахсы бухатыыр" - уус, баай киһи олоро сылдьыбыта эмиэ кэпсэнэр. Онон киһи аатыттан үөскээбитэ дьэҥкэ.
Бахсы өйдөбүлэ:
Үөһээ, аллараа дойдуга араас бахсылар бааллар. Кинилэр Үрүҥ даҕаны, Хара даҕаны Айыы буолбатахтар, бэйэлэрэ бэйэлэригэр сылдьаллар, дьоҥҥо куһаҕаны даҕаны, үчүгэйи даҕаны оҥоруохтарын син. 
Бахсылар истэригэр Хобулай бахсы диэн баар. Бу Бахсылартан абааһылар куттаналлар эбит. Абааһылар олус наһаалаары гыннахтарына Хобулай бахсыны ыҥыраллар. Ол гынан баран бу бахсы дьоҥҥо көмөлөһөр санаата суох. Кини сир аннынааҕы уоту, ууну, ньаҥараны, алтан уонна үрүҥ көмүһү, атын тимирдэри уонна таастары абааһылар аһары ыспатыннарн диэн көрө-бэрийэ сылдьар.
Ноҕай Ордуута. Ноҕай Ордуутар эбэтэр Маҥыт Сурда (ног. "Манъыт" "Юрты") — XIV үйэ бүтүүтүгэр XV үйэ саҕаланыытыгар Алтан Ордуу (Дьүчи улууһа) ыһыллыбытыгар Волга уонна Урал ыккардаларыгар үөскээбит түүр тыллаах биистэр дойдулара. Ноҕай Ордуута ис сэриилэр түмүгэр XVII үйэ бастакы аҥарыгар ыһыллыбыта.
Ноҕай Ордуутун тэриллиитэ.
Ноҕай Ордуута үөскүүрүгэр Эдигэй диэн ааттаах Алтан Ордуу бэклэрбэгэ улахан оруолу оонньообута. Кини бэйэтэ маҥыт биистэн төрүттээх этэ уонна 1392 сыллаахха маҥыттар баһылыктара буолбута.
XIV үйэ 90-с сылларыгар Эдигэй Алтан Ордууга былааһы былдьаһан уонна Маҥыт Сурдун күүһүрдээри Тохтамыш-хааны утары сэриини саҕалаабыта.
Эдигэй бэклэрбэк Чыҥыс Хаан сыдьаана буолбатах буолан Алтан Ордуу хаана буолар кыаҕа суох этэ, ол да буоллар кини 15 сыл устата (1396–1411) Алтан Ордууну салайан олорбута. 
1412 сылтан Маҥыт Сурдун Эдигэй сыдьааннара салайбыттара.
Эдигэй Алтан Ордуу ис сэриилэрин кэмигэр Чокрэ-оҕлан диэн биир Чыҥыс Хаан сыдьаанын өйөөбүтэ. 1414 сыллаахха Эдигэй Алтан Ордуу саҥа хаанын Кэпэк-хааны былаастан туораппыт уонна Ордуу киин куоратын Сарайы сэриилээн ылбыт. Онтон ылата Эдигэй 1419 сыллаахха өлүөр диэри Алтан Ордуу бэклэрбэгэ (эбэтэр улуу эмир да дииллэр) буолбута.
Эдигэй бэклэрбэктиирин кэмигэр Маҥыт Сурда күүһүрэн Алтан Ордуу көнө хонтуруолуттан тахсар.
Бу кэмҥэ маҥыттар араас биистэри баһылааннар уонна бэйэлэригэр холбооннор билиҥҥи ноҕай омуга үөскээн саҕалаабыт.
Ноҕай Ордуута XV үйэ 40-с сылларыгар Алтан Ордуу ыһыллыытыгар кимтэн да тутулуга суох дойду буолбута (1440 с.).
Ноҕай Ордуутун сирэ билиҥҥи Казахстаан хотугулуу арҕааҥы өттүгэр, Волга уонна Урал ыккардаларыгар баар этэ. Илин ноҕайдар Яик өрүһүнэн олорбуттара, соҕуруу кинилэр сирдэрэ Араалга диэри тиийэрэ, арҕаа Астрахан дойдутун сирэ саҕаланара, хотугулуу арҕаа диэки Казан дойдута баара.
Ноҕай Ордуутун киин куората.
Ноҕай Ордуутун киин куората Яик өрүс кытылыгар турбут Сарайчик диэн куорат этэ.
Бу куорат XIII үйэҕэ үөскээбитэ. Алтан Ордуу кэмигэр Сарайчик куоратынан Кытайтан Кавказ диэки атыы-эргиэн суоллара ааһаллара. XIII–XIV үйэлэр Сарайчик муҥутуур сайдыытын кэмэ, ол эрээри XV үйэҕэ Тамерлан Сарайчик куораты сэриилэн ылбыта. Сарайчик Ноҕай Ордуутун киин куората буолбутугар саҥа тыыннанан сайдан саҕаламмыта. 1520 сыллаахха Сарайчик куораты каһаах хаана Касым сэриилэн ылбыта.
Ноҕай Ордуутун историята.
Сурукка киирбитинэн ноҕайдар XV үйэ ортотугар Сырдарьяҕа диэри сэриинэн тиийбиттэр. Ол курдук 1446 сыллаахха Уакас-бий диэн маҥыт баһылыга Сырдарья өрүс кытылыгар турбут Узгент куораты халаабыт.
1496 сыллаахха ноҕайдар Казан дойдутун сэриилээбиттэрэ.
XVI үйэ саҕаланыытыгар тохтобула суох ис сэриилэр түмүгэр Ноҕай Ордуута мөлтөөбүтэ.
1520 сыллаахха каһаах хаана Касым Ноҕай Ордуутун киин куоратын Сарайчиги сэриилэн ылбыта.
1534 сыллаахха Ноҕай Ордуутугар Москваттан Данила Губин диэн аатта илдьит кэлбитэ, кини Иван Грознайга анаан Ноҕай Ордуутун туһунан информация хомуйбут.
1550-с сыллар бастакы аҥарыгар үс сыллаах кураан уонна тымныы кыһын түмүгэр сүөһү бүттүүнэ эстибитэ, ноҕайдар истэригэр кыргыһыылар саҕаламмыттара, ноҕай дьонун 80% өлбүтэ, ол иһин ноҕайдар Хотугу Кавказка көһүүлэрэ саҕаламмыта.
Пор-бажын. Пор-бажын (тув. "Пор-Бажың", «туой дьиэ») — Тываҕа (Арассыыйа), Тере-Холь күөлгэ баар былыргы уйгур кириэппэһин урусхаллара.
Кириэппэһи 777 сыллаахха туппуттара чопчу биллибитэ. Ис таһа көнө 4 муннуктаах, лоп-курдук былааннаммыт, онно ортотугар киин тутуулаах уонна кириэппэс ис тулатынан араас кыра тутуулардаах эбит. Илин эркин ортотугар башнялардаах киирэр бүтэй ааннаах. Кириэппэс арҕааттан илин устата 211 м, хотуттан соҕуруу 158 м усталаах, уопсай иэнэ 3,3 гектар, истиэнэтин үрдүгэ 9,5 м тиийэ үрдүктэх. Кириэппэһи уйгурдар манихей итэҕэлгэ көһөр кэмнэригэр туппуттар. Интэн сылыктаатахха кириэппэс итэҕэл дьиэтэ буолуон сөп. 779 сыллаахха антиманихейскай переворот буолбут, ол кэннэ кириэппэс умнууга хаалбыт. Атын сабаҕалааһынынан кириэппэс буддистар храмнара, эбэтэр ыраахтааҕы көмүллэр сирэ буолуон сөп курдуктар.
Кириэппэс урусхалларын 1891 Минусинскай түмэл үлэһитэ Д.А. Клеменц булбут. 1957-1963 Севьян Вайнштейн салайыылаах РАН Этнология уонна антропология институт экспедицията хаһыылары оҥорбут. 1995 сыллаахха Арассыыйа салайааччытын 176 ыйааҕынан федеральнай суолталаах «Древнеуйгурская крепость „Порбажин“, VIII—IX вв. н. э.» памятник диэн ааттаммыт. 
2004 сыллаахха Тыва правительствота 2005-2010 сылларга культура сайдыытын программата ылыллыбыта, онно «Пор-Бажын» парк оҥоһуллуута киирбит.
2007 Бэс ыйын 1 күнүттэн МЧС салаайыылах Порт-бажынҥа археология экспедицията үлэлиир. Экспедиция үлэтигэр МЧС уонна археологтартан ураты өссө дойду араас университеттарын студеннара үлэлииллэр. Ити сыл атырдьах ыйын 13 кириэппэскэ Владимир Путин уонна Монако кинээһэ принц 2 Альбер ыалдьыттаабыттар.
Аскиз (сэлиэнньэ). Аски́з () — сэлиэнньэ, Хакаас өрөспүүбүлүкэтин Аскиз оройуонун административнай киинэ Аскиз нэһилиэктээҕи сэбиэтин киин. Өрөспүүбүлүкэ биир саамай кырдьаҕас нэһилиэнньэлээх пууна, хакаастар түөлбэлээн олорор сирдэрэ. 
Сэлиэнньэ аата.
Аскиз нэһилиэнньэлээх пуун Аскиз диэн Абакан өрүс хаҥас салаатын аатынан ааттамы сэлиэнньэ, гидроним буолар. 
Турар сир.
Аскил сэлиэнньэтэ Абакан куораттан соҕуруулуу арҕаа диэки бардахха, 95К - 002 Абакан — Ак Довурак (Тыва) айан суолун 93 килэмиэтиригэр, баар. Бу сэлиэнньэттэн Аскиз — Вершина Тёи диэн киэҥ айан суола саҕалар. Суол кэлин, ситэри тутулуннаҕына, Хакасияны Кемерово уобалаһын кытта холбуоктаах. Сэлиэнньэни эргийэ барар суол оҥоһуллубута. 
Чертыковская уонна Аскиз диэн саамай чугас сытар тимир суол ыстаансыйаларыгар диэри: 0,5 уонна 7 км буолаллар. Олортон саамай чугас сытааччыта Раздольная тимир суол ыстаансыйата буолар. Онно Абакан — Бискамжа түргэн сырыылаах электро пуойас тохтоон ааһар.
Устуоруйат.
Аскиз — Хакасиия биир саамай былыргы уонна дириҥ силистээ мутуктаах, устуоруйалаах сэлиэнньэтэ буолар. Манна өссө 1771 сыллаахха биир бастакынан Аскиз үрэх төрдүгэр мас таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута.
Нэһилиэнньэлээх пуун сыыйа баайа улаатан испитэ уонна кэлин тиһэҕэр, 1858 сыллаахха, Саҕайдааҕы истиэп дууматын киинэ буола кубулуйбута. 1858 сылааҕы ааҕынан, ол кииҥҥэ 40 ыал олбуора баара, нэҥилиэнньэтин ахсаана 221 киһи этэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Хаһаайыстыбатын ахсаана: 2514. Нэһилиэнньэтэ 7 127 человек (01.01.2004).
Хакаастар (66 %), нууччалар (33 %), ниэмэстэр, украиннар, татаардар уо.д.а.