mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Яков Санников, промышленник. Яков Авраамович Санников (1749, Усуйаана — 1825 с. сэтинньи, Усуйаана) — Новосибирскай арыылартан түөрдүн арыйбыт булчут (кырсаһыт).
XX үйэ 20-с сылларыгар ССРС науукатын академиятын Саха экспэдиисийэтин кыттыылаахтара Саанньыкап сыдьааннарыттан ыйытан суруммут сибидиэнньэлэринэн Яков Санников аҕата Авраам Санников XVIII үйэ ортотугар Саха сиригэр Вологда куораттан кэлбит уонна Дьокуускайтан чугас Павловскай сэлиэнньэҕэ олохсуйбут. Уола Дьаакып 1749 с. (эбэтэр 1750 с.) эргин төрөөбүт. XVIII үйэ бүтүүтүгэр бастаан Л. С. Сыроватскай атыыһыт артыалыгар сылдьан онтон бэйэтэ сэлии муоһун көрдөөһүнүнэн дьарыктаммыт. 
Остуолбалаах арыыны (1800) уонна Фаддеев арыытын (1805) арыйбыт. 1808—1810 сс. М. М. Геденштром экспэдииссийэтигэр кыттыбыт. 1809 с. олунньу 4 күнүгэр Матвей Геденштром Усуйаанаҕа кэлиитигэр Санников передовщик (артыал старшинаата) дуоһунаһыгар Сыроватскай атыыһыттарга сулууспалыыр эбит. Экспэдиисийэҕэ Андрей уонна Роман диэн уолаттара кыттыбыттарын Геденштром суруйар. В. М. Пасецкай этэринэн Дьаакып Санников түөрт уоллааҕа үһү: Андрей, Роман. Петр уонна аата биллибэт уол. 8-с ревизия матырыйаалларыгар Дьаакып Санников дьиэ кэргэнэ маннык суруллубут: ойоҕо Аграфена (1759 с. эргин төрөөбүт), уолаттара Андрей (1790 с. эргин төрөөбүт), Роман (1791 с.э.т.), Федор (1797 с.э.т.), Михаил (1804 с.э.т.). Бу кэмҥэ мантан үһэ ойохтоох оҕолоох дьон эбит. .
1810 с. Саҥа Сибиир арыытын туораабыт, 1811 с. Фаддеев арыытын эргийбит. Саҥа Сибиир хоту өттүгэр улахан сир баарын сабаҕалаабыт. Бу сир Саанньыкап сирэ диэн аатынан историяҕа уонна литератуураҕа киирбитэ. Сүүстэн тахса сыл — 1937-38 сыллардаахха сэбиэскэй лүөччүктэр сир суоҕун дакаастыахтарыгар дылы — бу үһүйээн дьону долгуппута. Билигин сабаҕалыылларынан бу сир муус арыы буолуон уонна кэлин ууллан хаалбыт буолуон сөп. Саанньыкап аатынан Кыра Ляхов уонна Солуурдаах (нууч. Котельнай) арыылар ыккардыларынааҕы силбэһии (пролив, 1909), Саҥа Сибииргэ баар уонна хайа (XIX в.), үрэх (1811) ааттаммыттара. .
Саанньыкап сирин кистэлэҥэ биллиилээх нуучча геологын, геограбын уонна суруйааччытын В. А. Обручевы «Земля Санникова» диэн ааттаах кинигэни 1924 с. суруйарга угуйбута (бэчээттэммит сыла — 1926). Бу кинигэннэн Мосфильм киинэ студиятыгар 1973 с. уус-уран киинэ уһуллубута.
Аатырбыт булчут (промышленник) сиэнэ Санников Яков Федорович бүтүн Саха сиригэр биллибит Булуҥ улахан атыыһыта эбит, хоту дойдуну чинчийэр хас да экспэдиисийэҕэ сүҥкэн көмөнү оҥорбута биллэр. Оттон өссө биир утума — Крылова Татьяна Ивановна — саха сириттэн бастакы медицина доктора, Саха государственнай университетын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
Тустуу. Тустуу — былыргы историялаах уонна араас көрүҥнэрдээх икки утарылаhааччы күрэҕэ. Атыннык күрэс дэнэр. Олимпия оонньууларын программаларыгар баар. Тустууктар туран, тобуктаан эбэтэр сытан эрэн тусталлар. Хапсаҕайга охтубут, тобуктаабыт, илиитинэн сири таарыйбыт кыаттарар.
Тустуу көрүҥнэрэ:
Попов Гавриил Васильевич. Попов Гавриил Васильевич (19.09.1930—04.03.2007) — саха тылын-өһүн төрдүн чинчийбит учуонай, бастакы саха тылын этимологиятын тылдьытын ааптара, филология билимин хандьыдаата, кыраайы үөрэтээччи.
1930 сыллаахха балаҕан ыйын 19 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалаc Алтан нэһилиэгэр орто бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1955 сыллаахха Саха государственнай пединститутун история-филология факультетын саха салаатын бүтэрбит. 1955—1972 сылларга саха тылын учууталынан Эдьигээн уонна Мэҥэ Хаҥалас оскуолаларыгар үлэлээбит. Ол саҕана киниэхэ М. Е. Николаев — Саха Республикатын бастакы президена, Р. М. Дмитриев — көҥүл тустууга Олимп ооньууларын чемпиона, С. Н. Назаров — араас сылларга СР солбуйааччы бэрэссэдээтэлэ, Ис дьыала уонна тутуу миниистирэ, И. Е. Алексеев — Хомус Уйбаан — филология билимин доктора, 11 үөрэх кандидата уо. д. а. үөрэммиттэрэ.
1972 с. Тыл, литература уонна история Институтугар үлэлиир. 1983 сыллаахха «Слова “неизвестного происхождения” якутского языка (сравнительно-историческое исследование)» диэн ааттаах диссертацияны Алма-Атаҕа көмүскээбитэ. Бу үлэтигэр Г. В. Попов өрөбөлүүссүйэ иннинэ В.В. Радлов туруорбут боппуруостарын быһааран биэрбитэ. 6 200 тыл олохторун ырыппыт. Кини иннинэ биллибэт төрүттээх тыллар араас түүр, монгол, тоҥус тыллар уруулара буоларын быһаарбыт, онно: төрүт түүр силистээх лексика 58%, 27% — монгол тыла буолара биллибитэ, 9% — тоҥустар тылларыттан киирбит, 1% — алтай аймах омугуттан буолбакка араас омук тыллара (кытай, перс, санскрит, тибет уо. д. а.) буолаллар эбит. Иннэ гынан билигин тылбыт 9% эрэ биллибэт төрүттээх эбит. Ол хайа баҕар омук тылыгар биллэр кээмэй эбит. Иннэ гынан, Г. В. Попов кэтээн-ырытан көрүүтэ саха тылын үөрэтиитигэр боччумнаах кылааты киллэрбит. 
1972 с. «Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар» үлэлиир. Саха тылын үс мөлүйүөннээх академическэй картотекатын оҥорууга кыттыбыта. Попов Г.В. саха тылын маҥнайгы "этимология" (тыллар суолталарын-төрүттэрин быһаарар) тылдьыта тахсыбыт. 
Г. В. Попов маны таһынан кыраайы үөрэтээччи быһыытынан биллэр. Үлэтин бу өрүтун түмүгүнэн маннык кинигэлэр тахсыбыттара: «Хантан хааннаахпытый?» (1994), «Манчаары Баhылай. Ырыалар-тойуктар», (1994), «Алтан, Моорук, Тараҕай нэhилиэктэрин төрүттэрэ» (1998), «Дьүлэй Бүөкээн. Билбит көрбүт. Чабырҕахтар» (1999). «Манчаары Баhылай. Ырыалар-тойуктар» кинигэҕэ Попов саха омук биир биллэр киһитин Манчаары Баһылайы биллэр ырыаһыт, тойуксут курдук суруйбут уонна ырыаларын-хоһооннорун бу диэн быһаарбыт эбит. «Дьүлэй Бүөкээн. Билбит көрбүт. Чабырҕахтар» кинигэҕэ кини Дьүлэй Бүөкээн диэн киһи чабырҕахтарын архыыптан хомуйан ылан сааһылаан, сорох тылларын быһааран биэрбит уонна аан тылы суруйбут. «Хантан хааннаахпытый?» диэн кинигэтигэр саха маҥнайгы суруйааччыларын төрдүлэрин ырыппыт. 
Попов Г. В. — 9 монография, кинигэ, учебник уонна 260 ыстатыйа ааптара.
Технология. Технология — ньымалары уонна тэриллэри туттуу уонна билии көрүҥнэрин уонна кинилэри нөҥүө айылҕаны салайыы уонна дьайыы туhунан киэҥ өйдөбүл. Грек тылларыттан турар: τέχνη (тэрил) уонна λογία (этии).
Энергия. Энергия (, «үлэ») — физикаҕа уонна атын үөрэхтэргэ айылҕа эттиктэрин майгыларын скалярнай физик кэриҥэ. Энергия үлэ дьоҕурун быhаарар.
Энергия көрүҥнэрэ:
Архимед. Архимед (Гректыы: Ἀρχιμήδης; б.э.и. 287 — 212) — Сиракустан төрүттээх грек математига, физига, инженера, айааччыта уонна астронома.
R&amp;B. Ритм энд блюз (ааҥллыы:"rhythm and blues" — Ритм уонна блюз; кылгастык "R&amp;B", "R'n'B" эбэтэр "RnB") — дьазз, госпел уонна блюз дьайыыларыттан үөскээбит биллиилээх музыка жанра.
Бу хайысха бэрэстэбиитэлинэн, холобура Грэмми бириэмийэ хаһаайына АХШ ырыаһыта Akon буолар.
Аныгы R&amp;B.
1980-с сылларга Джеймс Браун уонна The Sly &amp; the Family Stone музыкаларыгар психоделическай рок уонна да атын стиллэри тутталларын саҕалаабыттара. Фанк диско- музыка улахан өттө буолбута. 1980-с сыллар саҕаланыыларыгар фанк уонна соул, Принс уонна да атыттар үлэтин-хамнаһын түмүгэр ордук тарҕанар буолбуттара. Аныгы R&amp;B диэн Америка популярнай музыкатын сүрүн чааһа буолбута.
R&amp;Б бүгүн африканскай музыка стилин быһаарар. Кини соул-музыка, фанк, поп-музыка уонна (1986 сыл кэнниттэн) хип-хопа билигин аныгы R&amp;B диэн ааттаналларын ситистэ.
Кинини сороҕор "куорат аныгылыы муусуката" эбэтэр "куорат попсата" диэн ааттыыллар.
R&amp;B 2000-с сылларга.
2000--с сылларга хип-хоп пластинкаттан R&amp;B пластинкаттан уратыта онно рэп эбэтэр ыллыырыгар сытар. R&amp;B бөлөх толорооччулардааҕар улаханнык соло ырыаһыт фокуһа буолла. 2005 с. саамай биллэр R&amp;B артыыстарынан Ашер, Бейонсе (уруккута Destинy Child), Ашанти уонна Мэрайя Кэри буоллулар.
Алисия Киз, Р.Кэлли, Дьон Ледженд уонна Тони Брэкстон курдук артыыстары кытта өрүү биһирэмнээхтик сылдьспыта. Сорох ырыаһыттар Кариб музыкатын чаастарын үлэтигэр туһаналлар.
Рэгги. Рэгги () - Дьамайкаҕа 1960с сс. бүтүүлэригэр үөскээбит музыка жанра.
Регги тэҥинэн үҥкүү да, релаксация да, бырачыас да буолуон сөп, Африка култууратын үгэһин тутуһуохха, үҥкүү уонна музыка атын көстүүлэри, событиелары кытта сэргэстэһиэн сөп. Электрогитара, бас- гитара, ударнай, электрорган, ардыгар духуобунай инструменнар бөлөхтөрө. Регг сүрүн уратытынан композицияны ритмическай да, мелодическай да (атын инструменнар партиялара баартыйа тула тутуллаллар) буолар. Ону тэҥэ региоҥҥа бэлиэтэнэр: намыһах тэтим, кээмэйэ-4/4,2- с уонна 4- с долларга аккомпанемеҥҥа аккомпанемеҥҥа акценнар. Регги билиммит ырыаһыт уонна Бобул ырыатын автора. Бу итэҕэл философскай сүүрээннэригэр тутуллубут регионнар ырыалара улахан биһирэбили ылбыттара, ол эрээри таптал, олох- дьаһах проблемаларын, бэлиитикэ, бырачыас ырыаларын толорооччулар ортолоругар киэҥник биллэллэрэ.
2018 с. ЮНЕСКО культурнай нэһилиэстибэтин испииһэгэр киллэриллибитэ.
Аата.
Тиэрмин үөскээһинэ «регги» диэн араастык быһаараллар. По одним из версии его связывают с английском словосчестве «рэггид- ритм» (англ. raged rageдьэк-тырым, истрепенный ритм), иккиһэ-жаргон уулуссатын женщината (Ямайка киин куората) - «стреггей» (stregge). Уруу — бырамыысыланнас биир тылынан саҥарыллар «регг» - негритээн биис ууһа. «Реггей» музыкальнай доҕуһуолугар аан бастаан 1968 с. «Mayta» бөлөх, дискэтэ эмиэ «Do the Rgge»диэн баар буолбута.
Дьаз. Дьаз () диэн Америка музыка дьоҕурун көрүҥэ. XX ү. саҥатыгар Америка соҕуруу штаттарыгар афроамериканнар түмсүүлэригэр, Африка уонна Эуропа музыка традицияларын буккаастарыттан үөскээбитэ.
The Beatles. The Beatles диэн 1960 c. Ливерпуль к. (Ааҥл Сирэ) тэриллибит поп уонна рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Дьон Лэннон (ритм гитара, ырыаhыт), Пол Маккартни (бас гитара, ырыаhыт), Дьордь Харрисон (соло гитара, ырыаhыт) уонна Ринго Старр (дарбыйа, ырыаhыт). Бөлөх 1970 с. ыhыллыбытын кэннэ хас биирдии "битл" бэйэтэ туспа карьера оҥоро сатаабыта.
Пабло Пикассо. Пабло Руис Пикассо (исп. "Pablo Ruiz Picasso", алтынньы 25, 1881 – муус устар 8, 1973), толору аата Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мариа де лос Ремедиос Киприано де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Клито Руис и Пикассо (исп. "Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Clito Ruíz y Picasso") диэн Испания ойуулааччыта, уруhуйдьута уонна скульптора. Андалусияттан төрүттээх. XX үйэ искусствотын билиниллибит дьонуттан уонна кубизм хамсааhын тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ. Бэйэтин үлэлэригэр араас истииллэри туттара. Пикассо саамай аатырбыт үлэлэрэ: "Les Demoiselles d'Avignon" (1907) уонна "Guernica" (1937).
Чуумпу далай. Чуумпу далай () диэн Сир саамай улахан далайа. Португалия чинчийээччитэ уонна айанньыта Фердинанд Магеллан "Mare Pacificum" (лат. эйэлээх байҕал) диэн бастаан ааттаабыта. Хоту Арктикаттан соҕуруу Антарктикаҕа дылы сытар, арҕаа Азиялыын уонна Аустралиялыын кэккэлэhэр, илин өттүнэн Америкалардыын. Иэнэ 162,9 млн. км² (Сир уутун ньуурун 46% уонна Сир бүтүн ньуурун 32%). Экуатор Чуумпу далайы икки аҥар араарар (Хотугу Чуумпу далай уонна Соҕуруу Чуумпу далай). Далай хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар Мариана хаспаҕа аан дойду саамай дириҥ сирэ (10,911 м).
Атлантика. Атлант далайа эбэтэр Атлантика () диэн Сир улаханынан иккис далайа. Иэнэ 106.4 млн. км² (Сир ньуурун 1/5). Далайы Атлас диэн былыргы гректар номохторун дьоруойун аатыттан ааттаабыттара. Америкалар уонна Эуразиялаах Африка икки ардыларыгар баар. Хоту Хотугу далайдыын кэккэлэhэр, соҕуруулуу-арҕаа Чуумпу далайдыын, соҕуруу Соҕуруу далайдыын уонна соҕуруулуу-илин Ииндийэ далайыныын. Экуатор Атлантик далайы икки аҥар араарар: Хотугу уонна Соҕуруу өттүлэргэ.
Зигмунд Фрейд. Зигмунд Фрейд ("Фройд") (, толору аата: "Сигизмунд Шломо Фрейд"; 1856 сыл, ыам ыйын 6 күнэ, Фрайберг (билиҥҥитэ Пршибор), Чехия — 1939 сыл, балаҕан ыйын 23 күнэ, Лондон) — Аустрия неуролога, психоанализ туһунан үөрэҕи олохтообут киһи. Психологияҕа терапия ньымаларын сайыннарбыта. Фрейд этэринэн, киһи ньиэрбэтин ыарыылара барыта кини өйүгэр-санаатыгар буола турар уустук хардарыта дьайсыылартан тахсаллар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. Ил Түмэн алтынньы 14 1992 с. ылыммыта. Арассыыйа геральдическай регистрыгар 183 нүөмэринэн бэлиэтэммитэ.
Уруһуйданара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа көнө муннуктаах иэн буолар, түөрт тэҥ сытыары дьураа ойуулаалардаах, сырдык халлаан күөх, маҥан, кыһыл уонна от күөх. Халлаан күөх өттө 3/4 киэҥин ылар, маҥан - 1/16, кыһыла 1/16, от күөҕэ 1/8. Халлаан күөх дьураа ойуутун ортотугар маҥан төгүрүмтэ баар. Төгүрүмтэ кээмэйэ былаах киэҥиттэн 2/5 буолар. 
Киэҥин уһатыгар сыһыана 1:2.
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга
Сигэлэр.
Саха Республикатын ил былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга. Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. Ил Түмэн 1992 с. ахсынньы 26 ылыммыта. Дьаралык айааччылара: А. Н. Осипов, В. С. Парников, В. Н. Игнатьев уонна И. А. Потапов.
Портвейн. Портвейн (ниэм. "Port wein", порт. "Vinho do Porto", ааҥ. "Port wine" — Порту винота) диэн Португалия хотугу провинцияларыгар оҥоһуллар уоҕурдуллубут арыгы (вино). Үксүн минньигэс амтаннаах буолар, онтон сороҕор куруҥах эбэтэр хос куруҥах буолар. Десерты кытта иhиллэр. Португалияттан ураты портвейн технологиятынан арыгылары Аустралияҕа, Соҕуруу Африкаҕа, Индияҕа, Канадаҕа, Аргентинаҕа уонна Холбоhуктаах Штаттарга оҥороллор.
Counter-Strike.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;400156&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-09-24T20:47:19Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;XXBlackburnXx&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; барыла сотолунна(), бүтэһик барыла төннөрөлүннэ&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;278139&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Counter-Strike (кылгастык CS диэн; "Counter-Strike" сахалыы — хардары охсуу) диэн тактикалаах бастакы сирэйтэн ытыы жанрдаах видео оонньуу. 1999 c. тахсыбыт Half-Life оонньуу модификацията буолар. Мод автордара: Минь "Gooseman" Лэ уонна Дьэсс "Cliffe" Клифф. Оонньуу салҕыы серияларга кубулуйбута, олор ахсааннарыгар киирэллэр: , , Counter-Strike: Anthology уонна Counter-Strike Xbox версията. Counter-Strike ис хоhоонунан буолар террористары утарар бөлөх (counter-terrorists) уонна террористар (terrorists) хамаандаларын утарылаhыылара. Хас раунд аайы миссия сорудахтарын толорбут эбэтэр бары өстөөҕү өлөрбүт хамаанда кыайыыны ылар. Оонньуу саамай тиhэх таhаарыыта, Counter-Strike: Source, Half-Life 2 Source диэн оонньуу моторунан барар.
Харлампьева Наталья Ивановна. Наталья Ивановна Харлампьева — саха норуодунай бэйиэтэ, Саха Сирин суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. 
Олоҕун олуктара.
1952 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Маҕан сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 
Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит. 
1976 сыллаахха бастакы хоһооннорун хомуурунньуга — "Аэро­план" — күн сирин көрбүтэ. Бу хоһооҥҥо бастакы холонуута саха ытык поэттарын — Семен Данилов, Семен Руфов, Михаил Тимофеев — биһирэбил сыаналарын ылбыта.
«Кыһыл ньургуһун» хоһооннорун хомуурунньуктарын иһин Саха Сирин Комсомолун бириэмийэтигэр тиксибитэ.
1988 сылтан ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Хоһоонноро араас омук тылларыгар тылбаастаммыттара.
Окладников Алексей Павлович. Окладников Алексей Павлович - Социалистыы Үлэ Дьоруойа, археолог, академик, РСФСР, Бүрээт уонна Саха АССР-дарын науукаларынн үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС Судаарыстыбаннай Бириэмийэтин икки төгүллээх лауреата, Азия былыргы култуураларын үөрэппит чинчийээччи. 
1938-1961 сылларга ССРС НА Ленинградтааҕы отделениятыгар үлэлээбит. 1966 сылтан НА Сибиирдээҕи салаатын История, филология уонна философия институутун дириэктэрэ (Новосибиирскэй). 1962 сылтан Новосибирскэйдээҕи госуниверситет историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1908 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр төрөөбүт, 1981 сыллаахха өлбүт.
Ефимов Моисей Дмитриевич. Ефимов Моисей Дмитриевич (04.08.1927—14.11.2010) — саха норуодунай бэйиэтэ. 
Айар үлэтэ.
Моисей Ефимов 40-н тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһооннор кинигэлэрин ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омуктар тылларынан тахсыбыта. 
Суруйааччы бастакы хомуурунньуга «Киирбэт күннээх дойдуга» 1954 сыллаахха тахсыбыта.
М. Ефимов тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр. Сахалыы тылынан А. Малышко «Прометей» поэматын (Сэмэн Даниловтыын), С. Щипачев «Павлик Морозов», М. Горькай сорох остуоруйаларын уонна кэпсээннэрин, Н. Некрасов, С. Маршак, Казахстан, Киргизия поэттарын хоһооннорун саҥардыбыта.
Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Элгээйи нэһилиэк — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Элгээйи.
Улуус кииниттэн 45 км хоту диэкки Бүлүү өрүс уҥа кытылыгар турар. 
Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга - тыа хаһаайыстыбата.
Урукку ааттара - Элгээн сэлиэнньэтэ, Туойдаах Алаас, I Бордоҥ.
Музейдар.
Элгээйи нэһилиэгэр аар-саарга аатырбыт Борис Николаевич Андреев төрүттээбит Айылҕа түмэлэ баар. Билигин түмэл Б. Н. Андреев аатынан Элгээйитээҕи региональнай түмэл экологическай киин диэн ааттанан үлэлии турар.
Айылҕа музейын таһынан Элгээйигэ Еремей Кузьмич Аввакумов төрүттээбит нэһилиэк историятын үөрэтэр «Туойдаах Алаас» түмэл, С. А. Зверев аатынан фольклор музейа, фельдшер С. С. Яковлев аатынан мемориальнай түмэл бааллар.
Тумат (Усуйаана). Тумат национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумат.
Улуус кииниттэн 250 км. хоту диэкки Чондоон үрэххэ сытар.Орто оскуола, оҕо саада, култуура дьиэтэ, ДЭС үлэлии тураллар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 534 киһи (2007 сыл). Омугунан тумат(монгуол) төрүттээх сахалар уонна сахатыйбыт эбээннэр.
Олохтоохторун сүрүн дьарыга таба иитиитэ, балыктааһын уонна булт.
Биллиилээх дьонноро:Сэмэн Дьяконов-опернай ырыаһыт, Оксана Абрамова-балерина,Ким Никитич Филиппов-табаһыт, СР Республикатын гос.премиятын лауреата уо.д.а. 
Баһылык Ребров Николай Иванович.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Махаров Егор Михайлович. Махаров Егор Михайлович — бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара. СГУ бөлүһүөпүйэ кафедратын сэбиэдиссэйэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин НА акадьыамыга.
Олоҕун олуктара.
1938 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгэр төрөөбүт. 1957с. үлэтин Усуйаана оройуонугар Тумат оскуолатын учууталынан саҕалаабыт.
Өссө биир кыһын Дьүкээгир нэһилиэгэр булчуттар оҕолорун үөрэппитэ.
1966 сыллаахха СГУну, 1973 — МГУ аспирантуратын, 1991 — Россиятааҕы салайыы Академиятын докторантуратын бүтэрбит. Саха наукатын Академиятын чилиэнэ.
Дьордь Уокер Буш. Дьордь Уокер Буш () диэн АХШ 43-с президенэ (2001-2009). Тохсунньу 20 к. 2001 с. президент буолуон иннинэ кини Техас штат түөрт уон алтыс губернатора этэ (1995 сылтан).
Тайҕа. Тайҕа диэн Евразия уонна Хотугу Америка хоту өттүлэригэр баар мутукчалаах тыалартан турар биом. Атыннык бореал ойуурдар дииллэр. Саха Сиригэр — мутукчалаах, үксэ тиит түҥ ойуур; Илин Сибииргэ тайҕа — ханнык баҕарар киһитэ суох түҥ ойуур, Тываҕа — ойуурунан саба үүммүт хайа, Соҕурууҥу Сибииргэ — хаардаах, онон-манан ойуурдаах үрдүк хайа. Тайг (монг.) — хайалаах сир түҥ ойуура.
Тайҕа мастарын күлүгэр үүнээйи атын ойуурдарга холоотоххо мөлтөхтүк үүнэр. 
Тайҕа көтөрдөрө.
Хотугу эҥэлэй (полушарие) бореал ойуурдарыгар элбэх көтөр олохтоох да, көһөөйү да көтөрдөр уйаланаллар. Харыйа, пиихта, бэс, тиит туораахтара көтөрдөрү иҥэмтэлээх аһынан хааччыйаллар. Сайын ойуурга 40 гектаарга 150-300 араас көрүҥ көтөрдөрүн атыырдарын көрсүөххэ сөп. Кыһын үксүлэрэ соҕуруу барар буолан көтөр биллэ аҕыйыыр, 50 кыайбат көтөр хаалар. Ол гынан баран чыычаахтар ахсааннара үөн-көйүүр элбэҕиттэн эмиэ тутулуктаах, сороҕор ойуурга буортулаах үөн-көйүүр тоҕо ааҥнаан киирдэҕинэ, көтөр биллэ элбиир.
Элбэх көтөр хойуу ойуурдаах тайҕаҕа үчүгэйдик сөп түбэһэ үөрэммит. Кылгас, мүлүркэй кынаттара кэбэҕэстик салгыҥҥа салайары хааччыйаллар, кэрэ ырыалара партнердарын буларга көмөлөһөллөр, тыҥырахтара мастар туруору умнастарыгар хатаастарга аналлаахтар. Тумустара буоллаҕына туораахтары хостуурга сөп түбэһэллэр. Сорох ымыылар хардарыта барбыт тумустара туорааҕы эрэ алдьатарга аналлаах буолан, атын аһынан кыайан аһаабаттар
Харчы. Харчы диэн мал уонна араас өҥө (сервис) иһин төлүүр тэрил. Аан дойдуга араас харчы арааһа баар, ол курдук хас дойду кэриҥэ бэйэтин харчылаах, ол курдук АХШ доллара, эбэтэр Британия фунт стерлингов
Харчы историята.
Харчы диэн араас маллары атыылаһар тэрил буолар. Эргиэн идеята олус эргэ, ол бириэмэҕэ дьон бастаан атастаһар этэ, тугу наадыйалларын атастаһаллара. Бэйэтигэр баарыттан сороҕун атастаһан олороро. Ону билигин бартер диэн билэбит. Атын маллар, ол курдук бытархай буолар гына баар маллар туттуллубуттара, ол курдук ювелирнай оҥоһуктар уонна специялар.
Харчыны кытта уларыттахына буорту буолбат, уонна ханна баҕар илдьэ сылдьыахха сөп эбит. Бастакы харчыны бэчээттээбит дойдунан Лидия буолар, биһиги эрабыт 650 сыл иннинэ, билиҥҥи Турция сиригэр тура сылдьыбыта. Араас улахан сыаналаах күндү металлартан оҥоһуллубут уонна хахай уруһуйдаах эбит. Онтон Грецияҕа уонна Средиземнай муора аттытыгар сытар дойдуларга тарҕаммыт. Манньыаталары биир ыйааһыннах уонна кээмэйдээх оҥоруллар эбит.
Харчы туттууга ордуга олус түргэнник биллибит, ол курдук бытарытарга чэпчэки буолбут, холобура биир киһи ынах аҥара сыаналаах бурдугу атыылаһыан баҕардаҕына ынаҕы өлөрүөн баҕарбата биллэр. Ол курдук ынаҕы атыылаатаҕына уонна бурдугу ынах аҥаара сыаналаах атыылаһар кыахтаммыт.
Харчы араастара.
Араас бириэмэҕэ араас мал харчы быһыытынан туттулла сылдьбыт:
"Металларга кубулуйар харчы" араас сыалларга туттулуон сөп уонна бэйэтэ сыаналаах буолуон сөп. Ол харчы көмүскэ уларытыллыан сөп. 
Уларыйбат харчы диэн көмүс буолбат харчы. Уларыйылларын-уларыйбатын былаас биллэрэр.
Николаев Михаил Ефимович. Николаев Михаил Ефимович Саха Өрөспүүбүлүкэтинн иккис Бэрэсидьиэнэ (1991 сыл күнүттэн 2002 сыл күнүгэр диэри).
Олоҕун олуктара.
Михаил Ефимович Николаев (1937, сэтинньи 13, Өктөм, Орджоникидзевскай оройуон, Саха АССР) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ (1992—2002). 2002 сылтан Арассыыйа Федерациятын Бэдэрээлинэй мунньаҕын Бэдэрээссийэ сүбэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта (2002—2010), АБ Судаарыстыбаннай Дууматын VI ыҥырыытын дьокутаата (2011-2016), СӨ Судаарыстыбаннай Сүбэһитэ (2016 сылтан).
1937 сыллаахха сэтинньи 13 күнүгэр Орджоникидзе оройуонун (билигин Хаҥалас улууһа) Өктөм нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Сезар, бириэмийэ. Сезар () — Франция киинэтин национальнай бириэмийэтэ, "Оскар" европатааҕы анаалага. Аан бастаан Жан Габен бэрэссэдээтэллээх церемонияҕа 1976 сыллаахха муус устар 3 күнүгэр туттарыллыбыт.
Диплому кытта лауреааттар көмүс дуйдаах статуэткалары ылаллар. Статуэтка ааптара аатырбыт постмодернист Сезар Бадальчини.
Ылыллыбыт сирэ.
"Вокруг света" сурунаал №3 (2811), 2008
Microsoft. Microsoft Corporation диэн Америка транснациональнай көмпүүтэр технологияларынан дьарыгырар корпорацията, 1980-с сс. ортолоругар MS-DOS диэн дьиэ көмпүүтэригэр аналлаах операциялыыр системаны оҥорон биллиини ылбыта, салҕыы Microsoft Windows линияны таhааран дьиэ көмпүүтэрин операциялыыр системаларын маркеттарын булгуччу баhыйбыта.
Корпорация көмпүүтэр тэриллэригэр аналлаах программа хааччыйыыларын айар, оҥорор, лицензиялыыр уонна өйүүр. Microsoft ордук атыыланар оҥоһууларынан буолаллар Microsoft Windows диэн операциялыыр система уонна киниэхэ сыhыаннаах Microsoft Office диэн программалар хомуурунньуктара.
Microsoft Windows. Microsoft Windows диэн Microsoft корпорация оҥорбут операциялыыр системалар уонна туттааччы графика интерфейстарын сериялара. "Windows" диэн ааты Microsoft аан бастаан 1985 с. сэтинньигэ, туттааччы графика интерфейстарынан (GUI's) кэрэхсийии улаатан барбытын кэннэ, MS-DOS диэн систематыгар туттубута. Microsoft Windows аан дойду тус көмпүүтэр маркетын баhылаан ылбыта уонна кини иннинэ тахсыбыт Mac OS диэн системаны ситэн ааспыта. 2004 с. буолбут IDC салалтатын конференциятыгар, Windows операциялыыр система маркетын 90% ылар диэн этиллибитэ. Windows тиhэх клиент версията Windows Vista; тиhэх сервер версията Windows Server 2008.
Версияларын таhаарыыларын кэмнэрэ.
! | Алтынньы 2013
! | От Ыйа 2015