Айыы Суоппуйа собора. Айыы Суоппуйа собора (, ; ) — уруккута православие патриархтарын таҥара дьиэтэ, кэлин мусулманнар мэчиэттэрэ, билигин — музей; 324 сыллаахха тутуллубут Аан дойдуга биллэр архитектура пааматынньыга, Византия муҥутуур күүстээх-сайдыылаах кэмин символа, билиҥҥи официал аата Айя-Софья музейа ().
Бизантия империятын кэмигэр собор Константинополь куорат ортотугар Улахан Император Дыбарыаһын таһыгар турбут. Билигин Стамбул история киинигэр, Султанахмет оройуонугар турар. Константинополь османнарга бэриммитин кэннэ Айыы Суоппуйа собора мэчиэккэ кубулутуллубут, 1935 сылтан музей буолан турар. 1985 ЮНЕСКО тэрилтэ собуору уонна кинини тулалыыр Стамбул история киинин дьиэлэрин Аан дойду наследиетын тиһигэр киллэриллибиттэр. 
1000 тахса сыл Айыы Суоппуйа собора христианнар эйгэлэригэр муҥутуур улахан таҥара дьиэтэ буолан турбут — Айыы Бүөтүр храма тутуллуор дылы. Собор үрдүгэ 55,6 м., куполун диаметра 31 м.
Историята.
Маҥнайгы тутуу.
Собор «Августеон» рыногын болуоссатыгар 324—337 сылларга Улуу Константин I император кэмигэр тутуллубут. Сократ Схоластик суруйбутунан тутуу Констанций II кэмигэр барбыт, П.Н. Кондаков суруйбутунан Констанций II Константин туппут соборун кэҥэтэн биэрбит. Сократ Схоластик собор хаһан алҕаммыт кэмин чопчу суруйар: «"по возведении Евдоксия на епископский престол столицы, освящена была великая церковь, известная под именем Софии, что случилось в десятое консульство Констанция и третье кесаря Юлиана, в пятнадцатый день месяца февраля"». 360—380 арианнар диэн христианнар биир хайысхалара соборга олохсуйа сылдьыбыттар. 380 Феодосий I дьиэни православиеларга биэрэр уонна сэтинньи 27 бэйэтэ Григорий Богослову киллэрэр, сотору соҕус буолан баран Богослов саҥа Констатинополь архиепископа буолар. 
Бу храм бастаанньа кэмигэр 404 умайар. иккистээн тутуллубут таҥара диэтэ 415 эмиэ уокка былдьанар. Феодосий II император саҥа базилика (таҥара дьиэтэ) тутарга сорудахтыыр. Ол базилика Ника бастаанньатын 532 кэмигэр умайар. Ол дьиэ урусхаллара 1936 археологтар хаһан булбуттар. 
Юстиниан кэмэ.
532 сыллаахха, Ника бастаанньатын 40 хонугун кэнниттэн Юстиниан I император ити сиргэ инник ааттаах саҥа таҥара дьиэтин тутарга сорудахтыыр. Ол тутуу кини санаатынан киин куорат киэргэлэ буолуохтаах уонна империя күүһүн көрдөрүөхтээх эбит. Собору тутарга тула турар чааһынай бас билэр дьиэлэри атыылаһан ылбыт уонна көтүрэргэ сорудахтаабыт. Тутууну салайарга Юстиниан I ол кэминээҕи улуу архитектордары Милет Исидорын () уонна Тралл Анфимийын () ыҥырбыт. Кинилэр салайыыларынан 10000 тутааччы үлэлээбит. 
Тутууга ордук үчүгэй матырыйааллар туттуллубуттар. Мраморы Проконнис, Нумимдия, Кариста уонна Иерополь куораттартан аҕалбыттар. Ону таһынан Рим куораттан 8 колонна, Эфестан 8 от күөх мрамор колонналарын уо.д.а. аҕаларга анал уураах таһаарбыт. Собору киэргэтэргэ кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, слон муоһа туттуллубут. Нуучча паломнига Антоний Новгородец 1204 сылдьан Собор алтарын туһунан маннык ахтыы хаалларбыт:
Собор ким да көрбөтөх, ким да истибэтэх кэрэ быһыытын иһин норуот Үрдүк Айыылар көмөлөрүнэн тутуллар дии саныыр эбит. Биир кэпсээнинэн Юстиниан собору үөһэттэн алларааҕа дылы кыһыл көмүһүнэн бүрүйээри гыммытын астрологтар тохтоппуттар: «"в конце веков придут очень бедные цари, которые, с целью захватить все богатства храма, сроют его до основания"» иннэ гынан Юстиниан дьиэ баайын аччатарга күһэллибит. 
Тутуу империя 3 сыллаах дохуотун сиэбит, тутуу бүппүтүн кэннэ Юстиниан маннык диэбит үһү: «Соломон — мин эйиигин куоһардым!» Собор күүрүүлээх алҕааһынын 537 ахсынньы 27 патриарх Мина оҥорбут. Суруйааччы Кесария Борокуопуйа () манных ахтыыны хаалларбыт:
Тутуу өссө да бара турдаҕына Соборга «Улуу» ааты иҥэрбиттэр. Таҥара сулууспатын ыытарга аналлаах элбэх күндү иһиттэр бааллар эбит. Собор күндү престолун оҥорорго маннык маллар туттуллубуттар: «"злато, серебро, медь, электр, железо, стекло, камени честные многие, яхонты, смарагды, бисер, касидер, магнит, он(икс)ий, алмазы и иная до семидесят двух различных вещей"». Онно император маннык суругу хаалларбыта биллэр: «"Твоя от Твоих приносим Тебе Твои, Христе, рабы Юстиниан и Феодора"». Таҥара үлэһиттэрин ахсаана 525 эбит: 60 священник, 100 диакон, 40 диаконисса, 90 иподиакон, 110 кинигэ ааҕааччы, 25 ырыа ыллааччы и 100 привратник. Юстиниан 43 уурааҕынан () хас биирдии эргиэн-ремесло корпорациялартан хас эмэ мастерской ананар эбит, олор дохуоттара Собор кыһалҕаларыгар барар эбит. 
Тутуу бүппүтүн кэннэ хас да сыл буолан баран сир хамсааһына дьиэ илин өртүн суулларбыт: 
Собор 989 сыллаах сир хамсааһыныттан эмсэҕэлээбит, купола ордук урусхалламмыт. Дьиэни контрфорстарынан тирэхтээбиттэр, интэн сылтаан урукку көстүүтүн сүтэрбит. Сууллубут куполу эрмээн архитектора Трдат саҥардыбыт. Купол өссө үрдээн биэрбит.
1054 от ыйын 16 таҥара сулууспата буола турдаҕына Римнээҕи папа легата Гумберт кардинал константинопол патриархыгар Михаил Керулларийга таҥараттан араарыы грамотатын туттарбыт. Онуоха от ыйын 20 патриарх Рим легаттарын анафемаҕа анньан биэрбит. Интэн саҕалаан Римнээҕи католиктара уонна православие арахсар.
Османнар кэмэ.
1453 ыам ыйын 29 Собору туроктар былдьаабыттар. Дука историк суруйарынан кинилэр сабыылаах ааны алдьатаннар сэрии сэбилиниилээх киирэн күндү малы халаабытынан барбыттар: «"в одну минуту разрубили святые иконы, похитив с них украшения… а так же одежды святой трапезы… Драгоценные и священные сосуды священного сосудохранилища, золотые и серебряные и из другого вещества приготовленные, в один момент всё унесли"». Храм иһигэр үҥэ сылдьыбыт дьон өлөрүллүбүттэр, олор хааннарын таһыма храм биир колоннатыгар кыһыл бэлиэнэн бэлиэтэммит. Гректар үһүйээннэринэн, туроктар киирэллэрин кэмигэр собор иһигэр Айыы Литургия бара турбут уонна священник айыы кэһиилээх амвонҥа үктэммит. Оччотугар айыы кэһиилэр харыстыыртан Алтаар сорҕото аһыллыбыт уонна священнигы кистээбит. Храм православиеларга төнүннэҕинэ алтаар аһыллан ол священник Айыы кэһиилээх тахсан Айыы Литургиятын бүтэрихтээх. 
1453, ыам ыйын 30 Константинополы баһылаабыт Мехмед II султаан соборга үктэммит уонна интэн ыла мэчиэккэ кубулуйбут. Соборга 4 минарет эбии тутан биэрбиттэр уонна Айя-София диэн ааттаабыттар. Храм христианныы хайысхалаах буолан — алтарь илин диэки, мусулмааннар уларытарга күһэллибиттэр, михрабы собор соҕуруу-илин муннугар (Мекка диэки хайысха) туруорбуттар. Интэн сылтаан мусулмааннар храм сүрүн сабардамыттан туора туран үҥэргэ күһэллибиттэр. Фрескалар уонна мозайкалар улахан аҥаардара бүтүн хаалбыттар, чинчийээччилэр быһа сабалааһыннарынан үрдүлэригэр штукатурканан сыбаммыт буоланнар. 
XVI үйэ иккис аҥаарыгар Селим II уонна Мурад III султааннар кэмнэригэр соборга ыарахан уонна мөкү көстүүлээх контрфорс тирэхтэринэн өйөөбүттэр, иннэ гынан дьиэ тас көстүүтүн уларыппыттар. XIX үйэ ортотугар дылы соборга туох да чөлгө түһэрии үлэтин ыыппатахтар. 1847 Абдул-Меджид I султаан Гаспару и Джузеппе Фоссати архитектордарга Собору чөлүгэр түһэрии үлэтин ыытарга сорудахтаабыт, ол кэмҥэ дьиэ сууллар кутталлаах турбут. Реставрация үлэтэ икки сыл барбыт. 
1935 Ататюрк декретинэн Айя-София музей буолбут, фрескалартан уонна мозайкалартан штукатурканы ыраастаабыттар. 2006 музей үлэһиттэрэ мусулмаан итэҕэл сулууспатын ыытарга диэн комплекс иһигэр анал хос анаммыт. 
Архитектурата.
Былаан быһыытынан собор уһун синньигэс 4 муннук (75,6×68,4 м), үс нефтэн турар: ортокута — кэтит, кытыылара — синньигэс. Собор — түөрт муннуктаах ортотунан кириэстии оҥоһуулаах, куполунан төбөлөммүт базилика буолар. Собор сүүнэ улахан куполун системата бэйэтин кэмигэр архитектура өйүн чыпчаала буолар. Храм эркинин бөҕөтө турок чинчийээччилэрэ этэллэринэн тутуу растворугар ясень мас сэбирдэхтэриттэн оҥоһуллубут убатыгы эппиттэриттэн буолар. 
Орто кэтит неф олоҕо квадрат, 4 бөдөҥ колонналарынан хааччахтаммыт. Колонналар сүүнэ улахан аркалары өйөөн тураллар уонна үрдүнэн 31 м диаметрдаах куполунан төбөлөммүт, купол чыпчаала муостаттан 51 м үрдүк тиийэр. Купол 40 тулалыыр аркалартан турар; аркалар быыстарынан алларанан 40 түннүктээх, онтон сылтаан сырдык бары өттүттэн өйдөбүл киирэр. Купол түөрт муннуктаах пространствоны кытта төгүрүк үс муннуктарынан — парустарынан — кэлгиэлээх. Купол аннынааҕы сабардамҥа илинтэн арҕаа икки сүүнэ улахан аарка сфера аҥаардаах төбөлөөх нишалар сыста турбуттар: илиҥҥи нишаҕа бэйэлэрин аркаларынан өссө үс ниша аһыллан биэрэр, олортон ортокута барыларыттан дириҥ уонна сүрүн былаантан круг аҥаарынан чорбойор; илиҥҥи нишаҕа эмиэ үс ниша сыста тураллар; олортон ортокулара мэлдьи көстөр түөрт муннук үрүттээх, үс ааннаах, ааннар храм билигин суох тиэргэн киириилэригэр ("esonartex" и "exonartex") тураллар.
Купол аннынааҕы сабардам соҕуруу уонна хоту өрүттэрэ ойоҕос аркаларынан холбоһоллор, аркалар порфир уонна малахит колонналарынан өйөнөн тураллар; ити аркалар анныларынан өссө аркалар тураллар, кинилэринэн купол аннынааҕы куйаар аһыллар, онтон ойоҕоһунан гинекей (таҥас өрөр мастерскойдар) галереята ааһар. 
Храм ис өртө хас да сүүс сыл устата киэргэтиллибит уонна бэрт дэлэгэй көстүүлээх эбит (кыһыл муоста үрдүнэн мозайка, Артемида таҥара дьиэтиттэн 8 күөх яшма колонналар). Храм эркиннэрэ эмиэ бүтүннүү мозайканан бүрүллүбүт эбиттэр. Бэрт архитектуратынан уонна ис көстүүтүнэн Собор империя күүһүн көрдөрөр эбит. 
Храм кэрэхсибиллээх сирдэринэн алтанынан бүрүллүбүт ытамньыйар колонна (илиигин колоннаҕа ууран баран баҕа санааҕын саныыгын, илиин инчэйбит курдук буоллаҕына баҕа санаан туолар диэн итэҕэл баар) буолар уонна тымныы түннүк буолар. Ханнык да куйааска түннүктэн наар тымныы салгын үрэр. 
1935 храмы чөлүгэр түһэрбиттэрин кэннэ Иисус Христос уонна Таҥара ийэтин дьүһүннэрин көрүөххэ сөп, он таһынан 4 куйахтарга Корантан быһа тардыылары көрүөххэ сөп. 
Үөһээ күргэ күрүөтүгэр араас граффити булуохха сөп. Ордук былыргы суруктар пластигынан бүрүллүбүттэр уонна биир харыйыллар кэрэхсибиллээх сиринэнэ ааҕыллаллар эбит (скандинавия руналара).