mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Барс-каган. Барс-каган (кыһыныгар өлбүт 710/711) — Хакасия - Минусинскай котлованыгар Енисей кыргыыстарын салайааччыта. Бек диэн титуллаах этэ. Ол гынан баран бэйэтин дойдутун суверенитетын толору утарар хаҕан диэн титулу ылыммыта.
Түүр хаҕанатын салайааччылара Кыргыс хаҕаната төрүттэммитин кытта сөбүлэһэргэ күһэллибиттэрэ. 
Кыргыс хаҕанатын салайааччыларын төрдө 
Ильтерес хаҕан кыыһын ойох ылбыта — Күл-Тэгин уонна Могилян бииргэ төрөөбүт балтыларын. Ынанчу Алп Билгэ диэн ааты бэйэтэ ылыммыта.
Олус көхтөөх тас бэлиитикэни ыыппыта -- табҕачтары уонна тюргештэри кытта холбоспута, Иккис Түүр хаҕанатын утары турбута. Ол түмүгэр түүрдэр кинин кыр өстөөхтрүнэн аахпыттара уонна 710-711 сыллаахха кыргыыстары утары сэриигэ туруммуттара. 
Тоньюкук, Күл Тэгин уонна Билгэ хаан салайааччылаах сэриилэр кыһын Арҕааҥы Саян хайаларын уҥуордаан көстүбэккэ Аны (нуучч -- Она) өрүс хочотугар киирбитэ. Холбоһуктаах сэриилэр кыргыыстарга икки төгүл саба түспүттэрэ уонна Барс-хаҕаны Сон өрүс хочотугар ситэн өлөрбүттэрэ. 
Барс хаҕан оҕолоро кыргыыс анал посоллары кытта кэлин Кытайга тахсыбыттара.
Былыргы түүрдэ бичиктэригэр (Орхон Енисей суруктара) олоҕуран, учуонайдар кыргыыс омук национальнай дьоруойа буолбут Манас Барс хаҕан прототиба буолуон сөп диэн уорбалыыллар. 
Кыргыстааҥҥа Барсбек хаҕан диэн национальнай дьоруойдаахтар. Кыргыстаан национальнай баана Барсбек хаҕаҥҥа анаммы манньыаты оҥорон таһаарбыта. 2011 сыллаахха Ош куоракка Барсбек хаҕаҥҥа анаан пааматынньык туруорбуттара. Кыргыстаан хас даҕаны куоратыгар Басрбек хаҕан аатынан уулуссалар бааллар.
Хаҕан. Хаҕан ("хакан, хаган", ср.-монг. , "Qaɣan"; совр.-монг. "хаан", др.-тюрк. 𐰴𐰍𐰣, , кит. трад. 可汗, пиньинь "Kèhán") — орто үйлэрдээх көс олохтоох иерархияҕа суверен титула. Хааннар хааннара. Монголлар кэмнэрин саҕана "каан" (Улуу хаан) диэн уруулуу форманы кытта силбэһэн хаалбыт.
Аан баастаан кытай источниктарыгар Киин Азия сяньби биис уустарыгар сыһыары тутан туттуллубута суруллан бэлиэтэммит (III үйэ). 402 сыллаахха ити ааты жужаннар гуннар шаньюй тутулларын оннугар ылыммыттар. Жужаннартан ити титулу авардар уонна былыргы түүрдэр (551 сылтан) сыыйа ылыммытар. Уонна кинилэр кэлин тиһэҕэр VI үйэ ортотугар оччолорго саамай улахан уонна кыахтаах, аан дойдуга аан бастакы көһө сылдьар модун, Улуу импиэрийиэни -- Түүр хаҕанатын тэрийбиттэр. Түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ хаҕан диэн титулу атын элбэх түүр омуктара бэйэлэригэр ылыммыттар (хазардар, уйгуурдар, карлуктар, Енисей кыргыыстара, кимаактар уонна да атыттар).
Европаҕа норуоттар улуу көһүүлэриттэн саҕалаан һс хаҕана үөскүү сылдьыбыта: Авар хаҕана, Түүр хаҕана уонна Хазардар хаҕанаттара. Ону таһынан, «хайа хаҕана» диэн осорх арааб тыллаах хроникларга Хайлаах Дагестаҥҥа баар Сарир диэн дойду ыраахтааҕыта ааттана сылдьыбыт (IX үйэ). IX үйэҕэ хаҕан титулун араас источниктарга Нууччалар былыргы ыраахтааҕыларын ааттыыллара. Кэлин Иларион диэн метрополит хаҕаннар диэн Владимир уонна Ярослав Муударай кинээстэри ааттаабыта. 
«Каан» диэн форма XIII үйэ источниктарыттан саҕалаан көстөн барар. Ити тутулунан Монгуол Улуу Улууөун Үрдүкү салайааччыта ааттанара. Чыҥыс Хаан Дьаһаҕар сурулла сылдьар, сокуонунан бигэргэммит. 
"Суруйалларынан, аан бастаан каан титулун ылыммы. "
Ят-ха. «Ят-Ха» (Yat-Kha, «Ятха») — тыва мусукаалынай бөлҕө, бу бөлөх солбуллубат кыттыылааҕа уонна салайааччыта тува вокалиүа уонна гитариһа Альберт Кувезин буолар. "Ят-Ха" бөлөх муусукатыгар рок музыка хайысхалаах норуот муусуката уонна тувалыы хабарҕа ырыата (каргыраа) оонньонор. Урут, бастаан тэриллэллэрин саҕана, өссө электроннай муусуканы оонньуу сылдьыбыт кэмнэрдээхтэр. 
Устуоруйата.
Ят-Ха бөлөҕу 1992 сыллаахха Москуба куоракка Альберт Кувезин уонна электроннай мусукаан, биллиилээх гитарист, чуолаан, "Ночнай проспект" уонна "Центр" рок бөлөхтөргө оонньообут Иван Соколовскай кыттыһан тэрийбиттэрэ. Оччотооҕу кэм муусуката араас истииллээх буолара. Ол гынан баран, Альберт Кувезин ону хабарҕа ырыатынан (Хоомэй) киэргэтэрэ, электро индустриальнай элэмиэннэр киирэн биэрэллэр. Оттон ол «Front 242» курдук бөлөхтөр оонньууларын санатара.
Бөлөх аа бастакы "Ят-Ха" диэн ааттаах ырыаларын альбома тахсыбытын кэннэ ыһыллыбыта. Альберт Кувезин уонна Иван Соколовскай тус туспа суолунан барбыттара. Иван Соколовскай эбэн сабан уонна тупсаран баран Ят - Ха альбомун "Tundra’s Ghosts" диэн ааттаах барыйаанын таһаарбыта. Ити -- 1996—1997 сыллар этэ. 
Ити кэнниттэн бөлөх састааба Альберт Кувезинтан ураты уларыйа сылдьыбыта. Арыый даҕаны кэлбэт барбат, мэлдьи оонньоһор мусукаан Евгений Ткачёв этэ. Ити кэмнэргэ электро муусуканы рок уонна постпанк солбуйбута.
Ити кэмнэргэ бөлөх аан дойду устун хас та да гостуруоллабыта, сүрүннээн, Арассыыйа таһыгар кэнсиэртэри тэрийтээбитэ. Арҕааҥы дойдуларга сылдьан Ят Халар Лу Эдмондс Public Image Ltd аан дойду таһымнаах ырыа бөлөҕүн кыттыылааҕын кытта үлэлэспиттэрэ. 
2001 сылтан саҕалаан Ят-ха Всеволод Пудовкин киинэтигэр тыыннаахтыы саунтрек устубуттара. 2002 сыллаахха бөлөх BBC Radio 3 World Music Awards наҕараадатын ылбыта.
2005 сыллаахха бөлөх "Re-Covers" диэн кавер альбомун таһаарбыта. Онно аныгы ырыаһыттар ырыаларын хабарҕа ырыатынан доҕуһуоллаабыттара киирбиттэрэ.
2008 сыллаахха «Ахой», үскүгэр «Энесай» диэнинэн биллэр ырыаларын Сайлык Оммуну кытта устубуттара. Ол «Тропа смерти 2» диэн сахалыы киинэ саунтрега буолбута 
2011 сыллаахха "Poets and Lighthouses" диэн альбомтнара European World Music Charts саамай үрдүкү строкатыгар тахсыбыта.
Грешем дьаhааҕа. Грешем дьаhааҕа диэн экономика дьаhааҕа. Кини маннык диир: Куһаҕан харчы үчүгэйи ыган таhаарар. Томас Грешем (1519 – 1579) диэн ааҥл финансиhын аатынан ааттаммыт. Икки араас валюта сыhыаннарын туhунан.
Бу дьаhаах атын аата Коперник дьаhааҕа. Ньукулай Коперник Грешем иннинэ (40 сыл иннинэ) "куhаҕан харчы" туhунан суруйбута. Коперник иннинэ, бу феномены Николь Орем (14 үйэ) уонна Аристофан (б.э.и. 5 үйэ) эмиэ бэлиэтээбиттэрэ.
Инфляция. Инфляция диэн мал уонна сервис сыаналарын үрдээhинэ, харчы сыаната аччааhына, хайа эрэ кэм кэрдииhин устата. Ол аата сыана үрдээбитин кэннэ, тэҥ харчы суумматыгар аҕыйах мал уонна сервис кэлэр буолар.
Рынок экономикатыгар инфляция аһаҕас форманан — сыана үрдээһинэ көстөр. Экономикаҕа инфляция намтааһыныгар инфляция баттаабыт форманы атыылаһыан сөп: сыана үрдээбэт, ол эрээри табаарынай дефицит үөскээн тахсар.
Инфляция уһун, туруктаах процесс сыананы араастаан үрдээһиниттэн (холобур, үп- харчы реформатыттан эбэтэр политическай событиелартан) уратыта суох буолуохтаах. Инфляция экономикаҕа сыана үрдээһинин, тоҕо диэтэххэ, биирдиилээн табаардар уонна өҥөлөр сыаналара үрдүөн, намтатыллыан эбэтэр уларыйыыта суох хаалыан сөп. Сыана уопсай таһымын, ол эбэтэр ВВП дефициттэрин дефициттэрэ улахан суолталаах.
Төттөрүтүн, сыана уопсай таһымын намтатыы (отрицательный РОСТО), үгэс курдук сезон характерынан буолар. Холобур, бурдугу хомуйуу кэнниттэн бурдук сыаната эмиэ намтыыр. Аныгы экономикаҕа уһун дефляция аҕыйахтык көстөр. Уһун дефляция холобурунан (сылга -1% сиригэр- уотугар) номнуо үс уонунан сылларга буолбут Япония экономиката сулууспалыан сөп.
Инфляция сабыдыалын сыаналааһын.
Инфляция үчүгэй да, куһаҕан да процесстарга куһаҕан сабыдыаллаах буолуон сөп.
Инфляция сыананы номинальнай үрдэтии суотугар эрэ буолбакка, сыана үрдээһинин кэтэһии инникитин табаары атыылааччыларга улахан сабыдыалы үөскэтэр.
Инфляция дьиҥнээх харчы ордугун державателинэн төлүүр государство дьиҥнээх нолуогун быһыытынан көрүллүөн сөп, тоҕо диэтэххэ, харчы капитала инфляция кэмигэр сыаналанар. Үп- харчы мунньуллуута, көннөрү баан бырыһыана инфляция таһымыттан намыһах буоллаҕына, экономика уйгута намыһах. Государство нолуок тиһигэр инфляцияттан эбии дохуоту ылыан сөп.
Толорута суох дьарыктаах буолуу экономикатыгар инфляция мөлтөөн, нэһилиэнньэ дьиҥнээх дохуоттара аҕыйаан, өссө күүскэ үлэлииллэригэр күһэйэр.
Америка экономиһа, 1976 сыл экономикатыгар Нобелевскай бириэмийэ лауреата Милтон Фридман саныыр: «Инфляция-сокуону биһирээһиҥҥэ наадыйбат нолуок биир формата".
Экономистар, ордук кКчДл
ейнсанциялар кыра (сыылучей) уонна инфляция туруктаах буолуутугар үчүгэй өрүттэр эмиэ бааллар диэн сабаҕалыыллар. Кредит ылбыт предпринимателлэр иэстэрин чэпчэкитик төлүүллэр уонна сыана үрдээһинин чэпчэтэрин кэтэһэллэр. «Кубоктарыгар» бэйэлэрин харчыларын харыстыыр дьон бааннарга харыстыылларын, хайдах эрэ степеннээх хаһаайыстыбалартан харыстыылларын быһаараллар. Ити производствоҕа капитальнай угууну көҕүлээһиҥҥэ тириэрдэр.
IS/LM моделэ. IS/LM моделэ диэн макроэкономика сэбэ. Мал, сервис уонна харчы баhаардарын интэриэс таhымнарын уонна чахчы оҥоhуктарын сыhыаннарын көрдөрөр. IS уонна LM токурдар быhа охсуулара "бүттүүн тэҥнэһик" буолар, онно экономика бары баhаардарыгар биир кэмнээх тэҥнэһик турар.
Ырыынак. Ырыынак диэн эргиэн буолар эйгэтин өйдөбүлэ. Ырыынакка маллары уонна өҥөлөрү атыылыыллар, атыылаhаллар уонна атастаhаллар. Ырыынак атыылаhааччы уонна атыылааччы сыhыаннарыттан турар. Ырыынактар кээмэйдэринэн, баар сирдэринэн, малларын уонна өҥөлөрүн көрүҥнэринэн арахсаллар.
Экономика дьорҕоһуутугар (конкуренциятыгар) бииртэн элбэх атыыһыт уонна атыылаһааччы баар буолуохтаах. Биир атыылааччы уонна элбэх атыылаһааччы баар буоллаҕына монополия туруга буолар. Онтон элбэх атыылааччы уонна биир атыылаһааччы баар буоллаҕына монопсония туруга буолар. Монополия уонна монопсония баар буоллахтарына ырыынак дьайыыта сүтэр.
Микроэкономика. Микроэкономика диэн экономика салаата. Экономика агеннара (дьиэ хаhаайыстыбалара, фирмалар) үлэлэрин, ол эбэтэр кэмчи ресурстарын туттарга быhаарыылары ылыныыларын үөрэтэр. Холобур, баhаардарга маллары уонна сервистары атыылаhын уонна атыылаhыы.
Харчы политиката. Харчы политиката диэн ил туттууга баар харчы маассатын хонтуруоллуур политиката, дойду экономикатын үүнүүтүн уонна бигэ туругун хааччыйар соруктаах. Харчы политикатын киин баан ыытар.
Буолуон сөптөөх хоромньу. Буолуон сөптөөх хоромньу () диэн куоттарыллыбыт барыс, ол аата баар ресурстары икки вариантан биир варианын талан туттуу. Экономика биир тутаах өйдөбүлэ буолар. Дьон Стюарт Милл айбыта.
Рационал күүтүүлэр. Рационал күүтүүлэр диэн элбэх аныгы макроэкономика моделларыгар туттуллар теория. Экономика атын эйгэлэригэр уонна оонньуу теориятыгар эмиэ туттуллар. Экономика күүтүүлэрин моделлааhыҥҥа туттуллар.
Рационал күүтүүлэр теориятын АХШ экономиhа Дьон Мут 1961 с. айбыта. Кэлин теорияны Роберт Лукас салгыы сайыннарбыта.
Рейганомика. Рейганомика () диэн АХШ президенэ Рональд Рейган ыыппыт экономика политикатын ааттыыллар (1980-с сыллар). 
Рейган экономика политикатын түөрт олоҕо:
Рецессия. Рецессия диэн хайа эрэ кэм устата оҥоруу уостуута уонна экономика үүнүүтүн тэтимнэрэ бытаарааhына. Оҥоруу брутто ис оҥоhугунан, үлэлээх буолуунан, инвестиция хоромньуларынан, дьиэ кэргэн барыстарынан, бизнес барыстарынан уонна инфляциянан кээмэйдэнэр, рецессия кэмин устата.
Рецессия хоромньулар аччааhыныттан буолар диэн сабаҕалыыллар. Рецессия экономика циклын биир кэрдииhэ буолар, экономика буумун уонна кэхтиитин икки ардыларыгар.
Итэҕэс. Итэҕэс диэн биир сүрүн экономика проблемата буолар: дьон наадыйыылара уонна баҕалара муҥура суохтар, онтон ону толорор ресурстар буоллаҕына кэмчилэр.
Хааччыйыы уонна ирдэбил. Хааччыйыы уонна ирдэбил диэн ырыынакка күндү төһө буоларын быһаарар экономика моделэ. Ырыынакка табаар хааччыйыыта (атыыта) уонна табаарга ирдэбил бэйэ бэйэлэриттэн тутулуктаахтарын көрдөрөр. Онуоха, төһөнөн табаар күндүтэ намыhах, оччонон киниэхэ ирдэбил улаатар, атыыта буоллаҕына төттөрүтүн аччыыр.
Хотон. Хотон — сүөһү кыһын баайыллан турарыгар, кыстыырыгар анаан оҥоһуллар тутуу. Былыргы сахалар балаҕаны кытта бииргэ туталлар эбит.
Тэҥнии көр: хотон (монг.) — хас да хаһаайыстыба сүөһүлэрин кыттыһан маныырга анаан холбоһуулара; кутан, гутан (азерб.) — аҕыйах ыаллаах дьон ойдом туспа олоҕо (хутор); кутон (узб.) — сүөһү дьиэтэ; кат (индоевр., фин-угор., түүр., монг.) — олорорго аналлаах тутуу, дьиэ, бөһүөлэк, куорат, кириэппэс, сүөһү дьиэтэ, сарай; атын көрүҥнэрэ: ката (былыргы иран.) — онкучах, хаарбах дьиэ; хата (укр., слав.) — олорор сир, дьиэ; котта (санскр.) — куорат; котан (айн.) — сэлиэнньэ, дьон баар, олорор сирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Хоту. Хоту — 1) сүүрүктээх уу (өрүс, үрэх) хайа боруодаларын суурайарыттан үөскээбит устаты киэҥ хотоол; 2) ходуһа, мэччирэҥ буолуон сөптөөх өрүс, үрэх, күөл кытылын оттоох сирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Чаар. Чаар - уунан устан айанныыры мэһэйдиир чычаас сир, уу аннынааҕы кумах арҕас, кумах арыы.
Өссө маны көр.
Харгы
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Чай. Чай — өрүскэ, үрэххэ, күөл кытылыгар түбэһэр бытархай хайыр таас, бытархай дэриэспэ таас, бөдөҥ кумах, кыра таас булкаастаах кырылас кумах. 
Тэҥнии көр: сай, сайр, чай (түүр., монг.) — таастаах сир, таастаах хонуу, чычаас уу, кураанах уу сүнньэ; сай (афг.) — үрэх; чай (иран.) — өрүс.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Чалбах. Чалбах — ардах, хаар уута сир үрдүгэр баһыллан сытара. 
Тэҥнии көр: "шалбак" (бур.) — сир үрдүгэр уу баһыллыбыта.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Чүөмпэ. Чүөмпэ — күөл, өрүс дириҥ оҥхойо, эмискэ дириҥиир сирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. «» Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Чысхаан. Чысхаан — кыһыҥҥы биитэр кыстык хаар түспүтүн кэннинээҕи, кураанах, сэллээбэккэ үрэр сытыы тыал.
Чысхаан диэн остуоруйа персонааһа баар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Ыарҕа. Ыарга — 1) карликовая березка; 2) ерник из карликовой березки.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Элгээн. Элгээн — 1) улахан өрүс тас үөһэ быстан күөллүйбүтэ; 2) кыра өрүс, үрэх сүнньэ тоҕойдоон быа тиэрбэһин курдук эргиири онорбута быстан күөл буолбута. Т. к.: элгэн (эбэҥк.) — бурулҕан, балык тохтуур уута, чүөмпэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Элэһин. Элэһин - кумах, кумах сир. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар "улахан үрэх тардыытыгар сытар кумах, кумах сир" дэнэр, ол аата нууччалыы пляж диэн өйдөбүлгэ чугас. 
Тэҥнии көр: элсен (бур.) — кумах; элс, элесун, элсэн манхан (калм., монг.) — кумах томтор, кумах арҕас (бархан).
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Эмпэрэ. Эмпэрэ — өрүс, үрэх, улахан уу кытыла тубус-туруорутук быстан түспүтэ.
Тэҥнии көр: эмкэр (эбэҥк.) — үрдүк туруору кытыл, кыбычыын; эмкэр (эбээн.) — сыыр быстыбыта, туруору үрдүк эниэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Үрүйэ. Үрүйэ — кыра сүүрүктээх уу, үрэх саҕаланыыта, салаата.
Көмүстээх үрүйэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Үрэх. Үрэх — сүүрүктээх дьоҕус уу, өрүс кыра салаата. Кыра үрэҕи үрүйэ дииллэр.
Уопсай сведениелэр.
Уруучука түргэнэ, быраабыла курдук, сөкүүндэҕэ хас да метр) элбэх.
Үрүйэлэр Самыырдар сүүрүктэриттэн, ириэриллэн тахсан, сир аннынааҕы уулар үрдүлэригэр үөскүүр.
Үрүйэлэр тохтоло суох уонна сезонунан (перехода) арахсаллар, тэҥ уонна хайа үрэхтэр.
Руслан ручьев өрүстэн элбэх буолан баран, үгэс курдук, айылҕа үөскээһинин төрдүттэн уларытар, ол гынан баран сорох төрүөттэр дьайыыларынан (Аппа, сир хамсааһына, сир хамсааһына) бэйэтин миэстэтин, форматын уонна кээмэйин улаханнык уларытыан сөп. Для руководителя характеристы и Живая сила им-голубая хочо. Сезон (көһө сылдьар) үрэхтэр русларын уонна сүүрүктэрин хайысхалара сыл аайы уларыйыахтарын сөп. Үрүйэ хайысхата үксүн киһи сабыдыалынан буолар.
«Үрүйэ» диэн тиэрмин хаартыскатыгар 10 километрга диэри уһуннаах (быстах кэмҥэ) айылҕа водотокаларыгар туттуллар. Айылҕаҕа 10- тан тахса километр усталаах " өрүс «диэн тиэрмини тутталлар. Атын үрэхтэр уонна үрэхтэр уулара буолалларынан ураты айылҕалаах үрэхтэр, бастатан туран, атын өрүстэр уонна үрэхтэр түһэллэр, ол аата бу өрүстэр уонна үрэхтэр төрдүлэрэ буолар (тоҕо диэтэххэ, сүнньүнэн, өрүс эбэтэр үрэх уута туолла диэн ааттыахха сөп). Маннык сүүрүктэр, биллэрдик бардахтарына өрүс диэн ааттанар кыахтаахтар. Маннык өрүстэр элбэхтэр (холобур, Халыма өрүс Аллараа өттүгэр), кинилэргэ «виска» диэн ураты тиэрмини тутталлар (ол эрээри кини бэйэтин уонна үрэхтэри, үрэхтэри кытта холбоһор өрүстэр). Бу ураты өрүстэр — үрүйэ эбэтэр өрүс бу курдук уустук үгэстэринэн ааттаннахтарына эрэ өссө биир уратылаахтар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. – Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Аартык. Аартык - 1) хайаны уҥуордуур суол; 2) хапчаанынан курдары барар суол; 3) киэҥ айан суолун төрдө.
Өссө маны көр.
Аартык бөһүөлэк
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Уораан. Уораан — үрэххэ таастаах, түргэн сүүрүктээх чычаас сир, харгы, таас быһыт. 
Майгынныыр: оран (эбэҥк.) — харгы, түргэн сүүрүк, күрүлгэн.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Уолба. Уолба — бэйэтэ айылҕаттан, арыт киһи түһэрэн, уолбут эбэтэр уолан бүтэн эрэр улахан күөл онно, күөл оҥхойо, алаас.
Өссө маны көр.
Уолба нэһилиэк
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Леонтьев Василий Никанорович. Леонтьев Василий Никанорович (05.03.1895—22.01.1932) — литератураны ырытааччы, уопсастыба диэйэтэлэ.
Термокарст. Термокарст — ирбэт тоҥ тарҕаммыт уобаластарыгар сир аннынааҕы муус уонна муустаах боруода ирэрин кытары сибээстээх ньуур сиҥниитэ уонна дьиппинийиитэ. Т. климат сылыйыытыттан, тыаны кэрдэн, уоттаан, сири хорутан ньуур сылааһын балапсатын кэһэртэн үөскүүр. Т. рельеф араас көрүҥнэрин биэрэр: алаас, быллаар, куобах уоһа, дүөдэ, күөл оҥхойо, сиҥнии.
Ылыллыбыт сирэ.
Саха сирин географията: Орто оскуола 9 кылааhыгар уорэнэр кинигэ/ И.И. Жирков, Г.Н. Максимов, О.М. Кривошапкина: -Дьокуускай: Бичик, 2002. -288 с.
Өрүс бассейна. Өрүс бассейна, өрус тардыыта — өрүскэ киирэр уу мунньустан түһэр сирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Гидрографическай ситим. Гидрографическай ситим — () ханнык эмэ территорияҕа баар сир үрдүнээҕи уу ситимэ (өрүстэр, үрэхтэр, үрүйэлэр, күөллэр, уу харайар сирдэр, билиилэр уо.д.а.). Г. с. хойуута — территория биир дьоһуннаах уратыта.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Өрүс уутун сырыыта. Өрүс уутун сырыыта — өрүс биллэр кэм устатыгар (хонук, дьыл кэмэ, сыл, элбэх сыл) типичнэй туруга: уу ороскуота, таһыма, сүүрүгүн түргэнэ, мууһуруута, о. д. а. Тулалаан турар айылҕа усулуобуйаларыттан тутулуктаах.
Ылыллыбыт сирэ.
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маҥнайгы тахсыыта. — Дьокуускай: «Бичик», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7696-0229-5
Абыраам. Абыраам (Дьэбэриэй тыла: אַבְרָהָם, "Авраhаам") халдей Ур диэн сиригэр биhиги эрабыт саҕаланыа 2000 сыл кэриҥэ аннараа ɵттyгэр тɵрɵɵбyт. Биибилийэҕэ кэпсэнэринэн, кини бастаан Авраhаам диэн ааттаах эбит, онтон кэлин Аврахаам (Абырахаам) диэн ааттаммыт. Кини ойоҕо Саара кэлин Саарра диэн буолбут. Абыраам Ной үс уолаттардааҕыттан (Шем, Хам, Йафет), Шемтэн тахсыбыт уус тохсус кɵлyɵнэтэ эбит. Кини аҕата Тараах ɵлyɵҕyттэн сиэн быраатын Лоту кытта Ханаан сиригэр кɵспyттэр. Лот Иордан хочотугар олохсуйбут, оттон Абыраам айана салҕаммыт. Кини Сихемҥэ, Бэт-Элгэ, Хевроҥҥа уонна Бер Шеваҕа (Вирсавияҕа) кэрэхтэри туруортаабыт. Ханааҥҥа сут дьыллар yyммyттэригэр, Абыраам Эгиипэккэ, онтон пилистиимнэр дойдуларыгар кɵhɵ сылдьан баран, Ханааҥҥа тɵннyбyт. Лот билиэҥҥэ тyбэспитигэр, Абыраам 318 сэбилэниилээх чаҕардарын кытта тиийэн Лоту уонна кинини кытта билиэн барбыттары босхолообут, түɵрт ыраахтааҕы тyмсyyтyн самнарбыт. Абыраам, биибилийэҕэ кэпсэнэр Содуом уонна Хомуора урусхалларын кэмигэр эмиэ баар эбит. Кини 175 сааhыгар ɵлбyт, кинини Хеврон чугаhынааҕы Махпела хаспаҕар кистээбиттэр. Кини аҕыс уоллаах эбит. Бэргэhэлэммэтэх кэргэн дьахтара Хагаар киниттэн Йишмаэли тɵрɵппyт, оттон Саара сүүс сааhыгар тиийэн баран, Ысхаагы тɵрɵппyт, кэнники ойоҕо Хеттура ɵссɵ алта уолламмыт. Абырахаам Таҥараҕа бэриниилээҕин итэҕэппит, Айыы Тойонтон алгыстаах киhи эбит. Ол иhин этэллэр Айыы Тойон туhунан ахталларыгар дьэбэриэйдэр ытыктаан уонна сүгүрүйэн туран «Абырахаам Таҥарата, Ысхаак Таҥарата, Дьаакып Таҥарата» дииллэр.
Сент Дьордьес. Сент Дьордьес ("St. George's") диэн Гренада киин куората. Олохтоохторун ахсаана 7,500 (1999), агломерацияҕа 33,000.
Белмопан. Белмопан ("Belmopan") диэн Белиз киин куората. Олохтоохторун ахсаана 16,400.
Хавана. Хавана (, толорутук "Ciudad de La Habana") диэн Куба киин куората, сүрүн порда уонна бастыҥ эргиэн киинэ. Куорат Куба 14 провинцияларыттан биирдэстэрэ буолар. Олохтоохторун ахсаана 2.4 млн, тула эргинниин 3.7 млн. Ол курдук Хавана Куба уонна бүтүн Кариб регионун ордук улахан куората буолар.
Манагуа. Манагуа ("Managua") диэн Никарагуа киин куората (1852 с. ыла). Биир ааттаах муниципалитет уонна департамент буолар. Олохтоохторун ахсаана 1,850,000.
Панаама (куорат). Панаама ("Panamá") диэн Панаама Өрөспүүбүлүкэтин киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 813,097, тула эргинниин 1,206,792. Чуумпу океан кытылыгар, Панаама ханаалыгар турар. Дойду политика уонна салалта киинэ.
Киҥстаун.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;273484&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T02:52:38Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 71 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;282454&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Киҥстаун ("Kingstown") диэн Сент Винсент уонна Гренадиннар киин куората.
Порт оф Спейн.  
Порт оф Спейн ("Port of Spain") диэн Тринидад уонна Тобаго киин куората. Олохтоохторун ахсаана 49,031 (2000), тула эргинниин 128,026, күн аайы кэлэ-бара сылдьааччылардыын 250,000.
Порт-о-Пренс. Порт-о-Пренс ("Port-au-Prince") диэн Хаити киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 704,776 (2003).
2010 c. тохсунньу 12 буолбут сир хамсааhына куораты алдьархайдык алдьатта, дьиэлэр уонна да атын тутуулар улахан өттүлэрэ сууллубуттар. Хаити дьаhалтата тыhыынчанан киhи өлбүтүн туhунан этэр, өлбүттэр ахсааннара 100 тыh. тахса буолуон сөп.
Розо.  
Розо ("Roseau") диэн Доминика киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 14,847 (2001).
Сан Хосе (Коста Рика). Сан Хосе ("San José") диэн Коста Рика киин уонна ордук улахан куората.
Сан Салвадор. Сан Салвадор ("San Salvador") диэн Эл Салвадор киин уонна ордук улахан куората.
Санто Доминго. Санто Доминго ("Santo Domingo") диэн Доминика Республикатын киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана тула эргининиин 2,253,437 (2006).
Тегусигалпа. Тегусигалпа ("Tegucigalpa") диэн Хондурас киин уонна ордук улахан куората.
2017 сыл. 2017 сыл.
Туох буолбута.
2017 Конфедерация Кубога - Арассыыйаҕа ыытыллыбыт футбол күрэһэ