mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Самсонов Владимир Парфеньевич. Самсонов Владимир Парфеньевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха учуонайа.
Олоҕун олуктара.
1922 сыллаахха Александровское с. Ньурба улууһугар учууталлар Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. 
Дьокуускай 9 №-дээх орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1940 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Забайкальскай байыаннай уокурукка суолууспалаабыт. 1942 с. кууруска үөрэнэн атырдьах ыйыгар младшай лейтенант сыбаанньатын ылбыт уонна Волховскай фроҥҥа ыытыллыбыт. Миномет отделениетын хамаандалаабыт. Ленинград блокадатын устууга кыттыбыт, Новгороды, Наарваны уонна Эстонияны босхолоспут. Хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан уонна «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Сэрии кэнниттэн СГУ физика-математика факультетын бүтэрбит. 
1956 сыллаахтан космоһы чинчийии уонна аэрономия институтугар космос сардаҥаларын лабораториятыгар үлэлээбит. 1971 с. кандидат аатын көмүскээбит. 40-н тахса дьүкээбил уотун уонна магнитосфераны чинчийэр научнай үлэлэрин бэчээттэппит.
1989 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр өлбүт.
Алексеев Эдуард Ефимович. Алексеев Эдуард Ефимович — этномузыковед, искусствоведение дуоктара, СӨ Духуобунаһын Академиятын академига (1996).
1937 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Алексеев Ефим Георгиевич (1912—1972) уонна ийэтэ — Саха АССР үтүөлээх учууталлар, эһэтэ Алексеев Егор Николаевич — аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
1952-56 сс. Москубатааҕы музыка консерваториятын иһинэн орто оскуолаҕа үөрэммитэ. Кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрэн баран 1956-61 сс. Москубатааҕы консерватория теоретико-композиторскай факультетыгар профессор Лео Абрамович Мазель кылааһыгар дьарыктаммыта. 1963-66 сс. Наука академиятын Бүтүн сойуустааҕы научнай-чинчийэр институутугар музыка фольклористикатыгар аспирантуураҕа үөрэммитэ.
1958 с. бастакы фольклорнай эспэдииссийэтигэр Амма уонна Илин Хаҥалас улуустарыгар сылдьыбыта. Норуот ырыаһытын Устин Нохсоров ырыаларын нотаҕа түһэрбитэ уонна грампластинкаҕа таһаартарбыта. 1961-63 сс. Дьокуускайдааҕы музыка уонна педагогика училищаларыгар преподавателлээбитэ. 1964-93 сс. Ускуустуба устуоруйатын институутугар (1977 сыллаахтан Искусствознание Бүтүн Сойуустааҕы чинчийэр институута, 1992 с. Искусствознание судаарыстыбаннай институута). 1987 с. институукка музыкальнай фольклор уопсай теориятын сектор-лабораториятын тэрийбитэ (кэлин — отдел буолбута). Комплекснай эспэдииссийэлэри Саха сиригэр, Алтаайга, Абхазияҕа, Аджарияҕа, Адыгеяҕа, Башкирияҕа, Белоруссияҕа, Бурятияҕа, Арҕаа Грузияҕа уонна Сванетияҕа, Монголияҕа, Тувааҕа, Калмыкияҕа, Киргизияҕа, Крымҥа, Узбекистаҥҥа, Краснодаар кыраайыгар тэрийтэлээбитэ.
Нууччалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, дьүкээгирдэр, эскимостар, калмыктар, дьэбириэйдэр, цыгааннар, крым татаардарын, шапсугтар уонна да атыттар музыкальнай фольклордарын образецтарын хомуйбута. Эбии баардар (бард) ырыаларын, фолк-рок ансаамбыллар музыкаларын (1960-80-с сс.) чинчийбитэ. Христофор Максимов ырыаларын хомуурунньугун хомуйааччы эрэдээктэрэ буолбута (Дьокуускай, 1962). «Образцы якутского музыкального фольклора» хомуурунньук кинигэ соавтора (Надежда Николаевна Николаевалыын, Дьокуускай, 1981).
1970-с сылларга — 1980-с сыллар саҕаланыыларыгар Головинскай Григорий Львовичтыын уонна психологтар Зараковскай Григорий Михайловичтыын уонна Волохов Владимир Фёдоровичтыын ыччат музыкаҕа вкуустарын чинчийбитэ. 20 сыл устатыгар (1972-92) ССРС композитордарын иһинэн Бүтүн Сойуустааҕы норуот музыкатын хамыыһыйатын салайбыта. Эдэр фольклористар сэминээрдэрин ыытар этэ, аан дойду норуоттарын ыккардынааҕы билим конференцияларын, эспедициялар отчуоттуур сессияларын, фольклор кэнсиэртэрин уонна фестивалларын тэрийсэр этэ.
1993-96 сс. — Дьокуускайга Аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институутун үлэһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын Академиятын вице-президенэ (1996—1997).
1997 сылтан АХШ-ка олорор, Бостоннааҕы норуоттар ыккардыларынааҕы институт (International Institute of Boston) үлэһитэ.
Самсонов Николай Парфеньевич. Самсонов Николай Парфеньевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
1923 сыллаахха Александровскай сэлиэнньэҕэ Ньурба улууһугар төрөөбүт. Бүтэһик суругун 1942 с. ыам ыйын 11 күнүгэр Новороссийскай куораттан суруйбут. Төрөппүттэрэ ыыппыт ыйытыктарыгар 1943 с. атырдьах ыйын 4 күнүгэр суруллубут хоруйга Самсонов Николай Парфеньевич сэрии хонуутугар өлбүттэр, бааһыран өлбүттэр уонна сураҕа суох сүппүттэр тиһиктэригэр бэлиэтэммэтэх диэн суруллубут.
Семенов Николай Семенович. Семенов Николай Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1914 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Ньурба улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Малдьаҕарга Ньурба райзагот хонтуоратыгар бурдук кутар пууҥҥа үлэлээбит. Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар ыҥырыллыбыт. Арҕаа фроҥҥа 222-с дивизия 457-с полкаҕа уонна 3-с мотострелковай полкаҕа сулууспалаабыт. 1942 от ыйын 25 күнүгэр ыараханнык бааһырбыт, сэтинньи 17 күнүгэр госпитальга өлбүт. Калугаҕа буойуннар кылабыыһаларыгар (куорат кылабыыһата) көмүллүбүт (сирин нүөмэрэ 50).
Сивцев Виктор Иннокентьевич. Сивцев Виктор Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха төрөөбүт. Нам улууһун Ленскэй нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1941 сыллаахха от ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл атырдьах ыйыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Москуба анныттан саҕалаан өстөөҕү кытта кыргыһа-кыргыһа Литва сиригэр тиийбит. «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ сурулларынан, үгүс хорсун быһыылары оҥорбут. Сэрии толоонуттан эргиллибэтэх. 1942 с. тохсунньутугар суруйбут суругар снайпер куурсугар үөрэнэ сылдьабын, отделение хамандыырабын диэбит. Кулун тутарга иккистээн бааһырбытын туһунан суруйбут. Онтон биир сыл буолан баран эмиэ кулун тутарга хаҥас харахпар бааһырдым, таас харах баҕар уктарыам диэбит. 1944 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр суруйбут суругар: «Ийээ, олус да мин чааспар муучу буолаҕын, ол курдук мин түүлбэр куруук бааргын» — диэбит. Арааһа эмиэ передовойга сылдьыбыт быһыылаах, баҕар бу сырыыга санитарынан буолуо, олунньуга суруйбут суругар үөрэнэбин, өлбүт киһини эппэрээсийэлиибит диэбит эбит. Суруктара Нам түмэлигэр харалла сыталлар.
Сивцев Петр Гаврильевич. Сивцев Петр Гаврильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыт. 1944 с. сэриигэ өлбүт. Таптыыр кыыһыгар суруйбут сэмэй баҕайы суруга «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммит.
Сивцев Сергей Васильевич. Сивцев Сергей Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Мугудай нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. күнүгэр ыҥырыллыбыт. Москуба анныгар сэриилэспитэ. Белоруссияны, Польшаны, Венгрияны, Югославияны, Австрияны босхолоспут. Үстэ бааһырбыт. 1946 сыллаахха дойдутугар эргиллибит. 1965 сыллаахха өлбүт.
Скрябин Степан Михайлович. Скрябин Степан Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа Мэҥэ-Хаҥалас военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сулууспалаабыт сирэ: 1255-с СП, 379-с СД. 1943 сыл атырдьах ыйыгар кыргыһыыга бааһырбыт.
«Саха Сирэ» хаһыат 1994 сылын сэтинньи 11 күнүнээҕи нүөмэригэр 1941 с. алтынньы 11 күнүгэр суруйбут суруга бэчээттэммит. Суруга сахалыы суруллубут. Иркутскай уобалаһыттан, Нижне-Удинскайтан, п/я 72, подразделение — 29. Ат көрөбүт диэбит уонна ол сиргэ балаҕан ыйын 18 тиийбитин туһунан суруйбут.
Слепцов Николай Филиппович. Слепцов Николай Филиппович — иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Николаевск-на-Амуре, Соҕуруу Сахалиины дьоппуоннартан босхолоспут киһи.
Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ. Иркутскайдааҕы уонна Хабаровскайдааҕы байыаннай училищалары бүтэрбит. Табаарыһыгар Ефимов Михаил Прокопьевичка 1945 сыл саҥатыгар суруйбут суруктарыгар Өксөкүлээх Өлөксөй кинигэлэрин ыытарыгар көрдөспүт, эдэр учуонай Башаринынан киэн туттарын эппит.
Сосин Алексей Ильич. Сосин Алексей Ильич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1905 сыллаахха Моорук нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Табаҕа сэттэ кылаастаах оскуолатыгар дириэктэрдээбит. Аармыйаҕа 1942 с. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл ахсынньытыттан Соҕуруу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. 221-с гаубичнай-артиллерийскай полкаҕа орудие хамандыырынан сулууспалаабыт. Бойобуой үтүөлэрин иһин Кыһыл Сулус уордьанынан, хас да бойобуой мэтээллэринэн, «Туйгун артиллерист» бэлиэнэн наҕараадаламмыт.
Сэрии кэнниттэн өр сылларга сэбиэскэй партийнай үлэҕэ сылдьыбыт. Сааһынан пенсияҕа тахсан баран өлбүт.
Сутаков Прохор Афанасьевич. Сутаков Прохор Афанасьевич — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1924 сыллаахха Алтан нэһилиэгэр Амма улууһугар төрөөбүтэ. Сэттэ кылаас үөрэхтээх. Райстатка инспектор этэ. Аармыйаҕа 1942 с. күнүгэр ыҥырыллыбыта. Илиҥҥи фроҥҥа сулууспалаабыта. Стрелковай отделение, онтон взвод хамандыыра буолбута. 1945 сыллаахха сэтинньи ыйга өлбүтэ, Чита куоракка көмүллүбүтэ. П/п 15811-Ц.
Тарасов Савва Иванович I. Тарасов Савва Иванович I — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии бэтэрээнэ.
1918 сыллаахха Горнай улууһугар (Сталин аатынан колхоз) төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. атырдьах ыйыгар Горнай оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинградскай фроҥҥа уонна Сталинград анныгар сэриилэспит. Дьонноругар (аҕам Иван, ийэм Шура, бырааттарым Савва II, Савва III, балыстарым Анисия, Анна, диэтэлээбит) 1942 с. суруйбут суругар Тоҕоноо — Степанов Николай Романович фроҥҥа барбытын дьонугар тиэрдэллэрин көрдөспүт. Бэс ыйыгар суруйбут суругар «иккис фронт арыллан быстыбат, аһыллара буоллар чэпчиэ этэ» диэбит, бааһыран эмтэнэ сытарын кэпсээбит.
1942 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Көмүллүбүт сирэ: Сталинградскай уобалас, , 145.0 үрдэл таһыгар.
Татаринов Николай Иванович. Татаринов Николай Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1923 сыллаахха Аллараа Халыма с. Аллараа Халыма улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан 1942 с. ыҥырыллыбыт. 
Ефрейтор Татаринов 1943 сыллаахха ахсынньы 17 күнүгэр Лемна дэриэбинэ таһыгар кыргыһыыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ: , Большая Любщина дэриэбинэ.
Тимофеев Степан Иванович. Тимофеев Степан Иванович — поэт, тылбаасчыт.
Олоҕун олуктара.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыта.
Сэриигэ саҕаланыаҕыттан кыттыбыт. Ленинград таһыгар Карелия билиитигэр сэриилэспит..
Айар үлэтэ.
Айымньылара 1946 сылтан бэчээттэнэллэр. Хоһооннорун бастакы кинигэтэ «Күөх ыллык» 1955 сыллаахха күн сирин көрбүт.
С. Тимофеев хоһоонноро норуот ырыалара буолан ылланаллар. Бастыҥ хоһоонноро нуучча, туркмен, бурят, киргиз, эбээн омуктар тылларыгар тылбаастаммыттар.
Тылбаасчыт.
С. Тимофеев саха тылыгар Д. Мамин-Сибиряк кэпсээннэрин, Е. Ильина «Четвертая высота» («Төрдүс үрдэл»), П. Журба «Александр Матросов», А. Гайдар «Р.В.С.», К. Симонов «Живые и мертвые» («Тыыннаахтар уонна өлбүттэр») кинигэлэрин тылбаастабыт.
Тихонов Петр Николаевич. Тихонов Петр Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сапердар взводтарын хамандыыра.
1915 сыллаахха Бодойбоҕо Иркутскай уобаласка төрөөбүт. 
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Калининскай, Хотугу-Арҕаа, Воронежскай, 1-кы Украинскай фроннарга сэриилэспит.
Фроҥҥа 64-с отдельнай гвардейскай танковай биригээдэ сапердарын взводун хамандыыра этэ. Кыһыл Сулус уонна Аҕа дойду сэриитин икки уордьанынан наҕараадаламмыт. 
Бииргэ устудьуоннаабыт саха кыыһыгар Корякина Евдокия Николаевнаҕа 1945 с. муус устар 12 күнүгэр (өлүөн 6 хонук иннинэ) суруйбут суруга «Социалистическая Якутия» хаһыакка 1980 с. ыам ыйын 9 күнүгэр бэчээттэммит. Ол сурукка оҕо уонна эдэр эрдэҕинээҕи табаарыстарым Леонид Северьянов, Петя Хоноехов, Серафим Синявин, Миша Винокуров уонна да атыттар өлбүттэрин иэстэһиэм диэбит. Тохсунньуга алҕас эн однокурсниккын артиллерист Гавриил Протодьяконовы көрсөн ааспытым, куустуһан, кыратык иһэн баран арахсыбыппыт диэбит.
1945 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр Берлиҥҥа барар суолга Требниц () диэн нэһилиэнньэлээх пуун таһыгар бойобуой соругун толоро сылдьан сэрии хонуутугар геройдуу өлбүт.
Федотов Константин Саввич. Федотов Константин Саввич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ туга чуолкай биллибэт. Сталин аатынан колхуос комсомолецтарыгар уонна эдэр ыччатыгар суруйбут суруга Национальнай архыып филиаалыгар харалла сытар. Сурук 1942 сыл от ыйын 30 күнүгэр суруллубут, «маҥнайгы линияҕа кыргыһа сылдьарын уонна ыччакка сарсын эһиги эмиэ Кыһыл Армия байыастара буолуоххут. Онуоха субу күннэртэн бэлэмнэниэххэ, байыаннай дьыаланы үөрэтиэххэ наада» диэбит.
Шевелев Роман Николаевич. Шевелев Роман Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1913 сыллаахха Өктөм нэһилиэгэр Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. 
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха от ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сылтан сэриилэспит. 
«Доҕорбор Груняҕа аныыбын» диэн фронтан ыыппыт сахалыы хоһооно «Саха Сирэ» хаһыат 1994 сыл сэтинньи 11 күнүнээҕи нүөмэригэр бэчээттэммит. 1945 сыллаахха алтынньыга өлбүт.
Өлбүт күнэ, сирэ биллибэт.
Ядреев Иван Николаевич. Ядреев Иван Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР үтүөлээх зоотехнига.
1914 сыллаахха Бастакы Иэдэй нэһилиэгэр Нам улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 сыллаахха атырдьах ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл олунньутуттан Хотугу-Арҕаа, Воронежскай, Бастакы Украинскай фроннарга сэрилэспит. Сэриигэ артиллерист-зенитчик, наводчик, батарея хамандыырын солбуйааччы. Ийэтигэр 1942 с. Читаттан, 1943 с. Полтавскай уобаластан Днепр кытылыттан, 1944 с. Польшаттан, 1945 с. Дрезден куораттан суруктара «Хотугу сулус» сурунаал 1985 сыл 5 №-гэр бэчээттэммиттэр.
Мигалкин Иван Степанович. Мигалкин Иван Степанович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1899 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр Уус Алдан улууһугар төрөөбүт. Таҥара приходун оскуолатын кылааһын бүтэрбит. Аармыйаҕа 1943 с. олунньу 20 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Фроҥҥа 1183-с стрелковай полка ручной пулеметчигынан уонна 234-с Черниговскай Кыһыл Знамялаах гвардейскай стрелковай полкаҕа станковай пулеметчигынан сулууспалаабыт. Бааһырыынан сибээстээн 1945 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр ууратыллыбыт.
Дьокуускайга 1966 сыллаахха өлбүт. Сэриигэ 1943 сылтан Саха Сиригэр кэлиэр дылы суруйбут күннүктэрэ «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммиттэр.
Слепцов Николай Дмитриевич (Туобулаахап). Слепцов Николай Дмитриевич (Туобулаахап) (07.09.1912, Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха уобалаһа — 16.12.1964)  — суруйааччы, драматург, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
1912 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Бахсы нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. 1936 с. Москубаҕа А. В. Луначарскай аатынан театр институтугар саха артыыстарын бэлэмниир мастарыскыайын бүтэрбит. Ол кэннэ А. М. Горькай аатынан литература институтугар үөрэммит. ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Сэриигэ кыһыл армеецтан взвод хамаандыырыгар дылы үүммүт. Кыһыл Сулус уордьанынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Сэриигэ сылдьан суруйбут күннүгэ «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммит.
Айар үлэтин үгэнигэр сылдьан, 1964 сыллаахха ахсынньы 16 күнүгэр өлбүт.
Айар үлэтэ.
Маҥнайгы пьесатын «Селькор Сэмэни» 1929 с. суруйбут. Бу пьесаҕа холбоһуктааһын саҕана кылаас охсуһуутун көрдөрбүт. Туобулаахап хас даҕаны билиҥҥи көстүүлээх пьеса ааптара, олортон «Дьулаан ыалдьыттар» диэн пьесатыгар Соҕурууҥҥу Кореяҕа Америка империалистарын күөнтээһин туһунан суруйбут.
Сивцев Дмитрий Егорович. Сивцев Дмитрий Егорович — иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Нам улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйын 14 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Манчжурияҕа дьоппуоннары кытта сэриилэспитэ. Аармыйаҕа сылдьан суруйбут күннүгэ Нам түмэлигэр харалла сытар. Онтон быһа тардыылар «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммиттэрэ.
Фролов Игорь Александрович. Игорь Александрович Фролов — Саха сиригэр төрөөбүт суруйааччы.
1963 с. ыам ыйын 30 күнүгэр төрөөбүт. Уфаатаҕы авиация институтун бүтэрбит. Афганистааҥҥа сулууспалаабыт. «Перед снегом» диэн бастакы кэпсээнэ критик Александр Касымов көмөтүнэн 1996 сыллаахха «Вечерняя Уфа» хаһыакка бэчээттэммитэ.
Москубаҕа кини талаанын «Знамя» сурунаал сыаналаабыта.
2007 сыллаахха Фролов Москубаҕа «Вертолётчик» диэн кинигэни таһаартарбыта. 2008 сыллаахха Фролов «Ничья» диэн сэһэнэ Иван Петрович Белкин аатынан литература бириэмийэтин шорт-лииһигэр киирбитэ.
Суруйааччы Уфа куоракка олорор.
Уһук Илиннээҕи байыаннай уокурук. Уһук Илиннээҕи байыаннай уокурук (ДВО) — Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрин холбоһуга. 1918 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр тэриллибит. 
Билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр, Приморскай, Камчатка уонна Хабаровскай кыраайдар, Амур, Магадан, Сахалин уобаластарыгар, Чукотка автономиялаах уокуругар уонна Дьэбириэй автономиялаах уобалаһыгар дислокацияланар. Уокурук штааба Хабаровскай куоракка баар.
Айар (кинигэ кыһата). «Айар» национальнай кинигэ кыһата (урукку ааттара: «Бичик», сэбиэскэй кэмҥэ Саха сиринээҕи кинигэ кыһата),  — Саха өрөспүүбүлүкэтин бастакы кинигэ таһаарар кыһата.
1926 с. ССКП обкуомун кулун тутар 2 күнүнээҕи быһаарыытынан, САССР бырабыыталыстыбатын от ыйын 30 күнүнээҕи уурааҕынан (М. Аммосов илии баттааһыннаах) "Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай кинигэ кыһата" диэн ааттанан тэриллибитэ. Бастакы тэрийээччилэринэн уонна салайааччыларынан суруйааччылар П. А. Ойуунускай, Күндэ, Эллэй, Күннүк Уурастыырап, суруналыыс, тылбаасчыт С. Г. Потапов уонна да атыттар буолбуттара. Онтон саҕалаан Саха АССР суруйааччылара бары кэриэтэ бу тэрилтэҕэ араас кэмҥэ үлэлии сылдьыбыттара.
Саайта: http://www.bichik.ru/
Гуляев Дмитрий Алексеевич. Гуляев Дмитрий Алексеевич (1917, Модут нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа, Саха уобалаһа — 10.09.1943, , Смоленскай уобалас) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха бастакы аатырбыт бэргэн ытааччыта.
Олоҕун олуктара.
1917 сыллаахха Модут нэһилиэгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүт. 1935 с. Сталин аатынан колхуоска киирбит, бастаан утаа абаҕатыгар биригэдьиир Дьэлиһиэй оҕонньорго суруксуттаабыт, кэлин бэйэтэ биригэдьиир буолбут.
Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйын 2 күнүгэр Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Кылгас кэмнээх байыаннай үөрэххэ сылдьан баран 1942 сыл тохсунньутугар Арҕаа фронт 110-с стрелковай дивизиятын кэккэтигэр киирэн бастакы сэриитигэр кыттыбыт. Сыысхала суох ытарын көрөн кулун тутар 30 күнүгэр оптическай прицеллаах бинтиэпкэни туттарбыттар, снайпер буолбут. Сотору кэминэн бойобуой ахсаана 101 кыдыйыллыбыт өстөөххө тиийбит, уордьанынан, мэтээлинэн, «Туйгун снайпер» бэлиэнэн наҕараадаламмыт, командование көмүс чаһыы бэлэхтээбит. Гуляевы батыһан маассабай снайпердар хамсааһыннара саҕаламмыт. 
Старшина Гуляев 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр геройдуу өлбүт. Ити кэмҥэ снайпер бойобуой ахсаана 122 өстөөххө тиийбит. Смоленскай уобалас, Ярцевскай оройуон, дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
Таптыырга ыксаа. Таптыырга ыксаа (), АХШ киинэтэ, аан дойдуга киэҥник биллибит киинэ, дьиннээх остуоруйаттан айыллыбыт киинэ.
Сүжета.
Лэндон Картер (Брэндон Картер) диэн мэник уол баар, кими да аанньа аахайбат. Уонна биир кыыс баар Дьэйми Салливан диэн. Уол кыыһы сэниир. Ол кынан баран кэнникитин диэки таптыыр. Биир күн Джейми Салливан билинэр, Лейкемиялаах эбит. Кыыс өлөр... 
Оруолларга.
уонна да атыттар.
Үрүҥ эһэ. Үрүҥ эһэ — () — эһэлэр биис-ууһугар киирэр бөдөҥ сиэмэх кыыл. Ардыгар кинини туспа Thalarctos биискэ киллэрэллэр. Латыынныы аата "Ursus maritimus" «муора эһэтэ» диэн тылбаастанар. 
Үрүҥ эһэ — аан дойдуга аарыма улахан сиринэн хаамар сиэмэх кыыл буолар. Кини уһуна 310 см. тиийэр, ыйааһына 900 кг. Атыыра ортотунан 450—500 кг; уһуна 200—250 см, үрдүгэ 120—153 см дылы тиийэр. Тыһыта быдан кыра буолар (200—340 кг). Шпицберген арыыга үөскүүр көрүҥ саамай кыра, онтон Беринг байҕалыгар баар саамай бөдөҥ буолар эбит. 
Үрүҥ эһэ атын эһэлэртэн арааһа — уһун моойо уонна хаптаҕай төбөтө буолар. Тириитэ хара. Түүтүн өҥө үрүҥтэн араҕас өҥҥө дылы уларыйар; сайынын түүтүн өҥө наар күн анныгар сылдьарыттан уларыйыан сөп. Түүтүн оҥоһуута бүтэй, өҥө суох, онтон сылтаан гипотеза үөскээбит: үрүҥ эһэ түүтэ сардаҥаны аһарар (нууч. "световод") уонна ультрафиолет өҥү иҥэринэр. Ол курдук ультрафиолет хаартысканан түһэрдэххэ үрүҥ эһэ хара буолан көстөр эбит.
Миронов Алексей Афанасьевич. Миронов Алексей Афанасьевич (11.04.1912, Кэнтик нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа, Саха уобалаһа — 30.03.1945, Венгрия) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1990).
Олоҕун олуктара.
1912 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтик нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн, 1929 с. нэһилиэк Сэбиэтин сэкиритээринэн, Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн, сэриигэ барыар дылы оройуон статистикатын учаастактааҕы инспекторынан үлэлээбит.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр.
Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 2-с Украинскай фронт 84-с стрелковай дивизиятын 1291-с стрелковай полкатын снайпера, гвардия сержана. Игумново, Рожково, Степаники, Холм куораттар аттыларынааҕы кыргыһыыларга кыттыбыт. 
1943 сыл кулун тутарыгар Ермолинка дэриэбинэ аттынааҕы кыргыһыыга 15 өстөөҕү кыдыйбыт. 1943 с. бэс ыйыгар гвардия сержана Миронов бойобуой ахсааныгар 123 өстөөх суруллубут, полк байыастарыттан 13 бэргэн ытааччыны бэлэмнээбит. 1943 с. бэс ыйын 26 күнүгэр 247-с ГСП хамандыыра Василенко Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэрбит. Аармыйа байыаннай Сүбэтэ «Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьанынан наҕараадалыырга» диэн түмүктээбит.
Гвардия старшай сержана Алексей Миронов 1945 сыллаахха кулун тутар 28 күнүгэр Венгрия сиригэр сэрии хонуутугар бааһырыыны ылан, кулун тутар 30 күнүгэр 758-с өлбүт. Венгрия уобалаһын () нэһилиэнньэлээх пуунун кылабыыһатыгар кулун тутар 30 күнүгэр көмүллүбүт.
1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Алексей Мироновка ССРС Геройун аата иҥэриллибитэ (өлбүтүн кэннэ). Ленин уордьана уонна 11619 №-дээх «Кыһыл Сулус» мэтээл Герой аймахтарыгар туттарыллыбыт.
Петров Дмитрий Ананьевич. Петров Дмитрий Ананьевич (21.06.1921—06.11.1971) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.
Олоҕун олуктара.
1921 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр Таатта улууһугар бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Уолба сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ, сэриигэ барыар диэри промартыал суоччутунан үлэлээбитэ. Аармыйаҕа 1942 с. Чурапчы военкоматынан ыҥырыллыбыта. Бастакы Белоруссия фронугар тиийэн 65-с танковай биригээдэҕэ пулеметчик буолар, Белоруссияны, Польшаны босхолоһор, Арҕаа Буугу туорааһыҥҥа кыттар. 1945 с. муус устар 2 күнүгэр Хоенштейн диэн нэһилиэнньэлээх пууну ылар иһин кыргыһыыга өстөөх пулеметтаах дзотугар ыга сыыллан кэлэн, гранаталарынан тамнаан суох гынар, батальон кыайыытын хааччыйар, бааһыран да баран сэрии хонуутуттан тахсыбат. Бу хорсун быһыытын иһин Албан аат уордьан I истиэпэнигэр түһэриллэн, уордьан толору кавалера буолар.
Сэрииттэн эргиллэн кэлэн төрөөбүт оройуонугар Тааттаҕа сэбиэскэй уонна партийнай тэрилтэлэргэ үлэлээбит.
1971 сыллаахха сэтинньигэ өлбүт.
Степанов Николай Саввич. Степанов Николай Саввич (13.05.1922, Өргүөт нэһилиэгэ, Орто Бүлүү улууһа — 20.09.1992) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1990).
Олоҕун олуктара.
Сэриигэ кыттыыта.
Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйыгар Бүлүү оройуоннааҕы военкоматынан ыҥырыллан барбыт.
Тыылга кылгас кэмнээх байыаннай үөрэҕи бүтэрбит. Сэриилэһэр аармыйаҕа тиийэн 1944 с олунньутуттан 5-с механизированнай биригээдэтин 1-кы мотострелковай батальонугар пулеметчик буолбут.
Украина, Молдова, Румыния, Югославия, Венгрия, Австрия, Чехословакия уонна Прага куорат босхолооһуннарыгар кыттыбыт.
Арҕаа сэрии бүппүтүн кэннэ, Уһук Илин фронугар тиийэн, Япония Квантунскай аармыйатын урусхаллааһыҥҥа кыттыбыт.
1944 с. кулун тутар ыйга Степанов подразделениета Соҕуруу Буугу туораан анараа кытылга тахсар бирикээһи ылар. Онно буойун уҥуор тахсан пулеметун уотунан пехота Маньковка дэриэбинэни ыларыгар кыах биэрбитэ, кыргыһыыга тус бэйэтэ 15 өстөөҕү уонна биир пулемет расчетун суох гыммыт. Ити хорсун быһыытын иһин Герой аатыгар түһэриллибит. Ол гынан баран, 
Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата 1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр иҥэриллибит, ону бэйэтэ Москубаҕа Кремльга баран туппут.
Бали байҕала. Бали байҕала, (, (индонезия тылынан Laut Bali), Чуумпу океан арыы ыккардынааҕы байҕала. 
Ява арыы илин уһугуттан уонна Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси уонна Мадура арыылар ыккардыларынан сытар. 
Иэнэ 40 тыһ. км², орто дьириҥэ 411 метр, лордук дьириҥэ 1590 метрга тиийэр. уутун температурата сайыннары-кыһыннары 27-28°C. Тууһа 33,0-34,0 ‰. 
Түгэҕэ үксэ вулкан туф. Үллүүтэ 1,7 метргэ тиийэр. 
Байҕал кытыытынааҕы арыыларга вулкан дэлэй: Батур (кэнники эстиитэ 1926 сыллаахха), Агунг (кэнники эстиитэ 1964 сыллаахха), Тамбора уонна да атыттар.
Сүрүн порда — Сурабая (Ява арыыга).