mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Өс. Өс диэн тыл ордук кыра көҥүл халыыба. Морфематтан атын — морфема суолта ордук кыра биирдигэ. Өс биир эрэ морфематтан туруон сөп, онуоха соҕотох морфема көҥүл халыып буолара сатаммат.
Үксүн өс төрүттээх эбэтэр олохтоох уонна нуултан саҕалаан элбэх аффикстардаах. Өстөр холбоhууларыттан этиилэр үөскүүллэр.
Өс тыллар.
Урун кун тахсар-туhэр. Дьыл кэмнэрин утумнара кэмиттэн кэмигэр уларыйа тураллар. Олох үөскуу-үөдуйэ, салҕана- сайда турар. Ону барытын Аар Айыы Тойон көрөн- истэн дьаhайар. Дьэ, ол иhин айыы аймаҕа киниэхэ сугуруйэр уонна уйэттэн уйэҕэ, өбугэ саҕаттан иhэр өс тыллары тутуhар.
Айыы итэҕэлин өс тыллара ус көруннээхтэр:
Айыы өс диэн сир-дойду.
Айыы өс диэн сир-дойду, айылҕа халлааннара айыллыыларын, олохторун туhунан айыы аймаҕын өйдөбуллэриттэн уонна итэҕэлтэн үөскээбит туомнар, угэстэр алгыс тыллара- өстөрө.
Суруннуур өс.
Эн утүөҕэ тардыс. Айыы аймаҕын киhитэ буол. Айыы итэҕэлин өс тылларыгар олоҕурар сиэри, угэhи кэhимэ.Туктэрини онорон кэстэххинэ, ол- аньыы. Киhи таннары таттаран, аньыыны онорор буоллаҕына кини бэйэтигэр эрэ сэти оностор буолбатах.Кини аньыыны онорон олоххо сэти үөскэтэр, ол тумугэр энин алдьархайдар,алдьатыылар тахсаллар.
Тинсирики өс диэн.
Орто дойду киhитэ таннары таттаран, аньыыны онорон олоххо сэти үөскэтэрин бобор өс тыллар. 
Айыы итэҕэлин тинсирики өстөрө аньыыны онорору, сэти үөскэтэри бобор. Онтон бобор буоллаҕына Аар Айыы Тойон тоҕо олоххо энин алдьархайдары таhаартарарый. Ону тоҕо тохтоппотуй? 
Киhи таннары таттарбакка утүөҕэ тардыhарын туhугар урдук Айыы омук-омукка эгэлгэ итэ- ҕэли, утүө-мөку өйдөбуллэри биэрбитин тэнэ сахаҕа эмиэ кут-сур, айыы-аньыы, өс-туктэри, сэт өйдөбуллэри биэрбитэ. Онтон ити өйдөбуллэр, туох да диэбиппит иннигэр саха олоҕо, олоҕун майгыта буолаллар эбээт. Ол аата, Аар Айыы Тойон киhиэхэ, хаhан окко туhүөҕут- тэн ыла олоххо бары көнулу биэрэр. Киhиэхэ төрүөҕуттэн ыла бары көнулу биэрэрин бы- hыытынан урдук Айыы киhи аньыыны онорорун тохтоппот уонна кинини аньыыны оноро- рун иhин дьууллуу-буруйдуу сатаабат эбит. Аар Айыы Тойон биhиэхэ өстөру биэрэн: "Аньыыны онорума, сэти үөскэтимэ, утүөну уксэт",-диэн этэр-үөрэтэр эрэ.
Саха киhитэ тус бэйэтигэр Аар Айыы Тойон кэмнээн биэрбит олоҕун өс-туктэри өйдөбуллэринэн салайтаран( өруутун хайдах баҕарбытын уонна бэйэтин эрэ кыаҕынан оностубатаҕын да иhин) төhө кыалларынан оностон кэллэ уонна салгыы да оностуоҕа.
Аат тыл. Аат тыл диэн малы (объегы) бэлиэтиир саҥа ирээтэ уонна "ким/туох" диэн ыйытыыларга хоруйдуур. 
Биһигини тулалыыр араас предмети, тыынар тыыннааҕы, айылҕа көстүүтүн, хайааһын аатын бэлиэтиир уонна "ким? туох?" диэн ыйытыыга хоруйдуур тыл "аат тыл" дэнэр.
Саха тылыгар киһини эрэ бэлиэтиир аат тылга "ким?" диэн ыйытыы турар. Онтон атын аат тыл барыта "туох?" диэн ыйытыыга хоруйдуур.
Араас предмети суолтатынан бөлөхтөөн ааттыыр тыл уопсай аат дэнэр.
Холобур: киһи, ынах, өрүс, күөл.
Ити бөлөхтөн биир чопчу предмети ааттыыр тыл анал аат дэнэр.
Холобур: Сережа, Маҥаачыйа, Сангаар, Индигиир, Муоһааны
Аат тыл этии ханнык баҕарар чилиэнэ буолуон сөп. Холобур:
Аат тыл үөскүүр ньымата.
Үс ньыманан үөскүүр:
Аат тыл суолтатыгар атын тылы туттуу.
Ханнык да омук тылыгар биир саҥа чааһа атын саҥа чааһын суолтатын ылара баар буолар. Холобур, нуучча тылыгар итинник түбэлтэ элбэх: столовая ложка (прилагательное) — столовая открыласъ (существительное); приглашенные школьники (причастие) — приглашенные собрались (существительное).
Саха тылыгар итинник эмиэ баар: Оҕо кытаанахтык утуйбут (тус туохтуур). — Утуйбут таҥаскын хомуй (аат туохтуур). — Утуйбут уу аһылыктаах (аат тыл).
Туохтуур. Туохтуур () диэн дьайыыны эбэтэр туругу бэлиэтиир өстөрү холбуур саҥа ирээтэ уонна "тугу гынар?" диэн ыйытыыга хоруйдуур. Этиигэ кэпсиирэ эбэтэр туhаан буолар.
Барамай араас көстүүтүн, тыаһын, саҥатын, дүьүһүнүн-бодотун, быһыытын-таһаатын, дьайыытын хайааһын, хамсааһын, турук гынан бэлиэтиир тыллары туохтуур дэнэр. Туохтуур тугу гынар? Хайыыр? Хайдах буолар? Диэн ыйытыыга хоруйдуур. Хайааһын, хамсаһын кырамаатыкалыы суолтата олус киэҥ ис хоһоонноох. Тулалыыр эйгэҕэ тахсар араас дьайыыны, уларыйыыны-тэлэрийиини барытын көрдөрөр кыахтаах. Бу суолта уларыйар, сайдар көстүү (процесс) курдук өйдөнөр. Онон туохтуур саҥа чааһын быһыытынан ан дойду, олох сайдыытын (диалектиктын) көрдөрөр сүдү аналлаах.
Көрүҥнэрэ.
биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуура, дьүһүннүүр туохтуур, Тыаһы үтүктэр туохтуур, уһуннук иһиллэр тыас туохтуура, хатыланар тыас туохтуура,
Сурук. Сурук диэн тылы бэлиэлэр нөҥүө тиэкис курдук көрдөрүү.
Үc сүрүн сурук тиһигэ (систиэмэтэ) баар:
Николаева Мария Евсеевна.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;307553&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-06-05T07:11:14Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;354537&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Николаева Мария Евсеевна — ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1936 с. бэс ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр төрөөбүт.
Художественнай музыкальнай училищены бүтэрбит. 
1962 с. Ленинградтааҕы Н. Римскай-Корсаков аатынан консерваторияҕа үөрэнэ киирбит.
Ырыаһыт саха сыанатыгар отуттан тахса араас дьахтар уобарастарын көрдөрбүтэ — Микаэла («Кармен»), Татьяна («Евгений Онегин»), Иоланта, Ярославна («Князь Игорь»), Лиза («Пиковая дама»), Чио-Чио-сан уо. д. а. 1990-с сылларга айар үлэтигэр саҥа кирбиини ылбыта. Бу сылларга Маргарита («Фауст»), Леонора («Трубадур»), Виолетта («Травиата»). Саха композитордарын спектаакылларыгар эмиэ оонньообута: 3. Степанов «Сээркээн Сэһэн остуоруйаларыгар» Эмээхсин, Туйаарыма Куо уонна «Нюргун Боотур» олоҥхо операҕа Айыы Умсуур, «Сир симэҕэ» опереттаҕа Татыйык уо. д. а.
Театр коллективын кытта Москва, Новосибирскай, Башкирия, Красноярскай кыраай уонна Хакасия, Амурскай уонна Хабаровскай кыраайдарга, Чита уонна Иркутскай уобаластарыгар гастроллаабыта. 1980 с. А. Е. Ильинаны кытта М. Е. Николаева Красноярскай оператын театрыгар «Князь Игорь» спектаклга кыттарга ыҥырыллыбыта.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Maxtor. Maxtor, АХШ уонна Сингапур дойдутун холбоспут тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ улахан финансово-экономическай значениялаах тэрилтэ буолар. 1988 сыллаахтан ыла Сингапур дойдута Америкаҕа атыылыыр, онон 1981 сыллаахтан ыла Эмиэрикэ тэрилтэтэ буолар. Билигин аан-дойду биир улахан Hard оборудованиялалары онорор тэрилтэ буолар. 
Maxtor-ры — Seagate тэрилтэтэ 2006 сыллаахха ылар.
Seagate. Seagate Technology — көмпүүтэр өйүн оҥорор эйгэҕэ сир үрдүнэн саамай улахан тэрилтэ буолар. Салалтата АХШ-ка, Калифорния штаатыгар Скотс Уалли куоракка баар. 1979 сыллаахха төрүттэммитэ. 2005—2006 сыллардаахха Maxtor Сингапур тэрилтэтин атыыласпыта.
Скотс Валли. СКОТС ВАЛЛИ, Калифорния штатыгар баар кыра куорат. Манна Seagate уонна Maxtor тэрилтэлэрин салалталара бааллар.
Финансовай кризис. Финансовай кризис (Экономическай кризис) — аан дойду экономикатын кризистаах тутулугун ааттыылар. 2008 сыллаахтан уонна сорох экспердар этэллэринэн, билигин даҕаны чөлүгэр түһэ илик. Бастаан АХШга саҕаламмыта. Тарҕаныытынан уонна содулунан 1930-с сыллараах Улуу депрессияны кытта эрэ тэҥнэниэн сөп. 2009 сыллаахха аан дойду ВВПта Аан дойду иккис сэриитин кэннэ бастаакытын аччаабыт.
Оннук курдук аан дойду эргиэнэ 10% аччаабыт, 2011 сылга чөлүгэр түспүт, ол гынан баран син биир кризис иннинэ улатыы темпатыттан кыра.
АХШ уонна еврозона экономикатын аччааһына 2009 сыл иккис кварталыгар тохтообут, ол гынан баран 2011 сыллахха иккис рецессия саҕаламмыт уонна 2013 сыллаахха дылы буолбут - ол аата ордук уһун рецессиянан ааҕыллар.
2009 сыллаахха үлэтэ суох киһи ахсаана рекорду туруорбут - 199 мөл киһи аан дойдуга үлэтэ суох сылдьара.
Fannie Mae. Federal National Mortgage Association (Федеральнай национальнай ипотека агенствота), ордук биллэр аата Fannie Mae, диэн АХШ барабыытылстыбатын хампаанньа. 1968 сыллаахтан акциятын биржаҕа атыылаһыахха сөп. 1938 сыллаахха Улуу Депрессия бириэмэтигэр төрүттэммитэ. Сыала-соруга диэн дьоҥҥо иккистээн атыыланар дьиэни атыылаһарга чэпчэки буоларын курдук оҥоһуллубута.
Freddie Mac. Freddie Mac (ол эбэтэр Federal Home Loan Mortgage Corporation) кыччатыллыбыта FHLMC диэн буолар. АХШ саамай улахан ипотека тэрилтэтэ буолар. АХШ-тан ураты өссө 121 араас омук дойдуларыгар үлэлиир, олор ахсааннарыгар Арассыыйа. 2010 сыллаахха Саха Сирэгэр кэлэр былаана алдьаммыта, Финансовай кризис мэһэйдээбитэ.
Bluetooth. Bluetooth ("Блютуц", "Күөх тиис") — сибээс аппарааттарын, көмпүүтэрдэри бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимниир технология (боротокуол), аппарааттар бэйэ-бэйэлэриттэн чугас буоллахтарына үлэлиир. Үксүн сотовай төлөппүөннэр ыккардыларыгар, уонна сиэп төлөппүөнүгэр көмпүүтэртэн билэлэри хачайдыырга туһаныллар.
Поль Гоген. Эжен Анри Поль Гоге́н (; бэс ыйын 7, 1848 — ыам ыйын 8, 1903) — французскай живописец, скульптор-керамист уонна график.
Париж куоракка төрөөбүт. 1865 сыллаахха атыыһыт хараабыл хамаандатыгар киирэн хас да уһун айаннарга сылдьыбыт. 23 сааһыгар Парижка кылгас ол гынан баран байарга тиэрдибит урбаан үлэтин саҕалаабыт. Харчыта хаҥаан импрессионистар хартыыналарын коллекциялааһынынан дьарыктаммыт. 1883 сыллаахха эргиэнтэн тэйэр уонна худуоһунньук буолар. Онтон сылтаан дьадайар уонна дьиэ кэргэниттэн арахсар. 1887 сыллаахха Гоген Мартиника арыыга айанныыр; ол сылдьан үлэтэ таһаарыылаах буоларын наадатыгар айылҕаҕа чугас, дьонтон ойуччу сылдьара ордугун өйдүүр. 1888 с. кылгас кэмҥэ Бретань диэн сиргэ сылдьар. Манна олорон суруйбут хартыыналарыгар импрессионистар чаҕылхай үлэлэриттэн атын, Бретань тыйыс айылҕатын кэрэтин, бааһынайдар олохторун ойуулуур. 
Бу сылларга Гоген синтетизм диэн ааттаммыт саҥа сүүрээн салайааччыта буолар. Бу сүүрээн батыһааччылара өҥү уонна дьүһүнү саҥатык туһаналлар.
1888 сыл бүтүүтүгэр Гоген хас да ый Арле диэн сиргэ Ван Гогу кытта алтыһар. 
1891 сыл саҥатыгар Гоген үлэлэрин аукциоҥҥа атыылаан баран Таити арыыга барар. Манна айылҕаны кытта дьүөрэлэһэн олорор дьон уобарастарын айар, сиргэ баар ырай олоҕун көрдөрөр, бар дьон көмүс үйэлэрин ойуулуур (холобур, "Манао Тупапау - Следящий Дух мертвого" (1892) уонна "Таитянские пасторали" (1893, Санкт-Петербург, Эрмитаж).
Ыарыы уонна дьадайыы күһэйэннэр 1893 с. Гоген Парижка төннөр.
Икки сылынан эмиэ Гаитига кэлэр. Манна айбыт үлэтэ - панно "Откуда мы? Кто мы? Куда мы идем?" (1898, Бостон, Музей изящных искусств) - киһи олоҕун кэрдиистэрин аллегорията. 
1898 сыллаахха быста дьадайан ыксаан Гоген бэйэтигэр тиийинэ сатыыр. 1901 с. Доминик арыыга көһөр (Маркиз арыылара), онно соҕотох, ыарыһах сытан ыам ыйын 8 күнүгэр 1903 сыллаахха өлөр.
Ылыллыбыт сирэ.
Старатель
Чайнатаун. Чайнатаун () — Кытай куораттарыттан ураты сирдэргэ кытайдар түөлбэлээн олорор сирдэрэ. Чайна диэн кытайдары аҥылычаанныы ааттааһынатна, уонна аҥылычаанныы куорат диэн тылтан төрүттэммит тиэрмин. Бу сирдэргэ кытайдар бэйэлэрин култуураларын тутан, бэйэлэрин сиэрдэрин-майгыларын тутуһан олороллор. Холобур, Арассыыйа дойдутугар 32 Чайнатаун квартаала баар диэн ааҕаллар — Арассыыйа 12 куоратыгар, олор ахсааннарыгар Москва, Санкт-Петербург уонна Новосибирскай курдук улахан куораттар киирэллэр. Ити куораттарга сорох сабаҕалааһынан 100 тыһ. кытай олорор, кэнники кэмҥэ Владивосток уонна Хабаровскай куораттарга эмиэ кытай элбээн эрэр.
Чайнаун Саха сиригэр.
Саха сиригэр кытай омуга элбээн эрэр чинчилээх, ол курдук:
Кытайдар үгүстэрэ Нүөрүҥгүрү куоракка уонна Туймаада хочотугар олохсуйаллар.
Чайнаун Туймаада хочотугар.
Дьокуускай куоракка кытайдар ахсааннара:
Чайнатаун омук дойдуларыгар.
Саамай улахан Кытай диаспората АХШ-ка баар (19-30 мөл) уонна өссө 200 араас омук сирдэригэр.
RAM. RAM (, ) диэн көмпүүтэр өйүн биир көрүҥэ. Хайа баҕар кэмҥэ уонна турукка биэриилэргэ киирэн туттууну хааччыйар. Информацияны чочуйуллуутун кэмигэр суруйарга, тутарга уонна ааҕарга аналлаах.
RAM статик уонна динамик көрүҥнэрдээх.
Оҥоһуу интеллект. Оҥоһуу интеллект (ОИ, "оҥоһуу өй") диэн киhи айан таhаарбыт интеллега уонна ону айар информатика салаата. Маны, билиҥҥи бириэмэҕэ, көмпүүтэри туһанан оҥоруохха сөп диэн теория баар. ОИ сүрүн ыйыылара бу эйгэни "интеллектаах агеннары үөрэтии уонна айыы" диэн быhаараллар, онно интеллектаах агент диэн тула эйгэтин иҥэринэр уонна ситиhиилээх буоларын туhугар үлэлэhэр система буолар. Дьон Маккарти, бу термины 1956 с. айааччы, "интеллектаах массыыналары оҥоруу үөрэҕэ уонна бырайыактааhына" диэн быhаарыыны биэрэр.
Бу эйгэ киhи буолуу киин ураты майгытын — өйүн — үүт-үкчүтүк массыыналарынан үтүгүннэрэр соруктаах төрүттэммитэ. Ону кытары өй айылҕатын уонна үөрэх чинчийиилэрин чэрчилэрин туhунан ыйытыылар уус-уран литератураҕа уонна философияҕа үөскүүллэр. Бүгүн, ОИ технология индустриятын күттүөннээх ирээтэ буолар уонна информатика ордук уустук проблемаларын көтөҕөр.
ОИ киин проблемаларынан буолаллар куолулааhын, билии, былааннааhын, үөрэнии, билсии, ылыныы уонна объектары хамсатыы уонна салайыы дьоҕура.
Программалааhын тыла. Программалааhын тыла диэн массыыналар (бастатан туран көмпүүтэрдэр) үлэлэрин туhаайар оҥоhуу тыл. Программалааhын тыллара программалары айарга, алгоритмнары көрдөрөргө эбэтэр дьон билсиитин биир көрүҥэ курдук туттуллаллар.
Элбэх программалааhын тылларын суруйуулара синтаксистарыттан уонна семантикаларыттан тутулуктаах уратылаахтар, тоҕо диэтэр көмпүүтэрдэр лоп бааччы инструкцияларга эрэйэллэр.
Эрдэтээҕи программалааhын тыллара көмпүүтэр айыллааhынын иннинэ үөскээбиттэрэ, кинилэр Жакар таҥас өрөөччүтэ эбэтэр бэйэтэ оонньуур пианино курдук массыыналар майгыларын туhаайарга туттуллаллара. Билигин тыhыынчанан араас программалааhын тыллара бааллар, үксүлэрэ көмпүүтэргэ аналлаахтар. Хас сыл аайы саҥа тыллар үөскүүллэр.
Быhаарыы.
Программалааhын тылын өйдөбүлэ үксүн маннык быhаарыллар:
Программа мультипарадигменнай тыла.
Программирование тыла-мультипарадигменнай программирование инструмент быһыытынан оҥоһулунна, ол эбэтэр хас да, үксүн араас парадигменнэр аймахтарыттан тутулуга суох араас парадтар тыллара.
Программа биир парадынааҕар улахан өйөбүлү оҥорор киһи хас биирдии тылын өйдүөн сөп эрээри, маннык быһаарыы араас автордар программирование парадын өйдөбүлүн тус- туспа быһаараллар эбит. Холобур, ресурсаны, структурнай программаны уонна сыһыарыы программаларын парадтарын аахтахха, көрүллүбүт билгэлээһин сорох түгэннэртэн ураты (холобур, тылы үөрүйэҕэ суох сыһыарыы суох) программалааһын ньымалара нэһиилэ тиийиэхтэрэ.
Программа мультипарадигменнай тыллары ырытан оҥоруу сыала, быраабыла курдук, программистарга үлэ бастыҥ инструменнарын туһаныы, ханнык да парадизм саамай чэпчэки эбэтэр саамай көдьүүстээх ньыманан быһаарыллыбатын билэллэр.
Саамай улахан суолталаах холобур-оз, функциональнай тыл, объект-ориентированнай тыл, конкуреннаах (параллельнай) программа буолар. Уон сыл былаана оҥоһулунна, кини сыала-араас программнай парадигалары кытта сибээстээх өйдөбүллэри түмэр сыаллаах.
Программалааһын биир саамай ситиһиилээхтик мультипарадигеннаах тыл быһыытынан сомоҕолуур чиэппэр, сомоҕолуур, процедурнай уонна объект-ориентированнай парадигманы сотору- сотору холбуур тыл диэн ааттанар.
Функциональнай уонна объект-ориентированнай парадигмалары өйүүр тыллар. Функциональнай уонна процедурнай парадигалар аптарытыаттар уонна нууччалар холбоһоллор APL и Rust. Функциональнай уонна логическай парадигмалар көрдөрүүлэрин, AFL, Curry и Mercury көрдөрдүлэр.
Иврит. Иврит, ол эбэтэр, дьэбэриэй тыла (дьэб. עִבְרִית‎, «дьэбэриэй тыла») — Исраил государственнай тыла, Дьэбэриэйдэр үгүс диаспораларын тыла; иврит былыргы формата - иудаизм үгэс буолбут тыла. Аныгы иврит XX-с үйэттэн ыла саҥаттан төрүттэнэн баран, билигин Исраил кэпсэтии уонна государственнай тылынан буолар.
= Сурук уонна ааҕыы =
В подавляющем большинстве текстов значки огласовок не пишутся. Огласовки ставятся лишь в
религиозных текстах,
песнях и стихах,
учебниках для школ и ульпанов,
книжках для детей,
иногда — в иностранных словах
и некоторых других текстах.
Мамаев Иван Федорович. Мамаев Иван Федорович (13.06.1893—1954) — муосчут, чеканщик, ювелир, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1893 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр II Одунуга (билигин Горнай улууһун сирэ) төрөөбүт.
Айар үлэтэ.
Булуҥҥа сылдьан сэлии муоһун таҥастыырга үөрэммит. 1919 с. муосчут буолбут. 1924 с. «Муосчут» артыалга киирбит. Бу сылларга муостан кып-кыра Ленин бюһун оҥорбут уонна Саха АССР ситиһиилэрин туһунан альбому сэлии муоһунан киэргэппит. 1928 с. муоска үлэтин быраҕан тырахтарыыс буолар, тыраахтар биригээдэтин салайар, МТС-ка механиктыыр, оскуолаҕа учууталлыыр. 1946 с. худуоһунньуктар сойуустара муоһунан дьарыктанарыгар угуйар, сотору кэминэн биллэр маастар буолар. Саха Сирин муосчуттарыттан бастакыннан муостан чороон оҥорор («Якутия», 1948), араас матырыйааллары уонна техниканы дьүөрэлээһиҥҥэ эксперименныыр. 
1951 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай художественнай училищаҕа преподавателлиир. Кини үөрэнээччилэрин истэригэр — аатырбыт скульптордар Е. Винокурова, С. Егоров, П. Захаров, К. Пшенников уонна муосчут С. Заболоцкай.
Дьэбириэйдэр. Дьэбириэйдэр (дьэб. יהודים "(Yehudim)") - 12-14 мөл. ахсааннаах, Чугастааҕы илинтэн тахсыбыт, сир араас өттүгэр олорор омук. 1948 сылтан ыла Исраил диэн дьэбириэй государствота баар буолбута. Дьэбириэйдэр 40 % Америкаҕа, уонна 35 % Исраилга олороллор. Дьэбириэйдэр итэҕэллэринэн иудаизм буолар. Былыргыттан ыла "дьэбириэй" уонна "иудей" диэн өйдөбүллэр үгүс тылларга уратылара суохтар. Дьэбэриэйдэр үгүс өттүлэрэ олорор сирдэрин тылларынан саҥараллар. Исраилга государственнай тылынан XIX-c үйэҕэ иккистээн төрүттэммит иврит буолар.
Кыһыл көмүс миллиард. Кыһыл көмүс миллиард (Golden billion), аһары байбыт дойдулар дьонун сэргэтин уопсай аата, ити "Кыһыл көмүс миллиард" дьонноругар планета 71% ыраас преснай уута, 81,7% аан-дойду бензина, ниэбэ тиксэр уонна 97% аан-дойду харчыта тиксэр. Киннэргэ сир шаарын 89% комфорта тиксэр, киннэргэ аан-дойду 80-95% аһылыга тиксэр, киннэргэ 75% аан-дойду аутомобилэ баар. Киннэргэ 99% интернет сибээс, Киннэргэ аан-дойду 47-57% гааһа тиксэр. Уопсай процентнай холонуунан киннэр "Кыһыл көмүс миллиард" дьоно сир шаарын 97% комфортун ылаллар уонна 86% аан-дойду продовольственнай табаара тиксэр.
Кыһыл көмүс миллиард дойдулара.
Кыһыл көмүс миллиард уосыстыбата маннык дойдулары ылар, ити барыта баай тоттук олорор дойдулар, киннэри "дьоллоох дойдулага" киллэрэллэр:
Ити дойдулар барыта холбоон сир шаарын 91% комфортун уонна баайын тутан олороллор, олортон аҥардас АХШ - 41-45% ылар. Онон АХШ өссө 200 сыл устата бэйэтин хааччынар кыахтаах, ол иһин киниэхэ аан-дойду дьоно бары олохсуйа бара сатыыллар.
Сайдыбыт дойдулар. Сайдыбыт дойдулар (ра́звитые стра́ны), (ааҥыл.:developed countries) — аан дойду экономикатыгар тутаах дойду группатын ааттыыллар. Бу дойдуларга 15-16% аан дойду ахсааныттан олорор, ол гынан баран аан дойду уопсай бородууктатыттан 3/4 оҥороллор уонна аан дойду экономикатын сүрүнүн уонна наука-техника потенциалын арыйаллар.. Сайдыбыт дойдулар өссө "индустриальнай дойдулар" эбэтэр "индустриально сайдыбыт дойдулар" диэн ааттааччылар..
ХНТ классификацията.
ХНТ систиэмэтигэр сайдыбыт уонна сайда турар дойдулары араарыы сөбүлэһии суох.
ХНТ-га үгэс буолбутунан Азияҕа Дьоппуон, Хоту Америкаҕа Канаада уонна АХШ, Океанияҕа Австралия уонна Саҥа Зеландияны уонна Европаны сайдыбыт дойдуларынан ааҕаллар. Аан дойду эргиэн статистикаыынан Соҕуруу Африка таможеннай сойууһа эмиэ киирэр, уонна Израиль сайдыбыт дойдуларга киирэр Урукку Югославия дойдулара сайда турар дойдулар ахсааннарыгар киирэр.
Аан дойдутааҕы харчы пуондатын классификацията.
[[Билэ:IMF advanced economies 2008.svg|thumb|right|350px| (developed regions)
[[Категория:Экономика]]
ТИГР. ТИГР (Товарищество Инициативных Граждан России), диэн былааһы утарыы улахан акция протеста. Кини идиэйэтэ 1) Арассыыйа дойдутун сайыннарыы 2) Демократияны дьиннээхтик киллэрии 3) "Отставка самого Путина" 4) "Отставка Медведя" 5) "Гражданская общество" 6) Эйэ олохтооһун. Итинник пуннарынан үлэлиир. 
Билиҥҥи кэмҥэ Арассыыйа үрдүнэн киэнник биллэн эрэр уонна улахан политическай характердаах буолан эрэр. Итинтэн Кремльга улаханнык куттаналлар уонна саллаллар. Сорохтор этэллэринэр Арассыыйа Дальнай Востога олохчу Арассыыйаттан арахсан туспа судаарыстыба буолаары гынар. 
ТИГР куораттара.
Былааҥҥа Дьокуускай куорат эмиэ баар.
Арҕааҥҥы цивилизация. Арҕааҥҥы цивилизация (Western world) - культураларынан, политиканан уонна итэҕэллэринэн сибээстээх дойдулар цивилизациялара. Билиҥҥи кэмҥэ онно киирэр дойдуларынан буолаллар - АХШ, Канаада, Арҕаа Эуропа дойдулара уонна Арҕааҕа киириллибэт дойдулар бааллар, кынан баран киннэр эмиэ Арҕааҥҥы цивилизация чаастара буолаллар - онно киирэллэр баай тот Азия уонна Океания дойдулара Дьоппуон, Аустралия, Тайвань, Саҥа Зеландия, Сингапур уонна Соҕуруу Кэриэйэ. Сотору Малайзия киириэн сөп дииллэр. Сороҕор кыратык Израиль дойдутун киллэрэллэр. Арассыыйа манна киирбэт.
Арҕааҥҥы цивилизация уонна Арассыыйа.
Арҕааҥҥы цивилизация дойдулара - баайдар, сайдыылаахтар уонна элбэх сир ресурсатын сииллэр, киннэргэ сир шаарын 91% ресурсата тиксэр, хотя киннэр бары холбоон 1 миллиард эрэ буолаллар (өссө 5,8 миллиард таах ордон хаалар - Дьадаҥы дойдулар). Ол иһин киннэр бары холбоон кыһыл көмүс миллиард дьонноругар тиксэллэр.
Арҕааҥҥы цивилизация уонна Саха Сирэ.
Саха Сирэ Арҕааҥҥы цивилизация биир кыракый чааһа буолуон сөп, Саха Сирэ туспа дойду эбитэ буоллар, кини аа дьуо Арҕааҥҥы цивилизация чааһа буолуо этэ. Тоҕо диэтэххэ Сахалар өйбүт санаабыт сиэрдээх, толору Арҕааҥҥы цивилизация5а эппиэттиир. Саха дьоно үлэһиттэр.
Арҕааҥҥы цивилизация уонна Илиҥҥи цивилизация.
Арҕааҥҥы цивилизация уонна Илиҥҥи цивилизация алдьархай утарсаллар. Сэриинэн сороҕор 
түмүктэнэр. Сиһилии маны көрүҥ - Илиҥҥи цивилизация
Байкалов Карл Карлович. Ка́рл Ка́рлович Байка́лов (дьиҥнээх араспаанньата Некундэ) (1886 — 1950) — сэбиэттэр сэрии тойонноро. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1886 сыллаахха Латвияҕа революционердар ыалларыгар төрөөбүтэ. 1906 сыллаахха өрөбөлүүссүйэ хамсааһыныгар кыттыбыта, ол түмүгэр Байкаал аттыгар көскө ыытыллыбыта. Гражданскай сэрии саҕаланыаҕыттан биэс быраатын кытта этэрээт тэрийбитэ. Ол кэнниттэн этэрээт элбээн барбыта, кыһыллар 5-с аармыйаларыгар холбоспута. 1921 сыл балаҕан ыйыгар Байкалов салалталаах 22-с этэрээт Монголияҕа ыытыллыбыта. Монголия арҕаа өртүгэр "Толбо" диэн манастыырга үрүҥнэр төгүрүктээһиннэригэр түбэспитэ. Кыһыллар кэлэн босхолообуттара. 
1922 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Саха уобалаһын сэриилэрин хамандыыра Нестор Каландаришвили өлбүтүн кэннэ кини дуоһунаһыгар Байкалов ананар. Кини кандидатуратын кыһыллар 5-с аармыйаларын штаабыгар (хам. Уборевич) С.Ю.Широких-Полянскай Дьокуускайга олорон туруорбута биллэр. Полянскай Байкаловтыын 1921 с. Арҕаа Монголияҕа бииргэ сылдьыбыттара. Муус устар 24 күнүгэр Байкалов Дьокуускайга Кыһыл кириэс бырааһа буолан кубулунан кэлэр. Бу иннинэ былааска олорбут "триумвирааты" күүс өттүнэн туораталлар, Саха сирэ аптаныамыйалаах өрөспүүбүлүкэ буоларын туһунан быһаарыы ылаллар. Байкалов Полянскай өҥөтүнэн, кэлээт, олохтоох саха салайааччыларын Бараахабы, Ойуунускайы уо.д.а. кытта чугасаһар уонна, Саха сирин сэбилэниилээх күүстэрин хамандыыра буоларын быһыытытынан, Бараахап эйэлэһэр бэлиитикэтин (аныгы устуоруктар "миролюбивая политика Барахова" диэн сыаналаабыттара) өйүүр. Сэбиэскэй былаас олохтоохтор өрө турууларын утары хааннаах репрессияны уҕарытар, кэккэ эйэлээх миэрэлэри ылынар. Ол курдук, бастаанньыстарга амнистия биллэриллибитэ. Ол түмүгэр бастаанньыстар хамсааһыннара мөлтүүр, дьон сыыйа саатын-саадаҕын ууран, суута суох, буруйга тардыллыбакка эйэлээх олоххо көһөр. 
Ол үрдүнэн, 1922 с. бэс ыйын 9-10 күннэригэр Арҕаа Хаҥалас Төхтүрүгэр буолбут Саха сирин кыһылларын-үрүҥнэрин генеральнай кыргыһыыларыгар кыһыллар чуут хотторо сыспыттара. 
1923 сылга Анатолий Пепеляев генералы утары сэриини салайбыта.
1923 сылга Дьокуускайтан барбыта уонна 5-с армия Байыаннай трибуналыгар үлэлээбитэ. 1924 - 1925 сыларга Тоҥустар өрө турууларыгар кинилэри кыргар хамыыһыйа бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. Ол кэнниттэн ВЦИК иһинээҕи Хоту кэмитиэтигэр үлэлээбитэ, Саха сирин обкуомун сэкиритээрин эбээһинэһин толорбута, Конфедералистар хамсааһыннарын хам баттааһыҥҥа кыттыбыта, Байбал Ксенофонтовы туппута.
1937 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр Байкаловы Троцкай тэрилтэтигэр кыттыылааххын диэн буруйдаан туппуттара, кылгас силиэстийэ кэнниттэн 10 сылга хаайыыга ыытыллыбыта. 1941 сылга болдьоҕун 5 сылга дылы кыччаппытара.
Байкалов 1950 сыл атырдьах ыйыгар Абалаахха өлбүтэ. 1956 сыллаахха реабилитацияламмыта.
Өлүөхүмэ (суолталара). Бу аат хас да суолталаах