mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Васильев Иннокентий Васильевич III (Соччо). Васильев Иннокентий Васильевич III (Соччо) - Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгин аатырбыт тимир ууһа Дьаҕаһын Баһылайын кэргэнигэр 1922 сыл муус устар 14 күнүгэр төрөөбүтэ.
Ситэтэ суох үөрэхтээх, Дьокуускайга ветеринардары бэлэмниир оскуоланы бүтэрэн, 1940 сыллаахха Тулагы-Киллэмҥэ ветфельдшеринэн үлэтин саҕалаабыта. 1941 сыллаахха дойдутугар Маалыкайга ветучасток сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээн испитэ. 1943 сыл от ыйыгар Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта, бастаан Ленинградскай фронт 56-с стрелковай полкатыгар, онтон III Прибалтийскай, III Украинскай, III Белорусскай фроннар састааптарыгар киирэр чаастарга сулууспалаан Ленинграды, Прибалтиканы фашистскай халабырдьыттартан босхолооһуҥҥа хорсуннук охсуспута. 1944 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр ыараханнык бааһыран, контузия ылан, уһуннук эмтэнэн, 1945 сыл алтынныьытыгар сэрии инвалида буолан дойдутугар төннөн кэлбитэ.
Сэрии кэннинээҕи сылларга эйэлээх олоҕу тутууга, эмсэҕэлээбит хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэриигэ туруулаһан үлэлээбитэ. 1946-1952 сылларга Ньурбатааҕы ветстанция Маалыкайдааҕы учаастагын сэбиэдиссэйинэн бэрт тахсыылаахтык үлэлээбитэ. 1952-1953 сылларга Ньурба оройуонун Бордоҥугар «Инники этэрээт» колхоз правлениетын председателинэн, онтон салгыы пенсияҕа тахсыар диэри идэтинэн Маалыкай ветучаастагын ветфельдшеринэн үлэтин түмүктээбитэ.
Кини улахан дьиэ кэргэн ытыктанар аҕа баһылыга буолбута. Тапталлаах кэргэнэ, Герой ийэ Мария Афанасьевна Васильевалыын (Золотаревалыын) уон оҕону төрөтөн, улаатыннаран, барыларын үрдүк, анал орто үөрэхтээх дьон оҥортообуттара, сүүрбэ биэс сиэннэнэн, элбэх хос сиэннэнэн тапталлаах эһэ, эбэ, хос эһэ, хос эбэ буолбуттара.
Иннокентий Васильевич Васильев III Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ уонна дойду экономикатын чөлүгэр түһэриигэ өҥөтө советскай Правительствонан, республика, оройуон салалтатынан үрдүктүк сыаналаммыта. Кини аҕа дойду сэриитин I степеннээх орденынан, «Хорсунун иһин» «Бойобуой үтүөлэрин иһин», «В.Т.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан килбиэннээх үлэтин иһин», «Германияны кыайыы иһин» медалларынан наҕараадаламмыта, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун бочуотунай грамотатынан икки төгүл, «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» диэн знагынан бэлиэтэммитэ, партия райкомун, райсовет исполкомун бочуотунай грамоталарын ылаттаабыта, үлэһиттэр депутаттарын Бордоҥ нэһилиэгинээҕи Советыгар депутатынан, исполкомун чилиэнинэн хаста да быыбардана сылдьыбыта.
Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ хорсуннук охсуспутун уонна сэрии кэннинээҕи сылларга үтүө суобастаах үлэтин учуоттаан, партия Ленинскэйдээҕи райкомун бюротун уонна үлэһиттэр депутаттарын оройуоннааҕы Советын исполкомун 1965 сыл ыам ыйын 8 күнүнээҕи холбоһуктаах уураахтарынан И.В. Васильев III Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Васильев Иннокентий Васильевич III 1988 сыл муус устар 20 күнүгэр 66 сааһын туолаат, Маалыкайтан төрөөбүт-үөскээбит алааһыгар Тойон Уйалаахха барар суол кытыытыгар Бээкимдэ диэн алаас халдьаайытыгар көмүллүбүтэ.
Кириллин Петр Дмитриевич I. Кириллин Петр Дмитриевич I — Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр Улахан Күөл түбэтигэр 1930 сыллаахха дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1949 сыллаахха Ньурба орто оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга учительскай институкка үөрэнэн физика уонна математика учууталын идэтин баһылаан Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта, онтон 1953-55 сылларга Чуукаар сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорынан, 1956-1961, 1965-1967, 1968-1969 сылларга Маалыкай орто оскуолатыгар машиноведение преподавателинэн үлэлээбитэ.
1961-1965 сылларга Степан Васильев аатынан колхозка учаастак сэбиэдиссэйинэн, колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан, 1967-1968 сылларга колхоз парткомун босхоломмут секретарынан, 1969-1978 сылларга совхоз Маалыкайдааҕы отделениетын управляющайынан, директорын хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччытынан, онтон 1978-1989 сылларга Маалыкайдааҕы совхоз-рабкооп председателинэн бэрт тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
П.Д.Кириллин элбэх ыччатын үөрэтэн-иитэн олох киэҥ аартыгар үктэннэрбитэ, кылаас салайааччытын быһыытынан Маалыкай оскуолатыгар үс выпуһу таһаарбыта – кини үөрэппит оҕолоруттан икки наука доктора, хас да наука кандидата үүнэн тахсыбыттара.
Холкуос, совхоз салалтатыгар үлэлиир бириэмэтигэр былааннаах сорудахатары, социалистическай эбэһээтэлистибэлэри куруутун аһара толортоон хайҕабылга сылдьыбыта, колхоз, совхоз, совхоз-рабкооп материальнай-техническэй базалара, экономикалара бөҕөргөөһүнүгэр утумнаах үлэни ыыппыта.
Кини лектор, пропагандист, олохтоох советтар депутаттарын, исполкомнарын чилиэнин быһыытынан общественнай үлэҕэ активнайдык кыттара.
П.Д.Кириллин үлэтэр үрдүктүк сыаналаммыта: «1941-1945 сылларга Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килибиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан наҕараадаламмыта, «Советскай потребкооперация туйгуна» бэлиэнэн, ЫБСЛКС Киин комитетын, уобаластааҕы комитетын, «Знание» общество республиканскай тэрилтэтин, партия райкомун, райсовет исполкомун бочуотунай грамоталарынан, «Холбос» респротребсоюз правлениетын I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта.
Ньурба улууһун Депутаттарын мунньаҕын 1998 сыл бэс ыйын 18 күнүнээҕи уурааҕынан (Прот. №17, п.5) П.Д.Кириллиҥҥэ Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕун аата иҥэриллибитэ.
Ефремов Владимир Николаевич. Ефремов Владимир Николаевич - хапсаҕайдьыт, Саха АССР спордун маастара, учуутал, Ньурба улууһун Ытык киһитэ.
Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкайтан чугас Бээкимдэ диэн алааска 1931 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр дьадаҕы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Малдьаҕар начальнай, Маалыкай ситэтэ суох орто, Ньурба орто оскуолаларын бүтэрэн, 1949 сыллаахтан Өҥөлдьө оскуолатыгар учууталлаабыта, 1958 сыллаахха кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы государственнай университет филологическай отделениетыгар үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын преподавателин идэтин баһылаабыта. 1957 сыллаахха I Малдьаҕарга Ленин аатынан колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан талыллан үлэлии сылдьыбыта. Онтон колхозтар бөдөҥсүйбүттэрин кэннэ Степан Васильев аатынан колхоз Малдьаҕардааҕы учаастагар бригадирынан үлэлээбитэ.
1960 сыллаахха учууталыгар төннөн, Антоновка оскуолатыгар үс сыл үлэлээн баран, 1963-1967 сылларга II Хаҥалас сэттэ кылаастаах оскуолатыгар завуһунан, 1967-1970 сылларга Чаппанда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, онтон пенсияҕа тахсыар дылы 1970 сылтан 1987 сылга диэри бэрт уһуннук уонна тахсыылаахтык Чуукаар оскуолатыгар оҕолору нуучча тылын уонна литературатын баһылыырга уһуйбута.
Владимир Николаевич Ефремов учуутал идэтин сөбүлээн, билитин-көрүүтүн утумнаахтык үрдэтинэн, энтузиаст-педагог быһыытынан оҕолору үөрэтиигэ-иитиигэ отучча сыл тохтоло суох ситиһиилээхтик үлэлээн эдэр ыччаты улуу нуучча тылын уонна литературатын таптаан, умсугуйан туран үөрэтэригэр улахан кылаатын киллэрбитэ.
Кини педагог быһыытынан баай уопуту мунньуммута, бэрт ирдэбиллээх, дириҥ эрудициялаах, үөрэнээччилэр ытыктабылларын ылбыт учуутал-педагог, иитээччи буолбута. Улахан болҕомтотун ыччат сиэр-майгы өттүнэн сөптөөхтүк иитиллиитигэр уурара, нэһилиэктэр общественнай олохторугар, үлэлэригэр мэлдьитин активнайдык кыттара, лектор, пропагандист быһыытынан истээччилэрин астыннарара.
Ефремов В.Н. саха норуотун саамай таптыыр спорт национальнай көрүҥүн – хапсаҕайдаһан тустууну баһылаабыт, кимиэхэ да иннин биэрбэтэх маастара буолбута. Кини бу спорт көрүҥүн тус бэйэтэ кыттыынан пропагандалааһыҥҥа уонна тусуу ньымаларын үөрэтиигэ уһулуччу улахан оруолламмыта. 1954-1966 сылларга хапсаҕайдаһан тустууга Саха Республикатыгар абсолютнай чемпион быһыытынан тэҥнээҕин булбатаҕа, бэйэтин ыйааһыныгар республикаҕа аҕыс төгүл чемпион, Сибиир уонна Дальнай Восток бастакы спартакиадатыгар коряктыы тустууга чемпион буолбута. Кини көҕүлээһининэн, салалтатынан 1958, 1960, 1966 сылларга Ньурба тустууктара Саха сирин спартакиадатыгар ордук ситиһиилээхтик кыттыбыттара.
В.Н.Ефремов ХХ үйэ 100 бастыҥ спортсменнарын кэккэтигэр киирбитэ. Кини аатынан республиканскай турнирдар ыытыллаллар, хапсаҕайдаһан тустууга республикаҕа, Россияҕа киэҥник биллэр авторитет буолар.
Кини Саха АССР спордун маастара, «Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар (1941-1945 сс.) килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана», о.д. юилейнай медалларынан наҕараадаламмыта, «Физическэй культураны уонна спорду сайыннарыыга үтүөлэрин иһин» знагынан, элбэх грамотанан, дипломунан бэлиэтэммитэ.
Владимир Николаевич Ефремов Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Андреев Юрий Степанович. Андреев Юрий Степанович ССРС, РСФСР спордун маастара, Саха АССР үтүөлээх тренера, Саха республикатын физкультураҕа уонна спортка үтүөлээх үлэһитэ, 2002 сылтан Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
1952 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгин Марха өрүс хочотугар сытар Улахан Күөл диэн учаастагар колхозтаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Кини Маалыкай орто оскуолатын бүтэрэн 1975 сылтан оройуонун оскуолаларыгар физкультура учууталынан, тренерынан үлэлээбитэ, салгыы Дьокуускайдааҕы государственнай университет физическэй үөрэхтээһиҥҥэ кафедратын бастаан ассистенынан, онтон старшай преподавателинэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ, онтон 1989 сылтан дойдутугар Ньурбаҕа кэлэн спорт үрдүкү мастерствотын республикатааҕы оскуолатын Ньурбатааҕы филиалын старшай тренер-преподавателинэн үлэлээбитэ, 1994 сылтан Ньурба улууһун администрациятын спортка, туризмҥа отделын, управлениетын начальнигынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Кини олох эдэр сааһыттан физкультуранан, спордунан улаханнык умсугуйан туран дьарыктаммыта, ордук ситиһиилээхтик спортка саха национальнай көрүҥэ хапсаҕайдаһан тустуу сайдарыгар, Аан дойду таһымыгар тахсарыгар утумнаахтык уонна дьаныардаахтык үлэлэспитэ, бу көрүҥҥэ кини сөҕүмэр ситиһиилэммитэ, ону кини республикаҕа хапсаҕайдаһан тустууга уон алта төгүл абсолютнай чемпион да буолбута туоһулуур.
Кини ССРС-ка, РСФСР-га, Дальнай Востокка уонна Сибииргэ, көҥүл тустууга, хапсаҕайга элбэх төгүл бастаталаан сылдьыбыта.
Тыасытов Александр Афанасьевич. Тыасытов Александр Афанасьевич — 1948 сыллахха, Ньурба оройуонун, I Бордоҥ нэһилиэгин, марха өрүс сүнньүгэр сытар … учаастагар сүөһү иитиитинэн, булдунан дьарыктанар Афанасий Григорьевич Тыасытов кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Маалыкайдааҕы орто оскуоланы бүтэрэн ….
Кини олоҕун бүтүннүүтүн Саха сиригэр физкультураны уонна спорду сайыннарыыга анаата, бэйэтэ ордук боксаҕа үчүгэй ситиһиилэммитэ – ССРС спордун маастара, боксаҕа биллиилээх тренер буолбута. «Трудовые резервы» добровольнай спортивнай общество республиканскай советыгар 16 сыл устата бокса тренеринэн үлэлээбитэ, Ньурбатааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар, Саха государственнай университетыгар утумнаахтык үлэлээн элбэх үрдүк кылаастаах боксёрдары иитэн таһаарбыта, Олимпийскэй резервэ республикатааҕы училищетыгар директорынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
Тус бэйэтэ боксаҕа республика чемпиона, Хабаровскай кыраайга уонна Львов куоракка ыытыллыбыт Бүтүн Союзтааҕы турнир кыайыылааҕа буолбута, тоҕус сыл устата Саха Республикатын боксаҕа федерациятын вице-президенинэн үлэлээбитэ, «Барҕарыы» фонда лауреата буолбута.
2002 сыллаахха Александр Афанасьевич Тыасытовка «Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ» бочуоттаах аат иҥэриллибитэ.
Прокопьев Александр Николаевич. Прокопьев Александр Николаевич — экономическай наука кандидата — 1945 сыллаахха бэс ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ.
1963 сыллаахха Маалыкай орто оскуолатын бутэрбитэ. 1963-1965 сс. «Степан Васильев» колхозка үлэлээбитэ. 1965 сыллаахха Иркутскайдааҕы тыа хайаайыстыбатын институтун экономическай факультетын студена буолбута. Институту 1969 сыллаахха бутэрбитэ уонна ол сыл Тыа хайаайыстыбатын министиэристибэтэ Сунтаар оройуонугар «Элгээйи» совхоз главнай бухгалтерын солбуйааччытынан үлэҕэ анаабыта. Ити сыл Ньурба оройуонун салалтатын көрдөһүүтүнэн, Ньурба оройуонугар «Марха» совхоз главнай экономиһынан ыытыллыбыта.
1972 сыллаахха кэскиллээх специалист быһыытынан, ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделенииетын Саха сиринээҕи филиалын аспирантуратыгар үөрэххэ ыытыллыбыта. Аспирантураны бутэрэн, 1976—1992 сс. бастаан младшай, кэлин старшай научнай сотруднигынан Саха сиринээҕи научнай киинин экономикаҕа отделыгар, онтон экономика институтугар улэлээбитэ. Манна улэлии сылдьан 1989 сыллаахха «Рациональное использование природных кормовых угодий Центральной Якутии» диэн тиэмэҕэ диссертацияны көмүскээн экономическай наука кандидата буолбута.
1992 — 1996 сс. маҥнай тэриллибит Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын проблемаларын институтугар старшай научнай сотруднигынан үлэлээбитэ. 1996 сылтн Саха Республикатын айылҕа харыстабылын институтугар биологическай ресурсаларга Департаменын главнай специалиһынан улэлии сылдьар.
Михайлов Николай Евтроньевич. Михайлов Николай Евтронтьевич (1933-2002) — аатырбыт сылгыһыт, Мэҥэдьэк сылгыта туспа боруода буоларыгар кылаатын киллэрбит киһи.
1933 сыллаахха Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр холкуостаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Аҕата эрдэ өлөн Маалыкай начальнай оскуолатын үһүс кылааһын бүтэрээт «Асхар» холкуоска сүөһү көрүүтүгэр үлэлээн барбыта.
Кэлин 1951 сылтан 1972 сылга диэри Степан Васильев аатынан «Передовой отряд» холкуоска, онтон сопхуоска сүүрбэттэн тахса сыл устатыгар сылгыһытынан, салгыы ынах ферматыгар бостуугунан үлэлээн 1997 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыта. Ордук тахсыылаахтык Николай Евтроньевич Степан Васильев аатынан сопхуоска, кэлин сылгы собуота буолбутун кэннэ үлэлээбитэ. Хаһаайыстыба биир тутаах үлэһитэ буолан бронь оҥоһуллан армияҕа ыҥырыллыбатаҕа.
Кини Степан Васильев совхоз, онтон сылгы собуотун аатырбыт сылгыһыттар А.Тыасытов, С.Афанасьев, А.Егоров, С.Петров звеноларыгар үлэлэспитэ. Сылгыны көрүүгэ-истиигэ сылын аайы үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэрэ. Ол курдук VIII-IX пятилетка сылларыгар киниэһэ сыһыарыллыбыт сылгылыраны 100% тыыннаахтыы иитэн, кулун деловой тахсыытын 90-95%-ҥа тиэрдибитэ. Маны кини сылгыны табатык мэччитэн, сөптөөх аһылыгынан хааччыйан, көрө сылдьан сылгы ырыгыннаары гыннаҕына эбии аһатан, биэ төрүүрүгэр анал далларга хаайан, дьуһуурустуба олохтоон саҥа төрүөҕү энчирэппэккэ үрдүк көрдөрүүнү ситиһэрэ. Ити барыта звено, биригээдэ былаанын, эбэһээтэлистибэтин аһара толорор кыаҕын үөскэтэрэ.
Н.Е.Михайлов коммунистическай үлэ ударнига, сүөһү иитиитигэр иккис кылаастаах маастар буолбута, 1968 сыллаахха ССРС норуотун хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапкатын кыттыылааҕа буолбута.
Степан Васильев аатынан совхоз, онтон конезавод сылгыта Мэгэдьэк боруода сылгыта буолуутугар сыралаах үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта: «Аҕа дойду улуу сэриитин 1941-1945 сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» мэтээллэринэн, ССРС НХСБ (ДДНХ) боруонса мэтээлинэн, САССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотатынан, Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Сылгыны иитиигэ үтүөлэрин учуоттаан Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1964 сыл муус устар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан Н.Е.Михайловка «Саха АССР үтүөлээх сылгыһыта» бочуоттаах аат иҥэриллибитэ. 
Н.Е.Михайлов 2002 сыл тохсунньу 17 күнүгэр 69 сааһыгар сылдьан өлбүтэ.
Петров Тимофей Иванович. Петров Тимофей Иванович — Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр 1914 сыл тохсунньутугар дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Кэтэхтэн үөрэнэн Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн, начальнай кылаастарга учуутал идэтин ылан, олоҕун бүүс-бүтүннүү кыра уонна орто саастаах оҕолору үөрэтиигэ, иитиигэр анаабыта. 1930 сыллаахха Ньимискиэннээх начальнай оскуолатын бүтэрэн, Кукаакы, онтон I Бордоҥ олохтоох Советтарын исполкомнарын секретарынан үлэтин саҕалаабыта. 1931-1932 сылларга Хатыы бөһүөлэгэр маҕаһыын продавеһынан-сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Онтон 1932 сылтан 40-тан тахса сыл устата тохтобула суох Маалыкай оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан, военругунан, Хатыы оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
ХХ үйэ отутус сыларыттан үйэ аҥаарын кэриҥэ бириэмэҕэ Тимофей Иванович Петров Хатыы, Маалыкай оскуолаларыгар 600-тэн тахса кыра саастаах оҕолору бастакы кылаастан бэһис кылааска диэри үөрэтэн-такайан билии-көрүү киэҥ аартыгар үктэннэрбит үтүө өҥөлөөх.
Кини илиитин иһинэн ааспыт оҕолортон кэлин сүүһүнэн учуонайдар, араас рангалаах салайар үлэһиттэр, учууталлар, врачтар, инженердэр, культура, искусство үлэһиттэрэ үүнэн тахсыбыттара
Кини учууталлыырын тас өттүгэр нэһилиэктэр общественнай-политическай олохторугар активнай кыттыыны ылара, олохтоох Советтарга депутатынан, исполкомнар чилиэннэринэн талыллан утумнаах үлэни ыытара.
Петров Тимофей иванович РСФСР үөрэҕириитин туйгуна буолбута, «Үлэҕэ туйгуну иһин», «В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан. Килбиэннээх үлэтин иһин», «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл, «Үлэ ветерана» медалларынан наҕараадаламмыта, элбэх Бочуотунай грамотанан бэлиэтэммитэ, төрөөбүт-үөскээбит, уһуннук үлэлээбит Бордоҥун нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо буолбута.
Улууска норуот үөрэхтээһинин ситимин атаҕар турорууга, сайыннарыыга, норуот хаһаайыстыбатын салааларыгар араас идэлээх кадрдар көлүөнэлэрин иитэн таһаарыыга улахан үтүөлэрин сыаналаан, Ньурба улууһун Администрациятын баһылыгын 1994 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 63 №-дээх уурааҕынан Тимофей Иванович Петров Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо аата иҥэриллибитэ.
Великодолинское. Великодолинское () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 13 036 (2011).
Аньыы суолтата. Аньыы диэн тыл саха тыла буолбатах. 19-с үйэҕэ нуучча аҕабыыттара православнай таҥара үөрэҕин «грех» диэн тылын сахалыы тылбаастаарылар булан кэбиспит саҥа тыллара буолар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр бары үөрэхтээхтэр «айыыны оҥоруу үчүгэй» диэн үөрэҕи өрө тутаннар айыыны оҥорууну үчүгэй эрэ курдук сыыһа санааҕа киирбиттэрэ. Онтон киһи куһаҕаны оҥоруутун нуучча аҕабыыттарын үтүктэннэр, «грех» диэн тылы тылбаастааннар «аньыы» диэн тылы туһана сатыыллар, саха дьонун барыларын албынныыллар. (1,57).
Дьон олоҕор халыйыыны үөскэппит сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ айыыны үчүгэй диэһин, айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук этии суох буолуо этэ. 
Билигин даҕаны эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, учуонайдар, нуучча тылын быһалыы үтүктээччилэр бу сыыһаны салҕаан иһэллэр.
Сахалар айыы диэн тыллара бэйэтэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин биллэрэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйыа суоҕа. (2,32).
«Аньыы» диэн тыл сахаларга былыр-былыргыттан суох тыл. "Аньыы" диэн тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Көҥүл араадьыйа. Көҥүл радиота (нуучч. "«Ра́дио „Свобо́да“»" (толору аата — "«Радио „Свободная Европа“/Радио „Свобода“»" ааҥылычанныы "Radio Liberty" эбэтэр "Radio Free", атын аата International liberty radio WorldWide) диэн аан дойдуга үлэлиир араадьыйа. АХШ Конгресса үбүлүүр. Сыалынан-соругунан демократия сыаннастарын пресса көҥүлэ суох дойдуларыгар тарҕатыыны биллэрэр.
Араадьыйа биэриитэ Илин Европа, Орто Азия уонна Илин Азия 23 дойдуларыгар 25 тылынан барар, ону тэҥэ интернекка тарҕанар. Төбө офиһа Прагаҕа баар (1995 сылга дылы Мюнхен куоракка баара). 
Официал сирэйэ
Цебриково. Цебриково () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 754 (2011).
Czech Airlines. Czech Airlines (Чех Эирлайнс), Чехия национальнай авиакомпанията. Төбө штаб-квартирата Прага Вацлав Хавел аэпуордугар баар. ČSA аан дойдуга реактивнай самолеттары туттубут иккис авиахампаанньа этэ. Билигин араспысаанньа, чартер уонна таһаҕас таһар рейстардаах. 
Наар көтөр пассажирдарга бонуснай программатын аата "OK Plus", тоҕо диэн ОК диэн ИАТА биэрбит куода. Czech Airlines Skyteam авиахампаанньалар альянсыгар киирэр.
SkyTeam. SkyTeam ("СкайТим"), диэн аан дойдуга авиахампаанньалар альянстарыттан икки буолар. Төбө офиһа Амстердам Схипхол аэропуордугар баар. 2000 сыллахха биэс хампаанньа Aeroméxico, Air France, Delta Air Lines, and Korean Air төрүттээбиттэрэ. Star Alliance уонна Oneworld олохтоммуттарын кэнниттэн үһүс альянс буолбута. 2013 сыл туругунан биэс континентан 19 авиахампаанньа чилиэн буолбуттара. Девиһа "Caring more about you". Арассыыйаттан Аэрофлот 2006 сыллаахха холбоспута, инньэ гынан аан дойду авиакомпаниялар альянстарыттан бастакы этэ.
SkyTeam 178 дойдуга 1000ттан тахса сиргэ көтөр, күн аайы 15200 рейс оҥорор. Уопсай флотун ахсаана 4300 көтөр аал буолар. Альянс хампаанньаларыгар 452 тыһ. үлэһит үлэлиир. Аан дойду үрдүнэн 530 пассажирдарыгар аналлаах бизнес-заллардаах, сыл аайы альянс хампаанньаларын 569 мөл. киһи көтөр. 
Толору бырааптаах уонна быыһык сибээстээх чилиэттэрэ.
2015 кулун тутар туругунан, SkyTeam маннык хампанньалар чилиэн этилэр:
Korean Air. Korean Air ("Кореан Эйр", "Кэриэйэ авиа хампаанньата") — Соҕуруу Кэриэйэ уонна аан дойду бөдөҥ авиа хампаанньаларыттан биирдэстэрэ.
"Korean Air" аан дойду саамай бөдөҥ 20 авиа хампаанньаларыттан биирдэстэрэ. 45 дойду 128 куоратыгар көтөр. Дойду иһинэн 12 сиргэ көтөр. Сүрүн хаабтара Сеул икки аэропорда — Инчхон уонна Кимпхо. "Korean Air" штаб-квартирата Сеулга Кансогу оройуонугар баар бөдөҥ филиаллара Чеджу аоэропорка уонна Пусааннааҕы Кимхэ аэропорка бааллар.
SkyTeam альянс төрүттээччи хампаанньалартан биирдэстэрэ. 2018 сыллаахха Кэриэйэҕэ буолар XXIII Пхенчан Олимпия оонньууларын официальнай спонсора буолбута.
Устуоруйата.
"Korean Air" хампаанньаны 1962 сыллаахха Соҕуруу Кэриэйэ бырабыыталыстыбата 1948 сыллаахха тэриллибит Korean National Airlines хампаанньа оннугар тэрийбитэ.
1984 сыл кулун тутар 1 күнүгэр авиа хампаанньа аатын "Korean Air Lines" диэнтэн "Korean Air" диэҥҥэ уларыппыта. Соҕуруу Кэриэйэ былааҕа («Тхэгыкки») истииллэх ливрея киллэриллибитэ: үрүҥ көмүстээх халлаан күөҕэ. Бу ливреяны "Korean Air" Boeing корпорацияны кытта оҥорбута уонна аан бастаан Fokker F28 сөмүлүөттэргэ туттубута.
2007 сыл кулун тутарыгар "Korean Air" хампаанньаҕа 16 623 киһи үлэлиир этэ. Ол сыл бэс ыйын 5 күнүгэр хампаанньа бэйэтин иһинэн чэпчэки сыананы тутуһар Jin Air хампаанньаны тэрийбитэ. Бу саҥа хампаанньа «Korea Train Express» тимир суол хампаанньатын кытта күрэстэһэр соруктаах. Саҥа лоу-костер Сеул уонна Чеджу ыккардыларыгар көтөн 2008 сыл от ыйын 17 күнүгэр үлэтин саҕалаабыта. "Korean Air" салалтата этэринэн «оҕо» хампаанньаҕа эбии Boeing 737 уонна Airbus A300 сөмүлүөттэр бэриллиэхтээхтэр.
Scandinavian Airlines System. Scandinavian Airlines System ("Скандинавиа мультинациональнай авиакомпаниялар ситимнэрэ"), (SAS) диэн Швеция, Норвегия уонна Дания тутаах авиахампаанньата. Хампааньа 1964 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр олоъхтоммута. Бастакы сырыытын 1946 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр оҥорбута.
Lufthansa. Lufthansa ("Лүфтһанса"), Германия саамай бөдөҥ флагманскай авиакомпанията буолар, Европаҕа флотунан иккис миэстэни тутар авиа концерн буолар.
Хабтарынан Франфуркт уонна Мюнхен куораттар буолаллар. Хаб диэн икки көппөт сиргэ холбоһор уонна трансфердыахха сөптөөх аэропуорду ааттыыллар.
Star Alliance диэн авиахампаанньалар альянстарын чилиэнэ буолар, ол аата United Airlines уонна Air Canada курдук хампаанньалары кытта холбоһон араспысаанньа уонна маршрут ситимин үрдүгэр үлэлииллэр.
Көтөр аалын флота.
Маннык көтөр ааллары туттар:
Затишье. Затишье () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 470 (2011).
Адамова Саргылаана Саввична. Адамова Саргылаана Саввична — Саха Өрөспүүбүлэкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1966 с. ыам ыйын 16 к. Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Майа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Илиҥҥи Сибиирдээҕи судаарыстыбыннай култуура уонна искусство академиятын бүтэрбитэ.
1990—1999 сс. — СӨ Нерюнгритааҕы актер уонна куукула тыйаатырын артыыската.
Костромыкин Николай Егорович. Костромыкин (Кострамыкин) Николай Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Бастакы Наахара нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 с. ыҥырыллыбыт. Рядовой 1012-с СП, 288-с СД. 1944 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар өлбүт..
Көмүллүбүт сирэ: Псков уобалаһа, , дэриэбинэ.
Куличкин Борис Александрович. Куличкин Борис Александрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1919 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сэрии иннигэр Дьокуускайга бланкоиздат дьаһайааччытынан үлэлээбит. 
1944 сыллаахха ыам ыйыгар госпитальга бааһыттан өлбүт. Молдавияҕа, Тирасполь оройуонугар, Колкотова Балка сэлиэнньэтигэр байыаннай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.