mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Забавушка (түмэл). «Забавушка» оҕолорго аналлаах норуот оонньуурдарын музейа — Москубаҕа баар норуот оонньуурдарын интерактивнай оҕолорго аналлаах музейа.
Музей пуондата оҕолорго уонна кинилэр тутталларыгар аналлаах. Оҕолор музей экспонааттарынан оонньууллара көҥүллэнэр. Музей соругунан Арассыыйа норуотун оонньуурдарын кытта билиһиннэрии уонна тарҕатыы буолар. Музейга дьарыктаныы төлөбүрдээх, онон ороскуоттара сабыллар. Музейга сылдьар сүрүн бөлөхтөр - үксүн оскуола иннинээҕи саастаах уонна оскуола алын кылаастарыгар үөрэнэр оҕолор.
Тэрилтэ судаарыстыба көмөтүн уонна бэрэсидьиэн граанын ылбатаҕа.
Остуоруйата.
Бастаан 1998 сыллаахха музей «Традиция» диэн ааттаах норуот ускуустубатын таптааччылар уопсастыбаларын быһыытынан тэриллибитэ, уопсастыбаны тэрийээччинэн уонна салайааччынан Алексей Санкин буолбута. 2002 сыллаахха балаҕан ыйын 5 күнүгэр уопсастыба «Норуот оонньуурдарын төннүүтэ» диэн ааттаах үтүө санаа аакциятын ыыппыта. 2002 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр өссө биир быыстапка үлэтин саҕалаабыта, ол быыстапкаҕа Арассыыйа 15 эрэгийиэниттэн 20 промысел кыттыбыта.. 27 июня 2002 года выставка уже официально работала. 
1990-с сыллар бүтүүлэригэр тэрилтэ оҕолорго эрэ аналлаах быыстапкалары тэрийиинэн уонна семинаардарынан дьарыктаммыта, музейга араас спонсордар көмөлөспүттэрэ (ол иһигэр Сорос пуондата)ю Ол кэннэ музей дьиэ арендалаабыта уонна ороскуотун бэйэтэ толунар буолбута. 
2008 сыллаахха балаҕан ыйын 16-18 күннэригэр музей «Кремль — оҕолорго» диэн ааттаах фестиваальга кыттыбыта. 
2012 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр музей «Возрождение традиций» диэн быыстапканы ыыппыта, быыстапкаҕа хас биирдии экспонаатын тутан-хабан көрүөххэ сөп этэ, оҕолорго биирдии кырааскаламматах оонньууру туттарбыттара, ол оонньууру музей дьиэтигэр кырааскалыахха сөбө.
Рошане Зафар. Рошане Зафар (; төр. Лахор, Пакистан) — пакистан урбаанньыт дьахтара уонна менеджер, "Kashf Foundation" уонна "FINCA Microfinance Bank Limited" тэрийээччитэ уонна салайааччыта; түмэткэ, дьахталлар бырааптарын уонна кыахтарын кэҥэтиигэ хас да аан дойдутааҕы бөлөхтөр уонна бырабыыталыстыбаннайа суох тэрилтэлэр дириэктэрдэрин сэбиэтин чилиэнэ.
Биографията.
Рошане Зафар Пакистааҥҥа Лахорга биллэр интеллигент дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Кини аҕата — табыллыылаах юрист уонна консультаан.
Рошане Зафар Уортон биизинэс оскуолатыгар экэниэмикэ уонна финаанстар уобаластарыгар бакалаавр уонна Йель үнүбүрсүтүөтүгэр аан дойду экэниэмикэтин сайдыытын уобалаһыгар магистр истиэпэннэрин ылбыта.
1990-с сыллар саҕаланыыларыгар ООН сайдыы бырагыраамматыгар уонна Аан дойдутааҕы бааҥҥа сайдыыга специалист карьератын туппута.
Ити кэмҥэ кини Пакистааҥҥа бастакы дьахталларга аналлаах Bedari криизис киинин олохтоһооччунан буолбута.
Дьахталлар аан дойдуга балаһыанньаларыгар уонна кинилэр экэниэмикэҕэ сайдалларыгар аналлаах кэмпэриэнсийэҕэ Рошане Зафар "Grameen Bank" тэрийээччитин Мухаммад Йунусу көрсүбүтэ, Юнус кинини урбаанньыт опытын үөрэтэ Бангладешка барарыгар мэктиэлээбитэ.
Икки ыйдаах тэтимнээх чинчийии кэнниттэн Зафар тэрилтэтин биизинэс-моделын Пакистааҥҥа сөп түбэһиннэрэргэ быһаарыммыта.
1996 сыллаахха Зафар Пакистааҥҥа кэммиэрсийэтэ суох "Kashf Foundation" тэрилтэни тэрийэн салайбыта, ити тэрилтэни кытта кини инники карьерата ситимнэммитэ.
Сотору кэминэн "Kashf Foundation" клиеннара депозиттарга наадыйбыттара. Ол эрэн Пакистаан сокуона микрокредит тэрилтэлэригэр дьонтон үп ылаларын бобор.
ити кыһалҕаны быһаараары Рошане Зафар "Kashf Microfinance Bank" тэрийэн салайбыта, 2013 сыллаахха сэтинньигэ аата уларыйбыта - "FINCA Microfinance Bank Limited".
Награадалара уонна премиялара.
Түмэт урбаан уобалаһыгар уонна дьахталлары сайдыыларыгар үлэлэһэрин иһин Рошане Зафар хас да наҕараада уонна бириэмийэни ылбыта.
2005 сыллаахха кини Пакистаан бэрэсидьиэниттэн судаарыстыба биир үрдүкү наҕараадатын Tamgha-e-Imtiaz ылбыта.
1997 сыллаахха Зафар Ашока пуонда бастакы стипендиаттарыттан биирдэстэрэ буолбута, кэлин Шваб пуондатынан (2003) уонна Сколл пуондатынан (2007) сыл түмэт урбаанньытынан ааттаммыта.
NanoHealth. NanoHealth — Индия түмэт медицинскай хампаанньата, саахар диабета, боруоҥха аастмата уонна артериаальнай гипертензия курдук дьарҕа ыарыылардаах трущобаҕа олорор дьону эмтииргэ идэтийэр. Хампаанньа 2014 сыллаахха Hult Prize диэн устудьуоннар түмэт бырайыактарын куонкурустарыгар хотуу көмөтүнэн тэриллибитэ. 
остуоруйатая.
Хампаанньаны аһыы туһунан өссө 2013 сыллаахха Индия Хайдарабад куоратыгар Индия биизинэс оскуолатын биэс бүтэрээччилэрэ толкуйдаабыттара. 2014 сыллаахха кулун тутарыгар Hult Prize эрэгэнээльнэй финаалыгар ыкайаннар, эдэр дьон ол сыл муус устарга NanoHealth бырайыак тургутар версиятын таһаарбыттара. От ыйыгар хампаанньаҕа партнерунан Индия конгломераата GVK кыттыспыта.
NanoHealth сүрүн болҕомтотун олохтоох медүлэһиттэргэ анаан медицина ситимин тэрийиигэ уурбута, «Doc-in-a-Bag» аппараат көмөтүнэн пациеннар дьарҕа ыарыыларын булан диагнох туруоралларыгар.
2014 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр хампаанньа Нью-Йоркка буолбут Hult Prize финаалыгар кыайбыта. наҕарааданы АХШ урукку бэрэсидьиэнэ Билл Клинтон туттарбыта. NanoHealth бу куонкуруска Индияттан кыайбыт бастакы хампаанньа буолбута.
2015 сыллаахха олунньуга хампаанньа Хайдабарад трущобаларыгар биэс медицина пуунун тэрийбитэ.
Rise Asset Development. Rise Asset Development — Канада түмэт урбаан микрофинансовай тэрилтэтэ, психикаларыгар кэһиллиилээх уонна наркотиктан тутулуктарын эмтэммит дьоҥҥо бэйэлэрин биизинэстэрин арыйалларыгар кредит биэрэр.
Остуоруйата.
Онтарио биэс олохтооҕуттан хас биирдиитэ психикаларыгар кэһиллиилээхтэр эбэтэр наркотиктан тутулуктана сылдьыбыт опыттаахтар. Оннук дьон үлэни бэрт эрэйинэн булаллар уонна кредит историялара куһаҕан буолан заайым ылар кыахтара суох. 2009 сыллаахха Ротман биизинэс-оскуолата уонна Centre for Addiction and Mental Health клииника кыттыыларынан Сандра Ротман Rise Asset Development диэн хампаанньаны арыйбыта. Хампаанньа үс сылга болдьохтоон биизинэс арыналларыгар эбэтэр баар биизинэстэрин өйүүллэригэр кредит биэрэр (ортотунан үстэн биэс тыһыынча дуолларга дылы). Rise Asset Development итини таһынан эдэр урбаанньыттарга анаан бизнес-тренингтары ыытар.
2013 сылга Rise Asset Development 200 тыһыынча дуоллар сууммалаах кредиты биэрбит. 2012 сыллаахха Оттаваҕа, сыл буолан баран Лондоҥҥа хампаанньа бэрэстэбиитэлистибэлэрэ аһыллыбыттара. Rise Asset Development психикаларыгар кэһиллиилэрдээх дьоҥҥо тэҥ усулуобуйаны оҥорор туһугар һлэлиир түмэт тэрилтэтэ буоларын быһыытынан Social Entrepreneurship in Mental Health Equity Award наҕараадатынан бэлиэтэммитэ.
Коцюбинское. Коцюбинское () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 15 038 (2011). Слава Украине! Рашизм не пройдёт! 🇺🇦🇺🇦🇺🇦
Бабинцы. Бабинцы () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 746 (2014).
Боровая (Киев уобалас). Боровая () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 600 (2013).
Дослидницкое. Дослидницкое () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 924 (2012).
Калиновка (Броварскай оройуон). Калиновка () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 748 (2012).
Калиновка (Васильковскай оройуон). Калиновка () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 292 (2012).
Кодра. Кодра () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 459 (2012).
Ахта. Ахта — киһи эбэтэр атын тыыннаах харамай атахтарын икки арда.
Абас. Абас (, ) дьахтар Ууһуур тиһигин тас уоргана,онно киирэллэр Мотохоно сүүһэ (лобок),Мотогоно мойтохторо (большие половые губы), Муот аан (половая щель), Моттоҕойдор (малые половые губы), Моттойо (Клитор). Ууһуурун сиппит кыыс (дьахтар) абаһа түүлээх. Түү мотохоно сүүһүн, Мотохоно мойтоҕун тас өттүн бүрүйэр. Мотохоно мойтохторо Муот аан эркиннииллэр. Мотохоно мойтохторун икки ардыгар моттогойдор (малые половые губы) бааллар. Моттогойдортон Үҥүлүтэр (преддверие влагалища) саҕаланар. Моттоҕойдор икки ардыларыгар Моттойо (Клитор) диэн сүрүн уорган баар. Моттойо диэн дьахтар эр киһи Өбүһүгэр майгынныыр уоргана. .
Козин. Козин () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 229 (2012).
Немешаево. Немешаево () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 7 340 (2014).
Песковка (Киев уобалас). Песковка () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 7 012 (2014).
Ракитное. Ракитное () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 11 371 (2014).
Терезино. Терезино () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 653 (2011).
Чабаны. Чабаны () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 699 (2011).
Болград. Болград () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 479 (2011).
Кодыма. Кодыма () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 932 (2011).
ADSL. ADSL (АДСЛ), (, ол эбэтэр "Ассиметричнай цифровой сибээс линия"), диэн АТСтан тахсар икки кабель, сүрүннээн телефон линията буолар. АДСЛ көмөтүнэн биир линияҕа телефон, интернет, факс, телевидения бары биир проводкаҕа баталлар, ону сплиттер диэн микросхемалаах тэрил уларытар (сплиттергэ Wi-Fi роутер, маршрутизатор, коммутатор, телевизор, телефон холбонор).
Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар саамай улахан АДСЛ линияны Verizon уонна AT&amp;T, Европа дойдуларыгар T-Mobile, France Telecom, Арассыыйаҕа Ростелеком (Rostelecom), Саха Сиригэр Сахателеком.
Сплиттер. Splitter ("Сплиттер"), специальнай тэрил, биир проводтан хас да частотаанан үлэлэтэн тэрил буолар. Биир проводка сүрүннээн хас да бытовой техниканы холбуохха сөп. Сплиттер ADSL уонна Ethernet проводтарга туттуллар.
AT&amp;T. АМЕРИКАН ТЕЛЕФОН ЭНД ТЕЛЕГРАФ () — телекоммуникация уонна электротехника эйгэлэригэр үлэлээбит бөдөҥ хампаанньа. Сибээс уонна электротехника тэриллэрин оҥорон таһаарыыга, ситимнэри хааччыйыыга үлэлээбитэ. Бэйэтин тутулуктаах хампаанньалын нөҥүө чинчийэр үлэнэн дьарыктаммыта, АХШ-ка төлөппүөннэри оҥоруу саамай улахан өлүүтүн ылара. АТТ 1885 сыллаахха тэриллибитэ, 1877 сыллаахха А. Г. Белл тэрийбит АХШ-ка бастакы төлөппүөн хампаанньатын 1900 сыллаахха бэйэтигэр сыһыарбыта. 
XX үйэ устатыгар АХШ сибээс өҥөтүн ырыынагын сиирин саҕалаабыта. Номнуо 1965 сыллаахха бары телефоннартан 85% хампаанньа хонтуруоллуур этэ. 1950ус сыллардаахтан араас континеннары кытта холбуус сибээс линияларын туппута уонна атыыласпыта. Ону тэҥэ араадьыйа уонна телевизор уобалаһыгар эмиэ үлэлиирэ.
«Уэстерн электрик» (Western Electric) диэн хампаанньа кыракый токтаах тэриллэри оҥорор эбит. Онно дьон уонна байыаннай тэриллэри оҥороро. Араас программаларга, ол курдук «Джемини» уонна «Аполлон» космос программаларыгар кыттыбыта.
1982 сыллаахха правительство ыйааҕынан хампаанньаны бытарыппыттар. Бас билэр миэстэҕэ баар хампаанньалары BellSouth, U.S. West, NYNEX, Southwestern Bell көҥүлгэ ыыппыттар. Ол гынан баран AT&amp;T дойду икки ардыгар барар линиялары бэйэтигэр хаалларбыт. Интернет уонна мобильнай сибээс тарҕаныытын кэнниттэн AT&amp;T суолтата кыччаабыт.
Фреска. Фре́ска ( — "сибиэһэй"), aффреско () — сииктээх сыбахха оҥоһуллар живопись көрүҥэ, эркиҥҥэ уруһуйдааһын ньымата, «а секко» (кураанах, сиигэ суох эркиҥҥэ уруһуйдааһын). Сыбахха баар испиэскэ куурарыгар чараас дьэҥкир суба үөскэтэр, ол суба фресканы үйэлээх оҥорор. 
Устуоруйата.
Хаһан баар буолбута чопчу биллибэт эрээри, Эгей култууратын кэмигэр киэҥник тарҕаммыта (б. э. инн. 2-с тыһ. с.). Үйэлээх буолан Антик эйгэҕэ киэҥник туттуллубута. Кэлин христиааннар таас храамнарын ис бараанын (сороҕор тас өттүн кытта) киэргэтэргэ туһаммыттара.  
Европаҕа Барҕарыы кэмигэр эркиҥҥэ уруһуйдааһын худуоһунньук таһымын сүрүн кээмэйэ буолбута. Ол саҕана Италияҕа фреска ньыматынан уруһуйдааһын чыпчаал сайдыыта бэлиэтэнэр.
DoorDash. DoorDash ("ДоорДаш" эбэтэр "ДоэрДэш") - АХШ деливери эйгэтигэр үлэлиир тэрилтэтэ, 2013 сыллаахха Пало Альто куоратка төрүттэммитэ.
2023 сыллаахха Аан Дойдуга саамай бөдөҥ деливери тэрилтэ буолбута. 17 омук сиригэр үлэлиир.
Салалтата - Сан Франциско (Калифорния, АХШ)
Улуу Константин. Константин Ис. (272 сыл Олунньу 27 күнэ-337 сыл ыам ыйын 22 к.) - 306 сылтан 337 сыллаахха өлүөр дылы Рим императораэтэ. Кини ханнык баҕарар императортан уһун кэмҥэ императорынан сылдьыбыта. Августтан ураты атын императордартан ордук уһуннук быласка сылдьыбыта. Кини бастакы Правительство этэ Рим империята турар христианин. Византия эргэ куоратын саҥа, ордук улахан куоракка: Константинополь (билигин Стамбул, Турция) кубулуппут. Куорат аата грек тылыттан "Константин куората" диэн тылбаастанар. Константин династияларын оҕото этэ, аҕата I Константинус этэ.
Алта сыл буолан баран Константин император быһыытынан биллэриллибитин кэннэ, Рим хонтуруоллааһыҥҥа Максентиуһы кытта охсуһууга Тибр өрүһү туоруур Миллвийскай муоста аттыгар охсуспута. 
Өлүүтэ.
"Константин Олоҕо" Евсевия Кесария Кесариева Константин Анкираҕа өлбүтэ диир. Никомедия (Измит, Турция). Кини 337 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр өлбүтэ.
Шамахы астрофизическай обсерваторията.  
Шамахы астрофизическай обсерваторията () - диэн Азербайджан Шамахы оройуонугар Улахан Кавказ хайаларыгар баар астрономическай обсерватория. Обсерватория Соҕуруу Кавказка биир ордук улахан. Аатын орто үйэтээҕи перс астроном Насир аль-Дин аль-туси аатынан ааттаммыта. Азербайджан ил билим академията бас билэр уонна салайар. 
Кини 1958-1960 сс. Азербайджан Советскай кэмигэр Азербайджан ил билимин академиятын сүрүн обсерваториятын быһыытанан тутуллубута. Баку куораттан 144 км ыраах сытар, Обсерватория Шамахы куораттан хотугулуу-илин 22 км сытар. Байҕал таһымыттан 1435 м. үрдүккэ сытар. Сылга 150-200 былыта суох түүннэрээх, ол ити сиргэ тутарга төрүт буолбута. Уопсайынан түөрт телескоптаах. Бу телескоп көмөтүнэн элбэхкомиталар, астеридтар уонна да атынастрономическай объектар арыллыбыта
Самантһа Смитһ. Самантһа Смитһ (ааҥл: Samantha Smith) - АХШ оҕото, 13 сааһыгар өлбүтэ авиакатастрофаҕа. Аан Дойдуга СССР президеныгар сурук суруйбутунан биллэр уонна онно эппиэт ылбытынан.
Бозмэн (Монтана). Бозмэн ("Bozeman") - Монтана штатыгар баар биир түргэнник сайда турар куорат, тоҕо диэтэххэ Кадифорнияттан баайдар уонна технологическай тэрилтэлэр филиаллара аһыллар. Ынырык кэрэ көстүүлээх хайалар быыстарыгар турар куорат. 2019 сылтан баайдар көһөн кэлэн, 2023 сыллаахха дьиэ сыаната 1 мөллүйүөн доллартан үөһээ буолбута. Манна 5 саха киһитэ олорор, куоратка уопсайа 60 тыыһынча киһи олорор.
Lundbeck. Lundbeck - Дания дойдутугар баар бөдөҥ фармация тэрилтэтэ, Аан Дойдуга барбитураттары оҥорорунан биллэр, ол эрэн эвтаназияҕа туттуллар эмтэри.
Астык Тыа. Астык Тыа () — Үгославиа (билиҥҥи Хорватия) 1986 сыллаахха оҥорбут мультик буолар, Croatia Films уонна Fantasy Forest киинэ тэрилтэлэрэ уһулбуттара. Саха Сиригэр киэҥник VHS нөҥүө тарҕаммыта сахалыы, нууччалыы, хорват, ааҥл тылларынан 1994-1998 сыллардаахха. 
Сүжет.
Тыаҕа худуоһунньук уруһуйдуу барар, ол онно алҕас аптанан тыа кыыллар саҥаларын өйдүүр буолан хаалар. Ол онтон билэр, тыаны Кактус салайар эбит, барыларын милитаризм быһыытынан салайар. Уонна тыаны эһээри кынар. Худуоһунньук сыала соруга ол куһаҕан кактуһу тохтотуохтаах уонна былааһыттан суулларыахтаах.
Иванов Руслан Рудольфович. Иванов Руслан Рудольфович (1985 с. атырдьах ыйа 30 күнэ - Кириэстээх с., Сунтаар улууһа) 
Олоҕун олуктара.
2006 с. Бүлүүтээҕи педагогическай колледжыгар «Информатика уонна математика учуутала» идэни ылан бүтэрбитэ. 2007 с. Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннарар киин үлэһитэ.
Hershey’s. Hershey’s ("Һерши") - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга улаханынан бэһис кондитерскай тэрилтэ уонна үһүс шоколад оҥорооччу. 
Салалтата - Һерши (Пенсильвания, АХШ)
2021 сылтан ыла Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
2021 сылтан ыла BlackRock уонна Mitsui Group акциаларын эргитэллэр, оонньотоллор, ол эрэн Милтон Һерши көрүүтүнэн (кини өссө да дьайыылаах тэрилтэҕэ).
Николаева Нина Васильевна. Николаева Нина Васильевна, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
Олоҕун олуктара.
1934 с. атырдьых ыйын  2 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ 
1953 с. Сунтаар орто оскуолатын бутэрэн, салгыы 1958 с. Саха судаарыстыбаннай университетын үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын салаатын бутэрбитэ.
1990 сылтан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Элгээйи орто оскуолатыгар нуучча тылын учууталынан ситиһиилээхтик улэлээн ааста. Оскуола саҥалыы хайысхаҕа — ноосфернай экологическай уерэхтээһиҥҥэ учительскай корпуһу түмэ тардыыга Нина Васильевна уопуттаах уонна методист учуутал баһылыыр-салайар педагог быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. Нуучча тылыгар, литературатыгар үөрэтии ньымаларын көрдөөн булан үөрэтиигэ уонунан методический улэлэри онортообута Дьокуускайга учууталлар билиилэрин урдэтэр институт рекомендациятынан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тарҕатыыга көмөлөспүтэ. Нина Васильевна дириҥ билиилээх, саҥалыы толкуйдаах, үрдүк квалификациялаах педагог, лектор, нэһилиэнньэ ортотугар үөрэтии-иитии боппуруостарыгар бэсиэдэлэри, лекциялары дириҥ ис хоһоонноохтук, олус интэриэһинэйдик тириэрдэрэ.
Наҕараадалара уонна ааттара.
·       РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
·       Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала 
·       Үлэ бэтэрээнэ
·       Методист – учуутал
·       “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ.
·       Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Розвилл (Калифорния). Розвилл ("Roseville") - Калифорния штатын хоту өттүгэр баар орто соҕус размердаах куорат, Сакраменто аттыгар кирбиилэһэ сытар. Дьонун ахсаана 150 тыыһынча киһи. Арыый кыахтаах дьон олохсуйан олорорунан биллэр куорат. Манна 2023 сыллаах статистиканан - 262 сахалар олохсуйан олороллор.
Федоров Валерий Дмитриевич. Федоров Валерий Дмитриевич, 1947 сыл сэтинньи 1 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбутэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, нуучча дуобатыгар РСФСР спордун маастара.
Олоҕун олуктара.
1973 с. СГУ физика-математика факультетын бутэрэн, Бордоҥ орто оскуолатыгар анаммыта.
1981-1986 сс. оскуола дириэктэрин үөрэтэр улэҕэ солбуйааччынан улэлиир.
1987-2018 сылларга информатика учууталынан үлэлээбитэ. Бутун Россиятааҕы информатизация концепциятыгар олоҕуран, оскуолаҕа информационнай үөрэхтээһин систиэмэтин ырытан оҥорбута. «Үөрэтии процеһыгар сетевой технологиями киллэрии» научнай-методическай пробле­мами үөрэтиинэн дьарыктанар, Интернет ситиминэн оҕолор үөрэниилэрин хаачыстыбатын, интэриэстэрин көрөн сайыннарыы ньымалара оскуола үөрэтэр-иитэр улэтин уопсай туругун сыаналааһыҥҥа, ааспыт историятын кытары ситимнээһиҥҥэ үлэлэһэр
Гуринов Иван Васильевич. Гуринов Иван Васильевич, (1937 с сэтинньи 5 күнэ – от ыйын 25 күнэ 2018 с.), Педагогическай үлэ ветерана, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.
Олоҕун олуктара.
1966 с. - Бордоҥ оскуолатын физкультура учууталынан үлэлиир. Иван Васильевич ыытар куруһуогар оҕолор аһара умсугуйан туран сылдьаллара. 1967 с. улууска ыытыллар туризм күрэхтэһиитигэр 1-кы миэстэни ылан, республикаҕа кыттар чиэһи ылаллар. Бордоҥ туристара республикаҕа бастаан, Иркутскай-Байкал, Москва-Ульяновскай маршруттарынан баран күүлэйдээн кэлэллэр
1987 – 2004 сс – Бордоҥ орто оскуолатын директора. Кини үлэлиир сылларыгар оскуола материально-техническай базатын, оҕо айар дьоҕурун сайыннарыыга үлэ күүскэ барбыта. Компьютернай кылаас аһыллан, информатизация сайдыытын төрүтэ оҥоһуллубута. 2004 сыллаахха саҥа икки этээстээх оскуола үлэҕэ киирбитэ.
Егоров Николай Степанович. Егоров Николай Степанович, (1931с. ахсынньы 11 күнүгэр – 2020 с кулун тутар 23 күнэ), Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, «Бочуот Знага» уордьан кавалера.
Олоҕун олуктара.
1931с. ахсынньы 11 күнүгэр Сунтаар оройуонун II Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Бордоҥ, Элгээйи, Сунтаар оскуолаларыгар 10 кылааһы бутэриэр диэри үөрэммитэ. Оскуола кэнниттэн производствоҕа улэлээбитэ.
Үөрэҕин салгыы Дьокуускайга учительскай институкка биолог, географ идэтин ылан бутэрбитэ уонна Бордоҥ (Марба) оскуолатыгар учууталлыыр улэтин саҕалаабыта.
«Элгээйи» сопхуоска комсомольскай тэрилтэ босхоломмут сэкирэтээринэн быыбардаабыттара. Сопхуос комсомолецтарын, ыччатын ортотугар тэрийэр-маассабай, спортивнай үлэни, ыччат сынньалаҥын тэрийиигэ көхтөөҕүн учуоттаан, аны комсомол уобаластааҕы кэмитиэтин инструкторынан ылбыттара. Оройуонугар төннөн, Николай Степанович Жданов аатынан холкуос бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан анаммыта.
Итинтэн салгыы партийнай улэдэ кеКеруллубутэ, ол курдук, партия райкомун парткабинетын сэбиэдиссэйинэн, тыа хаһаайыстыбатын улэһиттэрин профкомун бэрэссэдээтэлинэн, онтон уһун бириэмэҕэ партия райкомун тэрийэр отделын сэбиэдиссэйинэн ситиһиилээхтик улэлээбитэ.
Кэлин, биэнсийэҕэ тахсан баран, Николай Степанович Илимниир бастакы cүhүөx оскуолатыгар дириэктэринэн улэлээбитэ.
Егоров Н.С. улуус социальнай-экономическай уонна култуурунай сайдыытыгар уһун, айымньылаах үлэтин иһин «Бочуот Знага» уордьанынан, хас да үлэ мэтээллэринэн, бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.
Наҕараадалара, ааттара.
-       «Бочуот Знага» уордьан кавалера
-       Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах ветерана, 2010
-       Советско-партийная үлэ тыыл ветерана
-       Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо
-       Илимниир нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Степанова Дария Хрисанфовна. Степанова Дария Хрисанфовна (ахсынньы 31 күнүгэр  1930 с. - 1982 с.), РФ үөрэҕириитин туйгуна, методист-учуутал.
Олоҕун олуктара.
Степанова Дария Хрисанфовна ахсынньы 31 күнүгэр  1930 сыллаахха Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Педагогическай үлэтин 1952 сылтан Сунтаар орто оскуолатыгар ыстаарсай пионербаһаатайынан саҕалаабыта. 1955 сыллааха Бордоҥ 7 кылаастаах оскуолатыгар саха тылын, литературатын учууталынан үлэлээбитэ. 1956 сыллаахха Дьаархан 7 кылаастаах оскуолатын дириэктэринэн анаммыта, 1960 сыллаахха Күндэйэ начаалынай оскуолатын сэбиэдиссэйинэн, 1961сыллаахха оройуоннааөы үөрэҕирии салаатыгар методическай кэбиниэт сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1969-1982 сылларга Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. Дария Хрисафовна Күндэйэ оскуолатыгар үөрэх кэбиниэттэрин тэрийээччинэн буолбута, Бииргэ төрөөбүт балта Степанова Капитолина Хрисанфовналыын көҕүлээһиннэринэн 1963 сыллаахха Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолата тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 1968 сыллаахха Саха сирин учууталларын VII съеһигэр делегатынан талыллан онно бара сылдьыбыта. Кини үлэтин уопутун билсэ-көрсө Саха сирин араас муннуктарыттан учууталлар хаста да кэлэ сылдьыбыта, ити тиэмэнэн дакылаатын иһин РСФСР үөрэҕириитин министерствотын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Маны таһынан, Дария Хрисанфовна нэһилиэк бастакы мецената этэ: устудьуоннарга, нэһилиэк кыаммат араҥатыгар үбүнэн көмөлөһөр этэ.
1982 сыллаахха эмискэ ыалдьан орто дойдуга суох буолбута. 
Наҕараадалара, ааттара.
1.    1968 с. – Саха сирин учууталларын  VII съеһигэр делегат.
2.    1970 с. – «Методист-учуутал»
3.    1993 с. – РФ үөрэҕириитин туйгуна.
Аатын үйэтитии.
1.    Степанова Д.Х. аатынан стипендия.
Степанова Капитолина Хрисанфовна. Степанова Капитолина Хрисанфовна (ыам ыйын  3 күнэ 1934 - 2009 с.) РФ үөрэҕириитин туйгуна, « ССРС чулуу баһаатайа», «Учууталлар учууталлара» бэлиэлэр хаһаайыннара, үрдүк категориялаах Старшай учуутал, Сунтаар улууһун Бочуоттаах гражданина, СӨ суруналыыстарын союһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Степанова К.Х. ыам ыйын  3 күнүгэр 1934 сыллаахха Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Педагогическай үлэтин 1954 сылтан Элгээйи уонна Дьаархан орто оскуолатыгар ыстаарсай пионербаһаатайынан саҕалаабыта. 1959-1961 сылларга Күндэйэ нэһилиэгин сэбиэтигэр исполком председателинэн үлэлээбитэ. 1961-2009 сылларга Күндэйэ орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ 12 сыл үөрэх завуһунан үлэлээбитэ. Бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Степанова Дария Хрисанфовналыын көҕүлээһиннэринэн 1963 сыллаахха Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолата тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 2009 сыллаахха соһуччу ыалдьан күн сириттэн күрэммитэ.
Кинигэлэрэ.
1.   Степанова, К.Х. Үтүөкэн дойдубут Үс Күндэйэ / К,Х. Степанова – Дьокуускай.: ИП Троев Ю.А., 2017. – 292 с.