mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Азаров Александр Гаврильевич. Азаров Александр Гаврильевич (1962 с. төр.) - дуобатчыт, тренер, Арассыыйа гроссмейстера (1995), СӨ үтүөлээх тренера (2002), ССРС спордун маастара. СӨ дуобакка сүрүн тренера. СӨ 12 төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1994 сыллааҕы аан дойду чөмпүйэнээтин призера, Арассыыйа чөмпүйэнээтин боруонса призера (2000), Европа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера (2006).
Ииппит спортменнара: Г. Колесов, И. Токусаров, А. Бурнашева, И. Платонова.
Домен (биология). Доме́н (, , нууччалыы сороҕор надцарство)  — биологической систематике организмнары бөлөхтөөһүн саамай үрдүкү таһыма (ранг), иһигэр хас да саарыстыба киирэр царств.
Тиэрмини 1990 с. Карлом Вёзе, айбыт, тыынар тыыннааҕы үс домеҥҥа араарбыт:
Бу иннинээҕи классификациялартан ордук уратыта бактериялары (прокариоты) икки туспа таксоҥҥа араарбытыгар таксона (архейдар уонна эубактериялар) уонна эукариоттарга тэҥнээбитигэр сытар.
Сороҕор бу үс домены, ону тэҥэ вирусы (рангата суох бөлөҕү) Биота (Biota) диэн өссө үрдүк таксоҥҥа киллэрэрллэр , ону «наддомен» дииллэр.
Киэҥ билиниини ылбыт Вёзе тиһигиттэн ураты атын үрдүкү таксоннары (ранга) араараллар , холобур:
Таксономия. Таксоно́мия ( — тутул, наарданыы уонна  — сокуон) — уустук оҥоһуулаах, бэйэ-бэйэтин кытта иерархиялаах сыһыаннаах тугу эрэ наардыыр, тиһикккэ киллэрэр, ол сокуоннарын чинчийэр үөрэх . Таксономия тосхоллоро билии элбэх салаатыгар туһаныллаллар, холобур, географияҕа, геологияҕа, тылы чинчийиигэ, этнографияҕа уонна биологияҕа.
«Таксономия» диэн тиэрмини аан бастаан 1813 году үүнээйи наардааһынан дьарыктанар учуонай Огюстен Декандоль туһаммыта. Аан бастаан биологияҕа эрэ туттуллара. Кэлин билии атын салааларыгар туттуллар буолбута.
Ордук хонуктаах сыл. Ордук хонуктаах сыл ( -  — «хос алтыс» диэнтэн) — халандаар сыла, астрономия сылын кытта тэҥнииргэ анаан күҥҥэ олоҕурар халандаардарга биир эбии хонуктаах, оттон ыйга олоҕурар халандаардарга биир эбии ыйдаах. Аан дойдуга барыта ылыммыт григориан халандаарыгар эбии күнүнэн олунньу 29 күнэ буолар.
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта. Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта (урут Саха АССР үтүөлээх тутааччыта) - Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан 1961 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр олохтоммута.
Тутууга өр кэмҥэ үлэлээбит, уһулуччулаах ситиһиилээх оробуочайдарга, инженер-техника үлэһиттэригэр, билим-педагогика үлэһиттэригэр иҥэриллэр.
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа. Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа - ытык сыбаанньа, эмтиир-профилактикалыыр уонна санитарнай тэрилтэлэр, медиктэри бэлэмниир үөрэх кыһаларын, мэдиссиинэ билимин тэрилтэлэрин быраастарыгар ураты көдьүүстээх үлэлэрин иһин, 15 сылтан итэҕэ суох үлэлээбит буоллахтарына, иҥэриллэр.
Эбии көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ - ытык сыбаанньа, эмтиир-профилактикалыыр уонна санитарнай тэрилтэлэр, медиктэри бэлэмниир үөрэх кыһаларын, мэдиссиинэ билимин тэрилтэлэрин үлэһиттэригэр ураты көдьүүстээх үлэлэрин иһин, 15 сылтан итэҕэ суох үлэлээбит буоллахтарына, иҥэриллэр.
Эбии көр.
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмэ. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмэ - 1937 сылааахтан 1990 сыллаахха диэри Үрдүкү Сэбиэт куруук үлэлиир уоргана, хас ыҥырыы аайы (сэбиэт талылыннаҕын аайы) бастакы сиэссийэҕэ талыллара. 
Бөрөсүүдьүмҥэ бэрэстээтэл, икки солбуйааччы, сэкирэтээр уонна 11 чилиэн киирэллэрэ.
1991 сыллаахха Саъа Өрөспүүбүлүкэтэ бэрэсидьиэннии салайыыга киирбитэ, сокуону ылар, толоруулаах уонна суут былаастара тус-туһунан буолбуттара. Онон Үрдүкү Сэбиэт үлэтин ис хоһооно чыҥхатык уларыйбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа - ытык сыбаанньа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыйаатырын, муусукатын, эстраадатын, киинэтин, тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын сайдыытыгар ураты кылааттарын киллэрбит ускуустуба диэйэтэллэригэр иҥэриллэр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин иннигэр уһулуччу өҥөлөөх Арассыыйа Федерациятын гражданнара, омук гражданнара уонна гражданствота суох дьон наҕараадаланыахтарын сөп.
Наҕараадаламмыт дьон Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннарынан көрүллүбүт мэктиэлэринэн уонна льготаларынан туһаналлар.
Наҕарааданы биир киһи хос ылар кыаҕа суох.
Киһи өлүөн иннинэ наҕараадаҕа түһэриллибит буоллаҕына эбэтэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин иннигэр ураты өҥөлөөх буоллаҕына, наҕараада кини өлбүтүн кэннэ эмиэ иҥэриллиэн сөп. Бу түгэҥҥэ наҕараада уонна кини докумуоннара кэргэнигэр, аҕатыгар, ийэтигэр, уолугар эбэтэр кыыһыгар (нэстилиэнньиктэригэр) уура сылдьалларыгар туттарыллар.
Наҕараадалааһыны Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана бэйэтин ыйааҕынан оҥорор. Ыйааҕы аналлаах хамыыһыйа уонна анаммыт бырабыыталыстыба боломуочунай уоргана бэлэмнииллэр.
Наҕараадаҕа түһэриини судаарыстыба (муниципалитет) уорганнара, араас тэрилтэлэр, федерация таһымнаах баартыйалар уонна түмэт холбоһуктарын олохтоох салаалара оҥоруохтарын сөп. Ходатайство наҕарааданан дьарыктанар судаарыстыба тэрилтэтигэр туһааннаах бэйэни салайыныы дьаһалтатын нөҥүө бэриллэр.
Наҕараадалыыр туһунан ыйаах Ил Дархан илии баттаабытын кэннэ 14 хонук иһигэр бэчээккэ тахсыахтаах.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ
Ил Дархан судаарыстыбаннай наҕараадаҕа хамыыһыйата. Ил Дархан судаарыстыбаннай наҕараадаҕа хамыыһыйата - Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыба (өрөспүүбүлүкэ) наҕараадаларын иҥэриигэ бэлэмниир үлэни ыытар хамыыһыйа, балаһыанньатын уонна састаабыгар ким киирэрин Ил Дархан быһаарар.
Хамыыһыйа үлэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларын туһунан сокуон 13-с ыстатыйатыгар ыйыллар. 
Хамыыһыйаҕа муниципалитеттан наҕараадаҕа түһэрии киирдэҕинэ икки ый иһигэр үөрэтэн наҕараадаланар киһиэхэ наҕараада сөп түбэһэрин туһунан уопсастыбаннай сыанабыл биэрэр, наҕараадалыыр туһунан эбэтэр наҕараадалыыртан батынар туһунан докумуоннары бэлэмниир, ол кэнниттэн үс хонук иһигэр Ил Дархаҥҥа киллэрэр. Хамыыһыйа судаарыстыбаннай наҕараада көрүҥүн уларытар эбэтэр төрүөтүн ыйан туран биэрэртэн батынар кыахтаах. Тиһэх быһаарыыны Ил Дархан ылынар. Ыйаах илии баттаммытын кэннэ 14 хонук иһигэр бэчээккэ таһаарыллар.
Маны таһынан хамыыһыйа наҕарааданы сөргүтүү, наҕарааданы былдьааһын, уордьаннар, мэтээллэр, бэлиэлэр дубликааттарын биэрии боппуруостарын көрөр.
Хахсык. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Арҕаа Хаҥалас, билиҥҥинэн Хаҥалас улууһугар баар буола сылдьыбыт бөһүөлэк. Билигин Хаҥалас улууһун Төхтүр бөһүөлэгэр "Хаксык" диэн тыа хаһаайыстыбатын переработкалыыр кэпэрэтиибэ баар.
Арҕаа Хаҥалас. Былыргыта Саха сиригэр баар буола сылдьыбыт улуус. "Хаҥалас" диэн аат аан бастаан 1632 сыллаахха, Өлүөнэ өрүс сүнньүгэр нуучча казактара кэлиэхтэриттэн, сурукка киирбит. Дьаһаах тардыытын кинигэлэригэр туспа улуус быһыытынан бэлиэтэнэр эбит. 1860 сыллаахха Дьокуускай куораттан соҕуруу диэки бардахха Өлүөнэ өрүс икки кытылынан тайаан сытар бэрт киэҥ сирдээх Хаҥалас улууһа икки тус-туһунан улууска арахсыбыт. Биирэ -- Арҕаа, иккиһэ -- Илин Хаҥалас дэммиттэр. Арҕаа Хаҥаласка, сүрүннээн, билиҥҥи Хаҥалас улууһун нэһилиэктэрэ, оттон Илин Хаҥаласка, сүрүннээн, өрүс уҥуордааҕы нэһилиэктэр уонна билиҥҥи Мэҥэ Хаҥалас нэһилиэгин сорох бөһүөлэктэрэ киирэллэрэ. 
1930 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһа билиҥҥи Хаҥалас улууһун территориятын ылбыта, кыраныыссата официальнайдык быһыллыбыта. 1937 сыллаахха улуус Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ уонна саҕаланыыта онно бэлитиичэскэй сыылкаҕа олоро сылдьыбыт, революционер, бэлиитик Серго Орджоникидзе аатынан Орджоникидзевскай буолбута. Төрүт аатын Сэбиэскэй сойуус ыһыллыбытын кэннэ 1992 сыллаахха ылыммыта.
Унньуула. Унньуула (, ) — ууга үүнэр от. Атыннык "анаҕаһын" дэнэр.
Ыйаах. Ыйаах (нуучч. указ) - судаарыстыба (өрөспүүбүлүкэ) салайааччыта (бэрэсидьиэнэ, ил дархана) таһаарар дьаһайар ис хоһоонноох докумуона.
Уураах. Уураах (нуучч. постановление) - коллегиальнай уорган (холобур, миниистирдэр сэбиэттэрэ) таһаарар дьаһайар ис хоһоонноох докумуона.
Тыынар тиһик. Тыынар тиһик — киһи уонна кыыл тыынарга аналлаах ис органнарын холбоһуга. Тыынар процесс диэн тыынар тыыннаах салгыны эҕирийэрэ уонна углекислай гааһы организмыттан таһаарара ааттанар, биир тылынан "газообмен" дэнэр. Кислороду тыынар тыыннаах салгынтан ылыан сөп, ол аата салгынынан тыыныы диэн ааттанар. Эбэтэр ууга суураллыбыт кислородунан тыынар кыыл баар, балар уунан тыынааччылар диэн ааттаналлар. Тыынар тыыннаах аэробнай уонна диэҥҥэ арахсар. Тыынар ис органнар аэробнай организмнарга эрэ баар буолаллар.
Кыыл тыынар систиэмэтэ арыый ураты оҥоһуулаах. Үгүс кыыллар уонна харамайдар тириилэрин нөҥүө тыыналлар. Холобур, баҕа, чоху. Оттон үүнээйи эмиэ тыынар систиэмлээх. Холобур, мас сэбирдэхтэринэн тыынар диэн өйдүөххэ сөп.
Киһи тыынар тиһигэ.
Киһи тыынар систиэмэтэ алта чаастан турар: мурун, куолай, тыҥа, а, бэлэс, тыынар хабарҕа.
[Газообмен] тыҥаҕа баар кыракый альвеолалар көмөлөрүнэн барар. Альвеола кислород салгынтан хааҥҥа киириитин хааччыйар. Вещество атастаьыытын тэтимиттэн тутулуктанан киьи тыната чааска ортотунан 5-18 лиитирэ углекислай гаhы (СО2) уонна 50 грамм ууну таhаарар.
Тыынар кэмҥэ агда иһэ хайдах кэҥииригэр олоҕуран тыыныы икки көрүҥүн араараллар : 
Тыынар тиһик тутула.
Үөһэнэн уонна алларанан тыынар суоллар бааллар. Үөһэҥҥи тыыныы муннуттан саҕалаан, бэлэс тамаҕынан уонна айаҕынан турар. Алларааҥҥы суол бэлэстэн, тыынар хабарҕаттан уонна бронхаттан турар. 
Бу тыынар суоллар тулалыыр эйгэни тыынар систиэмэ сүрүн органын - тыҥаны кытта сибээстииллэр. Тыҥаҕа тыынар процесс сүрүн чааһа олохтонор, хаан кислородунан хааччыллар, углекислай гаас хаантан ыраастанар.
Биир тыынан ылааһыҥҥа тыҥа5а 400-500 мл салгын киирэр. Ити тыынар кэриҥ диэн ааттанар. Һаамай улахан тыынан ылааһын 2000 мл салгын буолар. Саамай куускунэн төттөру тыыммытыҥ кэннэ тыҥа иһигэр 1500мл салгын хаалан хаалар, ол ааттанар тыҥа ордубут кэриҥэ. Боростуой төттөру тыыныы кэннэ 3000мл салгын хаалар . Функциональнай ордубут кэриҥ диэн ааттанар .
Тыыныы көрүҥнэрэ.
Тыыныы - тыынар тыыннаах метаболизма сөпкө барарын хааччыйар сурун физиологическай процесс. Үүнээйи, кыыл, киһи уонна микроорганизм диссимиляциятын сүрүн формата. Тыыныы хас да көрүҥҥэ арахсар:
Тыынар тиһик ыарыылара.
Киһи тыынар уорганнарын өттунэн олус элбэх ыарыылардаах.
Холобур : 
Профилактика быһыытынан киһи хайаан да сылга иккитэ флюорограммаҕа түһүөхтээх.
Рованиеми. Ро́ваниеми (, инари-саамск. Ruávinjargâ, с.-саамск. Roavvenjárga эбэтэр Roavenjárga уонна колтта-саамск. Ruäˊvnjargg) — Финляндия куората уонна муниципалитета, Лаппи провинция киинэ.
2006 году Рованиемитээҕи тыа муниципалитетын кытта холбообут кэннэ Рованиеми Финляндия дьонун ахсаанынан 12-с куоратынан уонна сирин иэнинэн Европа саамай улахан куората буолбут .
Рованиеми куорат икки бөдөҥ хотугу өрүс быһа охсуһуутугар — Оунасйоки уонна Кемийоки, Хотугу эргимтэтттэн 8 км соҕуруу сытар. Хельсинкигэ диэри — 800 км, Санкт-Петербурга диэри — 1025 км. 
Нэһилиэнньэтэ.
Нэһилиэнньэтэ —
Самалдьый. САМАЛДЬЫЙ "туохт., фольк."
благодатным теплом и светом (напр., о летнем времени). Саамал куйаас самалдьыйа. Унаар куйаас олохсуйда. Эдьэҥ куйаас иэнигийдэ. Саха нар. ыр. I. Саһарҕалаах күн. Саар күөһүн айаҕын саҕа буолан. Самалдьыйан тахсыыта [чыычаах уһуктан турбута]. Суорун Омоллоон.
Быһаарыылар.
1. Большой толковый словарь якутского языка, 2011
Сүрэх инфаркта. Сурэх инфаркта – клиническэй быhыы ишемическай сурэх ыарыытын биир көруҥэ. Сурэх тымыра буолэнэн, хаан сууруутэ кэhиллэр, атеросклеротическай бляшка уоскуур. Онтон сылтаан сурэх былчыҥа олор, некроз сайдар.
Сүрэх инфарктын көрүҥнэрэ.
1.Сайдыы кэрдииhинэн:
- олус сытыы кэмэ (сурэх инфаркта са5алана илигинэ 6 чаас иннинэ)
- сытыы кэмэ (сурэх инфаркта са5алана илигинэ 12-14 кун иннинэ)
- чэрдийэр кэмэ (икки ыйтан ордук)
2. Анатомия кэhиитинэн:
- Трансмуральнай
- интрамуральнай
- субэндокардиальнай
- субэпикардиальнай
3. Кэрин, кэhиитинэн:
- Бодон, кордугэннээх (трансмуральнай)
- Кыра кордугэннээх 
Сүрэх инфарктын биричиинэлэрэ.
Сурэх инфарктын биричиинэтэ сурэ5и хаанынан хааччыйар тымырдар буолэниилэрэ эбэтэр биллэр гына кыарааhыннара буолар. Сурэх соломо уутун курдук бэрт синньигэс тымырдарынан хаанынан хааччыллаллар. Дьон аhалыгар сыа-арыы олуутэ урдээн, киhи организма сиэммит арыытын кыайан умаппат, ордорунар буолбут. Ордубут сыа-арыы хааны хойуннаран, хоргун курдук уста сылдьан, тымыр ис буруоhунугэр, туох эрэ алдьаныы-кээhэнии баарыгар иhирдьэ киирэн, инэн-сыстан хаалар. Ол сыстыбыт сыа5а, хаанна уста сылдьар сыа таммахтара сыстаннар тымыры кыараталлар, эбэтэр буолээн кэбиhэллэр. Бу сыа уксэ холестерин диэн эттиктэн турар ол иhин атеросклероз уонна холестерин диэн тыллар быстыспат сибээстээхтэр, холестерин суох буолла5ына атеросклероз сайдар кыа5а суох. Онон атеросклероз диэн тымыр сыанан сабыллыыта-буолэниитэ ааттанар. 
Инфаркт төрүөтэ.
1. Табахтааhын
2. Аhыы ута5ы иhээhин
3. Тымырга хаан баттааhынын урдээhинэ (гипертония)
4. Сиппит саас
5. Уойуу
6. Санаа тууйуллуута
7. Хаанна холестерин урдээhинэ
8. Ревмокардит
9. Саахарынай диабет
Сүрэх инфарктын сэрэтии.
Мэйии тымыра кыараары гыммыт диэн кимнээх сэрэниэхтэрин собуй:
1. Эмискэ эбэтэр уhуннук тоболоро ыалдьар дьон;
2. Куруук тобо эбэтэр кулгаах куугунуур, эмискэ харах харанаран ылар, сэниэ эстэр буолла5ына;
3. Туох да биричиинэтэ суох мэйии эргийэр буолла5ына;
4. Эмискэ ойдуур кыах молтоон ылар, толкуй ситимэ быста-быста сал5анар буолла5ына;
5. Туох да торуотэ суох илии, эбэтэр атах утуйан молтоон хаалар, тылын булдьуйан ылар буолла5ына.
Ыарыы сибикитэ.
1. Туос диэки ыарыы биллэрэ (15 мунуутэттэн элбэх эбэтэр биир чааска дылы уhуон соп);
2. Эмтэнээччи иhэ, илиитэ, куомэйэ, туоhэ ыалдьар;
3. А5ылааhын, сотоллооhун;
4. Эмискэ сурэх тохтоон хаалыан соп.
Инфаркт ыарыытыттан хайдах харыстаныахха?
1.40 сааhын ааспыт киьи эбэтэр 50 сааhын ааспыт дьахтар хайаан да сурэх инфарктын «бэриэтчиктэрин» билиэхтээх.
2. Сылга биирдэ бырааска сылдьан ЭКГ уhултарыахтаахтар, холестерин, саахар аналиhын туттарыахтаахтар.
3. ЧOЛ олоххо тардыha сатааhын.
4. Диета тутуhааhын.
5. Элбэхтик хамсанааhын, сатыы хаамааhын, сарсыарда зарядка онорооhун.
6. Инфаркт сурун бэлиэлэрин билэ уорэниэхтээхпит.
Сыстар линза. Сыстар линза () - курдары кѳстѳр матырыйаалтан оҥоhуллубут, харахха кэтиллэр чараас бүрүө буолар. Маннык линзаны харах көрүүтүн тэҥнииргэ тутталлар. Холобура: миопия, гипертрофия, астигматизма, пресбиопия ыарыынан ыалдьар дьон тутталлар. Ону таhынан харах өҥүн уларытарга эмиэ тутталлар. Сорох түгэҥҥэ хараҕы харыстыыр туhуттан быраастар аныахтарын сөп. 
Учуонайдар этэллэринэн, сыстар линзаны 125 мөлүйүөн кэриҥэ киhи кэтэр эбит (2%) аан дойдуга. Линза кэтэр дьонтон 40% тахсата - 12 сааhыттан 25-гэр диэри ыччат. Онтон линзаны аан бастакытын кэтэр дьон ортолоругар, эдэр ыччат (35-гэр диэри) 90% буолар, онтон 70%-нын дьахтар ылар. 
Сыстар линза ачыкы линзатыттан туох да улахан уратыта суох. Иккиэн күн сырдыгын кубулутаннар харах сетчаткатыгар ыыталлар, оччоҕуна харах үчүгэйдик көрөр буолар. 
Устуоруйата.
Аан маҥнай 1508 с. харах оптическай коррекциятын туhунан санааны Леонардо да Винчи киллэрбитэ. Кини үлэлэригэр уунан толоруллубут шар чэрчилэрин булбуттар. Ол шар нөҥүө мөлтөх харахтаах киhи үчүгэйдик көрөр буолар эбит. Суруйбут үлэлэригэр линза схематын булбуттар - аныгы контактнай линзаҕа майгыннаhар. 1888 сыллаахха немец физиолога Адольф Гастон Евгений Фик басткы таас линзаны дьоҥҥо-сэргэҕэ сырдаппыт. Август Мюллер - саҥаны айааччы, офтальмолог, бастакы линзаны оҥорон баран медицина эйгэтигэр киллэрбитэ.
1960 сылларга диэри контактнай линзалары органическай өстүөкүлэлэртэн эрэ оҥороллор этэ. Кытаанах линзалары кэттэххэ, хараххын аалар, үчүгэйдик көрдөрбөт уонна салгыны киллэрбэт буоланнар табыгаhа суох. 
1960 сыллаахха чешскэй учуонай Отто Вихтерле сымна5ас контактнай линзалары гидрофильнай полимердартан оҥорор ньыманы киллэрбитэ. Бу полимер 38% ууну оборор кыахтаах этэ. Оборбутун кэннэ олус сымнаҕас уонна имигэс буолар. Гидрофильнай полмертан турар линзалары Гидрогелевай контактнай линза диэн ааттыыр буолбуттара.
2012 с. Алкон компания бастакы водоградиентнай матырыйаалтан оҥоhуллубут линзалары таhаарбыта. бу линза үрдүтэ инчэҕэй гельтан турар. Линза сиигэ 30% - 80% тиийэ уларыйар.
Сыстар линза көрүҥнэрэ.
Сыстар линзаны маннык классификациянан араараллар: туох матырыйаалтан оҥоhуллубута, төhө өр кэтиллэрэ, ханнык кэмҥэ кэтиллэрэ, төhө үчүгэйдик көрдөрөрө.
Контактнай линзаны икки улахан бөлөххө араараллар:
Сымнаҕас линзаны аан дойду үрдүнэн 90% кэриҥэ киhи кэтэр. Бу линзаны икки кsлаfска араараллар: гидрогелевай уонна силикон-гидрогелевай линзаларга. Оҥорон таhаарааччылар сылтан-сыл матырыйаалларын сайыннаран иhэллэр.
Кытаанах линзаны үксүн харахтара мөлтөх дьон кэтэллэр. Кытаанах линза форматын өр тутар, ол иhин көрдөрөр хаачыстыбата быдан үчүгэй буолар. Кытаанах линза сымнаҕас линзатааҕар салгыны аhардара быдан күүстээх.
Сыстар линза сүрүн кээмэйэ.
Уларытыы субула. Линза хайаан даҕаны уларытыллыахтаах, ол оҥорон таhаарар компанияттан тутулуктаах.
Биир күннээх линзалар (күн аайы саҥа линза кэтиллэр)
Былаанынан уларытыллар линзалар.
Үгэс буолбут линзалар.
Аргунов Петр Федорович. Аргунов Петр Федорович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 
1917 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар 1 Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
1932 сыллаахха «Алаас» тыа хаhаайыстыбатын артыалыгар үлэлии киирбитэ, холкуоска араас үлэни үлэлииллэрэ, Петр таһыччы үлэтин иһин 1938 сылтан «Алаас» холкуос, хонуу биригээдэтин биригэдьииринэн анаммыта. Онтон 1941 сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр Аҕа дойду уоттаах сэриитигэр ыҥырыллыбыта. Сэрииттэн 1946 сыл от ыйыгар дойдутугар эргиллибитэ.
Сэрииттэн кэлэн баран, 1947-1950 сс. Диэри «Алаас» холкуоска бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Онтон холкуос холбоспута, бөдөҥсүйэн Ленин аатын ылбыта. Онно Петр сылгы ферматын биригэдьииринэн үлэлээбитэ, 1955 сыллаахха саһылы иитиигэ 6 ыйдаах үөрэххэ Дьокуускайга үөрэммитэ ити идэтинэн 1955 сылтан 1973 сылга «кыылы иитиигэ” таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. 
1941-42 сс. диэри 259 стрелковай полкаҕа, станковай пулеметчик үөрэҕин үөрэнэн бүтэрэн, станковой пулеметчик буолбута. 1942 сыл ахсынньы ыйтан 888 стрелковай полкаҕа минометчик 88 2-с нүөмэринэн сулууспалаабыта. Япония границатыгар Маньчжурияҕа харабыллаабыта. 1945 с. атырдьах ыйыгар Япония сэриитигэр сылдьыбыта. Маньчжурияттан, Борща, Хайлар, Арзан, Чаньчунь диэн куораттары ылыыга кыттыбыта. 
Петр Федорович ахтыытыттан быһа тардыы: “Хайлар диэн Япония куоратыгар улахан сэрии буолбута. Онно балтараа күн сэриилэспиппит. Катюшанан, минометунан ытыалаан ылбыппыт. Мин миинэ угааччы этим. Биһигиттэн хас да киһи өлбүтэ уонна бааһырбыта. Хайлар куораты ылан баран эмиэ иннибит диэки барбыппыт. Сатыы сүгэһэрдээх баран истэхпитинэ Арзан диэн сиргэ тоһуйан ытыалаан хас да киһибитин өлөрөн, бааһырдан илдьэ хаалбыттара. Чаньчунь куоракка тиийэн сэриини түмүктээбиппит. Биһиги минометнай ротабыт Чаньчунь куораты харабыллаан кыстаабыппыт.” Бу Ахтыыны 06.04.1975 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр суруйбут. Хаптаҕай нэһилиэгин сэрии кыттыылаахтарын кинигэтигэр бэчээттэммит.
Петр Федорович ефрейтор званиелаах.
Наҕараадалара: орден Отечественной войны 2 степени, медаль “За победу над Японией”, «Двадцать лет победы в ВОВ 1941-1945 гг.», «50 лет Вооруженных Сил СССР», «За доблестный труд в Великой Отечественной войне», «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина», знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 г.г.».
Аргунов Савва Федорович. Аргунов Савва Федорович 1904 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ, кини бииргэ төрөөбүт быраатынаан  уоттаах сэрии кыттыылаахтара. Сэриигэ быраатын Петры 1941 сыллаахха, онтон Савваны 1943 сыллаахха ыҥырбыттара. Ини биилэр иккиэн дойдуларыгар эргиллибиттэрэ.
Савва сэрииттэн 1943 сыллаахха дойдутугар эргиллибитэ. 
Гаврил Гаврильевич Ларионов 1995 сыл ыам ыйын 1 күннэ5ии ахтыыттыттан.
Савва Федорович сэрииттэн кэлэн баран «Алаас» холкуос туруу үлэһитэ буолбута. Хас кыһын аайы Ааллаах Үүнтэн холкуоска таһаҕас тиэйэ 4 сыарҕа атынан айаҥҥа барара. Кыһын устата 2-3 сырыы оҥороро. Иккиэ эбэтэр үһүө буолан айаҥҥа аттаналлара.
Күһүн айаҥҥа барыахтарын иннинэ, сыарҕаларын оҥостоллоро, окпуойтууллара, ол аата саҥа хатыҥ маһынан оҥоһуллубут сыарҕаны ылах тимирдииллэрэ, кэннигэр уонна ойоҕосторугар ат кэлэн күөнүнэн анньыллар мастыыллара, ол эбэтэр үрдүк сыыр түһүтүгэр сиэтиллэн иһэр аттар сыарҕа үрдүгэр тахсыбакка-түспэккэ кэлин туорай окпуой мастан иҥнэллэрэ.
Савва кэпсиир буолара: «Ааллаах Үүҥҥэ барар суол үрдүк хайалары тахсан баран, таҥнары түһэр суоллаах. Хайа үрдүгэр суол көстүбэт, Хаар тохтообот, чыычаах көтөн иһэн үлүйэн өлөн түһэр, тыалыттан сылгы сааҕа сиргэ түспэккэ, көтөн хаалар, киһи силэ эмиэ сиргэ түспэккэ көтөр. Ааттын Силлиэлимэ хайата диэҥҥэ, аллараа дьаамыгар кэлэн, өрөөн аттарбытын аһатан, сынньатан баран, оһоҕу аһатан-сиэтэн, алҕаан баран айанныырбыт», - диирэ.
1970 с. кэнниттэн Савва Хараҕа, быраатыгар Аргунов Петр Федоровичка олорор этэ. Савва өлүөр диэри, 80-ча сааһыгар, холкуоска, сопхуоска үлэлээбитэ.
Савва Федорович 1986 сыллаахха өлбүтэ.
Ньиэрбэ тиһигэ. Ньиэрбэ тиhигэ эбэтэр нервнэй система — араас бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстээх нервнэй тутуллар холбуу ылыллыбыттара (морфологическай уонна функциональнай) эндокриннай тиhиги кытта эт-хааммыт бары тиhиктэрин хааччыйар, эт-хааммыт ис-тас күүрдүүгэ, дьайыыга хардарыытын эмиэ хаачыйар. Ньиэрбэ тиhигэ интегративнай тиhик курдук үлэлиир, эт-хаамыт араас тиhиктэрин сибээстиир.
Ньиэрбэ тиhигин уопсай өйдөбүлэ.
"Ньиэрбэ тиhигэ эгэлгэтэ кини уратыттан тахсар:"
Нейроанатомия тэҥниир ньымата.
"Араас кыыллар нервнэй системаларын көрүҥнэрэ:"
Онтогенез.
Билиҥҥи кэмҥэ нервнэй система онтогенез иhигэр сайдыытын туhунан биир тэҥ балаһыанньа суох. Сүрүн быһаарыыга турар сорук үөскэх эрдэҕинээҕи клеткалартан ылыллар тканы сыаналыыр дьылҕалааһыныгар буолар. Саамай перспективнэйинэн мозаичнай уонна регуляционнай модель буолар. Ол да буоллар хайалара да нервнэй система сайдыытын толорутук быhаарар кыахтара суох.
Нейронаукалар.
Нервнэй система туhунан аныгы наука элбэх научнай дьиссипилиинэлэри холбуур: нейроанатомия, неврология уонна нейрофизиология, нервнэй системаны үөрэтиигэ сүдү суолталаах, сыаналаах кылааты молекулярнай биология уонна генетика, химия, кибернетика уонна да атын наукалар киллэрэллэр. Маннык нервнэй системаны үөрэтэр междисциплинарнай сыһыан нейронаука (neuroscience) диэн ааттанар, нуучалыы научнай литература «нейробиология» диэн тиэрмини туттар. Нейронаука биир тутаах сыалынан туспа нейроннар, нейроннай ситимнэр процесстара хайдах ааhарын быhаарыы буолар: өйдөөһүн процеһа, иэнийии, билии. Нервнэй системаны үөрэтии араас таһымнаах тэрийиилээх буолар, молекулярнай таһымтан саҕалаан, билиини, айымньылаах дьоҕуру, социальнай быһыыны, майгыны үөрэтиигэ дылы. 
Кэрэхсэбиллээх, интэриэһинэй чахчылар.
Хэрриет Коул (1853–1888, ) диэн американка 35 сааhыгар туберкулез ыарыытан өлбүт уонна бэйэтин этин наука туhугар кэриэс анаабыт. Филадельфия Ханнеман медицинскэй кооледжын патологоанатома Руфус Б. Уивер () 5 ый устатыгар Хэрриет нервэтин лоп-бааччы таһаарбыт, тарҕата уурбут уонна иҥиннэрбит. Оннооҕор хараҕын нервэлэригэр сыста сылдьар харах шар быһыылаах эттигин оннугар хаалларбыт.
Неврологическай кэhии.
Неврологическай кэһии диэн киин уонна периферическэй нервнэй тиhик ыарыылара, атыннык эттэххэ, мэйии, киһи сүнньүн, мэйии хаппаҕын нервэтин, периферическэй нервэлэр, нервнэй корешоктар, вегетативнай нервнэй тиhиктэр, нервнэй былчыҥ түмүктэрин ыарыылыра. Ити кэһиилэр эпилепсияны, Альцгеймер ыарыытын уонна деменцияны, мэйии тымырын ыарыытын, ону кытта инсульт, мигрень уонна да атын төбө ыарыыларын көрүҥнэрин, рассеяннай склероһу, Паркинсон ыарыытын, нейроинфекциялары, мэйии искэҥин, нервнэй тиhик оһолтон буолбут кэһиилэрин уонна ситэтэ суох аһааһынтан буолбут неврологическай кэһиилэри холбууллар.