mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Протестантизм. Протестантизм - христианство үс бөдөҥ салааларыттан биирдэстэрэ. XVI үйэҕэ Реформация кэмигэр Европаҕа үөскээбитэ.
Бу тиэрмининэн католицизмтан уонна православиеттан ураты христиан сыаркаптары холбоон ааттыыллар. Мартин Лютер үөрэнээччилэрэ Германияҕа уонна Скандинавияҕа евангелия сыаркапатарын үөскэппиттэрэ, Жан Кальвин уонна У. Цвингли үөрэнээччилэрэ Швейцарияҕа олохтообуттара. Кальвин үөрэннэччитэ Дь. Нокс Шотландияҕа олохтообута. Францияҕа протестааннары гугеноттар диэн ааттаабыттара. Бу дойдуга католиктары кытта былаас былдьаһыытыгар аҕыста гугенот сэриилэрэ буолбуттара.
Англикаан уонна Епископал сыаркаптар Англияҕа төрүттэммиттэрэ. Кинилэр католиктарга ордук чугастар. 
Протестаан таҥара дьиэлэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылара улахан, ол гынан баран Бииблияны бастакы күөҥҥэ туруоралларынан, киһи тугу оҥорбутунан буолбакка туохха итэҕэйэрэ быыһанарга улахан оруоллаҕын билинэллэринэн бииргэлэр.
XXI үйэ саҕаланыытыгар аан дойдуга 350 мөл протестаан баара.
Паапа. Паапа, эбэтэр Риим паапата (, ) - Риим епискоба, Католик сыаркабын баһылыга. 
Урут, чуолаан III-IV үйэлэргэ, христианнар бу тылынан ханнык баҕарар епискобу ааттыыллара. Александрия патриархын православнайдар билигин да итинник ааттыыллар. Ол гынан баран IX үйэттэн саҕалаан үксүн Риим епискобын ааттыыллар.
Католицизм паапаны апостол Бүөтүр нэстилиэнньигинэн ааҕар, сыаркапка үрдүкү былаас быһыытынан көрөр.
Пандора. Пандора - былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр бастакы дьахтар. Прометей уоту уоран дьоҥҥо биэрбитин кэннэ Зевс дьоҥҥо бэриллибит үтүөнү тэҥнээри Гефест диэн уус-таҥараҕа дьоҥҥо дьахтар оҥорон биэрэригэр соруйбут. Пандора Прометей инитигэр ойох тахсар уонна туох баар куһаҕан, мөкү мунньулла сытар иһитин арыйар. Куһаҕан тыын ол иһиттэн мүлчү көтөн тахсан аан дойдуга тарҕанар.
Прометей. Прометей — былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр титааннартан биирдэстэрэ, уот таҥарата. Үһүйээн быһыытынан Прометей уоту таҥаралартан уоран дьоҥҥо бэлэхтээбит. Ону иэстэһэн Зевс Пандораны айан дьоҥҥо биэрэр, онто аан дойду туох баар куһаҕанын босхо ыытар.
Атын барылынан Зевс Прометейы очуос тааска сыабынан баайар уонна хотойу ыытан быарын тоҥсуттарар, Прометей бааһа түүн аайы оһон иһэр, хотой күн аайы кэлэн быарын тоҥсуйан сордуур.
Зевс. Зевс () — былыргы гириэктэр итэҕэллэригэр пантеон сүрүн таҥарата, халлаан уонна күн-дьыл иччитэ. Риимҥэ Юпиитеры кытта тэҥнэһэр.
Крон (Хронос, Кронос) уонна Рея уоллара.
Аан дойдуну инилэрин Посейдоннуун уонна Аидтыын түҥэттэллэр. Титааннары утары охсуһар. Олимп хайаҕа баар дьиэтиттэн дьону сууттуур уонна араҥаччылыыр. Элбэх дьахталлары уонна таҥаралары кытта таптаһыытыттан (ойоҕун Гераны кытта онтон сылтаан элбэхтэ бурайсар) элбэх оҕону төрөтөр, кинилэр истэригэр Аполлону, Ареһы, Артемиданы, Афинаны, Дионисийи, Еленаны, Гефеһи уонна Персефонаны.
Уус уран айымньыларга кинини бытыктаах, улуутумсук, сиппит-хоппут эттээх-сииннээх эр киһи курдук ойуулууллар.
Античнай текстэр.
Кини XXIII гомера, I гимнэ Каллимаха уонна XV орфическай гимнаст анаммыттара. Зевс төрүөхтэрин уонна куреттарын туһунан Телеста мелическай поэмата, Филискэни комедията уонна «Зевс төрөөһүнэ»трагедията ырытыллыбыттара. Гомера У «громовержец», «высокий», «былыт», «тыал үрээччи», ардах уонна дохсун ардах".
Миф кириитикэтэ.
Многие боги могли представлять реальные исторические личности, а исторические события в отсутствии письменности становились сюжетом мифологии. Эвгемер таҥаралар санааларынан, урут ыраахтааҕылар, геройдар, норуот махталларын ылбыт, кэлин үөскээбит дьон этилэр. Холобур, Эвгемергэ Зевс-улуу буойун, былыргы ыраахтааҕы кириитикэтэ этэ, оттон киноссеҕа дьон-сэргэ ытыктабылын көрдөрбүттэрэ диэн бигэргэтии суруллар. Бу санаа христианскай историяны хатылыыр. Дима Ростовскай: «бу Зевс дуу, Юпитер дуу Критаҕа ыраахтааҕылаах этэ (поэттар үгүһү, халлааҥҥа ыраахтааҕы дииллэр)».
Крон. Крон (Кронос) () — былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр сир оҥоруу таҥарата. Ураан уонна Гея оҕолоро 12 титаантан кыралара. Халлааны уонна сири араарбыт. Бэйэтин балтын уонна ойоҕун Реяны кытта Гестияны, Деметраны, Гераны, Аиды уонна Посейдону төрөппүт. Кинини бэйэтин уола солбуйуохтааҕыттан дьаахханан бу оҕолорун ыйыстан кэбиһэр. Рея бүтэһик оҕотун Зевси кистиир уонна Кроноска тааһы ыйыһыннарар. Кэлин Зевс Кронтан оҕолорун төннөрөргө күһэйэр уонна сэриигэ хотор. 
Рим мифологиятыгар Кроҥҥа Сатурн сөп түбэһэр.
Марлон Брандо. Марлон Брандо (1924–2004) - америка артыыһа. Билиниини аан бастаан Бродвейга () "Трамвай Желание" мюзиклга Стэнли оруолун толорон ылбыта (1947). Кыратык кэлэҕэйдиир уонна сорох дорҕооннору "ыйыстара" классическай үөрэҕэ суоҕун көрдөрөр дииллэр. 
"Трамвай Желание" экранизациятын кэнниттэн (1951) "Дикарь" (1954), "В порту" (1954, Оскар бириэмийэ), "Крестный отец" (1972, Оскар бириэмийэ), "Последнее танго в Париже" уонна "Апокалипсис сегодня" диэн киинэлэргэ уһуллубута.
Бырааттыы Маркстар. Бырааттыы Маркстар () — Америка комик бөлөҕө, биэс бырааттыылартан турар эбит: Чико (, дьиҥнээх аата Леонард, 1886–1961), Харпо (, Адольф Артур, 1888–1964), Граучо (, Дьулиус Генри, 1890–1977), Гуммо (, Милтон, 1893–1977) уонна Зеппо (, Герберт, 1901–79).
Ийэлэрин (Минни, ) кытта эстрада "Алта музыка талисмаана" () спектаклы туруорбуттар (1904–18). Гуммо эрдэ бөлөхтөн тахсыбыт, онон бөлөх "Түөрт бырааттыы Маркстар" () диэн аатынан биллибитэ. Бродвейга () туруорбут "Кини баар диэн этээри гынабын" диэн спектакллара билиниини аҕалбыт.
Александр Белл. Белл Александр Грэхем (, 1847–1922) — Шотландияттан төрүттээх АХШ аудиолога уонна айааччыта.
Эдинбурга 1847 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр төрөөбүт. 1871 с. аҕата Александр Мелвилл Белл айбыт саҥаны визуализациялыыр ньыматыгар консультация биэрэр сыалаах АХШ-ка көспүт. Бостоҥҥа дьүлэйдэр учууталларын үөрэтэр оскуола арыйбыт (1872). 1876 сыллаахха электрическэй боруобатынан саҥарбыт бастакы киһинэн буолбут. Ол сыл төлөппүөнү патеннаабыт, 1877 с. Bell Telephone хампаанньаны олохтооччулартан биирдэстэрэ буолбут.
1880 с. французтар Вольта бириэмийэлэрин үбүнэн Вашингтоҥҥа Вольта лабораториятын арыйбыт. Бу лабораторияҕа фотофон (сырдык көмөтүнэн саҥаны биэрии), аудимометр (кулгаах истэрин кээмэйдиир), графофон (дорҕоон суруйар судургу тэрил) айыллыбыттара. Science (Билим) сурунаал төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ буолбут, дьүлэйдэри саҥарарга үөрэтэр ассоциацияны тэрийбит (1890), туох баар олоҕун истибэт буолууну үөрэтиигэ анаабыт.
1922 с. атырдьах ыйын 2 күнүгэр Бейн Бри диэн сиргэ Канаадаҕа өлбүт.
Леонард Эйлер. Эйлер Леонард (1707, Базель - 1783, Санкт-Петербург) - Швейцария математига, улуу математиктартан биирдэстэрэ.
1733 с. Даниил Бернулли кэнниттэн Санкт-Петербуурдааҕы БА чилиэнинэн талыллыбыта. Онно тригонометрия уонна логарифм функцияларын түөрүйэтин чинчийбитэ уонна үрдүкү математикаҕа үлэлээбитэ. Фридрих II хоруол үбүлээһининэн элбэх сыл (1744-66) Берлин БА үлэлээбитэ, онно математика анаалыһыгар функция өйдөбүлүн киллэрбитэ. Олоҕун тухары чыыһылалар түөрүйэлэрин сэргээбитэ, үөрэппитэ. Математикаҕа уонна физикаҕа арифметика тиэрминнэрин киллэриитин таһынан элбэх бэлиэни туттууга киллэрбитэ (холобур суумма уонна пи бэлиэлэрин).
Тихо Браге. Браге Тихо (, ) (1546, Кнудструп, Скания, Дания - 1601, Прага) - Дания астронома.
Тюге Браге (Тихо - латыынныы уларытыы) 1546 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Дания үрдүкү сановнигын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Оҕото суох баай адмирал абаҕата уоран ылбыт (сорох источниктар этэллэринэн виикиннар абыычайдарынан биир уолларын ииттэрэ биэрбиттэр), бэйэтин замогар (Тоструп) ииппит. 
12 саастааҕыттан Копенгаген уонна Лейпциг университеттарыгар үөрэммит. 1565-70 сс. Европаны кэрийэн математика уонна астрономия үстүрүмүөннэрин хомуйбут. Аҕатын уонна абаҕатын нэһилиэстибэлэрин тутан баран ол харчытынан кыра обсерватория туттубут. 1573 сыллаахха саҥа сулуһу арыйан (сверхновая) халлаан уларыйар эбит диэн санааны олохтообут. Дания хоруола Фредерик II көмөтүнэн өссө улахан обсерватория туттарбыт (Ураниборг). Бу обсерватория Европаҕа саҥа астрономияҕа арыйыылар кииннэрэ буолбут. Манна Браге Күн систиэмэтин үөрэппит уонна 777 сулус чопчу олохторун быһаарбыт. Кини суоттааһыннарын өлбүтүн кэннэ үөрэнээччитэ И. Кеплер туһаммыт, Исаак Ньютон үлэлэрин олоҕо эмиэ бу үлэлэргэ тирэнэр.
Тихо Браге сорох үстүрүмүөннэрэ:
Кеплер Иоганн. Иоганн Кеплер (1571, Вайль-дер-Штадт, Вюртемберг — 1630, Регенсбург) — ниэмэс астронома, астромия сайдыытыгар улахан сабыдыалы оҥорбут халлаан эттиктэрин хамсааһынын сокуоннарын ааптара. 
Дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ 1571 с. ахсынньы 27 күнүгэр төрөөбүт. Тюбинген университетыгар стипендия ылбыт. 1594 с. магистр степенын ылбыт, Австрияҕа математика преподавателэ буолбут. Дания аатырбыт астрономугар Тихо Брагега ыстатыйатын ыыппыт. Браге бэйэтин бөлөҕөр ыҥыран үлэлэппит. Бу сылдьан харах иһигэр сырдык хайдах тарҕанарын, ачыкы көрөрү хайдах тупсарарын, телескоп тоҕо чугаһатарын чуолкайдык быһаарбыт. 1609 с. Марс арбиитата төгүрүк буолбакка ньолбуһаҕын туһунан ыстатыйа бэчээттээбит. Бу чахчы Кеплер үс сокуоннарыттан бастакытын олоҕо буолбут. Күн таһынааҕы планеталар түргэнник хамсыылларын быһаарбыт (иккис сокуон), 1619 с. планеталар периодтара уонна кинилэр Күнтэн ыраахтара судургу математика формулатынан быһаарылларын эппит (үһүс сокуон). 
1620 с. ийэтин колдовствоҕа үлүһүйүүгэ буруйдаабыттарын көмүскээбит, онон бэйэтин репутациятын эмиэ быыһаабыт.
Аваар тыла. Аваар тыла — наах-дагестаан тылларын кэргэнин аваар-анди бөлөҕөр киирэр тыл. Дагестааҥҥа, Азербайдьаан хоту өттүгэр, Грузия хотугулуу-илинигэр уонна Турцияҕа олорор аваардар тыллара. Арассыыйаҕа аваар тылынан 785 тыһ. киһи саҥарар (2002).
Аваар алпабыыта:
Аа Бб Вв Гг Гъ гъ Гь гь Гl гl Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Къ къ Кь кь Кl кl Кlкl кlкl Кк кк Лл Ль ль Мм Нн
Оо Пп Рр Сс Тт Тl тl Уу Фф Хх Хх хх Хъ хъ Хь хь Хl хl Цц Цц цц Цl цl Цlцl цlцl Чч Чl чl Чlчl чlчl Шш
Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя
Тойон кыыл (киинэ). Тойон кыыл — саханы ааттаппыт уус-уран киинэ.
Сараһын. Сараһын диэн сахалар куһаҕан, тапсыбат киһилэрин үөхсэн ааттыыллар.
Орто үйэлэргэ сахалар, билигин Сирия сиригэр Кушанскай царствоны кытта тапсыбакка арахсыыларыгар бу сараһын диэн тыл үөскээбит. Мусульманнары кытта тапсыбатахтарын биллэрэр. Омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта тапсыбакка, сэриилэһэн араҕыстахтарына үөхсэр ааттары бэрсэллэр. Билигин нууччалар уонна украинецтар бэйэ-бэйэлэрин үөхсэн ааттаһа сылдьаллар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. - М.: Эксмо; Форум, 2007. - 960 с.
Амма олоҕо. Амма олоҕо - Амма улууһун хаһыата. Оптуорунньукка уонна бээтинсэҕэ 4000 ахсаанынан тахсар. 
1933 сыл муус устар 5 күнүттэн тахсар.
Бастакы эрэдээктэр-
E-mail: amga.gaseta@mail.ru
Аадырыһа: Саха өрөспүүбүлүкэтэ, Амма улууһа, Амма сэл., Ленин уул, 15
Башнефть. Башнефть— Уфа куоракка (Башкортостан) баар Арассыыйа хампаанньата.
Корпорация геологическай чинчийиилэринэн, нефть сырье атыытынан дьарыктанар. Алмааhы хостуур сyрyн оройуон — Арассыыйа. Штаб-кыбартыыралара Москуба куоракка уонна Уфа куоракка бааллар.
Хачыгыр (Эрилик Эристиин). Хачыгыр — Эрилик Эристиин өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха дьадаҥы ыалын ыар олоҕун көрдөрөр айымньыта.
Айымньы ис хоһооно.
Хачыгыр диэн уол оҕо дьонунаан Кыбыттар алааска олороллор. Кини Чооруос диэн бырааттаах. Ийэлээх аҕата быстар дьадаҥы ыаллар. Биир баар суох ынахтара «эбэ» ыарыыга ыалдьан өлөн, айахтарын ииттинэр кыахтара суох буолан кинилэр кумалааҥҥа ыал устун бараллар. Хачыгыр Бачыгыратар Баһылай диэн баайга түбэһэр. Бачыгыратар баай Хачыгыры сордуур-муҥнуур, түмүгэр кырбаан өлөрөр. Сэмэттэн-суҥхаттан куотунаары оҕо өлүгүн оҕус анныгар бырахтарар.
Ырытыы.
Саха дьадаҥы ыал оҕотун кыһалҕалаах олоҕун көрдөрөр. Баай баттабылын эт хаанынан билбит Хачыгыр эрэйдээх-муҥнаах олоҕо арылхайдык арыллар. Олох кэрэтин билбэккэ оҕо сааһыгар суорума суолламмыт Хачыгыр олоҕо ааҕааччыны уйадытар, толкуйдатар, билиҥҥи олоҕу кытта дьүөрэлээн көрүүгэ угуйар.
Оҕо куйуурдуу турара (П.А. Ойуунускай). Оҕо куйуурдуу турара — П. А. Ойуунускай бэйэтин олоҕуттан суруйбут кэпсээнэ. Саха былыргы аас-туор олоҕун көрдөрөр айымньы.
Бу кэпсээнинэн киинэ уһуллубута.
Айымньы кылгас ис хоһооно.
Халамнаайы эбэ мууһугар кыра уол оҕо үөрэнээри, үтэ булаары куйуурдуу турар. Ол туран уол оҕо эбэтэ баайыттан бэрсэн кинини абырыырыгар көрдөһөр. Үөрэхтээх киһи буолан, үтүөнэн төлүөм диэн тылын биэрэр, кини инники өттүгэр хайаан да саҥа, үтүө олоҕу уһансан, норуотугар туһалаах киһи буоларыгар тылын биэрэр.
Чүөчээски (Суорун Омоллоон). «Чүөчээски» — Суорун Омоллоон (Д. К. Сивцев) суруйбут айымньыта. 
Айымньы кылгас ис хоһооно.
Чүөчээски обургу уол. 
Айымньы суолтата.
Бу айымньы Саха сиригэр колхуостааһын саҕанааҕы кэмҥэ тыа сирин дьонун олоҕун ойуулаан көрдөрөр. Сүрүн биһирэмнээх образ — Чүөчээски. Кэпсээн сүрүн сюжетыгар Чүөчээски колхуос сылгытын уоран өлөрбүт аҕатын утары барара ойууланар. Саха оҕото былыргы сиэри-туому тутуһар буоллаҕына улахан дьону быһа эппэккэ, төрөппүт дьонун ытыктыы улаатар. Төһө да сахалыы сиэргэ-туомна иитиллибитин үрдүнэн, бу оҕо саҥа былаас көрүүтүн түргэнник ылыммыт буолан, төрөппүт аҕатын утары барар. Бу Чүөчээски төрөппүтү утары туруута ити кэмнээҕи оҕо быЬыытыгар-таһаатыгар улахан хорсун быһыы.
Марба (Күндэ). "Марба" диэн Күндэ сурурйбут трагедия кэпсээнэ.
Алексей Андреевич Иванов - Күндэ саха литературатыгар кэпсээн жанра сайдыытыгар маҥнайгы акылааты уурсубута. Кини 1920 сыллаахха суруйталаабыт 4 кэпсээнэ: «Марба», «Доромоонноох», «Хаартыһыттар», «Иэдээннээх баҕа» оччотооҕу тыа дьадаҥытын олоҕун уустаан-ураннаан ойуулууллар. 
Суруйааччы саамай толору «Талыллыбыт айымньылара» 1960 сыллаахха тахсыбыттара. Кини хоһооннорун 1945 сыллаахха Ана­толий Ольхон, 1947 сыллаахха Владимир Державин нууччалыы тылбаастаан бэчээттэппиттэрэ.
Айымньы кылгас ис хоһооно.
Марба - 18 саастаах тулаайах хамначчыт кыыс. 
Айымньы суолтата.
Киһи олоҕун биир, арыт хас да быстах түгэнэ ойуччу ылан көрдөрүллэр, онно суруйааччы айымньы тематын, персонаж характерын толору арыйар.
Бэйэтэ эмтиэкэ (Суорун Омоллоон). «Бэйэтэ эмтиэкэ» — Суорун Омоллоон 1935 сыллаахха бэйэни эмтэниинини сиилээн суруйбут көрдөөх кэпсээнэ.
Суолтата.
Үөрэҕэ суох Макаар оҕонньор алааһыттан, дьиэтиттэн хаһан да ырааппатах киһи. Олох уларыйыыта көстөр.
Айымньы кылгас ис хоһооно.
Тыа олохтооҕо Макаар оҕонньор кыыһын бэйэтэ билэринэн эмтиир, бэйэтин эмтэнэр. Ол да буоллар ыарыыта бэргээн луохтуурга көрдөрө барарга күһэллэр. Көрүдьүөс түгэннэри суруйааччы ойуулаан көрдөрөр.
От үрэххэ (Софрон Данилов). «От урэххэ» — Софрон Данилов кэпсээнэ.
Сүрүн дьоруой Дмитрий Тытыгынаайап, учуутал, тыа сирин патриота.
Кэпсээн сүрүн ис хоһооно.
Бу кэпсээн иһигэр кэпсээн буолар (обрамление). Сурун дьоруой доҕоругар бэйэтин олоҕор буолбут уустук түгэни элбэх сыл ааспытын кэннэ сэһэргиир уонна «Кырдьыгы кистиир, сымыйаны этэр түгэн олоххо баар буолуон соп дуо?» — диэн ыйытар.
Куоратчыт (Алампа). «Куоратчыт» — Анемподист Иванович Софронов 1924 сыллаахха былыргы саха ыалын туһунан суруйбут кэпсээнэ. Ыал аҕата Ыстапаан арыгы, хаарты курдук куһаҕан дьаллыктарга ылларан, киһи аатыттан тахсара кэпсэнэр. 
Уһун Ыстапаан уонна кини ойоҕо Даарыйа. 
Айымньы кылгас ис хоьооно.
Уһун Ыстапаан соҕотох кытарах бургунаһын куоракка киирэн атыылыырга турунар.
Аанчык (Суорун Омоллоон). Аанчык — Саха народнай суруйааччыта Суорун Омоллоон кыыс оҕо ыар дьылҕатын туһунан кэпсээнэ.
Айымньы ис хоһооно.
Аанчык 16 саастаах эдэр кыыс. Ийэлээх аҕата кинини Мыычаар диэн 26 саастаах сиппит-хоппут уолга кэргэн биэрэллэр. Оччотооҕу олох хараҥа баламат быhыытынан, Мычаар ийэтин тылын быhа гыммакка ойоҕун кырбаан өлөрөн кэбиһэр. Бу быhыыта үйэ-саас тухары хара дьай буолан Мычаар кутун-сүрүн аймыыр.
Айымньы суолтата.
Өрөбөлүүссүйэ иннинэ саха кыыһа сааһа ситэ илигинэ дьоно ойох биэрэн суорума суоллууллар. Манна кыыс оҕо бырааба суоҕа, бэйэтин кыайан көмүскэммэтэ көстөр. Кэпсээн иһигэр кэпсээн ньыматынан суруллубут айымньы. Кэпсээҥҥэ Мыычаар кырдьан олорон, олоҕун эдэр киһиэхэ кэпсиир.
Атласов Иван Паисьевич. Атласов Иван Паисьевич (25.06.1901 - ?) — геолог, геология-минералогия дуоктара. 
Дьокуускайга төрөөбүт, Камчаатканы "арыйбыт" аатырбыт Атласов сыдьаана дииллэр. Өрөбөлүүссүйэ кэмигэр бастаан Колчаакка сулууспалаабыт, онтон кыһылларга. 1925 сыллаахха Томскай университетын геология салаатыгар киирбит. Кэлин туох баар үлэтин Киин Сибиир хотугу уобаластарын чинчийиигэ анаабыт: Үөһээ Дьааҥы массивын, Өлүөнэ, Халыма, Дьааҥы, Инидигир өрүстэр алын тардыыларын, бу сирдэргэ кини сабаҕалааһынынан таас чох, көмүс, хорҕолдьун уонна благороднай тимирдэр хостонор сирдэрэ аһыллыбыта.
1932 с. Дьааҥы өрүс баһыгар көмүс көрдүү сылдьан Орулган сиһи (үрдүгэ 2389 м) чинчийбит уонна үгүс өттүн каартаҕа киллэрбит, х.к. 69 кыраадыһыттан 67° диэри, устатын быһаарбыт (500 км). Омолой үрэх хаҥас кытылыгар Орулганы кытта биир хайысхалаах Сиетиндэн сис (200 км) баарын бэлиэтээбит.
Үлэлэрэ.
Атласов И.П. Орулганский хребет // Геология, геоморфология, полезные ископаемые. Труды Арктич. ин-та,- 1938, т. 99.
Атласов И.П., Головачев Ф.А., Первунинский В.А. Геологическое строение и полезные ископаемые правобережной части бассейна р. Собопол // Труды НИИГА,- 1952, т. 42.
Атласов И.П. Новые данные по геологии и полезным ископаемым хребта Орулган и Приленской платообразной равнины // Труды НИИГА,- 1954, т. 43.
Атласов И.П. Геологическое строение северной части Верхоянского хребта // Геология Советской Арктики. Тр. НИИГА.- Т. 81, М.: Гос. Науч.-тех. изд-во по геологии и охране недр СССР, 1957,- С. 424-460.
Адьырҕа. Адьырҕа (, ) диэн 1987 сыл бэс ыйын 12-гэр тахсыбыт эмэрикээн билимнээх ыра, охсуһуулаах, абааһылаах киинэ. Бу киинэни Дьон Мактыырдан устубут, Дьим Туомас уонна Дьон Туомас ини-биилэр суруйбуттар. Сүрүн оруолу Ардалт Бэрсэнэгэр толорбут.
Кэлин Адьырҕа 2 (1990), Таһырах адьырҕаны утары (2004), (2007), Адьырҕалар (2010), Адьырҕа (2018) диэн салгыыр киинэлэр тахсыбыттара.
Адьырҕа 2. Адьырҕа 2 (, ) диэн 1990 сыллаахха тахсыбыт эмэрикээн билимнээх ыра, охсуһуулаах, абааһылаах киинэ. Адьырҕа салҕыыта буолар. Бу киинэни Истиибэн Оппус устубут, Дьим Туомас уонна Дьон Туомас ини-биилэр суруйбуттар. Сүрүн оруолу Дэнни Лүөбэр толорбут.
Бэрыслав. Бэрыслав () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 720 (2017).
Билимнээх ыра. Билимнээх ыра (БЫ) — сурулга, киинэҕэ уонна ускуустуба атын көрүҥнэригэр баар ыра биир арааһа. Билимнээх ыра билим өттүттэн быһаарыллыан сөптөөх түгэннэри хабар. Манна чопчу, айылҕа уонна киһи билимнэрэ киирсиэхтэрин сөп. Билимнээх ыра өйтөн булуллубут арыйыылары, атын өйдүүн алтыһыыны, буолуон сөптөөх кэлэр кэми уонна устуоруйа атыннык барбыт суолун ойуулуур.
Kompüter. Компьютер: элэктроникая вычистилиэнийе машина.
Операциялыр системэтэ, процессор
---Computer---
Биирдэм пикиэт. Биирдэм пикиэт () — утарсыы көрүҥэ, соҕотох киһи дьон сылдьар сиригэр былакааттаах турар. Хаампат, хаһыытаабат.
Арассыыйа сокуонунан соҕотох киһи пикиэтииригэр олохтоох былаас уорганнарын кытта турар сирин сөпсөһүннэрбэт, эрдэттэн сэрэппэт. Биирдэм пикиэттэр ыккардыларыгар төһө эрэ арыттаах буолуохтаах. Ол арытын кыра кээмэйэ субъект сокуонугар суруллар, ол эрээри 50 миэтэрэттэн ордуга суох буолуохтаах (ол аата субъект сокуонугар пикиэттээччилэр ардылара, холобур, 60 миэтэрэттэн кыра буолуо суохтаах диэн суруйар бырааба суох). Биир кэмҥэ, майгынныыр луоһуннаах турар пикиэттээчилэри суут бэйэтин быһаарытынан көмүөл пикиэт курдук көрүөн сөп. Ол түгэҥҥэ пикиэттээччилэр административнай миэрэҕэ тардыллыахтарын сөп..
Чиряев Николай Константинович. Чиряев Николай Константинович (1958-2018) - Дьокуускай куораттааҕы национальнай гимназия дириэктэрэ, философия билимин кандидата, СӨ Үөрэҕириитин туйгуна, “Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо пуондатын стипендиата, “Барҕарыы” Национальнай пуонда лауреата, “Во славу и пользу республики” пуонда лауреата, СӨ Үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара.
Николай Константинович Чиряев бэс ыйын 10 күнүгэр 1958 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕата аатырбыт педагог, Ороһутааҕы норуот педагогикатын түмэлин төрүттээччи, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Арассыыйа айар куттаах педагогикактын Академиятын академига, Саха сирин норуодунай педагогикатын Ассоциациятын бастакы бэрэсидьиэнэ К.С. Чиряев. 
Николай Константинович Чиряев ыарахан ыарыыттан 60 сааһыгар 2018 сыл от ыйын 28 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Кармелиттар. Кармелиттар — Кармель хайаҕа төрүттэммит католиктар икки манаах уордьаннарын уонна биир конгрегацияларын уопсай ааттара. 
Тэриллиилэрэ.
Кармелиттар таҥастара — капюшоннаах хараҥа хоҥор ряса.
Уордьан манаах дьахтар салаалаах.
Устуоруйата.
Уордьаны XII үйэ ортотугар кириэстээх бохуттар кэмигэр Арҕаа Европаттан Палестинаҕа кэлэн Кармель хайаҕа Илия дьүүктэтин аттыгар олохсуйбут манаахтар тэрийбиттэр.
Манаах уордьана. Манаах уордьана () — католиктарга уонна сорох протестааннарга анал андаҕар (обет) биэрбит манаахтар түмсүүлэрэ.
Манаах конгрегацияларыгар, уордьантан уратыта диэн, судургу андаҕар биэрэллэр.
Конгрегация (католицизм). Конгрегация ( — түмсүү) католиктарга биир устаабынан олорор манастыырдар түмсүүлэрэ; Сороҕор манаах уордьанын синонимын курдук туттуллар. Сороҕор епископ эбэтэр папа бигэргэппит манаахтарга майгынныыр түмсүүлэри ааттыыллар, уратылара диэн андаҕардарын судургутук биэрэллэр.
Дьокуускай куорат Саха национальнай гимназията. Дьокуускай куорат Саха национальнай гимназията (, кылгатан МОБУ ЯГНГ)
Аадырыһа: 677000 г. Якутск, Поярков уул., 16, эл. аадырыстара: ygng@yaguo.ru, aiyykyhata@yaguo.ru 
Дириэктэр төлөпүөнэ: 444110 
Өр сылларга дириэктэринэн Чиряев Николай Константинович үлэлээбитэ.
Хотугулуу Арҕаа федеральнай уокурук. Хотугулуу Арҕаа федеральнай уокурук () диэн Арассыыйа аҕыстан биир федеральнай уокуруга. Арассыыйа Европейскай өттүн хоту өттүгэр сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 13,616,057 (83.5% куораттарга олороллор). Билиҥҥи бастайааннай бэрэстэбиитэлэ Александр Дмитриевич Беглов
Национальнай састааба.
Федеральнай уокурук национальнай састааба (кэнники икки биэрэпис түмүгэр олоҕуран):
Федерация субъектара.
Уокурукка үс экономика регионнара киирэллэр, ол курдук хоту, хотугулуу арҕаа уонна Калининград, онно 11 федеральнай субъектар киирэллэр.:
Уһук Илин федеральнай уокурук. Уһук Илин федеральнай уокуруга () диэн ордук киэҥ, ол гынан нэһилиэнньэтин ахсаана ордук кыра Арассыыйа федеральнай уокуруга буолар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 6,293,129 (74.8% куораттарга олороллор). Федеральнай уокурук Арассыыйа илин өттүгэр сытар.
Устуоруйата.
Уһук Илин федеральнай уокуруга 2000 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр Владимир Путин ыйааҕынан тэриллибитэ. Билиҥҥи бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн Юрий Трутнев үлэлии сылдьар.
Нэһилиэнньэтэ.
Национальнай састааба.
2010 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн федеральнай уокурук маннык булар::
Уопсайа — 6 293 129 чел.
Саха сылгыта. Саха сылгыта - сахалар иитэн үөскэппит ураты сылгы боруодалара.
Саха сиригэр сылгыны алта тыһыынча сыл кэриҥэ ынараа өттүгэр дьиэтиппиттэр.
Өлүөнэ орто салаатыгар бастакыннан үктэммит хаһаахтар тыллабырдарыгар сурулларынан сахалар сүнньүнэн сылгыннан иитиллэн олорор омук эбит. 
Күн Дьөһөгөй оҕото. Бравина Р.И., Алексеева С.Г.,Степанов Н. П. - Дьокуускай:Бичик, 2011.
ЙЦУКЕН. "Йцукен" диэн сүрүн раскладка нууча тыла анаан кылаабыйатуураҕа. 
Атын тыллара.
Татар.
Нууччалаах буукубалара уонна эбииликтэрэ символлара набордаагын тэҥҥэ ыгыынан уонна тутуунан клавиашата (уҥа ) уонна баттаһыҥҥа буукабата. Ити раскладка сөптөөх эмиэ туркмен уонна калмык иһин тыллара.
Кыргыз.
Кыргыз буукубалара набордаагын тэҥҥэ ыгыынан уонна тутуунан клавиашата (уҥа ) уонна баттааһыҥҥа буукубата. 
Монгол (ФЦУЖЭН).
Монголлоох раскладката акылаат саҥарт "ЙЦУКЕН" раскладката.
Чааппара. Чааппара — көҕөн арааһа. Дьүһүнэ бороҥ, баттаҕа кугастыҥы, чанчыктарынан күөх өҥнөөх, үрүҥ моойьоруктаах, кэтэҕэр уһун сиэллээх.
Чааркаан. Чааркаан — түүлээххэ, кыра булка мэҥиэ ууруллан иитиллэр булт сэбэ. Талахтан оҥоһуллар. Чаастара: чаачар, кирис, балтыһах, элбэрээк, тыҥкырай уонна чааркаан тыла.
Чаачаан. Чаачаан — таба такымыгар үөскүүр үрүҥ үөн (сүһүөҕүн сиир).
Чаачар. Чаачар — ох саа, айа, чааркаан уо.д.а. булт сэбин тэбэр сүрүн чааһа, сиһэ.
Чабырҕай. Чабырҕай — бас уҥуоҕун кулгаах уонна сүүс ыккардынааҕыта, сорох кыылларга (холобур, сылгыга) хараҕын кырыытыттан саҕалаан кулгааҕын ыккардыгар диэри.
Чабырҕах. Чабырҕах — лабыгыраччы түргэнник эбэтэр ырыа аҥаардаах толоруллар саха тылынан уус-уран айымньытын биир ураты көрүҥэ. Ис хоһооно үгэргээһин, элэк, таайтаран этии, оонньуу аҥаардаах буолар.