mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Исус тиллиитэ. Таҥара үөрэҕин Саҥа Кэс Тылыгар суруллубутунан уонна Христианскай итэҕэл үөрэтэринэн Иисус Христос Кириэскэ тиириллэн өлбүт күнүгэр Аримафеяттан төрүттээх Иосиф очуоска хаһан оҥоһуллубут бэйэтин саҥа хоруобугар Кинини сытыарар уонна субуота ааспытыгар үһүс күнүгэр бэрт сарсыарда Иисус Христос тиллэр. Ол Матфейтан Сибэтиэй Евангелиетын 28-с баһыгар, Марктан 16-с, Лукаттан 24-с, Иоантан 20-с бастарыгар сиһилии кэпсэнэр.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Саҥа Кэс Тыл / [Библия тылбааһын Института ; киирии тыл авт.: Архиеп. Якутский и Ленский Герман, Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон (лит. ред.)]. - Москва : Библия тылбааhын Института, 2004. - 622 с. ISBN 978-5-93943-108-8
Скороходовэ. Скороходовэ () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 193 (2022).
Истэр аппараат устуоруйата. Бастакы кулгаах аппараата XVII үйэҕэ айыллыбыта. Аныгы аппарааттар устуоруйалара төлөпүөнү айыы кэнниттэн саҕаламмыта, бастакы электрическэй аппараат 1898 сыллаахха баар буолбута. XX үйэ бүтүүтүгэр кулгаах цифровой аппараата тарҕаммыта. Сорох бастакы аппарааттар таска кэтиллэллэрэ, кулгаах иннинээҕи тыаһы аҕалаллара, атын тыаһы бүөлүүллэрэр. Оннук аппараат кулгаах кэннигэр эбэтэр үүтүгэр угуллар.
Углеродтаах микрофону, передатчигы, сигнаалы таҥастыыр цифровой процессоры айыы уонна көмпүүтэр ньыматыктарын сайдыыта кулгаах аппраатын аныгы көрүҥэр тиэрдибиттэрэ
Москуба (өрүс). Москуба (өрүс) — Киин Арассыыйа орто өрүһэ, Москуба уобалаһынан, Москуба куоратынан уонна, кыратык Смоленскай уобалаһынан устар, Ока (Волга тардыыта) өрүс хаҥас салаата.
Алып. Алып — киһи санаатын, иэйиитин сүүйэр, баһылыыр күүс, эбэтэр аптаах суолталаах туом нөҥүө туох эрэ соругу ситиһии.
Аныгы дьон үксүн алыбы билимтэн уонна итэҕэлтэн араараллар, туһунан көрөллөр. Алып көрүҥнэрэ: сэрэбэй (таҥха), астрология, кэйээрин, алгыс, алхимия, медиумнаааһын уонна некромантия.
Андаҕар. Андаҕар — ураты түбэлтэҕэ этиллэр кэһиллибэт бигэ тыл, кытаанах халбаҥнаабат эрэннэрии. Аан дархан андаҕар — ордук кытаанах андаҕар.
Ап. Ап — итэҕэл быһыытынан айылҕаҕа уонна киһиэхэ сабыдыаллыыр кистэлэҥ күүстээх дьиктилээх албас, хомуһун.
Баарт. Баарт — киһи табыллыыта, тоҕооһуута, тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ табыллыы.
Илбис. Илбис — былыргы сахаларга, саха итэҕэлигэр сэрии, охсуһуу, хаан тохтуутун иччитэ.
Ичээн. Ичээн — былыргы сахаларга көннөрү дьон көрбөтүн-истибэтин көрөр-истэр (холобура, көтөр-сүүрэр кэпсэтиитин) уонна онон инники туох буоларын билгэлиир киһи.
Көрбүөччү. Көрбүөччү — инникини эрдэттэн билэр дьоҕурдаах киһи.
Кэрээн. Кэрээн диэн сиэри кэһимээри тугу эрэ оҥороруттан туттунар санаа.
Кэс тыл. Кэс тыл (кэриэс, кэриэс-хомуруос тыл) — киһи өлөрүгэр этэр баҕа санаата, кырдьаҕас киһи эдэрдэргэ кичэлээх истиҥ санаатын, үтүө сүбэтин этиитэ.
Үөр (итэҕэл). Үөр (итэҕэлгэ) — бэйэтигэр тиийинэн эбэтэр оһолго өлбүт киһи кута абааһы буолан тыыннаах курдук илэ сылдьара.
Саха айаҥҥа сыһыаннаах сиэрэ. Саха омуга үгэс быһыытынан айаҥҥа туттар туспа сиэрдээх.
Бу сиэр айылҕаны болҕомтоҕо уурартан, улахан алаастары, улуу үрэхтэри уонна өрүстэри, үрдүк дабааннары ытыктыыртан тахсар. Былыргы саха улахан сирдэри «Эбэ» диэн ааттыыр. Оннук сиргэ сэрэнэн, сэмэйдик туттан ааһар, олохтоох иччилэргэ бэлэх-туһах биэрэр. Төһө да тиэтэйэн испитин иһин аартыкка тохтуу түһэн ааһар, аһыттан (үрүҥ астан) уонна сылгы сиэлиттэн бэрсэр. Улаханнык саҥарбат, ботугураан кэпсэтэр.
Суолга сыппаттар — киһи ыалдьыан сөп, сылдьар суолга харгыс оҥоруллуо суохтаах.
Суолга ииктээбэттэр — ситимнэри кирититэр сатаммат, ойуччу тахсан көҕүрэттиллэр.
Бараары сылдьан барар сирдэрин аатын улаханнык эппэттэр. Хаһан тиийэллэрин улаханнык саҥарбаттар.
Дьон барбытын кэннэ дьиэни харбаабаттар, сууйбаттар. Дьиэҕэ барбыт киһи сабыдыала биир хонук хаала түһүөхтээх — оччоҕо ол сабыдыал иҥэр, киһи этэҥҥэ эргийэн кэлэр кыахтанар.
Ыраах аймахха сылдьар түгэҥҥэр хайаан да кэһиилэниэхтээххин.
Дьиэҕэ кэллэх күн ким да этиһиэ, улаханнык саҥарсыа суохтаах.
Көлөлөөх киһи сатыы киһини олордуохтаах. Кураанах олбоххо көстүбэт эйгэ олорсон айанныыр дии саныыллара былыргы сахалар.
Тохтообут сиргэ бөҕү хаалларбаттар. Айаннаан иһэн тугу да (холобура түннүгүнэн) бырахпар.
Тиэхиньикэ иччилээх буолар дии саныыллар, онон айан көлөтүн куруук сууйа-сото, көрө-истэ сылдьаллар. Алдьаннаҕына үөхсүбэттэр, тэбиэлээбэттэр-охсуолаабаттар.
Саха сиэрэ. Саха сиэрэ — саха омугун үгэскэ кубулуйбут сиэрэ.
Далан аар тай5ам суугуна. Далан «Аар тай5ар суугуна»
Муоданы эккирэтии кедьууьэ суох араас эксперимент 
«Уерэх билиитэ - кылаабынай кердеруу, оскуола улэтэ онон сыаналанар. Бырыьыан намыьах буолла5ына, менуллэртэн атынна туохха да тииьиммэккин. Эн туохтаах да буолларгын, остоойуга турбаккын» (117)
«Убулуей турулуенугэр бырыьыантан ураты барыта - умнулунна - пришкольнай учаастак, тыыннаах муннук, музей, географическай площадка энин барыта» (44)
«Сана завучпут иитии-уерэтии дьыалатыгар, методика5а букатын дуо5ура суо5а кестен та5ыста. Кини була сатаан тугу гыммата5а баарай?» (117)
«Киьибит аны билигин уон икки еннеех индикатор диэнинэн иирэн турда. Аатырар тэрилбит (индикатор) - дьэрэкээн дьэрэкээн еннеех, ытыс са5а фанера лоскуйа. Уон икки ен предмет аайы тус-туьунан суолталаах. Чэ, холобур, математика5а урун ен - плюьу, хара ен - минуьу, кыьыл, куех эмиэ атын дьайыылары бэлиэтиир. Грамматика5а аат тыл биир енунэн, туохтуур иккис енунэн, да5ааьын аат - уьус енунэн. Ол курдук. Учуутал ыйытта5ына о5о санара да барбакка, тыла суох киьилии ханнык эрэ ону кердерер» (117)
«Тылы санарбакка уерэтэр диэн абсурд! Тыл уонна толкуйдааьын биир сибээстээх: о5о тыла ейун кытта, ейе тылын кытта бииргэ сайдар» (118)
Прокопьева Светлана Борисовна ИЕН 1 курс БО-17-2
II Аан дойду сэриитин саҕанааҕы Утарсыы хамсааһына. Утарсыы хамсааһына — II Аан дойду сэриитин саҕана нацистыы Германия уонна кини союзниктара былдьаабыт сирдэригэр тэриллибит былааһы утарсар хамсааһын. 
Араас көрүҥнээх этэ: былаас дьаһалын толорбот буолуу (гражданское неповиновение), пропаганда, тэрилтэлэргэ сабатаас уонна диверсия, күрээбит билиэннэйдэргэ, сууллубут лүөччүктэргэ көмө, Холокост сиэртибэлэрин быыһааһын, сэбилэниилээх утарсыы. Ордук далааһыннаах хамсааһын ССРС, Польша, Югославия уонна Греция сирдэригэр, уонна Арҕаа Европаҕа Италияҕа баар этэ. Европаҕа "үлэлиэхтээх" туһунан этэрээттэр Улуу Британияҕа тэриллибиттэрэ. Оннук этэрээт 1942 сыллаахха Богемия уонна Моравия имперскэй протекторыгар Р. Гейдрихха саба түспүтэ.
Хамсааһын күнэ муус устар 10 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Сааппас. Сааппас — хоту, туундараҕа, кулун тутар саҕана түһэр улахан кутталлаах, уһуннук үрэр, күүстээх арҕаа тыал.
Пахомов Эдуард Иннокентьевич. Пахомов Эдуард Иннокентьевич (1951-2015) — саха скульптора. 
И. Е. Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура үнүстүүтүн бүтэрбит, Арассыыйа художествотын акадьыамыйатын айар мастарыскыайыгар Красноярскайга үөрэммит. 1985 сыллаахха Владивостокка буолбут «Советский Дальний Восток» быыстапка кыттыылааҕа. 
2001 сыллаахха скульпторга Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ анаммыта.
Биллэр үлэлэрэ.
Дьокуускайга сыырка таһыгар турар сэлиичээни, Гагарин куоракка космонавт ийэтигэр мэҥэни оҥорбута.
Үөһээ Бүлүү Исиидэр Бараахап аатынан 1 №-дээх орто оскуолата. Үөһээ Бүлүү Исиидэр Бараахап аатынан 1 №-дээх орто оскуолата - Үөһээ Бүлүү киинигэр баар улуус бөдөҥ оскуолата. 1876 сыллаахха аһыллыбыта. 1947 сыллаахха орто оскуола буолбута. 
1957 сыллаахха РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан аатырбыт судаарыстыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, экэнэмиис Исидэр Бараахап аата иҥэриллибитэ. 50-с сыллар бүтүүлэригэр оскуолаҕа массыынаны, тыраахтары үөрэтии, радиоэлектроникану уонна киномеханиканы үөрэтии саҕаламмыта. Бу саҕалааһын уопута өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар тарҕатыллыбыта. 1966 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан физмат кылаас аһыллыбыта. Бу кэлин ССРС норуодунай учуутала буолбут Михаил Андреевич Алексеев уонна оскуолаҕа отуттан тахса сыл дириэктэрдээбит Дмитрий Спиридонович Спиридонов тэрийиилэрэ этэ. Мантан өрөспүүбүлүкэтээҕи физмат хамсааһын саҕаламмыта.
Далан биографията. Яковлев Василий Семенович-Далан
Яковлев Василий Семенович Чурапчы улууhун Кытаанах нэhилиэгэр 1948 сыллаахха Чурапчы педагогическай училещатын бутэрэн Дьокуускайдаа5ы историческай факультекка уерэммитэ. 
1952 сыллаахха Василий Семеновичы балыйан репрессиялыыллар, Г.П. Башарин дбыалатын туьуттан. Репрессияттан 1954 сыллаахха тахсар. 1956 сыллаахха уерэ5ин бутэрэр. Онтон 1958 сыллаахха С.М. Киров аатынан Омскайдаа5ы тыа хаhаайыстыбатын институтун "инженер-гидротехник" идэтин бутэрбитэ. 1970 сыллаахха ССРС суруйааччыларын чилиэнэ.
Бастакы айымньыта "Дьикти саас" сэhэнэ 1976 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэммитэ, 1978 сыллаахха туспа кинигэ буолбута. Салгыы суруйааччы 1979 сыллаахха"Аар тай5ам суугуна" диэн айыл5а харстыбылыгар анаммыт сэhэнэ Далан диэн литературнай аат мээнэ5э ылыллыбата5ын аа5ааччыларга итэ5эппитэ.
Талаанын сана кэрдиистэрин саха былыргыттануус-ураннык кердерер историческай халбааннаах айымньыдар буолбуттара. 1983 сыллаахха тахсыбыт "Тулаайах о5о" сэhэнэ кыргыс уйэтинээ5и эмнэ Саха сиригэролрбут норуоттар олохторун-дьаhахтарын кердеруу биир ча5ылхай холобура. Суруйааччы бу тема5а сурун улэтин буолбут "Тыгын Дархан" историческай романа 1993 сыллаахха кун сирин керен,аа5ааччылар биhирэбиллэрин, критиктэр урдук сыанабылларын ылбыта, республика общественнаhын иhигэр киэн кэпсэтиини куедьуппутэ. Туох да кууркэтиитэ суох бу роман саха литературатын саамай урдук ситиhиитэ."До5оруом, дабай куех сыырдаргын" 1991, "Кынаттаах ыралар" 1988,романнарын, "Дьыл5ам миэнэ" 1994 автобиографическай роман-эссетын суруйан аа5ааччыларга хаалларбыта. 1996 сыллаахха сэтинньи 27 кунугэр суох буолар.
На5араадалара: Народный писатель Республики Саха (Якутия), Лауреат Государственной премии Р.С.(Я) имени П.А. Ойуунского, Орден Дружбы, Медаль "За доблестный труд в Великой Отечественной войне", медаль "Ветеран труда".
Эдэр сааhын сылларын туhунан Далан икки беден айымньыны, романы суруйбута: &lt;До5оруом, дабай куех сыырдаргын&gt; (1985), &lt;Дьыл5ам миэнэ&gt; (1994). Манна 1940-1950-с сыллар кирбиилэригэр Сэргэлээххэ студеннар, тыа сиригэр холкуостаахтар олохторун, ыраларын ойуулааhына сурун геройдар уобарастарын ненуе арыллар. Маннайгытыгар аа5ааччы бол5омтотун Ньургун Тулааhынап, оттон иккис, документальнай романна студеннар Михаил Иванов уонна ааптар, эдэр суруйааччы Афанасий Фёдоров уобарастара тардаллар. &lt;Дьыл5ам миэнэ&gt; эссе-роман бутэhик туhумэ5эр Далан маннык суруйар: &lt;Соро5ор: &lt;Олорбут олоххун астана5ын дуо?&gt;- диэн аа5ааччылар ыйытааччылар. &lt;Астыммаппын. Хомойобун&gt;,- быhаччы хоруйдуубун . Мин Сталин кэмигэр олорбуппуттан хомойобун. Барыны-бары билиэхтээх-керуехтээх айыл5аттан бэриллибит бырааппын былдьаппыт, кенулбун куемчулэппит тегуруччу бобуулаах тун хааhах кэмнэ олорбуппуттан хомойобун&gt;. Ол кэнниттэн холку, мындыр тумук тыллар кэлэллэр: &lt;Аас-туор олохтон эт сиин аччыктыырынаа5ар, ей-санаа ааhара-туорара, муомурара ордук ыар охсуулаах. Ону иккиэннэрин да5аны сталинизм биhиги келуенэ5э толору биллэрбитэ&gt;.
Сибиир татаардара. Сыбырдар (сыб. сыбырлар) - арҕаа Сибииргэ олорор татаардарга сыһыаннаах түүр омуктара
Ксенофонтов Василий Никифорович. Василий Никифорович Ксенофонтов
Эдэркээн баҕайы кэргэннии дьон хаартыскалара... Мааны таҥастаах= ыраас сэбэрэлээхэдэр дьахтар бэйэтин сыанатын билиммиттии дуоспуруннаахтык кытаанах соҕустук туттан олорор. Номоҕон= эйэҕэс сирэйдээх-харахтаах= кыраһыабай киһи аҥар илиитин араҥаччылыырдыы нарын иэйиилээхтик кэргэнин санныгар уурбут. Бу Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы кыанар эрэ ыалын уола Баһылай Ксенофонтов Нөмүгү нэһилиэгин сис баайдара Кирилловтар Кэтириинэ диэн кыыстарын кэргэн ылан саҥардыы ыал буолан олороллор. Хаартыска XIX уйэ 70-80-с сыллрынааҕы кирбии кэми кэрэһилиэн сөп. Бу эдэркээн дьон инники дьылҕалара хайдах түстэммитэ буолуой?
Итинтэн ыла отуча дуу= арыый ордук кэм ааспытын кэннэ иккис хаартысканы көрүөҕүҥ. Үөһэ көрбүт эдэр киһибит - бу сүүнэкэлээх ыал аҕа баһылыга. Арҕаа Хаҥалас
Эуразия. Эуразия — сир саарын улахан материга. Иэнэ - 54,759 мөл км². Ити Африканы уонна Хотугу Американы холбуу ылбыкка тэҥнэһэр, кураанах сир бүтүннүүтүн 1/3 ылар. Аан дойду нэһилиэнньэтин 70% тахса киһи олорор, нэһилиэнньэтин ахсаана 5 млрд тахса. 
Евразияҕа сир саарын саамай үрдүк хайата Джомолунгма (Эверест), саамай улахан күөл Каспий байҕала, саамай дириҥ күөл - Байкаал, саамай улахан иэннээх Тибет хайата, саамай улахан Арабия тумул арыыта, саамай улахан географиктааҕы уобалас - Сибиир, кураанах сир саамай намыһах туочуката - Өлбүт муора намтала. Евразияҕа сир саарын саамай тымныы полюһа - Өймөкөөн бааллар.
Дойдулара.
Эуразияҕа, арыыга турар дойдулары кытта аахтахха 94 дойду баар: (Акаары ба5ыйытык уларытыллыбыт дии санаабаккыт дуо?)
Уйгур тыла. Уйҕуур тыла (уйг."Уйғурчә, Уйғур тили", "ئۇيغۇرچە", кыт. 维吾尔语 "вэйвуэрюй Wéiwú'ěryǔ") диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ, узбек тылыгар чугас. Кытай Синдьээн-Уйҕуур Аутоном Оройуонун официалык тыла.
Саңарар дьон ахсаана - 10-25 мөлүйүөн киһи. Синдьээнтэн ураты уйгур тыла Казахстаҥҥа (300 000 киһи) , Кыргызстаҥҥа, Узбекистаҥҥа уо д.а. уйгурдар олорор сирдэригэр туттуллар.
Синдьээҥҥэ ил тыл буоларын быһыытынан олох элбэх эйгэтигэр (делопроизводство, телевидение, радио, Интернет) туттуллар. 
2017 сыллаахтан ыла уйгур тыла үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэтиллэрэ тохтообута. Онон оскуолаларга уруккутун курдук аҕыйах ахсааннаах омуктарга аналлаах төрөөбүт тылы үөрэтэр предмет аны көрүллүбэт. Онон Синдьээн оскуолаларыгар үөрэтии бүтүннүү кытай тылыгар көһөн турар. 
Уйҕуур тыла түүрүк тылга киирсэр да буоллар, фарси, араб, нуучча уонна кытай тыллар улахан сабыдыалларын ылыммыт тыл.
Суруга-бичигэ.
Билиҥҥи кэмҥэ уйгур тылыгар араб алпабыыта туһаныллар. Ааспыт үйэҕэ 1965 сыллаахтан 1982 с. дылы Кытайга уйгур тылыгар латын алпабыыта туттуллар этэ. Казахстаҥҥа уо д.а. Орто Азия дойдуларыгар олорор уйгурдар билиҥҥи кэмҥэ кириллицанан тутталар.
Ону таһынан уйгур кириллицата икки буукубалара - Ю уонна Я, латин уонна араб бичиктэригэр икки буукубанан суруллар.
Морфологията уонна синтаксиhа.
Түһүктэр.
Уйгур тылыгар 6 түһүк баар.
Лексиката.
Уйгур лексикатыгар элбэх кэлии тыл баар. Түүрүк тылларыттан ордук казах, узбек уонна чагатай тылларыттан киириилэр элбэхтэр. Ону таһынан 10-с үйэттэн ыла саҕалаан уйгур омуга исламҥа көспүтүн кэннэ элбэх тыл араб уонна фарси тылларыттан киирбиттэрэ. 19-20 үйэҕэ уйгур лексиката нуучча уонна кытай тылын сабыдыалын ылыммыта.
Лабрадор-ретривер ыт боруодата. Лабрадор-ретривер () диэн ыт боруодалара. Аан бастакы айалларыгар кусчут ыт курдук оҥорон таһаарыахтарын баҕарбыттара. Бу боруода ыттары отой бултуу барарга илдьэ сылдьаллар кинилэр онно киһи быаһаан комолоһоллоро эбэтэр кус тутан аҕалаллара. Лабрадор-ретривер аан бастыкы Ньюфаундленд диэн арыыга үөскээбиттэр Канада диэн дойдуга.
Боруода остуоруйата Лабрадор-ретривер остуоруйата XIX үйэҕэ саҕаланар. Ол үйэҕэ Ньюфаундленд арыыга "кыра Ньюфаундленд" () диэн боруода ыттарбааллар эбит, кинилэриолохтоох балыксыттар үксүн доҕор оҥостон илдьэ сылдьыбыттара. Питер Хокер () диэн англичанин ол боруода ыттартан хас даҕаны ыты бэйэтин дойдутугар Великобританияҕа илдьэ кэлбит, ол аҕалан баран "St. John's Breed of Newfoundland" диэн ааттаабыт. Ол кэнниттэн эрийэ буруйа туулээх ретривердары кытта кириэстии аасыһыннарбыттарыгар Лабрадор-ретривер диэн боруода үөскээбит.
Сукуй. Сукуй — бүтэй эҥэрдээх, тимэҕэ суох аллараанан кэтиллэр улахан саҕынньах.
Чорнухы. Чорнухы () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 534 (2017).
Чутовэ. Чутовэ () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 147 (2017).
Freestyle Script. Freestyle Script – бичикб чертёж Martin Wait иһигэр 1981. Модьу үөрэнииҕа Freestyle Script чертёж иһигэр 1986. Кини сиэ түөрт үөрэнии: Regular, Bold, SH Reg Alt, dan SB Reg Alt.
Дорҕоон аралдьыһыытынан тылы үөрэтии. Дорҕоон аралдьыһыытын тылы үөскэтэр ньыма быһыытынан туттууну татаар тылын үөрэхтээхтэрэ бэлиэтииллэр. Бу суолунан биир төрүттээх, биир этиллиилээх эбэтэр суруллуулаах тылы туспатытаары ханнык эмэ дорҕоону аралдьыһыннараллар. Тылга биир төрүттээх эрээри,туспа этиллиилэнэн ураты суолталаммыт тыл балачча көстөр. Маны сэргэ саха бэйэтин тылыгар дьүөрэ этиллиилээх киирии тыл баар буолар,олору сурукка туспатык суруйуу үгэһэ туттуллар. Маннык ньыманан тыл суолтатын олохсутууну эмиэ дорҕоон ньыматынан үөскэтии диэххэ сөп.
Саха тылыгар дорҕоон аралдьыһыытынан үөскээбит эбэтэр саҥа тыл курдук өйдөнүөн сөп ханыылаах маннык тыллары ааттыахха сөп: онтон - оттон, ол диэн ыйар солбуйар ааттан үөскээн баран суолталара маҥнай түөлбэ тылыгар аралдьыспыт. Кэлин литэрэтиирэ тылыгар ол олохсутуллубут:остуоруйа - устуоруйа. Бу нууччаттан киирии история диэн тылы маҥнай "сказка" суолтаҕа, кэлин төрүт суолтатыгар туттар буоллулар:сонун-солун. Бу тыл литэрэтиирэ тылыгар кыайан олохсутулла илик. Дьиҥэр, түөлбэ тылыгар сонун "свежий, новый"диэн өйдөнөр, оттон солун "новость" диэн буолар. Маннык олохсутуллуон сөп:кын-гын. Бу тылы "оҥор" диэн суолталаах биир төрүттээх курдук өйдөнөр.Ол гынан баран эр киһи дьахтары кытта таптаһалларын бэлиэтииргэ кын суолтатын олохсуппуттар. Сорох түбэлтэлэргэ биирдик кын эрэ көрүҥүнэн тутталлар.Баҕар, бу төрүт туспа төрүттээх тылы биирдик этэр буолуохтарын сөп:айылҕа-айылгы. Сахалыы саҥаҕа бу суолталара туспа тылы үгүс дьон араарбат,айылҕа диэн туттар.Дьиҥэр, айылҕа "природа" тылын икки суолтатыгар о5устаран, бу тыллары солбуннара туттар үгэс үөскээбит быһыылаах: өттүк-өртүк. Бу биир төрүттээх тылы түөлбэ тылыгар араас суолтаҕа тутталлар. Ол курдук өттүк киһи тааһын, атыннык атаҕын таас аннынааҕы уҥуоҕун ааттыырга туттуллар. Онтон өртүк диэн сүөһүнү хайаан аһатар мэччирэҥи ааттыыллар.Күөл уһун атаҕын быһан хааччах оҥорон киһи өттүгэр ханыылаан үөскэппит тыллара буолар.Бис-биис диэн биирдик этиллэр туспатык суруллар тылы бу бөлөххө киллэриэххэ сөп. Бис диэн нууччаттан киирии,тыйаатырга артыыс толоруутун биһирээн "браво" диэн суолталаах хаһыытыыр тыл,дьиҥэр, биис диэн этиллэр. Ону араараары бис диэн суруйабыт.Биис "уус","төрүт","омук" диэн суолталаах нууччалыы "племя","род", диэн өйдөбүллээх тыл.
Маннык туспатыйар тылларга өссө киириэхтэрин сөп:айыы-аньыы-аJыы"творение-грех-божество" суолтаҕа. Тайах-таJах"палка-лось" суолтаҕа. Маныаха майгынныыр суолтаҕа бу күн - бүгүн, ол кэннэ-уонна, сарсын эрдэ- сарсыарда о.д.а.биир төрүттээх тыллар туспа ис хоһооннонон туттуллуулара эмиэ киирсиэхтэрин сөп.
Дорҕоон аралдьыһыыта. Дорҕоон аралдьыһыытын тылы үөскэтэр ньыма быһыытынан туттууну татаар тылын үөрэхтээхтэрэ бэлиэтииллэр. Бу суолунан биир төрүттээх, биир этиллиилээх эбэтэр суруллуулаах тылы туспатытаары ханнык эмэ дорҕоону аралдьыһыннараллар. Тылга биир төрүттээх эрээри,туспа этиллиилэнэн ураты суолталаммыт тыл балачча көстөр. Маны сэргэ саха бэйэтин тылыгар дьүөрэ этиллиилээх киирии тыл баар буолар,олору сурукка туспатык суруйуу үгэһэ туттуллар. Маннык ньыманан тыл суолтатын олохсутууну эмиэ дорҕоон ньыматынан үөскэтии диэххэ сөп.
Саха тылыгар дорҕоон аралдьыһыытынан үөскээбит эбэтэр саҥа тыл курдук өйдөнүөн сөп ханыылаах маннык тыллары ааттыахха сөп: онтон - оттон, ол диэн ыйар солбуйар ааттан үөскээн баран суолталара маҥнай түөлбэ тылыгар аралдьыспыт. Кэлин литэрэтиирэ тылыгар ол олохсутуллубут:остуоруйа - устуоруйа. Бу нууччаттан киирии история диэн тылы маҥнай "сказка" суолтаҕа, кэлин төрүт суолтатыгар туттар буоллулар:сонун-солун. Бу тыл литэрэтиирэ тылыгар кыайан олохсутулла илик. Дьиҥэр, түөлбэ тылыгар сонун "свежий, новый"диэн өйдөнөр, оттон солун "новость" диэн буолар. Маннык олохсутуллуон сөп:кын-гын. Бу тылы "оҥор" диэн суолталаах биир төрүттээх курдук өйдөнөр.Ол гынан баран эр киһи дьахтары кытта таптаһалларын бэлиэтииргэ кын суолтатын олохсуппуттар. Сорох түбэлтэлэргэ биирдик кын эрэ көрүҥүнэн тутталлар.Баҕар, бу төрүт туспа төрүттээх тылы биирдик этэр буолуохтарын сөп:айылҕа-айылгы. Сахалыы саҥаҕа бу суолталара туспа тылы үгүс дьон араарбат,айылҕа диэн туттар.Дьиҥэр, айылҕа "природа" тылын икки суолтатыгар о5устаран, бу тыллары солбуннара туттар үгэс үөскээбит быһыылаах: өттүк-өртүк. Бу биир төрүттээх тылы түөлбэ тылыгар араас суолтаҕа тутталлар. Ол курдук өттүк киһи тааһын, атыннык атаҕын таас аннынааҕы уҥуоҕун ааттыырга туттуллар. Онтон өртүк диэн сүөһүнү хайаан аһатар мэччирэҥи ааттыыллар.Күөл уһун атаҕын быһан хааччах оҥорон киһи өттүгэр ханыылаан үөскэппит тыллара буолар.Бис-биис диэн биирдик этиллэр туспатык суруллар тылы бу бөлөххө киллэриэххэ сөп. Бис диэн нууччаттан киирии,тыйаатырга артыыс толоруутун биһирээн "браво" диэн суолталаах хаһыытыыр тыл,дьиҥэр, биис диэн этиллэр. Ону араараары бис диэн суруйабыт.Биис "уус","төрүт","омук" диэн суолталаах нууччалыы "племя", "род", диэн өйдөбүллээх тыл.
Маннык туспатыйар тылларга өссө киириэхтэрин сөп:айыы-аньыы-аJыы"творение-грех-божество" суолтаҕа. Тайах-таJах"палка-лось" суолтаҕа. Маныаха майгынныыр суолтаҕа бу күн - бүгүн, ол кэннэ-уонна, сарсын эрдэ- сарсыарда о.д.а.биир төрүттээх тыллар туспа ис хоһооннонон туттуллуулара эмиэ киирсиэхтэрин сөп.
Кэпсээн. Кэпсээн (нууч. ) — сэһэргээһин форматынан суруллубут кыра кээмэйдээх эпическэй айымньы. Кэпсээҥҥэ киһи олоҕун биир быстах түгэнэ ойуччу ылан көрдөрүллэр, онно суруйааччы айымньы тематын, персонаж майгытын толору арыйар. Кэпсээн ким эбэтэр туох туһунан ордук сиһилии кэпсиирэ айымньыга сүрүн герой буолар. Кэпсээн хоһуйар түбэлтэтигэр, быһылааныгар атын дьон эмиэ кыттар, сорох аата эрэ ахтыллан ааһар. Кинилэр бары сүрүн герой кимин-тугун, майгытын-сигилитин туһунан ордук сиһилии билэргэ, өйдүүргэ көмөлөөх ойоҕос геройдар.
Кэпсээн сайдыыта.
Саха литературатыгар кэпсээн жанрын А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев олохтообуттара. Советскай кэмҥэ бу жанры Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, Софрон Данилов, Николай Габышев уо.д.а. салгыы сайыннардылар. Н.А. Габышев кылгас кээмэйдээх кэпсээн маастарын курдук киэҥник биллибитэ. Кини "Сүүс кэпсээн" хомуурунньугар кылгас, ытыс саҕа, улахан кээмэйдээх кэпсээннэрэ киирбиттэрэ.
Сатира. Сатира — олох омсолоох өрүттэрин, хаалынньаҥ өйү-санааны сууһарыылаахтык күлэр, дьүүллүүр-сэмэлиир айымньылар (арамаан, сэһэн, кэпсээн, пьеса, хоһоон).
Сатирическай суруйууга ааптар олох омсолоох өрүттэрин кырдьыгынан буолан түһэрэн, күлүүлээх өттүн омуннаан, арыт гротеск сиэринэн дарбатан көрдөрүөн соп, ол куһаҕаны, түктэрини ордук чаҕылхайдык, ордук кэлэтиилээхтик арыйар, ону утары охсуһууга бар дьону күүскэ туруорар.
Сатира былыргыттан сайдыбыта (былыргы Римҥэ поэт Ювенал суруйуулара, Петроний «Сатирикон» диэн романа, Грецияҕа — Аристофан комедиялара). Саҥа бириэмэҕэ Англияҕа Джонатан Свифт, Францияҕа Франсуа Рамбле курдуктар феодальнай бэрээдэги, духовнай аймаҕы сууһарыылаахтык саралаан күлбүттэрэ.
Советскай литератураҕа В.Маяковскай «суостаах күлүү» диэн ааттаабыт советскай тутул остоохторун сууһарар сатирическай хоһоонноро, Демьян Беднай үгэлэрэ. Советскай сатира — үрдуктүк сайдыбыт жанр. Кини билиҥҥи кэм араас хаалынньан майгыларын, «буржуазнай» идеологияны уонна кини сабыдыалын утары охсуһарга уһулуччу суолталаах сытыы орудие.
Сатира мэлдьи норуот айымньытыттан сиэттэрэн, норуот өйүгэр-санаатыгар тирэҕирэн сайдар. Саха биллиилээх поэттара, суруйааччылара бары кэриэтэ сатираҕа холонон короллор, оттон ону төрүттээччилэринэн Өксөкүлээх Өлөксөй уонна Былатыан Ойуунускай буолаллар.
Шишкова Оксана Валерьевна. Оксана Валерьевна Шишкова (, бэс ыйын 10, 1991) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона. 
Олоҕун олуктара.
Оксана Валерьевна Шишкова бэс ыйын 10 күнүгэр 1991 сыллаахха Харьков куоракка төрөөбүт. Үс сааһыттан акробатика гимнастикатынан дьарыктаммыта. Сэттэ сааһыттан кунг-фунан дьарыктаммыт. Уон сааһыгар хараҕа мөлтөөн барбыт, хараҕынан инбэлиит буолбут. Уон үс сааһыттан паралимпиада чэпчэки атлетикатынан дьарыктаммыт (100 м уонна 200 м), «Украина спордун маастарын» нуорматын толорбут. 2003 сыллаахха Украина чэпчэки атлетикаҕа чөмпүйэнээтигэр кыттыбыт. 2004 сыллаахтан харахтара мөлтөх оҕолор үөрэнэр № 12 оскуола-интэринээтигэр олорон хайыһарынан уонна биатлонунан дьарыктаммыт. Оскуоланы бүтэрээт Харьковтааҕы зооветеринария акадьыамыйатыгар «Кинолог» идэтигэр киирбит.
Павлов Борис Иванович. Павлов Борис Иванович — бэйиэт, кэпсээнньит, суруналыыс (Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ), «Көмүөл» кинигэ кыһатын тэрийээччитэ, бас билээччитэ, салайааччыта.
Томпо улууһун Кириэс Халдьаайытыттан төрүттээх. Сэтинньи 15 күнүгэр 1959 сыллаахха төрөөбүтэ.
Дьокуускай мээрийэтин "Киин куорат (хаһыат)" диэн сахалыы хаһыатын бас эрэдээктэринэн үлэлии сылдьыбыта.