mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Сэллик туһунан тугу билиэххэ.... Сэллик ыарыы.
Сэллик (туберкулез, чахотка) түҥ былыргыттан биллэр ыарыы. Таас үйэҕэ олорбут, Египет пирамидаларыгар дьон дьардьамаларыгар сэллигинэн ыалдьыбыттара ала-чуо көстө сылдьарын булбуттара. Сэллик туһунан уонна Авиценна сиһилии суруйбуттара. 
Сыл аайы аан дойдуга 1,4 мөл. киһи сэлликтэн өлөр. Бу ыарыы кыраныыссаны, омугу, сааһы, социальнай балаһыанньаны билиммэт. Арассыыйаҕа сэллиги утары охсуһуу дойду куттала суох буолуутун кыһылҕаларыгар киллэриллэн турар. 
Киһи тоҕо сэлликкэ хаптарарый?
Эт-сиин ыарыыга утарсарын мөлтөтөллөр: күүстээх стресс, аанньа аһаабат буолуу, табахтааһын, арыгыны элбэхтик иһии, сибиэһэй салгыҥҥа сылдьыбат буолуу. Ону таһынан ВИЧ- тээх киһи сэллигинэн кэбэҕэстик ыалдьар.
Эт-сиин көмүскэнэр күүһүн туох өһүлүөн сөбүй?
Тыынар уорганнарыгар олус элбэх сэллик палочката киирэн хааллаҕына, этиҥ-сииниҥ тулуктаһыа суоҕун сөп. Сэлликтээх киһини кытта өрүү алтыһар буоллаххына, эккиҥ-сииҥҥин инфекция куруук атаакалыыр. 
Оҕолор, улаатан эрэр обургу оҕолор, хат дьахталлар, кырдьаҕас дьон сэлликкэ ордук хаптарымтыа буолаллар. 
Сэллик хайдах сыстарый?
Сэллиги тарҕатааччы – тыҥатыгар сэлликтээх киһи. Сөтөллөр кэмҥэ, тыынарга даҕаны сэллик бактериялара көтөн тахсаллар. Бактериялаах быыкаа таммахтар аттыгар баар доруобай киһи тыҥатыгар киириэхтэрин сөп. Сэлликтээх киһи тыыммыт салгына, сөтөллүбүтэ салгыҥҥа хас да чаас сылдьыан сөп. Ону таһынан инфекция киһи этигэр-сиинигэр сэлликтээх кыыллартан эмиэ сыстар, холобур, ситэ буспатах эттэн уонна сиикэй үүттэн.
Ыарыыттан хайдах харыстанабыт?
Сэлликтэн чөл олоҕу тутустаххына ордук харыстанаҕын. Кытаанах доруобуйаланар туһугар ниэрбэ систиэмэтэ доруобай буолуохтаах. Онон стресстэн харыстаныахтааххын. Аһыҥ-үөлүҥ иҥэмтэлээх белогунан баай буолуохтаах. Ону таһынан куруук сууна-тараана сылдьыахтааххын. Доруобуйаны көрүнэргэ күн аайы сөптөөх эт-сиин ноҕурууската эмиэ наада. Үлэҕэр, дьиэҕэр хостору куруук салгылата, быылын сото, сууйа сылдьыахтааххын. Быыллаах хоско сэллик бактерията түргэнник тарҕанар.
Ыарыыны эрдэттэн билэр туһугар сэллик бастакы сибикилэрэ билиннэ даҕаны бырааска көрдөрүөхтээххин.
Ыарыы сибикилэрэ:.
- 2-3 нэдиэлэ устатыгар уонна онтон уһун тохтообот сөтөл;
- Түөс иһигэр ыарытыннарар;
- Дьүдьэйии;
- Силлээтэххинэ хааннаах буолар;
- Түүнүн тиритэн тахсаҕын;
- Сотору-сотору кыраадыстанаҕын;
- Туругун мөлтүүр, сэниэтэ суох буолаҕын;
- Былчархайдарыҥ көбөллөр, улааталлар.
Ити сибикилэртэн биирэ эмит баар буоллаҕына, тута бырааска көрдөрө оҕус.
Оҕуруокка - эмтээх үүнэйи. Оҕуруокка - эмтээх үүнээйи.
Үүнээйи фармокологическай эттиктэрэ (алколоида, гликозида, салонина, тамина, ферменэ, витамина, гормона, фитонцида) төһөнөн дэлэй да, соччонон эмтээх буолар. Айылҕа “аптекатыгар”, ойуурга, этикеткэтэ суох эмп-томп ахсаана суох элбэх, ол иһин хас биирдии киһи сыыһа, халты туттуон сөп. Оннооҕор сүлүһүннээх үүнээйи хайа да атын сибэккитээҕэр кэрэ, киһи болҕомтотун тардар көрүҥнээх буолар.
Аныгы медицинаҕа эмтээх от 230 араас көрүҥэ биллэр. Онтон 22%-на анаан үүннэриллэр, атына ойуурга үүнэр. 
Отунан эмтэнэр кэмҥэ анал диетаны тутуһарга сүбэлииллэр: түргэнник иҥэр, чэпчэки аһы сиэххэ сөп, алкогольнай утахтары уонна тумалары көҥүллээбэттэр, табахтаабаттар. Ону таһынан, ас ыыһаммыт көрүҥнэрин, сыаны-арыыны, эти сиир соччо табыгаһа суох. Норуот ньыматынан уонна отунан саҥа эмтэнэр киһи буоллаҕына, бастакы нэдиэлэҕэ даҕаны икки төгүл кыччаталлар. Уонна ыарыһах хайдах туруктааҕын үөрэтэн, эмтээх оттору сиһилии билэр врач көрүүтүнэн-истиитинэн салгыы эмтииллэр.
Оҕуруоппутугар үүнэр эмтээх үүнэйилэр.
Моркуоп. Бу – поливитаминнай оҕуруот аһа, киһи уопсай туругун тупсарар, чэбдигирдэр аналлаах. Сүрэх, тымыр, куртах, оһоҕос, харах уонна да атын органнар ыарыыларыгар туһалаах. Онуохай сибиэһэй да, кэнсиэрбэлэммит да сүмэһинэ ордук барсар. Ангинаҕа, стоматитка моркуоп сүмэһининэн айаҕы сайаҕаналлар. Оттон ларингит, бронхит ыарыыларга моркуоп сүмэһинин уонна мүөтү – биир бииргэ буккуйан остолубуой ньуосканан күҥҥэ 4-5-тэ сииллэр. Ити курдук, моркуоп сүмэһинэ бэттээхэй эмп.
Горох. Биологически актыыбынай, итиэннэ иҥэмтэлээх уонна битэмииннээх эттиктэрэ элбэх буолан, быар, бүөр ыарыылаах дбоҥҥо биир саамай сыаналаах, эмтээх диетическэй аһылык. Горох суурадаһынан бүөр тааһын илдьиритэр, суурайар диэн этэллэр. 
Оҕурсу Оҕурсу сүмэһинин туһатын туһунан бары билэбит. Бу сүһүөх араас ыарыыларыгар көмөлөһөр диэн этэллэр. Тиис, миилэ куһаҕан туруктаах буоллаҕына оҕурсу сүмэһинин иһэллэр. Оттон саҥа үргэммит оҕурсуну күн аайы киилэ аҥарын сиэтэххэ, баттаҕын уһуур. Оҕурсу сибиэһэй сүмэһинэ тирии бааһын түргэнник үтүөрдэр, оһоҕос ыарыытын намырытар, араас пигментнэй бээтинэлэри, хатааллары эмтиир. Сирэй тириитэ мэлдьи ыраас, сибиэһэй, тэтэркэй буоларыгар дьахталлар оҕурсуну, яблоконы теркалаан нэдиэлэҕэ биирдэ мааска оҥостоллор.
Туһаныллыбыт литература.
 Павлова Людмила ЛД 104/2 оҥордо.
Колмогоров Василий Егорович. Колмогоров Василий Егорович — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Василий Егорович Колмогоров 1922 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Кэбээйи оройуонугар төрөөбүтэ. 1943 сыллаахха фроҥҥа ыҥырыллан Ийэ дойдутун көмүскээбитэ. Сэрии кэнниттэн Дьокуускайдааҕы пединституту, онтон кэлин Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ. 1961-1977 сылларга ССКП Намнааҕы райкомун секретарынан үлэлээбитэ. 1978 сылтан – Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин тэрийэр-инструкторскай отделын сэбиэдиссэйинэн, 1984-1991 сылларга Саха АССР Министэрдэрин Сэбиэтин Архивнай управлениетын инспекторынан үлэлээбитэ.
Инсульт - тымыр быһа барыыта. Инсульт диэн киһи төбөтугэр тымыр быстан эбэтэр бүөлэнэн, хаан эргиирин кэһиллиитэ. Бөлүөх хаан (тромб) эбэтэр быстыбыт тымыртан тохтор хаан мэйии хаанынан хааччыллыытын кэһиллиитэ. 
Кислород уонна глюкоза киирбэтиттэн мэйии килиэккэлэрэ өлөллөр, илии-атах, саҥа-иҥэ уонна төбө улэлэрэ кэһиллэр.
Арассыыйаҕа ыалдьааччы ус гыммыт биирэ улэлиир саастарыгар сылдьан дьон эбит буоллаҕына, инсульт кэнниттэн 20%-тан элбэҕэ суох киһи эрэ улэлиир турукка төннөр. Ону таһынан кэнникиннэн инсульт саастаах эрэ дьону буолбакка, 20-30 саастаахтары, бэл диэтэр, оҕолору охсор буолбутун бэлиэтиир наада. 
Инсульт кими баҕарар охсуон сөп. Оһол тумугэр бөлүөх хаан үөскээһинэ эбэтэр аневризм (тымыр эркиннэрэ мөлтөөн бөлтөйөн тахсыыта) сайдыыта ардыгар кыайан хонтуруолламмат буоллаҕына, маннык ыарыылаах эбэтэр дьаллыктаах дьон, сэрэниэххитин наада.
Сэрэнин!
Инсульт 55 саастарыттан аҕа саастаахтары ордук үгүстүк охсор. Ону кытта чугас аймахтара маннык ыарыыттан эмсэҕэлээбит дьону. Оттон 45–55 саастаахтары ылар буоллахха, эр дьон дьахталлардааҕар икки төгүл элбэхтик ыалдьаллар. 
Ыарыы түөрт гыммыт үһэ — ишемическэй инсульт. Ол аата бөлүөх хаан мэйии тымырын бүөлээһинэ. Геморрагическай инсульт (мэйиигэ тымыр быстыыта) быдан сэрэх. 
Мэйии улахана суох учаастага эмсэҕэлээтэҕинэ, илии-атах мөлтөөн барар. Оттон улахан буоллаҕына, баралыыстан саҕалаан өлүүгэ тиэрдэр. Ыарыы содула мэйии эмсэҕэлээбит кээмэйиттэн эрэ буолбакка, тарҕаныытын хайдах бохсортон тутулуктаах. 
Инсульт охсубут үгүс дьоно биир өттулэрэ бүтүннүү эбэтэр сорҕото босхоҥ буолар, саҥалара мөлтүүр, хойууларын-убаҕастарын кыайан туппат буолаллар. Өйдөрө мөлтүүр. Инсульт бастаан киһиэхэ биллибэт. Аҕыйах мүнүүтэнэн хаанынан хааччыллыбат мэйии учаастактара өлөн киирэн бараллар, оччоҕуна эрэ содула биллэн барар.
Сэрэтии!
Инсульт профилактиката туох-ханнык иннинэ чөл олоҕу тутуһууга олоҕурар.
Артерия баттааһынын мэлдьи кэтии сылдьыахха наада. Баттааһын 140/90 мм. рт. ст. Ордуо суохтаах. 
Табаахтаамаҥ эбэтэр табахтан төһөннөн эрдэ аккаастанаҕын да, соччоннон үчүгэй.
Аскытын төһө кыалларынан кыратык туустааҥ. Кэнсиэрбэлэртэн, полуфабрикаттартан аккаастаныҥ – баларга тууһа олус элбэх.
Хааҥҥытыгар холестерин таһымын хонтуруоллуу сылдьыҥ – саамай элбээбитэ 5 ммоль/л буолуохтаах.
Элбэх оҕуруот аһын, фруктаты сиэҥ, саахардаах астан аккаастаныҥ, сыалааҕы – арыылааҕы сиэмэҥ.
Арыгы иһимэҥ. Инсульт чуолаан арыгы испиккит кэнниттэн сотору буолаат охсуон сөп.
Ыарыы биллибэккэ барар. Биллиэн иннинэ ыарыы бэрт өр кэм устата сайдар. Ол иһин эмискэччи охсор курдук. Дьиҥэр, эккэр – хааҥҥар уларыйыы уһуннук барар. Ол иһин ыарыыны эрдэттэн бохсуохха, чөл олох бириинсиптэрин билиэххэ, олору тутуһуохха наада.
Туһаныллыбыт литература.
Ыстатыйаны суруйда ХИФУ Мед. институтун устудьуона Федоров Андрей
Таппагаров. Николай Семенович Таппагаров
Уоттуга төрөөн-үөскээн олорон ааспыт дьоннортон биир чаҕылхайдара Таппагаров Николай Семенович буолар. Кини төрдө-уудһа олус дьадаҥылар эбит. Эһэтэ Таҥхар буор балыксыт эбитэ үһү. Тадҥхар икки уоллаах эбит. Улахан уола Таппаҕар диэн сытыары-сымнаҕас, өйдөөх-төйдөөх киһи эбит. Кэлин бэйэтэ эмиэ үрүҥ ас, бурдук, имиллибит тирии тиэйэн тахсан эргинэн добуочча үбү-баайы мунньуммут. Түөрт уонча табалаах, уонча сылгылаах, сүүрбэччэ ынахтаах сэниэтик олорор ыал буолбут. Сирэ-уота Уотту нэһилиэгин хоту уһугар Төбүрүөн, Илим былдьаабыт, дьиэтэ-уота Тоһоҕолоох үрэҕэр баара.
Тадҥхар кыра уола Ырдьыгыныыр Өндүрэй диэн. Ырдьыгыныыр өйдөөх киһи эрээри олус киҥҥээх, ыгым майгылаах киһи үһү. Туспа ыал буолан сэниэтик олорбут.
Таппаҕар икки уоллаах эбит. Улахан уола Николай Семенович Таппагаров, кыра уола Гаврил Семенович Таппагаров. Гаврил Семенович Бүлүү улууһун Балаҕаччытыттан кэргэннэнэн, онно олохсуйбута. Элбэх ыччаттардаах.
Николай Семенович II Чочу Өргүөтуттэн кэргэннэнэн, эмиэ дьонуттан арахсан кэргэнин дойдутугар олохсуйбут. Кылаҥый диэн алааска олорбуттар. Онтон ийэтэ өлөн, аҕата кырдьан хаһаайыстыбатын көрүнэр кыаҕа суох буолбуттар. Тоһоҕолооххо аҕатыгар көһөн кэлбиттэр. Онно кэлэн сир оҥоһуутунан, сүөһү иитиитинэн дьарыктанан орто сэниэ ыал кэккэтинэн олорбуттар.
1936 сыллаахха Саха сиригэр тыа ыала колхозка кургүөмнээн киириитэ тиһэх күннэригэр тиийбитэ. Аҕыйах ахсааннаах биирдэм хаһаайыстыбалар наһаа үрдүк нолуоктартан күһэллэн колхоз суолунан бараллара чуолкайдаммыта. Оччолорго тэриллибит кыра колхозтар сорохторо тэрилтэ-хаһаайыстыба өттүнэн бөҕөргөөн испиттэрэ. Ол туоһутунан Николай Семенович Таппагаров салайар Сталин аатынан колхозка Саха сирин айылҕатыгар муҥутуур үрдүк үүнүүнү ячмень культуратыгар ылыллыбыт. Кини Куорума диэн 0,98 га сиртэн гааттан ортотунан 112 ц ячмень үүнүүтүн ылбыта. Бу кырыга ким да истибэтэх да, көрбөтөх да үүнүүтэ этэ. Дьон барыта сөҕөн-махтайан республика үрдүнэн "таррагаровскай үүнүүнү ылар иһин" диэн девизтээх киэҥ агитационнай-маассабай үлэни ыыппыта.
Н.С. Таппагаров Москваҕа тиийэн нөҥүө сылыгар Ленин аатынан Бүтун Союзтааҕы тыа хаһаайстыбатын Академиятын сессиятыгар кыттан туран ячмень культуратыгар үрдүк үүнүү маастара буоларын туһунан көмүскээн кэлбитэ.
Н.С. Таппагаров үрдүк үүнүүнү ылыыга опытын өссө бөҕөргөтөр, тарҕатар сыалга нөҥүө сылыгар аны сэлиэһинэй бурдугу үүннэрэргэ быүаарыммыта. Кыһыныгар элбэх ноһуому киллэрбитэ, сааһыгар үчүгэйдик таҥастаан, оҥорон баран сэлиэһинэй бурдугу ыһан кэбиспитэ.
B гепатиттан харыстаныы. «В» гепатит диэн туох ыарыыный?
Быары сүһүрдэр бу ыарыы төрүөтүнэ «В» гепатит вируһа буолар. Үксүгэр дьон бу вируһунан сутуллан ыалдьыбыттарын билбэккэ сылдьан бэйэлэрэ үтүөрүөхтэрин сөп. Сорохтор грипп ыарыытын курдук эмискэ ыалдьаллар, киһи тириитэ уонна хараҕын үрүҥэ саһарар. Гепатит вируһунан сутуллубут дьонтон 10 бырыһыаннара быар олохсуйбут ыарыытыгар ыллараллар, онтулара цирроз уонна быар рагар тириэрдиэн сөп.«В» гепатит вируһун ильдэ сылдьааччы – бу этигэр-хааныгар вируһу дьарҕа курдук илдьэ сылдьар киһи. Ол аата кини саһарар ыарыыны аһарбытын да кэннэ, этигэр хааныгар гепатит вируһа хаалан хаалар. Элбэҕэ суох да буоллар вирус киһи олоҕун тухары баар буолуон сөп. Дьон үксүгэр бэйэлэрин доруобай курдук сананаллар, ыалдьыбаттар, ыарыы бэлиэлэрэ суох буолар. Сороҕор хас да сыл буолан баран хроническай быар ыарыытынан, цирроһунан эбэтэр быар рагынан ыалдьыахха сөп. 
«В» гепатит вируһа хайдах тарҕанарый?
Сыстыганнаах саһарар ыарыынан ыалдьыбыт киһи эбэтэр «В» гепатит вируһун илдьэ сылдьааччы эр киһи уонна дьахтар сыһыаннаһыытын нөҥүө, хаан эбэтэр этин атын убаҕастарын дьоҥҥо нөҥүө ыарыыны тарҕатыан сөп. 
«В» гепатикка сутуллуохтарын сөп:.
Дьиэ кэргэҥҥин эбэтэр бииргэ олорор дьоҥҥун бырааска баран бэрэбиэркэлэтэллэрин ситиһиэххэ,кинилэр ыалдьа илик буоллахтарына вакцина ылыахтарын наада.Хаһан да кимиэхэ да тиис суунар суоккаҕытын, бытык хорунаргытын, маникюрнай уонна да атын туттар тэрилгитин биэрбэт буолуҥ, тоҕо диэтэххэ, биллибэт-көстүбэт буоллалар да хааннаах буолуохтарын сөп. Тиискитин эмтэнэргитигэр уонна да атын түбэлтэлэргэ кыбыстыбакка вируһу илдьэ сылдьаргыт туһунан бырааска этэри умнумаҥ. Оччогоҕо кинилэр доруобуйаларын харыстыылларыгар миэрэлэри ылыахтара. Өскөтүн эһиги оҕолоноору сылдьар буоллаххытына, вируһу илдьэ сылдьаргыт туһунан бырааһыы сэрэтиҥ, оҕоҕут төрөөт «В» гепатит утары вакцинаны ылыахтаах. Донор быһыытынан хаһан да хааҥҥытын биэримэҥ. Өскөтө эһиги хааҥҥыт туттар тэрилгэ таммалаабыт буоллаҕына, уунан сууйуҥ, онтон хлор испиэскэтин суурадаһынан (хлор испиэскэтэ, 1 өлүүтэ уу) кутан 10 мүнүүтэ туруоран баран сотуҥ. Хлор испиэскэтэ «В» гепатит вируһун суох оҥорор.
Диетаҕа туох эмэ сүбэлэр бааллар дуо?
Арыгы быары алдьатар, онон арыгыны иһэртэн туттунуҥ. Быаргыт улаханнык ыалдьыбат буоллаҕына, улахан диэтаны тутуһуу ирдэниллибэт. «В» гепатит вируһун илдьэ сылдьааччы буоллубут диэн куттанымаҥ, кыбыстымаҥ. Үөһэ суруллубуту тутуһар буоллаххытына эһиги хаһан да тулалыыр дьоҥҥутугар ыарыы төрүөтүнэн буолуоххут суоҕа. Эһиги ыарырҕатар боппуруостаах буоллаххытына бырааскытыттан ыйытыаххытын, сүбэлэтиэххитин наада.
Туһаныллыбыт литература:.
Газета "Саха сирэ", с.10, От ыйын 1 күнэ, 2000с.
Пётр Петрович Колосов. П.П. Колосов.
Пётр Петрович Колосов
Рентгенолог быраас
Рентген оччотооҕу Советскай Союзка саҥа үөрэтиллэр, бастакы туһаныллар сылларыттан кыттыыны ылбыт, быһата, олоҕун бүтүннүү анаабыт Саха киһитэ баара. Кини туһунан биир дойдулаахтарыгар, ыччатарга иһитиннэрэр наада дии саныыбын.
П.П. Колосов оҕо сааһа.
Петр Петрович 1916 сыллаахха Хаҥалас улууһун II Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бастаан төрөөбүт нэһилиэгэр Иван Егорович Скрыбыкин диэн аатырбыт учууталга маҥнайгы кылаастан төрдүһү бүтэриэр диэри, онтон 1931 сыллахтан Бүтэйдээххэ колхозтаах ыччат оскуолатыгар үөрэнэн 7 кылааһы бүтэрэр. Салгыы Дьокуускайдааҕы мединцинскэй техникумҥа үөрэнэр 1937 сылаахха бүтэрээт да, ити сыл Иркутскайдааҕы мединцинскэй институкка туттарсан үөрэнэ киирэр.
Эдэр сааһа.
1941 сыллаахха бу институту бүтэрэн, врач идэтин ылар. Петры үөрэҕин бүтэрээтин кытта, 1941 сыллаахха Япония кыраныыссатыгар байыаннай врач чааска бырааһынан ыыталлар. Манна кини 1945 сыл куһунугэр диэри сулууспалыыр, Хайлар куораты ылыыга сэриигэ кыттар.
Японияны кыайыы кэниттэн байыаннай врач П.П. Колосовы Арҕаа ыыталлар. Кини манна идэтинэн хас да сыл эҥкилэ суох сулууспалаан, бэйэтин үчүгэй бэлэмнээх специалист быһыытынан көрдөрөр. Онтон салгыы үөрэнэн рентгенолог идэтин баһылыыр, элбэҕи билэр-көрөр. Ити саҕана рентген саҥа олохтонон туттуллар буолан эрэр кэмэ. Петр Петрович саҥа идэтигэр эмиэ дьоҕурдааҕа көстөр. Онон ити сылларга Советскай Союз бастыҥ байыаннай врачтарын, үрдүк кылаастаах физик специалистарын кытта уһун кэмнээх чинчийэр-үөрэтэр командирвкаларга сылдьыһар.
Омук сиригэр үлэтэ.
1955 сыллаахха Варшаваҕа илии баттаммыт Варшавский Дуогубар доҕордуу государствалыгар – Польшаҕа, Болгарияҕа, Венгрияҕа, Германия Демократическай Республикатыгар, Румынияҕа, Чехословакияҕа сылдьыһар. Маны таһынан Албанияҕа, Югославияҕа ыытыллыбыт чинчийэр-үөрэтэр бөлөхтөргө эмиэ кыттыыны ылар. Бу командировкаларга кини рентген сардаҥата уонна атом киһи этигэр хааныгар дьайыыларын анаан-минээн үөрэтэр. Онон Петр Петрович сахаттан бастакы рентгенолог-врач буолар. Петр Петрович хирург быһыытынан эмиэ бэйэтин идэтин үчүгэйдик баһылаабыт специалист эбит. Ол курдук Хайлар куоракка уонна Венгрияҕа сулууспалыы сылдьан, байыаннай госпиталь кылаабынай хирурунан ананан, тус бэйэтэ тутан-хабан элбэх уустук операцияны оҥорор.
Олоҕун түмүгэ.
Саха бастакы рентгенолог-враһа, медицинскэй сулууспа подполковнига П.П. Колосов талан ылбыт идэтинэн үлэлии сылдьан, Краснодар куоракка 1963 сыллаахха, баара-суоҕа 47 сааһыгар, ыалдьан өлбүтэ. Кэргэннээх, икки уол оҕолоох этэ. Кинилэр билигин Краснодар куоракка олороллор.
Ол гынан биири этиэххэ сөп, Петр Петрович Колосов байыаннай медицинскэй сулууспата, үлэтэ Саха эмтээһиҥҥэ дьоҕурдааҕын көрдөрөр элбэх холобурдартан биир чаҕылхайдара диэн.
Туһаныллыбыт литература.
"Ыстатыйаны суруйда ХИФУ МИ-ЛД-104/2 устудьуона Байбал Тихонов"
Турантаев Гурий Иванович. Турантаев Гурий Иванович (07.01.1929 - 11.02.2017) — эмчит, тыыл уонна улэ бэтэрээнэ, Уус-Алдан улууҺун уонна Бээрийэ нэҺиэлиэгин "Бочуоттаах олохтооҔо", норуот медицинатын магистра.
Олоҕун олуктара.
1929 сыллаахха тохсунньу 7 күнүгэр Мүрү нэҺилиэгэр сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 
Бээрийэ оскуолатыгар үөрэнэн түөрт кылааҺы бүтэрбитэ. Онтон ТандаҔа үөрэнэ тиийбитин, "норуот өстөөҔүн" оҔотоҔун диэн интернакка ылбаккалар, олорор сирэ суох буолан төптөрү дойдутугар кэлбитэ. 
Кыра сааҺыттан колхоз үлэтигэр миккиллэн, 1947 сыллаахха эңкилэ суох үлэтин иҺин "1941-1945 сылларга АҔа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иҺин" мэтээлинэн наҔараадаламмыта. ТаҺаарыылаах үлэтин иҺин элбэх грамоталарынан, махтал суруктарынан бэлиэтэммитэ. Үлэлээбит кэмигэр общественнай үлэҔэ көктөөхтүк кыттан, араас хайысхалаах общественнай нагрузкалаах буолара. 
1949-1952 сылларга Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр Курильскай арыыларга уонна Магадаңңа сулууспалаабыта. 
НэҺилиэккэ бастакынан уопсай муңханы оңорон, үгүс сылларга дьонун-сэргэтин тэрийэн балыктаппыта. 1953 сыллаахха Уус-Алдан лесхоҺугар улэлии киирбитэ уонна 38 сыл устата лесхозка лесник быҺыытынан ситиҺиилээхтик улэлээбитэ. 
1963 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Андреева Харитина Степановна диэн Горнай оройуонуттан тѳрүттээх, ол кэмңэ БээрийэҔэ НАСПО-Ҕа ( нэҺилиэктээҔи потребобщество) бухгалерынан улэлии сылдьыбыт кыыҺы кытта уруу тэрийэн ыал буолбуттара. Харитинаны кытта үйэ аңарыттан ордук кэмңэ бииргэ олорбуттара, алта оҔоҔо күн сирин кѳрдѳрбүттэрэ. 
Гурий Иванович 80-нус сыллартан дьарыгыран, республикаҔа, ону ааҺан РоссияҔа киэңник биллэр ытыктабылга сылдьар норуот эмчитэ буолар. Уопсайа 40 тыҺыынча кэриңэ киҺини эмтээбитэ, атаҔыгар туруорбута, ол быыҺыгар биллиилээх художественнай гимнастика спортсменкалара Алина Кабаева уонна Ляйсан Утяшева бааллар. 
1987 сыллаахха "Магистр народной медицины" диэн анал ааты ылбыта. 1994 сыллаахха тохсунньу 12 кунугэр Саха сиринээҔи эмчиттэрин Ассоциациятын президиумун уонна аттестациялыыр хамыыҺыйатын быҺаарыытынан Гурий Ивановичка "ТүҺүлгэ Эмчит" аата иңэриллибитэ. 
Гурий Иванович уопсайа 18 сиэн оҔолоох уонна 1 хос сиэннээх.
2016 сыл олунньутугар "Гурий Турантаев - БороҔон оҔонньор" диэн олоҔун сырдатар Егор Картузов суруйбут кинигэтин сурэхтээнитэ буолбута.
2017 сыллаахха олунньу 11 күнүгэр 88 сааҺыгар орто дойду олоҔуттан бүтэҺиктээхтик аттаммыта.
Норуот ньымаларынан доруобуйаны көрүнүү. Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх баарын тухары бэйэтин бэйэтэ эмтэнэн киһи-хара буолбута. Киһи оһолго түбэһэрэ, ыалдьара баар суол. Маны тугунан эрэ эмтэнэргэ, үтүөрдэргэ сөптөөх суолу тобула сатыыллара. Түҥ былыр эчэйиини отунан-маһынан эмтээн үтүөрдэ сатыыллара эрээри, баас дэбигис оһон биэрбэт этэ. Ол эрэн бу, эмтэнии бастакы хардыылара, билиигэ тардыһыылара этэ. Кэлин, сылтан сыл эмтэнии ньымалара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн кэллэ. Норуот эмтэммит ньымалара элбэх араас тарҕаммыт ыарыыларга туһалаахтар. Ол курдук, көрүөҕүҥ сорох ньымалары.
Туһанныллыбыт литература.
"Ыстатыйаны суруйда ХИФУ Мед. институтун устудьуона Протопопова В."
Трапезникова Мария Дмитриевна. Трапезникова Мария Дмитриевна - Энсиэли хочотун Далбар хотуна, Саха сирин бастыҥ учуутала, оҔо-аймах үтүө сүбэһитэ, үөрэх эйгэтигэр үгүс ситиһиилээх уһуйааччы. Гимназия тэриллиэ5иттэн улууспут уорэ5ириитигэр сонунтан сонун, санаттан сана тэрээьин, хамсааьын уксээбитэ. Ол эрэн учууталлар сахалар утуо угэстэрин туьунан, оскуола о5отун сахалыы олохтоохтук иитэргэ, уорэтэргэ дьулуьаллара. Оннук дьонтон биирдэстэрэ Мария Дмитриевна буолар. Кун бугуннээннэ диэри кини уорэх угэс буолбут ньымаларын табыгастаахтык туттан, о5о ис кыа5ын арйар дьо5урдаах маастар-учуутал быьыытынан суолун тобулар, ситиьии уктэллэнэр.
Учуутал-уорэнээччитинэн, уорэнээччи-учууталынан... Мария Дмитриевна уорэппит о5олоро араас идэлээх дьон буолан дойдубут сайдарын, олохпут тупсарын туьугар улэлии-хамсыы сылдьаллар. Торообут тыл этигэнин инэрэн, гимназия о5олоро араас араас таьымнаах аа5ыыларга, уус-уран курэстэргэ, билим конференцияларга ситиьиилээхтик кытталлар. Бу барыта Мария Дмитриевна ылсыбыт улэтинэн куннэтэ сыралаьан о5ону кытта дьарыктанарын, уорэнэччи ис кыа5ын толору арыйарга кыьаллан туох баар сатабылын уурарын туоьута буолар. Ол курдук гимназия о5олоро П.Ойуунускайга аналлах республикатаа5ы Уоланнар аа5ыыларын кыайыылаахтара, Шелковников Костя 0 олонхо толоруутугар республикатаа5ы куон-курэс дипломана, "Уруйдан, улуу олонхо, Манчаары дойдутугар" ыьыахха олонхо туьулгэтин дипломана. Дьэ, ити курдук Мария Дмитриевна уорэппит о5олорун ситиьиилэрэ бииртэн биир тиьиллэн иьэр, сыл аайы уксуур.
Учуутал о5о5о утуо холобур буолуохтаах. Кини билигин куннэтэ ханатар, айар дьо5урун чочуйар, дьону кытта эйэлээх, эйэ-дэмнээх сыьыаннаах буолла5ына,о5ону корон уорэнэр, утуо5э, сырдыкка тардыьар. Мария Дмитриевна идэ таьымын урдэтэр кууруска, араас таьымнаах семинарга, конференция5а, учууталлар тумсуулэригэр куруутун сылдьар, уопут атастаьар, биир идэлээхтэрин кытта бодоруьар. Ол да иьин Нам улууьун, республика саха тылын учууталларын ытыктабылын, биир идэлээхтэрин билиниилэрин ылыан ылар. Оттон о5олор, тороппуттэр куруутун утуо махталларын тиэрдэллэр, уорэ-кото корсоллор, маанылыыллар.
Мария Дмитриевна санаабытын ситиьэр, толкуйдаабытын тобулар, салайар сатабыллаах, дьону тумэр кыахтаах киьи. Ол курдук, кини гимназия профкомун председателинэн, Нам сэлиэнньэтин Почтовай туолбэтин салайааччытынан улэллээбитэ. Учуутал куруутун инники куоннэ сылдьыахтаах, са5алаабыт дьыалатын тиьэ5эр тиэрдиэхтээх диэн санаанан салайтаран Мария Дмитриевна оло5ун онкулун дьоьуннаахтык оностор.
Мария Дмитриевна холку майгылаах, эйэ5эс сыьыаннах, олох, киьи туьунан мындыр толкуйдаах учууталлар учууталлара.
Сенькин Петр Егорович. Петр Егорович Сенькин — Серов аатынан холкуос бэрэстээтэлэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха Таатта улууhугар I Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. Оччотооҕу үүнэр көлүөнэ социализм акылаатын түһэрсэр, культурнай революцияны оҥорсор, колхозтары тэрийсэр улэҕэ актыыбынайдык кыттара, Петр да оччотооҕу бэйэтин сааскылаахтарыттан хаалсыбатаҕа. Комсомолга холбоспута, коммунистическай идеяҕа бас бэриммитэ, культурнай революция актыбыыһа буолбута. 1939 сыллаахха саас, Петр Сенькин Серов аатынан колхоз бырабылыанньатын председателинэн быыбардаммыта.
1941 сыл бэс ыйын бүтэһик күннэрэ. Колхозка партия райкомун инструктора тахсыбыта. "Сэрии буолбут, Гитлер эйэ дуогабарын кэhэн, сэриинэн түспүт" диэн хомолтолоох сурах бөһүөлэги тилийэ сүүрбүтэ. Ол күн колхозтаахтары мунньан миитин буолбута. Колхозтаахтар биир санаанан Ийэ дойдуну көмүскүүргэ хаһан баҕарар бэлэмнэрин биллэрбитэ. Оччотооҕуга коммунистическай пропаганда оннук күүстээх этэ. Хонуутааҕы отууларга, фермаларга кэпсэтии эрэ сэрии туьунан буолбута. Оройуонтан тахсар боломуочунайдар сэрии хаамыытын туһунан кэпсииллэрэ. Байыаннай эбээһинэс, учуот олохтонон, колхозтаахтар социалистическай Ийэ дойдуларын комускуу барыахтаахтара биллэрэ.
Окко киирии буолбута. Атырдьах ыйын саҥатыгар Петр Сенькин Уулаах куруо диэн сиргэ отчуттарга сырыттаҕына, Совет наарыһынайа тиийэн кэлбитэ. Кини председательгэ уонна да атын колхозтаахтарга армияҕа барар бастыкы бэбиэскэлэри туттартаабыта. 
Ити курдук 1941 сыл атырдьах ыйын 10 күнүгэр Петр Сенькин колхозтаахтарын: Софрон Попову, Николай Слепцову, Петр Ключинскайы, Иннокентий Макаровы, Лука Большакову кытта ытык сэриигэ аттаммыта. Ити бастакы ыҥырыыга Таатта оройуонуттан 140-ча киьи барбыта.