mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Баабыл. Баабыл диэн былыргы Месопотамия хотото, Баабыл Империятын киинэ. Эуфрат өрүс икки кытылларыгар турбута. Баабыл аата кыракый хоточчо курдук Аккад Империятын Саргон ыраахтааҕы дьаһалтатын саҕана аан бастаан ахтыллар. Биибилийэҕэ уонна христиан эсхатологиятыгар улахан суолталаах. Баабыл турбут сирэ билиҥҥи Багдадтан 85 км соҕуруу баар. 2019 сылга ЮНЕСКО Баабылы Аан дойду Утума тиһигэр киллэрбитэ.
Ханаан. Ханаан () диэн былыргы Орто Илиҥҥэ баар семит тыллаах омуктар олорбут сирдэрэ. Ханаан Чаҥ үйэ бүтэһигэр улахан геополитика суолталаах этэ. Былыргы Египет, Хиттит, Митанни, Ассирия империяларын сабыдыалларыгар киирэрэ. Биибилийэ кэмнэриттэн саҕалаан "Мэктиэлээх Сир" диэн аатырар. Ханааҥҥа сыһыаннаах археология хаһааһынын түөлбэлэрэ - Тель Хазор, Тель Мегиддо, Эн Эсур, Гезер. Ханаан сиригэр бүгүн Левант дойдулара бааллар - Сирия, Либан, Ыһыраайыл, Иордания.
Зазaтар. Зазaтар, Түркийэ жашаган заза тилдүү этникалык топ.
Гаспринскай Исмаил. Исмаил Гаспринскай (; 1851 сыл кулун тутар 8 [20] күнэ — 1914 сыл балаҕан ыйын 11 [24] күнэ) — Кырыым татаардарыттан төрүттээх сырдатааччы, политик уонна сурунаалы таһаарааччы, Арассыыйа мусульманнарын лиидэрэ, дьадид хамсааһынын төрүттээччи.
Олоҕо.
Исмаил Гаспринскай 1851 сыл кулун тутар 8 [20] күнүгэр Таврическэй губерния Ялтинскай уеһын (билигин Кырыым Бахчисарай оройуона) Авдьикөй дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Кини аҕата Мустафа Али-оҕлу Гаспринскай Арассыыйа сэриитин аппыһыара уонна ийэтэ Фатма-Султан Тэмир-Гази-кызы этилэр. Мустафа Али-оҕлу Кырыым соҕуруу кытылыгар баар Гаспра диэн аултан төрүттээх этэ, ол иһин Гаспринскай диэн араспаанньаны ылбыт. 1854 сыл муус устар 19 күнүгэр Гаспринскайдар Арассыыйа империятын дворяннара буолбуттара. Исмаил Гаспринскай Симферопольдааҕы казённай эр дьон гимназиятыгар, онтон Воронежтааҕы кадет корпуһугар уонна Иккис Москватааҕы байыаннай гимназияҕа үөрэммитэ. 1871 сыллаахха Францияҕа барбыта уонна Сорбоннаҕа үөрэммитэ. 1874–1875 сылларга Турцияҕа олорбута. Кырыымҥа төннөн баран Бахчисарай куорат Думатын дьокутаата буолбута. 1879 сыл олунньу 13 күнүттэн 1884 сыл кулун тутар 5 күнүгэр диэри Бахчисарай кулубата этэ.
1879 сылтан ылата Исмаил Гаспринскай түүрдүү тылынан сурунааллары таһаара сатаабыт: "Файдалы эглэндьэ" (1879–1880), "Закон" (1881). 1883 сыл муус устар 10 күнүгэр түүрдүү тыллаах "Тардьуман" ("Тылбаасчыт") диэн сурунаалы таһаарарга көҥүл ылбыт. Бу сурунаал өр кэмҥэ соҕотох түүрдүү тыллаах сурунаал этэ. "Тардьуман" 35 сыл устата тахсан баран 1918 сыл олунньу 23 күнүгэр сабыллыбыта.
"Тардьуман" сурунаал көмөтүнэн Исмаил Гаспринскай идеялара Кырыымҥа, Идэл-Уралга, Хиваҕа, Бухараҕа тарҕаммыттара. Ону таһынан сурунаал Ирааҥҥа, Кытайга, Турцияҕа, Египеккэ, Болгарияҕа, Францияҕа, Швейцарияҕа, АХШга тарҕанар этэ.
1907–1908 сылларга Исмаил Гаспринскай Египеккэ араабтыы үс нүөмэрдээх "Ал-Наһд" ("Тиллии") сурунаалы таһаартарбыта.
Исмаил Гаспринскай дьадид хамсааһынын төрүттээччитэ буолар. Бу хамсааһын сүрүн сыала-соруга ислам үөрэхтээһинин уларытыы, сайыннарыы, саҥардыы этэ. Дьадидтар үөрэхтээһиҥҥэ ньымалара Татаар, Каһаах, Башкир, Туркмен, Тадьик, Узбек, Кыргыс сирдэригэр, Азербайдьааҥҥа, Турцияҕа, Ирааҥҥа уонна Кытайга тарҕаммыттара.
1905 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Исмаил Гаспринскай уонна дьадид хамсааһынын өйөөччүлэрэ "Иттифак ал-Муслимин" (اتفاق المسلمين: Мусульманнар холбоһуктара) диэн баартыйаны тэрийбиттэрэ уонна 150 дьокутааттаах бастакы мунньаҕы Алын Новгорокка ыыппыттара. Бу дьокутааттар Кырыымтан, Соҕуруу Кавказтан, Уралтан, Түркистантан уонна Сибииртэн мустубуттара. "Иттифак ал-Муслимин" баартыйа дьокутааттара Гос. Думаҕа хас да миэстэлээх этилэр.
1907 сыллаахха Исмаил Гаспринскай Каирга Аан Дойду Мусульманнарын кэнгириэһин тэрийэргэ этии киллэрбитэ.
Ону таһынан Исмаил Гаспринскай хас да уус-уран айымньы ааптара: "Франциятааҕы суруктар" роман, "Африкатааҕы суруктар – Амазонкалар дойдулара" сэһэн, "Арслан Кыз" кэпсээн уо.д.а.
Альберт Кувезин. Альберт Будачиевич Кувезин (; 1965, сэтинньи 27, Кызыл) — тыва гитариһа уонна ырыаһыта, тывалыы хоомей уонна хабарҕа ырыатын маастара (истиилэ — каргыраа). Тыва өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. 2015 сылтан ыла. 
Аан дойду таөымыгар аатырбыт уонна киэҥник биллибит Ят-ха ырыа тойук, норуот ырыатын, рок бөлөх төрүттээччитэ уонна солбуллубат салайааччыта. Ят-ха бөлөх ааспыт үйэ 1980-с сыылларын бүтүүтэ, 1990 сыллар саҕаланыыларыгар Москуба куоракка тэриллибитэ уонна күн бүгүнүгэр диэри үлэлс хамсыы, айа тута сылдьар биир бастыҥ үлэлээх, үгүс наҕараадалаах бөлөх буолар
Биографията.
Альберт Кувезин Кызыл куораттааҕы ускуустуба училищетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Кини китара уонна норуот үстүрүмүөннэрин кылааһын бүтэрбитэ. Хас даҕаны сыл устата үтүө суобастаахтык Туватааҕы судаарыстыбаннай филормания араас кэлэктиибигэр үлэлээбитэ.
Кувезин хас даҕаны атын мусукааны кытта 1992 сыллаахха эмиэ аан дойду таһымыгар киэҥник биллибит, төрүт тувалыы хайысхалаах, хабарҕа ырыатыгар идэтийбит Хуун Хуур Ту диэн бөлөҕү тэрийсибит киһинэн ааҕыллар. Ол гынан баран, киэҥ уопсастыбаҕа биллибэт төрүөтүөнэн бөлөхтөн 1993 сыллаахха тахсан барбыта.
Ят-Ха уонна Хуун Хуур Ту бөлөхтөрү таһынан Альберт Кувезин Алиса бөлөҕү кытта ыкса үлэлэһэ сылдьыбыта («Пляс Сибири» ырыа, «Дурень» альбом, 1997 сыл). Ону сэргэ Неприкасаемые («Эй, брат, здравствуй» ырыа, «Города, где после дождя дымится асфальт» альбом, 1999 сыл), Susheela Raman, Värttinä уонна Amorphis («Queen of Time» альбом) диэн бөлөхтөр бааллара.
Артемий Троицкий диэн мусукаан Кувезин туһунан маннык эппитэ баар: «Сир шарыгар икки ураты, дэгиттэр куолас баар. Ол Паваротти уонна Кувезин куоластара».
2009 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Альбер Кувезиҥҥа "Култуураҕа уонна муусука ускуустубатыгар киллэрбит кылаатын, өр сыллаах айар үлэтин иһин" Тыва өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһын аатын иҥэрбиттэрэ.
2014 сыллаахха балаҕан ыйын 14 күнүгэр буолбут быыбардарга Альберт Кувезин Тва Өрөспүүбүлүкэтин парламенын (Хуралын) дьокутаатынан "Биир ньыгыл Арассыыйа" баартыйа аатыттан талыллыбыта, ол гынан баран, кини "ньыгыл Арассыыйа" баартыйа чилиэнэ буолбатах. 
2015 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Тыва норуодунай артыыһа буолбута. .
Мардьани, Шигабутдин. Шигабутдин Мардьани ("Шигабутдин бин Багаутдин ал-Казань ал-Мардьани", ; 1818—1889) – татаар төрүттээх Арассыыйатааҕы ислам таҥараһыта, сырдатааччы. Мардьани ону таһынан этнограф, археограф, востоковед уонна педагог быһыытынан биллэр. Бэйэтин кэмигэр саамай бөдөҥ татаар историга этэ.
Олоҕо.
Шихабудин Мардьани 1818 сыл тохсунньу 16 күнүгэр Татаар сирин Атнинскай оройуонугар Йабынчи сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Шихабудин Мардьани Казан уеһын Ташкинчу мэдрэсэтигэр (оскуолатыгар), онтон Бухараҕа уонна Самаркаҥҥа үөрэммитэ.
Уон сэттэ саастааҕар мэдрэсэҕэ үлэтин саҕалаабыта. Ол кэминээҕи перс тылын үөрэтии ньыматын сөбүлээбэккэ, бэйэтин учебнигын суруйбут. 1838 сыллаахха Бухараҕа барбыты, онтон Самаркаҥҥа.
1848 сыллаахха, ол аата уон биир сыл буолан баран, дойдутугар төннүбүт. 1850 сыллаахха Бастакы Казан мэчиэтин имама буолбута.
1867 сыллаахха Оренбургтааҕы мусульманнар салалтарыттан Казаҥҥа "ахун" уонна "мухтасиб" солотугар анаммыта. Ону таһынан Казаҥҥа Коран бэчээккэ тахсарын хонтуруолга ылбыта, Кавказ дьонугар анаммыт харчы хомуйааһынынан дьарыктаммыта. Бу курдук Шихабудин Мардьани Казаҥҥа уонна атын да сирдэргэ аатырбыта. 1870 сыллаахха "Назратуль-һакк" диэн кинигэтэ бэчээккэ тахсыбыта.
Үлэтэ.
Шихабудин Мардьани татаар дьонун олоҕо-дьаһаҕа сайдарын туһугар элбэх үлэни ыыппыта, аныгы идеялары тарҕатар сыаллаах-соруктаах сырдатыы үлэтин саҕалаабыта. Ол үлэ кэмҥэ Шихабудин Мардьани мэдрэсэ үлэтин саҥардыыта наадатын өйдөөбүтэ. Ол иһин кинини Арассыыйаҕа дьадид хамсааһынын идеяларын бастакынан эппит киһи диэххэ сөп. Шихабудин Мардьани отуттан тахса айымньыны суруйбут уонна бэчээккэ таһаарбыт, үксүлэрэ арааб тылынан суруллубуттар.
Мусават. "Мусават" (  — араабтыы مساواة "тэҥ буолуу" диэн тылтан) диэн ааттаах Азербайдьааҥҥа икки баарыйа биллэр.
ХХ-с үйэ саҕаланыыта.
1911 сыллаахха Баку куоракка "Мусульман демократик Мусават баартыйата" ("Тэҥ буолуу") тэриллибитэ. Бу баарыйа төрүттээччилэрэ М. Расулзаде, Г. Шарифзаде, А. Кязимзаде уонна да атыттар буолаллар. Бу баартыйаҕа урукку Гуммет диэн социал баартыйа дьоно киирбиттэрэ. Бастакы аан дойду сэриитин кэмигэр "Мусават" баартыйа дьоно "Ачығ сөз" ("Аһаҕас тыл") хаһыат көмөтүнэн Осман империятын кытта сэриини "кыайыылаах тиһэҕэр" тириэрдэргэ ыҥыраллара. Ол эрээри Расулзаде бэйэтин түүр киһи быһыытынан сананара («Биһиги — тылбытынан, омукпутунан түүрдэрбит»). Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри "Мусават" баартыйа Азербайдьаан көҥүл буоларын туһунан санаалары эппэт этэ.
"Мусават" баартыйа үс принциптэрэ: түркизм (тыл), исламизм (итэҕэл) уонна европейство (сайдыы, аныгылыы буолуу). Бу идея Азербайдьаан былааҕын өҥнөрүгэр көстөр (күөх – түүр, от күөх – ислам, кыһыл – Европа).
1917 сыллаахха буолбут Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн "Мусават" баартыйа Азербайдьааҥҥа былааска кэлбитэ. "Мусават" Арассыыйа демократик өрөспүүбүлүкэ буоларын уонна Азербайдьаан ол өрөспүүбүлэкэ автономияланарын туруосубута. 1917 сыл бэс ыйыгар "Мусават" баартыйа "Түүр федералистарын баартыйатын" кытта холбоспүта уонна "Түүр демократик федералисттар-мусавиттар баартыйалара" диэн ааттаммыта. 
1917 сыл алтынньы ыйын бүтүүтүгэр Баку куоракка холбоһуктаах баартыйа бастакы мунньаҕа буолбута.
Баартыйа салайааччытынан Эмин Расулзаде талыллыбыта.
1918 сыл муус устар 22 күнүгэр Тбилисигэ Закавказ демократик социал өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ, онтон муус устар 26 күнүгэр А.И. Чхенкели салайааччылаах саҥа өрөспүүбүлүкэ салалтата тэриллибитэ. Онно "Мусават" баартыйаттан биэс киһи кыттыбыта.
Ыам ыйын 27 күнүгэр Закавказ сеймин мусульман бөлөҕө Азербайдьаан туспа дойду буоларын биллэрбитэ уонна Азербайдьаан омук сүбэтин тэрийбитэ. Азербайдьаан омук сүбэтин М. Э. Расулзаде салайбыта. 1918 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр турок сэриитэ Бакуга киирбитэ уонна Азербайдьааҥҥа "Мусават" баартыйа былааһын олохтообута. 1918 сыл сэтинньи 17 күнүгэр турок сэриитэ Азербайдьаантан тахсыбыта.
1920 сыл муус устарыгар Азербайдьааҥҥа Сэбиэскэй былаас олохтоммута. Бу кэннэ "Мусават" баартыйа кистэлэҥ үлэҕэ көспүтэ уонна Сэбиэскэй былааһы утары өрө туруулары бэлэмнээн саҕалаабыта. 1926–1927 сылларга үгүс мусаваттар тутуллубуттара уонна ытыллыбыттара. Ол кэннэ "Мусават" баартыйа дьоно сүрүннээн тас дойдуларга олорбуттара. 
Билиҥҥи баартыйа.
Урукку "Мусават" баартыйа сыдьаана билиҥҥи Мусават баартыйа буолар ("Müsavat Partiyası"). Бу баартыйа 1980-с сыллар бүтүүлэригэр уонна 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Азербайдьаан омук фронун оннугар үөскээбитэ. Баартыйа салайааччыта Иса Гамбар буолар.
Эдэр түүрдэр. Эдэр түүрдэр () – Осман империятыгар биир политик хамсааһын. 1876 сылтан араас либерал уларыйыылары оҥоро уонна Конституцияны киилэрэ сатаабыттара. Эдэр түүрдэр 1908 сыллаахха Иккис Абдул-Хамидтан былааһын былдьаабыттара уонна арҕаалыы уларыйыылары киллэрбиттэрэ, ол эрээри Аан Дойду Бастакы сэриитэ саҕаламмытыгар уларыйыылар киирэллэрэ тохтообута. Мустафа Кэмал былааска кэлбитигэр Эдэр түүрдэр үксүлэрэ кини баартыйатын өйөөбүттэрэ.
Төрүттэр.
1870-с сыллартан ылата Осман империята мөлтөөтөр мөлтөөн испит уонна бэйэтин сирдэрин сүтэрэн Европа дойдуларын колонията буола сыыспыта. Бу туругу уларытарга "Саҥа османнар" диэн хамсааһын саҕаламмыта.
Мидхат-паша диэн саҥа осман киһитэ тойоттору кытта 1876 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр өрө турууну саҕалаабыт уонна Абдул-Азизтан (1861–1876 сыллар) былааһын былдьаабыт. Саҥа султан Иккис Абдул-Хамид (1876–1909) 1876 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Мидхат-паша уонна Намык Кэмал суруйбут Конституциятын ылыммыта.
Ол гынан баран, 1877 сыл саҥатыгар султан Мидхат-пашаны улуу везир солотуттан устубут уонна саҥа османнары утары репрессияны саҕалаабыт, онтон 1878 сыл Конституциянан тэриллибит парламены ыспыт.
Эдэр түүрдэр үөскээһиннэрэ.
XIX үйэ бүтүүтүгэр саҥа османнар оннуларыгар эдэр түүрдэр хамсааһыннара үөскээбит. Эдэр түүрдэр үксүлэрэ Европа үнүбүрсүөттэригэр үөрэммит өйдөөх эдэр турок дьоно этилэрэ. Ону таһынан Эдэр түүрдэр иһинэн радикаллыы салаа үөскээбит. Ол салааны Энвэр-паша, Талаат-паша уонна Дьэмал-паша салайбыттара.
ХХ үйэ саҕаланыытыгар Балкан омуктарын көҥүл туһугар хамсааһыннара күүһүрэн Турция иһигэр өрөбөлүүссүйэ тэрийии санаалара тарҕаммыттара.
Эдэр түүрдэр өрөбөлүүссүйэлэрэ.
1908 сыллаахха Нийази-бэй салайааччылаах эдэр түүр аппыһыардара өрө турууну саҕалаабыттар уонна Иккис Абдул-Хамикка 1876 сыллаах Конституцияны төнүннэрбиттэр уонна парламент тэрийэ сатаабыттар. Ол эрээри Эдэр түүрдэр өрө туруулара атын да хамсааһыннары саҕалаабыта. Ол курдук Истамбулга султаны өйөөччүлэр хамсааһына үөскээбитэ, кинилэр 1909 сыл муус устар ыйыгар өрө турбуттара, ол эрээри эдэр түүрдэр кинилэри хам баттаабыттара уонна Иккис Абдул-Хамиды уһулбуттара. Саҥа султан Бэһис Мэһмэд буолбута.
Эдэр түүрдэр араас арҕаалыы уларыйыылары киллэрэ сатаабыттара. Ол эрээри Аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланан хаалан эдэр түүрдэр туруоруммут сыалларын ситиспэтэхтэрэ.
Кумыктар. Кумыктар (бэйэлэрин тылларынан: "къумукълар" [qumuqlar]) — Дагестааҥҥа, Чечняҕа уонна Хотугу Осетияҕа олорор түүр тыллаах омук, Хотугу Кавказка баар саамай улахан түүр омуга.
Кумыктар Чечня Өрөспүүбүлүкэтигэр иккис (нууччалар кэннэ) уонна Хотугу Осетияҕа төрдүс (нуучча, ингуш уонна эрмээн кэнниттэн) элбэх ахсааннаах меньшинство буолаллар.
Кумыктар олорор сирдэрин Кумыкия (кумыктыы Къумукъ) диэн ааттыыллар.
Ахсааннара уонна олорор сирдэрэ.
Кумыктар Кавказка азербайдьааннар кэнниттэн иккис саамай улахан түүр тыллаах омук буолаллар.
Кинилэр былыргыттан олорор сирдэрэ: Кумык сирэ, Каспий күөлүн арҕааҥы кытыла, Дагестааҥҥа Моздок куорат, Кизляр (Гүчүк-йурт), Предгорное (Борасув-отар), Калининскай, Брагуны, Виноградное (Бамат-йурт) уонна Дарбанхи (Истисув).
РФ субъектарыгар ахсааннара.
2010 сыллаах биэрэпиһинэн Арассыыйаҕа 503,1 тыһыынча кумык олорор, онтон 431,7 тыһ. киһи Дагестааҥҥа баар.
Ааттара.
"Кумык" ("къумукъ") төрдө чопчу быһаарылла илик. Чинчийээччилэр үксүлэрэ (Бакиханов, С. А. Токарев, А. И. Тамай, С. Ш. Гаджиева уонна да атыттар) бу ааты "кимак" эбэтэр "куман" . П. К. Услар этэринэн XIX үйэҕэ Хотугу Кавказка кумык эбэтэр кумук диэн аатынан дэхси сиргэ олорор түүр тыллаах омуктары ааттыыр этилэр. Дагестаҥҥа, Чечняҕа уонна Ингушетияҕа кумык диэн аатынан билиҥҥи эрэ кумыктары ааттыыр этилэр. Б. А. Алборов кумык диэн ааты түүрдүү «кум» (кумах) диэн тылтан таһаарбыт. Я. А. Фёдоров этэринэн VIII–XIX үйэлэргэ "гумик – кумык – кумух" диэн дьиҥнээх Дагестаан сирин аата.
XIX үйэҕэ А. В. Старчевскай кумык тылын тылдьытыгар бу омук атын аатын суруйбут – "арияк"; Н. Я. Марр буоллаҕына кумыктары "тузлилэр" ["түзлүлэр" — дэхси сиргэ олорооччулар] диэн ааттыыр.
Нууччалар уонна Европа дьоно кумыктары "Дагестаан татаардара", "Кавказ татаардара", "Терскай татаардар", черкестэр диэн ааттыыр этилэр.
Атын Дагестаан омуктара кумыктары маннык ааттыыллар: даргиннар — "диркъаланти", авардар — "лъарагӏал", лактар — "арнисса", годобериннэр — "гъумакиди", каратиннар — "лъарагӏабди", ахвахтар — "лъагӏидо", багвалиннэр — "гьаргӏиди".
Төрүттэрэ.
Чинчийээччилэр ыккардыларыгар кумыктар төрүттэрин туһунан биир кэлим санаа суох. С. М. Броневский диэн чинчийээччи кумыктары кыпчактары кытта ситимниир уонна кинилэр Дагестаан сиригэр XII–XIII үйэлэргэ көспүттэр диир. И. Клапрот этэринэн кумыктар Дагестааҥҥа хазардары кытта кэлбиттэр уонна кинилэр кэннилэриттэн хаалбыттар.
Сэбиэскэй кэмҥэ кумыктар өбүгэлэрэ түүр тылын ылыммыт олохтоох хайа омуктара буолуохтарын сөп диэн санаа тарҕаммыта. Бу сабаҕалааһыны аатырбыт түүр чинчийээччитэ В. В. Бартольд өйүүр этэ. Ол эрээри атын чинчийээччилэр, холобур, С. А. Токарев, В. Минорскай, Л. Лавров бу теорияны ылымматахтара.
Тыллара.
Кумыктар тылларар кумык тыла буолар. Бу тыл түүр тыллар кыпчак бөлөҕөр киирэр. Кумык тыла 1930 сылларга диэри Хотугу Кавказ араас тыллаах омуктара кэпсэтэр уопсай тыллара этэ.
Кумык тыла карачай-балкар, Кырыым татаардарын уонна караим тылларыгар майгынныыр.
Кунанбаев Акылбай Абайулы. Акылбай Абайулы Кунанбаев — казах норуотун бэйиэтэ, Абай улахан уола.
ССРС төрүттэммитэ 50 сылын көрсө саха уонна казах литературатын сибээстэһиилэрэ сылтан сыл ахсын кэҥээн испитин туһунан «Хотугу сулус» сурунаалга маннык ыстатыйа баар: “Өссө 1927 сыллаахха Саха народнай поэта Эллэй Казахстаҥҥа сылдьан, бэйэтин хас да бэртээхэй хоһооннорун айбыта. 1934-1935сс, саха биллиилээх суруйааччыта Эрилик Эристиин Казахстаҥҥа айар үлэ командировкатыгар  сылдьыбыта уонна казах олоҕуттан «Революция уолаттара» диэн сэһэнин суруйбута. 
Кэнники сылларга Казахстаҥҥа саха суруйааччылара: Амма Аччыгыйа, Күннүк Уурастыырап, Суорун Омоллоон, Эллэй, Семен Данилов, В Протодьяконов, Иван Гоголев, Моисей Ефимов, В.Гольдеров  о.д.а. сылдьыбыттара. Хас да сыллааҕыта Казахстаҥҥа саха суруйааччыларын кэпсээннэрин хомуурунньуга бэчээттэнэн тахсыбыта. 
Саха суруйааччылара бэйэлэрин төрөөбүт тылларыгар Абай, Мухтар, Ауэзов, Джамбул, Сабит Муканов о.д.а. айымньыларын тылбаастаабыттара. Джамбул талыллыбыт айымньыларын хомуурунньуга сахалыы таҕыста.
1970 сыллаахха Казахстан комсомолун лауреата поэт Туманбай Молдагалиев Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыта. Кини Саха сирин туһунан бэртээхэй хоһооннору суруйбута. 
Акылбай Абайулы Кунанбаев – Эһэтэ Кунанбай ииппит-үөрэппит. Акылбай 1861 сыллаахха Абайскай оройуоҥҥа төрөөбүт, 43 саастааҕар 1904 сыллаахха бу олохтон букатыннаахтык барбыт. Акылбай оҕо эрдэҕиттэн туохха барытыгар дьоҕурдаах буола улааппыт. Ол курдук кини домбраҕа, скрипкаҕа оонньоон музыкаҕа улахан айар дьоҕурун көрдөрбүт,  талааннааҕын биллэрбит. Медресеҕэ үөрэммит. Нуучча уонна Европа араас дойдуларын литературатын үөрэппит. Ол курдук Акылбай Кунанбаев аангылыйа омук  суруйааччыта Г.Р.Хаггарт “Копи царя Соломона” арамаанын сабыдыалынан  «Зулус» диэн поэманы суруйбута билигин сороҕо эрэ хараллан сытар. Онтон да атын икки «Жаррах», «Дагестан» диэн сүппүт поэмалара Кавказка буолан ааспыт оччотооҕу быһылааннары көрдөрөллөрө. Кини айымньыларыттан билигин аҕыйах ахсааннаах истиҥ иэйиилээх хоһоонноро эрэ хаалан кини айар үлэтин билигин да кэрэхсэтэллэр. 
Бейсембай Кенжебаев 1904 сыллаахха алтынньы ый 4 күнүгэр Беген диэн аулга, билиҥҥинэн Казахстаҥҥа, Туркестанскай уобалас Ордабасинскай оройуонугар төрөөбүт. Кини от ыйын 16 күнүгэр 1987 сыллаахха Алма – Ата куоракка өлбүт.   Бейсембай Кенжебаев сэбиэскэй кэмнээҕи казах учуонайа, литератураны чинчийээччитэ, тылбаасчыт, суруйааччы, 1959 сылтан Тыл үөрэҕин билимин дуоктара, педагог, 1961 сылтан профессор этэ. 
Маны таһынан, бэйэтин биир дойдулаах биллиилээх дьонун С.Торайгыров, А.Кунанбаев, Д.Джабаев, М. Сералин, М.Ауэзов айар үлэлэрин, олохторун дириҥник хорутан чинчийбит, үөрэппит үтүөлээх. 
Туһаныллыбыт литература:.
1.       ССРС 50 сылын көрсө. Хотугу сулус. 1972.
2.      Интэриниэт ситимиттэн.
Иске-Таш мэчиэт. Иске-Таш мэчиэт
Иске-Таш мэчиэт(тат. Иске Таш мэчет, Девятая соборная, Старокаменная мечеть) - Казань куоракка(Татарстан) Саҥа-Татарскай солобуодаҕа историческай, үлэлии турар мусульмааннарга аналлаах культовай тутуу.
Мэчиэт, былыргы номох кэпсииринэн, 1552 с. Иван Грознайтан Казань куораты көмүскээбит буойуннар көмүүлэрин сиригэр тутуллубут. Көмүүнү, улахан, эргэ тааһынан бэлиэтээбиттэр(тат. зур иске таш), ол таас мэчиэт илин фасадын иннигэр турбут.
Саҥа-Татарскай солобуода 1749с Казаҥҥа буолбут улахан баһаар кэнниттэн баар буолбут. Епископ Лука Конашевич, баһаар миэстэтигэр сүрэхтэммит татаардарга семинария туттаран барбытын мусульман татаардар сөбүлээбэккэ атын миэстэҕэ көспүттэр уонна Саҥа-Татарскай солобуоданы олохтообуттар. Екатерина ll ыраахтааҕы, татаардарга хайдыһыыны таһаарбатын диэн епископ Лука Конашевиһы атын сиргэ үлэлииригэр көһөрбүт.
Иске-Таш мэчиэт, сарайыгар минареттаах, татаар классическай мэчиэтэ, 1802 сыллаахха, атыыһыт Габдулла Утямышев үбүлээһининэн тутуллубут. 1830 с. Александр Шмидт бырайыагынан уларытыллыбыт. Фасадтар көнө быһыыларын, үс дьаарыстаах минарет ордук чопчулаан көрдөрөр. Минарет моһуонун истиилэ Волжскай Булгария былыргы куораттарын уонна Касим минареттарын кытта сибээстээҕэ. Дьиэ икки этээстээх, икки саалалаах, минарет щипцовай сарай ортотугар турар.
Мэчиэт, Саҥа-Татарскай солобуода уопсастыбатын киинэ этэ. 19 үйэҕэ, мэчиэт имамнарынан Амирхан дьиэ кэргэнин дьоно этилэр. Кинилэр дьиэлэрэ мэчиэти кытта сэргэстэһэ турара, онно суруйааччы Фатих Амирхан эмиэ олорбут. ТАССР КП КИК быһаарыытынан, 1930 с. бүтүүтэ мэчиэт сабыллыбыта. Сэбиэскэй кэмҥэ оскуола, онтон ыскылаат быһыытынан туттуллубута.
1994 с.мэчиэт итэҕэллээхтэргэ төнүннэриллибитэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%98%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%A2%D0%B0%D1%88
https://www.kazan-guide.ru/mechet-iske-tash/
Абдуллин, Азат Хамматович. Абдуллин, Азат Хамматович
Азат Хамматович Абдуллин(төр. 1931с. бэс ыйын 26 күнүгэр, БАССР Зианчуринскай оройуонун Ургин дэриэбинэтигэр.) - башкир суруйааччыта, драматурга уонна публициһа. Нууччалыы тылынан суруйар. 1949-1953 сс.Уфаҕа, Башкирскай педагогическай институтка үөрэммит. 1953-1956 сс. Москваҕа М.Горькай аатынан аан дойду литературатын институтугар аспирантураҕа үөрэммит. Үөрэҕин кэнниттэн Башкир судаарыстыбаннай университетыгар преподавателинэн үлэлээбит, онтон, Москваҕа көспүт, онно идэтийбит суруйааччы уонна драматург буолбут. 1963 с.суруйуунан дьарыктаммыт, "Не забывай меня солнце!"- диэн поэт Сергей Чекмарёв олоҕор анаммыт пьесаны суруйбут. Пьеса, ССРС элбэх тыйаатырдарыгар(Казахстан судаарыстыбаннай академическай тыйаатырыгар10 сыл устата) туруоруллубут, хас да төгүл Уфаҕа уонна Москваҕа башкиирдыы уонна нууччалыы тылынан хаттаан бэчээттэммит.
"Тринадцатый председатель"(1979) диэн дырааматынан Бүтүн Сойууска биллибитэ. Аан бастаан колхуос олоҕун итэҕэстэрин сырдатар пьеса, Вахтангов аатынан тыйаатырга туруоруллубут. Сүрүн оруолу артыыс Василий Лановой оонньообут. Пьеса дойду уонна тас дойдулар сүүстэн тахса тыйаатырдарыгар ситиһиилээхтик туруоруллубута. 1985 с. Абдуллин, "Тринадцатый председатель" салгыытын "Последний патриарх" диэн дырааманы суруйбута.
2004 с. Рудольф Нуреев туһунан "Нездешний сад" пьесаны суруйбутунан, Роман Виктюк тыйаатырыгар испэктээх туруорбуттара.
Пьесалары таһынан, Абдулин, "Табунщик", "Звучащее поле", "Сияние таланта" диэн публицистическай очеркалары суруйбута.
Айымньылара:
"Не забывай меня солнце!" драмат.поэма. 1973 с;
"Не забывай меня солнце!" Кэпсээн.1973 с;
"Онотма мине кояш" . Пьеса. Башкирдыы тылынан тахсыбыта.1973 с.; "Белое молоко". Кэпсээн. 1976 с; "Красная роса". Кэпсээннэр. 1979 с.; "Тринадцатый председатель". Дыраама. 1981 с.; "Последний патриарх". Дыраама.1990 с.
"Знак Почёта" уордьаннаах(16.11.1984).
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Норуодунай суруйааччыта.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87
https://gtrk.tv/novosti/pisatel-i-dramaturg-azat-abdullin-udostoen-pochetnogo-zvaniya-narodnyy-pisatel-respubliki