mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Бункер Рой. Сандьит Рой (англ. "Sanjit Roy"), ордук биллэр аата Бункер Рой (англ. "Bunker Roy"; төр. 1945сыл атырдьах ыйын 2 к.) — Индия , менеджер, түмэт үлэһитэ уонна үөрэтээччи; Barefoot College тэрийээччитэ; спортсмен, 1965, 1968 уонна 1971 сыллаах сковш чемпионатын кыттыылааҕа.
2008 сыллаахха The Guardian эппитинэн Рой-профессор айылҕаны быыһыан сөптөөх 50 экологтартан биирдэстэрэ.
Time сурунаал 2010 сылга Ройу Аан Дойду 100 саамай ааттаах дьон тиһигэр кииллэрбитэ.
Олоҕо.
Сандьит Рой 1945 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр Арҕаа Бенгалияҕа баар Бунпур куоракка баай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
1956-1962 сылларга Уттаракханд диэн Индия ыстаатын киинигэр баар  оскуолаҕа үөрэммитэ, 1962 сылтан 1967 сылга дылы Дели Университетын иһинэн баар  диэн колледжка үөрэммит.
Үчүгэй үөрэҕи ылан 1967 сыллаахха Индия биир провинциятын олохтоохторугар кудуктары (колодецтары) тутарга сананар.
Бункер Рой, 100 курааннаах оройуоннарга оҥоһуллубут кудуктары чинчийэн баран, 1972 сыллаахха Индиятааҕы Радьастаан кумах куйаарыгар баар Тилония диэн сиргэ (англ. "") "The Social Work and Research Centre" ("SWRC") хампаанньаны тэрийэр (билигин "Barefoot College" диэн биллэр).
Сотору буолан баран хампаанньа нүөлсүтүүнэн буолбакка тыа сирэ бэйэтэ бэйэтин хааччыйыытын уонна тирэхтээх буоларын туһугар дьарыктанар. Рой тэрилтэтэ тыа дьонун эмчит, үөрэтээччи, инженер, дизайнер, тутааччы уонна тиис эмтээччитин үөрэҕэр үөрэтэр эбит.
1984 сыллаахха Индия саҥа салайааччыта Радьив Ганди Бункер Ройу Былааннааһын Хамыыһыйатыгар сүбэһит үлэтигэр ыҥырар. Бу үлэлии сылдьан Рой чааһынай тэрилтэлэргэ анаммыт  «быһыы-майгы сиэрин» оҥорорго сүбэлиир. Ону таһынан кини бырабыытылстыба, салайааччылар эбэтэр баартыйалар араҥаччылыыр өҥнөөх бөлөхтөрү үөһээ таһаарар көҕүлээһиннэри утары буолар.
2010 сыллаахха Time этэринэн Рой 3 млн тахса киһини күн күүһүгэр сыһыаннаах инженер, үөрэтээччи, акушерка, тигээччи уонна эмчит үөрэҕэр үөрэттэрбит.
2011 сыллаахха Бункер Рой «Атах сыгынньах хамсааһынтан үөрэх ылыы» () диэн ааттаах TED-ка лекция ааҕан киэҥник биллибитэ.
Бункер Рой "Barefoot College" үөрэҕин тарҕатар уонна Аан Дойду үрдүнэн, ол иһигэр Ньуучча сиригэр, майгынныыр бырайыактарга үбү көрдүүргэ көмөлөһөр.
Наҕараадалар уонна премиялар.
Бункер Рой элбэх наҕараада уонна премия хаһаайына, холобур:
Тус олоҕо.
1970 сылтан Аруна кэргэннээх (, төр. Дьайарам — ; төр. 1946 сыл бэс ыйын 26 к.).
Рабиндранат Тагор үлэлэрин сөбүлээн ааҕар.
Саадыгар түүҥҥү чыычаахтар ыллыылларын, Дьоан Баэз уонна Радьастаан норуот ырыаларын сөбүлээн истэр.
Facebook-ка, Twitter-га уонна да атын ситим сирдэргэ олорбот.
Ирискалары, тоҥорболору уонна уопсайынан минньигэһи барытын сөбүлүүр.
Сколл Пуондата. Сколл Пуондата () —  (сайдан иһэр дойдуларга доруобуйа харыстабылыгар уонна үөрэҕириигэ көмө) идэтийэр АХШга бэлиэтэммит Аан Дойдутааҕы эргиэнэ суох пуонда..
Пуонда киинэ Пало-Альто куоракка (Калифорния, АХШ) баар.
«Сколл Пуондата» 1998 сыллаахха тэриллибит. Дьеффри Сколл eBayтан баран, хампаанньа бэйэтин аҥарын 2 млрд долларга атыылаан баран бу харчыны пуондаҕа биэрэн пуонда салайааччыта буолар.
2000—2010 сылларга «Сколл Пуондата»  өйүүр Аан Дойдуга саамай улахан тэрилтэ буолар .
«„Сколл Пуондатын“ ситимигэр» киирэллэр:
«Сколл Пуондатын» соруктарын ахсааннарыгар киирэллэр: айылҕаны харыстабыл, доруобуйаны харыстабыл, эйэни, тулуйумтуо буолууну уонна киһи көҥүлүн өйөбүл. 2014 сыллаахха Пуонда айылҕа уларыйыытыгар, ядернай сэрии сэбэ тарҕаныытыгар, ыарыыларга, Араб дойдуларыгар сэриилэргэ уонна уу аччыырыгар болҕомтотун уурбута.
«Сколл Пуондата» граннар программаларынан хас биирдии бырайыакка үс сылга 1 млн долларга тиийэ харчынын биэрэр.
«Сколл Пуондата» дьадаҥы дойдуларга кинигэ дьиэлэрин уонна оскуолалары тутар "Room to Read"  диэн Дьон Вууд () тэрилтэтин өйөөбүт. Холобур, пуонда көмөтүнэн "Room To Read"  2010 сыллаахха 10 000с кинигэ дьиэтин арыйбыт, 1000с оскуоланы туппут уонна "Girls»Education"  диэн программатынан 10 000с кыыска көмө оҥорбут.
Сэм Голдман. Сэм Голдман (, ; төр. 1979 с., Спрингфилд, Массачусетс, АХШ) — Канада уонна Эмиэрикэ  уонна менеджер, Аан Дойду саамай дьадаҥы дьонун күн күүһүнэн хааччыйар соруктаах "D.light Design (CEO, 2011) "диэн хампаанньа тэрийээччитэ уонна салайааччыта; Neurio Technology Inc. (Канада) салайааччыларыттан биирдэстэрэ; өссө хас да хампаанньа уонна эргиэнэ суох тэрилтэ салайааччыта уонна сүбэһитэ.
Ванкувер куоракка (Канада) олорор.
Олоҕо.
Самуэль Голдман 1979 сыллаахха Спрингфилдка, Массачусетс ыстаакка, АХШга төрөөбүт. Аҕата тыа хаһаайстыбатын экономиһынан Аан Дойду сайдыытын АХШ Агенствотыгар (USAID) үлэлээбит, ийэтэ — ийэлэр доруобуйаларынан дьарыктаммыт.
Кыра сылдьан Сэм Пакистаҥҥа, Перуга, Индияҕа уонна Арҕааҥҥы Африкаҕа олоро сылдьыбыт. Өссө ол кэмҥэ айылҕаны харыстыыр туһунан санаалары өйүүр эбит.
Сэм Голдман Канадатааҕы Викторианскай университет биологияҕа уонна айылҕаны харыстабылга магистр таһымын ылбыт (1997—2001).
Түөрт сыл (2001—2005) волонтёр быһыытынан Бениҥҥа (Африка) үлэлии сылдьан Эйэ Корпуһун кытары эргиэнэ суох GARPE-ONG диэн тэрилтэни тэрийбит уонна салайбыт. Бу үлэлии сылдьан арыылаах моринга сэбирдэхтэриттэн балыаһаларга анаммыт аска эбиилэри оҥорор дойдуга бастакы собуоту туппут.
Сэм 2004 сыллаахха Бениҥҥа дьукааҕын оҕото кыраһыын лампаны тиэрэ тутан уокка сиэтэн өлө сыыспытын көрбүт. Африкаҕа хас биирдии ыал светодиоднай лаампа баарын ааһан киһи олоҕор кутталлаах уотунан туттарыттан сүрдээхтик кэлэйбит.
Хотугу Эмиэрикэҕэ төннөн Стэнфорд университетыгар урбаан дизайныгар МВА курсугар үөрэххэ киирэр. Үөрэнэ сылдьан Нед Тозуну кытта билсэр уонна киниэхэ дьадаҥы дойдуларга анаммыт сырдатар тэриллэри оҥоруон баҕарарын кэпсиир.
2007 сыллаахха Сэм Голдман Нед Тозуну кытары "D.light Design" хампаанньаны тэрийэр уонна салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолар (CCO). 2011 кулун тутарыгар хампаанньаны салайартан туораан стратегическай менеджмеҥҥа болҕомтотун уурар.
2010 сылтан Driptech, Inc. сүбэһитэ
2013—2014 сылларга Kuli Kuli Inc. хампаанньаҕа сүбэһитинэн үлэлии сылдьыбыт
Наҕараадалар уонна премиялар.
Голдман 2010 сыллаахха Давоска Аан Дойдутааҕы экономика форумугар Аан Дойду эдэр лидердарын ахсааныгар киирэр.
2011 сыллаахха Сэм Голдман Ашока Пуондатынан уонна Эйэ Корпуһун Sargent Shriver Award for Distinguished Humanitarian Assistance премиятынан бэлиэтэнэр.
2012 сыллаахха African Leadership Network Сэм Голдманы Next Generation Leader for Africa диэн ааттыыр.
2013 сыллаахха Forbes эппитинэн Сэм Голдман уонна Нед Тозун 30 саамай ааттаах түмэт урбаанньыттарын ахсааннарыгар киирэллэр.
2014 сыллаахха Шваб Пуондата Сэм Голдмаҥҥа, Донн Тайска уонна Нед Тозуҥҥа"D.light Design "хампаанньаҕа үлэлэрин иһин сыл саамай ордук түмэт урбаанньыта ааты иҥэрэр.
Ол сыл Голдман The Charles Bronfman Prize тиксэр.
Йунус Киинэ. Йунус Киинэ (Yunus Centre) — Дакка куоракка (Бангладеш) баар аналитик киин. Дьадаҥытыйыы таһымын кыччатарга анаммыт түмэт урбааныгар сыһыаннаах киини 2006 сыллаахха Нобель Эйэ премиятын лауреата Мухаммад Йунус тэрийбитэ. Киин салайааччыта Ламия Моршед. 
Остуоруйата.
2006 сыллаахха Мухаммад Йунус уонна кини Grameen Bank Нобель Эйэ премиятын ыланнар профессор офиһын тэрийэллэр («Йунус Секретариата»). Бу Офис Йунус бизнес-философиятын уонна санаатын тарҕатар уонна түмэт урбаанынан дьарыктаныан баҕалаахтарга көмө оҥорор. 2008 сыл от ыйыгар «Йунус Секретариата» Йунус Киинигэр кубулуйбута. 2009 сыл тохсунньутугар Йунус Киинэ уонна ниэмэс CR хампаанньата Grameen Creative Lab-ы тэрийэллэр.
Сыаллар-соруктар уонна бырайыактар.
Йунус Киинэ саҥа түмэт бырайыактарын сайыннарар, саҥа түмэт стартаптарга көмөлөһөр, түмэт урбааныгар сыһыаннаах биир санаалаах дьону булар уонна түмэр. Ону таһынан Киин үс ыйга түмэт урбааныгар саҥа арыйыылар туһунан билгэ-бюллетень таһаарар, дьадаҥы дьоҥҥо анаммыт чэпчики сыаналаах, ол эрээри үрдүк таһымнаахтык оҥоһуллубут оҥоһуктары тарҕатар. Йунус Киинин уонна Grameen Healthcare Trust өйөбүлүнэн Бангладеш түмэт урбааныгар BASF, Danone, Intel уонна Veoliaкурдук улахан хампаанньалар харчынан көмөлөһөллөр.
2009 сыллаахха Йунус Киинэ уонна Grameen Creative Lab Түмэт урбаанын Глобальнай Саммитын тэрийбиттэрэ. 2014 сыллаахха Йунус Киинэ «Саҥа урбаан бырайыагын» нөҥүө 385 араас бырайыагы үбүлүүр.
Йунус Киинэ Гарвард университетын, Боккони университетын, Флоренция университетын, Макгилл университетын, Каледония университетын, Салфорд университетын (Улахан Манчестер) уонна Аасыйа технология институтын (Патхумтхани) кытары түмэт урбааныгар үөрэтии пособияларын оҥорор.
Ашока (пуонда). Ашока, Ашока: Дьоҥҥо-сэргэҕэ саҥардыылар (, ) — Колумбия уокуругун (АХШ) сокуоннарынан үлэлиир Аан Дойдутааҕы эргиэнэ суох пуонда —  үлэлиир дьону уонна тэрилтэлэри көрдүүр, өйүүр уонна үбүлүүр тэрилтэ.
«Ашока» урбаан түмэт көҕүлээһиннэрин өйүүр, "түмэт урбаан" диэн өйдөбүлү тарҕатар бастакы тэрилтэ.
«Ашока» Пуонда киинэ Арлингтон куоракка (Виргиния, АХШ) баар. 2014 сыллаах туругунан тэрилтэ Аан Дойду үрдүнэн 37 офистаах этэ.
McKinsey &amp; Company диэн тэрилтэ бизнеһы салайыыга урукку көмөлөһөөччүтэ Билл Дрейтон «Ашока» пуонданы 1980 сыл от ыйын 3 күнүгэр тэрийбитэ.
Дрейтон тэрилтэтин Индия ыраахтааҕытын Ашока аатынан ааттыыр. Ашока Маурийдар ыраахтааҕылыктарын 273-232 б.к.и. сс. салайан олорон Соҕурууҥҥу Аасыйа улахан аҥарын (билиҥҥи Афганистантан Майсурга диэри) сэриилээн ылан, дойду култууратын сайыннарарга, олох таһымын үрдэтэргэ уонна үөрэҕириини тарҕатарга үлэлиир. Билиҥҥи чинчийээччилэр санааларынан бу салайааччы буддизм Аан Дойду итэҕэлэ буоларыгар кимнээҕэр элбэҕи оҥорбут.
1981 сыллаахха «Ашока» бюджета 50 000 доллар эрэ этэ, 2008 сыл тохсунньутугар бюджет 30 мөл долларга тиийэр.
2007 сыллаахха тэрилтэ 60 дойдуттан1800 тахса киһилээх этэ. 2011 сыллаахха дьон ахсаана 2000 тахса буолбута. Тэрилтэ бэйэтэ этэринэн 2014 сыллаахха 70 дойдуттан 3000 киһилээх эбит.
Эла Бхатт. Эла Рамеш Бхатт (; 1933 сыл балаҕан ыйын 7 к., Ахмадабад, Гудьарат, Британия Индията) — Индия , менеджер, кооперативтары тэрийээччи, чиновник, политик уонна Ганди үөрэҕин тутуһааччы. Бэйэлэрин дьыалаларынан дьарыктанар Индия дьахталларын Ассоциациятын (SEWA) тэрийээччитэ уонна салайааччыта.
Индия парламеныгар үлэлии сылдьыбыта.
«Аҕа баһылыктар» бөлөхтөрүгэр киирэр.
Олоҕо.
Эла Бхатт 1933 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр Гудьарат диэн Индия ыстаатын улахан куоратыгар — Ахмадабакка төрөөбүт.
Аҕата Сумантра Бхатт () ситиһиилээх адвокат этэ, ийэтэ — Ваналила Вяз () — дьахталлар хамсааһыннарын көхтөөх кыттааччыта уонна Бүтүн Индия Дьахталлар Кэмпириэнсийэтин (англ. "") сэкэрэтээрэ.
Эла үс кыыс оҕоттон иккистэрэ.
Оҕо сааһа Арҕааҥҥы Индияҕа баар Сурат куоракка ааспыта. Манна 1940 -1948 сылларга "Sarvajanik Girls High School "диэн кыргыттар оскуолаларыгар үөрэммит.
Эла Бхатт Сурат куоракка 1952 сыллаахха Гудьарат Соҕурууҥҥу Университет (англ. "") искусство бакалаврын таһымын ылар. Үөрэнэ сылдьан 1951 сыллаахха буолбут нэһилиэнньэ биэрэпиһигэр үлэлэһэр.
1954 сыллаахха Ахмадабаттааҕы Гудьарат Университетын (англ. "") иһинэн баар "Sir L. A. Shah Law College" -ка индуистар бырааптарыгар таһым ылар.
Бхатт таһым ылан Мумбаига баар "SNDT Women’s University "диэн дьахталлар университеттарыгар үөрэтээччинэн үлэҕэ киирэр.
Бхатт кэргэн тахсан уонна оҕо төрөтөн баран 1961 сыллаахха Гудьарат бырабыытылстыбатын үлэ министерствотыгар үлэҕэ киирэр. Бу үлэлии сылдьан 1968 сыллаахха Таҥас промышленноһыгар үлэлиир дьон профсоюзтарын дьахталлар салааларын салайарга үлэ биэрэллэр. Ол иһин кини Тель-Авивка баар Афро-Аасыйа үлэ уонна кооперация институтугар үөрэнэ барар уонна 1971 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэр.
Сокуон дьиэҕэ үлэлиир дьахталлар бырааптарын хайдах да көмүскээбэтэ Эланы олус хомоторо. Бу кыһалҕаны суох оҥороору Эла Арвинд Баш көмөтүнэн Таҥас промышленноһыгар үлэлиир дьон профсоюзтарын иһинэн дьахталлары түмэ сатыыр, онтон 1972 сыллаахха  Бэйэлэрин дьыалаларынан дьарыктанар дьахталлар Ассоциацияларын тэрийэр.
Арвинд Баш саҥа Ассоциация салайааччыта буолар, Эла Бхатт 1972-1996 сс. ассоцияция бас сэкэрэтээринэн үлэлиир.
Эла 1979 сыллаахха Эстер Оклоону (англ. "") уонна Микаэла Уолшу (англ. "") кытта Аан Дойдутааҕы дьахталлар бааннара (англ. "") диэн эргиэнэ суох тэрилтэни тэрийэр.
Бхатт 1983 сылтан 1988 сылга диэри (атын билиинэн 1986 сылтан 1989 сылга дылы) Индия парламенын үрдүк палататын чилиэнэ этэ.
2007 сыл от ыйын 18 күнүгэр Йоханнесбургка (САӨ) Нельсон Мандела, Граса Машел уонна Десмонд Туту «Аҕа баһылыктар» бөлөҕү тэрийэллэр, бу бөлөххө Эла Бхатт да киирэр.
Тус олоҕо.
Эла 1956 сыллаахха университет үөрэтээччитигэр Рамеш Бхатт-ка кэргэн тахсар. Икки оҕолоохтор: Амимайи (; 1958) уонна Михир (; 1959).
Марк Килбургер. Марк Килбургер (; төр. 1977 сыл, Канада) — Канада , менеджер, түмэт үлэһитэ, суруйааччы, оҕолор көҥүллэрин туһугар охсуһааччы, быраатын Крейг Килбургеры кытта Оҕолорго көҥүлү () уонна " "диэн тэрилтэлэри тэрийээччи уонна салайааччы.
Олоҕо.
Марк Килбургер 1977 сыллаахха Канадаҕа төрөөбүт.
 (Торонто, Канада) уонна  (Невшатель, Швейцарии) диэн чааһынай колледжтарга үөрэммит.
Марк Аан Дойдутааҕы сыһыаннарга идэтийэн Гарвард университетын этэҥҥэ бүтэрбит. Родс стипендиятын ылан быраапка таһымнаах Оксфорд университетын бүтэрэр.
Ол кэмҥэ кини быраата Крейг кулутуйууттан күрээбит уонна ол иһин өлбүт Икбал Масих диэн Пакистан оҕотун туһунан билэнбииргэ үөрэнэр оҕолорун кытары оҕолор тэрилтэлэрин тэрийэр. Бу түмсүү кэлин «Оҕолорго көҥүлү» () диэн Аан Дойдуга саамай улахан оҕолор тэрилтэлэрин ситимэ буолар.
Тэрилтэ бастаан үчүгэйдик сайдан иһэн харчылара бүтэн хаалар.
Онтон сылтаан түмсүү төрөппүтэр дьиэлэригэр көһөр.
Бу кэмҥэ Крейкка көмөҕө убайа кэлэр.
Убайа Марк Килбургер ол кэмҥэ Гарвардка үөрэнэ сылдьан Уолл-Стрит баҕалаах үлэтиттэн аккаастанан быраатыгар көмөҕө кэлэр уонна түмсүү иккис тэрийээччитэ буолар.
Бу кэмтэн саҕалаан ини-биилэр бииргэ түмэт урбаанынан дьарыктаналлар.
Марк быраатын Крейгы кытта 2008 сыллаахха  диэн экология өттүнэн ыраас оҥоһуктары тарҕатар түмсүүнү тэрийэр. "Me to We" түмсүү дохуотун аҥара «Оҕолорго көҥүлү» түмсүүгэ барар, онтон иккис аҥара тэрилтэ сайдыыгар ыытыллар.
Наҕараадалара уонна премиялара.
2010 сыл муус устар 7 күнүгэр генерал-губернатор Марк Килбургка дойду саамай үрдүк наҕараадатын - Канада Орденын биэрэр.
Марк II. Елизавета Бриллианнаах юбилейын Мэдээлин бас билээччитэ.
Марк Килбургер хас да университет ытыктабыллаах доктора, холобур: Карлтон, Гуэлф, Капилано уо.д.а.
Тус олоҕо.
Марк Килбургер ойоҕо Роксанна Дьойал (), икки оҕолоохтор.
Марк оҕо сылдьан регби сөбүлээн оонньуур этэ, хас сайын аайы спортивнай лааҕырга сылдьааччы. Гарвадка да үөрэнэ сылдьан регби оонньуур эбит.
Ма Цзюнь. Ма Цзюнь (кит. суд. 马军, пиньинь: "Mǎ Jūn", төр. 1968 сыл) — Кытай суруналыыһа, суруйааччы, түмэт үлэһитэ, айылҕаны көмүскээччи, , Бээдьин айылҕа уонна түмэт дьыалаларын Институтун тэрийээччитэ уонна салайааччыта.
Ма Цзюнь 1968 сыллаахха Циндао куоракка төрүүр, сотору буолан баран ийэтин дойдутугар Бээдьиҥҥэ көһөллөр. Ма 1993 сыллаахха "South China Morning Post"  диэн Хоҥ Коҥ хаһыатыгар үлэҕэ киирэр уонна Кытай үрдүнэн айылҕа туһунан суруйар бастакы суруналыыс быһыытынан түргэнник биллэр. Ма, төрөөбүт дойдутун араас сирдэринэн айаннаан, 1999 сыллаахха «Кытай уунан быстарыыта» (China's Water Crisis, Zhongguo shui weiji) диэн Кытай айылҕатын туругун туһунан бастакы улахан суолталаах кинигэтин таһааттарар (Рэйчел Карсон «Саҥата суох саас» диэн кинигэтин кытта элбэхтэ тэҥнээбиттэрэ).
Ма 2004 с. Yale World Fellow быһыытынан АХШга айылҕаҕа сыһыаннаах сокуоннары уонна чугас дьиссипилиинэлэри үөрэтэр. 2006 сыллаахха Бээдьиҥҥэ эргиэнэ суох Айылҕа уонна түмэт дьыалаларын Институтун тэрийэр. Ол сыл "Time" Маны Аан Дойду сүүс саамай кыахтаах дьон ахсааныгар кииллэрэр (кини туһунан ыстатыйаны Эдвард Нортон суруйар). Ма Цзюнь 2007 сыллаахха уу киртийиитин хаартатын үлэҕэ кииллэрэр (кэлин кини института сир уонна салгын киртийиитин хаартыларын кииллэрэр). 2008 сыллаахха Эмиэрикэ Wal-Mart Stores диэн улахан хампаанньа маҕаһыыннара Институт дааннайдарыгар киирэллэр. 
Ма 2009 саллаахха улахан ааттаах Ramon Magsaysay Award диэн премияны ылар (Нобель премиятын кытта тэҥниэххэ сөп). 2010 сыллаахха Ма көҕүлээһининэн Кытайга айылҕаны киртитэр улахан технологическай хампаанньалары тутууну утары хамсааһын саҕаланар. 2011 сыллаахха Институт бэйэтин отчетугар Apple Кытайга үлэтин туһунан сырдатар. 2012 сыллаахха Ма Goldman Environmental Prize кыайыылааҕа буолар. 
2015 сыллаахха  Сколл Пуондатын премиятын ылар.
Kanthari. Kanthari International (эрдэ Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанньыттарын института диэн биллэрэ, The International Institute for Social Entrepreneurs эбэтэр IISE) — Индия эргиэнэ суох института, Тируванантапурамҥа (Керала) баар  идэтийбит дьону бэлэмниир тэрилтэ. Хараҕа суохтарга көмөлөһөр Аан Дойдутааҕы Braille Without Borders (BWB) диэн тэрилтэ иһинэн үлэлиир. Институту 2005 сыллаахха хараҕа суох ниэмэс түмэт үлэһитэ уонна BWBы тэрийсээччи Сабрийе Тенберкен уонна Пол Кроненберг тэрийбиттэрэ. Институт бастакы дьарыктара 2009 сыллаахха саҕаламмыттара.
Институт түмэт урбааныгар эбэтэр атын эйгэҕэ (экология уонна үөрэҕирии бырайыактара, ааҥл тылын үөрэтии уо.д.а.) үлэлиэн баҕалаах дьадаҥы дьоҥҥо сэттэ ыйдаах үөрэҕи ааһарга кыах биэрэр. Семинардары Аан Дойду таһымнаах идэлээх дьон ыытар. Сорох үөрэнээччи хараҕа суох, ким эрэ Африка уонна Аасыйа араас дойдуларыгар аччыктааһыны, сэриини, баттабылы уонна ыарыылары ааспыт. Институт бэлиэтэ - Кералаҕа үүнэр кантхари диэн ааттаах чили переһын көрүҥэ.
2003 сыллаахха Сабрийе Тенберкен уонна Пол Кроненберг бэйэлэрин үлэлэрин иһин Голландия хотунун уурааҕынан рыцарь буолбуттара. 2005 сыллаахха Сабрийе Тенберкен Нобель Эйэ премиятын ыларга бэлиэтэммитэ уонна Давос Аан Дойдутааҕы экономикаҕа форумуттан «Аан Дойду эдэр салайааччыта» диэн ааты ылбыта, 2011 сыллаахха The Innovative and Novel Computational Impact on Theory and Experiment (INCITE) түмэт урбааныгар премиятын ылбыта. Тенберкен Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанньыттарын институтун тэрийиэн иннинэ Тибетка хараҕа суохтарга оскуола арыйбыта уонна тибет тылынан Брайль суругун сайыннарбыта.
Уулусса хаһыата. Уулусса хаһыата ( эбэтэр ; сороҕор «уулусса кумааҕыта») — дьиэтэ суох эбэтэр дьадаҥы дьон тарҕатар уонна кинилэри өйүүр уонна дьон-сэргэ дьадаҥыларга сыһыанын уларытар иһин тахсар хаһыат, сурунаал эбэтэр атын куруутун тахсар таһаарык.
Үгэс быһыытынан уулусса хаһыатыгар дьиэтэ суох уонна дьадаҥы дьон сорох ыстатыйалары бэйэлэрэ суруйаллар.
Уулусса хаһыаттарын үлэлиир ньымата биир: дьадаҥы эбэтэр дьиэтэ суох киһи тарҕатааччы буолар, кини хаһыаты сыанатын аҥарынан атыылаһаруонна этиллибит сыананан атыылыр (сыананы уларытар кыаҕа суох).
Уулусса хаһыаттарын бастакы көрүҥнэрэ XIX-с үйэ бүтүүтүгэр — XX-с үйэ саҕаланыытыгар үөскээбиттэрэ. Холобур, 1915 сылтан 1920—1930 сылларга дылы Цинциннати (Огайо, АХШ) куоракка дьиэтэ суох кэлиилэргэ  диэн хаһыат тахса сылдьыбыта.
Ол да буоллар билиҥҥи көрүҥнээх уулусса хаһыаттара 1990-с сыллар бүтүүлэригэр киэҥник тарҕаммыттара (Нью-Йоркка 1989 сыллаахха  тахсар буолбутун кэннэ).
1991 сыллаахха Лондоҥҥа The Big Issue диэн саамай ситиһиилээх уулусса хаһыата үөскээбитэ (тэрийээччилэр Джон Бёрд уонна Анита Роддик).
1994 сыллаахха Глазго куоракка (Шотландия, Великобритания) 40 дойду 120 уулусса хаһыатын сомоҕолуур Аан Дойдутаҕы уулусса хаһыаттарын ситимэ () үөскээбитэ. 2008 сыллаахха Аан Дойдутааҕы уулусса хаһыаттарын ситимэ бэйэтин премиятын тэрийэр.
2000 сыллар ортолоруттан саҕалаан уулусса хаһыаттарын ааҕар дьон ахсаана аҕыйыыр.
Холобур, Big Issue тираһа 167 000-ттан (2007 с.) 125 000-ҕа (2012 с.) түһэр. Ол гынан баран 2013 сыллаахха DW бэлиэтииринэн ниэмэс уулусса хаһыаттара киэҥник тарҕанан эрэллэрэ, холобур быһыытынан "Biss" диэн Германия биир саамай кырдьаҕас уулусса хаһыатын тираһа 6 мөл тиийэ улаппыт.
Үгүс уулусса хаһыата эргиэнинэн дьарыктаммат буолан араас граннар эрэ көмөлөрүнэн үлэлии турар. Ол эрээри, сорох хаһыаттар  дьарыктанар буоланнар бэйэлэрин хааччыйаллар, ол иһин тирэхтээхтэр.
Түмэт урбаанынан дьарыктанар хаһыат холобура - 1991 сыллаахха Великобританияҕатэриллибит The Big Issue диэн хаһыат, Ньуучча сирин ылар буолахха - 1994-с сылтан тахсар «Дьиэҕэ айан» хаһыат.
Уулусса хаһыаттара аҥардас дьадаҥы дьону хааччыйыынан буолбакка өссө атын дьыаланан дьарыктаналлар.
Холобур, дьадаҥы уонна дьиэтэ суох дьон кыһалҕаларын дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдэллэр.
Ону таһынан, уулусса хаһыаттарын иһинэн дьиэтэ суохтарга арт-терапия бырайыактара бааллар: кинилэр үлэлэринэн көрүлтэлэри тэрийэллэр уонна ол бу араас тэрээһиннэри ыыталлар.
Сорох дьон уулусса хаһыатын бизнес-моделын сиилиир: дьиэтэ суох киһи сувенир курдук буолан хаалар дииллэр.
Шваб түмэт урбаанын пуондата. Шваб түмэт урбаанын пуондата () — түмэт урбаанынан дьарыктанар дьону уонна тэрилтэлэри өйүүргэ уонна үбүлүүргэ тэриллибит Швейцариятааҕы Аан Дойду эргиэнэ суох пуонда.
«Шваб түмэт урбаанын пуондатын» 1998 сыллаахха Швейцария экономиһа, Давос Аан Дойду экономикаҕа форумун тэрийээччитэ уонна уларыйбат салайааччыта Клаус Шваб уонна кини кэргэнэ Хильда Шваб «Аан Дойду кэскиллээх түмэт урбаанньыттарын» өйүүр иһин тэрийбиттэрэ.
Пуонда үлэтин сыаллара-соруктара - «түмэт урбаанын сайыннарыы уонна түмэт сайдарын туһугар үлэлиир түмэт урбаанньыттарыгар көмө».
«Шваб түмэт урбаанын пуондатын» киинэ Женеваҕа баар (Швейцария).
2015 сыл муус устарыгар Пуонда салалтатыгар киирэллэр: Хильда Шваб, Клаус Шваб, Рик Аубри (), Пауло Коэльо, Дэвид Герген (; АХШ президеннарын сүбэһитэ), Бельгия Хотуна Матильда, Зенель Мбеки (; САӨ президенын ойоҕо), Мухаммад Йунус.
«Шваб Пуондатын» Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтин үрдүк таһымнаах үлэһитэ Памела Хартиган () салайар.
2000—2010 сылларга «Шваб Пуондата»  өйүүр Аан Дойду саамай улахан тэрилтэтэ этэ.
2007 сыллаах көрдөрүүлэринэн «Шваб Пуондата» Аан Дойду 72 түмэт урбаанньытыгар көмө оҥорбут.
Пуонда сыл аайы Аан Дойдутааҕы "Сыл түмэт урбаанньыта" диэн күрэскэ 20-25 түмэт урбаанньытын талар.
«Шваб Пуондата» сыл аайы Женеваҕа түмэт урбаанньыттарын көрсүһүүлэрин, экономикаҕа конференциялары тэрийэр, ону тэҥҥэ Пуонда үлэһиттэрэ Давос Аан Дойду экономикаҕа форумугар кытталларын үбүлүүр.
«Шваб Пуондата» тэрийэр түмэт урбаанньыттар уонна Аан Дойду улахан тэрилтэлэрин салайааччыларын көрсүһүүлэрэ сомоҕо бырайыактар үөскүүллэригэр тириэрдэллэр.
Холобур, 2003 сыллааҕы Аан Дойду экономикаҕа форумугар Джеру Биллимория Аан Дойду электроситим сомоҕолоһуутун тойонун солбуйааччытын Роберто Блуаяны кытта билсибитэ. Бу көрсүһүү Аан Дойдутааҕы оҕолор эрэллээх төлөпүөннэрин ассоциацията үөскүүрүгэр улахан сабыдыаллаах этэ.
«Шваб Пуондатын» биһирэбилин «Секем» (Ибрагим Абулиш) диэн тэрилтэ ылбыта.
Сигэлэр.
Тымныйыы. Тымныйыы (сороҕор нозофарингит, ринофарингит диллэр) түргэнник тарҕанар тыынар сисеманы дьайар сыстыган ыарыы. Сүнньүнэн мунну иһин уонна күөмэйи сабыдыаллыыр. Сибиктэринэн сөтөл, күөмэй ыарыыта, тумууланыы уонна температура буолар. Үксүгэр ол сибикилэр сэттэ күнтэн уон күҥҥэ дылы буолааччы, уһаабыта үс нэдиэлэҕэ дылы. Икки сүүстэн тахса вирус көрүҥэ тымныйыы биричиинэтэ буолар, ол гынан баран риновирус ордук тарҕаммытынан ааҕыллар.
Лив уонна Мадди. «Лив уонна Мадди» () диэн Америкаҕа оҥоһуллубут орто саастаах оҕолорго анаммыт ситком, 2013 сылын от ыйын 19 күнүттэн Дисней ханаалга көстөр. Түмүктүүр төрдүс сезон «Лив уонна Мадди: Калифорния» () курдук биллэр.
Сүжета.
Лив (Оли́вия) уонна Мадди (Ма́дисон) игирэлэр, ол эрээри бэйэ бэйэлэригэр отой майгыннаспаттар, ону ааһан киһи быһыытынан отой атын дьон. Руни диэн ыал тапталлаах кыыстара Лив кыратыттан голливуд сулуһа, оттон игирэтин аҥаара Мадди баскетболунан үлүйэр, Ridgewood лицей хамаандатыгар оонньуур. Аҕата хамаанда тренерэ. «Sing It Loud!» диэн ааттаах киинэҕэ уһуллан баран Лив дьиэтигэр төннөр. Бастаан Мадди онтон үөрэр, ол эрээри сотору кэминэн бу уларыйар...
Оруолларга.
Сүрүн оруоллар.
Хос быһаарыы: Камерон дублёрдарын оонньообуттар: Эмми Бакнер (Лив) уонна Шэлби Вулферт (Мадди).
Сериялар тиһиктэрэ.
&lt;onlyinclude&gt;&lt;/onlyinclude&gt;