mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Титов Василий Николаевич. Титов Василий Николаевич (1941.04.27) - прозаик, бэйиэт. 1991 сылтан СС (Суруйааччылар Сойуустарын) чилиэнэ.
1941 с. муус устар 27 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Мэйик нэһилиэгэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1961-1963 сс. холкуоска биригэдьииринэн үлэлээбитэ, 1965-1969 сс. Амма ЫБСЛКС Бастакы сэкэрэтээрэ буолар. 1971 сыллаахха Хабаровскай Үрдүкү Партийнай оскуолатын бүтэрэр уонна идэлээх суруналыыс буолар. 1974-1980 сс. Уус Алдан "Ленинскэй тэрийээччи" диэн улуустааҕы хаһыат эрэдээктэрэ буолар.
Кини хоһоонноро уонна кэпсээннэрэ 1960 сылтан өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар бэчээттэнэллэр.
Федоров Владимир Николаевич. Федоров Владимир Николаевич (1951.03.31) - ньуучча хоһоонньута, прозаик, тылбаасчыт. 1988 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Кэбээйи улууһугар Таас-Тумус диэн бөһүөлэккэ төрөөбүтэ. 1975 сыллаахха СГУ инженернай-техническай факультетын бүтэрэр. Геолог идэтин баһылыыр. Хас да сыл экспедицияларга сылдьан баран суруналыыс идэтигэр көһөр. "Молодежь Якутии" уонна "Социалистическая Якутия" хаһыаттарга суруналыыстыыр. Ону тэҥҥэ Дьокуускайга "Горизонт" диэн литературнай түмсүүнү салайар. 1983 сылтан уон сыл устата "Полярная звезда" сурунаал сүрүн редактора.
В. Федоров VIII-с Бүтүн Холбоһук эдэр суруйааччыларын сүбэлэрин кыттыылааҕа. Кини хоһоонноро өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна киин хаһыаттарга уонна сурунаалларга, "Молодая гвардия" уонна "Современник" хомуурунньуктарга бэчээттэммиттэрэ. Сорох хоһоонноро тас дойдуларга тахсыбыттара. "Звезда в снегу" диэн бастакы кинигэтин 1982 сыллаахха таһаарбыта. Кини хоһоонноругар олоҕурбут хас да биллэр ырыа баар.
Прозаҕа таһаарыылаахтык үлэлээбитэ, ону тэҥҥэ талааннаах тылбаасчыт. Ньуучча тылыгар саха, эбээн, дьүкээбил уонна эбэҥки суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаабыта (Н. Якутскай, А. Сыромятникова, А. Старостин, А. Кривошапкин, Н. Абыйчанин, Улуро Адо, Н. Калитин уо.д.а.).
Федотов Степан Прокопьевич. Федотов Степан Прокопьевич (1935.02.10 - 1983.11.15) - прозаик. 1965 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. 1959 сыллаахха Дьокуускайдааҕы сельскохозяйственнай техникуму бүтэрэр, колхоз зоотехнигынан үлэлээбитэ, "Эдэр коммунист" хаһыат салаатын сэбиэдиссэйэ. 1963 сылтан "Кыым" хаһыат корреспондена. 1962 сылтан ССКП чилиэнэ.
"Кынаттаах олох" диэн бастакы кинигэтэ 1962 сыллаахха тахсыбыта.
Филиппов Петр Иванович. Филиппов Петр Иванович (1915.06.25 - 1985.02.12) - прозаик, литература ырытааччыта. Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1966 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар сойуустарын) чилиэнэ.
Сунтаар улууһугар Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1932 сыллаахха Сунтаардааҕы колхоз эдэр ыччат оскуолатын, 1952 сыллаахха Дьокуускайдааҕы областной партийнай оскуоланы, 1958 сыллаахха ССКП КК Үрдүкү Партийнай оскуолатын бүтэрэр. Алын сүһүөх оскуолаҕа үөрэтээччинэн үлэлээбитэ, комсомольскай үлэҕэ сылдьыбыта, "Ленские маяки" диэн улуустар хаһыаттарыгар редактордаабыта, "Кыым" хаһыат редакторын солбуйааччыта буола сылдьыбыта, Саха АССР телевидение уонна радио Судаарыстыбаннай Комитетын литературнай-уран биэриилэр сүрүн редакторын солбуйааччыта этэ. 1942 сылтан ССКП чилиэнэ.
1937 сыллаахха бэчээттэнэн саҕалаабыта. 1961 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга М.К. Аммосов туһунан бастакы улахан очеркатын таһаарар. Филиппов очерктара уонна литературнай мэтириэттэрэ 1967 сыллааха "Дьыллар уонна дьоннор" диэн хомуурунньук буолан тахсыбыттара.
Шапошникова Айта Ефимовна. Шапошникова Айта Ефимовна (1957.09.11) - проза тылбаасчыта, ырытааччы. 1995 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Нам улууһун Намыгар уруһуйдьут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1979 сыллаахха А.М. Горькай аатынан литературнай үнстүтүүт уран тылбаас салаатын бүтэрэр. "Хотугу сулус", "Полярная звезда", "Чуораанчык" сурунааллар редакцияларыгар үлэлээбитэ. 1994 сылтан "Далбар Хотун" дьахталларга анаммыт өрөспүүбүлүкэтээҕи сурунаал эппиэтнэстээх сэкэрэтээрэ.
Бастакы уран тылбаастара 1979 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга тахсыбыттара. Бастакы тылбаастаабыт кинигэтэ - И. Егоров "Спасение лебедя" (1981 с. тахсыбыта). А. Шапошникова тылбаастара өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга уонна сурунаалларга, холбоһуктаах хомуурунньуктарга, "Литературная Россия" хаһыакка уо.д.а. киин хаһыаттарга тахсыбыттара. Аныгы саха прозата уонна поэзията сайдыытын туһунан хас да ырытыылаах.
Шевков Сергей Дмитриевич. Шевков Сергей Дмитриевич (1931.01.11) - ньуучча хоһоонньута, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура үтүөлээх үлэһитэ. 1973 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Аллаҥҥа төрөөбүтэ. 1948 сыллаахха Дьокуускайга орто оскуоланы бүтэрэр. Дьокуускай гортопугар үлэлии сылдьыбыта, Сэбиэскэ Сэриигэ сулууспалаабыта. Слесарь, таһаҕасчыт, "Геолог Якутии" хаһыат редакциятын эппиэтнэстээх сэкэрэтээрэ, радио уонна телевидение Комитетын бэчээт программатын редактора буола сылдьыбыта. 1974 сылтан Саха Сирин суруйааччылар сойуустарын салалтатын литературнай консультана.
С. Шевков бастакы хоһоонноро 1958 сыллаахха тахсыбыттара. "Я на Лене живу" диэн бастакы хомуурунньугун 1960 сыллаахха Саха кинигэтин кыһатыгар таһаартарбыта. Кини хоһоонноругар олоҕурбут сүүрбэттэн тахса ырыа баар.
Иккис тымныы сэрии. Иккис тымныы сэрии (Улуу иккис утары туруу, Улуу иккис конфронтация), диэн кэнники биллэр термин буолар. Учуонайдар уонна экспердэр (политиктар) этэллэринэн 2013 сыллаахха саҕаламмыта. Конфронтация урукку Бастакы тымныы сэрииттэн атына диэн АХШ кытта буотах, билиҥҥитэ Украина уонна кини диэки буолар доҕордуу блок дойдулары (АХШ, Өбрүөпэ Сойууһа, Канаада, Дьоппуон уонна атыттар...) кытта. 
Иккис тымныы сэрии икки блоктар икки ардыларыгар информационнай, экономическай, байыаннай, культурнай, демографическай эйгэлэргэ сэрии барар.
Конфронтация. Конфронтация эбэтэр Конфли́кт () — дьон холбоһон дьайыыларыгар ханнык эмит интириэскэ, көрүүгэ араастары быһаарыы ордук сытыы ньымата буолар. Үксүгэр ордук негативнай эмоциялар тутуллааччылар. .
Конфликттары конфликтология билимэ үөрэтэр.
Общее определение.
Конфликт— икки өрүттэр аннараа өрүтүгэр тапсыспат позициялаах буолаллар. Конфликт "деструктивнай" эбэтэр "конструктивнай" функциялаах буолар. 
Өрүттэр дьон, кыыллар эбэтэр техническай системалар буолааччылар.
Учуонайдар. Учуонайдар диэн өйдөөх дьон, наукаҕа (билимньигэ) элбэх арыйыылары аҕалбыт дьон буолаллар.
Скрябин Валерий Степанович. Скрябин Валерий Степанович — (1933, Алтынньы 8, Абаҕа, Амма улууһа) Амма улууһа уонна Абаҕа нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо, РСФСР Верховнай сэбиэтин дьокутаата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. Кэргэнэ Софья Петровна Скрябина, 4 оҕолоох, 7 сиэннээх. 
1956 Строд аат. колхозка үлэтин саҕалаабыта, кэлин Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын техникумугар механизация салаатын бүтэрэн механик идэтин ылан колхозка үлэтин салҕыыр. Ити сылларга эт-үүт былаана улаатан истэҕин ахсын от бэлэмээһин илии уонна ат-көлө көмөтүнэн кыаттарбат түгэннэрэ үөскээбит. Онно механизатор идэтэ улаханнык турбут. Колхоз бырабылыанньата көҕүлээһининэн Валерий Степанович 15 эдэр уолаттары механик идэтигэр үөрэппит. 1961 15 киһилээх механизированнай звенону салайан окко үлэлэппит. Ол сыл хас биирдии отчут 960 центнер оттоон звено эбэһээтилистибэтин 127% толорбут. 1962 биирдии бэйэлэрэ 1136 центнер от охсон звено көрдөрүүтүн өссө үрдэтэр. Ол сыл Саха сирин механизатордарыгар от хомууругар механизация быhаарар суолталааҕын ɵйдɵɵн туран, үгүс механизированнай звенолары тэрийтэлээн, техника күүһүн туhанан колхозтар, совхозтар хаhаайыстыбалырын сүрүн салаатын – общественнай сʏɵhүнү дэлэй аhылыгынан хааччыйыаҕын диэн ыҥырыы таhаарбыт. 
1963 РСФСР Верховнай сэбиэтин 6 ыҥырыытыгар депутатынан быыбардаммыт. Ленинградтаађы тыа хаhаайыстыбатын институтугар үɵрэнэн инженер-механик идэтин ылбыта. Υɵрэнэ сылдьан Смольнайга ССКП кэккэтигэр киирбитэ. Депутат быhыытынан, 1963-1967 сылларга Абаҕаҕа 320 миэстэлээх оскуола тутуута, Алдан куоракка 4 этээстээх таас оскуола тутуута, Чапчылҕаннааҕы МТС таас мастарыскыайа, Аллараа Кураанахтааҕы кɵмʏhʏ хостуур драгаҕа техническай оборудование, ЛенинградтааҔы СХИ-га лабораторнай оборудование, Өлүөхүмэтээҕи леспромхозка - 5 автобус, Горнайга - вездеход, Аммаҕа дорожнай управленияҕа - 2 грейдеры булан биэрии уонна да атын быыбардааччыларын накааhын толорбута.
Кэлин, пенсияҕа тахсыар диэри, Абаҕа орто оскуолатыгар производственнай үɵрэхтээhин учууталынан үлэлээбитэ. Оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар толору ирдэбилгэ эппиэттиир трактороведение кабинетын тэрийбитэ. Үөрэппит оҕолоро улуустааҕы, республикатааҕы “Эдэр сири хорутааччы“ күрэх хас да төгүллээх кыайыылаахтара, призердара буолбуттара. Сайынын ʏлэ сынньалаҥ лааҕырыгар улаатан эрэр уолаттары мунньан тыа хаhаайыстыбатын массыыналарын (сеялкалары, бороналары, булууктары, косилкалары, крапкалары) ɵрɵмʏɵннээhини тэрийэн Строд аатынан совхозка кɵмɵлɵһөллɵр эбит. Всеобучка үөрэппит оҕолоруттан Республика биллэр механизатордара тахсыбыттара: Коммунар Дмитрьевич Тылбыков - САССР норуотун хаһаайыстыбатын ʏтʏɵлээх ʏлэhитэ, И.Я. Строд аатынан совхоз механизированнай звенотун салайааччыта, социалистическай куоталаhыы хас да тɵҕʏллээх кыайыылааҕа, И.Я. Строд аатынан бириэмийэ лауреата, Ворошил Иванович Сутаков – Бочуот Знага орден кавалера, тракторист-комбайнер, Гаврил Никитич Еремеев - "Гражданскай килбиэн" знактаах уо.д.а.
Ылыллыбыт сирэ.
Давыдов Алексей «Эһэм Валерий Степанович Скрябин тыа сиригэр киллэрбит кылаата» өйтөн суруйуута. Л.В. Киренскэй аатынан Амматааҕы лицей 7 б кылаас үөрэнээччитэ. 2013 с.
Дадаскинов Олег Николаевич. Дадаскинов Олег Николаевич (1957 с.т.) — көҥүл тустууга международнай категориялаах судьуйа (ФИЛА, 2010), сахалартан бастакынан 50 государство кыттыылаах Аан дойду чемпионатыгар казах-куреш тустуу көрүҥэр (Астана, 210), хапсаҕайга Европа чемпионатыгар (Латвия, 2011), кадеттарга спорт национальнай көрүҥнэригэр: казах-куреш, хапсаҕай Аан дойду чемпионатыгар (Сан-Паулу, Соҕуруу Америка, 2012) судьуйалаабыта. «СР бастыҥ судьуйата» (2007, 2011) бэлиэ хаһаайына. Ону таһынан биллэр от охсооччу, 1987 с. өрөспүүбүлүкэ күүлэйгэ чемпионатыгар 2,18 га оту охсон чөмпүйүөннээбитэ.
Александров Устин Николаевич. Александров Устин Николаевич (1951 с.т.) — көҥүл тустууга международнай категориялаах судьуйа (ФИЛА, 2011). 
Өр сылларга Үөһээ Бүлүүгэ үөрэҕирии салаатыгар үлэлээбитэ. Манчаары 1, 2 спартакиадаларын кыттыылааҕа, 1962 с. хапсаҕайдааһын тустууга уолаттарга 2 призер. Билигин Дьокуускайдааҕы 16-с профессиональнай лицей эт-хаан сайдыытын салайааччыта. СР физическэй культураҕа уонна успуорка, профессиональнай үөрэхтээһиҥҥэ туйгуннара, педагогическай үөрэхтээһин, үлэ бэтэрээнэ. 2007 с. «Сахаада — спорт» хапсаҕайга бастыҥ судьуйата, 2007 с. устудьуоннар ортолоругар «Бастыҥ тэрийээччи» номинация кыайыылааҕа.
Зеленогорское. Зеленогорское () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 627 (2011).
Амарах. Амарах (даҕааһын) — аһыныгас үтүө санаалаах, аһыныгас сүрэхтээх (киһи туһунан).
Устуоруйата.
Амарах диэн тыл Саха тылыгар монгуол-бүрээт тыллаах омуктартан киирбитэ сабаҕаланар. Ол курдук Монгуол тылыгар «Амраг» — любимый, милый, дорогой, любящий.
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ.
П. С. Афанасьев, П. А. Слепцов, А. Г. Нелунов. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта // «Бичик», 2008
Айыы 1. Айыы 1.
Ай диэн сахаларга өйү-санааны быһаарар тылбыт. Баспыт иһигэр саныыр санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына айыы буолар. "Ыы" диэн ытааһын дорҕооно эбиллиитэ бу тылбыт куһаҕан өрүтэ элбээбитин быһаарар. Айыы диэн тылбыт биллэр суолталара манныктар:
1. Айыы диэн саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар. Бу кэмҥэ айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэккэ эрэ сылдьар.
2. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы айыы.
3. Куһаҕаны, дьоҥҥо буортулааҕы айыы. (1,32).
4. Үчүгэй буолуо диэн санаан оҥоруу табыллыбакка куһаҕан буолан тахсыыта.
5. Айыыны оҥоро охсоору тиэтэйии, ыксааһын сыыһа-халты туттунууну, куһаҕаны үксэтиитэ. (2,57 столб.).
6. Өлбүт киһи өйө-санаата Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьыыта. (3,71).
Айыы диэн тылбыт 6 биллэр суолталааҕыттан биир эрэ үчүгэйи оҥорууга аналланарыттан айыы диэн тыл куһаҕана элбэх тыл буолар. Айыы диэн тыл элбэхтик туттуллубат, улаханнык этиллибэт тыл.
Эдэрдэр үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэттэриттэн, барыны бары оҥоро сатыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан сыыһа-халты туттуналлара элбиириттэн харыстаан сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр. (4,28).
Туһаныллыбыт литература..
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
2. Э.К.Пекарскай. Словарь якутского языка. Т. 1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958. - 642 с.
3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
4. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Улуу тойон таҥара. Кырыалаах кыһыннаах сахабыт сиригэр олоҕу олоруу, сайыннарыы ураты тулуурдаах буоллахха эрэ кыалларын сахаларга Улуу тойон таҥара баара биллэрэр. (1,10). Сахалары сайыннарбыт таҥара Улуу тойон таҥара буолар.
Улуу тойон таҥара дьоҥҥо сүрү, уоту уонна ойууннары биэрбит диэни саха дьоно бары билэллэр. (2,22).
Сүр диэн тулуурдаах, өһөс буолуу ааттанар. 
Улуу тойон таҥара — эр дьон таҥаралара. (1,17).
Киһи олоҕун устата сыыһа-халты туттубат буоллаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Улуу тойон таҥара киһи сыыһа-халты туттубат кыаҕын улаатыннарар, тулуурдаах буолуутун сайыннаран олоҕу киһи быһыылаахтык олорорун хааччыйар.
Улуу тойон таҥараны бэлиэтээһин, сүгүрүйүү күһүн, балаҕан ыйын 22 күнүгэр ыытыллар. Күһүҥҥү ыһыах диэн ааттанар. Тулуурдаах буолан кырыалаах кыһыны туоруурга санааны бөҕөргөтүүгэ аанаан ыытыллар. 
"Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс" диэн тулуурдаах буолууга үөрэтэр Улуу тойон таҥара үөрэҕин өс хоһооно.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
2. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Капитолий. Капито́лий (Капитолий томторо; , il Campidoglio, Monte Capitolino) — былыргы Риим үөскээбит сэттэ томтордоруттан биирдэстэрэ. Капитолийга Капитолий хараама баар этэ, ол дьиэни эмиэ Капитолий дииллэрэ.
Үрүҥ Аар тойон таҥара. Үрүҥ Аар тойон таҥара диэн сахалар киһи таҥаралара ааттанар.
Сахалар киһи таҥараларын аата Үрүҥ Аар тойон диэн ааттанар. Олус былыргы кэмнэргэ сахалар аардары, арийдары кытта бииргэ олоро сылдьыбыттара билигин науканан дакаастана сылдьар.
Ол былыргы кэмнэргэ Аар тойон салайар кэмигэр сахалар таҥараны итэҕэйэр, киһи буолуу үөрэҕин оҕону иитиигэ туһанар буолбуттар. Нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн таҥара итэҕэлин билэр буоланнар, маарынныыр өрүттэрин арыйаннар "бог" үөрэҕин таҥара үөрэҕэ диэн ааттаабыттар.
Үчүгэй быһыылар үгэс буолбуттара таҥараны үөскэтэр. Киһи үчүгэй үгэстэргэ үөрэнээри үчүгэй киһини таҥара оҥостон үтүктэр. Үтүктэр, батыһар, үчүгэйгэ үөрэнэр киһибит Үрүҥ Аар тойон таҥара буолар. (1,51).
Таҥарабыт аатын үрүҥ диэн быһаарыыта бу тойон киһи оҥорбут элбэх араас быһыыларыттан үрүҥүн, үчүгэйин эрэ талан ылан үтүгүн диэн таҥарабыт аата бэйэтэ биллэрэр.
Туһаныллыбыт литература..
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
LTE. Long-Term Evolution (ол эбэтэр 4G уонна кини аныгы версията 4G+), сотовай уонна интернет сибээс саамай аныгы технологиятын сибээһэ. Кэлэр 2020 сыллаахха технология буолар 5G. LTE технология 150 Мбит/сек скороһунан интернеты үлэлэтиэн сөп.
Потапов Виктор Филиппович. Потапов Виктор Филиппович — Саха сирин үөрэхтээһинигэр бөдөҥ кылааты киллэрбит Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, дьоҕурдаах оҕолору көрдүүр уонна сайыннарар Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Дьоҕур» уопсастыбатын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Өрөспүүбүлэтээҕи Лиссиэй учуутала.
Олоҕун олуктара.
1950 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. ССРС Норуодунай учуутала М. А. Алексеев тэрийбит физика-математика кылааһын бастакы бүтэрбиттэртэн биирдэстэрэ.
Үлэтэ.
Потапов В. Ф. — физикаҕа өрөспүүбүлүкэ оскуолатын оҕолорун хамаандатын тириэнньэрэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи олимпиадалар тиэкистэрин суруйааччы.
Metrojet. Metrojet ("Метродьэт", "Метродьэт Аирлайнс", юридическай аата - Когалымавиа), Арассыыйа биир авиакомпанията. Хас да рейсы оҥорор. Базата — Домодедово аэропорт.
Историята.
«Когалымавиа» авиакомпания 1993, ыам ыйын 17 төрүттэммит. Регуярнай уонна чартернай рейстэри оҥорорго, ону таһынан ниэп, гаас хостооччуларга бөртөлүөт өҥөтүн оҥорорго анаммыт.
2012, ыам ыйын 1 авиакомпания ребрендинг оҥорбут уонна аатын Metrojet диэҥҥэ уларыппыт.
Саахаллыы.
Когалымавиа көтөр ааллара хаста даҕаны суулла сылдьыбыттара.
Скрябин Михаил Степанович. Скрябин Михаил Степанович — (1955, муус устар 7 Амма улууһа, Абаҕа нэһ. - 2016, кулун тутар 26, Дьокуускай) Саха Сирин үөрэҕириитин отличнига, Россия физическай культуратын уонна спордун отличнига, Саха Сирин үтүөлээх тренера, Амма улууһун уонна Абаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. Скрябин Валерий Степанович бииргэ төрөөбүт быраата.
Олоҕун оллуктара.
Михаил Амма Абаҕатыгар 1955 с. муус устар 7 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. 1970 Чурапчыга Дмитрий Петрович Коркиҥҥа үөрэнэр, училищены бүтэрээт биир сыл Д.П. Коркиҥҥа үлэлиир, онтон 1973 Минскэйдээҕи физкультура уонна спорт институтугар үөрэҕин салҕыыр. 1978 тренер быһыытынан Минскэйгэ СДЮШОР-га үлэтин саҕалыыр, ол сыл күһүнүгэр аармияҕа барар. 1980 Саха Сиригэр төннөр, ШВСМ-ҥа тренердиир. 1985 Аммаҕа оҕо спортивнай оскуолата аһыллыаҕыттан төрөөбүт дойдутугар бэйэтин баҕатынан төннөн 2004 дылы үлэлиир. Бу сылларга Амма улууһун тустуу спортсменнарын ситиһиилэрэ Михаил Степановиһы кытта сыһыаннаах. 2004 Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт институтугар тренерынан ананар. Билигин Дьокуускай куоракка Олимпийскэй резервэ училищетыгар старшай тренеринэн үлэлиир.
2016, кулун тутар 26 ыарахан ыарыы содулуттан күн сиртэн күрэннэ.
Ситиһиилэрэ.
Тустууга эрчийиигэ бииргэ үлэлиир коллегаларын кытта саҥа системаны олохтообут. Амма ДЮСШ-атыгар үлэтин кэмигэр 4 Аан дойду спорт маастарын бэлэмнээбит, олор быыстарыгар: Нь.В. Иванов — Ярыгин аатынан аан дойдутааҕы күрэскэ чемпиона, 1994; А. Соловьев — Греция Гран при чемпиона, 1996; эдэрдэргэ Первенство России чемпиона, Москва, 1995; Аан дойдуга II призер, 1994, Будапешт, Венгрия; Павел Капитонов — Гран При чемпиона, Польша; улахаттарга Россияҕа II призер, 2001; саллааттар быыстарыгар чемпион Мира. ССРС 11 спорт маастарын, Россия 21 спорт маастарын бэлэмнээбит. Чурапчы институгар 2 Аан дойду спорт маастарын уонна 2008 Пекин олимпиадатын кыттыылааҕын — Корякин Виталийы кылгас кэм иһигэр бэлэмнээбит.
Когалымавиа рейс 9268. Когалымавиа рейс 9268, Metrojet авиакомпаниятын көтөр аала Airbus A321 Шарм аль Шейх (Синайтан, Египет) куораттан Санкт Петербург куоратка көтөн иһэн Синай кытыл арыытын хоту өттүгэр сууллуута. Көтөр аалга 224 дьон баара, олортон 24 (25, 17) оҕо, 7 борт үлэһиттэрэ. Бары 224 дьон өлбүттэр. Араас информацианан 3 дойду гражданнара бааллар эбит: Украина, Арассыыйа, Беларуссия. 
Көтөр аал.
Көтөр аал 18 саастаах Airbus А321-231 этэ, серийнай нүөмэрэ 663 Бастаан "Орто Азия Авиалинияларыгар" 1997 сыллаахха атыыламмыта. Ол кэнниттэн "Онур Аир" уона "Саудовскай Аравия авиахампаанньатыгар" үлэлээбитэ. 2012 сыллаахха Колавиа атыыласыта. Көтөр аал икки IAE V2500 авиационнай хамсатааччылаах уонна 220 киһини таһарга таҥастаммыта. Сууллар күнүгэр Ирландияҕа базалаах АэрКэп хампаанньа үбэ-мала этэ, Колавиа хампаанньаҕа лизиҥҥа (эбэтэр куортамҥа) бэриллэ сылдьара. Көтөр аал уопсайыенан 50 тыһ. чаас көппүт устуоруйалаах уонна 21 тыһ көтүүнү оҥорбут эбит.
Исламскай террористары кытта сибээстээһин.
ИГИЛ суулларбытым диэн эппиэтинэс ылар. Следствия бара турар.
Хоро салаҥ. Хоро салаҥ диэн тугу да кыайан оҥорбот, туппат, үлэни сатаабат киһи ааттанар.
Омук сайдыытыгар, үйэтэ уһууругар үлэни-хамнаһы кыайара бастакы оруолу ыларын саха тыла биллэрэр.
Салаҥ диэн тугу да үчүгэйдик оҥорбот, туппат, оҥорбута табыллыбат, сатаммат киһи ааттанар.
Хоро салаҥ диэн букатын тугу да сатаан оҥорбот, туппат киһи буолар.
Сахалар хоролордуун уһун үйэлэргэ бииргэ олорбут омуктар. Хоролор биир төрүппүтүнэн ааҕыллаллар. (1,35).
Ааспыт үйэлэргэ, нууччалар кэлиэхтэрин быдан иннинэ хоролор эстэн, симэлийэн сахаларга холбоспуттар, саха буолбуттар. Кинилэр эстэн, мөлтөөн истэхтэринэ үлэни-хамнаһы кыайбат, кыайан оҥорбот буолууларын «хоро салаҥ» диэн сирэн ааттаабыттара быһаарар.
Омук эстиитигэр, симэлийиитигэр үлэни-хамнаһы кыайбат буолуута, сайдан, уларыйан иһэр олохтон хаалан хаалыыта тириэрдэр.
Билигин хоролор тыал буолбут омуктарга киирсэллэр.
Ырыа-тойук буолбакка омугу кыайыылаах үлэ эрэ сайыннарар, уһун үйэлиир.
Туһаныллыбыт литература.
1. Боло С. И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. — Якутск: Нац.кн. изд-во «Бичик», 1994. — 352 с.
Виборг. Ви́борг (дат. Viborg) — Дания куората.
Географията уонна устуоруйата.
, уобалас киин куората, уобалас хоту өттүгэр турар. Уруккута — Ютландия киинэ. Куорат иэнэ (коммуна сирин аахпатахха) — 1474,05 км². Куорат олохтоохторун ахсаана — 37 309 киһи (2014 сыл.).
Виборг — Дания кырдьаҕас куораттарыттан биирдэстэрэ. манна собуор тутуутун саҕалаабыттар. Ол собуор  XII үйэтинээҕи криптата билигин да баар. Собуор тула элбэх  барокко истиилигэр тутуллубут дьиэлэр тураллар. Виборг — лютераан-евангелистэр епископааттарын киинэ.
Бордонскай Степан Алексеевич. Бордонскай Степан Алексеевич (1909—1999) — суруналыыс, «Кыым» 1938-39 сс. эрэдээктэрэ, Саха АССР Араадьыйатын кэмитиэтин 1952-53 сс. бэрэстээтэлэ, хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
1909 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр Ньурба улууһун II Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Алексей Иванов — Буучах уола. Бүлүү икки стуупеннаах оскуолатын бүтэрбит, 1928—1929 сылларга Сунтаар Элгээйитигэр учууталлаабыт. 17 саастааҕар хомсомуол буолбут, 1930 сылтан БСК (б) баартыйа чилиэнэ.
1999 сыл ахсынньы 3 күнүгэр өлбүт.
Буолас. Буолас () - Арассыыйаҕа былыргыттан баар дьаһалта эбэтэр бааһынайдар бэйэни салайаныыларын алын биирдэмэ. Саха сиригэр маннык ааттаах биирдэмнэр XVII-XIX үйэлэргэ туттулла сылдьыбыттара, кэлин нэһилиэк диэн ааттанар буолбуттара.
Чинчийээччи С. Латышев Брокгауз уонна Эфрон энциклопедиятыгар суруйарынан, "былаас" () диэн тылы кытта ыкса ситимнээх, былыр нууччаҕа ханнык эрэ кинээс бас билэр сирэ-уота ааттанар эбитэ үһү. 
Кэлин XVI үйэҕэ буолас диэн тыл урукку сири бас билии суолтатыгар туттуллубат буолбут. Ол оннугар дьаһалтаннан тыырыллыы биирдэмин курдук көрүллэр, биитэр отой да "стан" диэн тиэрмининэн солбуллар буолбут. Петр I саҕана эмиэ син туттуллар эбит, ол эрээри чинчийээччи ханнык өйдөбүлгэ туттулларын туһунан биир түмүккэ кэлбэт. Император Павел I саҕана, 1797 сыл сааһыгар кэккэ сытар сэлиэнньэлэри уонна дэриэбинэлэри бирикээстэргэ холбуур туһунан ыйаах тахсыбыт (№ 17906). Эмиэ ол сыл сайыныгар бирикээстэри буолас дииргэ император бигэргэппит дакылаата тахсар ("О разделении казенных селений на волости и о порядке их внутреннего управления", № 18082).
1866 сыллаахха тахсыбыт буоластары салайыы туһунан балаһыанньаҕа буолас маннык суруллар:
волость является низшей административной единицей крестьянского самоуправления (в противоположность сельскому обществу, как хозяйственной единице), образуемой из смежных крестьянских обществ.
Туора урдустарга () буоластар туспа өйдөбүллээхтэрэ саарбахтаммат. Тоҕо диэтэххэ кинилэр истэригэр бааһынайдар сословиеларыгар киирэр дьон аҕыйахтара, сороҕор отой да суохтара биллэр. Сорох сиргэ этиллэринэн Саха уобалаһыгар барыта 12 полиция учаастага, 8 нуучча уонна 1 туора урдустар буоластара баара. Ол соҕотох буолас 15 саха улууһугар хайдара (251 нэһилиэктээҕэ).