mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
От ыйын 1.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;381687&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-06-30T23:23:51Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Өлбүттэр */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;381690&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
От ыйын 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 182-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 183-c күнэ). Сыл бүтүө 183 күн баар.
От ыйын 2. От ыйын 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 183-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 184-c күнэ). Сыл бүтүө 182 күн баар.
От ыйын 3. От ыйын 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 184-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 185-c күнэ). Сыл бүтүө 181 күн баар.
От ыйын 4. От ыйын 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 185-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 186-c күнэ). Сыл бүтүө 180 күн баар.
От ыйын 5. От ыйын 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 186-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 187-c күнэ). Сыл бүтүө 179 күн баар.
От ыйын 6. От ыйын 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 187-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 188-c күнэ). Сыл бүтүө 178 күн баар.
От ыйын 7. От ыйын 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 188-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 189-c күнэ). Сыл бүтүө 177 күн баар.
От ыйын 8. От ыйын 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 189-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 190-c күнэ). Сыл бүтүө 176 күн баар.
От ыйын 9. От ыйын 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 190-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 191-c күнэ). Сыл бүтүө 175 күн баар.
От ыйын 10. От ыйын 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 191-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 192-c күнэ). Сыл бүтүө 174 күн баар.
От ыйын 11. От ыйын 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 192-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 193-c күнэ). Сыл бүтүө 173 күн баар.
От ыйын 12. От ыйын 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 193-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 194-c күнэ). Сыл бүтүө 172 күн баар.
От ыйын 13. От ыйын 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 194-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 195-c күнэ). Сыл бүтүө 171 күн баар.
От ыйын 14. От ыйын 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 195-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 196-c күнэ). Сыл бүтүө 170 күн баар.
От ыйын 15. От ыйын 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 196-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 197-c күнэ). Сыл бүтүө 169 күн баар.
От ыйын 17. От ыйын 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 198-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 199-c күнэ). Сыл бүтүө 167 күн баар.
От ыйын 16. От ыйын 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 197-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 198-c күнэ). Сыл бүтүө 168 күн баар.
От ыйын 18. От ыйын 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 199-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 200-c күнэ). Сыл бүтүө 166 күн баар.
От ыйын 19. От ыйын 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 200-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 201-c күнэ). Сыл бүтүө 165 күн баар.
От ыйын 20. От ыйын 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 201-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 202-c күнэ). Сыл бүтүө 164 күн баар.
От ыйын 21. От ыйын 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 202-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 203-c күнэ). Сыл бүтүө 163 күн баар.
От ыйын 22. От ыйын 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 203-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 204-c күнэ). Сыл бүтүө 162 күн баар.
От ыйын 23. От ыйын 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 204-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 205-c күнэ). Сыл бүтүө 161 күн баар.
От ыйын 24. От ыйын 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 205-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 206-c күнэ). Сыл бүтүө 160 күн баар.
От ыйын 25. От ыйын 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 206-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 207-c күнэ). Сыл бүтүө 159 күн баар.
От ыйын 27. От ыйын 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 208-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 209-c күнэ). Сыл бүтүө 157 күн баар.
От ыйын 28. От ыйын 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 209-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 210-c күнэ). Сыл бүтүө 156 күн баар.
От ыйын 26. От ыйын 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 207-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 208-c күнэ). Сыл бүтүө 158 күн баар.
От ыйын 30. От ыйын 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 211-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 212-c күнэ). Сыл бүтүө 154 күн баар.
От ыйын 29. От ыйын 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 210-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 211-c күнэ). Сыл бүтүө 155 күн баар.
От ыйын 31. От ыйын 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 212-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 213-c күнэ). Сыл бүтүө 153 күн баар.
Арҕаа Африка. Арҕаа Африка диэн Африка арҕаа региона. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан, Арҕаа Африкаҕа 16 дойду баар, бүтүн иэннэрэ 5 млн км2 кэриэтэ:
Бенин. Бенин ("Benin") диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Тоголуун арҕаа, Нигериялыын илин, Буркина Фасолыын уонна Нигердыын хоту. Иэнэ 110,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 8,500,000. Киин куората Порто Ново.
Буркина Фасо. Буркина Фасо ("Burkina Faso") диэн Арҕаа Африка дойдута. Алта дойдулуун кирбиилэhэр: Малилыын хоту, Нигердыын илин, Бенинныын соҕуруулуу-илин, Тоголыын уонна Ганалыын соҕуруу уонна Кот д'Ивуардыын соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 274,000 км², олохтоохторун ахсаана 13,200,000. Урукку аата Үөһээ Вольта Республиката (атырдьах ыйын 4 1984 дылы). Буркина Фасо олохтоохторо "Burkinabè" дэнэллэр.
Киин куората Куагадугу. Францияттан 1960 сыллаахха тутулуга суох буолбута.
Гамбия. Гамбия ("The Gambia") диэн Арҕаа Африка дойдута. Гамбия Арҕаа Африка ордук кыра дойдута, Сенегаллыын кирбиилэhэр, Атлантик океан кытылыгар баар. Олунньу 18 1965 Гамбия Холбоhуктаах Хоруоллуктан тутулуга суох буолбута уонна Иллэр Доҕордоhууларыгар кыттыспыта. Киин куората Бандьул.
Гана. Гана Республиката диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Кот д'Ивуардыын арҕаа, Буркина Фасолыын хоту уонна Тоголыын илин. Гуинея хомотун кытылыгар турар. «Гана» тыл «Сэрииhит хоруол» диэн тылбаастанар.
Гана сиригэр колония эратын иннинэ хас да былыргы хоруоллуктар бааллара, олор ахсааннарыгар Га-Данмес илин кытылга, Ашанти Империята уонна араас Фанте иллэрэ. Эуропа дойдуларыныын эргиэн XV үйэттэн саҕаламмыта, бастакынан Португалия этэ. Холбоhуктаах Хоруоллук 1874 сыллаахха Алтан кытыл диэн колония тэрийбитэ.
Холбоhуктаах Хоруоллуктан 1957 тутулуга суох ил буолбута.
Гвинея. Гвинея Өрөспүүбүлүкэтэ () — Арҕаа ҕа баар дойду. Урукку аата Француз Гвинеята. Олохтоохторун ахсаана 10, мөлүйүөн 211 437 киһи, иэнэ 246 000 км². 
Хоту Сенегааллыын, хоту уонна хотугулуу-илин Малины кытта, илин — Кот-д’Ивуардыын, соҕуруу — Либериялыын, соҕуруулуу-арҕаа — Сьерра-Леоне диэн дойдуну кытта, хотугулуу-арҕаа — Гвинея-Бисау дойдуну кытта быысаһар. Арҕаа өттүттэн Атлантика байҕал сытар.
Уу баайа диэн Нигер, Сенегал уонна Гамбия өрүстэр. Киин уонна ордук улахан куората Конакри.
Гвинея-Биссау. Гвинея-Биссау Өрөспүүбүлүкэтэ ("República da Guiné-Bissau") диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Сенегаллыын хоту уонна Гвинеялыын соҕуруу уонна илин. Атлантик океан кытылыгар турар. Иэнэ 37,000 км², олохтоохторун ахсаана 1,600,000. Киин куората Биссау.
Португалия полицията 1959 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр хамнастарын үрдэттэрээри забастовкалаабыт куруусчуттары ытыалаабытын түмүгэр 25 киһи өлбүт. Бу кэнниттэн Гвинея-Бисауга төрүт олохтоохтор колонизатордары утары сэбилэниилээх утарсыыны оҥорбуттара, тиһэҕэр дойду Португалияттан босхоломмута. Бу күнү билигин судаарыстыба Пиджигитигэ дьону кыргыы күнэ диэн ааттаан бэлиэтиир.
Кабо Верде. Кабо Верде Өрөспүүбүлүкэтэ () диэн Атлантик океаҥҥа, Арҕаа Африка кытылын аттыгар баар архипелаг ил. Португалия киhитэ суох арыылары XV үйэҕэ колонизациялаабыта. 1975 Португалияттан тутулуга суох буолбуттара. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Кот д'Ивуар. Кот д'Ивуар () диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара: Либериялыын уонна Гвинеялыын арҕаа, Малилыын уонна Буркина Фасолыын хоту, Ганалыын илин. Гвинея хомотун уонна Атлантик океан кытылларыгар турар. Иэнэ 322,462 км2, олохтоохторун ахсаана 18 мөлүйүөн 373 060 киһи (2008).
Кот д'Ивуар ил тэриллиитинэн күүстээх Президент салалталаах республика. Киин куората Ямуссукро. Дойду 19 региоҥҥа уонна 58 департамеҥҥа арахсар. Кот д'Ивуар экономиката сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатыгар олоҕурар.
Либерия. Либерия ("Liberia") диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара Сьерра Леоне, Гуинея уонна Кот д'Ивуар. Атлантик океан кытылыгар турар. Олохтоохторун ахсаана 3,489,072 (2008), иэнэ 111,369 км2 (2008).
Либерияны 1847 сыллаахха Америкаттан кэлбит көҥүл ыытыллыбыт кулуттар тэрийбиттэрэ. Дойду киин куората, Монровия, АХШ бэhис президенын Дьэймс Монро аатынан ааттаммыта.
Мали. Мали ("Mali") диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Алжирдыын хоту, Нигердыын илин, Буркина Фасолыын уонна Кот д'Ивуардыын cоҕуруу, Гуинеялыын соҕуруулуу-арҕаа, Сенегаллыын уонна Мауританиялыын арҕаа. Иэнэ 1,240,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 12,000,000. Киин куората Бамако.
Мали аҕыс региоҥҥа арахсар. Хоту өттө Саhаара кумах куйаарга сытар, соҕуруу өттүгэр Нигер уонна Сенегал өрүстэр бааллар. Дойду экономикатын тутула сүрүннээн агрикултуура уонна балыктааhын. Малига айылҕа баайдарыттан кыhыл көмүс, ураниум уонна туус бааллар. Мали аан дойду ордук дьадаҥы дойдуларыттан биирдэстэрэ.
Мауритания. Мауритания (араб. موريتانيا‎ Mūrītāniyā) диэн хотугулуу-арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Атлантик океанныын арҕаа, Сенегаллыын соҕуруулуу-арҕаа, Малилыын илин уонна соҕуруулуу-илин, Алжирдыын хотугулуу-илин уонна Арҕаа Саhааралыын хотугулуу-арҕаа. Киин уонна ордук улахан куората Нуакшот.
Нигер. Нигер ("Niger") диэн Арҕаа Африка ордук улахан дойдута, Нигер өрүс аатынан ааттаммыт. Кирбиилэhэр Нигериялыын уонна Бенинныын соҕуруу, Буркина Фасолыын уонна Малилыын арҕаа, Алжирдыын уонна Лиибийэлиин хоту уонна Чадтыын илин. Иэнэ 1,270,000 км². Олохтоохторун ахсаана 13,300,000. Киин куората Ниамей. Нигер аан дойду ордук дьадаҥы уонна хаалынньаҥ дойдуларыттан биирдэстэрэ. Территориятын 80% Саhаара кумах куйаар ылар. Нигер экономикатын тутула агрикултуура уонна урудаа матырыйаалларын (сүрүннээн ураниум) экспортааhын.
Хайыр. Хайыр - мүлтүркэй өрүс тааһа эбэтэр дэриэспэ таас мунньуллубута. Т.к.: хайир (был. түүр.) — кумах, көпсөркөй сир; каир (түүр.) — кумах, кумах үктэллээх чычаас уу, ууга сис кумах; хайр, хайраг (монг.) — чаар, мүлтүркэй өрүс тааһа; хайрга (бур., монг.) — бөдөҥ мүлтүркэй өрүс тааһа.
Өссө маны көр.
 Омолой нэһилиэк
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Нигерия. Нигерия ("Nigeria") диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Бенинныын арҕаа, Чадтыын уонна Камеруннуун илин, Нигердыын хоту. Гуинея хомотун кытыла соҕуруу баар. Киин куорат Абудьа. Нигерия ордук улахан ахсааннаах омуктарынан буолаллар хаусалар, игболар уонна йорубалар. Нигерия ил тэриллиитинэн отут алта иллээх уонна биир федерал киин куорат территориялаах федерал конституция республиката.
Дьон Нигерия сиригэр б.э.и. 9000 сылтан ыла олохсуйбут. 1 тыh. б.э.и. — 2 тыh. сыллар икки ардыларыгар кэмнэргэ банту омуктар кэлэн олохсуйбуттара.
Нигерия Африка ордук элбэх олохтоохтордоох дойдута (140 млн тахса). Регионнааҕы күүс уонна Иллэр Доҕордоhууларын кыттааччыта. Нигерия экономиката аан дойду ордук түргэнник үүнээччилэр ахсааннарыгар киирсэр.
Сенегал. Сенегал ("le Sénégal") диэн Арҕаа Африка дойдута. Сенегалтан Атлантик океан арҕаа баар, Мауритания хоту, Мали илин, Гуинея уонна Гуинея-Биссау соҕуруу. Арҕаа өттүгэр Гамбия диэн кыра дойду баар. Сенегал иэнэ 197000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 11700000. Киин куората Дакар.
Лагос. Лагос ("Lagos") диэн Нигерия ордук элбэх олохтоохтордоох (7,937,932) контурбацията. Африка иккис улахан куората. Нигерия экономика уонна үп киинэ.
Сьерра Леоне. Сьерра Леоне () диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Гуинеялыын хотугулуу-илин, Либериялыын соҕуруулуу-илин уонна Атлантик океанныын соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 71,740 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 6,296,803. Дойду тропик климаттаах, айылҕата диэн саванна уонна ардахтаах тыалар. Киин уонна ордук улахан куорат Фритаун. Иккис улахан куорат Бо. Атын сүрүн 100,000 тахса олохтоохтордоох куораттар Кенема, Койду уонна Макени.
Того. Того диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара Гана арҕаа, Бенин илин уонна Буркина Фасо хоту. Соҕуруу Гуинея хомото баар. Киин куората Ломэ. Иэнэ 57,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 6,100,000. Олохтоохтор сүрүннээн агрикултууранан дьарыктаналлар.
Того Францияттан 1960 сыллаахха тутулуга суох буолбута. 1967 с. Гнассиҥбе Эйадема президент буолбута. Эйадема Африка историятыгар ордук уhуннук салайбыт басхан эбит, 38 сыл 2005 өлүөр дылы. 2005 кини уола Фауре Гнассиҥбе президеҥҥа талыллыбыта.
Хоту Африка. Хоту Африка диэн Африка хоту региона, соҕуруу өттүгэр Саhааранан чэрчиктэнэр. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан Хоту Африкаҕа сэттэ дойду уонна территория баар:
Алжир. Алжир (, ) диэн Хоту Африка дойдута. Иэнинэн Африка иккис улахан дойдута. Кирбиилэhэр Тунистыын хотугулуу-илин, Лиибийэлиин илин, Нигердыын соҕуруулуу-илин, Малилыын уонна Мауританиялыын соҕуруулуу-арҕаа, Марокколыын хотугулуу-арҕаа уонна Сир ортотунааҕы байҕаллыын хоту. Иэнэ 2,400,000 km² уонна олохтоохторун ахсаана 35,000,000. Киин куората Алжир.
Алжир Араб Лигатын, Холбоһуктаах Нациялар, Африка Униятын уонна OPEC кыттааччылара.
Францияттан 1962 сыллаахха тутулуга суох буолбут. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Устуоруйата.
1954–62 сс. Францияттан босхолонор сэрии буолбута. 1962 сыл кулун тутар 18 күнүгэр Эвиан-ле-Бен куоракка Алжир уонна Франция ыккардыгар сэриини тохтотор сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ.
Эвиан сөбүлэҥин ол сыл муус устар 8 күнүгэр Франция референдумумунан бигэргэппитэ (91 %). Алжирга бэйэтигэр Алжир статуһун туһунан референдум от ыйын 1 күнүгэр буолбута; алжир олохтоохторун 100 % кэриҥэ куоластаабыт киһитэ дойду тутулуга суох буолуутугар куоластаабыттара. От ыйын 3 күнүгэр Франция бу түмүгү билиммитэ, уонна от ыйын 5 күнүгэр тутулуга суох буолуу олоххо киирбитэ.
Харки хамсааһын.
Алжир тутулуга суох буолуутун иһин сэрии (1957-1962) кэмигэр Франция олохтоох дьонтон (араабтартан уонна бербердартан) турар сэбилэниилээх күүстэри тэрийбитэ. Ол этэрээттэри харки диэн ааттаабыттар (, — Алжиирга туһаныллар арааб түөлбэ тылыгар "харкаа" диэн саҥарыллар, стандартнай араабтыы "харака" — «хамсааһын»). Франция олохтоох дьон өйөбүлүн көрдөрөөрү бу этэрээттэргэ элбэх киһи ыла сатыыра, сэриилэһэр кыахтарын иҥин көрбөттөрө, лояльнай эрэ буолууларынан салайтараллара. Сэрии бүппүтүн кэннэ олохтоох французтары уонна дьэбириэйдэри Францияҕа көһөрбүттэрэ. Оттон харкаалары, сэрии сэптэрин былдьаан баран үгүстэрин хаалларбыттара. Харкаа уопсай ахсаана сыанабылынан 200000—250000 эбит буоллаҕына Алжиртан 42500 киһи дьиэ кэргэннирээн күрээбиттэрэ. Хаалбыт дьону маассабайдык репрессиялаабыттара, сыанабылынан 10-тан 150 тыһ. диэри киһини өлөрбүттэрэ. Францияҕа эвакуацияламмыт харкаалары французтар курдук көрбөтөхтөрө, омук дойдутуттан күрээн кэлбит дьон курдук көрбүттэрэ, онон кинилэртэн куттал суоһаабатын диэн лааҕырдарга укпуттара, онно 1971-76 сыллаахха диэри сыппыттара.
Алжииргэ бэйэтигэр харкаалары коллаборааннар уонна таҥнарыахсыттан быһыытынан сыаналыыллар, абааһы көрөллөр.
2012 сыллаахха Франция бэрэсидьиэнэ Николя Саркози судаарыстыба харкилары бырахпыт буруйун билиммитэ. Ол саҕана дойдуга мөлүйүөн аҥаара харкаалар уонна кинилэр сыдьааннара олороллоро.
2021 сыл балаҕан ыйыгар Франция бэрэсидьиэнэ Эмманюэль Макрон харкаалартан уонна кинилэр сыдьааннарыттан бырастыы гынарга көрдөспүтэ, уонна хоромньуну боруостуур сокуон ылыныллыаҕын туһунан эппитэ. Балаҕан ыйын 25 күнэ Франция үрдүнэн Харкаалары чиэстиир күнүнэн биллэриллибитэ.
Арҕаа Сахаара. Арҕаа Саhаара, Арҕаа Сахаара (араб. لصحراء الغربية) диэн Хоту Африкаҕа баар территория. Кирбиилэhэр Марокколыын хоту, Алжирдыын хотугулуу-илин, Мауританиялыын илин уонна соҕуруу, Атлантик океанныын арҕаа. Иэнэ 266 000 км², олохтоохторун ахсаана 382 тыһыынчаттан тахса. Киин куората Эл Аюн.
Арҕаа Саhаара 1960-с сс. Испания колонията эрдэнээҕиттэн ыла Холбоһуктаах Нациялар деколонизацияламматах территориялар тиhиктэригэр киирэр. Марокко уонна Полисарио Фронт диэн тутулуга суох буолуу хамсааhына территория салалтатын туhунан мөккүөрдээхтэр.
Лиибийэ. Лиибийэ (араб. ليبيا ‎ "Lībiyā") диэн Хоту Африка дойдута. Сир ортотунааҕы байҕал хоту баар, Эгипет илин, Судан соҕуруулуу-илин, Чад уонна Нигер соҕуруу, Алжир уонна Тунис арҕаа. Лиибийэ иэнинэн Африка ордук улахан дойдута. Иэнэ 1.8 млн км2, онтон 90% кумах куйаар. Олохтоохторун ахсаана 5.7 млн, олортон 1.7 млн киин куоракка Триполига олороллор. Дойду төрүкү үс чааска арахсар: Триполитания, Феззан уонна Киренаика.
"Лиибийэ" диэн бербер тыла, Былыргы Эгипет текстарыгар маннык көрдөрүллэр r:Z1 D58 G43 T14 A56:Z2, "Libu". Бу Нилтан арҕаа олорор биир бербер бииhин аата эбит.
Лиибийэ Африкаҕа үрдүгүнэн бэhис БИО'таах (АКП), Ботсуана, Экуатор Гуинеята, Габон уонна Сейшеллар кэннилэриттэн. Бу сүрүннээн элбэх нефть хаhаастарыттан уонна аҕыйах олохтоохтор ахсааннарыттан сылтаан.
Буолкалах. Буолкалах өрүc. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 305 км., тардыытын иэнэ 8780 кв.км. 
Хотугу Сибиир намтал илин өртүнээҕи маардарга бастаах. 
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн Хаастаах диэн бөдөҥ салаалаах (123 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Силигир. Силигир өрүс. Өлөөн өрүс уҥа салаата. Уһуна 344 км., тардыытын иэнэ 13400 кв.км. 
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиригэр баар. Төрдүгэр уутун ороскуота сөкүүндэҕэ 70 куб.м. алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Өнньүө Силигир (169 км.) уонна Силигиркээн (128 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Буур. Буур өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 501 км., тардыытын иэнэ 13900 кв.км. 
Баһа Хотугу Сибиир намтал сир илин өртүгэр сытар. Тардыытыгар 1627 өрүс уонна үрэх баар. алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. 
Бөдөҥ салаалара: хаҥас өртүттэн Арыы Оҥорбут (191 км.), Кыра Хос Төрүттээх (137 км.), уҥа өртүттэн Күнтүкэлээх (93 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Марокко.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;395779&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-05-20T10:30:50Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;XXBlackburnXx&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;() көннөрүүлэрэ: бу торумҥа: төннөрүлүннүлэр&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;378013&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Марокко (араб. المغرب‎""al-Maġrib") диэн Хоту Африка дойдута. Иэнэ 447,000 km2 уонна олохтоохторун ахсаана 34 млн. Киин куората Рабат. Атлантик океан, Гибралтар силбэhиитин уонна Сир ортотунааҕы байҕал кытылларыгар баар. Кирбиилэhэр Алжирдыын илин, Испаниялыын хоту уонна Мауританиялыын соҕуруу (Арҕаа Саhаара сирдэринэн).
Марокко Африка дойдуларыттан соҕотох Африка Униятын кыттааччыта буолбатах.
Бэйэнчимэ. Бейенчиме өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 311 км., тардыытын иэнэ 4100 кв.км. 
Баһа Хотугу Сибиир намталын илин өртүгэр баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата Бэйэнчимэ Салаата (129 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куойка (өрүс). Куойка өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 294 км, тардыытын иэнэ 4700 кв.км.
Баһа Хотугу Сибиир намтал соҕуруулуу-илин уһугар баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Сиэктэлээх (169 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Билэктэ. Билэктэ өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 315 км., тардыытын иэнэ 8600 кв.км. 
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин уһугар баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Омонос (140 км.), хаҥас өртүттэн Токур (114 км.), Салаа (75 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, 1980 г.
Арҕаа Салаа. Арҕаа Салаа өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 554 км., тардыытын иэнэ 47700 кв.км.
Красноярскай кыраайга Хаҥас Арҕаа Салаа уонна Уҥа Арҕаа Салаа үрэхтэр холбоһор сириттэн саҕаланар.
Сүүрүгэ бүттүүн Орто Сибиир хаптал хайалаах сиринэн ааһар. Элбэх таас харгылаах. Тардыытыгар 165 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: Күөнэлэкээн (206 км.), Күҥгэдэ (241 км.) уонна Кукуһунда (270 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эйэкит. Эйэкит өрүс. Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 6600 кв.км.
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин уһугар сытар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата хаҥас өртүттэн Таас Эйэкит (155 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Орто Сибиир хаптал хайалаах сирэ. Орто Сибиир хаптал хайалаах сирэ. Хотугу Азияҕа Саха сирин арҕааҥҥы өртүн бүттүүн ылар хаптал хайалаах сир.
Арҕаа өртүгэр Енисей өрүскэ тиийэр, соҕуруу Илиҥҥи Сайаан хайаларыгар, Байкаал хайаларыгар тиийэр, илин диэкки Өлүөнэ хочотугар тиийэр.
Геология өртүнэн кембрий иннинээҕи Сибиир платформата буолар. Элбэх сиринэн базальт, диабаз быһа охсуулара күн сирэйигэр тахсаллар.
Муора таһымыттан 400 - 500 м. Ордук үрдүк сирдэрэ 1701 м тиийэллэр (Путораан хайалара).
Ирбэт тоҥ киэҥник тэнийбит сирэ. Өрүстэр дьириҥ хочолоохтор, түргэн сүүрүктээхтэр, таас харгылаахтар.
Үүнээйи сүрүннээн тиит мастаах ойуур. Хоту өртө туундара.
Хостонор баайтан алмаз, көмүс, туус, слюда, айылҕа гааһа.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бөөһүкэ. Бөөһүкэ өрүс. Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 263 км., тардыытын иэнэ 5780 кв.км. Баһа Орулҕан сискэ баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаалаах Мэйчээн (93 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Судаан. Судаан (араб. السودان ‎al-Sūdān) диэн Африка хотугулуу-илин өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Эгипеттыын хоту, Кыhыл байҕаллыын хотугулуу-илин, Эритреялыын уонна Этиопиялыын илин, Кениялыын уонна Угандалыын соҕуруулуу-илин, Конго Демократ Республикатыныын уонна Орто Африка Республикатыныын соҕуруулуу-арҕаа, Чадтыын арҕаа уонна Лиибийэлиин хотугулуу-арҕаа.
Судан дьоно былыргы историялаахтар. Сорох периодтарга Эгипет историятыныын холбоhоро. Судаҥҥа уруккуттан омук, итэҕэл уонна экономика төрүөттэриттэн сылтаан дойду хоту (сүрүннээн мусулмаан араб олохтоохтордоох) уонна соҕуруу (араб буолбатах, хара африкан омуктар) өттүлэрин икки ардыларыгар олохтоох сэрии буолар. Онтон сылтаан Дарфур провинцияҕа хуманитар кризис буолбут.
Тунис. Тунис (араб. تونس‎Tūnis) диэн Хоту Африка дойдута, кирбиилэhэр Алжирдыын арҕаа уонна Лиибийэлиин соҕуруулуу-илин. Дойду сирин 40% Саhаара кумах куйаар. Былыр Тунис сиригэр Финикия аатырбыт куората Картаго баара, онтон Ром Империятын Африка диэн провинцията, онтон Орто үйэлэргэ араас Магриб мусулмаан иллэрэ.
Саhаара. Саhаара (араб. الصحراء الكبرى‎, aṣ-ṣaḥrā´ al-kubra, "Ордук улуу кумах куйаар") диэн аан дойду ордук улахан кумах куйаара. Иэнэ 9,000,000 км2 тахса. Хоту Африкаҕа, илин Кыhыл байҕалтан арҕаа Атлантик океаҥҥа дылы сытар. Соҕуруу Саhельга дылы сытар, тропик саванна кура, Саhаараны Суб-Саhаара Африкаттан араарар. Cаhаара сорох кумах томтордоро (дюналар) 180 м дылы үрдүктээхтэр.
Орто Африка. Орто Африка диэн Африка региона. Саhаараттан соҕуруу, Арҕаа Африкаттан илин уонна Улуу Рифт Хонууттан арҕаа баар. Регион устун Конго өрүс уонна кини салаалара сүүрэллэр. Холбоһуктаах Иллэр быhаарыыларынан Орто Африкаҕа тоҕус дойду баар: Ангола, Камерун, Орто Африка Республиката, Чад, Конго Демократ Республиката, Конго Республиката, Экуатор Гуинеята, Габон уонна Сан Томе уонна Принсипе.
Муолада. Муолада өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 623 км, тардыытын иэнэ 26900 кв.км. Баһа уонна сүрүн сүүрээнэ Орто Сибиир хаптал хайалаах сирин хотугулуу-илин уһугар бааллар. 
Тардыытыгар 3500 үрэх уонна 300 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах, ахсынньыттан түгэҕэр диэри тоҥор. 
Уҥа өртүттэн түһэр "Сүҥгүдэ" (466 км) диэн бөдөҥ салаалаах.
Баһын диэкки алмаас үөскээбит сирдэрдээх, орто сүүрээнигэр кумахха буккаастаах алмаас баар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьардьаан. Дьардьаан өрүс — Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 352 км, тардыытын иэнэ 11400 кв.км. 
Баһа Орулҕан сис арҕааҥҥы эниэтигэр баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах сытар. Тарыҥнарын уопсай иэннэрэ 27 кв.км.
Хаҥас өртүттэн үс бөдөҥ салаалаах: "Көндө" (91 км), "Улахан Тирэхтээх" (215 км) уонна "Дьанхаан" (105 км)
Төрдүгэр метеорология станцията үлэлиир.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.