mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Дукат. Дука́т () — үрүҥ көмүс (1140 сылтан), онтон кыһыл көмүс (1284 сылтан) манньыаттар ааттара. Бастаан Италияҕа баар буолбута, хойут Европа атын дойдуларыгар оҥоһуллубута.
Дукат быһыытын саҕалааһын.
Дукатынан кыһыл көмүстэн оҥоһуллубут үрдүк пробалаах манньыаты ааттыыллар эрээри, урут дукат үрүҥ көмүстэн быһыллар манньыат эбит.
Бастакы дукат Сицилияҕа 1140 сыллаахха тахсыбыта. Манньыакка Христос ойууламмыт, «Sit tibi Christe datus, quem tu regis iste ducatus» ( диэн суруктаах). Бу легенда бүтэһик тылыттан манньыат аата (дукат) үөскээбит.
1202 сыллаахха Венецияҕа үрүҥ көмүс дукаттары быһыыны саҕалаабыттара — гроссо (матапан), манньыат аверсыгар троҥҥа олорор Христос, реверска — Сибэтиэй Марк илиититтэн дуоҕаны (былааҕы) тутар дож ойууламмыт.
1284 сыллаахха Венецияҕа кыһыл көмүс манньыат (цехи́н) тахсыбыта, ыйааһынынан флорентийскай флориҥҥа тэҥнэһэрэ, ол эрэн дьүһүнэ туспа уратылааҕа.
Манньыат аверсыгар мандорланан ( тылтан төрүттээх, (), христианскай искусствоҕа — Христос дьүһүнүн тулалыыр ньолбуһах нимб), тулаламмыт Христос ойууламмыт; реверсыгар — тобуктаан сүгүрүйэн, Сибэтиэй Марк илиититтэн дуоҕаны тутар дож. Төгүрүмтэҕэ баар легенда үрүҥ көмүс легендатын хатылыыр: «Sit tibi Christe datus, quem tu regis iste ducatus». Бу дукат 3,5 г ыйааһыннааҕа уонна 986 пробалаах ыраас кэриэтэ кыһыл көмүстэн быһыллара. Дукат ыйааһына уонна хаачыстыбата 700-н тахса сыл уларыйбатаҕа.
Дукат тарҕаныыта.
Венецияҕа дукат Республика сууллуор (1797) дылы быһыллыбыта.
Манньыат ыйааһына уонна хаачыстыбата бигэ буолан киэҥник тарҕаммыта. Дукат Европа дойдуларын үксүлэрин кэриэтигэр оҥоһуллара. 
Дукаты Италияҕа, Венецияттан ураты, Римҥа, Генуяҕа, Милаҥҥа быспыттара. Дукаты германскай нация Сибэтиэй Рим империятыгар, Нидерландыга, Речь Посполитаҕа, Испанияҕа (бас билии сирдэригэр анаан, Фландрияны, Сицилия икки Королевствотын уонна Американы киллэрэн туран), Данияҕа, Швецияҕа, Францияҕа (итальянскай бас билии сирдэригэр анаан), Шотландияҕа Швейцарияҕа уонна Лихтенштейҥҥа, Россияҕа, хойут — Румынияҕа, Сербияҕа, Чехияҕа, илин диэки — Константинопольга.
Кэм ааһыыта дукаты Европа эталоннаах кыһыл көмүс манньыатын быһыытынан флорин үтүрүйэн таһаарбыта. 
Дукат үс сүрүн көрүҥнэрэ биллэр:
Манньыаттар 1/32 дукаттан бөдөҥ 100 дукатка дылы сыаналаах этилэр. 1/32 дукаттаах манньыаты XVIII үйэҕэ Нюрнберг уонна Регенсбург куораттарга быспыттара (ыйааһына 0,1 г).
Билиҥҥи дукаттар.
Австро-Венгрия дукаты 1914 сылга дылы быспыта.
1920—1936 сыллардаахха Австрия кыһыл көмүс 1 уонна 4 дукаттаах «1915» манньыаттары оҥорбута.
Аан дойду иккис сэриитин кэннэ, 1951 сыл тохсунньутааҕы уонна 1964 сыл от ыйынааҕы федеральнай сокуоҥҥа олоҕуран, Австрия 1 уонна 4 дукаттаах сыаналаах («1915») кыһыл көмүс манньыаттары оҥорооһунун хат саҕалаабыта. 
1923—1939, 1951 уонна 1978—1982 сылларга 1, 2, 5 уонна 10 кыһыл көмүс дукаттары Чехословакия Кремницаҕа баар монетнай дворугар быспыта.
Билиҥҥи кэмҥэ кыһыл көмүс дукаттары Австрия уонна Нидерланды оҥороллор.
Минерал уоҕурдуулар. Үүнээйигэ 70-ҥа чугаһыыр элемент баар. Олортон сорохторо - макроэлеменнар - үүнээйигэ наада буолуулара ахсаанынан улахан, атыннара - микроэлеменнар - наада буолуулара аҕыйах.
Үүнээйи ордук үс элемеҥҥэ - азокка (N), фосфорга (Р), калийга (К) наадыйар. Ол иһин промышленность итинник элеменнээх уоҕурдуулары элбэхтик оҥорон таһаарар.
"Азот" үрүҥэстэргэ баар. Азот тиийбэт буоллаҕына, үүнээйи күөх маассатын улаатыыта бытаарар, куһаҕаннык үүнэр, сэбирдэхтэрэ сырдык күөх эбэтэр саһархай өҥнөнөр. Азоттаах уоҕурдуу үүнээйигэ ордук саас наада буолар.
"Фосфор" үүнээйигэ барар аһыйыы-чөллөнүү процеһыгар кыттар нуклеин аһыыбаларын састаабыгар баар. Фосфор ордук үүнээйи репродуктивнай органнара (сибэкки, сиэмэ) ситэригэр уонна сайдарыгар туһалаах. 
"Калий" фотосинтеһи түргэтэтэр уонна углевод мунньуллуутугар (сахардаах сүбүөкүлэҕэ - саахар, хортуоппуйга - крахмал) туһалаах. Туорахтаах культура умнаһын бөҕөргөтөн, бурдук отун охтубат оҥорор.
"Тимир, марганец, бор" о.д.а. микроэлеменнар үүнээйигэ бэйэлэрэ туспа суолталаахтар. Холобур, бор баар буоллаҕына, үүнээйи азоту, фосфоры уонна калийы туһаныыта тупсар. Алтан, марганец уонна цинк, аһыйыы-чөллөнүү процеһын түргэтэтэн, үүнээйи улаатарын күүһүрдэллэр. Тимир хлорофилл үөскээһинигэр кыттар.
Минерал уоҕурдуу үксэ (KCI, NaNo3, NH4NO3) биир эрэ сүрүн аһылык элеменнээх буолар. Итинник уоҕурдуу судургу уоҕурдуу диэн ааттанар. Икки эбэтэр үс аһылык элеменнээх (N, Р, К) минерал уоҕурдуу ордук туһалаах буолар. Итинник уоҕурдууну кэлимсэ уоҕурдуу дииллэр. Минерал уоҕурдууну сатаан туһаныы үүнээйиттэн үрдүк үүнүүнү ыларга көмөлөһөр.
Афанасьев Алексей Петрович. Афанасьев Алексей Петрович — Дьокуускай уокуругун Дүпсүн улууһун Өспөх нэһилиэгин баайа.
Алексей Петрович С.В. Ястремскайы кытта бииргэ алтыспыт, "Саха тылын грамматикатын" оҥорсууга быһаччы кыттыспыт киһинэн билиниллэр.
Кини туһунан С.В. Ястремскай маннык суруйбуттаах: "Интеллигентный родович, пользующийся среди сородичей громадным авторитетом и уважением", - диэн. 
Ястремскай хаатырҕаҕа 5 сыл сылдьан баран Саха сиригэр сыылкаҕа ыытыллар, онно Дүпсүн улууһугар А.П Афанасьевка олохсуйбут эбит. 1886 сылтан 1896 сылга дылы кини дьиэтигэр олорбут курдук. Афанасьев нууччалыы бэркэ билэр эбит. Олоҥхолуура үһү. Инньэ гынан Ястремскай саха тылын сэргииригэр олук буолбут ("сформировал его интерес к изучению языка и фольклора якутов") диэн суруйаллар. 
Быһаарыылар.
‎
Идес Эверт Избрант. Идес Избрант Эбергард (Елизарий) (; 1657—1708/9) — Арассыыйа ыраахтааҕыларыгар сулууспалаабыт, кинилэр сорудахтарынан Кытайга баран кэлбит атыыһыт, айанньыт, дипломат. 
1657 сыллаахха Голландияҕа Глюкштадт куоракка эргиэмсиктэр дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүт. 1677 сылтан Арассыыйаҕа олохсуйар, Арассыыйа флотугар байыаннай хараабыллары тутуунан дьарыгырар, Москва аттыгар бэйэтэ бас билэр собуоттааҕа. Нуучча ыраахтааҕыларын кытта ыкса билсэр буолан (сорох источниктар этэллэринэн атыыта мөлтөөбүтүгэр), ыраахтааҕылар (Петр Алексеевич уонна Иван Алексеевич) кинини Кытайга 1692 сыллаахха посолунан анаан ыыталлар. 
Москубаттан кулун тутар 14 тахсыбыт, балтараа сыл курдук айаннаан 1693 сыллаахха атырдьах ыйыгар Кытай кыраныыссатыгар, сэтинньи 3 күнүгэр Пекииҥҥэ тиийбит. Кытай ыраахтааҕыта (Богдыхаан титулаах эбит) кинини үстэ ыҥыран кэпсэппит (1693 сыл сэтинньи 17, ахсынньы 27 күннэригэр уонна 1694 сыл олунньу 16 күнүгэр), суол туругун сураспыт, Арассыыйа туругун, атын судаарыстыбалары кытта сыһыанын ыйытыласпыт, тылбаасчытынан иезуит манаахтар буолбуттар. Кытай чунуобунньуктарын кытта кыраныысса таһынааҕы сыһыаннары, аныгыскы посоллар кэлиилэрин-барыыларын, сурукка нуучча ыраахтааҕытын аата богдыхаантан аллара суруллуохтааҕын иҥин кэпсэппиттэр, Ниэрчинскэйдээҕи дуогабары тутуһалларын бигэргэппиттэр. Посол бэйэтэ Кытай атыытын-эргиэнин туһунан сибидиэнньэ хомуйбут. 1964 сыллаахха олунньу 19 күнүгэр Исбрант Пекиинтэн арахсыбыт, биир сыл кэриҥэ айаҥҥа сылдьан баран 1695 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр Москубаҕа тиийбит.
Москубаттан Кытайга айанныырыгар кэлэ-бара Сибиир усталаах-туоратын сыыйан, үгүс этнографическай хабааннаах матырыйаалы хомуйбута. Сырыытын түмүгүнэн 1704 сыллаахха Амстердам куоракка Н.К. Витсен кинигэ таһаартарбыта. Избрант бу үлэтигэр комилар, остяктар, тоҥустар, вогуллар, бүрээттэр, сахалар о.д.а олохтоох омуктар тустарынан эрдэтээҥи сибидиэнньэлэри биэрбитэ. 
Айанын туһунан үлэ бастаан француузтуу, онтон голландскайдыы, ниэмэстии тахсыбыта. Кэлин нууччалыы Былыргы Арассыыйа Вивлиофикатыгар IX туомҥа бэчээттэммитэ.
Корнилова Александра Тихоновна. Корнилова Александра Тихоновна — Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР Үтүөлээх экэнэмииһэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.
Сибиряков Иннокентий Михайлович. Сибиряков Иннокентий Михайлович (1861—1901) — үөрэхтээһиҥҥэ үгүс үтүөлээх меценат, Сибиряковскай экспедицияны Саха сиригэр тэрийэн ыытааччы (1894—1896 сс.)
Алтынньы ый 30 күнүгэр 1860 сыллаахха Иркутскай куоракка I гильдиялаах атыыһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Михаил Александрович — көмүс эргиэмсигэ, Бодойбону төрүттээбит биллэр-көстөр киһи, ийэтэ Варвара Константиновна — Трапезниковтар диэн биллэр-көстөр атыыһыттартан удьуордаах.
Иркутскайга реальнай училищены бүтэрэн баран Петербург университетыгар үөрэнэ барар. Аҕатыттан ылан хаалбыт баайын-дуолун Сибииргэ научнай, сырдатар-үөрэтэр үлэни тэрийэн ыытарга туһаайбыта. Кини көмөтүнэн хас эмэ уонунан ааҕыллар стипендиаттар үрдүк үөрэҕи баһылаабыттара. Таҥара дьиэлэригэр, манастыырдарга ботуччу көмөнү оҥороро.
Кини үбүлээһининэн тахсыбыт кинигэлэр:
Оросин Егор Николаевич. Оросин Егор Николаевич (1839-1909) — Боотуруускай улуус баайа, атыыһыта. Игидэй нэhилиэгин сиhэ.
1909 сыллаахха өлбүт. Сүөһүтүн ахсаана 600-тэн тахса сылдьыбыт. Дьокуускай дьаарбаҥкатыгар түүлээҕи, сүөһүнү, эти, арыыны эргинэр эбит. Улуус кулубатынан талыллан үлэлээбит. Анастасия диэн ааттаах кыыһын Өксөкүлээх Өлөксөй кэргэн ылбыт. Өлүөн иннинэ туох баар көмүһүн, харчытын сиргэ кистээбит. Ол кылаат ханна кистэнэ сытара биллибэт. 
Кэргэнэ Фёкла Захаровна Оросина 
О5олоро:
Иван Егорович Оросин,
Анна Егоровна Давыдова-(1876-1905),
Анастасия Егоровна Кулаковская-(1881-1906)
Сергей Егорович Оросин 
Василий Егорович Оросин 
Илларион Егорович Оросин 
Мария Егоровна Оросина 
Оросин Егор Николаевич Платон Ойуунускай суруйбут "Кыһыл ойуун" драматыгар Оруос Баай прототиба буолбут.
Эверстов Николай Дмитриевич. Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — атыыһыт, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит.
1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора И. И. Крафт көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. 
Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. Москуба атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. 
Н. Д. Эверстов Иркутскай уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна бүүчээн иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи Кытайтан Айаан уонна Охотскай нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута. 
Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин фольклор түмэлэ үлэлиир.
Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах.
Тимири уһаарыы. Тимири уһаарыы () — металы промышленноска ылыы ньымаларын туһунан наука. Аан дойду үрдүнэн билиҥҥи кэмҥэ металлары хара уонна өҥнөөх металлар диэн араараллар.
Хара металлар.
Тимир уонна кини уһаарбаларын киллэрэллэр. Тимир сүрүн уһаарбалара чугуун уонна ыстаал.
Чугуун — 1,7% углеродтаах, кремнийи, марганеһы таһынан дуона суох сиэрэлээх уонна фосфордаах тимир уһаарбата.
Ыстаал — 0,1-2% углеродтаах, дуона суох кремний, марганец, фосфор уонна сиэрэ булкаастаах тимир уһаарбата. 
Өҥнөөх металлар.
Тимир уонна кини уһаарбаларыттан ураты металлар уонна ол металлар уһаарбалара киирэллэр. Өҥнөөх металлартан оҥоһуллуутунан, туттуллуутунан бастакы миэстэҕэ алюминий уонна кини уһаарбалара, иккискэ алтан турар. Алтан электричествоны аһарымтыата үрдүгүнэн, коррозияҕа бэриммэтинэн, үчүгэйдик уулларан кутуу ньымата туттулларынан электропровод, электротехника уонна химия араас аппаратуратын оҥорорго туһаныллар. Өҥнөөх металлар: алтан, свинец, цинк, хорҕолдьун, никель, алюминий, титан, магний.
Металлолом.
Металлолом (тимир лом) - араас тимир бөҕү түмэр уопсай аата (тимир оҥоһук туһатыгар кэлбит) иккис металлургическай циклгэ утилизацияламмакка турар. Үксүн металл көмүһэ аналлаах сиригэр оҥоһуллубут тимир бөҕү утилизациялыыр эбэтэр утилизациялыыр анал концентрацияланар.
Металлому переработкалааһын олус экономическай уонна экологическай суолталаах. Тоҕо диэтэххэ, аан дойду индустриальнай сайдыыта уонна металл промышленность эйгэтигэр тардыллыбыт металл кээмэйин учуоттаатахха, металл кээмэйэ сыыһа- халты элбээбитэ ырылыччы көстөр. Бу балаһыанньаттан сиэттэрэн үгүс дойдуларга металы переработкалыыр кыамталар бааллар.
Металлолому барытын туһаҕа таһаарыы сүрүн стимула уонна барыһа:
Саха сирин комсомолун рескомун (обкомун) Бастакы сэкэрэтээрдэрэ. Саха сирин комсомолун рескомун (обкомун) Бастакы сэкэрэтээрдэринэн үлэлээбит дьон.
Денарий бэлиэтэ. Денарий бэлиэтэ (𐆖, X) — Былыргы Рим харчытын кылгатыллыбыт бэлиэтэ. Unicode — U+10196 стандартыгар киирбит туспа бэлиэннэн.
Былыргы кэм.
Денарий () — былыргы Рим манньыата, бастаан 268 сыллаахха б. э. и. оҥоһуллубут. Өр сылларга саамай тарҕаммыт үруҥ көмүс манньыата Былыргы Римҥа, Арҕаа Европа дойдуларыгар орто үйэлэргэ. Бастакы сыаната 10 асс. Мантан маньыат аата тахсар «уонтан турар», бэлиэтэ — римскай сыыппара X.
Орто уйэлэр, Саҥа уонна Билиҥҥи кэмнэр.
Аврелиан (Рим императора, 270—275 сс.) харчытын реформатын кэннэ манныатаны быһан оҥоруу Римна тохтообута. Диоклетиан (Рим императора, 284—305 сс.) кэмигэр денарий тутаах харчы единицата буолар — уопсай денарий (). 
Сигэлэр.
http://www.unicode.org/charts/PDF/U10190.pdf Ancient Symbols (range: 10190—101CF)
Жондоров Валерий Алексеевич. Жондоров Валерий Алексеевич (1961 с.) — 2012 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үп-харчы миниистирэ.
Оло5ун кэрчиктэрэ.
Үлэтэ:
The New York Times. «Нью-Йорк таймс» (, "Зи Нью Йорк Таймс", "Нью-Йорк кэмэ" диэн тылбаастанар) — күн аайы тахсар, аан дойдуга улахан сабыдыаллаах АХШ хаhыата. 1851 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр төрүттэммит. АХШ-ка тирааһынан "The Wall Street Journal" кэнниттэн иккис. Хаһыат ситим-сирин күҥҥэ 30 мөлүйүөн киһи көрөр.
Ситим-сирэ: www.nytimes.com
The Wall Street Journal. The Wall Street Journal ("Зи Уолл Стрит Дьорнал") — АХШ, Канаада уонна Дьоппуон дойдутун биир бастыҥ хаһыата буолар. Международнай статустаах хаһыат: Уашингтон (АХШ) баар салалтата — Икки Америка континеннарын бас билэр, Токио (Дьоппуон) баар офис Азия уонна Океания бас билэр, Париж (Франция) баар офис Европейскай рынокка тахсар. Бу журнал үксүн бизнескэ уонна харчыга сыһыаннаах сонуннары кэпсиир. Хаһыат аата Нью Йорк куоратка баар финансовай уулусса аатынан ааттаммыт.
USA Today. USA Today ("«Ю-эс-э́й-түдэй»" диэн ааҕыллар, ) — бүтүн дойдуга тарҕанар күн аайы тахсар АХШ хаһыаттарыттан бастакылара, күн аайы 2 мөлүйүөнтэн тахса тирааһынан тахсар. 
 диэн урбаанньыт Вашингтоҥҥа олохтообута. Бастакы нүөмэрэ 1982 сыллаахха балаҕан ыйын 15 күнүгэр тахсыбыта. 
"«USA Today»" тахсыан иннинэ АХШ-ка хас биирдии бөдөҥ куоракка бэйэтин хаһыата сабардыыр этэ. Ньюхарт бэйэтин хаһыатыгар нация бииргэ буолуутун өрө туппута. Эрэдээксийэ колонкатын тэҥэ утары санааны этэр дьон колонкалара баара. 
"«The Wall Street Journal»" уонна "«The New York Times»" курдук дьыалабыай хаһыаттар истииллэриттэн атыннык өҥнөөх ойуулаах, бөдөҥ диаграммалардаах тахсар буолбута, биллэр дьон, спортсменнар олохторун киэҥник сырдатар этэ. Социология ыйытыктарыгар болҕомтотун уурбута.
Сухомясов Иван Гаврильевич. Сухомясов Иван Гаврильевич (1940 с.) — Саха Өрөспуубулукэтин нолуок хомуйар сулууспатын начальнига (1990-???? сс).
Обол. Обо́л () — манньыат аата уонна ыйааһын кээмэйэ.
Дэви Гемфри. Дэви Гемфри (; 1778—1929) — Англия учуонайа, химик, физик. 1808 сыллаахха туустары, солохтору электролизтаан, калийы, натрийы, барийы, кальцийы, стронций, магний амальгаматын ылбыта. 
Олоҕун олуктара.
Лондон Королевскай обществота кини аатын үйэтитэн учуонайдарга Дэви аатынан мэтээли олохтообута.
Гроут. Гроут () — Англия онтон Британия манньыатата, 4 пенсаҕа тэҥнэһэр 
Гроут Орто үйэлэргэ.
Гроут бастаан оҥоһуллубута 1279 сыллаахха Эдуарде олорор бириэмэтигэр, Франция манньыататын «гроһу» («гро турнуа», «турнузу») үтүгүннэрэн. Франция «гро турнуа» Нидерландаҕа «гроот» (улахан, эмис) дэнэрэ. 
Бастакы гроут ыйааһына 89 гран (5,8 г) үрүн көмүс 925-с проба (пенни ыйааһына 24 гран, 4 пенсалаах манньыата 96 гран буолахтаах этэ, дьиҥнээҕэ 22,25 гран эбитэ).
Карле II (1660-85) бириэмэтингэр 4 пенсалаах манньыатаны саҥалыы оҥоһуллубута, «гроот» диэн аата уларыйбыта.
Гроут XIX уйэ5э.
1836 сыллаахха английскай хоруол Вильгельм IV үрүн көмүс гроуту 1,9 гр. ыйааһыннааҕы хат саҕалаабыта.
Гроут манныаты 1855 сылга дылы оҥоһуллубута .
Гроут атын дойдуларга.
Үрүн көмүс гроут уонна гроут анарын Шотландияҕа 1357 с. оҥорбуттара. Шотланскай гроут 4 Английскай пенсаҕа тэҥнэһэрэ, онтон хойутуу 8 пенсаҕа тэҥнэспитэ. Шотландия гроут манньыата аата сир иэнин аатын иҥэрбиттэрэ.
Гинея. Гинея () — Англия кыьыл кемүс, онтон Британия манньыаттара, 1663 сылтан 1813 сылга дылы туттуллубуттар.
Аан бастаан 1663 сыллаахха Гвинеяттан кэлбит кыьыл кемустэн уулларан онорбуттар, ол иьин аата итинтэн тахсыбыт.
Карл II хоруол прокламацията (1660—1685 сс салайан олорбут) 1663 сыл кулун тутар 27 кунугэр гинея5а королевство саамай сурун монетатын аатын инэрбитэ. Гинея 21 шиллинг буолбута (биир фунт стерлинна эбэбит ессе биир шиллингы).
Ити Англия маннайгы массыынанан оноьуллубут монетата этэ. Кини ыйааьына 8,3—8,5 г курдук этэ (кыьыл кемуьэ 90 % тэннэьэр этэ), диаметра — 25—27 мм. Уонна 1,5 уйэ тухары(1663—1813 сс) монета хаачыстыбата итинтэн уларыйбата5а.
Эргииргэ кыьыл кемус Ѕ гинея, 1 гинея, 2 гинея уонна 5 гинея монеталара баар этэ (5 гинеяны аан бастаан КарлII онотторбута 1668 с). Онтон кэлин ессе бытаххай монеталар, ј гинея баар буолуталаабыттара (аан маннай Георг I 1718 сс, онтон Георг III 1762 сыллаахха) уонна 1/3 гинея (Георг III 1797—1813 сылларга).
Кыьыл кемус урун кемускэ сыьыанауларыйарынан гинея шиллинна сыьыанга эмиэ уларыйбыта. Ол аата 1680 сыллаахха гинея 22 шиллинг буолбута, ол кэннэ 23 шиллинна тиийбитэ; онтон кэлин королевскай прокламациянан ахсынньы ыйга [[1717 с] гинея 21 шиллинна тэннэспитэ.
1799 сыллаа5ы [[Франция]] утары буолбут сэрии кэнниттэн 1 гинея монетатын онорон буппуттэрэ; Ѕ уона1/3 гинея монеталарын эрэ салгаабыттара. Ол оннугар кыьыл кемус гинеялары кумаа5ы [[банкнот]тарынан]]уларыппыттара.
Кыракый тохтобул кэннэ, 1813 сыллаахха бутэьигин 80000 гинея тирьа бутэьиктээ5ин тахсыбыта. Ити харчы Пиренея Веллингтон герцогын английскай армиятыгар ананыллыбыта, ол иьин монета "байыаннай гинея " диэн ааты ылбыта.
Ол кэмнэ кемус монеталар дефицит буолтара, онон гинея 27 шиллинг банкнокка теннэспитэ.
1817 сыллаахха гинея кыьыл кемус сурун монетата буоларынан кыьыл кемус соверенынан улуратыллыбыта.
Сигэлэр.
[[Категория:Валюта]]
[[Категория:Былыргы харчы]]
Дьячковскай Николай Демьянович. Дьячковскай Николай Демьянович (1929-1998) — тыл үөрэҕин доктора, профессор, РФ үөрэҕириитин туйгуна, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх үлэһитэ.
Итибубан. Итибубан () — Япония Токугава сёгунат эпохатын харчыта. 
История.
Итибубаны кыһыл эбэтэр үрүн көмүстэн оҥороллоро, сыаната кобан чиэппэрэ буолара.
Итибубана 1714 сыллаахха ыйааһына () 4,5 грамм этэ, кыһыл көмүс 85,6 % уонна 14,2 % үрүн көмүс. Үрүн көмүс итибубан 1837—1854 сыллаахха ("итибугин" Тэмпо эпохата, , эбэтэр нууччалыы «старый итибубан») 8,66 грамм этэ, кыһыл көмүс 0,21 % уонна 98,86 % үрүн көмүс.
2 итибубан манньыата (эбэтэр 1/2 кобан) "нибубан" дэнэрэ ().
Квинарий. Квинарий ( — «биэс», биэс асс) — Былыргы Римнэ бытархай үрүҥ көмүс манньыат.
Манньыат үөскээһинэ.
Биһиги эрабыт иннинэ 269 сылтан, III үйэ иннинэ оҥоһуллубута. 
Биһиги эрабыт иннинэ 217 сылтан сыаната 5 асс (бу мантан кини аата уонна бэлиэтэ үөскээбитэ — римскай сыыппара V эбэтэр V), онтон — 8 асс. Үрүн көмүс квинарий кыһыл көмүс квинарийтан уратыта буолар — кыьыл кемус квинарий манньыата 200 асс сыаналаах.
Квинарий ыйааһына 1,5 грамм уонна мээрэйэ 15 мм. Манньыатаҕа сирэй еттутугэр (аверс) император ойоҕоһуттан көстүүтэ ойууламмыт, кэлин еттугэр (реверс) — Виктория таҥара ойуута баара. Легионердар хамнастарын квинарийынан ылаллара. Саллааттар укта сылдьалларыгар табыгастаах буоллун диэн кыра мээрэйдээх эбит. Боростуой дьонно квинарий улаханнык суога, дэнник кестере.
Кобан. Кобан () — японскай ньолбоҕор кыһыл көмүс манньыат Эдо эпохатын саҕанааҕы, обан диэн манньыат уон гыммыт бииригэр тэҥнэһэр.
Аан бастаан Кэйтё эра кыһыл көмүс кобана биир рё кыһыл көмүстээх этэ, ол иһин кобан номинала 1 рё. 
Тас дойдулары кытта эргиэн.
Япония экономиката XIX уйэ ортотугар дылы ристэн тутулуктаа5а. Рис стандартнай кээмэйэ коку этэ, коку биир киьи сылы быьа сиир кээмэйигэр тэннэьэрэ. Нолуогу рииьинэн телууллэрэ. 1550-с сыллардаахха Япония5а кэлбит португалецтор рис оннугар кыьыл кемуьунэн телеьеллерун ордороллоро, онон ол кэмнэ 3 кокуга тэннэьэр кобан Япония тас атыыларын сүрүн харчытынан буолбута.
Сорох даймёлар тус бэйэлэрин кобаннарын онорбуттара, кыьыл кемускэ атын металлары эбэр буоланнар сыаната кыра эбит. 
Мэйдзи реставрациятын кэннэ 1868 сыллаахха Япония5а сана харчы реформата киирбитэ, урукку харчылар обан, кобан, итибубан уонна да атыттар оборуоттан тахсыбыттара..
Культураҕа.
Дьоппуон ес хоьоонугар («нэко ни кобан», нууччалыы «червонец для кошки») библияттан «метать жемчуг (бисер) перед свиньями». Бу ес хоһооно покемоннар биир геройа Мяут имиджыгар кестер.
Константинова Мария Никифоровна. Константинова Мария Никифоровна — «ССРС потребкооперациятын туйгуна» (1985 с.), эргиэн ветерана.
Дьокуускайдааҕы кооперативнай техникум планово-экономическай отделениетын 1965 с. бүтэрэн баран Үөһээ Бүлүү райпотребсоюһугар ананан үлэлии кэлбитэ. Хоро нэһилиэгэр сельпоҕа экономиһынан анаабыттара. 30 сыл устата биир тэрилтэҕэ эҥкилэ суох үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.
Соверен. Соверен () — английскай, онтон британскай кыһыл көмус манньыаттар.
Англия соверена.
Аан бастаан 1489 сыллаахха хоруол Генрих VII (1485—1509) кэмигэр тахсыбыта. Манньыаттар 1 фунт стерлинг (20 шиллинг) этилэр. 
Хоруол тронна хартыынатынан ааттаммыт («суверена»).
Монета ыйааһына — 240 гран (15,55 г), кыһыл көмуһэ — 15,47 г (23 карат, эбэтэр 96 %), диаметра — 39,5 мм.
Генрих VIII кэмигэр (1509-47сс.) манньыат кыһыл көмүһэ 22 каракка (92 %) тиийэ түһэ сылдьыбыта.
Кыһыл көмүс соверен 1553 сылларга диэри оҥоһуллубута.
Кэлин, Елизавета харалыаба кэмнэригэр (1558—1603) 20 шиллиннаах манньыата «Фунт» ("pound") диэн ааттаммыта, онтон «соверен» диэн ааты өссө улахан кыһыл көмүс 30 шиллинна тэн манньыатаҕа биэрбиттэрэ ("fine sovereign").
1603 сыллаахха Англия хоруола Яков I (1603-25) соверен манньыаттарын оҥорорун салҕаабыта. Ол эрэн [[1604 сыл]тан] 1 фунтаах(20шиллинг) кыһыл көмүс манньыата юнайт" диэн ааттаммыта, 1619 сылтан — лорель"'буолбута.
1663 сыллаахтан Англия сурун кыһыл көмүс манньыататынан [[гинея]] буолбута.1816 сыллаахха Великобританияҕа кыһыл көмүс стандарт туруоруллубута, онно соверен саамай туттуллар фунт стерлинга тэннэниллибит манньыата буолбута.
Билиҥҥи соверен.
[[File:Sovereign George III 1817 641656.jpg|thumb|250px|left|Георга III соверена, 1817 сыл]]
[[File:Sovereign Victoria 1842 662015.jpg|thumb|250px|right|Великобритания королевата Виктория соверена]]
Саамай маҥнайгы соверен 1817 сыллаахха оҥоьуллубута. Кини ыйааһына 113 гран этэ (7,98 г,ол онтон 7,32 г. ыраас кыһыл кемус буолар).
Манньыата сирэй оттутугэр (аверс) манаах тебете ойууламмыт, кэлин еттугэр (реверс) — Сибэтиэй Георгий драконы кытта (итальянскай медальер улэтэ). Георг IV, Вильгельм IV, Виктория харалыаба уонна Елизавета II ыраахтааҕылаан олорор кэмнэригэр сюжета уларыйа сылдьыбыта.
1871 сыллаахха соверен уонна ½ соверен Сиднейга онорон са5алаабыттара, кэлин атын да куораттарга онороллоро [[Британскай содружество|Британскай Содружество]].
Аан маннайгы соверен оҥоһуллар 1817 сыллартан уонна билиннэ диэри монета 917 пробалаах кыьыл кемустэн оноьуллар (22 карат эбэтэр кроновай кыһыл көмүс): 11/12 кыһыл кемус уонна 1/12 алтан.
Арай 1887 сыллаахха маннайгы бириэмэ5э Австралия5а оноьуллубут араҕас өҥнөөх эбит, алтана элбэх буолан.
1917 сылааха соверен оҥоһуллан бүппүт.
Билигин соверен коллецияҕионердарга баар.
Сигэлэр.
[[Категория:Былыргы харчы]]
[[Категория:Валюта]]