mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кэт Марсден хорсун быhыыта. Бүлүү улууһун остуоруйатыттан саамай дьикти тугэнин, аан дойду үрдүнэн биллибит кэпсээниттэн быһа тардан сырдаттахпына маннык. Былыр 19 үйэҕэ улахан сыстыганнаах норуоту норуотунан эһэр Араҥ ыарыыта турбутун кырдьагастар бэлиэтии кэпсииллэр. Ити ыарыыннан ыалдьыбыт дьон үтүөрбэт эбиттэр. Ол иһин кинилэри ойуурга үүрэн кэбиһэр этилэр. Хас да саха киһитэ оннук олохторуттан барбыттар. Ким да ол ыарыыны эмтииргэ турумматах. Арай, ыраахтомук дойдутун олохтоого Кэт Марсден диэн эдэркээн Кыыс ол ыарыы туһунан истэн, көмөлөһөргө санаммыт. Күүстээх санаалаах Кыыс Москубаттан Бүлүүгэ дылы сыл аҥаара айаннаан кэлбит. Кини бу уһун айана мээнэҕэ буолбатах этэ. Бу ыарыы саамай сайдан турар сирин булан эмтиир сыал-сорук туруоруммут. Дьон барыта сөхпут кини хорсун быһыытын. Хайдах бу Сахалыы да, нууччалыы да сатаан саҥарбат эдэркээн Кыыс Саха сирин булан, айаннаан кэлэн, Араҥынан ыалдьыбыт дьоҥҥо анаан колония туттарбыт. Ол колонияны 1892 сыллаахха Сосновка диэн Бүлүү нэһилиэнньэтигэр туппуттар. 
Итинник көмөлөһөр санааҕа кини нууччалар Тюрктары кытта сэриилэһэр кэмнэригэр араанньы буолбут ьуойуннары эмтии сылдьан, Араҥынан ыалдьыбыт киһини бастакытын кербут. Кэлин кини истибитэ Сибирьгэ ити ыарыы утары эмтээх от уунэрин. Ону истэн кини аһыныгас санаатыгар Саха сиригэр барарга быһаарыммыт.Урдук баһылыктарыттан кеҥул ылан, Дьокуускайга туруммута. Дьокуускайга дылы еруьунэн устан кэлбит. 
Кини ол айанын ахтыытыгар кылгастык маннык диэн суруйбут:" Дьокуускайтан арахтыбыт. Суол олох суох. Ыллык да суох. Он он атынан эрэ сылдьыахха сеп, сайын өттүгэр. Күнүс итии баҕайы, киэһэ олус тымныы. Ону таһынан элбэх баҕайы кыымаайылар, бырдахтар айахпар, муннубар уонна кулгаахпар киирэллэр. Сииктээх баҕайы сирдэр бааллар кырдьагас кэлиэ диэн кутталга сылдьагын. Астара боростуой:хаппыт килиэп уонна чэй.Икки ыйы быһа сүгүн сууммакка уонна таҥас да уларыппакка палааккаҕа хонон турардаахпын." Ыарыьахтар саамай мустубут Абунгда диэн күөл аттыгар баар сиргэ айаннаан кэлэр. Араҥынан ыалдьыбыт дьоннор ыараханнык олороллорун бэлиэтии керер. Кинилэр ыарыыларын чэпчэтээри колония туттарарга санааммыт. Түмүгэр үп-харчы хомуйан Хордогой билиҥҥи Сосновка диэн Булууттэн чугас нэһилиэнньэҕэ Араҥынан ыалдьыбыт дьоҥҥо анаан кыракый нэһилиэнньэ курдугу туттарбыт.
Ол туттарбыт сирэ 1962 сыллаахха диэри үлэлээбит. Билигин ол миэстэтигэр Кэт Масрден аатынан ньиэрбэ балыыһа туттуллан үлэлии турар. Ол таһыгар Кэт Марсден сырдык кэриэһигэр анаан кини аатынан памятник тутуллан турар. Саха Дьоно махтанан, үрүҥ халааттаах аанньалга тэҥнээн туттарбыттар. Ити тугэн кэннэ хас да сыл ааста. Ол эрэн Кэт Марсден сырдык аата олох умнуллубат. Мин кинини холобур оҥостон медицинэ эйгэтигэр уерэнэ сылдьабын. 
Улэни толордо Сардаана Т.
Михаил Акыымап. Михаил Афанасьевич Акимов – 75 саастаах. Саха сирин экэниэмикэтигэр дьоhуннаах кылааты киллэрсибит, Олоҥхо дойдутун саарыннарыттан биирдэстэрэ. Кинини дьон-норуот Сунтаар цеолитын хостооhуну тэрийээччилэриттэн биирдэстэрин быhыытынан билинэр. Михаил Афанасьевич олохтоох промышленность биир хайысхатынан цеолит буоларын туhугар, туох баар сыратын анаата, Сунтаар улууhун хаhаайыстыбатыгар судургу тылынан кыайан этиллибэт сүдү кылааты киллэристэ.
90-с сыллар, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт ыhыллыы кэмигэр, цеолит тэрилтэтэ Сунтаар туруктаах буоларын туhугар үлэлээбитэ. «Сунтаарцеолит» хамнас аанньа кэлбэт кэмигэр сылгы, ынах ииттэн, бэйэтэ бэкээрилэнэн дьоннорун быстарыктаабакка олорбута. Туох да ааттаах минньигэс, килэркэй хахтаах килиэптэрин хамнас суотугар биэрэр, эттээх-үүттээх буолан, дьоно аччыктаабатахтара. Эбиитин Сунтаар-Устье хайысханан устар бэйэтэ паромнаах буола сылдьыбыта. Билигин, бэйэтэ хоп-курдук базалаах, карьердаах, автопааркалаах, гаас уматыгынан хааччыйар сапыраапкалаах.
Сунтаар улууhун саамай эрэйдээх суоллаах-иистээх сирдэрин, Кэмпэндээйигэ тиийэ, «сунтаарцеолит» кутта.
Тэрилтэ кэнники улахан ситиhиитэ -- «АЛРОСА» хампаанньа шахталарыгар цеолиты портландцемент оннугар туттуу. Маны, Михаил Афанасьевич, биллииллээх учуонай Ким Егорович Колодезниковы кытары, Саха сирин саламтатын, «Якутнипроалмаас» институту кытары утумнаахтык үлэлээн, ситиспиттэрэ. Цеолит, МХБК «МИР» руднигын сакылаакка киинигэр (участок закладочных работ) быыстала суох тиэллэр.
Шахта боруодатын хамбаайыннарынан ойо хаhан ылыллыбыт анхайын сакылаакка суурадаhынынан бүөлүүллэр. Онтукалара кытаатан дьилэйдии таастыйар, кирбиилэргэ тиэхиньикэ, дьон сылдьарыгар куттала суох буолар. Ол сакылаакка буортан, сиэмэнтэттэн уонна цеолиттан турар. Аны, цеолит кытаатыннарар туруга сиэмэнтэни кытары араа-бараа. Нууччалатахха «вяжущее средство» дэнэр. Онон, цеолит буккаастаах сакылаакка бигэ, эрэллээх буолара науканан дакаастанна.
Билигин 60-ча үлэhиттээх, элбэх тиэхиньикэлээх, түс-бас «Сунтаарцеолит» тэрилтэ сылга 40-ча тыhыынча туонна цеолиты хостуурга бэлэм. 90-с сыллартан ыла «Сунтаарцеолит» «АЛРОСА» кыттыгас тэрилтэтэ буолбута. Онон, харчынан быстарбатылар. Цеолит алмаас буолбатах, саппааhа дэлэй.
Порошенко Пётр Алексеевич. Пётр Алексе́евич Пороше́нко (; 1965 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр УССР Одесса уобалаһыгар Болградка төрөөбүт) — Украина судаарыстыбатын уонна бэлиитикэтин диэйэтэлэ, урбаанньыт уонна миллиардер, 2014 сыл бэс ыйын 7 күнүттэн Украина бэрэсидьиэнэ.
Сигэлэр.
Официал ситим-сирэ
Радикулоневритка. Радикулоневритка — нервнэй системаны хотор патология. Бу ыарыы күһүрүүтүгэр нервнэй системаҕа араас уларыйыы барар.
Саввинов Михаил Петрович.  Саввинов Михаил Петрович
 Мин, Саввинов Прокопий Иннокентьевич, уруккута I Лүүчүн төрүт олохтооҕо, билигин Мукучуга олорор, 1929 сыллаахха төрөөбүт киhи, сэрии сылларыгар ийэм бырааттара армияҕа барбыттарын туhунан, Кыайыы 65 сыла туоларынан сибээстээн ахтыы суруйарга сананным.
 Мин ийэм бырааттара, үс уол – Мэхээлэ, Бүөтүр, Киргиэлэй Саабынаптар оччотооҕута кыра холкуостан – Кыhыл Арыылаахтан 1942 сыл бэс ыйыгар армияҕа ыҥырыллыбыттара. Мин оччолорго бэйэм нэhилиэгим оскуолатын 4 кылааhын бүтэрбит уол этим.
 Улаханнара Мэхээлэ отой үөрэҕэ суоҕа, оттон иккис уол Бүөтүр кыратык латыынныы суруйар, ааҕар кыра үөрэхтээҕэ. Бэйэтин учаастагар хонуу биригэдьииринэн үлэлии сылдьан армияҕа ыҥырыллыбыта. Үhүс уол Григорий оччотооҕута 7 кылаас үөрэхтээҕэ, нэhилиэгэр сэбиэт сэкэрэтээринэн үлэлии сылдьан барбыта.
 Армияҕа сылдьан үөрэхтээхтэр Бүөтүр уонна Киргиэлэй хастыы да ый буола-буола манна кэллибит, онно тиийдибит диэн дэҥ-дэҥ суруктара кэлэрэ, оттон Мэхээлэттэн туох да иhиллибэт этэ. 1943 сыл бүтүүтүн диэки Бүөтүртэн бүтүгэс суругун туппуппут, Белоруссия диэки кытаанах кыргыhыыга киирээри бэлэмнэнэ сылдьарын суруйбут этэ. Онтон ыла Бүөтүртэн сурук суох, «хара» да суруга кэлбэтэҕэ, түмүгэр «сураҕа суох сүппүтүнэн» ааҕыллыбыта. Григорий 1945 сыл сааhыгар Германия границатыгар киирэн сэриилэhэ сылдьабыт диэн суруга кэлбитэ, онтон уhаабакка өлбүтүн туhунан «хара» суруга кэлбитэ.
 Мин 1942 сыл күhүнүгэр ыаллыы сытар Мукучу нэhилиэгин 7 кылаастаах оскуолатын 5-с кылааhыгар үөрэнэ тиийбитим. Тулаайах буоламмын 1-кы кылаастан 7-с кылааhы бүтэриэхпэр диэри интернакка олорон үөрэммитим. Таайым Мэхээлэ туhунан 1942 сыл бүтүүтэ Сталинград оборонатыгар кыргыhа сылдьар диэн быстах биллэрии кэлбитэ. Мин 6-с кылааска 1943-1944 сс. үөрэх дьылыгар, ол аата 1943 сыл бүтүүтэ, таайым Мэхээлэ армияттан аҥаар атаҕа суох буолан холкуоhугар кэлбит диэн сураҕы истибитим. Саҥа дьыллааҕы сынньалаҥҥа сөп түбэhиннэрэн, ийэм оччолорго холкуоhугар ыанньыксыттыыра, ферма уопсайыгар тиийбитим, кырдьык, таайым баттыктаах тайаҕынан көмөлөhүннэрэн хаамар, аҥаар атаҕа тимир эбит. Үөрүү-көтүү диэн туохтаах буолуой, ыаллыы үс нэhилиэккэ, 1-кы, 2-с Лүүчүннэргэ уонна Мукучу нэhилиэгэр, төhө да аҥаар атаҕа суох буоллар, сэрииттэн тыыннаах эргиллибит оччолорго бастакы бойобуой саллаат буолуохтаах. Сэрии бириэмэтигэр дьон эдэр, кыанар өттө армияҕа бараннар холкуос сүөhүтүн үлэтин оҕонньор, эмээхсин, оҕо-дьахтар улэлээн олорор кэмэ этэ. Онон Мэхээлэни уhаппакка холкуос кыладыапсыгын дуоhунаhыгар үлэҕэ киллэрбиттэрэ. Бу даҕаны улахан эппиэттээх үлэ этэ. Сааскы ыhыы сиэмэтин уонна ыhыы хортуоскатын көрүү-харайыы, ыраастатыы. Кыра да буоллар холкуостаахтар көлөhүннэрин күнүгэр түҥэтиллэр бородуукта араас көрүҥүн учуота, харайыыта барыта киниттэн ирдэнэрэ. Бу дуоhунаhын Мэхээлэ сэрии бүтүөр диэри икки сыл кэриҥэ эҥкилэ суох чиэhинэйдик толорбута.
 Сэрии бүтэн тыыннаах ордубуттар кэлитэлээн барбыттара. Сэриигэ кыайыылаах тахсыбыт норуот ааспыт ыар сүтүктэрин оhорунан эйэлээх олоххо куускэ туруммута...
 Бу ахтыыны суруйааччы Мэхээлэ бараата,
 тыыл, улэ ветерана, 80 саастаах 
 Саввинов Прокопий Иннокентьевич
Каланхоэ. Каланхоэ () — Толстянковай семействатын суккулентнай үүнээйи уруута. Икки сүүстээх тахса араас көруҥ баар, тропическай Южнай Африка уонна Юго-Восточнай Азия, Южнай Америка тропиктарыгар үүнэллэр. Чугас уруутунан Бриофиллюм (Bryophyllum) удьуортан сороҕор Каланхоэ удьуоргэ холбонор. Сорох көруҥнэрэ киэҥник биллэр диьэ үүнээйитэ.
Ис хоьооно.
1. Биологическай суруйуу
2. Ыарыылар уонна буортулааччыллар
3. Көрүҥнэрэ
4. Литература
Биологическай суруйуу.
Сыҕынньах эбитэр аллараа түспүт суккулентнай үүнээйилэр аҕыйах сантиметыртар 3-4 миэтэрэ кинилэр истэригэр эпифиты уонна лианы бааллар. Үгүс араас үүнэйилэргэ сэбирдэхтэригэр уонна үүнэллэригэр бүөр үөскүүр, итинтэн саҥа үүнээйи үүнэр. Билигин ити үүнээйилэр Бриофиллюм урууга холбоһоллор. Онтон билигин үс секция Каланхое биир курдук көрүллэр. 
Сэбирдэхтэрэ араас форматах буолаллар, утары үксү үүнэллэр, сороҕор үстүү буолан үүнэллэр; Симэһиннээх, боростуой цельнокрайнай эбэтэр зубчатай, лопастнай, перистонадрезаннай эбэтэр перистораздельнай. Биир бөлөххө үүммүут сибэккилэр терминальнайдар, үксүн трехчастнай. 
[[Сибэккилэр түөт көрүҥнээх көнөтө турар эбэтэр санньыйбыт, син улахаттар, маҕаннар, оруосабай, чэрэниилэ өҥнөөх, күөхтээх, кыһыллыҥылар эбэтэр кыһыллар. Эминньэхтэр туруупка курдук үүнэллэр. Аҕыс бытык икки төгүрүмтэ араас туруупка кытта үүнэр.
Үүнээйи аһа - элбэх сиэмэлээх сэбирдэх.
Ыарыылар уонна буортулааччыллар.
[[Каланхоэ]] мучительный червец өлөрүөн (ыарытыннарыан) сөп, ити ыарыны үүнээйи сэбирдэхтэриттэн маҕан клубеннартан билиэххэ сөп.
Буортулаачччылары испииргэ аҕаммыт баата тампонунан ыраастыыллар. 
Элбэх уу Каланхое үүнээйини сытыйдар. Буортуйбут сэбирдэхтэри хомуйаллар.
Көрүҥнэрэ.
Скороҕор икки секцияннан араараллар.
Биллэр көрүҥнэр:
"Каланхоэ Блоссфельда (латыынныы Kalanchoe blossfeldiana)" - Мадагаскаартан төрүттээх, аҕыйах лабаалардаах сыгынньах уктаах 30 см. дылы үүнэр. Сымыыт курдук сэбирдэхтээх, от күөх кытыыларыгар кыһыл бүүрүктээх. Сибэккилэрэ биир см. дылы диаметырдаах; кыһыллар, оруосабайдар, араҕастар эбэтэр сырдык саарыллар. Сибэккилэрэ үөһээттэн үүнэллэр.
"Каланхоэ Дегремона (латыынныы Kalanchoe daigremontiana)" - Мадагаскаартан төрүттээх, бэйэьэ 50 см. дылы үүнэр. Сэбирдэхтэрэ 20 см. дылы үүнэллэр. Сэбирдэхтэрэ сымыыт курдук көрүҥнээхтэр. От күөх курдуктар. Зубчик икки ардыгар бүөр үүнэр, онтон кыра үүнээйилэр үүнэллэр. Европа культууратыгар 1925 баар.
Литература.
Саха Сирин от үүнээйилэрэ, Лопатина Галина Владимировна хомуйбут материалларыттан.
Саха Сирин эмтээх уунээйилэрэ, Басыгысова А. П.
[[Категория:Сибэккилэр]]
Дорофеев Роман Романович. Роман Романович Дорофеев (09.02.1985) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, режиссер.
Айар үлэтэ.
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:.
Туруорбут испэктээктэрэ: П.Ойуунускай «Ыраахтааҕы ыйааҕа», Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…» уо.д.а.
Олоҥхо тыйаатырыгар туруоруулара: А.Кулаковскай «Сэттэ мэтириэт», А.Кулаковскай, А.Софронов, П.Ойуунускай «Үс күн».
Киинэҕэ оруоллара: Вера убайа – «Кэскил» 1,2, Андрей – «В поисках радости», Эльфедифор Евграфьевич –«Юбилей», Радион Варфоломеев - Таптал», ойуур киһитэ – «Көҥүл Боотурдар», Гаишник Макаров – «Эрчим», «Ким», браконьер – «Гектар», прокурор – «Дьикти саас».
Устубут киинэлэрэ: «Кэскил», «Юбилей», «Кыһын тымныы эрээри таптыыр дьоҥҥо ичигэс» (Д.Шадрины, А.Егоровы кытта), «Көҥүл Боотурдар», «Улыбнись» (Д.Шадрины кытта), «Эрчим уонна Ким», «Дьикти саас», режиссер Никита Аржаков көмөлөһөөччүтэ уо.д.а.
Михаил Андреевич Алексеев аатынан Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейа. Михаил Андреевич Алексеев аатынан Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейэ — госудаарысытыбанай бюджетнай общеобразовательнай туспа предмиэттэри чинчийэр үөрэх тэрилтэтэ. Өрөспүүбүлүкээнскэй лицей — Саха Сиригэр бастакы профильнай оскуола буолар. ИПКРО филиала. Россия уонна Саха Сирин вузтарын, «Орхон» унерситеты (Монголия) кытта ситиһиилээхтик улэлиир.
Историята.
1966 сыллаахха бастакы физмат кылааһын Михаил Андреевич Алексеев арыйбыта.
1974 сыллаахха Үөһээ Бүлүү 2 №-дээх физико-математическай оскуолата уоскээбитэ.
1990 сыллаахха Үөһээ Бүлүү экспериментальнай өрөспүүбүлүкээнскэй гимназията уоскээбитэ.
1995 сыллаахха М. А. Алексеев аатын өрөспүүбүлүкээнскэй гимнязия5а иҥэрбиттэрэ.
2015 сыллаахха гимназия лицейга уларыйбыта.
Культурата.
Үөһээ-Бүлүү лицейа о5олору норуот культуратыгар чугаһаатыннарар улэлэри тэрийэр:
Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейга саңа киирбит о5олору хас куһун аайы арчылыыллар.
Кыһын 9-10 кылаас о5олоругар «коммунарские сборы» оҥороллор.
Хас саас аайы Ыьыах тэрийэллэр.
Бу Саха Сирин урдунэн костубэтэх түбэлтэ буолар. Өссө эбиэххэ сөп — бэнидиэнньик аайы о5олор сахалыы эбэтэр сахалыы элэмиэннээх таҥас кэтэллэр.
Василий Сергеевич Соловьев-Болот Боотур - мин төрдум. Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур (15.04.1915—24.05.1993) — саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1966). Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, үтүөкэннээх поэт, уһулуччу талааннаах прозаик, романист, краевед, публицист, П.А. Ойуунускай аатынан Саха Республикатын Государственнай бириэмийэтин лауреата, СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин 1 степеннээх уордьанын уонна Албан аат орденын, бойобуой үтүөлэрин иһин мэтээллэр кавалердара .1915 сыллаахха Муус устар 15 кунугэр Чурапчы улууьугар Хатылы нэьилиэгэр торөөбүт. Оҕо сааьа Лээги алааһыгар ааспыта. Кыра эрдэҕиттэн норуот уус-уран айымньытыгар убанан үөскээбит. 15 саастааҕар оройуоннааҕы сир салаатыгар бастакы артыаллары тэрийэргэ көмөлөспүт. 1926 сыллаахха Василий Соловьев Чурапчы сэттэ кылаастаах оскуолага уөрэнэ киирбитэ. Учууталлыан иннинэ, холкуостаах ыччат оскуолатыгар уөрэнэ сылдьан ,общественнай олоххо көхтөөхтук кыттара.Учууталларын кылгас кэмнээх бэлэмниир курустарын бүтэрэн 1933 с. Мындаҕаайы бастакы сүһүөхтээх оскуолатыгар учууталынан анаммыт.
Үлэлии сылдьан репрессияҕа түбэспит, учуутал үлэтигэр 1939 с. биирдэ төннүбүт. Мугудай оскуолатыгар үлэлии сылдьан Дьокуускайдааҕы педагогическай институт тыл уонна литература факультетыгар кэтэхтэн үөрэммит. Сэрии саҕаланан үөрэҕэ уурайбыт.Олоҕун 42 сылын педагогическай улэҕэ анаабыта ,учууталынан,дириэктэринэн, оройуон инспекторынан ,Саха АССР аҕа дойду сэриитин инбэлииттэрэ уөрэнэр профессиальнай -техническай оскуола интернаатыгар преподавателинэн 1957 сылга диэри улэлээбит .
1942 с. сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Калининград, Ленинград уобаластарын, Литваны, Белоруссияны, Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт, сэриини Германияҕа түмүктээбит. Ыараханнык бааһыра сылдьыбыт.
Сэрии кэнниттэн үөрэтэр үлэҕэ төннүбүт. Фольклор уонна этнография матырыйааларын хомуйууннан дьарыктаммыт, оскуола түмэлин тэрийбит. 1955 с. кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы педагогика институтун бүтэрбит.
1993 с. ыам ыйын 24 күнүгэр өлбүтэ. 
Айар улэтэ.
1957 с. кимиэхэ да биллибэт ааптар «Ол күн» диэн поэматынан Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 40 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэ таһымнаах куоҥкуруска кыттан иккис бириэмийэни ылбыт. Поэма 1958 с. туспа кинигэнэн тахсыбыта. «Сааскы дьыбардар» романа 1967 сыллаахха буолбут куонкуруска эмиэ иккис миэстэни ылан суруйааччы прозаик быһыытынан сиппитин-хоппутун көрдөрбүт. Айымньы 1971 с. бэчээттэммит. Роман саха литературатыгар көс эбээннэр олохторун-дьаһахтарын көрдөрбүт бастакы айымньыннан буолбут. 
Оҕолорго кэпсээннэрэ.
Сибинньэлии сигили (угэ)
Билбэт эрээри бэбээримэ (угэ)
Тэйэр хайа (угэ)
Кутэр кололоммутэ (угэ)
Соруока соруоха (угэ)
Чугаьынан тойооску (чабыр5ах)
Чо5ой уонна Ньо5ой (чабыр5ах)
Сырдык мичээрдэр Саас буолуута, сай кэлиитэ
Ханкыьыт ырыата
Хайыьарым барахсан
Тугутчаан
Куобахчаан
Барыта таба о5ото 
Туһаныллыбыт литература.
1.Сахалыы бикипиэдьийэттэн хомуйан оҥоруу Л. Г. Николаев, А. Г. Николаев, Ф. Э. Данилов. — Дь.: Кудук, 1998. — ISBN 5-7863-0122-2
2. Д.Оконешникова кинигэтиттэн "Сурууйааччылар уонна поэттар"
Харыйа (ель сибирская). Аан дойдуга биллэрин курдук эмтээх үүнээйи арааһа баар. Олортон биирдэстэринэн буолар, ханна баҕарар үүнэр – харыйа. 
Харыйа () — Саха Сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа. Сииктээх, хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр. Мутукчата төгүрүк сыл күөҕүнэн турар. 45 көрүҥнээх, уонунан ааҕыллар климатииптээх уонна араастаах. Саха сиригэр икки көрүҥэ тарҕанан үүнэр: Сибиир харыйата уонна Айаан харыйата.
Туһата.
Эмкэ туттарга, бастатан туран, харыйа сэбирдэҕин (иннэтин) хомуйан хаһааналла. Иннэтин састаабыгар элбэх С битэмиин баара биллэр. Организмҥа бу тиийбэт буоллаҕына, сөтөлгө, ииктэтэргэ, үөһү таһаарарга, хабах ыарыытыгар туһаныллар. Хатырыгын тэҥ гына чүмэчи буоскатыгар уонна ынах арыытыгар булкуйан кутургуйаны уо.д.а. тирии бааһынан саба баайан эмтэниллэр.
Бэлэмнээһин ньымата.
Күөмэй ыарыытыгар, ларингикка, 40 г харыйа туораҕын үлтүрүтэн баран, 200 мл ууга 30 мүнүүтэ оргутан, сойутан, үс хос маарыланан сиидэлээн, күҥҥэ хаста да сайҕанан эмтэниллэр. Куртах, оһоҕос бааһа суох буоллаҕына, 30 г харыйа иннэтин 1 л үүккэ 30 мүнүүтэ оргутан, сойутан, сиидэлээн, тыынар уорган тымныйыытыгар, С битэмиин тиийбэтигэр уонна үөһэ этиллибит ыарыыларга иһиллэр. Биир лиитэрэлээх бааҥкаҕа харыйа лабаатын ылан, үс лиитэрэлээх чаанньыкка кутан, сылаас, оргуйбут ууну кутан 15 мүнүүтэ оргутуллар. Манна кыра-кыратык чыычаах отун, моонньоҕон, биэ эмиийин сэбирдэҕин эбэн чэй курдук иһэ сырттахха, тымыр, сүрэх, бүөр үлэтэ тупсар, уопсай тургутуҥ бөҕөргүүр. Сынньана-сынньана 4 – 5 ый эмтэниэххэ сөп.
Харыйа көрүҥнэрэ.
Ол курдук саамай биллэр араастарынан буолаллар - Ель сибирская, Ель обыкновенная, Черная ель, Карликовая ель, Красная ель.
Туһаммыт литература.
Токумова Клара Петровна Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ/ Клара Токумова, Петр Токумов;[худож. Н.Слепцов, А.Мандарова].—Дьокуускай: Бичик, 2008.1—28с. — ISBN 978-5-7696-2947-1
Юрий Андреев. Юрий Андреев 20 см. уһуннаах оскуома тоһоҕону тарбаҕынан эрийэн, мотуруостар түмүктэрин баайар, 20 мм. Диаметрдаах уһун арматураны Олимпийскай биэс төгүрүгү эргитэн таһаарар күүстээх – уохтаах саха бухатыра, Ньурба ньургуна Юрий Андреев Улуу тренер Д.П. Коркин иитиллээччитэ. Чурапчыга кэлэригэр Манчаары Баһылай Спартакиадатын уолаттар ыарахан ыйааһыннарыгар икки төгуллээх кыайыылаах, бокска республика уолаттарын чемпиона этэ. Үһүс Спартакиадаҕа хапсаҕайга улахан дьоҥҥо Чурапчыттан чемпионнаабыта.
Оскуола кэнниттэн Москваҕа физическэй культура уонна спорт Ленин уордьаннаах Киин институтугар үөрэнэ барбыта. Онтон кэлэн баран, университеккэ преподователь, тустуу тренерэ, аны «Спартак» ДСО чилиэнэ буолан, оччотооҕу балаһыаннньанан, Манчаары Спартакиадатыгар кыттара көҥүллэммэтэ. Ол иһин ветераннарга көһөн эрэ баран, Манчаарыга тустубута. Хапсаҕайга атаҕынан хатыйыы, тэбии, олуйуу араас көрүҥнэрин таһаарыылаахтык оҥорор, ханнык да ааттааҕы күүстээх илиилэринэн көҥүл уҥа – хаҥас тардар бөҕө бөҕөс үс төгүл абсолютнай буолбутун таһынан, ыйааһыныгар 1993, 1995, 1997 сс. чемпионнаабыта. Онон барыта холбоон Юрий Степанович Андреев Манчаары Баһылай Спартакиадатыгар 7 төгүл кыттан, 9 кыһыл көмүс мэтээл кавалера. «Өбүгэлэр оонньуулара» республикатааҕы I-II-III фестиваль үс төгүллээх абсолютнай чемпиона. 
Саха сирин промышленнай оройуоннарын Спартакиадатын абсолютнай чемпиона. Саха сирин элбэх төгүллээх абсолютнайа уонна ыйааһыныгар чемпион. Маны таһынан республика таһымнаах турнирдарга кыайбыта – хоппута элбэх. Сибиир уонна Дальнай Восток норуоттарын спорт национальнай көрүҥнэригэр Спартакиадатын хуреш тустууга икки төгүллээх абсолютнай чемпиона. Саха сирин 1992, 1993, 1995 сс. 1 №-дээх чулуу хапсаҕайдьыта. Көҥүл тустууга РСФСР 1977 с. Улан – Удэҕэ ыытыллыбыт чемпионатын 82 кг. Ыйааһыннаахтарга боруонса призера. Киевкэ Герой – арсеналовецтар бириистэригэр, летчик Н.Ф.Гастелло хорсун быһыытын хатылаабыт ССРС Геройа Нуркен Абдиров Карагандаҕа ыытыллар бирииһигэр, Дьокуускайга САССР Министрдэрин Советын бирииһигэр Бүтүн Союзтааҕы турнир икки төгуллээх үрүҥ көмүс призера. 1994 с. Италия Рим куоратыгар ветеран – маастардар ыарахан ыйааһыннарыгар Россияттан бастакнан Аан дойду чемпиона. Саха сирин Н.Н. Тарскай бирииһигэр 1970, 1976, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1986, 1987, 1991, 1992, 1994 сс. 13 төгүллээх чемпиона, 1985 с. үрүҥ көмүс, 1971 с. боруонса призера. 
ССРС, РСФСР, Саха АССР спордун маастара, СР спордун хапсаҕайга 1 №-дээх Бочуоттаах маастара, САССР үтүөлээх тренерэ, СР физическэй культураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ, СР ХХ үйэҕэ спорка лауреата, «Сахаада - спорт» ассоциация ХХ үйэҕэ лауреата, Ньурба улууһун Бочуоттаах гражданина, СР Президенин «Гражданскай килбиэн» туйгун бэлиэтин кавалера. Юрий Степанович Андреев билигин Ньурбаҕа айылҕа харыстабылын эйгэтигэр үлэлиир.
Бронха астмата. Бронха астмата – тыынар куолаҕай сүһүрдэр характердаах сыстыгана суох дьарҕа ыарыы.
Ыарыы сүрүн биллиитэ:.
Тыын хаайтарыытын туох баҕар үөскэтиэн сөп: автотранспортка хатан сыт, үүнээйи куоппаһын эҕирийии, тымныйыы, тустаах аһылыгы аһааһын эбэтэр иһээһин, химиическэй састааптары эккинэн таарыйыы, сууйар средстволар, дьиэ кыылларын кытта биир хоско олоруу, дьиэ хомуйа, ремоннуу сылдьан быылы эҕирийии, кыра физическэй активность.
Приступ саҕаланыан иннинэ киһи ытырдар, сөтөллөр, ринит чинчитэ уонна эт ымынаҕа үөскүүр. Элбэх ыарыһах ыарыылара бэргээн эрэрин сэрэйэн номнуо эрдэттэн бэлэмнэнэр кыахтаахтар.
Эмтээһин:.
Бронха астмата хроническай ыарыы буоларынан приступ түргэниттэн тутулуктаах, аллергияны үөскэтиэн сөптөөх аллергеннартан куотунуу терапияҕа төрүт түгэн буолар, элиминационнай диетаны уонна табыгастаах үлэни тутуһуу. Эбэтэр аллергены билэр кыах баар буоллаҕына, оччоҕуна эт сиин билэрин намтатар туһугар специфическэй гипосенсибилизирующай терапия көмөлөһөр.
Тыын хаайтарыытын утары аэрозоль быһыылаах бета-адреномиметиканы тутталлар, тоҕо диэтэр бронха быыстарын түргэнник улаатыннараары уонна сил үчүгэйдик кэллин диэн. Балар орципреналин, сальбутамол уонна гидробромид фентероллара. Хас биир түгэҥҥэ биирдэм доза көрүллэр. Оннук курдук м-холинолитиктар бөлөхтөрүн препарааттара – ипратропия бромиидын аэрозоля уонна фенотероллуун албастара.
Бронха астматын ыарыһахтарыгар ксантиновай производнайдара ордук биллэллэр. Тыын хаайтарыытын утары пролонгированнай дьайыылаах таблеткалары аныыллар. Бронха астматын эмтииргэ, бүтэһик сылларга тучнай клеткалар дегрануляцияларын мэһэйдиир препараттар үчүгэй эффектэри көрдөрөллөр. Олор кетотифен, натрий кромогликаата уонна кальций ионнарын антагонистара.
Ыарахан формалаах бронха астматын эмтииргэ гормональный терапияны туһаналлар, ыарыһахтартан түөрт гыммыт биирдэрэ глюкокортикостероидтарга наадыйар, 15-20 мг Преднизолу сарсыарда антациднай препарааттары кытта иһэллэр, олор куртах салыҥын көмүскүүллэр. Стационарнай услуобуйаҕа гормональнай препарааттар инъекция көрүҥүнэн ананыахтарын сөп.
Бронха астматын эмтиир уратыта диэн, эмтээх препарааттарга кыра эффектээх дозаны туһаныахха уонна дозировка түһүүтүн ситиһиэххэ наада. Сили ордук аҕалар препарааттарынан хаахтаахтатар уонна муколитическай препарааттар биллэллэр. Ону таһынан тэҥҥэ үөскүүр ыарыылары эмиэ бэйэтин кэмигэр эмтиэхэ наада — хроническай бронхиты, бронхопневмонияны, оччоҕо антибактериальнай препараттары иһии туруоруллар.