mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Билим күнэ (Арассыыйа). Билим күнэ — Олунньу 8 күнэ. Арассыыйа бэрэсидьиэнин Б. Н. Ельцин ыйааҕынан 1999 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр олохтоммут.
Идэлээхтэр күннэрин быһыытынан аан бастаан Арассыыйа билимин акадьыамыйатын 275 сылын бэлиэтээһинтэн бэлиэтэнэр буолбут. 
Устуоруйата.
Урут ССРС саҕана Билим күнэ муус устар 3-с баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрэ. Бу күн талыллыбыт төрүөтүнэн В. И. Ленин «Набросок плана научно-технических работ» диэн үлэни муус устарга суруйбута буолбута. Бу үлэ саҥа судаарыстыба билими билиниитин кэрэһэлээбитэ. 
Аныгы Арассыыйаҕа бэлиэ күн 1724 сыллаахха Билим акадьыамыйатын төрүттэммит күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. Бу күн Бүөтүр I ыйыытынан Арассыыйа Сенаата Ыйаах таһаарбыт эбит.
Середина-Буда. Середина-Буда () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 7 231 (2013).
Каратаев Николай Нифонтович. Николай Нифонтович Каратаев — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин хас да ыҥырыытын дьокутаата.
1932 с. тохсунньу 6 күнүгэр Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Каратаев Нифонт Иванович 1943 сыллаахха фроҥҥа ыҥырыллыбыта. Ийэтэ Ирина Ефимовна үс оҕотун кытта хаалбыта. Нифонт Иванович 900-с стрелковай полка 242-с дивизиятыгар сэриилэспитэ.1944 сыллаахха балаҕан ыйын 24 күнүгэр Польшаҕа кыргыһыы хонуутугар охтубут. 1949 с. Бүлүү педагогическай училищетыгар киирбитэ, ону Советскай Армияҕа сулууспалаан кэлэн баран 1957 с. бүтэрбитэ. Хампа орто оскуолатыгар учууталлыыр кэмигэр салайар үлэҕэ — Бүлүү оройуонун физкультураҕа уонна спорка комитетын председателинэн өрө таһаарыллыбыта. Онно тэрийэр дьоҕурдааҕын көрдөрбүтэ. 1960 с. Свердловскайдааҕы юридическай институкка киирбитэ, ол институтун 1964 с. туйгуннук бүтэрбитэ. 1964—1968 сс. Дьокуускай куорат следователинан, Бүлүү уонна Хаҥалас улуустарыгар прокурорунан үлэлээбитэ. 1968—1971 сс. ССКП Саха сиринээҕи обкомун административнай уонна финансовай органнарга отделын инструктора. 15 сыл устата — 1972 сылтан 1987 сылга диэри — Николай Нифонтович Саха Республикатын прокурорунан үлэлээбитэ. 1987 сыл алтынньы ыйтан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри кини - республика суутун үрдүкү инстанциятын - Саха Республикатын Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ.
ССКП Саха сиринээҕи обкомун чилиэнинэн, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан хас да ыҥырыы тухары талыллыбыта. Үлэҕэ үтүөтүн, общественнай үлэтин иhин кини «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутугар килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээлинэн, РСФСР уонна САССР Үрдүкү Сэбиэттэрин Президиумнарын Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта, киниэхэ «Саха Республикатын үтүөлээх юриhа», «Российскай Федерация үтүөлээх юриhа» бочуоттаах ааттар иҥэриллибиттэрэ.
Н.Н. Каратаев республикаҕа прокурорскай надзору олоххо киллэриигэ уонна суут кырдьыгы көрүүтүн тутуһууга саамай үрдүк дуоһунастарга олорон, кини мэлдьи принципиальнай буолара, сокуону киэҥник билэрин көрдөрөрө, профессиональнай иэһин халбаҥнаабакка тутуһара.
1998 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр ыараханнык ыалдьан күн сириттэн барбыта.
Н. Н. Каратаев аатын 1999 сылтан Бүлүү улууһун Тааһаҕар орто оскуолата сүгэр.
Туһаныллыбыт матырыйааллар:
1. Николай Нифонтович Каратаев/[хомуйан оҥордо В. И. Каратаева; эппиэттиир ред. Н. А. Крылов]. — Дьокуускай: Бичик, 2011. — 304 с. — (Саха сирин государственнай деятеллэрэ)
Бурынь. Бурынь () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 134 (2013).
Жараев Иван Спиридонович. Жараев Иван Спиридонович (1935, Ньурба оройуона) — бастакы «Күн Дьөһөгөй» киинэ күрэһин лауреата, Арассыыйа бочуоттаах кинематографииһа, РСФСР уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ.
Жараев Иван Спиридонович Хорула нэһилиэгин Хапчаан диэн сиригэр 1935 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр төрөөбүт.
Путивль. Путивль () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 361 (2011).
Кривошеев Виталий Сергеевич. Кривошеев Виталий Сергеевич (Тохсунньу 19 1987, Харьков) диэн Украин уонна политига. От ыйа 15 2012, Виталий Кривошеев уонна Украин Национальнай Сойуустара партия баhылыга.
Голтвянский Олег Николаевич.  Голтвянский Олег Николаевич (, балаҕан ыйа 8 1980, Харьков, Украина) диэн Украин уонна политига.
Тростянец (Сумы уобалас). Тростянец () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 21 368 (2013).
Шапошников Владимир Петрович. Шапошников Владимир Петрович (1932, олунньу 22 – 1997, ахсынньы) — Намнааҕы педучилище бастакы дириэктэрэ (1963–1965), тылбаасчыт.
Ромны. Ромны () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 42 856 (2012).
Дьэбдьэриэс. 1) - саморез (нуччалыы) арааһа, кудрявай тоһоҕо
Отох киһи. Отох киһи диэн этэ-сиинэ улааппытын кэннэ өйө-санаата кэмигэр сайдыбакка хаалбыт киһи ааттанар.
Киһи бэйэтэ; этэ-сиинэ уонна өйө-санаата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэрин төрөппүттэр билэн оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдыыта этин-сиинин улаатыытыттан хаалан хаалбакка сайдан, билиитэ кэҥээн иһэрин ситиһэллэрэ эрэйиллэр.
Оҕо өйө-санаата сайдыбатаҕына, эбиллэн испэккэ сайдыыттан улаханнык хаалан хааллаҕына даҕаны этэ-сиинэ улаатан улахан киһи курдук көрүҥнээх буолан тахсарын сахалар быһааран “Киһи курдук көрүҥнээх”, эбэтэр оҥорор быһыыта киһиттэн таһынан бардаҕына “Киһи буолбатах” диэн этэллэр.
Төрөппүттэр оҕо өйө-санаата сайдыытын этэ-сиинэ улаатыытыттан хаалларан кэбиспиттэрин “Отох киһи” диэн этии баара биллэрэр.
“Отох киһи” диэн оҕо өйө-санаата сайдыыта, билиитэ-көрүүтэ этин-сиинин улаатыытыттан биллэр соҕустук хаалан хаалбыт буоллаҕына этэллэр. Улааппыт оҕону "Кыра оҕо курдук" диэтэхтэринэ өйө-санаата хаалан иһэрэ бэлиэтэнэр.
Бу хаалан хаалыы көнөр кыахтаах буоллаҕына “Отох киһи отутугар өйдөнүөҕэ” диэн этиини туһаналлар. Бу этии кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын сайдыыта хойутаан хаалбытын улаатан баран бэйэтэ дьарыктанан ситиһиннэрэр кыахтааҕын биллэрэр.
Сахалар өй-санаа сайдыытын ити уратыларын билэллэриттэн оҕолорун кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын сайыннарыыны, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорун модьуйан ситиһэллэр. Киһи оҥороруттан атыннык оҥоруу, айыыны оҥоруу сыыһа-халты буолан хаалара элбэҕиттэн оҕолорун харыстаан "Айыы диэмэ", “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэллэр, куһаҕан быһыылар аҕыйыылларын үөскэтэллэр.
Оҕо улаатан этэ-сиинэ ситиитигэр улахан киһи оҥорор бары быһыыларын таба оҥорорун ситиһиитэ киһи буолуу диэн ааттанар. (1,56).
Отох киһи буолбат туһугар оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй, туһалаах үгэстэргэ үөрэнэрин, киһи буолууну кэмигэр, хойутаабакка эрэ ситиһэрин төрөппүттэр хааччыйаллар. (2,50). 
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Сүлбэ. Сүлбэ () — өрүс, үрэх онно, халаан кэмигэр уу кэллэҕинэ толорор сирэ, кытылыттан уҥуоргу кытылыгар диэри тайаан сытар сирэ. Пекарскай тылдьытыгар маннык холобурдар бэриллибиттэр: Үрэх уута хара сүлэбитнэн ылбыт, уу үрэҕи сүлбэтинэн кэлбит.
Дэн Сяопин. Дэн Сяопин (кит. трад. 鄧小平, упр. 邓小平, пиньинь: "Dèng Xiăopíng"; Дэн Сяньшэн төрөөбүт(кит. трад. 鄧先聖, упр. 邓先圣, пиньинь: "Dèng Xiansheng"); 22 августа 1904, округ Гуанъань пров. Сычуань — 19 февраля 1997, Пекин) — кытай бэлиитигэ уонна реформатора, Кытай Хомуньуус Баартыйатын диэйэтэлэ. Дэн хаһан даҕаны дойдуну салайар дуоһунаска олорботоҕо, ол эрээри 1970 сылтан 1990 сылга дылы Кытай дьиҥнээх салайааччыта этэ.
Куско. Ку́ско (, кечуа Qusqu, Qosqo) —  Перу соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар куорат,  Куско регионун административнай киинэ уонна итинник аатта провинция. Олорор дьонун ахсаана — 319,4 тыс. киһи (2002).
Уайна-Пикчу (хайа). Уайна-Пикчу (кечуа "Wayna Pikchu — «Эдэркээн хайа»") — Перуга баар хайа, кинини Урумамба өрүс эргийэр. Мачу-Пикчу үрдүнэн 360 миэтирэ дабайар ( муора үрдүнэн 2721 миэтирэ).
Гюго Виктор. Викто́р Мари́ Гюго́ ( ; 1802 олунньу 26 күнэ, Безансон —  1885 ыам ыйын 22 күнэ, Париж) — Франция суруйааччыта (поэт, прозаик уонна драматург), француз романтизмын сүрүннээччитэ уонна теоретига.  Француз академиятын (1841) чилиэнэ.
Бунге Александр Андреевич. Алекса́ндр Андре́евич Бу́нге (1803—1890) — немец-нуучча ботанига,  Император Санкт-Петербургдааҕы Академия наукатын дьиҥнээх чилиэнэ,  Дерптскай университетын профессора.
Дюранс өрүс. Дюра́нс (, ) — Франция куорат со5уруулуу-илинигэр сытар өрүс. Дюранс Үрдүкү Альпалартан Италия куорат чугастааҕы Шенайе хайа аттыттан саҕаланар уонна соҕуруу сытар Авиньоҥҥа баар Ронаҕа түһэр. Үрдүкү Альпалартан уонна Воклюзтан ураты, Дюранс Альпа Үрдүкү Провансатын департаменыгар түһэр. Дюранс үрдүгэр турар сүрүн куораттар— Бриансон, Амбрён, Систерон, Маноск, Кавайон. Биллэр салаалар— Юбей, Блеон, Вердон, Калавон, Жаброн уонна Гиль.
Нансен Фритьоф. Фри́тьоф Ве́дель-Я́рлсберг На́нсен (норв. Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen;  1861 алтынньы 10 күнэ  —  1930 ыам ыйын 13 күнэ) — Норвегия  полюстааҕы  чинчийээччитэ, учуонай — зоология доктора, физическай океанография диэн саҥа билими төрүттээччи, политическай уонна общественнай диэйэтэл, гуманист, филантроп,  1922 сылга аан дойду Нобелевскай премиятын лауреата, элбэх дойду наҕараадатын ылбыт, ол иһигэр Арассыыйа гиэнин эмиэ.  Нансен аатынан географическай  уонна астрономическай эттиктэр  ааттаммыттар, ол иһигэр  Ый Хотугу полюһугар баар кратер. 
Норвегия тутулуга суох буолуутун туруорсубута, Сэбиэскэй Арассыыйаны атын дойдулар билинэллэригэр элбэх сыратын уурбута, Волгаҕа хоргуйуу буолбутугар Европаттан көмө тэрийбитэ. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн тыһыынчанан дьону дойдутугар төннөрбүтүн, күрээбит дойдуларыгар олохсуйарга көмөлөспүтүн, дьылҕатын тупсарбытын иһин 1922 с. Нобель Эйэҕэ бириэмиэйтин ылбыта.
Кёрлиҥ. Кёрлинг (, от гэльск. curr) — муустаах болуоссакка хамаандаттан турар оонньуу. Икки хамаанда кыттыылаахтара биирдиилээн гранит таастан оҥоһуллубут анал тэрили мууска ойууламмыт сыалга дылы ыытыһаллар. Хас биирдии хамаанда түөртүү оонньооччулаах.
Рузвельт, Франклин Делано. Фра́нклин Делано́ Ру́звельт (, ; АХШ-га маннык инициалынан биллэр — ФДР ():  1882 тохсунньу 30 күнүгэр , , штат Нью-Йорк — 1945 муус устар 12 күнүгэр, , Джорджия) —  АХШ 32-ис бэрисидьиэнэ, XX үйэ бастакы аҥарын аан дойду түбэлтэтин сүрүн дьонноруттан биирдэстэрэ,  Дойду экономическай кризиһин уонна   иккис аан дойду сэриитин саҕана АХШ-ын салайбыт. Икки сылтан ордук талыллыбыт соҕотох Америка бэрисидьиэнинэ буолар .
Кыһыҥҥы Олимпиада. Кыһыҥҥы олимпиада — Норуоттар икки ардыларынааҕы олимпийскай кэмитиэт салайар 4 сыл иһигэр биирдэ ыытыллар кыһыҥҥы оонньуу көрүҥнэригэр норуоттар икки ардыларынааҕы бөдөҥ оонньуу. Кыһыҥҥы Олимпиада оонньуулара 1924 сылтан сайыҥҥы Оонньууларга эбии курдук ыытыллыбыттара. Сорох кыһыҥҥы спорт көрүҥнэрэ сайыҥҥы Олимпийскай оонньууларга өссө эрдэ 1908 уонна 1920 сылларга киирбиттэрэ. 1924 сылтан 1992 сылга диэри кыһыҥҥы Олимпиада сайыҥҥы кэмҥэ ыытыллар күннэригэр курдук ыытыллыбыта. 1994 сылтан кыһыҥҥы Олимпиада сайыҥҥы Олимпиадаттан ураты 2 сылынан эрдэлиир.
Ворожба. Ворожба () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 7 582 (2011).
Шарлотта Рэмплинг. Шарлотта Рэмплинг Улуу Британия фотомодель уонна артыыс, биир супер-баай чүөчэ төрөөбүт күнэ 1946 от Олунньу 5 күнэ Стэрмер, Эссекс күоракка.
Гаврильев Иван Иванович. Гаврильев Иван Иванович — Саха өрөспүүбүлүкэтин бастакы үтүөлээх суруналыыһа, биллиилээх публицист уонна уопсастыбаннай диэйэтэл, «Кыым» хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ (2008 сылтан).
1966 сыллаахха олунньу 21 күнүгэр Бүлүү улууһун Баппаҕаайытыгар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа Монголияҕа сулууспалаабыта. Ол кэннэ Дьокуускайга СГУ-га саха салаатыгар үөрэммитэ. Онтон ыал буолан баран Ленскэй улууһун Бэтинчэтигэр баран учууталлаабыта. Аҕыйах сылынан куоракка көһөн кэлэн «Ил Түмэн» хаһыакка, СӨ Култуура министиэристибэтигэр сүрүннүүр исписэлииһинэн үлэлээбитэ. Онтон «Саха Сирэ» хаһыакка көспүтэ. Ити кэннэ «Ситим» медиа бөлөх, «Кыым» хаһыат хаттаан тэриллибитигэр икки сыл буолан баран 2004 сыллаахха онно көспүтэ.
Белополье. Белополье () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 800 (2011).
Wii U. Wii U ("Вии У", "Вай Ю"), оонньуу приставката, 2011 сыллаахха күн сирин көрбүтэ, Nintendo хампаанньа оҥоһуга буолар. Билиҥҥи туругунан (20.02.2016) Аан Дойдуга (Саха Сиригэр эмиэ) Xbox One, Xbox 360, PS4 конкурена буолар. Урукку версията — Wii диэн.
Wii. Wii ("Вии", эбэтэр "Ваай"), Nintendo тэрилтэтин биир бастыҥ оонньуу приставката буолар. Кинини салҕыыр — Wii U буолар.
Халаабыс. Халаабыс — хаттык таҥас, эр киһи таһаҕын хаата, үксүгэр кыһын ыраах айаҥҥа кэтэллэрэ. Икки быалаах буолар, бииллэригэр баайаллар.
Людингхаузен. Людингхаузен () —  Хотугу Рейн-Вестфалия сир Германия куората.
Мюнстер дьаһалтатын уокуругар киирэр. Косфельд оройуоҥҥа киирэр. Олохтоохторун ахсаана 24 195 киһи (2010). Иэнэ 140,31 км². Олохтоох салайыныы куода — "05 5 58 024".
Куорат икки оройоуҥҥа арахсар.
Кэрэхсиир сирдэриттэн ууга турар 3 заамактаах: Вишеринг, Вольфсберг уонна Людингхаузен.
УКРОП. УКРОП (укр. "Українське об'єднання патріотів - УКРОП") диэн Украинаҕа политика партията. Бэс ыйа 15 2015, Генадий Корбан партия салайааччыта буолбута.
Дружба (куорат). Дружба () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 5 150 (2011).
Freeform. Freeform (2016 сыл тохсунньутугар диэри — ABC Family) — американскай кабельнай уонна спутниковай телеканал, АХШ биир улахан уонна сүрүн медиа тэрилтэтэ. Тэрилтэ Disney-ABC Television Group диэн The Walt Disney Company бас билэр медиа бөлөҕөр киирэр. Freeform аудиторита 13 — 34 саастаах дьон. Дьиэ кэргэҥҥэ анаан уһуллубут бырагыраамалары, сериаллары, бэйэтэ устубут киинэлэрин көрдөрөр, ону таһынан атын тэлэбиисэр ханаалларын кытта бииргэ устар бырйыактардаах. Дойду олохтоохторун 81 бырыһыаннара көрүөхтэрин сөп.
Надаар (фотограф). Надаар (; дьиҥнээх аата — Гаспар Феликс Турнашон, ; 1820 сыл муус устар 6 күнэ — 1910 сыл кулун тутар 21 күнэ) — аатырбыт француз фотограба, карикатурииһа, романииһа уонна воздухоплавателэ.
Алын Австрия. Алын Австрия () — Австрия хотугулуу-илин сирэ. Олохтоохторун ахсаана 1,546 мөл киһи (Австрия сирдэриттэн 2-с миэстэ ; 2001 с. дааннайынан). Сирин иэнэ 19 178 км² (1 миэстэ).
Алын Австрия киинэ Санкт-Пёльтен куорат, олохтоохторун ахсаана 50 тыһ. киһи. Санкт-Пёльтен Венаттан арҕаа 60 км сиргэ Трайзен өрүс үрдүгэр турар.
Калласте. Ка́лласте (Kallaste), 1923 сыллаахха диэри Красные горы — Эстония уһук илин куората, Тартумаа уезка киирэр, Чудской күөл кытылыгар турар. Олохтоохторо балыгынан олороллор. Олохтоохторо үксэ нууччалар. Эстоннар 15% кэриҥэ.
Распутин Валентин Григорьевич. Валенти́н Григо́рьевич Распу́тин (1937, Кулун тутар 15, Усть-Уда сэлиэнньэ, Восточно-Сибирская область — 2015, Кулун тутар 14, Москуба) — нуучча суруйааччыта, публицииһэ, түмэт диэйэтэлэ. «Дэриэбинэ  прозатын» бэрэстэбиитэлэ.
Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1987). Икки ССРС Судаарыстыбатын бириэмийэтин (1977, 1987), Арассыыйа судаарыстыбатын бириэмийэтин (2012) уонна Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын Бириэмийэтин лауреаттара (2010). 1967 сыллаахтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Бириэмийэлэрэ.
Иркутскай ытык олохтооҕо (1986), Иркутскай уобалас ытык олохтооҕо (1998).
Хомус историята. Хомус 5000 сыл аннараа өттүгэр, бастаан Азия соҕурулуу-илин өттүгэр үөскээбит, онтон Индияҕа, ол кэнниттэн Европа дойдуларыгар тарҕаммыт буолуон сөп диэн варгановедтар этэллэр. Азия норуоттарыгар барыларыгар "хомус" диэн ааттанар: шанкобыз, комуз, гопуз, комуз, кобыз о.да а. Ханнык матырыйаалтан оҥоһуллубутун ыйан туран эмиэ ааттанар:
Төрүт түүрдүү тыллаах норуоттарга хомус диэн тыл былыры төрдө хомуһун диэн тылтан терүттэнэн тахсыбыт диэн саха тылын чинчийбит учуонай Гаврил Васильевич Попов этэр. Хомусчут араҥаччылыыр күүстэргэ туһаайан кердеһөрүн "хомус.кобыз" түүр терминин этимотологията даҕаны туоһулуур. Сорох чинчийээччилэр ап, хомуһун диэн тылтан үөскээбит эбэтэр хомус оту уоска эбэтэр тарбахха кыбытан үрэртэн силис тардар диэн этэллэр.
Сахаҕа хаһааҥҥыттан хомус музыкальнай инструмент быһыытнан баар буолбутун чинчийээччилэр билигин даҕаны чуолкай этэр кыахтара суох. Эрдэтээҥҥи хаһыылартан хомус тоҕо көстүбэтин П.П. Семенов бэрт оруннаахтык быһаарар: "Киһини кытта тимир көмүллүө суохтаах. Тимир киһи кутун баттыыр, ыарык буолар диэн былыргы сахалар өйдүүллэрэ". Онон Маак уонна Мидденфорд сахаҕа хомус нууччалартан киирбитэ диэн этиилэрэ оруна суох буолар.
Түмуктээн эттэххэ, хаппарга, хурга, хомуска норуот үгэстэрэ, итэҕэлэ итинниэ Аан дойдуну анааран көрөр суолтата мэҥэ бэлиэ буолан ойууланан киһини харыстыыр аналлаахтар.
Турнин Лука Николаевич. Турнин Лука Николаевич (1917-1989) — аатырбыт хомусчут, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Үлэ кыһыл знамя уордьанын кавалера, мелодист, артыыс, үҥкүүһүт, саха төрүт култууратын пропагандиһа.
1948 сыллаахха Москубаҕа тиийэн аан маҥнайгынан хомустаабыта. Кини 27 киһилээх ансаамбыл тэрийбитэ. Тыаһатар хомустарын бэйэтэ оҥорор этэ. 1957 сыллаахха ансамбылынан тиийэн Москубаҕа Чайковскай аатынан саалаҕа хомустаабыттара. Ол Саха Сирэ Российскай государство састаабыгар киирбитэ 325 бэлиэтиир бырааһынньыга этэ.
Готовцев Роман Ильич. Готовцев Роман Ильич — норуот маастара, международай кылаастаах хомус ууһа.
Готовцев Роман Ильич балаҕан ыйын 3 күнүгэр 1960 сыллаахха Уус-Алдан оройуонун Тандатыгар сулууспалаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр Г. Н. Бурцевка дьарыктаммыта. Дьокуускайдааҕы худуоһунньуктар училищеларыгар үөрэммитэ. 1991 с. варганнай музыка Аан дойдутааҕы II Конгреһын быыстапкатыгар «Лучший варган мира» конкурска II миэстэни ылбыта уонна хомус оҥоруутугар международнай кылаастаах маастар степэнинылбыта. Хотгу норуоттар фестивалларын кыттыылааҕа. Аляскаҕа (АХШ) 1993 с. Францияҕа 1994 с. Уопут атастаһа уустарга сылдьар: Гоголев С.И-Амынньыкы Уус (Мэҥэ Хаҥалас), И. Ф. Захаровка — Кылыадьы Уус (Бүлүү), Б. Ф. Неустроев, Чярин Ф (Баайаҕа), Р. А. Даниловка (Куокуну, Сунтаар), Аммосов Е.Е (Уус-Күөлэ, Уус Алдан).
Хомус тардыыга Гиннес рекорда. Хомус тардыыга Гиннес рекорда - 2011 сылаахха 20 араас дойду 1344 хомусчута бииргэ хомустаан Гиннес рекордун олохтообуттара. 
2011 сыллаахха бэс ыйыгар Дьокуускай куоракка 1344 виртуоз хомусчут сэттэ мүнүүтэ тэбис-тэҥник хомус тардан рекорду олохтообуттара.
Кэнчээри хомусчуттар ансаамбыллара. ДҮПСҮН КЭСИЛЭ - ХОМУСЧУТ УОЛАТТАР.
Иван Жирков аатынан Дүпсүн орто оскуолатыга Михайловна тэрийэн үлэлэтэр. р "Кэнчээри" хомусчут уолаттар ансаамбылларын Соловьева Мария Михайловна тэрийэн үлэлэтэр.
Ситиһиилэрэ:
Хомус күнэ. Хомус күнэ — Саха Өрүспүүбүлүкэтин бэлиэ күнэ. 
Ил Дархан Егор Борисов 2011 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр таһаарбыт ыйааҕынан Саха Өрүспүүбүлүкэтигэр Хомус күнэ сэтинньи ый 30 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Ыарыһах оҕо. Ыарыһах оҕо диэн эмтэммэт ыарыылаах эбэтэр элбэхтик ыалдьан иһэр оҕо ааттанар.
Сахаларга “ы” дорҕоон – ыарахан дорҕоон. Бу дорҕоонтон ыар, ынчык, ыарыы, ыарыһах, ыарахан диэн тыллар үөскүүллэр. “Ы” дорҕоон хатыланан “ыы” диэҥҥэ кубулуйдаҕына өссө куһаҕаҥҥа тириэрдэр кыахтанар. Ас диэн үтүө тылбыт аһыы буолан быраҕыллар, ай диэн саҥаны айа сатыырбыт айыы диэҥҥэ уларыйан куһаҕана элбэх өйдөбүллэнэр. (1,17).
Доруобай оҕону төрөтүү төрөппүттэртэн ирдэнэр олох кытаанах көрдөбүлэ буолар. Ким да ыарыһах оҕолоох буолуон баҕарбат. Сэбиэскэй былаас дьахталлары аһара көҥүллэринэн ыыппыта эдэр эрдэхтэринэ уһуннук үөрэнэллэриттэн элбэх араас дьону кытта сиэксинэн аһара дьарыктананнар доруобай оҕолору төрөппөт буоллулар. Биир эмэ оҕону төрөппүттэрэ ыарыһах буолара элбээтэ. Ыалларга ыарыһах оҕо төрүүрэ таҥара накааһынан ааҕыллар. Таҥара накааһа хантан да атын сиртэн кэлбэт, киһи оҥорбут быһыыларыгар эппиэтэ буолан кэлэр. 
Куһаҕан айыыны оҥорбут киһи сэккэ түбэһэр диэн сахалар үөрэхтэрэ этэр. (2,13). Дьахталлар эдэр эрдэхтэринэ эргэ тахсыбакка элбэхтик күүлэйдии, аһыы-сии сылдьыбыттарын иэстэбилэ ыарыһах оҕо төрөөһүнэ буолар. 
Киһи оҥорор быһыыларыгар эппиэтэ хайаан да кэлэр. Үчүгэйи элбэхтик оҥордоххо үчүгэйинэн эппиэттиир. Онтон куһаҕаны оҥоруу иэстэбили үөскэтэр. Туох куһаҕан оҥоруллубутуттан тутулуктанан тус-туһунан көрүҥнээх буолуохтарын сөп. Биллэр сокуоннары кэспит киһи араас суол эппитинэскэ түбэһэр. Улахан буруй буоллаҕына хаайыллар. (3,105).
Өй-санаа көрдөбүллэрин тутуспат буолуу иэстэбилэ хойутаан, көлүөнэлэр солбуйсууларын кэнниттэн кэлэринэн быстах санаалаах, айыыны оҥоро сатыыр биирдиилээн дьон билимиэхтэрин сөп. “Айыыны үчүгэй” диэн этии эдэр кыыс айыыны оҥорор санаатыттан кыыһын харыстаабакка көрсө түспүт киһитигэр биэрэн кэбиһэрин үөскэтэр. Уһун үйэлээх сахалар үөрэхтэринэн кыыс оҕо кыыһынан сылдьан эргэ тахсара хайаан да ирдэнэр. Ол барыта доруобай, эр киһи буор кутун ылыммыт оҕону төрөтүүгэ аналланар. (4,16).
Кыыс оҕолору сааһа ситтэр эрэ эргэ биэрии доруобай оҕолор төрүүллэригэр тириэрдэр соҕотох суол буолар. Сахалар урукку кэмҥэ өй-санаа бу көрдөбүлүн олохторугар туһаналлар этэ.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013, 108 с.
2. “Илин” сурунаал. 1997. №1,2.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
4. “Туймаада уоттара” хаһыат. №88. 16.02.2012.
Дьыбардаахха саҥарыма. Дьыбардаахха саҥарыма диэн сахалар куһаҕан өйдөбүллээх тыллары улаханнык саҥарыма диэн үөрэхтэрэ буолар.
Былыргы өбүгэлэрбит олохторун үөрэҕин өс хоһооно оҥорбуттарын билигин быһалыы ылан туһанабыт. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. (1,31).
Улахан тымныы түспүт сарсыардатыгар ханнык баҕарар тыас олус улаатан ыраахтан доргуйан иһиллэр. “Дьыбардаахха саҥарыма” диэн өс хоһооно куһаҕан суолталаах, өйдөбүллээх тыллары улаханнык саҥара сылдьыы, оннук үгэс киһиэхэ бэйэтигэр, оҕолоругар үөскээн хааларынан куһаҕан майгылаахха кубулутуон сөбүттэн сэрэтии, киһини харыстааһын буолар. (2,53).
Саха дьонугар саамай куһаҕан дорҕоонунан “ы” дорҕоон буолар. Бу дорҕоонтон ыы, ыар, ырыы, ыарыы, ынчык, ыарахан диэн куһаҕан өйдөбүллээх тыллар үөскүүллэр. Бу дорҕоон “ыы” диэн хатыланнаҕына куһаҕана өссө улаатар, ытааһын бэйэтинэн үөскээн тахсар. Куһаҕан дорҕооннордоох тыллары улаханнык саҥарбаттар, элбэхтик туттубаттар. 
Кыра оҕо “ыы” диэн саҥаран, ытаабыта буола оонньоотоҕуна эбэ Лөкүө тохтото охсор этэ уонна “Бу оҕо сотору ытыыр буолбут” диэн быһаарара. Эбиэттэн киэһэ оҕо хаппырыыстаан, ытаан барара кырдьык этэ. 
Айыы диэн сэрэхтээх, куһаҕан суолтата элбэх, «ыы» диэн ытааһын дорҕоонунан бүтүүлээх тылы үгүстүк туттуу, улаханнык, дьыбардаахха саҥарыы содула олус улахан, кэлэр көлүөнэлэри, эдэрдэри сыыһа-халты тутуннарарын тэҥэ, айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийинэллэригэр тириэрдиэн сөп. Айыы диэн тыл сэрэхтээхтик биирдэ эмэтэ туттуллар, улаханнык саҥарыллыбат тыл.
Сахалар оҕолорун өйүн-санаатын харыстыылларыттан сыыһа-халты туттунарын суох оҥороору кыра эрдэҕинэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн иитэллэр, үөрэтэллэр. (3,24).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
2. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.