mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Нерчинскэй. Нерчинскэй — Забайкальскай кыраайга (уруккута Чита уобалаһыгар) баар кыра куорат. Нерчинскай оройуон киинэ. 
Кытыытыгар томтордоох (Борщовочнай диэн ааттаах сис анныгар), эмиэ да дэхси сирдээх Нерча өрүс Шилкаҕа (Амыр тардыыта) түһэр сириттэн 7 км сиргэ турар. Чита куораттан 305 км илин диэки баар. 
1653 сыллаахха Бекетов казаактара Нелюцкай (Нелюдскай) остуруок быһыытынан олохтообуттар.
Гантимур дьоно умаппыттарын кэннэ 1657 сыллаахха Енисей бойобуодата хат туттарбыт. Аатын Ниэрчинскэй остуруок диэбит.
П. Шульгин диэн байаар уола дуоһунастаах киһи 1677 сыллаахха манна үрүҥ көмүс баарын билбит. И. Е. Власов бойобуода Аргун (Нерчинскэй) үрүҥ көмүһү уһаарар собуоттарын туттарбыт. Бастакы уһаарыы 1686 сыллаахха буолбут. 1690—1693 сс. собуот үлэлиир эбит гынан баран күттүөннээх үлэтин 1704 сыллаахха эрэ саҕалаабыт.
Манна урут уһун сылларга хаайыы олохсуйа сылдьыбыт буолан, өтөхсүйбүт эргэ тутуу элбэҕэ харахха быраҕыллар. 1812 сыллаахха саҥа сиргэ көһөрөн туппуттар. 1700 сыллаахтан XX үйэ саҕаланыар диэри хаатырга элбэх түрмэлэрэ турбуттар. Бу түрмэлэри Алгачинскай, Акатуйскай, Зерентуйскай, Карийскай, Манцейскай диэн арааран ааттыыллар эбит. 1826—1917 сылларга бу түрмэлэргэ декабристары, Польшатааҕы икки бастаанньа кыттыылаахтарьш, народниктары хаайа сылдьыбыттар. Билигин Нерчинскэй куоракка аһылык бородууксуйаларын оҥорор тэрилтэлэр уонна электромеханическай собуот үлэлииллэр.
1689 сыллаахха манна Кытайы кытта Ниэрчинскэй сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ. 
1841 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Нерчинскэй хаатыргатыттан Манчаары Баһылай Анисим Тимофеевтыын күрүүллэр.
Тимофеев Анисим. Тимофеев Анисим — саха норуотун дьоруойа Манчаары Баһылай Нерчинскэй хаатыргатыттан бииргэ күрээбит киһитэ.
Күрээн баран Өлүөхүмэҕэ тиийэн арахсаллар. Тимофеев дойдйтугар Сунтаарга барар, олоҕу-дьаһаҕы чүҥнуох, барыта үчүгэй буоллаҕына биллэриэх буолар. Ол гынан баран Манчаарыны ыҥырбат. Бу төрүөтүнэн Сунтаар бас кос дьоно Манчаарыны аҕалыма диэн боппуттара буолуо диэн сабаҕлааһын баар.
Бу киһи түрмэҕэ аан бастаан быраҕыллыбыт биричиинэтэ диэн маннык эбит. Кини төрөөбүт нэһилиэгэр Батыгыр Баһылай диэн киһи кэргэнин кытта көссүүлэһэр. Баһылай ону билэн аахсыбытыгар, Анисим кинини өлөрөн кэбиһэр. Онон Нерчинскэйгэ утаарыллар. Күрээн Сунтаарга кэлэн баран, эмиэ атын дьыаланы оҥорон, 1841 сыл балаҕан ыйыттан 1842 сыл ыам ыйыгар диэри Дьокуускай түрмэтигэр сытар. Ити кэмҥэ кинини Нерчинскэй хаатыргатыгар хаттаан ыытар туһунан суут уурааҕа тахсар. Ол эрээри хаатыргаҕа ыытыахтарын аҕыс күн иннинэ түрмэ балыыһатыгар сытан өлөр.
Социалистыы Үлэ Дьоруойа. Социалистыы Үлэ Дьоруойа () — Сэбиэскэй Сойууска 1938 сылтан 1991 сылга дылы баар буола сылдьыбыт ытык бэлиэтэ, үлэ иһин бэлиэтээһин саамай үрдүк көрүҥэ.
Атын дойду граажданнарыгар иҥэриллибэт этэ.
Наҕараада устуоруйата.
Социалистыы үлэ Дьоруойа аат ССРС Үрдүкү Сэбиэтэтин Президиумун уурааҕынан 1938 сыллаахха ахсынньы 27 күнүгэр олохтоммута. Бу инннинэ "Үлэ Дьоруойа" диэн сыбаанньа баар этэ.
Балаһыанньа маннык тыллардаах эбит «звание Героя Социалистического Труда присваивается лицам, которые своей особо выдающейся новаторской деятельностью в области промышленности, сельского хозяйства, транспорта, торговли, научных открытий и технических изобретений проявили исключительные заслуги перед Советским государством, содействовали подъёму народного хозяйства, науки, культуры, росту могуществ и славы СССР». Балаһыанньа быһыытынан Социалистыы Үлэ Дьоруойугар Ленин уордьана уонна ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун грааматата туттарыллаллар этэ.
March of the Volunteers. Ийуҥдзүнь Дзиньсиҥчү (кытайдыы 义勇军进行曲, пиньинь Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ, палл. Июнцзюнь цзиньсинцюй) — Кытай Дьон Республикатын өрөгөйүн ырыата. 
Кытай-Дьоппуон сэриитин саҕана 1935 сыллаахха Кытай биллиилээх поэта Тянь Хань уонна Нэ Эр композитор суруйбуттара.
Хатыҥ уус (ботаника). Хатыҥ уус (, ) — бу ууска элбэх сиргэ тарҕаммыт мас уонна сэппэрээк көрүҥнэр киирэллэр. Саха Сиригэр сэттэ көрүҥ үүнэр. Мастара үс: Хаптаҕай сэбирдэхтээх хатыҥ, үрүҥ хатыҥ, түүлээх хатыҥ. Сэппэрээктэр: ыарҕа хатыҥ, хара ыарҕа хатыҥ, Миддендорф ыарҕата, бээгэй хатыҥ.
Сиһик уус (ботаника). Сиһик уус (, ) — бу ууска мастар уонна улахан сэппэрээктэр киирэллэр. Саха Сиригэр икки эрэ көрүҥ үүнэр: баттахтаах сиһик уонна талах сиһик.
Сибиир харыйата. Сибиир харыйата () — хараҥа инньэлээх Саха Сирин ойуурдарын улахан суолталаах көрүҥэ.
Ареала.
Ойуур хотугу кыраныыссатын Гмелин тиитин кытта бэйэлэринэн оҥороллор. Илин кыраныыссата хотуттан Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылынан Эдьигээн бөһүөлэгэр дылы барар, онтон уҥа кытылыгар тахсар.
Каарпалар кэргэннэрэ (балыктар). Каарпалар кэргэннэрэ (, ) — каарпатыҥылар аймахтарыгар киирэр балыктар кэргэннэрэ.
Хас да уус киирэр: Соболор, Сазааннар, Дьойгуолар, Күстэхтэр, Мундулар, Кыһыл харахтар.
Каарпатыҥылар аймахтара (балыктар). Каарпатыҥылар аймахтара (, ) — уҥуохтаах балыктар кылаастарыгар киирэр балыктар аймахтара.
Киирэллэр: каарпалар, тукачааннар, күүччэлэр, тимэх балыктар кэргэннэрэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Соболор. Соболор эбэтэр Собо ууһа (), ) — каарпалар кэргэннэригэр киирэр балык ууһа.
Саха сиригэр биир көрүҥ "Көмүс собо" үөдүҥэ (подвида) Саха собото үөскүүр.
Сөрферс Парадайс. Сөрферс Парадайс - Голд Коаст куорат эргинигэр (агломерациятыгар) киирэр улахан курорт куорат, нэһилиэнньэтэ 20 тыһ курдук, үксэ кытайдар (45%) уонна Аустралиялар (45%). Онтон ордубут 10% атын омуктар, ол кынан баран Аустралия дойдутун гражданнара буолаллар. Улахан экономическай центр, ону таһынан туризм, күүлэй, мода, шоппинг сирэ.
Собо. Собо эбэтэр Саха собото (, ) — орто кээмэйдээх балык. Бу көрүҥ үөдүҥэ (подвид) туспа араарыллыан иннинэ Саха сиригэр ханнык собо көрүҥэ үөскүүрэ быһаарыллыбакка сылдьыбыта. Сорох ааптарадар Саха сиригэр икки көрүҥ — көмүс уонна үрүҥ көмүс соболор — бааллар дииллэрэ, сорох ааптардар биир эрэ көрүҥ (көмүс эбэтэр үрүҥ көмүс); үһүстэр — кыһыл уонна үрүҥ көмүс соболор ыккардыларынан көрүҥ баар дииллэрэ.
Түөлбэ ааттара.
Саха омугар олоҕор былыр-былыргыттан суолталаах буолан аата хара баһаан. Ол сахаҕа тарҕаммыт харыс тыл да, түөлбэ-түөлбэ бэйэтин барыллара да буолаллар. Сороҕор собо араас туругун көрдөрөр буолуон сөп. Холобур, собо оҕотун сорох сирдэргэ "дыыгынай" дииллэр. "Тэрэкэнэ" — кыра собо. "Быллыкы, быычаак" — собо оҕото. "Бырыкы" — собо кырата, собо оҕото. "Быччыкы" — кыра, бытархай собо. "Быччыык" — орто собо. "Быыччыт" — собо быйылгы ыамата.
Көрүҥ үөдүҥэ. Көрүҥ үөдүҥэ (, ) — көрүҥ иһигэр киирэр таксон единицата. Биологияҕа туттуллар. Бу сахалыы тиэрмини биология науукатын дуоктара Гавриил Угаров киллэрбитэ
Уус (биология). Уус (, ) — биология систематикатын сүрүн таксон биирдигэ. Кэргэн иһигэр киирэр. Бу сахалыы тиэрмини биология науукатын дуоктара Гавриил Угаров чопчулаабыта
Хатыыс. Хатыыс (, ) — бөдөҥ балык.
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр, үксүн алын уонна орто сүүрүктэригэр, муора хомолоругар. Өлүөнэ өрүскэ дельтаттан Киренскай куоракка дылы көстөр. Дьааҥы өрүскэ дельтаттан Верхоянскайга дылы, Индигииргэ арыт Зашиверскай диэки тиийэр, Халымаҕа Шаманиха диэн салаатыгар дылы (муораҕа түһэр сириттэн 1069 км), Өлөөҥҥө Чемудах диэн салаатыгар дылы (1020 км), Анаабырга орто уонна алын сүүрүктэригэр.
Түгэх балык, үөрүнэн сылдьар буолар. Сүүрүктээх сири сөбүлүүр. Киэһэ уонна түүн кытыл уонна арыылар тумустарын таһыгар баар буолар.
Аһылыга өрүс түгэҕин үөннэрэ, кыра балыктар (күстэх, кыһыл харах) уонна балык искэҕэ.
Искэҕин 15-18 сааһын туоллаҕына ыыр.
"Куут" - хатыыс, кээчэрэ хабаҕа.
Саха сирин балыктара. Саха сирин балыктара.
Саха сиригэр балыктар Лаптевтар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕалларга уонна ис ууларга (300 тыһыынчаттан тахса өрүс, үрэх, 709 тыһыынча биир гааттан улахан иэннээх күөл, Бүлүү уу харайар сирэ). Байҕаллааҕы промысловай балыктааһын билигин суох, олохтоох суолталаах балыктааһын араас ууларга ыытыллар.
Билигин Саха сирин балыктара 93 көрүҥтэн уонна көрүҥ үөдүҥүттэн тураллар. Олортон тууһа суох ууга сылдьааччылара ааһар балыктары кытта аахтахха 2 кылааска, 8 этэрээккэ, 15 кэргэҥҥэ, 28 ууска киирэр 42 көрүҥ (олортон көрүҥ үөдүҥүнэн — 12) буолар. Өлүөнэ ууларыгар 38, Дьааҥы — 31, Халыма — 30, Индигир — 29, Анаабыр — 26, Алаһыай — 22 көрүҥ уонна көрүҥ үөдүҥэ үөскүүр.
Байҕал балыктарыттан Саха сиригэр 51 көрүҥ уонна көрүҥ үөдүҥэ бааллара биллэр. Бу балыктар Саха сиринээҕи биологиялара уонна экологиялара өссө да ситэри үөрэтиллэ илик.
Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара түөрт сылга биирдэ буолаллар. Спорт кыhыҥҥы көрүҥнэрин күрэхтэhиилэрэ ыытыллаллар.
1924 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. I Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1924 сыллаахха Франция Шамони куоратыгар буолан ааспыттара.
1928 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. II Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1928 сыллаахха Швейцария Ст. Мориц куоратыгар буолан ааспыттара.
1932 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. III Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1932 сыллаахха АХШ Лэйк Плэсид куоратыгар буолан ааспыттара.
1936 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. IV Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1936 сыллаахха Германия Гармиш-Партенкирхен куоратыгар буолан ааспыттара.
1940 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. 1940 сыллааҕы Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара Дьоппуон Саппоро куоратыгар буолуохтаах этилэр. Иккис аан дойду сэриититтэн сылтаан буолбатахтара.
1944 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. 1944 сыллааҕы Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара Италия Кортина д'Ампеццо куоратыгар буолуохтаах этилэр. Иккис аан дойду сэриититтэн сылтаан буолбатахтара.
1948 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. V Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1948 сыллаахха Швейцария Ст. Мориц куоратыгар буолан ааспыттара.
1952 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. VI Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1952 сыллаахха Норвегия Осло куоратыгар буолан ааспыттара.
1956 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. VII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1956 сыллаахха Италия Кортина д’Ампеццо куоратыгар буолан ааспыттара.
1960 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. VIII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1960 сыллаахха АХШ Скуо Вэлли куоратыгар буолан ааспыттара.
1964 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. IX Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1964 сыллаахха Аустрия Иннсбрук куоратыгар буолан ааспыттара.
1968 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. X Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1968 сыллаахха Франция Гренобль куоратыгар буолан ааспыттара.
1972 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. XI Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1972 сыллаахха Дьоппуон Саппоро куоратыгар буолан ааспыттара.
1976 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. XII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1976 сыллаахха Аустрия Иннсбрук куоратыгар буолан ааспыттара.
1980 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. XIII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1980 сыллаахха АХШ Лэйк Плэсид куоратыгар буолан ааспыттара.
1984 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. XIV Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1984 сыллаахха Югославия Сараево куоратыгар буолан ааспыттара.
1988 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. XV Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1988 сыллаахха Канаада Калгари куоратыгар буолан ааспыттара.
1992 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. XVI Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1992 сыллаахха Франция Альбервиль куоратыгар буолан ааспыттара.
1994 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. XVII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1994 сыллаахха Норвегия Лиллехаммер куоратыгар буолан ааспыттара.
1998 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. XVIII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1998 сыллаахха Дьоппуон Нагано куоратыгар буолан ааспыттара.
2002 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. XIX Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 2002 сыллаахха АХШ Солт Лэйк Сити куоратыгар буолан ааспыттара.
2006 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. XX Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 2006 сыллаахха Италия Турин куоратыгар буолан ааспыттара.
2014 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. 2014 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара (, , официальнай аата XXIIс кыһыыҥҥы 2014 сыллааҕы Сочи куоракка Олимия оонньуулара) — аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Арассыыйа Сочи куоратыгар 2014 сыл Олунньу 7 күнүттэн олунньу 23 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2014 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2007 сыл от ыйын 7 күнүгэр Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыатын 119-с сессиятыгар Гватемала куоракка быһаарыллыбыта. Россия территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллар, ол иннинэ Москва куоракка 1980 сыллаах XXII сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара. Кыһыҥҥы Оонньуулар Россияҕа бастаан ыытыллыбыттара. 
Күрэхтэһии расписаниета.
Источник , PDF 
Мэтээллэр туруута.
XXII кыһыҥҥы Олимпия оонньууларыгар ордук элбэх мэтээллэр комплектара туттарыллыбыттара - 98. Дьиҥэ, 99 кыһыл көмүс, 97 үрүҥ көмүс уонна 99 боруонса мэтээллэрэ туттарыллыбыттара.
Дьахталлар хайаттан түһүүлэригэр икки кыһыл көмүс бэриллибитэ уонна кыһыл көмүс бэриллибэтэҕэ..
Супергигант хайа хайыһарынан түһүүтүгэр икки боруонса туттарыллыбыта, . 
Өссө маны көр.
2014 кыһыҥҥы Паралимпия Оонньуулара
2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. 2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара (ааҥл. "2022 Winter Olympics", фр. "Jeux Olympiques d'hiver de 2022", официальнай аата XXIV кыһыыҥҥы 2014 сыллааҕы Пекин куоракка Олимия оонньуулара) — аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Кытай Пекин куоратыгар 2022 сыл Олунньу 4 күнүттэн олунньу 20 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2022 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2015 сыл сайыныгар Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыата биллэрбитэ. Кытай территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллыбыта, ол иннинэ Пекиҥҥа 2008 сыллаах сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара ол аата Пекин сайыҥҥы уонна кыһыҥҥы Олимпия оонньууларын иккиэннэрин ыытар куорат буолбута. Кыһыҥҥы Оонньуулар Кытайга бастаан ыытыллыбыттара.
2018 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. 2018 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара (ааҥл. "2018 Winter Olympics", фр. "Jeux Olympiques d'hiver de 2018", официальнай аата XXIII кыһыыҥҥы 2018 сыллааҕы Пхенчан куоракка Олимия оонньуулара) — аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Соҕуруу Кэриэйэ Пхенчан куоратыгар 2022 сыл Олунньу 9 күнүттэн олунньу 25 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2018 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2011 сыл сайыныгар Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыата биллэрбитэ. Кэриэйэ территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллыбыта, ол иннинэ Сеулга 1988 сыллаах сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара. Кыһыҥҥы Оонньуулар Кэрийэҕэ бастаан ыытыллыбыттара.
2008 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXIX Сайыҥҥы Олимпия онньуулара 2008 сыл атырдьах ыйын 8-24 күннэригэр Кытай Пекин куоратыгар ааспыта.
2020 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXXII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 2020 сыллаахха ыытыллыахтаах этэ. Токиокуоратыгар буолбут Аан дойдутааҕы спортка уонна культураҕа күрэс. COVID-19 пандемиятыттан сылтаан 2021 сылга көһөрүллүбүтэ.
Күрэскэ кыттыбыт куораттар.
Сайаапкалаабыт куораттарга куолас түмүгэ
Саха сирин балыктарын тиһигэ. Саха сирин ууларыгар үөскүүр балыктар (байҕал балыктара киллэриллибэтилэр). Сиһилии Саха сирин балыктара ыстатыйаны көр.
&lt;poem&gt;Быа балык
Хатыыс
Быйыт
Бил
Горбуша
Кэтэ
Сыбаакка
Кырааска
Куунса
Уомул
Майаҕас (балык)
Чорбоҕор
Муҥур (балык)
Быраҥаатта
Күндүөбэй
Ньоҕор
Сүрү
Тууччах
Дьарҕаа
Үрүҥ балык
Муора үрүҥ балыга
Сордоҥ
Собо
Сазаан
Дьойгуо
Тэҥэли
Күстэх
Чекановскай мундута
Лаговскай мундута
Мунду
Күөнэх
Кыһыл харах
Тукачаан
Күүччэ
Тимэх балык
Сыалыһар
Тимир атах
Таас бас
Алыһар
Лахаа
Быдьар балык
Муора быдьар балыга
&lt;/poem&gt;
Быа балык. Быа балык эбэтэр морголдьу (, ) — оччо улахана суох моҕойго майгынныыр балык. Төгүрүк айахтаахтар кылаастарыгар киирэр. Тууһа суох ууга үөскүүр.
Саха сиригэр хотугу байҕалларга түһэр өрүстэргэ барытыгар үөскүүр. Сорох күөллэргэ киирэр. Аҕыйах ахсааннаах. 
Аһылыга.
Балыкка айаҕынан хам сыстан этин-сиинин симэһинин оборор. Искэҕин өрүс түгэҕэр оҥостубут уйатыгар ыыр. Ыамата былыыгы хаһан үүнээйи тоороонунан аһылыктанар.
Эбии маны көр.
Саха сирин балыктара
Быйыт. Быйыт (, ) — кыһыл лаапчааннаах орто балык.
Саха Cиригэр хотугу байҕалларга түһэр улахан өрүстэргэ барыларыгар үөскүүр, туустаах ууга киирбэт. Хайа күөллэригэр эмиэ көстөр. Анаабыр, Хоромой уонна Алаһыай өрүстэргэ суох.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Бил (балык). Бил (, ) — дүлүҥ курдук бөкүнүк эттээх олус бөдөҥ балык. Биллэр биллибэт хатырыктаах. 
Саха сирин киин уонна арҕаа өрүстэригэр уонна ардыгар бөдөҥ тымныы уулаах күөллэригэр үөскүүр. Искэҕин ыам ыйыгар дьара уулаах билиилэргэ ыыр.
Аһылыга.
Сиэмэх балык. Ордук өрүс харгыларыгар, чычаас сүүрүктээх сирдэргэ көстөр. 2 миэтэрэҕэ дылы, усуннаах буолуон сөп. Ыйааһына 100 киилэҕэ дылы. Саха сиригэр КыҺыл кинигэҕэ киирбэтэх.
Билиэйэх, дьойуо - бил оҕото, кырата.
Эбии маны көр.
Саха сирин балыктара
Кыһыл балык. Кыһыл балык (, ) — бөдөҥ балык.
Саха сиригэр Илин Сибиир байҕалыгар уонна илин өрүстэргэ үөскүүр. 1996 сыллаахха Өлүөнэ дельтаттыттан аан бастаан туппуттара.
Аһылыга.
Кыра балыктар уонна араактыҥылар.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. Стаатуһа: 3-с хаттыгас (категория).
Кэтэ. Кэтэ (, ) — бөдөҥ балык.
Саха сиригэр уруккуттан өрүстэргэ киирэр байҕал балыга. Анаабыр өрүскэ 2001 сыллаахха ыытыллыбыта.
Аһылыга.
Кыра балыктар уонна араактыҥылар. Ыыр кэмигэр өрүскэ тугу да аһаабат.
Сыбаакка.  Сыбаакка (, ) — бөдөҥ балык.
Саха сиригэр бөдөҥ өрүстэргэ барыларыгар уонна туундара күөллэригэр үөскүүр. Өрүстэргэ сэдэхтик көстөр.
Аһылыга.
Улааппыт балык кыра балыктарынан уонна моллюскаларынан аһылыктаналлар. 
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. 3-с категория.
Кырааска. Кырааска (, ) — Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы, Индигиир, Алаһыай, Халыма өрүстэр алын тардыыларыгар баар туундара күөллэригэр үөскүүр кыһыллыҥы эттээх ойоҕоһугар кыһыл чуоҕурдаах балык.
Аһылыга.
Ручейник уонна араас үөн-көйүүр личинкалара.
Куунса. Куунса , эбэтэр ньайба (, ) — тууһа суох ууга үөскүүр кыһыл эттээх орто балык.
Туспа көрүҥ быһыытынан баара саарбахтанар.
Саха Сиригэр элбэх өрүстэргэ, күөллэргэ үөскүүр.
Аһылыга.
Сүрүн аһылыга Хирономиидалар личинкалара уонна куколкалара.
Уомул.  Уомул (, ) — орто балык.
Саха сиригэр Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларыгар кытыыттан чугас, өрүстэр түһэр сирдэринэн, Саҥа Сибиир арыытын кытылыгар, улахан өрүстэргэ үөскүүр.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Чорбоҕор. Чорбоҕор (, ) — сырдык хатырыктаах, аҕыйах уҥуохтаах бөдөҥ балык.
Саха сиригэр Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларын кытыы ууларыгар (10-ча км ыраахха дылы) уонна онно түһэр өрүстэргэ үөскүүр.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Күндүөбэй.  Күндүөбэй (, ) — орто балык.
Саха Сиригэр элбэх өрүстэргэ, халаан ылар күөллэригэр үөскүүр.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Ньоҕор.  Ньоҕор эбэтэр Сыа балык (, ) — кыра балык. Сиикэйдии сиэнэр.
Саха сиригэр элбэх өрүскэ үөскүүр, ол эрээри илин өрүстэргэ көстүбэт.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Сүрү. Сүрү (, ) — орто балык.
Саха сиригэр Өлүөнэҕэ, Дьааҥыга, Индигииргэ, Халымаҕа үөскүүр. Ардыгар хайа күөллэригэр эмиэ баар буолар, холобур, Лабыҥкырга.
4—6 сааһыгар ууһуур буолар, ол кэмҥэ балык уһуна 28—34 см, онтон ыйааһына 250—350 г буолар. Бөдөҥ сүрү 42 см дылы уһуннаах буолар диэн суруйаллар. Ситэ илик балык ойоҕоһо уонна көхсө хараҥа эбирдээх буолар.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Муҥур (балык). Муҥур (, ) — майаҕастыҥылар аймахтарыгар киирэр сырдык хатырыктаах бөдөҥ үрүҥ балык.
Саха сиригэр байҕалларга түһэр өрүстэргэ орто уонна алын тардыыларыгар уонна туундара күөллэригэр үөскүүр. Илин өрүстэргэ ордук элбэхтик көстөр. Сыаналаах бултанар балык.
Тас көрүҥэ.
Төбөтө кыра, сүүһүн кэннинэн көхсө бөлтөгөрдөөх, айаҕа аллара, хараҕа кыра, этэ-сиинэ үрдүк, ойоҕосторуттан суптугур. Үөһээ сыҥааҕа иннигэр тахса сылдьар, тииһэ суох. Хатырыга бөдөҥ, ойоҕос сурааһынан 81-110 устуука. Сыа лаапчааннаах. Тыһыта атыыра тас көрүҥүнэн уратылара суох. Күөл муҥура өрүс киэнинээҕэр эмис уонна этэ-сиинэ арыый үрдүк буолар.
Уһуна уонна ыйааһына.
Саха сиригэр 80 см, 12 киилэҕэ тиийэр. Халымаҕа 17 киилэлээх муҥурдары туттараллара биллэр. Куруук көстөр балык кээмэйэ - 40-65 см, ыйааһыннара - 1-4 кг.
Аһылыга.
Бентос харамайдарынан аһылыктанар.
Ууһааһына.
5-7 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Сабаҕалааһын быһыытынан муҥур икки-үс сылга биирдэ эрэ ыыр.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Дьарҕаа.  Дьарҕаа (, ) — таас үрэххэ, өрүскэ үөскүүр ойоҕосторунан туора хараҥатыҥы чуоҕурдаах (балаһалардаах) орто балык.
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ уонна күөллэргэ үөскүүр. Ыраас ууну сөбүлүүр. Сиэлээх дьарҕаа — бөдөҥ дьарҕаа.
Аһылыга.
Уу үөннэрэ.
Үрүҥ балык. Үрүҥ балык (, ) — кыра балык.
Саха Сиригэр Хоромой, Алаһыай, Чукочья уонна Халыма (өрүс) өрүстэргэ үөскүүр. Бу өрүстэр тардыыларыгар баар күөллэргэ эмиэ баар буолар. 
Аһылыга.
Уу түгэҕэр баар беспозвоночнайдар.
Саха сирин балыктара
Муора үрүҥ балыга. Муора үрүҥ балыга (, ) — улахана суох балык.
Саха сиригэр Лаптевтар байҕаллара уонна Илин Сибиир байҕала байҕалларын кытылларыгар үөскүүр. Ыырыгар өрүстэргэ киирэр, ол гынан баран наһаа үөһэ тахсыбат.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Сордоҥ.  Сордоҥ (, ) — уһун суптугур эттээх, үксүгэр күөхтүҥү көҕөччөр өҥнөөх, элбэх салыҥнаах бөдөҥ балык.
Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт балык. Өрүстэргэ уонна күөллэргэ үөскүүр, Хотугу муустаах байҕал чугаһыгар киирбэт. Сүүрбэччэ сыл олорор. Искэҕин 3-5 сааһыттан ыыр.
Аһылыга.
Сиэмэх. Искэхтэн саҥа тахсыбыт ыамалара араактыҥыларынан аһыдыктаналлар. 2-3 см улаатан баран сордоҥ оҕото балык ыамаларын туппутунан барар. Улахан сордоҥнор ардыгар кутуйахтары, кус уонна бадараан көтөрдөрүн оҕолорун бултаһаллар.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Сазаан. Сазаан (, ) — улахан балык.
Саха сиригэр алҕас аҕалыллыбыт балык. 1997 сыллаахха Нүөрүҥгүрү ГРЭС-ин уу харайар сириттэн уу түһэрии кэмигэр Төмтөөн үрэххэ киирбит. Онтон 1500 км сиринэн тарҕанан, Алдаҥҥа, Аммаҕа, Сангаар таһыгар Өлүөнэ өрүскэ көстүбүттэрэ биллэр.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Дьойгуо. Дьойгуо (, ) — хоччоххой балык.
Саха сиригэр Бүлүү өрүскэ уонна Өлүөнэ орто уонна үөһээ сүүрүгэр үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.
Аһылыга.
Уу үөннэринэн уонна уу салахайынан аһылыктанар.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Тэҥэли. Тэҥэли биитэр тэҥили (, ) — орто балык. Күстэхтэр уустарыгар киирэр. Собоҕо майгынныыр, ол гынан баран сырдык өҥнөөх.
Саха сиригэр Өлүөнэ орто сүүрүгэр үөскүүр. Сэдэхтик көстөр.
Чекановскай мундута. Чекановскай мундута (, ) — хоччоххой балык.
Саха сиригэр Халыма алын сүүрүгэр, Дьааҥыга, Бүлүү, Индигиир уонна Муома өрүстэр чычаас салааларыгар уонна күөллэригэр үөскүүр.
Лаговскай мундута. Лаговскай мундута (, ) — хоччоххой балык. Мундулартан саамай улаханнара.
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр.
Күөнэх. Күөнэх (, ) — кыра балык, мундуга майгынныыр, ол эрээри кыра уонна сырдык дьүһүннээх, сүрүннээн үрэх балыга. Мундуттан уратыта лаапчаана хара, хараҕа эмиэ. Көҕөрүмтүйэн көстөр. 
Саха сиригэр хотугу байҕалларга түһэр өрүстэргэ барыларыгар үөһээ уонна орто сүүрүктэригэр үөскүүр. 1940—1950 сс. ахсаана биллэрдик аҕыйаабыт. Сорохтор ону курааны кытта ситимнииллэр, сорохтор — экология туруга уларыйбытынан быһаараллар.
Хаар ситэ уулла илигинэ толоон налыы уутугар баҕаны кытта биир кэмҥэ ыыр. Кыратын быһыытынан искэҕэ да аҕыйах. Баара-суоҕа 500-600. Ыан баран маары-толоону бата сылдьан аһаан уойар-тотор. 
Төннүү күөнэҕэ - ыан баран от ыйыгар күөлүгэр эбэтэр үрэҕэр төттөрү устан киирэн иһэр күөнэх. Тууга ыы быччары киирэр буолар.
Аһылыга.
Сааскы күөнэх сүрүн аһылыга - собо уонна мунду искэҕэ.
Бултааһын.
Туулууллар. Ыкса күһүн муус тоҥорун саҕана үрэх элгээнигэр мууһу тоҥорбокко үөр күөнэх көбөн, күөс оргуйарын курдук өрө кыынньа турар буолар. Ону оргууй үөмэн киирэн куйуурунан баһан ылаллара үһү. 
Хаһааныы, астааһын.
Мууска эбэтэр тыаҕа холболоон кутан кыһыҥҥыга хаһааналлара. Кыһын, син эмиэ мунду лыыбатын курдук үөрэҕэ булкуйан сииллэрэ.
Тукачаан. Тукачаан (, ) — балык.
Саха сиригэр илин өрүстэригэр (Индигиир, Алаһыай, Чукочья, Халыма) үөскүүр. Күөлгэ киирбэт.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Күүччэ.  Күүччэ (, ) — кыра балык.
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Тимэх балык. Тимэх балык (, ) — кыра балык.
Саха сиригэр арҕаа өрүстэргэ (Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы) үөскүүр.
Аһылыга.
Саха сирин балыктара
Сыалыһар. Сыалыһар, чаал бас (, ) — бөдөҥ балык.
Саха Cиригэр хотугу байҕалларга түһэр бары өрүстэр тардыыларыгар үөскүүр. Трескатыҥылартан тууһа суох ууга үөскээччи соҕотох көрүҥ. Ыраас, тымныы ууну сөбүлүүр. Кыһын муус аннынан искэҕин ыыр.
Кыра сыалыһары сорох сирдэргэ "ньаалбык" диэн ааттыыллар.
Аһылыга.
Сиэмэх балык. Балыгынан аһылыктанар.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Тимир атах. Тимир атах (, ) — кыра балык.
Саха Сиригэр хотугу байҕаллартан ураты элбэх өрүстэргэ алын тардыыларыгар үөскүүр.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара