mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Российскай-Американскай компания. Российскай-Американскай компания диэн бастаан чааһынай атыы-эргиэн тэрилтэтин быһыытынан 1799 сыллаахха Иркутскай атыыһыта Шелихов Григорий Иванович көҕүлээһининэн тэриллибитэ. 
Кини өлбүтүн кэннэ, 1801 сылтан, Санкт-Петербургтан быһаччы дьаһаллар буолбута. Россия очолорго баһылаабыт Тиихэй акыйаан хоту өттүн, Америка хотугулуу-илиҥҥи территориятын Алясканы, Курильскай, Берингов, Алеутскай, Ситха арыыларыгар атыыны-эргиэни эрэ буолбакка, аан дойду устун экспедициялары тэрийээһин, саҥа сирдэргэ дьону олохсутааһын этэ. Хампаанньа бэйэтэ хараабыллардаах, сир-сир аайы факториялардаах, элбэх ахсааннаах үлэһиттэрдээх этэ. Олохтоох нэһилиэнньэттэн уонна атын да дьону үлэҕэ наймылаһара. Хампаанньа акционердарын иһигэр былаас чиновниктара, дворянскай элита, ыраахтааҕы бэйэтэ кытта акциялаах этэ.
1802 сыллаахха хампаанньа баһылыгынан Каргополь куорат аатырбыт атыыһыта Александр Андреевич Баранов анаммыта. Баранов көҕүлээһининэн 1812 сыллаахха Америка саамай соҕуруу уһугар Форт-Росс кириэппэс тутуллубута.1840-с сыллар ортолоруттан РАК государственнай аҥардаах тэрилтэҕэ кубулуйбута. 1867 сыллаахха Россия Алясканы Америкаҕа атыылаабытыттан сылтаан, хампаанньа 1868 сыллаахха сабыллыбыта.
Скрябин Василий Васильевич. Скрябин Василий Васильевич — Саха Республикатын бөдөҥ государственнай уонна общественнай деятелэ, талааннаах салайааччы, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина.
Дирхам. Дирха́м эбэтэр дирхе́м () — араб тыллаах сорох дойдулар билиҥҥи валюталара:
Араб дирхема.
Араб дирхема — араб үрүҥ көмүс манньыата, эргииргэ VII үйэ бүтүүтүгэр (~ 692—696 сс.) киирбитэ, аан бастааҥҥы ыйааһына 3,9 г уонна сыаната 1/10 динар. Аатын төрүтэ арабтаҥытыллыбыт грек «драхма» диэн тыла. Орто үйэлэргэ манньыаттар «Улуу Солко суолун» бөдөҥ куораттарыгар быһыллыбыттара, холобур, Алматуга (билиҥҥи Алма-Ата). Мусульманнар религияларыгар олоҕуран, манньыаттарга ойуу суоҕа. Бастаан манньыаттарга баар бичиктэр: Коран этиилэрэ, сыл (мусульманнар ааҕыыларынан) уонна манньыат быһыллыбыт сирэ ыйыллара, хойут — баһылыктар ааттарын быһар буолбуттара. 
Дирхем бүтүн Араб халифатыгар (Бактрияттан Испанияҕа дылы) түргэнник тарҕаммыта. Тэнийбит сирэ киэҥ, быһыллыбыт кэмэ өр буолан, бу манньыат элбэх (бэйэ бэйэлэриттэн халыыптарынан, ойууларынан, ыйааһыннарынан уонна металл пробатынан уратылаах) көрүҥнээх этэ. X үйэҕэ дирхем үксэ орто ыйааһына барыллаан 3 г этэ. Бөдөҥ дирхемнар, холобур «тохаристан» ыйааһына 11 г элбэх этэ, 38—45 мм диаметрдааҕа. 
800—1012 сылларга дирхем киэҥник тарҕаммыта. Бу кэмҥэ дирхем атыы-эргиэн манньыатын быһыытынан Илин уонна Хоту Европаҕа, Англияҕа тиийэ киирбитэ.
XI үйэ саҕаланыытыгар араб дойдуларыгар үрүҥ көмүс аҕыйаан, дирхем хаачыстыбата мөлтөөбүтэ. Ол түмүгэр билоннай уонна алтан дирхемнар үөдүйбүттэрэ, холобур алтан "карахани"д уонна "хорезм" манньыаттар (итилэртэн бөдөҥнөрө 43 мм диаметрдаах этэ).
XIII үйэттэн Азияҕа үрүҥ көмүс дирхемнары (холобур, Хулагуиды дирхемнарын) быһыы саҕаламмыта, манньыаттар бастаан 2,5 г ыйааһыннаах этилэр, онтон 1,4 г кэриҥэ ыйааһыннаммытара. XIV үйэ саҕаланыытыгар саҥа үрүҥ көмүс манньыат «тенка» үөдүйэр, ону кытта «дирхем» диэн аат сүтэн барар. 
Татар уонна крым дирхемнара.
Татар дирхема — Кыһыл көмүс Орда үрүҥ көмүс манньыата, аҕыйах ахсаанынан илиҥҥи славян сирдэригэр биллибит, холобур, Украинаҕа, XIII үйэ бүтүүлэриттэн XV үйэ бастакы уоннарыгар дылы. Ыйааһына 1,4—1,5 г этэ. 
Крым дирхема "(гиреевскай дирхем)" — XV үйэҕэ Хоту Хара муора таһынааҕы сирдэргэ харчы эргииригэр быһаарар оруоллааҕа.
Обулахов Николай Семенович. Обулахов Николай Семенович — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, "Үлэ Кыһыл Знамята" орден кавалера, "Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар килбиэннэх үлэтин иһин" мэтээл кавалера.
1929 сыллаахха Үөһээ Бүлуу оройуонугар Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Тыымпыга начальнай оскуоланы бүтэрэн баран, сэрии сылларыгар тулаайах буолан үөрэммэтэҕэ, колхозка үлэлииргэ күһэллибитэ. 1949-1950 сс. Намҥа МТС-ка үөрэнэн тракторист идэтин ылбыта.
Миннеаполис. Миннеаполис () — АХШ хоту өттүгэр баар куорат, Миннесота штатын киин куората буолар. Дьон уонна олохтоох ахсаана - 390 000 киhи (2013), олортон 35% мусульмаан буолар (үксэ сомалилар). Сахалар эмиэ бааллар. Куорат Forbes дьорнал рейтиныгар АХШ саамай үчүгэй уонна олорорго комфортнай куораттарга киллэрэр.
Лепта. Ле́пта (, ) — Былыргы Греция харчыта, билиҥҥи кэм харчыта. Аат төрүттээх, «кыра», «чараас».
2002 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Греция официальнай валютатынан драхманы солбуйбут евро буолбута, онтон лепта евроцентынан солбуллубута..
Лепта бэлиэтэ грек бичигэ «лямбда» — Λ.
Нуучча тылыгар баар «внести свою лепту» диэн этии евангелиеттан төрүттээх; тылыттан тылыгар түһэрдэххэ нууччалыы «внести свои пять копеек» диэн.
Yota. Yota () — Арасыыйа биир улахан интернет сибээhин кытта холбуур провайдер буолар. Бастакы LTE сеть ситимин туттар.
Бас билээччилэрэ.
Билигин хампаанньаны 100% МегаФон хампаанньа бас билэр..
Тарасов Иван Игнатьевич. Тарасов Иван Игнатьевич — «Бочуот Знага» орден кавалера, республика чөмпүйүөн суоппара, үлэ бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
1944 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр I Боотулуу нэһилиэгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар төрөөбүтэ. 1963 сыллаахха Далыр орто оскуолатын бүтэрэн баран Ленин аатынан колхозка үлэлии барбыта. 1964 сыллаахха суоппардар куурустарыгар үөрэнэн баран 2001 сыллаахха пенсияҕа тахсыар диэри суоппардаабыта.
T2. t2 — Арассыыйа сибээс хампаанньата, 2003 сыллаахха Швеция Tele2 AB хампаанньата Россияҕа атыыласпыт хампаанньаларын холбообута. Чэпчэки сотовай сибээс өҥөтүн оҥорор хампаанньа буолар. Билигин Россия 69 субьектарыгар сибээс өҥөтүн биэрэр. 
Штаб квартирата Москва куоракка баар. 
2013 сыл кулун тутар 27 күнүгэр шведскай Tele2 AB хампаанньа ВТБ группатыгар 100% акциятын атыыланара биллэриммитэ. 2014 сыл олунньу ыйыгар, Tele2 уонна Ростелеком активтарын холбоһоллорун биллэрбиттэрэ, онон Tele2 саҥа федеральнай (МТС, Мегафон Билайн кэнниттэн) суотабай сибээс хампаанньата буолан турар.
YotaPhone. YotaPhone () — LTE смартфон буолар, Yota тэрилтэтин айымньыта.
Алтын. Үс харчы — нуучча харчытын номинала, бастаан алты́н эбэтэр алты́нник ( — «шесть») диэн ааттанара.
Алтын.
XV үйэҕэ алтын 6 московскай эбэтэр 6 новгородскай харчыга тэҥнэһэрэ. «Алтынник» диэн суруктаах бастакы алтан манньыат 1954 сыллаахха тахсыбыта, 1704 сылтан (1726 сылга дылы) — үрүҥ көмүс алтын. 1841 сылтан 1916 сылга дылы алтан уонна үрүҥ көмүс алтыннар быһыллыбыттара.
Манньыат аата, И. Г. Спасскай уо. д. а. нуучча манньыатын эргиирин чинчийээччилэрэ суруйууларынан, түүр "алты" тылыттан төрүттээх. Кыһыл көмүс Орда харчытын систематыгар алтын «6 сыаналаах харчы» диэн суолталаах — татаар тылынан «алты тиен».
Алтын быһыллыытын историята.
Дьиҥнээх харчы быһыытынан алтын аан бастаан 1654 сыллаахха Алексей Михайлович кэмигэр алтантан быһыллыбыта.
1704 сыллаахха Пётр I кэмигэр алтынниктары үрүҥ көмүстэн быһыы саҕаламмыта, 1718 сылга дылы быһыллыбыттара.
1839 сыллаахха Николай I ыраахтааҕы кэмигэр 3 номиналлаах алтынник манньыат саҥалыы алтантан быһыллыбыта. Бу манньыат Роммия империятыгар, кэлин ССРС-ка киэҥник тарҕаммыт алтан манньыат буолбута.
1924 сыллаахха ССРС-ка алтантан бытархай харчылары (ол иһигэр 3 харчыны) быһыы саҕаламмыта. 1926 сылтан 1991 сылга дылы бу номинал кытаанах араҕас өҥнөөх алтан алюминийы кытта холбоһугуттан оҥоһуллара.
1991 сыл кэнниттэн Россияҕа 3 сыаналаах манньыаттары быспатахтара.
Леоне. Леоне () — Сьерра Леоне национальнай валютата, 100 цент 1 леоҥҥа тэҥнээх. Туттууга олунньу 4 күнүттэн 1964 сыллааха киирбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ 1000, 2000, 5000, 10 000 номиналлаах леоннар, 10, 50, 100, 500 номиналлаах бытархай харчы туттуллар. Сьерра-Леоне Арҕаа Африкаҕа Атлантическай акыйаан кытыытыгар сытар дойду.
Хаити гурдата. Гурд (гаит. креольск.т. Gourde, кода ISO 4217 — HTG) — Хаити национальнай валютата. 100 сантим (santim) = 1 гурд.
Гурд (gourde) gordo диэн испаан тылыттан — халыҥ, эмис диэн.
1860 с. үрүн көмүс стандартан кыһыл көмүс стандартка көһүүнэн сибээстээн гурд диэн нациоанльнай валютаҕа көспүттэрэ.
Гаити территориятыгар билигин 1989 сыллаахха уонна 2004 сыллаахха тахсыбыт банкноталар туттуллаллар. Эрдэтээҥи купюраларга дойду экономическай сайдыытыгар кылааттарын киллэрбит историческай деятеллэр мэтириэттэрэ, нөҥүө өттүгэр Гаити судаарыстыбаннай гербэтэ ойууламмыт.
2004 сыллааҕы банкноталарга Гаити көҥүлүн иһин турууласпыт дьоннор мэтириэттэрэ, нөҥүө өттүгэр былыргы форт, цитадель ойуулара баар буолбут.
Геллер. Геллер ("Heller", атыннык өссө "Haller" диэн)  — Орто үйэлэргэ уонна Саҥа бириэмэҕэ Германия дойдуларын бытарытар манньыаттара; XX үйэҕэ — Чехия () уонна Словакия () бытарытар харчылара.
Аан бастаан геллер диэн 1200 сыллаахха Швабия Швебиш-Халле куоратыгар тахсыбыт пфеннигы ("Schwäbisch Hall") ааттыыр этилэр. 
Бастакы манньыаттар ыйааһыннара барыллаан 0,55 г этэ, 0,371 г үрүҥ көмүстээхтэрэ.
Кэлин геллер сыаната уонна хаачыстыбата хаста да уларыйбыта. XVI үйэҕэ геллер = 1/2 пфенниг тэҥнэспитэ.
Геллеры Германияҕа алтантан оҥоһуллубут биир эрдэтээҕи манньыатынан ааҕаллар (Вестфалия алтан геллердара XVI үйэҕэ тахсыбыттара). Алтан геллердары Баварияҕа 1856 сылга дылы уонна Франкфурт-на-Майне куоракка 1866 сылга дылы быспыттара (бу геллердар 1/8 крейцерга тэҥнэһэллэрэ. Бүтэһик геллер Германияҕа 1866 сыллаахха Гессен-Кассель княжествоҕа анаан тахсыбыта.
1892 сыллаахха Австро-Венгрияҕа саҥа харчы киллэриллибитэ — 1 Австро-Венгрия кроната, 100 геллерга тэҥнэһэрэ, (Венгрияҕа бытарытар манньыат филлер диэн ааттаммыта). Никельтан быһан 10 уонна 20 сыаналаах геллердары таһаараллара, 1 уонна 2 геллердары чаҥтан (боруонсаттан) оҥороллоро. Саҥа геллер 1/2 эргииртэн таһаарыллыбыт крейцерга тэҥнэһэрэ.
1904—1916 сыллардаахха Германскай Илин Африкаҕа (билиҥҥи Танзания, Руанда уонна Бурунди) 1/2, 1, 5, 10 уонна 20 сыаналаах геллер манньыаттара чаҥтан, алтантан, дьэс алтантан уонна алтан-никель холбоһугуттан быһыллыбыттара.
100 геллер = 1 рупияҕа тэҥнэһэрэ.
1918 сыллаахха, Австро-Венгрия империята үрэллибитин кэннэ, 100 геллерга тэҥнэһэр 1 кронаны Австрия (1924 сыл иннинэ) уонна Чехословакия (1921—1939 уонна 1945—1992 сс.) туттубуттара.
Чехословакия ыһыллыбытын кэннэ геллер 1/100 кронаҕа тэҥнэһэр Чехия уонна Словакия бытарытар манньыаттарынан буолбута.
2009 сыл тохсунньу 1 күнүттэн, Словакия евроҕа көспүтүнэн, геллер бу дойдуга бытарытар манньыат буолара тохтотуллубута. Чехияҕа бүтэһик геллер манньыаттара (50 геллердар) эргииртэн 2008 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр уһуллубуттара.
Таможеннай голова. Таможеннай голова — диэн айан суолугар турар таможня дьиэтин тойоно ааттанара. Таможеннай голова "Айан грамотатын" биэрэрэ. Маннык Грамотаны ылбыт атыыһыт дойду хайа баҕарар муннугар тиийэн атыылыыр бырааптанара. Дьокуускай куоракка остуруок аттыгар таможня дьиэтэ баара. Сүрүн үлэтинэн кэлэр-барар атыыһыттар табаардарын ааҕыы, көрүү-истии, нолуогун хомуйуу буолара. Таможеннай голова көҥүллээх эрэ буоллаҕына атыыһыт табаарын киллэрэн баһаарга, ырыынакка, дьаарбаҥкаҕа атыылыыр кыахтанара. Таможеннай голова быыбарданар соло. Болдьоҕо биир эбэтэр икки сыл буолара.
Львов. Львов () диэн Украина куората. Львовскай уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 728 660 (2013).
Винница. Винница () диэн Украина куората. Винница уобалаһын дьаһалтатын киинэ. Дьонун ахсаана 369 881 (2013).
Чиряева Вера Георгиевна. Чиряева Вера Георгиевна — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. «Саха АССР Үтүөлээх учуутала» бочуоттаах ааты улууска бастакынан ылбыта.
Вера Георгиевна Чиряева 1916 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр билиҥҥитинэн Yөhээ Бүлүү улууhугар сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Ийэтэ эрдэ өлөн, кинилиин алта оҕону аҥардас аҕата Георгий Чиряев иитэлээн, үөрэттэрэн киhи оҥортообута.
Георгий Чиряев үөрэх суолтатын нэһилиэккэ кимтэн да эрдэ өйдөөн, төрөөбүт нэhилиэгин оҕолоро үөрэхтээх дьон буола улааталларын туhугар бэйэтин улахан дьиэтин оскуолаҕа анаан саҥа былааска 1919 с. бэлэх биэрбитэ. Чиряев оҕонньор сиэртибэлээбит дьиэтэ 1956 с. диэри оскуола буолан тигинэччи үлэлии турбута. Онтон интэринээт, начаалынай кылаастар үөрэнэр куорпустара, учууталлар олорор дьиэлэрэ буола сылдьыбыта. Билигин оскуола түмэлин дьиэтэ буолан турар.
Вера Георгиевна Бүлүүтээҕи педагогическай техникуму бүтэрээт, 1934-34 үөрэх сылыттан учууталлаабыта, онтон 1939 сыллаахха учуутал институтун бүтэрбитэ.
Вера Георгиевна сүүрбэ үс сыл устата Yөhээ Бүлүү оройуонугар Ороhуга, Тойокуга, Бүлүү оройуонугар Хампаҕа, Сунтаар орто оскуолатыгар үлэлээбитэ. Нуучча тылын уонна литературатын биэрбитэ.
1944 сылтан Исидор Барахов аатынан Yөhээ Бүлүүтээҕи орто оскуолаҕа уhун кэмнэ үлэлээн баран пенсияҕа тахсыбыта.
Вера Георгиевна оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар ордук оҕолору кытта биирдиилээн үлэлээн, оҕолор нууччалыы үчүгэйдик санаралларын, суруйалларын уонна мэлдьи библиотекаҕа сылдьалларын, нууччалыы умсугуйан туран ааҕалларын ситиhэрэ.
Педагог быhыытынан улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ улаханнык ытыктанар методист, уhун сыллар усталарыгар нуучча тылын учууталларыгар  солбуллубат наставник-сүбэhит уонна мэтиэдикэ холбоhугун салайааччытынан үлэлээбитэ.
Вера Георгиевна уhун сыллаах сындалҕаннаах үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта. ‘’За трудовое отличие’’, ‘’За трудовую доблесть’’, ‘’За добросовестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина’’, ‘’За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-194ҕгг.’’, ‘’Ветеран труда ’’ мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Кини - Yөhээ Бүлүү улууhун ытык олохтооҕо.
Житомир. Житомир () диэн Украина куората. Житомир уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 271 172 (2013).
Симона де Бовуар. Симона де Бовуар (1908 сыл тохсунньу 9 – 1986 муус устар 14) диэн боронсуус суруйааччыта, философа. Жан-Поль Сартр биир санаалаах коллегата, доҕоро, көрсүүтэ (кэргэнниини утарар буолан холбоспотохтор). Феминистар идеологияларын төрүттээччитэ.
Кини романнары суруйара, философияҕа олох суолларын, политика туһунан толкуйдарын ыстатыйаларга, биографиялары уонна автобиографиятын суруйара.
Ордук биллэр кинигэтин аата «Ыалдьыт дьахтар» уонна «Мандариннар». Ордук биллэр идеяларын «Иккис киһи» диэн 1949 сыллаахха тахсыбыт ыстатыйа буолар.Онно дьахталлар олохторо куһаҕанын туһунан суруйбута, уонна хайдах уларытыахха сөбүн санаатын эппитэ.
Айамнньылара, чааһынай олоҕо.
1943 сыллаахха «Ыалдьыт дьахтар» кинигэтин бэчээттээбитэ, Жан Поль Сартр диэн тапталлааҕын туһунан историятын суруйбута, ол кэнниттэн «Мандариннар» диэн кинигэни суруйбута, ол кинигэтэ Гонкур бириэмийэтин ылбыта.
1944 сыллаахха де Бовуар «Pyrrhus et Cinéas» диэн ыстатыйаны суруйбута, онтуката дьон ыарахан талыыны оҥороллорун туһунан эбит.
1949 кини «Le deuxième sexe» («Иккис киһи»). Европаҕа дьахталлар куһаҕан олохторун туһунан уонна уларытыы ньымаларын суруйбута. Онно эмиэ ыарахан талыы туһунан суруллубут эбит.
Аан дойду иккис сэриитэ бүппүтүн кэннэ де Бовуар уонна Сартр олох туһунан хаһыаты олохтообуттар, ону «Les Temps Modernes» («Саҥа кэм») диэн аттаабыттар.
1986 с., муус устар 14 пневмонияттан өлбүт. Билигин Парижка Монпарнас кылаабыһатыгар Сартр уҥуоҕун аттыгар көмүллэн сытар.
Пневмония. Пневмония эбэтэр ойоҕостотуу диэн тыҥа уонна тыынар систиэмэ ыарыыта. Киһи тыҥата кыракый альвеола диэн ааттаах хабахтартан турар, ол альвеолалар кислород салгынтан хааҥҥа киирэрин хааччыйаллар. Пневмонияҕа ол альвеолалар үлэлэрэ кэһиллэр, онтон сылтаан сатаан кислороду ылбат буолаллар. Сороҕор бу ыарыыны "сэбиргэхтэтии" диэн ааттааччылар, ол эрэн сэбиргэх диэн тыҥаны бүрүйэ сылдьар ис уонна тас субаны ааттыыллар, ол аата сэбиргэхтэтии диэн плеврит.
Пневмония бактерияттан, грибоктартан уонна араас паразиттартан сылтаан үөскүөн сөп. Ону тэҥэ ойоҕостотуу төрүөтүнэн сүһүрдэр эттик дьайыыта эбэтэр тыҥа оһолтон сылтаан (киһи саахалга түбэстэҕинэ иҥин) алдьаммыт буоллаҕына эмиэ саҕаланыан сөп. Тыҥа искэҥэ эбэтэр алкоголизм эмиэ пневмонияҕа тиэрдиэхтэрин сөп.
Пневмониялаабыт дьон үксүгэр тыыналларын ыарарҕаталлар, сөтөллөллөр уонна түөстэрэ ыалдьыан сөп. Ыарыы үөскээбит төрүөтүттэн көрөн эмтэнэр, холобур, бактерияттан сылтаан үөскээбит пневмонияны антибиотигынан эмтииллэр.
Пневмониянан киһи сааһыттан тутулуга суох ыалдьар. Ыарыы кутталлаах, киниттэн сылтаан дьон, ордук кырдьаҕастар, кыра оҕолор уонна мөлтөх иммунитеттаахтар өлөр түбэлтэлэрэ көстөр.
Луганскай. Луганскай () диэн Украина куората. Луганскай уобалас административнай киинэ. Дьонун ахсаана 425 848 (2013).
Абалык. Абалык (O, ) диэн химия элемена. Айылҕаҕа сыта уонна өҥө суох гаас курдук баар. Биир ордук наадалаах химия элемена буолар, тоҕо диэн туох тыыннаах барыта салгынынан тыынар уонна уу састаабыгар баар. Убаҕас быһыытыгар халлаан күөх өҥнөөх буолар.
Арыллыыта.
Абалыгы 1772 сыллаахха "Карл Вильгельм Шиил" арыйбыт. Ол гынан баран "Джозеф Пристли" икки сыл буолан баран Шиил ининнэ тарҕаппыт. Ол иҥин дьон Пристли арыйбыт диэн толкуйдууллар. Абалык сир ханнык баҕар точкатыгар баар. Атын даҕаны планеталартан кэлбит метеориттар минералларыгар булуллар.
Айылҕаҕа.
 Уу абалыктаах буолар. Биир абалык атома икки сугулук атомын кытта холбостоҕуна уу молекулата үөскэнэр. Уу олорор бары харамайдарга наада.
Салгыҥҥа эмиэ абалык баар. Салгын араас гаастар булкаастарыттан турар. Онтон быһа холоон 21% абалык буолар. Абалык ордук суолталаах буолар, тоҕо диэн харамайдар астан энергияны ылалларыгар абалыгы тутталлар.
Абалыгы туһаныы.
Абалык баар буолан умайыы баар буолар. Туох эмит умайар буоллаҕына абалык ол эттиги кытта холбоһор уонна сырдыгы уонна сылааһы таһаарар. Холобура, маһы уматтахха, абалык маһы кытта холбоһон умайар. Ол иһин абалык араас туттуута элбэх. Ол гынан баран кутталлаах буолуон сөп. Ол курдук, ыраас абалык төлөнү кытта тарыйдастаҕына эстиэн сөп уонна улахан алдьатыынын оҥоруон сөп. Төлөнү туттуохха сөп, оннук абалыгы ацетилены кытта холбостоҕуна төлөнө олус сылаас буолар - ону араас металлары уулларарга тутталлар. 
Угарнай гааһынан атырабыыс буолбут киһини быыһыырга эмиэ абалык туттуллар. 
Оҥоһуллуута.
Араас ньыманан оҥоһуллуон сөп. Күн сырдыгын уонна углекислай гааһы уонна уунан фотосинтез ньыматынан оҥоһуллуон сөп. Абалык барыта кэриэтэ фотосинтез түмүгэ буолар. 
Киһи эмиэ оҥоруон сөп. Электролиз ньыматынан эмиэ оҥоһуллуон сөп. Ол процесска электрическай ток уу нөҥүө ыытыллар, оччоҕуна уу молекулалара сугулукка уонна абалыкка арахсаллар.
Антибиотик. Антибиотик диэн бактерияны өлөрөр эбэтэр бактерия чыыһылата улаатыытын тохтотор эмп буолар. Пеницилин диэн биир ордук тарҕаммыт антибиотик буолар. Бастаан антибиотиктар 1939 сылтан атыыланар буолбуттар. Антибиотик вируһу тохтотор кыаҕа суох.
Билигин учуонайдар бактериялар антибиотикка ылымтыата суох буолуо уонна өссө күүстээх буолуо диэн куттаналлар. Ол аата "антибиотигы утарылаһыыта" улаатар диэн ааттанар. Антибиотигы бэрээдэгэ суох тутуннахха билигин даҕаны оннук буолуон сөп. Ол аата бактерия ол антибиотиктарга тутулумтуо уолар уонна өлбөт. Өссө даҕаны тарҕанар уонна оннук же антибиотик сатаан ылбат.
Историята.
"Антибиотик" диэн аат бастаан 1942 сыллаахха туттуллубут 
Билигин медицина химията сайдыытынан урукку антибиотиктар уларытыллыбыт сайдыбыт буолаллар.
Туттуута.
Сорох бактериялар сорох эрэ антибиотиктарга өлөллөр. Ыарыһахтар ханнык антибиотигы ылаллара төрүтүттэн тутулуктаах. Ол иһин антибиотигы туттарга бырааһы кытта кэпсэтэн баран туттар наада. Быраас ону тэҥэ побочнай эффектарын эмиэ көрүөн сөп уонна туох эмит таҕыстаҕына ыарыҕах эмтэнэр былаанын уларытыан сөп. 
Антибиотик вирустары өлөрбөт, ол иһин вирус ыарыыны эмтииргэ көмөтө суох. Ыарыһах вирус дуу бактерия дуу төрүттээх ыарыытын быһаарыахха наада - ол аата син биир бырааска бара сылдьыахха наада.
Донецк. Донецк () диэн Украина куората. Донецк уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 953 217 (2013).
Чернигов. Чернигов () диэн Украина куората. Чернигов уобалаһын киинэ. Дьонун ахсаана 296 004 (2013).
Оройуонунан арахсыыта.
Билигин 2 оройуон баар:
Куросава Акира. Куросава Акира (; 1910 сыл кулун тутар 23 — 1998 сыл балаҕан ыйын 6) — Дьоппуон киинэ режжисера. Куросава киинэлэрин ДЬоппуон сиригэр олус таптыыллар. Атын даҕаны дойдуга сөбүлүүллэр. 50 сыл устата 30 киинэни устан ааспыта. Кинини билигин биир улахан сабыдыаллаах режжисер быһыытынан билэллэр.
Биллэр киинэлэригэр, ол иһигэр Рашомон уонна Сэттэ Самурайга кини Тоширо Мифуне диэн актеры кытта үлэлээбитэ.
Дьоппуон киинэ оҥоруутугар 1936 сылга үлэтин саҕалаабыта. Ол иннинэ худуоһунньугунан үлэлиир этэ. Режиссер ассистена быһыытынан уһуннук үлэлээн баран 1943 сыллахха режиссер буолбута. 
"Расемон" диэн киинэтэ бастаан Токио куоракка 1950 атырдьах ыйыгар көрдөрүллүбүтэ. Онтон 1951 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр кини Вена киинэ фестиваалыгар Золотой лев бириэмийэ лауреата буолбута. Ол кэнниттэн киинэни Европаҕа уонна Хоту Америкаҕа прокатка таһаарыллыбыта. Дьон сөбүлээн көрбүттэр, ол кэнниттэн Дьоппуон киинэлэрин көрөрүн саҕалаабыттара. Ол кэнниттэн Дьоппуон киинэлэрэ ситиһиилээх буолаллара саҕаламмыт. 1950 уонна 1960 сыллар икки ардыларыгар Куросава сылга биир киинэни режиссер быһыытынан таһаарар этэ.
1990 сыллаахха Олох ситиһиитэ диэн номинацияҕа Америка киинэлэрин Академиятын бириэмийэтин ылбыта. Кини өлбүтүн кэннэ AsianWeek сурунаал уонна CNN ханаал кинини Литература уонна искусство категориятыгар Үйэ Азия олохтооҕо диэн ааттаабыта.
Феллини Федерико. Феллини Федерико (1920 сыл тохсунньу 20 күнүгэр Римини сиригэр төрөөбүтэ, 1993 сыл алтынньы 31 күнүгэр Римҥа өлбүтэ) Италия киинэ оҥорооччута, режиссера. Феллини киинэлэрэ фантазияны уонна түүлү холбуур киинэлэр буолаллар.
Бастакы киинэтэ "Lo Sceicco Bianco" (1951) этэ, Альберто Сордины кытта бииргэ оҥорбута, сценарийын Микеланджело Антонини уонна Эннио Флайано суруйбута. Бу киинэ оҥорор бириэмэтигэр Феллини Нино Ротаны кытта көрсүспүтэ, кини музыката ситиһиилээх карьератыгар наар бииргэ үлэлииллэрэ.
Джульетта Масина диэн актрисаны кэргэн ылбыта. 1943 сыллаахтан 1992 сыллаахха өлүөн дылы бииргэ олорбуттара. Биир уолламмыттара 1945 сыллаахха, ол гынан баран икки нэдиэлэнэн ол уол өлбүт. Ол кэнниттэн оҕоломмотохтор. Масина Феллини элбэх киинэлэригэр уһуллубута. Феллини наар үлэлиир актердара Марсело Мастройанни, Альберто Сорди уонна Анита Экберг этилэр.
Киинэ оҥоруу устунан араадьыйа шоулар сценарийдарын суруйар этэ уонна комедия сценкаларын - биллэр актердарга - Алдо Фабрици игин курдук актердарга. Хас даҕаны уруһуйу уруһуйдаабыта (үксүгэр харандааһынан кумааҕыга), шарж быһыытынан. Онно ситиһиитэ диэн киинэлэр афишаларын уруһуйдуура табыллар эбит.
1944 сэрии бүппүтүн кэннэ уруһуйдарын атыылаабыта. Маҕаһыынын аата английскайдыы "The Funny Face Shop" диэн этэ уонна онно Феллини, Де Сета, Камерини, Скарпелли, Майорана, Гуаста диэн уруһуйдьуттар айамнньылара бааллара, бары Италия киинэтин индустриятыгар үлэлиир дьон. 
1987 BAFTA Академиятын бириэмийэтин, онтон 1993 сыллаахха Америка киинэтин академиятын бириэмийэтин ылыбыта.
Ром. Ром диэн арыгы көрүҥүн аата. Сахарнай тростниктан оҥоһуллубут спирттан оҥоһуллар. Сүнньүнэн Карибскай муораҕа баар дойдуларга оҥоһуллар. Ол гынан баран атын дойдуларга - ол курдук Австралияҕа эбэтэр Фиджига оҥоһуллар.
Полиомиелит. Полиомиелит диэн вирус төрүттээх олус кутталлаах ыарыы. Дьонтон дьоҥҥо тарҕанар. Үксүгэр симптома суох сайдар, хаан нөҥүө киирбит буоллаҕына симптомнара тута тахсаллар. Центр ниэрбэ систематыгар киирэрэ саарбах. Киһи сыһыаннаҕына параличтанар. Вакцинация баар уонна ыарыыны тохтотуон сөп. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уонна атын аан дойду тэрилтэлэрэ ол туһуар үлэлииллэр ол түмүгэр полиомиелит дойдулар үксүлэригэр суох буолбута. 1988 сыллаахха быһа холоон 350,000 киһи ыалдбьыбыт буоллаҕына 2007 сыллаахха номнуо 1,652 эрэ киһи ыалдьыбыт.
Ивано-Франкивскэй. Ивано-Франкивскэй () диэн Украина куората. Ивано-Франкивскэй уобалаһа административнай киинэ. Дьонун ахсаана 226 124 (2013).
Оройуонунан арахсыыта.
Билигин 2 оройуон баар: