mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Апартеид. Апартеид (Африкаанс тылыгар «туспа») — Соҕуруу Африкаҕа политическай уонна социальнай система, онно маҥан дьон аҕыйах да эрээри, дойдуну барытын салайан олороллоро. 1948 сыллаахтан 1994 сылга дылы туттуллара Апартеид систематыгар Соҕуруу Африка дьоно бары тус-туспа арахсан олороллоро. Расалары булкуйдаспат курдук сокуоннар тахсаллар этэ. Апартеид Соҕуруу Африкаҕа 1994 сыллаахха бобуллубута. Апартеид бириэмэтигэр бүтэһик президен Фредерик Вильям де Клерк этэ. . Ол кэнниттэн Нельсон Мандела бастакы хара президент буолбута. . Иккиэн Нобель эйэ бирииһинэн наҕараадаламмыттара.. Билигин апартеид диэн майгынныыр системалар тустарынан этиллиэн сөп.
Хайдах үлэлиирэ.
Апартеид бииэмэтигэр сокуон быһыытынан дьоннор бары расовай группаларынан арахсаллара. Ол системанан маҥан буолбатах дьон бырааптара быһыллара. Ол сокуонунан харалары сорох сирдэргэ киллэриллибэт курдук этэ. Хара дьон үлэлиир буоллахтарына специальнай пропусктаах сылдьыахтаах этилэр. Булкаастаах сирдэри дьонун атын сиргэ көһөрөллөрө. Сорох сокуон быһыытынан атын расалаах киһини кытта кэргэн буолбат этэ, хара дьон маҥан дьон олорор сирдэрин атыылаһар кыахтар суоҕа. 
Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтэ Соҕуруу Африка правительствота оҥорбут апартеид политикатын кытта сөбүлэспэтэҕэ. . Соҕуруу Африкаҕа, араас сирдэригэр утарыһыы хамсаныылара баар буолбутттара, ол курдук Шаревиль куоракка 1960 сыллаахха. уонна Совето куоракка 1976 сыллаххат . Совето утарылыһыыта оскуолаҕа Африкаанс тылынан сорох предметтары биэрэр буолбуттар. Хара дьон үксэ ол тылы сөбүлээбэттэрэ, тоҕо диэн ол тыл правительсвто тыла этэ.
Ол курдук араас утарсыы кэнниттэн Соҕуруу Африка правительствота апартеид политикатын 1994 сыллахха тохтоппута. Хара уонна маҥан дьон бырааптара тэҥнэспитин кэнниттэн быыбар буолбута, уонна онно Нельсон Мандела президент буолбута. Биир быраабы биэрбитин да иһин билигин дьадаҥы дьон 90% хара буолаллар, уонна проблема син биир баар.
Сыала-соруга.
Апартеид сыала диэн дьоннорун тус-туспа олордон кыра норуот курдук олордоро. Ол гынан баран правительство онно харчы барыаҕын баҕарбатаҕа уонна Соҕуруу Африка улахан өттүн баай өттүн маҥан дьоҥҥо хаалларыан баҕарара. Онно хара дьону үлэлэтиэн баҕарара, ол гынан баран аттыгар хара дьону олордуон баҕарбата.
Холокост. Холокост, сороҕор Шоа () — диэн ааттанар, Нацистскай Германия Аан Дойду иккис сэриитигэр дьону өлөрөр бириэмэтигэр буолбута. Быһа холоон алта мөлүйүон дьэбириэйдэри өлөрбүттэрэ, ол курдук араас биричиинэнэн өлөрбүттэрэ эмиэ киириллэр, ол курдук цыганнар, гомосексуаллар, Иегова итэҕэйэччилэрэ). Элбэх өттө геттоҕа ууруллубуттара, концентрационнай лааҕырдарга өлэлэтиллибиттэрэ уонна ол кэнниттэн газовай каамераҕа өлөрүллүбүттэрэ.
Тоҕо дьэбириэйдэри өлөрбүттэрэй.
Европаҕа дьэбириэдэр утары абааһы көрөллөрө урут уруккаттан баар этэ Элбэх киһи дьэбириэйдэр бары наһаа баайдар, дьоҥҥо сыһыаннара куһаҕан уонна атын омуктары кытта сатаан олорботтор диэн толкуйдууллара. Маннык боростуой идеялар Германияҕа 1800-с сылларга олус популярнай этэ уонна атын дойдуларга эмиэ. Гитлер Австрияҕа ол бириэмэҕэ төрөөбүтэ уонна ол идеялары ылбыта, уонна экономическай проблемалары уонна Германия уонна Австрия Аан дойду бастакы сэриитигэр хотторуутугар дьэбириэйдэри буруйдуура. Элбэх дьон ону кытта сөбүлэһэрэ, уонна нацистары өйүүрдэрэ.
Өлүүлэр.
Бу аллараа суруллубут сыыппаралар толорутук биллибэттэр, тоҕо диэн үксүгэр ким да ханна да суруйбат этэ. Элбэх учуонайдар сөбүлэспит сыыппаралар маннык:
Дьэбириэйдэр Давид сулуһун көстөр сиргэ кэтэ сылдьыахтаах этилэр, Саба түһэннэр поеһынан концентрационнай лааҕырдарга ыытыллыбыттара. Дьэбириэйдэр үксүлэрэ Польшаттан уонна ССРС сириттэн сылдьаллар этэ.
Мөлүйүөнүнэн дьэбириэйдэри газовай каамераларга өлөрөллөрө, сорохтору тыыннаахтыы уматаллара, уонна мээнээх ытан өлөрөллөрө. 
Атын өттүттэн дьон баара, дьэбириэйдэри саһыарар уонна Холокост утары охсуһар
Холокост аккастааһына.
Сорох дьоннор Холокост төрүт да буолбатаҕа диэн этэллэр, эбэтэр сыыһа суруллубут диэн этэллэр. Маны Холокост аккастааһына диэн биллэр. . Европа дойдуларын үксүгэр Холокост буолбатаҕа диир сокуону кэһии буолар. .
Пастер Луи. Пастер Луи (1822 сыл ахсынньы 27 — 1895 сыл балаҕан ыйын 28) — Франция микробиолога уонна химига. 
Луи Пастер кэргэнинээн Мариялыын бактериялар элбэх ыарыы төрүөтэ буолалларын дакаастаабыттара уонна араас ыарыылартан быһыыны айбыттара, ордук биллибит быһыылара - иириини утары быһыы. Химияҕэ эмиэ элбэх арыйыылардаахтар, ордук биллэр арыйыылара - кристаллар ассиметрияларын туһунан. Ону тэҥэ Пастер үүтү уһуннук харайар ньыманы арыйбыта. Ол ньыма аата билигин пастеризация диэн ааттанар.
Кэнники үлэлэрэ — куурусса холератын чинчийии. Ол үлэтин бириэмэтигэр Пастер бактерия культурата буорту буолбутун билбит уонна кууруссалары номнуо сатаан сыһыарбат буолбут.
Олоҕун олуктара.
Луи Пастер 1822 сыл ахсынньы 27 күнүгэр Дол куоракка Жура региоҥҥа дьадаҥы тирииһит дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Арбуа куоракка улааппыт.Үөрэҕи биир үчүгэй оскуолаҕа — "Эколь Нормаль Сюперир" ылбыта, кыратык Дижон лицейыгар физика профессорынан үлэлээн баран Страсбург университетыгар химия профессора буолбута, онно сылдьан кэргэнин Мари Лораны кытта 1849 сыллаахха көрсүбүт. 
Луи уонна Мария 1849 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр кэргэннии буолбуттар. Биэс оҕоломмуттарыттан үһэ тиибинэн ыалдьан өлбүттэр. Бу бэйэтин тус олоҕор буолбут алдьархайтан сылтаан Пастер ыарыыны утары охсуһар эми буларга үлэлээбит.
Пастеризация.
"Пастериза́ция" — убаҕаһы 60 °C кыраадыска дылы 60 мүнүүтэ сылытар процесс буолар. . 
XIX үйэ ортотугар Луи Пастер аһы уһуннук харайарга санаа киллэрбитэ. Ол процесс устатыгар микроорганизм төрөөбүт формалара өлөллөр, ол гынан баран баар споралар хаалаллар, ол иһин үчүгэй усулуобуйа баар буоллаҕына эмиэ сайдан бараллар. Ол иһин пастеризованнай үүтү уонна пиибэни тымныы сиргэ туталлар. Пастеризация түмүгэр ас сыаннаһа улаханнык уларыйбат, амтана уонна битэмииннэрэ, ферменнара чөл хаалаллар. .
Өлүүтэ.
Луи Пастер сүрэҕэ тохтооон Марне-ла-Кокет сиргэ 1895 сыллаахха өлбүт.
Манхэттэн бырайыак. «Манхеттен бырайыак» () — АХШ атомнай буомбаны оҥорорго анаан тэрийбит бырагыраамматын аата. 1943 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр саҕаламмыта. Бу иннинэ чинчийии 1939 сылтан «Ураан кэмитиэтэ» ("S-1 Uranium Committee"), диэн бырайыагынан ыытыллар этэ. Бырайыакка АХШ, Улуу Британия, Германия уонна Канаада учуонайдара кыттыбыттара.
Бырайыак иһинэн үс атомнай буомба оҥоһуллубута: плутонийтан оҥоһуллубут «Тринити» (бастакы тургутууга эспиттэрэ), ураантан оҥоһуллубут «Малыш» (Хиросимаҕа 1945 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр быраҕыллыбыта, уонна плутонийтан оҥоһуллубут «Толстяк» (Нагасаки куоракка 1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр быраҕыллыбыта).
Бырайыагы физик Роберт Оппенгеймер уонна генерал Лесли Гровс салайбыттара.
Хотугу Сулус (уордьан). «Хотугу Сулус» уордьан () — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьана.
1997 сыл олунньу 11 күнүгэр Ил Түмэн ПП 418-I нүөмэрдээх уурааҕынан олохтоммута. 
Наҕараадалааһын быраабылалара.
Статута этэринэн «Хотугу сулус» уордьанынан наҕарааданаллар:
"Хотугу Сулус" уордьан моонньуга кэтиллэр.
Ыарыһах күнэ. Ыарыһах аан дойдутааҕы күнэ (, ) — Аан дойдуга бэлиэтэнэр, ыарыһахтар кыһалҕаларыгар дьон болҕомтотун тардаары олохтоммут күн. Сылын ахсын олунньу 11 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Устуоруйта.
«Ыарыһах аан дойдутааҕы күнэ» 1993 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Бу күнү бэлиэтиир туһунан Риим паапата Иоанн Павел II 1992 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр эппитэ.
Эйэ. Эйэ диэн сэрии уонна охсуһуу суох бириэмэтэ. Улаханнык толкуйдаатахха, эйэ диэн гармония, уу-чуумпу, туох да мэһэйлээбэт туруга.
Дойдулар икки ардыгар эйэ баар буоллун диэн элбэх тэрилтэлэр үлэлииллэр. Бастакы оннук тэрилтэнэн Аан дойду бастакы сэриитин бириэмэтигэр Лига Наций () буола сылдьыбыта. Иккис аан дойду сэриитин тохтоторо кыаллыбатаҕар Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтэ үөскээбитэ уонна билигин аан дойдуга эйэни оҥоро сатыыр. Ол аата, билигин биир дойду атын дойдуну саба түстэҕинэ ХНТ дойдулара кэлэн эйэни олохтуурга көмөлөһөллөр. Бу идеяны АХШ Соҕуруу Кэриэйэни уонна Кувейты хаххалыырга туттубута.
Альфред Нобель сыллааҕы эйэ иһин ситиһиилээхтик үлэлээбит киһиэхэ бириэмийэни олохтообута
Эйэ араас религияларга.
Буддистар эйэ аан дойду бары эрэйдэниитэ тохтоотоҕуна биирдэ баар буолар дииллэр. Ону тохтоторго Түөрт Үтүө Кырдьык диэн үөрэх баар буолбута.
Дьэбэриэйдэр уонна христианнар Таҥараны кытта сыһыантан олохтонор диэн итэҕэйэллэр.
Хамсаныылар уонна активизм.
Эйэ иһин хамсааһын.
Ханные эмит сэриини тохтотор сыаллаах-соруктаах хамсаныыны аан дойду эйэтин олохтуур хамсааныыга киллэрээччилэр. Ол сыалы тиийэргэ үксүгэр пацифизм, күүһүлээһинэ суох охсуһуу, димпломатия, бойкот, демонстрациялар уонна сокуону уларытар лобби туттуллаччылар.
Альфред Нобель. Альфред Нобель(1833 сыл алтынньы 21 – 1896 сыл ахсынньы 10) Швеция учуонайа, инженера, сэрии сэбин оҥорооччута. Динамиты айбытынан уонна Нобель бирииһин олохтообутунан киэҥник биллэр. 
Альфред Нобель 1833 сыл алтынньы 21 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата, Иммануэль Нобель инженер уонна саҥаны айааччы киһи этэ. Ийэтэ Андриет Ахлсел Нобель. Альфред Нобель 1833 сыллахха дьиэ тутар хампаанньа харчыта аҕыйаан банкрот буола сылдьыбыта. 
Франция хаһыатыгар өлбүтүн кэнниттэн динамиты айбытынан уонна өссө элбэх киһини өлөрүөххэ сөп буолбутунан историяҕа хаалыаҕа уонна "өлүү атыылааччыта" диэн аттаабытын ааҕан быран кэриэс тылыгар харчытын барытынан Нобель бирииһин олохтуурга ыйаахтаабыта. 1896 сыл ахсынньы 10 күнүгэр өлбүтүн кэннэ 31 мөл. Швеция кронатын Нобель бирииһин пуондатыгар хаалларбыта
Динамит. Динамит диэн Альфред Нобель айбыт эстик. Тутаах эстэр компонеена нитроглицерин буолар. Нитроглицерин хамсаныыга олус билимтиэ буолар. Кыратык даҕаны хамсаатаҕына чэпчэкитик эстэр. Ол иһин эстэтиитин аччатыырга диатомиты эбэллэр. түөрт гыммыт биирэ диатомит, онтон атына нитроглицерин буолар. 
Диатомиты эптэххэ даҕаны син биир толору стабильнай буолбатах буолар. Инчэйдэҕинэ нитроглицерины түргэнник сүтэрэр. Тула баар эттиктэргэ ол нитроглицерин хомуллуон сөп уонна эмискэ эстиэн сөп.
Ол иһин формулата уларыйбыта, диатомит оннугар нитрогликольы кытта эбэр буолбуттара, оннук сырыттаҕына нитроглицерин номнуо ууну кытта суураллан хаалбат.
Билигин динамиты атын саҥа эстэр эттиктэринэн уларытыллыбыттара, тоҕо диэн саҥа эттиктэр сыана чэпчэки, уонна тутарга-хаптарга быдан судургу буолар. Ол гынан баран киинэлэргэ уонна араас передачаларга туттулуон сөп.
Кырдьыы. Кырдьыы — организм ууһуур кыаҕа тохтообут кэмиттэн өлөрүгэр дылы олоҕо. Бу кэмҥэ кини этин-сиинин туруга, өйө айгырыыр, уорганнарын функцията сыыйа умуллар. 
Кырдьыбыт дьон үлэлэрин тохтотоллор, судаарыстыба үксүгэр биэнсийэҕэ тахсаллар (Арассыыйаҕа кырдьыы биэнсийэтэ дьахталларга 55 саастарыттан ананар, эр дьоҥҥо - 60 саастан), ол гынан баран сорох кырдьыбыт дьон үлэлэрин салҕыылар. 
ХНТ ааҕыытынан аан дойду нэһилиэнньэтиттэн 2000 сыллааххха 60-тан тахса саастаах дьон ахсаана 600 мөл тахсыбыта, онтон кырдьаҕас дьон 1950 сыллахха 205 мөл этэ. 2050 сыллаахха 2 миллиардтан тахсыан сөп диэн сабаҕалыыллар.
2009 сыллаахха бырыһыанынан көрдөххө 60-тан саастаах дьон ахсаана 10.8% этэ. Катар дойдутугар ордук кыра этэ (1,9%), онтон Дьоппуоҥҥа ордук улахан этэ (29,7%). Уопсыстыба кырдьыыта биир улахан экономика проблемата буолар. ХНТ сабаҕаланыытынан 2050 сыллаахха аан дойду нэһилиэнньэтиттэн 22% пенсионер буолуохтаах, ол аата хас үлэһит киһиэхэ биир пенсионер баар буолар.
Билгэлээһин.
«Кырдьыы» диэн тиэрмин араас уопсастыбаларга бу тиэрмин суолтата суох буолан, чуолкайдыыр сатаммат. Аан дойду үгүс чаастарыгар актыыбынай уонна социальнай оруолларга уларытыыларыттан, холобур, сиэннэрэ төрүөхтэриттэн сылтаан сааһырбыт баттахтара, мырчыстыбыт баттахтара, дьахталларга климакс мөлтөөтөҕүнэ, артз, артрит тахсар.
Медицина көрүүтүттэн организмҥа "орто саас" диэн ааттанар биологическай старость диэн ааттанар уларыйыылар саҕаланан эрэллэр. Экэниэмикэ өттүттэн кырдьыы, биэнсийэҕэ тахсар саас кэлбитин ааҕыахха сөп. 60- тан үөһэ саастаах дьоҥҥо, ХНТ 65- гэр диэри саастаах дьоҥҥо сыһыаннаах. Доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ үс түһүмэххэ арахсар: 60-75 саастаах кырдьаҕас, эрдэ кырдьыбыт; 75-90 саастаах кырдьаҕас, сааһырбыт кырдьыы; 90 сааһын ааспыт кырдьаҕас, уһун үйэлээх буолуу.
Кырдьаҕастар социальнай, психологическай уонна биологическай аспектордара, кинини утары охсуһуу ньымаларын наука геронтологиятын үөрэтэр; геронтология чааһынай салаата, урукку саастарыгар ыарыыны сэрэтэр уратыларга аналлаах, Гериатрия диэн ааттанар.
Кырдьаҕастар дьиэлэрэ.
Кырдьаҕастар дьиэлэрэ-кырдьаҕастарга (кырдьаҕастарга) олоҕу хааччыйар сыаллаах куруук олорор миэстэтэ: аһы- үөлү бэлэмнээһин, уо. д. А. Маннык дьиэлэргэ кырдьаҕастар аһы- үөлү сылытан, иһити сууйан, сууйан- сотон, сууйан- сотон, атыылаһа- атыылаһа сылдьыахтарын эбэтэр айанныылларын көҥүллүүллэр. Кырдьаҕас дьон кэпсэтиилэри, күүлэйдэри уонна оонньууну (телевизор көрүүтүн, остуол, компьютернай оонньуулары, смартфоҥҥа оонньууну), киинэлэри көрүүнү, Интернет көрүүнү, сернай гимнастиканы көрүү, үҥкүүнэн дьарыктаныы уо. д. А. Кырдьаҕастар дьиэлэригэр- уоттарыгар адаптациялааһын биир хайысхатынан кинезотерапевтическай, физиотерапевтическай уонна эмп- томп тэрилтэлэрин комплексын туһаныыны реабилитациялааһын буолуон сөп.
Гоголев Семен Иннокентьевич. Гоголев Семен Иннокентьевич — Амынньыкы уус — сэбиэскэй кэмҥэ хомус оҥоруунан аатырбыт тимир ууһа.
Мэҥэ улууһун Табаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ
Detsat. DETSAT диэн киинэни устар айар студия. "Дети Саха академического театра" диэнтэн кылгатан ааттаммыт. 
Сүрэхтэниитэ 2006 сыл ыам ыйын 23-24 күннэриттэн Дьокуускай куорат Саха тыйаатырыгар буолбут "DETSAT" күлүү шоутуттан үлэтин саҕалаабыта.
Пингвин. Пингвин - көппөт муора көтөрө. 
18 көрүҥ баар. Антарктика арыыларыгар, Африка, Австралия, Саҥа Зеландия уонна Соҕуруу Америка сөрүүн кытылларыгар уйа тутталлар.
Көрүҥнэрэ бэйэ бэйэлэрин ыккардыларыгар кээмэйдэринэн уонна төбөлөрүн өҥүнэн уратылаахтар.
Нептун (таҥара). Нептун () — Былыргы Риим мифологиятыгар уу таҥарата. Бастаан тууһа суох уу таҥарата эбит, онтон кэлин гириэк таҥаратын Посейдону () кытта тэҥнэммит онон муора таҥарата буолан хаалбыт.
Лепрекон. Лепрекон ( эбэтэр "luchorpán") — Ирландия остуоруйаларыгар кыра уҥуохтаах, үрдүк сэлээппэлээх оҕонньор. Дьонтон ойуччу ойуурга олорор, атах таҥаһа оҥоруутунан дьарыктанар дьон дииллэр. Хас биирдии лепрекон көһөҥө көмүстээх үһү. Ол иһин тутан ылан куттаатахха ол көмүһүн биэриэн сөп үһү. Куттуур киһи лепреконтан хараҕын араарыа суохтаах.
Лаайка. Лаайка — булка уонна көлөҕө туттуллар ыт боруодата. Хотугу сиргэ үөскэтиллибиттэр. Түүтэ уһун, сылаас. Өҥө араас буолар.
Сорох чинчийээччилэр 25-50 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр үөскээбит боруода дииллэр, сорохтор бөрөттөн соторутааҕыта үөскээбит дииллэр.
Дронт. Дронт () — суох буолбут көппөт көтөр.
Маврикий арыыга үөскүү сылдьыбыт. 1507 сыл эргин Португалия моряктара булбуттар. 1681 сыллаахха бүтэһик дрону өлөрбүттэр. Ыйааһына 23 киилэ кэриҥэ эбит. Хара тумсулаах, түүтэ бороҥнуҥу күөх эбит. Сорох музейдарга уҥуохтара уонна чуучалалара хаалбыттар.
Гудини Гарри. Гудини Гарри () — аан дойдуга биллибит фокусник. Будапешка 1874 сыллаахха төрөөбүт. Кыра эрдэҕинэ аҕата АХШ-ка көспүт. Гудини оҕо сылдьыаҕыттан трюктары көрдөрөр эбит.
Гудини бэйэтин сыабынан кэлгиттэрэн, илиитигэр наручник кэтэртэрэн баран дьааһыкка уктарар эбит, онтукатын хататтаран баран ууга бырахтарар эбит.
Онтон тыыннаах тахсан кэлэр эбит.
Олоҕо уонна карьерата.
Будапешт куоракка дьэбэриэй дьиэ кэргэҥҥэ "Эрик Вайс" диэн ааттаах төрөөбүт, профессиональнак маг буоларыгар аатын уларыппыт. Бастаан өлэтэ олус улахан ситиһиитэ суох ааспыт, онтон Мартин Бек диэн киһини кытта көрсүспут, Мартин Гарри Гудини менеджера буолбут, уонна Европаттан саҕалаан көрдөрүүлэрин киэҥник тарҕаппыт. 
Гарри Гудинины "Наручник тойоно" диэн ааттыыллар эбит. Кинини хайдах да баайбыттарын иһин син биир онтон тахсар эбит. Кини хаайылартан, наручниктартан, араас сыаптартан, быалартан, смирительнай рубашкалартан босхолонор эбит. 1912 сыллахха Кытай уутун пыткатын башнята диэн ааттаах ордук биллэр трюгун көрдөрбүтэ. Онно кинини таҥнары тутан уунан толоруллубут курдат көстөр таастан оҥоһуллубут ыскаапка угуллар уонна тыынын үс мүнүүтэ устата тутуон наада уонна босхолонуон наада этэ. Ол кэнниттэн ол трюгун бары шоуларыгар көрдөрөр этэ.
Өлүүтэ.
1926 сыллаахха Мичиган штатыгар Детройт куоракка перитониттан өлбүтэ. Аппендициттыы сылдьар бириэмэтэ этэ, ол гынан баран быраастан аккаастаммыта. Гордон Вайтхед диэн ааттаах устудьуо кинини көрө кэлэн баран Гудинины күүскэ хаста да искэ саайдахха син биир тулуйар диэн истибитэ чахчы дуо диэн ыйыппыт. Гудини тулуйабын диэн эппиэттээбит уонна иһин бэлэмниэн иннинэ ол устудьуон уол хаста да саайбыт. Ол кэнниттэн шоутугар барбыт уонна көрдөрө сырыттаҕына аппендицита хайдыбыт уонна онтон Гарри өлбүт. Сорох быраастар аппендицита син биир хайдыахтаах этэ диэн этэллэр, тоҕо диэн Гуддини быраастан аккаастаммыта. 1926 сыл сэтинньи 4 күнүгэр көмүллүбүтэ. Көмүүтүгэр 2000 тахса киһи бырастыылаһа кэлбиттэр.
Голем. Голем - былыргы дьэбириэйдэр остуоруйаларыгар туойтан оҥоһуллубут тиллэн кэлэр киһи. Аптаах дьон тилиннэрэллэр. Сүрдээх бэриниилээх чаҕар буолар үһү, иччитин көмүскүүр эбит.
Гильотина. Гильотина () — төбө быһар массыына. Икки туруору баҕана ыккардыгар кыбытыллыбыт быһаҕа үөһэттэн төлөрүйэн түһэн киһи моонньун быһа охсор эбит. 1792 сыллаахха Францияҕа айыллыбыт дииллэр. Ол эрэн майгынныыр массыыналар XV-XVII үйэлэргэ Шотландияҕа, Англияҕа, Германияҕа уонна да атын Европа дойдуларыгар бааллара биллэр. Франция бырааһа Жозеф Игнац Гильотен аатынан ааттаммыт, бу быраас массыына киһини муҥнаабакка өлөрөр диэн өлөрөр массыына суут-сокуон систиэмэтигэр туттуллуохтааҕын туруорсар эбит.
Бүтэһигин гильотина Францияҕа 1977 сыллаахха туттуллубут.
Туголуков Владилен Александрович. Туголуков Владилен Александрович (1924—1986) - тоҥус тыллаах омуктары сэбиэскэй кэмҥэ үөрэппит бөдөҥ чинчийээччи.
1924 сыллаахха Москубаҕа суруналыыс дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1926 сыллаахха Туголуковтар Орехово-Зуево куоракка көспүттэр, онно оскуоланы бүтэрбит уонна олохтоох хаһыакка кэрэспэндьиэннээбит. 1943 сылаахха баҕа өттүнэн сэриигэ барбыт, үстэ бааһырбыт. Сэрии кэнниттэн «Комсомольскай правда» хаһыакка үлэлээбит. 
1951 с. Историко-архивнай институту бүтэрбит уонна икки сыл Николаевск-на-Амуре куоракка Архыып начаалынньыгынан үлэлээбит. Ол сылдьан Амыр омуктарын үөрэтиитин саҕалаабыт. 1954 с. Этнография институутун аспинатууратыгар Уһук Хоту уонна Сибиир сиэктэригэр киирбит. Бу сиэктэргэ олоҕун тухары үлэлээбитэ. 
Билим ыстатыйалара уонна кинигэлэрэ умсулҕатыылаахтык, тыыннаах литэрэтиирэ тылынан суруллубуттар диэн ахталлар. 
Кинигэлэрэ: «Следопыты верхом на оленях», 1969; «Кто вы, юкагиры?», 1979; «Идущие поперёк хребтов», 1980; «Тунгусы (эвенки и эвены) Средней и Западной Сибири», 1985. 
"Тунгусы (эвенки и эвены) Средней и Западной Сибири" диэн кинигэтигэр арҕаа тоҥустар устуоруйаларын, уустарынан уонна сирдэринэн арахсыыларын чинчийбитэ. Архыыптан, кинигэттэн ылбыт уонна бэйэтэ хомуйбут сибидиэнньэлэрин аттаран эбэҥкилэр уонна эбээннэр XVII үйэттэн саҕалаан XX үйэ саҕаланыытыгар дылы хайдах, ханна олорбуттарын ойуулуур, кет тыллаах уонна самоди биистэри кытта алтыһыыларын, сахалары уонна нууччалары кытта сыһыаннарын көрөдөр. Илин Сибиир хотугулуу-арҕаа өттүгэр саҥа этнобөлөхтөр — нганасааннар, долгааннар уонна табалаах хотугу сахалар бөлөхтөрө — үөскээһиннэригэр эбэҥкилэр оруолларын көрдөрөр.
Майкоп. Майко́п ( (мые — дьаабылыка, къуапэ — хочо, туруору тылбааһа — "дьаабылыкалаах хочо")) — Адыгея Өрөспүүбүлүкэтин киин куората. 
Географията уонна килиимэтэ.
Белая өрүскэ (Кубань өрүс салаата) уҥа кытылыгар турар. 
Сымнаҕас килиимэттээх. 2010 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр термометр кыһыҥҥы ыйдарга абсолютнай максимуму көрдөрбүт — плюс 23,4 °С.
Устуоруйата.
Билиҥҥи Майкоп 1857 ыам ыйын 25 күнүгэр нуучча байыаннай кириэппэһин быһыытынан абадзехтэр (арҕаа чэркиэстэр) сирдэригэр олохтоммут. Олохтообут киһинэн генерал Козловскай ааҕыллар.
1870-71 сс. бөҕөргөтүллүбүт штаб-квартира уезднай куорат буолар — Кубань уобалаһын Майкоп уеһын киинэ. 1909 сыл балаҕан ыйыгар Майкоп аттыгар ньиэби булбуттар. 
1922 сыл от ыйын 27 күнүгэр ВЦИК президиумун уурааҕынан Краснодаарга кииннээх Чэркиэс (Адыгея) автономиялаах уобалаһа баар буолбута. 1936 сыллаахха Адыгея автономиялаах уобалаһын киининэн Майкоп буолбута. 
1938 сыллаахха майкоп ньиэбин Туапсе куоракка хачайдыыр буолбуттара (онно ньиэби таҥастыыр собуот уонна муора порда бааллар).
Адыыг тыла. Адыыг тыла — адыыг омуктар тыллара. 
Адыыг тыла абхааз-адыыг (арҕаа-кавказ) тыллар кэргэннэригэр киирэр.
Арассыыйаҕа Адыгеяҕа, Краснодаар кыраайын Лазаревскай уонна Туапсе оройуоннарыгар тарҕаммыт; ону таһынан Турцияҕа, Сирияҕа, Ливияҕа, Эгиипэккэ, Иорданияҕа балайда киэҥник, оттон Израильга уонна атын дойдуларга аҕыйахтык тарҕаммыт.
Арассыыйаҕа бу тылынан 117 489 киһи саҥарар (2010).
Алпабыыт.
Адыыг тылын алпабыыта уонна буукубалар ааттара:
Адыыг алпабыытыгар 64 буукубалаах: 7 аһаҕас дорҕоонноох уонна 57 бүтэй дорҕоонноох. "ё, к, ъ, ь, ю, я" буукубалар киирии тылларга туттуллаллар; «о» буукуба уэ/эу, кІ&gt;чІ дифтону биэрэр. Урут алпаабыкка щІ, щІу буукубалар киирэллэр эбит.
Адыыг тылыгар дорҕооннору (фонемалары) бэлиэтииргэ нуучча буукубалара туттуллаллар. Эбии биир буукуба туттуллар: I («палочка»).
Тыл дорҕооннорун сөпкө биэрэргэ (гортанных, губных, смычных, щелевых, боковых) «у», «ь», «ъ», «I» буукубалары кытта атын буукубалар холбуу туттуллаллар: "гу, гь, гьу, къ, къу, кІ, кІу, жъ, жъу, шъ, шъу, шІ, шІу" уо.д.а. Бу холбуу буукубалар тус туһунан дорҕоону (фонеманы) бэлиэтииллэр, холобур саха тылыгар: "нь, дь" курдук.
Диалект буукубата.
Адыыг тылынан «Адыгэ макъ» («Адыыг куолаһа») хаһыат тахсар.
Адыыгтар. Адыыгтар (эбэтэр Чэркиэстэр, бэйэлэрин адыгэ дииллэр) — Арассыыйаҕа уонна атын дойдуларга олохтоох адыгейдар, кабардаалар, чэркиэстэр, шапсуугтар
Чэпчэки атлетика. Чэпчэки атлетика— сүүрүүлээх, хаамыылаах, ыстаҥалаах уонна быраҕыылаах спорт көрүҥнэрин бөлөҕө. Спорт саамай маассабай көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ. 
Салайар тэрилтэ — Аан дойдутааҕы чэпчэки атлетика федерацияларын ассоциацията (ИААФ), 1912 сыллаахха тэриллибит, 212 дойду федерациятын түмэр (2011 сыллааҕы туругунан). ИААФ «лёгкая атлетика» диэн тиэрмини маннык быһаарар: «стадиоҥҥа күрэхтэһии, шоссеҕа сүүрүү, спортивнай хаамыы, уонна хайаҕа сүүрүү».
Тамерлан. Тимуур Улуу Эмир; (муус устар 9 1336, с. Ходжа-Ильгар, бил. Шахрисабз, Узбекистан — олунньу 18 1405, Отрар, бил. Казахстан; чагатайдыы "تیمور" ("Temür‎, Tēmōr") — "«тимир»") — аан дойду саамай биллибит сэрииһиттэриттэн биирдэстэрэ, Орто Азия, Соҕуруу Азия, Арҕаа Азия дьылҕаларыгар улахан оруолу оонньообута, ону тэҥэ Кавказ, Поволжье уонна Русь устуоруйаларыгар оруоллаах. Самаркааҥҥа кииннээх Тимуриидтар Иллэрин олохтообута (1370).
Бараан (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Мачу-Пикчу. Маачу-Пиикчу (, «кырдьаҕас чыпчаал») — Былыргы Америка куората, билиҥҥи Перу сиригэр баар, хайа сиһигэр муора таһымыттан 2450 м үрдүктээх сиргэ Урубамба өрүс хочотун үрдүгэр турар. 
Сорох археологтар сабаҕалааһыннарынан иинкалар баһылыктара Пачакутек быһа барыллаан 1440 сыллаахха туппут. 1532 сыллаахха Испания конкистадордара иинкалар сирдэригэр саба түспүттэрин кэннэ олохтоохторо сүтэн хаалбыттар.
Кечуа тыла. Ке́чуа (өссө кечва, кичуа, кичва) ( — «хайа хочолорун тыла»,  — «киһи тыла») — Соҕуруу Америкаҕа олохтоох кечуа омук тыла, кечуа тылларын бөлөҕөр киирэр. Соҕуруу уонна Хоту Америкалар индеецтарын тылларыттан саамай элбэх саҥаарааччылаах. Европалар кэлиэхтэрин иннинэ бастаан Чинча судаарыстыба онтон иинкалар Тауантинсуйу судаарыстыбаларын (XII−XVI үйэлэр) тыла буола сылдьыбыт. Иинкалар саҕанааҕы суруллубут суруктар бааллар. Билигин кечуа тылынан Соҕуруу Америкаҕа 12,8 мөлүйүөн кэриҥэ киһи саҥарар. Ону таһынан лингва-франка быһыытынан Амазонияҕа туттуллар. Эквадорга уонна Аргентинаҕа, сороҕор Боливияҕа «кичуа» (Quichua, Kichwa) диэн барыла туттуллар.
Билиҥҥи литэрэтиирэ тыла латыын алпаабытын испаанныы барылын туһанар. Оскуолаларга туттуллар, ол эрэн элбэҕэ суохтук.
SIL классификациятыгар кечуа араас түөлбэ тыллара туһунан тыллар курдук көрүллэллэр. Куско куоракка баар Кечуа тылын улахан акалемията кечуа тылларын биир тыл курдук көрөр.