mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Хаас (сирэй чааһа). Хаас — географияҕа: туруору эниэ үрдүкү сытар дэхситиҥи ньуурга эмискэ кубулуйар сыҥаһата, холобур, сыыр хааһа, быраан хааһа. Т.к.: каш, кас (түүр.) — лоппойуу, хайыҥ, томтор, үрдүк биэрэк, кирбии; хас (хакас.) — биэрэк, үрдэл, сир уһуга; кош (тадж., түүр. киирбит) — томтор, хайыҥ, үрдүк биэрэк.
Саҥа мода болҕомтотун биир объега буолар: хааһы кырыылааһын, хааһы киэргэтии, формаларын, пермент макияжинатын, пирсинг процедураларын оҥоруу.
Хаас функцията.
Дьон хааһынатын быһаарар хас да теория этилиннэ, ол иһигэр кинилэр сүрүн функциялара ночоотторунан, сүрүннээн туус көлөһүнүнэн уонна ардахтан харахха быраҕыллар. Атын вариант, - хаастар эрдэтээҥи группалар сиргэ утуйаары гыннахтарына хаастара чуолкайдык көстөр.
Ол эрээри соторутааҕыта чинчийиилэр дьон хаастара бодоруһуу средствотын быһыытынан сайдан иһэллэрин уонна бу кинилэр сүрүн функциялара буоларын көрдөрөллөр. Дьон- сэргэ киэҥ диапазоҥҥа дьоҕурдаах сүүһэ килэйбит хаастаах, киэҥ көҕүстээх хамсаныылары илэ харахпынан көрөн, сэҥээрэн, сэҥээрэн көрдүбүт. Онон хаастара, атын социальнай сигналлары оҥорон таһаарыыга эмиэ улахан оруоллаахтар быһыылаах, ону тэҥэ муоста диморфизмыгар көмөлөһүөхтэрин сөп.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Хааччах. Хааччах - күрүөлэммит мэччирэҥ, өртүк, тиэрбэс. 
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Халаан. Халаан — саас хаар ууллан өрүс, үрэх, күөл уута угуттаан халыйбыта.
1863 сыллаахха ыам ыйын 22 (эргэ истиилинэн ыам ыйын 10) күнүгэр Дьокуускайы улахан халаан уута ылбыт. Бастаан куорат соҕуруулуу-арҕаа өттө ууга барбыт. Икки хонугунан намыһах сиргэ турар дьиэлэр сарайдарыгар диэри ууга барбыттар, даллар отой көстүбэт буолбуттар.
Халдьаайы. Халдьаайы - өрүс, үрэх, алаас хочотун соҕуруу күн көрөрүн диэки иҥнэриилээх хотугу эниэтэ, тардыыта.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Хара сыыр. Хара сыыр — быстыбыт буор биэрэк.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Хара уу. Хара уу — географияҕа: сааскы, мууһа суох, буору-сыыһы будулутан болоорхой өҥнөммүт иккис халаан уута; синоним: буордаах уу.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Харгы. Харгы - өрүскэ, үрэххэ таас быһыт үөскээн туора түһэн сытара. Тэҥнии көр: карга (был. түүр.) — көһөҥө таас, элбэх көһөҥө таас өрөһөлөммүтэ; харга (тыыв., монг.) — таас (таастаах) үрэх; харги (маньч.) — түргэн сүүрүктээх сир; карги (эбэҥк.) — эмиэ итинник.
Өссө маны көр.
Уораан
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Хаһыҥ. Хаһыҥ — саас уонна күһүн хотуттан тымныы тыал үрэн, түүн от-мас кырыа буолуор, уу тоҥуор диэри салгын тымныйыыта.
Хаһыҥнаатаҕына "хаһыҥ түстэ" дииллэр. Күһүн, сороҕор күһүөрү сайын наһаа эрдэ хаһыҥ түстэҕинэ дьон үүннэрбит үүнээйилэрэ хагдарыйан, астара сиппэккэ хаалыан сөп.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Хаһыы. Хаһыы - географияҕа: 1) сылгы, таба хаары хаһан аһыыра; 2) хастаран аһатарга сөптөөх сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Хатааһын. Хатааһын — күһүн, кыһын уонна саас эрдэ уһуннук турбут былыттаах сылаас күннэр кэннилэриттэн эмискэ халлаан, былыта суох ыраас, тымныы күннэр кэлиилэрэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Хахсаат. Хахсаат — саас, күһүн сылаас буолуохтаах кэмҥэ хотуттан тымныы тыал түһүүтэ. Синоним: кэмсиин.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Хобор. Хобор - 1) саас күөл, өрүс мууһа туруору саастаах туруктанан биир кэлимсэтин сүтэрбитэ; 2) сиҥэ уута муус анныгар өтөн киирбитэ; 3) онтон муус көтөҕүллүбүтэ. 
Тэҥнии көр: хобор, ховор (калм., монг.) — кууран хаалар кудук (холуодьас); хобур (бур.) — саас.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Ходуһа. Ходуһа — оттуур сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Ходуу. Ходуу — күһүн хойут күөл тоҥмутун кэннэ, хаар өлгөмнүк түһэ илигинэ муус үрдүнэн охсуллубут уу ото.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Холбо. Холбо - бөдөҥ дьааһык, улахан холбука, холбуйа. 
Туттулларыттан көрөн хас да чопчу суолталаах буолуон сөп. 1) синньигэс маһы суоран, күөл кытыытыгар 3—4 м усталаах, 60—80 см туоралаах, күһүн күөл мууһа тоҥорун саҕана өлгөмнүк балыктанар балыгы, ордук мундуну, хаһаанарга анаан оҥоһуллар дьааһык; 2) араҥас (лаабыс) дьааһыга; 3) араҥастаныахтаах киһи уҥуоҕун угарга анаан оҥоһуллубут холлоҕос эбэтэр хаһыллыбыт дүлүҥ (балартан «Холболоох» диэн элбэх сир аата үөскээбит).
Хомо. Хомо — 1) улахан ууттан (күөлтэн, муораттан) букатыннаахтык арахсыбатах икки өттүгэр тумулларынан быыһаммыт, сир диэки үтэн киирбит уу сорҕото; 2) өрүс тас үөһэ субурҕа элгээн буолбута.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Төлөбүр баланса. Төлөбүр баланса диэн дойдуга киирэр уонна дойдуттан тахсар харчы арааhа.
Үлэтэ суох буолуу. Үлэтэ суох буолуу диэн үлэлиир кыахтаах уонна баҕалаах киhи үлэтэ суоҕа. Үлэтэ суох буолуу тарҕаныыта үлэтэ суох буолуу таhымынан кээмэйдэнэр, кини үлэлиир кыахтаах дьонтон хас бырыhыана үлэтэ суох сылдьарынан билиллэр.
Киин баан. Киин баан (КБ) диэн ил харчы уонна валюта бэлиитикэтин ыытар тэрилтэ. КБ дойду валютатын таhаарар уонна хааччыйар ураты кыахтаах (монополиялаах). КБ дойду атын бааннарын харчынан хааччыйар (холобур, кириисис кэмигэр).
КБ көннөрү баан да уонна ил салайар уорган функцияларын холбуур тэрилтэ буолар.
Үгүс дойдуларга киин бааннар илтэн тутулуга суохтар. Холобур, Дьобуруопа киин баана уонна АХШ Федеральнай эрэсиэрбэ тиһигэ. Сорох дойдуларга киин баан ил толору бас билиитигэр баар, сорох дойдуларга быстах чааhынай статустаах буолуон да сөп.
КБ сүрүн функциялара:
Көмүс стандарт. Көмүс стандарт диэн харчы системата. Суот сүрүн биирдигинэн көмүс хатаныллыбыт ыйааhына буолар.
Ксенофонтов Гавриил Васильевич. Гавриил Васильевич Ксенофонтов (16.01.1888—28.08.1938) — саха учуонайа, биллиилээх историк, этнограф, политическай, общественнай диэйэтэл.. 
Олоҕун олуктара.
1988 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр (урукку стилинэн), саҥа стилинэн тохсунньу 16 күнүгэр, Арҕаа Хаҥалас улуус Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүт. 1912 сыллаахха Томскайдааҕы университет юридическай факультетын бүтэрбитэ. 1913—1917 сс. Дьокуускайга итэҕэллээх присяжнай быһыытынан үлэлээбитэ. 
1920—1923 сс. Иркутскайдааҕы университекка үлэлээбитэ. Чинчийиилэригэр матырыйаал хомуйаары маннык экспедициялары тэрийбитэ:
1921 с. — Саха Сирин киин улуустарынан.
1923—1924 сс. — Өлүөнэ уонна Өлөөн өрүстэринэн. 
1925—1926 сс. — Дьокуускай-Арҕаа Хаҥалас-Бүлүү уокуруга-Чуона-Ербогачен-Аллараа Тунгуска-Красноярскай-Хакасия-Арҕаа Бүрээтийэ. 
1928 сылтан Иркутскайга олорбута. 1930-с сылларга Саха АССР ун научнай-чинчийэр институтугар үлэлээбитэ. Ити кэмҥэ «Эллэйада» уонна «Урааҥхай сахалар» диэн улахан үлэлэрин бэлэмнээбитэ. «Эллэйада» — Эллэйгэ аналлаах, Эллэй туһунан былыргы үһүйээннэр. Ити кинигэ илиинэн суруллубутун 1965 сыллаахха П. Е. Ефремов итэҕэли утарар литература архыыбыттан булан, 1977 сыллаахха бэчээттэммитэ. «Урааҥхай сахалар» диэн сахалар былыргы устуоруйаларын туһунан очеркалар аан бастаан 1937 с. бэчээттэммитэ. 
Г. В. Ксенофонтов 1937 сыллаахха Дмитров куоракка көспүтэ. Онно олорон «Урааҥхай сахалар» иккис туомун бүтэрбитэ. 
1938 с. муус устар 22 к. кинини Москва чугаһынааҕы Дмитров куоракка үлэлии олордоҕуна «сахалар дьыалаларыгар» П. А. Ойуунускайы кытта тутан ылан хаайбыттара. 1938 с. атырдьах ыйын 28 к. ССРС Үрдүкү Суута үспүйүөннээһин иһин буруйдаан ытарга уураахтаабыта уонна ити күн ытыллыбыта. Көмүллүбүт сирэ — «Коммунарка» диэн полигона. 1957 с. атырдьах ыйын 22 к. ССРС Үрдүкү Суутунан сырдык аата тиллибитэ. 
Г. В. Ксенофонтов аатын Покровскай куоракка баар кыраайы үөрэтэр түмэл сүгэр.
Аатын үйэтитии.
Хаҥалас улууһугар кини аатын кыраайы үөрэтэр музей уонна Тиит Аpыы орто оскуолата сүгэллэр.
Борисов Андриан Афанасьевич. Борисов Андриан Афанасьевич — устуоруйа билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара.
Үлэтин хайысхалара:
Боякова Сардана Ильинична. Боякова Сардана Ильинична — устуоруйа билимин дуоктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1997), Хоту Форум Академиятын академига.
Олоҕун олуктара.
С.И. Боякова - экономическай историяны уонна Арктиканы баһылааһын историятын чинчийэр, ону таһынан гендер (эр-дьахтар уратыларын) чинчийиинэн дьарыктанар.
Быганова Вера Ивановна. Быганова Вера Ивановна — филология билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
В. И. Быганова — саха тылын терминологиятыгар, лексикографиятыгар идэтийэр.
Варламов Александр Николаевич. Варламов Александр Николаевич — эбэҥки уос номоҕун хомуйар учуонай, түмэт дьайыксыт, филология билимин кандидата.
Олоҕун олуктара.
А.Н. Варламов — эбэҥкилэр фольклордарын чинчийэр.
Бурцев Данил Тарасович. Бурцев Данил Тарасович — филология билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Д. Т. Бурцев — норуот эпоһын кыһалҕаларын уонна тюрк тыллаах Сибиир омуктарын романнарын чинчийбитэ.
Сигэлэр.
Биобиблиографический справочник
Бурцева Жанна Валерьевна. Бурцева Жанна Валерьевна — нууччалыы тыллаах саха литэрэтиирэтин чинчийэр учуонай, филология билимин кандидата.
Новгородов Иннокентий Николаевич. Новгородов Иннокентий Николаевич (төр. 29.09.1962, Дьокуускай) — саха учуонайа, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора. Эбэҥки тылыгар сахаттан киирбит тыллар тустарынан монография ааптара. Тыл үөрэҕэр, историяҕа, археологияҕа, генетикаҕа олоҕуран саха омуга бэйэтин историятыгар ханнык омуктары кытта алтыһан кэлбитин үөрэтэр. Ыаллыы олорор омуктар бэйэ-бэйэлэрин тылларын хайдах таарыйсалларын сырдатар.
Научнай үлэтэ.
И. Н. Новгородов саныырынан, саха омуга төрүкү түүр омук, Саха Сирин киин өттүгэр XIV үйэҕэ соҕурууттан көһөн кэлбит. Маннык санааны кини генетика, тыл үөрэҕэ уонна археология билии салааларыгар суруллубут көрдөрүүлэргэ олоҕуран этэр. Алтай тыллара аймахтыы тыллар диэн этиини И. Н. Новгородов ылыммат. Итинник сабаҕалаан этиини (гипотезаны) билигин даҕаны дакаастамматах диир учуонайдарга киирсэр.
И. Н. Новгородов наукаҕа үлэтигэр сүрүннээн Щербак Александр Михайлович сабыдыала үрдүк. Ону таһынан учуонай Герхард Дёрфер уонна Станислав Калужинскай үлэлэрин сэҥээрэр.
1997 сыллаахха Уфа куоракка ыытыллыбыт тюркологтар Аан дойдутааҕы конгресстарыгар «Тюркология накануне XXI века» диэн ааттаан түүр, тоҥус уонна мондьуур тыллар сибээстэрин туһунан дакылаат аахпыт.
Борук Мэхээлэ. Борук Мэхээлэ — Бүлүүттэн төрүттээх ырыаһыт, олоҥхоһут.
Бааска уола Борук Мэхээлэ диэнинэн сэрии иннинэ биллэрэ. I Чочуга олорбут, II Чочуттан төрүттээх. «Үрдүк уҥуохтаах, бөдөҥ-садаҥ, кэлбит-барбыт киһи кыһыл саһыл тыһа бэргэһэлээх, таба курумулаах буолара», — диэн ахтар бэйэтин кинигэтигэр кырдьаҕас суруналыыс Нина Протопопова. Кэлин суруналыыс буолуохтаах Бүлүү куоракка Нина Иннокентьевна эдьиийигэр олордоҕуна онно кэлэн түһэр идэлээх эбит. Кэллэҕинэ киэһэ аайы олоҥхо буолар эбит. «Артыыс аҥаардаах ырыаһыт-олоҥхоһут киһи сэрииттэн эргиллибэтэҕэ», — диэн кини түмүктүүр.
Бэрт Маарыйа. Бэрт Маарыйа — мындырынан, сиэрдээх майгытынан аар-саарга аатырбыт Тааттаттан төрүттээх XIX үйэҕэ олоро сылдьыбыт саха дьахтара. Манчаары Баһылай кини тылын-өһүн истээри анаан-минээн кэлэ сылдьыбытын туһунан номох баар.
Мэҥэ Тараҕай нэһилиэгэр Куталаах диэн сиргэ олоро сылдьыбыт Владимир Слепцов, сахалыы аата Чыкыйаас, диэн киһи Таатта улууһуттан баай ыал кыыһын ойох ылбыт. Оҕолонон-урууланан бэркэ олорон иһэн дьахтар ыалдьан өлбүт. Ол өлөрүгэр, оҕолорбун сүтүөр ийэ атаҕастыа диэн, балтыбын Маарыйаны кэргэн ылаар диэн кэриэһин эппит. Ону толорон Чыкыйаас Тааттаттан Маарыйаны сүгүннэрэн аҕалбыт. Түөрт оҕоломмуттар. Чыкыйаас өлбүтүн кэннэ эдэр дьахтар 8 оҕону бэйэтэ улаатыннарбыт. Сатабылынан баайын өссө хаҥаппыт. 
Утумнара.
Бэйэтэ Чыкыйаастан 4 уоллааҕа. Биир уола Суһуохтаах Мааркап (Марк) Тараҕай нэһилиэгэр 24 сыл кинээстээбит, икки ыҥырыкка Мэҥэ улууһугар кулубалаабыт, 1893 сыллаахха 71 сааһыгар өлбүт. Кини икки уола Уйбаан уонна Сүөдэр Мааркабыстар Мэҥэ улууһун сис баайдара буолан Бүтэйдээххэ аатыран-сураҕыран олорбуттар.
Яковлева Виктория Дмитриевна. Яковлева Виктория Дмитриевна — саха хоһоонун, бэйиэт Чаҕылҕан айар үлэтин чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Филиппова Виктория Викторовна. Филиппова Виктория Викторовна — аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар устуоруйалар үөрэтэр чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата, эдэр учуонайдар истэригэр билим уонна техника эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2009).
Олоҕун олуктара.
Филиппова В.В. — историяҕа, география историятыгар уонна картографияҕа идэтийэр.
Тарасов Юрий Степанович. Тарасов Юрий Степанович — социология билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Ю. С. Тарасов — политологияҕа уонна политическай социологияҕа идэтийбит тутаах үлэһит.
Санникова Яна Михайловна. Санникова Яна Михайловна — Саха Сирин сайдыытын үөрэтэр чинчийээччи, история билимнэрин кандидата.
Сүрүн үлэлэрэ.
«"Коллективизация сельского хозяйства в Центральной Якутии (1929—1940)"», монография.
«"Изменения в социальном развитии"» (Сб.: Народ саха от века к веку: очерк истории. — Новосибирск, 2003).
«"Проблемы развития традиционного хозяйства Арктики в новейший период (на примере РС(Я)"» (Сб.: Материалы региональной научной конференции студентов, аспирантов и молодых ученых «Наука. Техника. Инновации». - Ч.5. — Новосибирск, 2002).
Саввинов Анатолий Иванович. Саввинов Анатолий Иванович — саха этнографиятын, ол иһигэр дулгааннар уонна хотугу сахалар, Саха сирин таһыгар олорор сахалар олохторун-дьаһахтарын, култуураларын чинчийэр.
Сүрүн үлэлэрэ.
«"Традиционные металлические украшения якутов ХIХ - начала ХХ в. Историко-этнографическое исследование"» (Новосибирск, Наука, 2001) - монография.
«"Проблемы этнокультурной идентификации долган. На материалах традиционного искусства"» (Новосибирск, Наука, 2005) - монография.
Шейкин Юрий Ильич. Шейкин Юрий Ильич — аҕыйах ахсааннаах омуктар муусукаларын үөрэтэр чинчийээччи. АГИКИ преподавателэ.
Сервал сэриитэ. Сервал сэриитэ (Операция Сервал) — Франция уонна кини союзниктара Малига сэриинэн саба түһүүлэрэ. 
Историята.
Тохсунньу 11 күнүгэр 2013 сыллаахха Франция армията Мали судаарыстыбатыгар сэриинэн саба түһэр. Тохсунньу 12 күнүгэр 2013 сыллаахха Франция диэкки буолабыт диэннэр Германия уонна Англия Малига сэриини биллэрэллэр. Тохсунньу 14 күнүгэр Дьоппуон уонна АХШ Малига сэриини биллэрэллэр. 15 чыыһылаҕа Бельгия, Канаада, Нидерланд, Швеция, Соҕуруу Корея, Норвегия уонна Дания Малига сэриини биллэрэллэр. 16 чыыһылаҕа Африка 17 "Африканскай союз" дойдулара Малига сэриитин киллэрэр. 17 чыыһылаҕа Өҕүпэт уонна Ливия нелегал-солдаттара Мали диэкки буоллаллар уонна Малины утары сэриилэһэр дойдуларга сэриини биллэрэллэр.
Романова Агния Васильевна. Романова Агния Васильевна (15.07.1912—07.06.1985) — эбэҥки дьахталларыттан бастакы учуонай, эбэҥки түөлбэ тылларын чинчийбит учуонай, педагогика билимин хандьыдаата.
Романов Иван Григорьевич. Романов Иван Григорьевич — история билимин кандидата.
Романова Екатерина Назаровна. Романова Екатерина Назаровна — саха итэҕэлин, сиэрин-туомун үөрэтэр чинчийээччи, история билимнэрин доктора.
Олоҕун олуктара.
«370 лет Якутии с Россией» бэлиэнэн наҕараадаламмыт. Е. Н. Романова ХИФУ устудьуоннарыгар аныгы этнология уонна культурнай антрология кыһалҕаларын туһунан бэйэтэ суруйбут куурсун ааҕар.
Саввин Андрей Андреевич. Саввин Андрей Андреевич — Өндөрүүскэ (21.11.1896—31.05.1951) — саха аһын-үөлүн, көмөр сиэрин-туомун чинчийбит этнограф учуонай, кыраайы үөрэтээччи, түмэл үлэһитэ.
Романова Лидия Николаевна. Романова Лидия Николаевна — саха бэйиэһийэтэ XX үйэ саҕаланыытыгар сайдыытын, сүнньүнэн Өксөкүлээх Өлөксөй айар үлэтин чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.
Шуб Теодор Абрамович. Шуб Теодор Абрамович — филолог чинчийээччи, нуучча тылын чинчийбитэ, Русскай Устье олохтоохторугар эспэдииссийэ тэрийэн, анаан үөрэппитэ, 1943 сыл сэтинньитигэр ТЛИНЧИ дириэктэринэн ананан баран 5 сыл тухары ол дуоһунаска үлэлээбит.
Колодезников Сергей Константинович. Колодезников Сергей Константинович — история билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
1962 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Уус Алдан улууһун Танда сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 
1988 сыллаахха Саха государственнай университетын историяҕа салаатын бүтэрбит. 
1979—1981 сс. — Герой Егоров аатынан совхоз үлэһитэ. 
1981—1983 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. 
1988—1991 сс. — ССРС НА Хотугу Салаатын Саха Сиринээҕи Билимин Киинин историяҕа, тылга, литератураҕа институтун старшай лаборана.
1991—1994 сс. — Институт аспирана.
1994 с. — СГУ уһуйааччыта. 
1996 сыллаахха «Картина мира в традиционном мировоззрении якутов» диэн тиэмэҕэ история билимнэрин кандидатыгар диссертациятын көмүскээбит. 
Этнограф быһыытынан маннык ыстатыйалардаах:
К соотношению терминов шаманизм и шаманство (на якутском материале) (2-ой Международный конгресс "Шаманизм": Генезис. Реконструкция. Мировоззрение. — Якутск, 1992);
Мыреева Анастасия Никитична. Мыреева Анастасия Никитична — тыл үөрэҕин билимин дуоктора, Саха Республикатын үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, Хотугу Форум Академиятын чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
А. Н. Мыреева элбэх омуктаах Россия литературатын хардарыта дьайсыыларын, бэйэ-бэйэлэригэр дьайыыларын чинчийэр.
Нестерова Елена Васильевна. Нестерова Елена Васильевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Е. В. Нестерова — эбээн тылын чинчийээччи, эбээн тылыгар анаммыт кэккэ ыстатыйалар ааптардара.
Кузьмина Раиса Петровна. Кузьмина Раиса Петровна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Р. П. Кузьмина — эбээн тылын чинчийэр, төрөөбүт тылын кыһалҕаларыгар анаммыт 11 научнай ыстатыйалар ааптардара.
Жукова Людмила Николаевна. Жукова Людмила Николаевна — история билимин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Л.Н. Жукова — 70-н тахса научнай үлэлэр ааптардара; 10-н тахса юкагир культуратыгар уонна фольклоругар аналлаах үөрэх кинигэлэрин оҥорбута; юкагирдар фольклордарын, итэҕэллэрин чинчийэр.
Дьячковскай Федор Николаевич. Дьячковский Федор Николаевич — филология билимин кандидата.
Иванов Ньургун Михайлович. Багдарыын Ньургун Сүлбэ уола (урукку аата "Иванов Ньургун Михайлович") — Саха Сирин топонимнарын (сирдэр, уулар ааттарын) үөрэтэр чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Нь. М. Иванов — Саха Сирин топонимикатын чинчийэр.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Аҕата — Иванов Михаил Спиридонович — Багдарыын Сүлбэ, топонимиканы чинчийээччи, кыраайы үөрэтээччи.
Николаева Альбина Михайловна. Николаева Альбина Михайловна — саха тылын ойуулуур-дьүһүннүүр тылларын чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.
Монастырев Владимир Дмитриевич. Монастырев Владимир Дмитриевич — филология билимнэрин кандидата.
Нелунов Анатолий Гаврильевич. Нелунов Анатолий Гаврильевич (1943-2021) — саха сомоҕо домоҕун чинчийбит учуонай, лексиколог, лексикограф, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, С.А. Новгородов аатынан Бириэмийэ лауреата, РНА СС үтүөлээх бэтэрээнэ, Таатта улууһун ытык киһитэ. 
Элбэх монография уонна тылдьыт ааптара, 110-тан тахса билим ыстатыйаны бэчээттээбитэ. Икки туомнаах Сомоҕо домох сахалыы-нууччалыы тылдьытыгар (I туома – 1998, II туома -2002) саха тылын баайын дириҥник хорутан киллэрбитэ, бу кинигэтэ аҥардас билимҥэ эрэ суолталаах буолбакка, саха омугун ыччатын сайдыытыгар улахан өҥөлөөх. Саха тылын улахан быһаарыылаах тылдьытын таһаарыыга сүрүн эрэдээктэр солбуйааччыта уонна түөрэ 15 туомун эппиэттиир сэкиритээрэ этэ. Бүөтүр Слепцову кытта Быһаарыылаах тылдьыты туһаныы туһунан уһун уонна кылгас ыйыылар-кэрдиилэр ааптардара. Саха тылын кылгас быһаарыылаах тылдьытын соавтора (1994, 2008). 2002 сыллаахха тахсыбыт Таба суруйуу тылдьытын ааптардарыттан биирдэстэрэ. 2015 сыллаахха тахсыбыт саҥа таба суруйуу тылдьытын сүрүн эрэдээктэрэ.
Маны таһынан учуонай киэҥ далааһыннаах уопсастыбаннай үлэни ыытара, саха тылын туруга бөҕөргүүрүн туруорсара, СӨ тыллар тустарынан сокуона олоххо киирэригэр үлэ ыыппыта, СӨ Бэрэсидьиэнин уонна кэлин Ил Дарханын иһинэн үлэлиир Тыл сэбиэтин чилиэнэ этэ.
Саха тылын учууталларыгар уонна ХИФУ устудьуоннарыгар сэминээрдэри ыытара. Игидэй оскуолатыгар 2002 сыллаахтан «Развитие единого образовательно-воспитательного пространства села на основе философии народа саха» диэн былаһаакканы билим өттүттэн салайбыта.
Олоҕун олуктара.
2021 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр 78 сааһыгар сылдьан Дьокуускайга ыалдьан өлбүтэ.
Наҕараадалара.
Билими сайыннарыыга кылаатын иһин А.Г.Нелунов СӨ Ил Дарханын Грамотатынан, СӨ бырабыыталыстыбатын Грамотатынан, Ил Түмэн Грамотатынан, ССРС Наукатын Акдьыамыйатын бөрөсүүдьүмүн грамоталыран, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын грамоталарынан бэлиэтэммитэ. Арассыыйа билимин акадьыамыйатын Сиирдээҕи салаатын «Үрүҥ көмүс сигма» бэлиэтинэн, СӨ НА «За заслуги в развитии науки Республики Саха (Якутия)» мэтээлинэн, СӨ наукатын уонна идэтийбит үөрэхтээһин министиэристибэтин «За заслуги в области науки» түөскэ кэтиллэр бэлиэтинэн, Аан дойдутааҕы Түүр акадьыамыйатын (TWESCO) «За вклад в развитие тюркологической науки» суругунан (Астана, 2018 г.) наҕараадаламмыта.
Васильева Надежда Николаевна. Васильева Надежда Николаевна — тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Копырина Елена Петровна. Копырина Елена Петровна — саха тылыгар туохтуур суолтатын чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.