mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Tefal. Tefal ("Тефаль", Teflon уонна aluminium диэн тыллартан) — Францияҕа төрүттэммит аан дойду таһымнаах тэрилтэ, иһит хомуос уонна кухняҕа сыһыаннаах тэриллэри оҥорор. 1959 сыллаахха төрүттэммит. 1968 сыллаахтан ыла сүрүн акцияларын Groupe SEB атыылаһан ылбыта (ол хампаанньа Rowenta уонна Moulinex бреннэринэн биллэр). 
Саха сиригэр Тефаль сүрүннээн хобордооҕунан биллэр. 1954 сыллаахха аан бастаан иһиккэ хоруо сыстыбат бүрүөһүнүн туһаммыта. Арассыыйа ырыынагар 1992 сыллаахха киирбитэ. 2009 сыллаахха Tefal 1 миллиард хобордооҕу оҥорон таһаарбытын туһунан биллэрбитэ.
Moulinex. Moulinex ("Мөүҕүлинекс") — Франция иһити хомуоһу уонна кухняҕа сыһыаннаах тэриллэри оҥорор тэрилтэ, 1922 сыллаахха төрүттэммит. 2001 сылтан ыла Groupe SEB бас билиитигэр киирэр.
Carhartt. Carhartt ("Карһартт") — АХШ таҥас тигэр уонна оҥорор тэрилтэтэ, үлэҕэ аналлаахтаҥастары оҥорор.
Чэбдик. Чэбдик (доруобуйа) диэн киһи туох да ыарыыта эчэйиитэ суоҕа, эт-хаан, сүр, түмэт бары өттүлэринэн үчүгэй соргулаах туруга. Чэбдик буоларга сөптөөх кэмнээх эрчиллии, аһааһын, утуйуу ирдэнэр. Табахтааһын, арыгылааһын, стресс чэбдиккэ куһаҕан дьайыылаахтар. Чэбдик туругар атын төрүөттэр эмиэ дьайаллар - олохтоох түмэккэ чэбдик харыстабылын таһыма, тула эйгэ киртийиитэ, удьуор ыарыылара. Чэбдик харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ чэбдик харыстабылынан одон таһымыгар дьарыктанар.
Чэбдик аан дойдутааҕы күнэ муус устар 7, Сүр чэбдик аан дойдутааҕы күнэ алтынньы 10.
Алын тутул. Алын тутул (инфраструктура) диэн тутумтаны үлэлэтэр ситимнээх тутуллар уонна барымталар хомуурдарын бүтүн аата. Алын тутул дойду, хото, түөлбэ экономиката, тэрилтэлэрэ, дьиэ кэргэттэрэ бэйэ бэйэлэрин кытта дьайсыыларыгар, эргиэн-өҥө үлэтигэр, олох кэрэхтэрин хааччыйааһыҥҥа тутаах суолталаах. Алын тутул барымталара түмэт уонна кэтэх бас билиилээх буолаллар. Алын тутул сорох барымталара - суол, тимир суол, күргэ, туннель, уулааһын, канализация, чаҕыл ситим, телекоммуникация.
Тутумта. Тутумта (система) диэн бэйэ бэйэлэрин кытта ситимнээх биир бүтүн буолар баһаам ууһук бөлөҕө. Тутумта ураты быыстардаах, тутуллаах, функциялаах, соруктаах, майгылаах, ситимнэһиилээх. Тутумтаны чинчийэр билимнэр: тутумта үөрэҕэ, тутумталар теорията, тутумта ыралааһына, кибернетика уо.д.а.
Ууһук. Ууһук (элемент) диэн туох эрэ бүтүн үллэстибэт сороҕо, тутумта эбэтэр баһаам сороҕо.
Тутул. Тутул диэн барымта эбэтэр тутумта иһигэр киирэр ситимнээх ууһуктар олохтооһуннара уонна тэрээһиннэрэ. Баар тутуллар холобурдара - киһи оҥорбут тутуулара уонна тэриллэрэ; айылҕа тутулларын холобурдара - тыыннаахтар, минераллар, сэктэр. Билии тутулларын холобурдара - бэриллибит тутуллар информатикаҕа уонна музыка форматыгар.
Lyca mobile. Lyca Mobile ("Лайка Мобайл"), Улуу Британия виртуал сотовой оператора, 34 омук сиригэр үлэлиир, сүрүннээн Америкаҕа, Канаадаҕа, Украинаҕа, Ирландияҕа, Казахстаҥҥа, Аустралияҕа уонна Улуу Британияҕа бэйэтигэр. Аан Дойдуга саамай бөдөҥ виртуал оператор буолар. Бэйэтин Lyca диэн экосистематын сайыннара сатыыр. 
Салалтата — Лондон.
Checkers and Rally's. Checkers and Rally's — АХШ биир биллэр фастфуд сетевой кафелара уонна рестораннара. 
Бургензилло диэн гамбургердара минньигэһинэн биллэр.
Арассыыйа Украинаҕа саба түһүүтүнэн миграционнай кризис. Арассыыйа Украинаҕа саба түһүүтүнэн миграционнай кризис — улахан Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн буолбут улахан миграционнай кризис. Быһа холоон 18 мөллүйүөн киһи дьиэтэ уота суох хаалла.
Planet Fitness. Planet Fitness ("Планет Фитнесс") — АХШ тэрилтэтэ, франчайзиҥ нөҥүө үлэлиир. 1992 сыллаахха Хэмптон () куоратка, Нью Һэмпшир штатка төрүттэммитэ. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир улахан түргэнниа сайда турар фитнесс зал сетевой тэрилтэтэ, Аустралияҕа, Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа, Соҕуруу Кореяҕа, Доминика Республикатыгар, Улуу Британияҕа үлэлиир.
Тэтим (Айар түмсүү). Тэтим - диэн 2020 сыллаахха тэриллибит айар түмсүү буолар. Сүрүн үлэлэрэ Тиэтэйбит диэн киинэҕэ көстөр.
Mount Sinai Health System. Mount Sinai Health System ("Маунт Сайнай доруобуйа харыстабылын системата") — Нью Йорк куорат чааһынай сетевой һоспиталлара, 43000 быраас үлэһиттэрдээх уонна 700 түргэн көмө массыыналаах.
Lucky Truck Rental. Lucky Truck Rental — Саҥа Йорк куорат иһинэн түргэнник сайда турар трактары ренталыыр тэрилтэ. 
Атын траковай бизнестар.
Саайта https://luckytruckrental.com/
Макеевкаҕа мобилизованнай саллааттары ракетанан ытыы. Макеевкаҕа мобилизованнай саллааттары ракетанан ытыы — Тохсунньу 1 күнүгэр 2023 сыллаахха буолбут түбэлтэ, Украина Арассыыйа сэриитэ биир сүрүн чааһа буолар. Сүрүннээн 350–600 Арассыыйа саллааттара өлбүт диэн, сүрүннээн Саратовскай уобалас дьоно. Макеевка куоратка, урукку 19 нүөмэрдээх ПТУ дьиэтигэр.
Макеевка. Макеевка — Украинаҕа баар куорат, Донецк уобалаһыгар. 2014 сыллаахтан ДНР оккупациялаабыта, 2022 сыллаахха Арассыыйа оккупациялаабыта.
Одон. Одон диэн геометрия эттигэ, сфера иһигэр баар куйаар. Одон сабыылаах уонна аһаҕас буолар. Сабыылаах одоҥҥо сфераны быһыылыыр чэрчи чоптор киирэллэр, аһаҕас одоҥҥо кинилэр киирбэттэр. Одон кииниттэн ньууругар баар чопко дылы барар кэрчик радиус дэнэр. Одон киинин нөҥүө баран ньууругар баар икки чобу холбуур кэрчик диаметр дэнэр.
Сфера. Сфера ( - Одон) диэн геометрия барамайа. Сфера эргимтэ үс кээмэйдээх холото буолар. Сфера үс кээмэйдээх куйаарга баар чоптор оруннара буолар, кинилэр бары биир бэриллибит чоптон тэҥ ыраахха бааллар. Бу бэриллибит чоп сфера киинэ дэнэр.
Метал. Метал диэн материал, химия ууһуктарын бөлөҕө. Метал сүрүн саҥнара - чаҕылыманы уонна сылааһы ыытааһын, килбэйии, кумуктуйуу, охсуллуу. Бу саҥнар метал атомнарын уонна молекулаларын метал ситимиттэн тутулуктаахтар. Металлар көрүҥнэрэ - химия ууһуга (тимир), уһаарык (дьэбиннирбэт болот), молекула холбоһуга (политиазил). Физика быһаарыытынан, метал диэн тамты нуул температураҕа чаҕылыманы ыытар кыахтаах сэк. Үрдүк батталга элбэх ууһуктар уонна холбоһуктар метал буолаллар. Холобур, метал буолбатах йод 40-170 мыҥ төгүл атмосфера батталыгар сыыйа метал буолар. Төттөрүтүн, сорох метал дэнэр материаллар метал буолбатахтарга кубулуйуохтарын сөп. Холобур, натриум 2 мөлүйүөн төгүл атмосфера батталыгар метал буолбатахха кубулуйар. Химия периодтаах таабылыгар баар 118 ууһуктан 95 металлар. 6 ууһук металлоид бөлөҕөр киирэр. Металлоидтар химия тутуллара металлар уонна метал буолбатахтар икки ардыларыгар баар. Металлоид холобурдара - күһэл уонна сүрмэ. Астрофизикаҕа метал диэн сулус иһигэр баар гелийтан ыарахан химия ууһуктара буолаллар. Бу курдук сулус үөскэҕэр баар түөрт бастакы металлар - харыалык, азот, абалык, неон. Химияҕа бу ууһуктар метал буолбатахтар. Сулус үөскүүр кэмин тухары чэпчэки атомнары (үксэ уулук уонна гелий) ыарахан атомнарга уһааран кубулутар. Метал химия ууһуктара Сир хаҕын 25% буолаллар. Дьон металлары олох-дьаһах араас эйгэлэригэр киэҥник туһаналлар - тутуу, көлө, дьиэ тэриллэрэ, сэптэр. Күндү металлартан манньыат оҥороллор.
Кылаастааһын.
Металлар Сир хаҕын тутулугар.
Атын металлар холбоон өлүүлэрэ 2% тахсыбат.
Металлар алтык салааларыгар.
Алтык (индустрия) салааларыгар туттуллар металлары маннык бөлөхтөргө араараллар:
CityMD. CityMD (Сити МД) — чааһынай Нью Йорк куоратка баар түргэн көмө оҥорор сетевой балыыһалар, уопсайа 165 точкалаах Нью Йорк куоратка уонна Нью Дьэрси штатыгар. Харчыга көмө оҥорор эрээри, Fidelis Care уонна MetroPlus программаҕа кыттар дьоҥҥо босхо көмө оҥорор.
Citizens Financial Group. Citizens Financial Group ("Ситизенс Файнэншнл Групп") — АХШ биир улахан баана, үп харчы киинэ.
Cathay Bank. Cathay Bank — АХШ баана, кытай эмиграннара Америкаҕа төрүттээбит баана. Билиҥҥи кэмҥэ биир түргэнник капитализациата улаатар баан. 
Салалтата — Лос Анджелес (961 точка).
Улахан филиаллара — Нью Йорк (353 точка), Пекин (765 точка), Сеул (32 точка), Гонконг (639 точка), Шанхай (997 точка), араас куораттарга штат Мэриленд (1644 точка), Токио (6 точка), Тайвань (65 точка), Канаадаҕа (21 точка), Аустралиаҕа (22 точка), Мексикаҕа (1 точка).
M3GAN. M3GAN ("Мэган") — АХШ киинэтэ, 2023 сыллаахха Тохсунньу 6 күнүгэр Лос Анджелеска көстүбүтэ. 
Сүжета.
Робот кукла туһунан, сүрүннээн киһи курдук толкуйдуур буолбутун туһунан.
Universal Pictures үбүлээһининэн уһуллубут киинэ.
2023 сыл. 2023 сыл (MMXXIII) — Григориан халандаарынан баскыһыанньаҕа саҕаламмыт биһиги эрабыт 2023-с сыла, 3-с тыһыынча сыл уонна XXI үйэ 23-с сыла, 2020-с сыллар төрдүс сыллара.
Шафер Юрий Георгиевич. Шафер Юрий Георгиевич — Дьокуускайдааҕы Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун төрүттээбит физика-математика билимин дуоктара, ССРС билимҥэ уонна техникаҕа Государственнай бириэмийэтин лауреата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кытыылааҕа.
1909 сыллаахха тохсунньу 9 күнүгэр төрөөбүттэр.
Kaiser Permanente. Kaiser Permanente ("Кайзер Перманенте") — АХШ саамай бөдөҥ чааһынай балыыһата, сетевой балыыһа буолар. Уопсайа 953 балыыһалаах уонна 12 штаттарга үлэлиир, сүрүннээн үгүс точкалара Калифорнияҕа (Окленд) баар. 
Америка таһынан филиаллара Соҕуруу Кореяҕа, Мексикаҕа, Канаадаҕа, Германияҕа, Кытайга, Дьоппуон дойдуларга үлэлиир. 
Уопсайа Америкаҕа 22 мөллүйүөн клиеннардаах, сир шаарын үрдүнэн 31 мөллүйүөн. 
Kaiser Permanente сетевой балыыһалара харысхал систематынан үлэлииллэр, ол курдук Medicaid (Fidelis Care, EmblemHealth), Medical, Medicare, WellCare программа кыттыылаахтара босхо көрдөрүнэллэр уонна эмтэнэллэр. 
Тарифтара.
Босхо эмтэнэр уонна көрдөрүнэр программаҕа хабыллыбат буоллаххына, төлөбүрэ 2022 сыллаахха:
Kaiser Permanente Аан Дойдуга биир лидер дьону эмтииринэн уонна саамай кыра көрдөрүлээх дьон өлүүтүнэн. Премиум балыыһалар ахсааннарыгар киирэр.
Medical. MediCal (толорута Medicine of California Insurance), Калифорния штатын штат олохтоохторун босхо медицина өҥөтүнэн хааччыйар программата. Сүрүннээн сылга 50000$ кыра дохуодтаах буоллахха бу программаҕа хабыллаҕын.
Medicaid. Medicaid (сахалыы Медикейд) — АХШ босхо дьон медицинаны туһаннын диэн федеральнай программата, 2022 сыллаахха 43% Америкаҕа олохтооҕо босхо медицинаны туһаммыттар.
Medicaid программа хапсарга маннык ирдэбиллэр:
Medicaid нөҥүө провайдердар элбэхтэр, холобура Нью Йорк куорат уонна кини аттынааҕы штаттарга HealthFirst, Fidelis Care, EmblemHealth уонна да атыттар.
Америкаҕа чааһынай даҕаны (холобура Кайзер Перманенте) эбэтэр государственнай даҕаны балыыһалар бары Medicaid программа кыттыылаахтара буолаллар. 
Медикейд кыттыылаахтара абсолютно босхо буолар эмтэнэллэрэ.
Medicaid курдук WellCare, Medical, Medicare диэн туспа босхо медицина программалара бааллар.
Medicaid нөҥүө медицина эрэ үбүлэммэт. Дьадаҥыларга босхо ас уонна таҥас тарҕатааһын баар, ону таһынан босхо сибээс, холобура Safelink Mobile.
Кремний. Кремний диэн химия ууһуга, бэлиэтэ Si, атом нүөмэрэ 14. Кремний кытаанах, кэбирэх кристаллыҥы сэк, күөх-бороҥ килбэҥнээх. Металлоид уонна аҥар аһардааччы. Периодтаах таабыл 14 бөлөҕөр киирэр. Йенс Якоб Берцелиус 1823 сылга кремнийы аан-бастаан ыраас быһыытынан арааран таһааран дьүһүннээбитэ. Кремний оксидтара силикат диэн ааттаах анион кэргэнин үөскэтэллэр. Кремний ууллар температурата 1414 °C, оргуйар температурата 2355 °C. Кремний кудай куйаарыгар ахсыс ордук дэлэй ууһук буолар. Космос быылыгар, планетоидтарга, планеталарга араас быһыыларынан киэҥник тарҕаммыт. Сир хаҕа 90% силикат минералларыттан турар. Кремний Сир хаҕар абалык кэнниттэн иккис дэлэй ууһук буолар. Кремнийдаах материаллары экономика араас эйгэлэригэр туһаналлар: туой, кумах, таас, хайыр таас, керамика, фарфор, өстүөкүлэ. Карборунд курдук кремний холбоһуктарын чочуйар уонна бөҕөргөтөр компоненнар быһыытынан туһаналлар. Кремний силикон диэн биллэр синтетик полимердар олохторо буолар. Бүгүн аан дойду экономикатыгар кремний улахан сабыдыаллаах. Күүскэ ыраастаммыт ууһук кремнийы электроникаҕа туһаналлар. Смартфон уонна көмпүүтэр курдук аныгы технологиялаах тэриллэр транзистордара уонна чиптара бары кремнийтан тутулуктаахтар.
Химия бэлиэтэ. Химия бэлиэлэрэ химия ууһуктарын, функциялыыр бөлөхтөрүн уонна холбоһуктарын бэлиэтииргэ туттуллаллар. Ууһук латыын алпабыытын биир-икки бичигинэн бэлиэтэнэр, бастакы бичигэ улахантан суруллар.
Victory Clinic. Victory Clinic — Саха Сирин саамай бөдөҥ чааһынай медицинскай клиниката, улахан сетевой балыыһалар хас даҕаны. 
Саайта https://www.victory-clinic.ru/
Сахамедстрах. Сахамедстрах () — Саха Сирин саамай бөдөҥ доруобуйа харысхал сфератыгар үлэлиир тэрилтэ. 
Саайта https://sakhamedstrakh.ru/
Blumhouse Productions. Blumhouse Productions — Америка киинэ уонна мультик уһулар тэрилтэтэ, 2000 сыллаахха төрүттэммит тэрилтэтэ. Тэрилтэ сүрүннээн кыра бүджеттээх киинэлэри устарынан биллэр, онтуктара элбэх харчыны оҥорорунан биллэр.
Atomic Monster Productions. Atomic Monster Productions — Америка абааһылаах киинэлэри уонна фэнтези киинэлэри устар тэрилтэтэ, 2014 сыллаахха төрүттэммит.
Салалтата — Лос Андьелес, АХШ.
Medicare. Medicare (сахалыы "Медикер") — АХШ федеральнай программата, +65 саастаах дьон босхо медицинаны уонна босхо көмө көрүү истии тугунн хааччыйар программа.
Medicaid ханнык эрэ өттүнэн майгынныыр.
Ола оройуона. Ола оройуона (О́льский райо́н) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын биир оройуона. Киинэ Ола хото типтээх бөһүөлэк.
1926 сыл тохсунньу 4 күнүгэр тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 8601 (2021).
Армань. Армань диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Армань өрүс тамаҕар турар. 1717 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 821 (2021). Олаттан ырааҕа 54 км.
Балаганное. Балаганное (сахалыы Балаҕаннаах) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Тауй өрүс тамаҕар турар. 1920 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 187 (2021).
Гадля. Гадля диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1893 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 395 (2021). Ола өрүс алыныгар уҥа кытылыгар баар. Олаттан ырааҕа 9 км, Магадантан 44 км.
Клёпка. Клёпка диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 472 (2021). Ола өрүс кытылыгар баар. Магадантан ырааҕа 54 км.
Толоон (Магадаан уобалаһа). Толоон (Талон) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 210 (2021).
Тауйск. Тауйск диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1653 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 319 (2021). Олаттан ырааҕа 150 км, Магадантан 103 км.
Ола. Ола диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын хото типтээх бөһүөлэгэ. Ола оройуонун киинэ уонна ордук улахан олохтоох оруна. Дьонун ахсаана 5704 (2021). 1716 сылга тэриллибитэ. Магадантан 33 км илин баар. Лаамы байҕал Тауй хомотун кытылыгар Ола өрүс тамаҕар баар.
Ямск. Ямск диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1739 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 111 (2021).
Лаамы байҕал Переволочнай хомотун кытылыттан чугас Дьааҥы өрүс тамаҕар турар.
Тахтоямск. Тахтоямск диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1739 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 201 (2021). Эбээннэр уонна нууччалар олороллор.
Тахтоямск сэлиэнньэ Ола оройуонун хотугулуу-илинигэр, Лаамы байҕал Шелихов хомотун кытылыгар, Тахтояма өрүс тамаҕыттан 5 км соҕуруулуу-арҕаа баар.
Яна (Ола оройуона). Яна диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 56 (2021). Лаамы байҕал Амахтон хомотун кытылыгар Дьааҥы уонна Устьевая өрүстэр тамахтарын аттыгар баар. Олаттан ырааҕа 109 км, Магадантан 82 км.
Радужный (Магадаан уобалаһа). Радужный диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Армань бөһүөлэктэн 3,5 км хоту, Магадантан 40 км арҕаа баар. Дьонун ахсаана 96 (2021).
Янский. Янский диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Олаттан ырааҕа 100 км, Магадантан 73 км. Дьонун ахсаана 29 (2021).
Хото типтээх бөһүөлэк. Хото типтээх бөһүөлэк (, кылгатан ПГТ) диэн олохтоох орун биир көрүҥэ. Сүрүннээн Арассыыйаҕа уонна урукку СССР дойдуларыгар тарҕаммыт. Хото типтээх бөһүөлэк олохтоохторун ахсаанынан хото уонна ыал икки ардыларыгар баар.
Гуам. Гуам (, ) — Чуумпу океаҥҥа баар арыы, АХШ бас билиитигэр киирэр туспа көҥүл дойду, Америка корпоративнай сиригэр холбоммот.
Уһаарык. Уһаарык диэн химия ууһуктарын булкааһа. Булкааска киирэр ууһуктар барылара эбэтэр сорохторо металлар. Уһаарыктар ыраас металлардааҕар ордуктара диэн быдан бөҕөлөр, дьэбиҥҥэ тулуйумтуолар, чэпчэки сыаналаахтар. Араас металлар үчүгэй өттүлэрин холбоон тупсараллар диэххэ сөп. Уһаарыктар биир сүрүн тутуу материаллара буолаллар. Тимир уонна алюминий уһаарыктара ордук суолталаахтар. Техникаҕа 5000 тахса уһаарык туттуллар.
Алтыкка туттуллар уһаарыктар.
Уһаарыктары анабылларынан манныктарга араараллар: тутуу уһаарыктара, сэп уһаарыктара, анал уһаарыктар.
Тутуу уһаарыктара:
Анал саҥнардаах тутуу уһаарыктара:
Моой тирэхтэри кутар уһаарыктар:
Кээмэйдиир уонна сылытар тэриллэр уһаарыктара:
Быһар сэптэри оҥорорго туһаныллар уһаарыктар:
Металлоид. Металлоид диэн химия ууһуга. Металлоидтар химия саҥнарынан металлар уонна метал буолбатахтар икки ардыларынан буолаллар. Металлоид диэн тугуй уонна ханнык ууһуктар металлоид буолалларын туһунан биир кэлим быһаарыы суох. Ол эрээри химия литературатыгар металлоид термин син биир туттуллар. Бу алта ууһугу металлоид быһыытынан үксүн билинэллэр - бор, кремний, германиум, күһэл, сүрмэ, теллур. Бу биэс ууһугу металлоид быһыытынан ардыгар билинэллэр - харыалык, алюминий, селен, полониум, астат.
Тэгил металлоид металлыҥы көстүүлээх, ол эрэн кэбирэх, чаҕылыманы үчүгэйдик аһарар. Металлоид химиятынан метал буолбатахтар курдук майгылаах. Металлардыын буккуһан уһаарык буолуон сөп. Металлоидтар химия уонна физика саҥнара төрүкү ортокулар. Металлоидтар тутул буоларга аһара кэбирэхтэр. Металлоидтары уонна кинилэр холбоhуктарын бу эйгэлэргэ туһаналлар - уһаарыктар, биология агеннара, катализ, антипирен, өстүөкүлэ, оптика хараана, оптоэлектроника, пиротехника, аҥар аһарааччылар, электроника.
Аар Айыы Итэҕэлэ. ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ.
Саха норуотун историятыгар көмус бууккубанан суруллар улахан ситиһии олугун уурбут киһинэн билиҥҥи кэм Айыы Ойууна Владимир Алексеевич Кондаков буолар. Дьэ, кырдьык, бу улуу Kиһи сүдү үлэтинэн ситиһилиннэ!
Дьокуускай куораттааҕы Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2011 сыл ахсынньы 16 күнүгэр,
Сунтаардааҕы Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2012 сыл тохсунньу 13 күнүгэр,
Хатыҥ Сыһыы. Ньурба. Aap Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2О12 сыл бэсыйын 20 кунугэр тэриллибиттэрэ.
Саха Республикатын Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2014 сыл муус устар ый 17 күнүгэр Россия Федерациятын Саха Сиринээҕи юстиция министерствотынан бигэргэммитэ. Онон caxa итэҕэлэ — Aap Айыы итэҕэлэ 1696 сыллаахха бобуллан баран иккистээн норуотугар төнуннэ.
Владимир Алексеевич Аар Айыы итэҕэлин сүрүн төрүтүн, философиятын, историятын 6 чаастаах «Aap Айыы итэҕэлэ» диэн сурун үлэтигэр түмэн сурукка киллэрбитэ.
Хайа баҕарар итэҕэлгэ баарын курдук саха итэҕэлин Аар Айыы итэҕэлин Tyhyнaн сүрүн суруйуута тумуллэн 532 страницалаах «Аар Айыы итэҕэлэ» диэн кинигэ бэчээттэммитэ.
Манна итэҕэл бары каноннара:
«Аар Айыыларга айан» духуобунай поэма.
Сахалар онон Үрдүк Таҥараны Үрүҥ Aap Тойону сахалыы уруйдуур—айхаллыыр музыкалаахпыт.
Аар Айыы итэҕэлин Алгысчыта анатыылаах идэ.
Бу барыта Улуу Айыы ойууна Владимир Алексеевич Кондаков сүдү үлэтэ.
Саха омук саргыта сайдар суола—ииһэ:
Биир итэҕэл, 
Ийэ тыл аба-хомуһуна,
Үтүө сиэр—туом,
биир эйгэ,
биир туһаайыы
биир өй-санаа,
биир сомоҕо туохха да кыайтарбат кэтит кэскиллээх биир куттаах—сүрдээхи омук.
Конфедералистар. Конфедералистар () — Павел Ксенофонтов салайан сылдьар партията этэ. Саха Сирин стаатуһун союһунай өрөспүүбүлүкэҕэ диэри үрдэтэ сатаабыттара. 1927–1928 сыллардаахха Конфедералистар өрө туруулара () буолар. 300 тахса киһи кыттыбыта.
Бииринньик. Бииринньик (бэнидиэнник) диэн чук биир хонуга. Өрөбүл уонна иккинньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун бастакы күнэ. Христиан халандаарынан чук иккис күнэ. 
Былыргы аата Ый хонуга.
Иккинньик. Иккинньик (оптуорунньук) диэн чук биир хонуга. Бииринньик уонна үһүнньүк икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун иккис күнэ. Христиан халандаарынан чук үһүс күнэ.
Былыргы аата Уот хонуга. Хатааһын чолбон одону кытта ситимнээх.
Үһүнньүк. Үһүнньүк (сэрэдэ) диэн чук биир хонуга. Иккинньик уонна төрдүнньүк икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун үһүс күнэ. Христиан халандаарынан чук төрдүс күнэ.
Былыргы аата Уу хонуга. Мэндэҥэ одону кытта ситимнээх.
Төрдүнньүк. Төрдүнньүк (чэппиэр) диэн чук биир хонуга. Үһүнньүк уонна бэһинньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун төрдүс күнэ. Христиан халандаарынан чук бэһис күнэ.
Былыргы аата Мас хонуга. Сэндэли одону кытта ситимнээх.
Бэһинньик. Бэһинньик (бээтинсэ) диэн чук биир хонуга. Төрдүнньүк уонна быыһык икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун бэһис күнэ. Христиан халандаарынан чук алтыс күнэ.
Былыргы аата Тимир хонуга. Дьэллэҥэ одону кытта ситимнээх.
Быыһык. Быыһык (субуота) диэн чук биир хонуга. Бэһинньик уонна өрөбүл икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун алтыс күнэ. Христиан халандаарынан чук сэттис күнэ.
Былыргы аата Буор хонуга. Буор сулус одону кытта ситимнээх.
Өрөбүл. Өрөбүл (баскыһыанньа) диэн чук биир хонуга. Быыһык уонна бииринньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун сэттис күнэ. Үгүс дойдуларга сынньалаҥ күн. Христиан халандаарынан чук бастакы күнэ.
Былыргы аата Күн хонуга.
Мыҥ сыл. Мыҥ сыл (мыҥылык, тыһыынча сыл, миллениум) диэн кэм кээмэйэ. 1000 сылга эбэтэр 10 үйэҕэ тэҥнээх.
Жэрдь (Десна түһэр). Жэрдь () диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 21 км, тардыытын иэнэ 121 км². Десна (Соҕуруу Буг) түһэр.
Cathay Pacific. Cathay Pacific — Гонконг флагман көтөр ааллары көтүтэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Swire Group конгломератка киирэр.
Swire Group. Swire Group — Улуу Британия уонна Кытай конгломерат тэрилтэтэ, Кытайга, Улуу Британияҕа, Америкаҕа үрдүк капиталлаах активтары бас билэр. Кини бас билиитигэр — Гонконг бастыҥ авиахампаанньата Cathay Pacific.
Кобыльня (өрүс). Кобыльня () — диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 24 км, тардыытын иэнэ 308 км². Десна түһэр (бассейна Соҕуруу Буурҕа). 
Салаалар: Хомушня.
Коммунарка (өлөрөр сир). Коммунарка — XX үйэ 30-40-с сылларыгар ССРС НКВД-тын уорганнара үрдүкү миэрэҕэ бириигибэрдэммит дьону өлөрөр сирдэрэ, аныгы Москуба куорат Саҥа Москуба уокуругун Сосенское сэлиэнньэтигэр баар. Манна политбюро чилиэннэрэ Н. Бухарин, А. Рыков, Ленини харабылын начаалынньыга А. Беленькай, Джержинскэй солбуйааччыта Я. Петерс, суруйааччы Б. Пильняк, суруналыыс С. Эфрон (Марина Цветаева кэргэнэ), элбэх байыаннайдар, аҕабыыттар ытыллыбыттара, олор истэригэр, ааттара туоһуламмытынан 8 Саха сиригэр төрөөбүт дьон бааллара: салайааччылар Аммосов М.К., Барахов И.Н., Гаврилов К.О., Донской-II С.Н., Шараборин Х.П., учуонай Ксенофонтов Г. В., Бокий-Москвина С. А., Терновская Е.П. Эмиэ манна Германия, Латвия, Румыния, Франция, Турция, Финляндия уо.д.а. 11 дойду хомуньуустара ытыллыбыттара, 1941 сыллаахха Монголия бырабыыталыстыбата бүттүүнүн кэриэтэ ытыллыбыта.
1937 сыллаахха диэри бу сир ОГПУ (кэлин НКВД) бэрэстээтэлэ Генрих Ягода даачата (сайылыга) этэ. 1937 сыл балаҕан ыйын 2 күнүттэн ытан өлөрөр полигоҥҥа кубулуйбута. 1993 с. Куттал суох буолуутун министиэристибэтэ бэчээттээбитинэн бу полигоҥҥа 10-тан 11,4 тыһыынчаҕа диэри киһи ытыллыбыта уонна көмүллүбүтэ.
Билигин бу анал эбийиэк мемориальнай кылабыыһа буолан турар. 2002 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр СӨ бэрэсидьиэнин уурааҕынан Саха сирин аатыттан мэҥэ бэлиэ туруоруллубута.
Ысхаак. Ысхаак () диэн Ыһыраайыл иккис аҕа баһылыга. Абыраам уонна Саара уола. Дьаакып уонна Ысаап аҕата. 180 сыл олорбут үһү. Абыраам итэҕэллэригэр алыс ытыктанар киhи.
Саара. Саара () диэн Биибилийэҕэ ахтыллар хатын ийэ. Абыраам аҕатынан балыһа уонна ойоҕо. Ысхаак ийэтэ. Абыраам итэҕэллэрин биир сүрүн ытыктанар киһитэ.
Ребекка. Ребекка () диэн Биибилийэҕэ ахтыллар биир хатын ийэ. Ысхаак ойоҕо. Ысаап уонна Дьаакып игирэ уолаттар ийэлэрэ.