mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Чекановскай Александр Лаврентьевич. Чекановскай А.Л. 1833 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр төрөөбүт, нуучча геолога, палеонтолог, Сибиири чинчийээччи.
Быраас дипломун Киевтааҕы университекка үөрэнэн ылбыт, онтон айылҕаны үөрэтэр салааҕа (естественное отделение) Тарту университетыгар киирбит. 1863-1864 сыллардааҕы Поляктар бастаанньаларыгар кыттыытын иһин тутуллар, хаайыыттан күрээһинин иһин 6 сылга Сибиир хаатыргаҕа ыытыллар. Сатыы Киевтан Тобольскайга баран иһэн энтомолгическэй коллекцияны хомуйар. Братскай остуруогар кинини Ф. Шмидт булан Иркутскайга Арассыыйа географиятын уопсастыбатые Сиббирдээҕи салаатыгар үлэҕэ көһөрөр. Манна үлэлиир кэмигэр Чекановскай геологияҕа сыһыаннаах чиничийиилэри ыытар - Иркутскай губерния соҕуруу өттүн чинчийэр, Байкаал таһыгар Приморскай хребеты уонна Онот үрдэлин туһунан суруйар.
1873-1875 сс. Аллараа Тунгуска таһын үөрэтэр, бу сир туһунан бастакыннан дьиҥнээх геология сибидиэнньэлэрин хомуйар. Өлөөн өрүһү, Өлүөнэ аллараа сүүрээнин уонна кинилэр ыккардыларынааҕы хайаны суруйар. Экспедиция сүрүн түмүгэ - Орто Сибиирдээҕи хаптал хайаны арыйыы уонна Аллараа Тунгусканы 1,9 тыһ. км тухары ойуулааһын. Бу өрүскэ Чекановскай таас чоҕу уонна графиты булар. Чекановскай сылдьыбыт сирин уопсай уһуна 27 тыһ. км буолбут. Кини оҥорбут сүүс биэрэстэ масштаабтаах каарталара (Өлүөнэ, Өлөөн, Аллараа Тунгуска өрүстэр) өр сылларга Орто Сибииргэ соҕотох этилэр. 
1875 с. амнистияламмыта. Петербурга бэйэтин географияҕа, геологияҕа уонна палеонтологияҕа хомуйбут матырыйаалларын ырыппыта. Ботаникаҕа уонна зоологияҕа хомуурдара хас да учуонай үлэлэригэр ырытыллыбыттара. Чекановскай аатынан Өлүөнэ уонна Өлөөн өрүстэр ыккардыларынааҕы хайа (кряж) уонна сорох хостонор үүнээйилэр ааттаммыттара.
Өлбүт сыла - 1876.
Чооруос. Чооруос (, ) — Саха сиригэр кытсытыыр бороҥ өҥнөөх төбөтүгэр кыһыллаах саха фольклоругар элбэхтик ахтыллар кыра чыычаах. Чооруостар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ үөскүүр, туундара сорох сирдэригэр эрэ көстүбэт. Олохтоох көтөр, ол аата кыстыкка соҕуруу барбат. Ол гынан баран сороҕор элбэх буолан көһөр түгэннэрэ көстөр. Сайын сүнньүнэн үөннэринэн, кыһын мас сыатынан аһылыктанар.
Өссө маны көр.
Хаар чооруоһа
Чубуку. Чубуку ("Ovis nivicola") - ыыраахтаах туйахтаах хой бииһин ууһугар киирэр кыыл.
Атыырын ыйааһына 140 киилэҕэ тиийэр, тыһыта кыра.
Арассыыйаҕа баар чубукулары 4 көрүҥҥэ араараллар: камчатка, охотскай, саха уонна норильскай чубукулара.
Чуваш тыла. Чуваш тыла ("Чăваш чĕлхи") диэн түүр тылларын бөлөҕөр киирэр тыл. Бу тылынан барыта 1.3 млн кэриэтэ киhи кэпсэтэр. Чуваш омук тыла. Чуваш Республикатын ил тыла.
Чуваштар. Чуваштар (Чуваштыы: "Чăвашсем") диэн түүр омуга. Чуваш тылынан кэпсэтэр. Улахан сороҕо Чуваш Республикатыгар олорор. 
Ахсааннара.
Арассыыйаҕа 1 637 200 чуваш олорор (2002 сыллаҕы Бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн); онтон 889 268 киһи Чувашияҕа (олохтоохторун 67,69 бырыһыана). Атыттар: 126 500 Татарстааҥҥа (7,7 % кэриҥэ), 117 300 Башкортостааҥҥа (7,1 % курдук), 101 400 Самаара уобалаһыгар (6,2 %), 111 300 в Ульяновскай уобаласка (6,8 %), уонна Москубаҕа, Тюмень, Ростов, Волгоград, Кемерово, Оренбург, Москва уобалаһыгар, Красноярскай кыраайга, Казахстааҥҥа уонна Украинаҕа бааллар.
Чуваштар Саха сиригэр.
Чуваштар икки бөлөххө арахсаллар:
Сороҕор хонуу чувааштара (анат енчи) диэн туспа бөлөҕү араараллар — Чувашия киин уонна соҕуруулуу-арҕаа өттө.
Чулым (өрүс).  
Чулым - Сибиир өрүһэ, Обь өрүс уҥа салаата.
Уһуна 1799 км, бассейна иэнэ 134 тыс. км². Сыллааҕы стога: 785 м³/c, 24,8 км³/год.
Үрүҥ Июс уонна Хара Июс өрүстэр холбоспуттарыттан үөскүүр, Красноярскай кыраай уонна Томскай уобалас сирдэринэн ааһар.
Өрүс үрдүгэр Назарово, Ачинск, Асино куораттар тураллар.
Орто уонна алын өттүгэр чулым омуктар — аҕыйах ахсааннаах түүр омуктара — олороллор.
Чулым омуктар. Чулым омуктар (томские карагасы, чулымские люди, чулым татаардара, чулым түүрдэрэ, чулым хакаастара) — аҕыйах ахсааннаах түүр тыллаах омук, ахсааннара 656 киһи (2002). Ааттара Чулым өрүс аатыттан тахсар. чулым тылынан саҥараллар. Православиены ылыммыттар, ол гынан баран билигин да былыргы итэҕэллэрин сорохтор тутуһаллар быһыылаах. Тыа чулыымнарын сүрүн дьарыга — земледелие уонна ынах сүөһү иитии.
Чулымнар омук быһыытынан XVII—XVIII үйэлэргэ баар буолбут курдуктар. Ону Сибиир ханствота урусхалланыытын кытта сибээстииллэр. Онтон илин диэки күрээбит телеуттар уонна Енисей кыргыыстара аҕыйах ахсааннаах селькуптары уонна кеттары кытта холбоспуттар дииллэр. Кэлин хакаастар уонна нууччалар сабардаабыт курдуктар.
Чулыымнар улахан аҥаардара Томскай уобалас Тегульдетскэй оройуонугар уонна Красноярскай кыраай Тюхтетскай оройуонугар олороллор (Пасечное уонна Чиндат сэлиэнньэлэр).
Тыл.
Чулым тыла түүр салаатын уйгуур тылларыгар киирэр. В Тегульдетском районе коренное население говорило на среднечулымском диалекте, в котором выделялось два говора — "тутальский" и "мелетский". Чулым тыла суруга-бичигэ суох, оскуолаҕа хаһан да үөрэтиллибэтэх.
Чыҥыс Хаан көмүллүбүт Ытык сирэ. Чыҥыс Хаан 65 сааhыгар, аттан дэлби түспүтүн уйуммакка 1227 сылга бэс ыйын 12 күнүгэр, тангуттар судаарыстыбалара Си Ся утары поход кэмигэр анараа дойдуга аттаммыта. Бэйэтин тиhэх этиитинэн, кини уҤуоҕа Хэнтий хайатыгар аҕалыллан, төрөөбүт-үөскээбит Бурхан-Халдун хайатын тэллэҕэр көмүллүбүт. Эдэр сылдьан манна кини элбэхтэ баай аймахтарыттан тайджиуттартан уонна меркиттартан быыhанан элбэхтэ саспыт, куоппут сирэ.
XVII үйэҕэ Тибет уонна Монголия ламаистара Чингисхан көмүллүбүт сиринэн Ордоска баар Ихи-Эджен-Хоро (Хоро ыраахтааҕыта диэн) диэн сири биллэрбиттэр. Нуучча айанньыта Потанин манна Чингисхан ытык уӨуоҕун көрдүм диэн суруйбута, бу сири көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ураанхай бииhин гвардеецтара харабыллыыллара үhү. Сылга биир күҥҥэ ытык сылгыны сиэртибэлииллэрэ үhү, онтон былыр дьону кытта сиэртибэлииллэр эбит. 1939 сыллаахха, Чан Кайши уурааҕынан, японецтартан күрэтэн бу ытык маллары Тибекка биир манастыырга көhөрбүттэр. Онтон кэлин Ордоска төнүннэрбиттэр. Кытайдар этиилэринэн өссө 1950 сыллаахха Чингисхан уҥуоҕа Цинхай провинцияҕа булуллан, мавзолей тутуллубут үhү. Ол эрээри доктор этэринэн, бу Чингисхан уҥуоҕа буолуон сатаммат. Кытай бэйэтин инник Чингисханы арбаан, Улуу Кытай норуотун киhитэ этэ дии сатыыр.
Марко Поло суруйбутунан, Чингисхан көмүллүбүт сирэ Алтай буолар эбит. Улуу ханнары онно көмө илдьэ иhэн, суолларыгар көрсүбүт дьоннорун барытын анараа дойдуга тойоҥҥо сулууспалыы бар диэн өлөрөн иhэллэр эбит. Эмиэ бу үйэҕэ киирэн баран, Пекинтан Чингисхан көмүллүбүт сирин буллубут диэн иhитиннэрии баар буола сылдьыбыта. Синьцзянь провинциятыгар (Уйгурия) монгол-китай кыраныыссатын икки ардыгар, Алтай хайатын тэллэҕэр көhүннэ диэн буолбута. Кытай ученайдара Чингисхан уҥуоҕа бу сир диэки сытар буолуон сөп диэн ыйаллар. Кырдьык кини армията бу сирдэринэн сүгүн кыаттарбатах меркиттары эккирэтэн элбэхтэ айаннаабыта. Чингисхан туохтан өлбүтүн туhунан хас эмэ версия баар. Дьиикэй аттары күрэтэ сылдьан, ата эмискэ туохтан эрэ соhуйан туора ыстаммытыгар, бырахтаран онтон мөлтөөн Орто дойдуттан арахсыбыт. Марко Поло суруйарынан, охтон бааhыран өлбүт, монгол номоҕунан уола Джучи кистэлэҥ өлөрүөхсүттэри ыыппыт буолуон сөп. Плано Карпини суруйарынан үөhээ халлаантан чаҕылҕан түhэн Улуу сирдьити илдьэ барбыт. Онтон монгол номоҕунан, тангут ханшата, кырасаабысса Күрбэлдьин-хотун түүн тииhинэн хабарҕатын быhа ытыран бааhырдыбыт, онтон хаана баран өлбүт. Оннук тангут кыыhа имири кыргыллыбыт норуотун иhин ситиспит.
Ыам ыйа. Ыам ыйа - сааскы ый, 5 ый.
Ыам ыйа — сааскы тиһэх ый. Айылҕа бүтүннүүтэ, көтөрдүүн-сүүрэрдиин, оттуун-мастыын барыта тиллэр, сэргэхсийэр. Үрэхтэр, өрүстэр быйаҥнаах ууларынан сири-дойдуну угуттууллар. Мутукча тыллар, ойуур иһэ минньигэс сытынан туолар. Хал-дьаайыга ньургуһун тахсар. Хонууга, ойуурга, күндү күөмэйдээх чыычаах эгэлгэтэ ырыатын тардар, күн сирин көҥүлүгэр көөчөөн көрүн түһэрэр, сааскы оонньуутун оонньуур.
Ыам ыйа — үөскүүр-төрүүр кэм. Көтөр бары кэриэтэ уйатын оҥостор, сымыыт баттыыр түбүккэ түһэр. Кыыллар оҕолорун бүөбэйдииллэр. Күн-дьыл сайыҥҥылыы итийэр, күөл мууһа сайар, ый бүтүүтүгэр балык ыары күөл кытыытыгар тахсар.
Бу кэмҥэ саха киһитин үлэтин-хамнаһын үгэнэ. Сүөһүлэр мэччирэҥҥэ тахсаллар. Мутукча тыллыытыттан көрөн сааскы ыһыы саҕаланар. Бурдук ыһаллар, ойуур көҕөрдөҕүнэ хортуоппуй олордоллор.
Ыам ыйын күнүн-дьылын билгэтэ.
Тыаллаах саас сайынын ардахтаах буолар.
Хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэҕинэ — ардах-таах сайын.
Саас ооҕуй ситимэ элбэхтик көттөҕүнэ — кураан сайын.
Тымныы сайыҥҥа көтөр уйатын саас тиит күннээх өттүгэр, оттон ичигэс сайыҥҥа күлүк өттүгэр туттар.
Уһун курааҥҥа көтөрдөр уйаларын саас уу чугаһыгар тутталлар.
Ыам ыйын 6-с күнүгэр тымҥыы буоллаҕына, сүөһү өссө икки нэдиэлэ кыһыҥҥылыы аһыыр.
Түөлбэ тылыгар.
бииринньик;
сымыыт ыйа;
сынньалаҥ ыйа;
тиргэ ыйа;
тугут төрүүр ыйа;
хаас кэлэр ыйа.
Эбээн-Бытантай улууһа. Эбээн-Бытантай улууһа — кыра уонна саамай эдэр историялаах улуус, кэлин, перестройка кэмигэр тэриллибитэ. Саха сирин улууһа. Киинэ — Баатаҕай-Алыыта.
Элиэ. Элиэ (, ) — күрэҥ дьүһүннээх тыҥырахтаах көтөр.
Уһуна 70 см тиийэр. Кутуруга үс муннуктуу кэтириир, кытыы куорсуннара уһун буоланнар ортото оҥойон көстөр.
Элбэхтик тарҕаммыт көрүҥ. Эуразияҕа, Африкаҕа уонна Аустралияҕа баар.
Тыл туттуллуута.
Өс хоһоонноро.
Элийбити "элиэ" сиир, быралыйбыты бырдах сиир.
Эһэ. Эһэ () — сиэмэх улахан кыыл. Тугу баҕарар сиир, маска ыттары, ууга устары сатыыр, түргэнник сүүрэр, кылгас кэмҥэ кэлин атахтарыгар турар уонна оннук хаамар кыахтаах улахан кыыл. Кылгас кутуруктаах, хойуу түүлээх буолар, үчүгэйдик сытырҕалыыр уонна кулгааҕынан истэр. Эһэлэр киэһэ уонна сарсыарда бултуулларын сөбүлүүллэр. Киһиттэн куттанар гынан баран, сороҕор сэрэхтээх буолуон сөп. Айылҕаҕа өстөөхтөрө суох.
Араас көрүҥнэрэ аан дойдуга барытыгар тарҕаммыттар.
Эһэ ааттара.
Анаҕас - эһэ оҕото. Таппы - эһэ тириитэ. Олгуйдаах эһэ - арҕах хастыбакка, маһы чохчолоон, онно уйа оҥостон кытсыыр эһэ. Наргыча - эһэ быйылгы оҕото.
Яковлев Василий Андреевич. Василий Андреевич Яковлев Амма Өннүөһүгэр төрөөбүт, бэйэтин кылгас үйэтигэр үрдүк үөрэх сыпчаалын ылбыт киһинэн буолар. Кини Парижка үөрэҕин бүтэрэн баран Санкт-Петербург куоракка үлэтин саҕалаабыт. Саҥа үлэлээн иһэн сэллик ыарыыга ылларан Ялтаҕа эмтэнэ сытан 1907 сыллаахха өлөн, онно көмүллүбүт.
Якутский голос (хаһыат). "Якутский голос" хаһыаты Трудовой союз федералистов Киин кэмитиэтэ 1917 сыл сэтинньиттэн 1919 сыллаахха дылы таһаарбыт.
Бастакы нүөмэрэ 1917 сыллаахха эргэ истиилинэн сэтинньи 7 күнүгэр (билиҥҥи истиилинэн сэтинньи 20 күнэ) тахсыбыт. Барыта 6 нүөмэр тахсыбыт: 1917 - 1, 1918 сыллаахха - 1-4 (сэтинньи 3 күнүттэн ахсынньы 22 күнүгэр дылы), уонна 1919 сыллааха - 1 нүөмэр.
Бастакы эрэдээктэр Широких А.Д., иккис - 1918 сылтан - Шадрин М.И.)
Ямщиков Савва Васильевич. Ямщиков Савва Васильевич (дьиҥнээх аата "Савелий") — биллиилээх нуучча реставратора.
Арассыыйа искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига («Арассыыйа энциклопедията» салаа), үрдүк категориялаах художник-реставратор, искусствовед, историк, суруйааччы, Бутүн Арссыыйатааҕы история уонна култуура памятниктарын араҥаччылыыр уопсастыба президиумун чилиэнэ, Арассыыйа реставраатордарын Ассоциациятын бэрэстээтэлэ, Арассыыйа Аан дойдутааҕы култуураҕа Пуондатын вице-президена, култуура сыаннастарын төннөрүүгэ хамыыһыйа чилиэнэ, Сэбиэскэй култуура пуондатын коллекционердарын Кулуубун бэрэстээтэлэ, "Николай Васильевич Гоголь пуондатын" бырабылыанньатын бэрэстээтэлэ. 
Хомсомуол бириэмийэтин лауреата, Святой кинээс Московскай Даниил уордьанынан уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьанынан наҕараадаламмыт. Арассыыйа художествотын Академиятын мэтээлин реставратордартан бастакыннан ылбыт киһи. "Үлэ Дьоруойа" диэн "Труд" хаһыат званиетын 2007 сыллааҕы лауреата.
1938 сыллаахха алтынньы 8 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт. МГУ историяҕа факультетын искусствоведческэй салаатын бүтэрбит. Псков куоракка 2009 с. от ыйын 19 күнүгэр ыалдьан өлбүт.
Ополовников Александр Викторович табаарыһа.
Аарах. Аарах диэн тума гынар ыаммыт эбэтэр кыыймыт үүт эбэтэр быырпахха кутар чөчөгөй. Иккис суолтата — чөчөгөйдөөх кымыс.
Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар монгуол "айираҕ", ол аата "кымыс" диэн тылыгар атылыы туппуттар.
Бу тылтан "аарахтаа" диэн туохтуур уонна аарахтаах диэн даҕааһын үөскүүллэр.
Өксөкүлээх Өлөксөй суруйан хаалларбыта баар:
&lt;poem&gt;Арыы үрдүгэр 
Аараҕы дагдатыма,
Үчүгэй үрдүгэр 
Мөкүнү көбүтүмэ,
Кырдьык үрдугэр
Сымыйаны ытыарыма.&lt;/poem&gt;
Аҕараан. Аҕараан диэн буспут балык булкаастаах тар. Саха былыргы аһа.
1. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар туркмен "агаран", ол аата "тэбиэн үүтүн чөчөгөйө" диэн тылыгар атылыы туппуттар.
Быһаарыылар.
2. Түөлбэ тылыгар хотугу улуустарга кииринньэҥ аҕаны, маачаха аҕаны ааттыыллар
Бутугас. Бутугас — ууга, үүккэ балыгы, бэс субатын эбэтэр күөл аһын былаан уонна тардаан хойуннара түһэн оҥорбут ас. Ууга, сиҥэҕэ, үүккэ эбэтэр сүөгэй уутугар сэлиэйдээн, кииһилэ, унньуула эбэтэр үөрэ ото эбэн оҥоһуллар утах. Бурдук, курууппа сэлиэйдээх миин (балык бутугас, собо бутугас).
Иккис суолтата — даҕааһын аат курдук туттуллар, бэрээдэгэ суох, сааһа ыһыллыбыт, буккуллубут диэн суолтаҕа (булкуйа саҥарар бутугас соҕус киһи). Бу икки тылтан бутугастаа диэн туохтуур тахсыбыт: бастакы суолтата — бутугаһы оҥор, иккис суолтата — бутуй, булкуй.
Быырпах. Быыппах (эбэтэр быырпах) — ынах үүтүттэн оҥоһуллубут кымыс. Сахаларга ынах үүтэ биэ үүтүнээҕэр дэлэгэй буолан бу утах ордук тарҕаммыт. Чинчийээччилэр суруйан хаалларбыттарыттан сылыктаатахха былыргы дьадаҥы сахалар бу көөнньүбүт утаҕы сайыҥҥы оттуур кэмҥэ сүрүн ас гыналлар эбит. Ол саҕана идэһэ суох кэмэ, үүнээйи аһа ситэ илик, булт-алт да күһүҥҥүгэ тэҥнээтэххэ кырыымчык соҕус.
Өссө маны көр.
Ымдаан
Дьуухала. Дьуукала эбэтэр дьуухала (юкола) — салгыҥҥа хатаран, буруоҕа ыһааран хаһааска уурар бөдөҥ балык. Уһаты хайытан, уҥуоҕун ылҕаан баран этин туора кэрдиистии быһаллар. Бу аһы ордук хотугу улуустарга астыыллар.
Кымыс. Кымыс диэн биэ үүтүн көөнньөрөн оҥоһуллубут утах. Кымыс көс культуралаах омуктар (сахалар, башкорттар, казахтар, кыргызтар, монголлар) төрүт утахтара буолар.
Саамал кымыс — саҥа көөнньөрүллүбүт ньулуун кымыс.
Кыдьымахтаах кымыс — уулбут арыы кутуллубут кымыһа.
Састааба уонна уратыта.
Көөнньөрүллүбүт кымыска белок иҥэримтиэ буолар, үүт саахара - үүт кислотатыгар, этиловай испииргэ уонна араас ароматическай эттиктэргэ кубулуйар, Ол иһин иҥэмтэлээх буолан тахсар, амтана уонна сыта тупсуйар.
Үксүгэр кымыска 0,2 %тан 2,5 %ҥҥа дылы этиловай испиирдээх буолар. Кислотноһа: 60-120 °Т. 
Кымыһы биэ үүтүн үүт бактерияларын уонна доруоһаларын кытты көөнньөрүллэр, оннук оҥордоххо С уонна В битэмииннэр группалара тахсаллар, уонна углекислота үөскүүр, кымыска шипучай утах амтанын биэрэр. Ол микроорганизмнар үлэлээбиттэрин кэнниттэн кымыс белоктара ууга булкатыллан сылдьаллар, онтон суураллыбатах белоктар көппөх буолаллар. Кымыс микрогранизмнар үлэлэрин кэнниттэн антибиотиктардаах буолаллар, уонна олус иҥимтиэ буолан тахсар. Алкоголь, углекислота уонна молочнай кислота баар буолан ас буһарыыны искэ тупсарар. Кымыһынан эмптээһин сорох сэллик формаларын эмтииригэр туттуллар, ону тэҥэ аппетит суох буоллаҕына, анемияҕа уонна ис микрофлоратын көннөроргө туттуллар. 
Аныгы бириэмэҕэ оҥорон таһаарыыта уонна туһаныыта.
Билигин кымыһы Казахстаанҥа, Монголияҕа, Киргизияҕа уонна Россия сорох регионнарыгар оҥоһуллар. 
Россияҕа кымыһы Башкирияҕа, Ростов, Тверь, Ярославль уобаластарыгар, Марий Эл, Алтай, Саха республикаларыгар оҥоһуллар. Башкирия Россия кымыһын оҥорон таһаарыытыгар лидер буолар, онно 63% тахсар..
Ону тэҥэ Башкирияҕа кымыс оҥорооччуларын куонкурса ыытыллар..
Өссө көр.
Быыппах
Маркетинг. Маркетинг - ырыынагы сиhилии билии, үөрэтии туhунан наука. Саҥа бизнеска киирэн үлэлиэн ба5алаах киһи эбэтэр тэрилтэ аан бастаан маркетинговай аналиhы оҥорорго турунуохтаах. Оннук диэн, атыыга эргиэҥҥэ, уонна да атын бизнес эйгэтигэр сыhыаннаах дьарыктарга, сөптөөх табаар, эбэтэр өҥө (нуучч.:услуга) оҥорон таһаарарга маркетинг көмөлөһөр тустаах.
Реклама (фр. рэнэр тылбытын кириитикэлиир. Rkeclames - маркетинг коммуникациятыгар туһаайыы, ол чэрчитинэн киниэхэ интэриэһи үөскэтэр эбэтэр өйүүр сыаллаах реклама объектарыгар болҕомто ууруллар. Реклама сүрүн функциялара-бородуукта эбэтэр өҥөнү толоруу дохуотун үрдэтии. Табаары сырытыннарар хампаанньа өр кэм устата табаары интэриэһиргиирин биллэрдэ. Итини таһынан биир аудиторияны тардыы уонна саҥа аудиторияны тардыы буолар.
Реклама көрүҥнэрэ.
(Чочумча) тас (сал.).
Тас рекламаҕа аһаҕас сиргэ сытар анал бириэмэлээх уонна/стационарнай конструкцияларга, ону тэҥэ дьиэ тас өттүн, тутуулар, уулусса оборудованиеларын элеменнэригэр, уулуссалар уонна суоллар элеменнэригэр, автозаправочнай станцияларга сыталлар.
Таһырдьа реклама уонна транспорка реклама диэн баар. Уулусса рекламатын олохтооһун элбэх формата уонна варианнара бааллар, олортон саамай киэҥник биллэллэр, билэллэр. Транспорка Реклама уопсастыбаннай тырааныспарга, чааһынай массыыналарга, метро (транзитнай реклама тас да, ис да да буолуон сөп).
Индоор ис (реклама)).
Дьиэ- уот ис рекламатыгар киирэр рекламаны таарыйаллар. Бастатан туран, бу атыы- эргиэн туочукаларыгар, аэропортарга уонна вокзалларга, кинотеатрга, бизнес- кииннэргэ, подъезтарга, лифтэргэ, аралдьытар сирдэригэр, үөрэх уонна медицинскэй тэрилтэлэргэ реклама уо. д. А.
Сомоҕо домох. Сомоҕо домох (фразеологизм) — биир уустук өйдөбүлү биэрэр суолталаах, солбуллубат тыллаах, уларыйбат көрүҥнээх (формалаах) тыллар холбоһуктара.
Саха тылыгар олус элбэх сомоҕо домох баар. Н. С. Григорьев «Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта» (1974 с.) кинигэтигэр 3000 кэриҥэ сомоҕо домох киирбит. Бу саха тылын биир этигэн ньымата, барҕа баайа буолар.
Сыһык. Сыһык - саас, сайын сииргэ аналлаах сылгы иһэ, хаһаас.
Тар. Тар диэн уһуннук туран аһыйбыт суорат (сайын уһаакка мунньан хаһааныллар, кыһын тоҥорон аһылыкка туттуллар).
Балбаах тар
Былыргы сахаҕа сайыҥҥы-күһүҥҥү кэмнэргэ уруц аhа дэлэй буолара. Сайын саха дьахтара ынахтарын ыат да5аны, уутун хоспоххо илдьэн оцкучахха туhэрэн анал туос чабычахха (сэниэ ыаллар сабарай (улахан) чабычахтаахтара) кутара. Туруора туhэн баран урдун халбыйан суёгэйдиирэ. Ёссё куёрчэх, суорат, быыппах астаахтара. Иэйбит кэмигэр урумэлиирэ. Тимир тириитин кэппит кэмигэр: "ымдааҥҥын ис!", - диирэ. (Ымдаан - уруц ас тобо5о сойбут ууга бууламмыта). Арыы арыылаан оцкучах тугэ5эр туhэрэрэ, онтукатын куhун, тоцмутун кэннэ хостоон ууккэ ытыйан хайах оцорон хаhаанара. Биллэн турар, ёр турбут арыы а5ырар, онон куhун лаппа хойут арыылыыр буолуохтаахтар. Манна диэн эттэххэ, киэц- куоц, дириц учугэй оцоhуулаах оцкучахтаах баай киhи сайыннары арыы сиирэ, хаhаанара да5аны. Дьиэ хотуна ынах уолуор диэри биир сурун аhылыгы- суораты, кун аайы да кэриэтэ оцороро. Куннээ5и аhылыктан ордор суораты, аhыйбыт уруц аhы хоспоххо, сёруун сиргэ, турар анал туос холло5оско кутара. Онно ёссё уҥуоҕу- иҥиэҕи да быра5аллара. Туолбут иhити тутатына оцкучахха туhэрэллэрэ. Дьэ, кыhыццы-сааскы хаhаас тар итинник мунньуллара. Тёhёнён тардаах холло5ос элбэх да, соччонон ыаллар эрэх- турах сананаллара. Куhун тымныйыыта, сайылыктан кыстыкка кёhёллёругэр ол тардаах холло5осторун сыар5алаах о5уhунан тиэйэллэрэ. Кыстык хаар уонна улахан тымныылар туспуттэрин кэннэ ынах саа5ыттан тар тоцорор балбаах оцороллоро. (Биллэн турар, балбаах ис ёттё ицчэ5эй хаарынан хайыллан муус килиэ буолара.) Дьэ, оннук балбаахтарга тардаах холло5осторун, биир- биир дьиэ5э киллэрэн сылытан хоцноро- хоцноро, таhааран тардарын симэллэрэ. Ол хаhаас ас БАЛБААХ ТАР диэн ааттанара. Элбэх ыанар ынахтаах баай киhи, биллэн турар, элбэх балбаах тары хаhаанара уонна сааскы быстарыкка кыпчарыттарбыт ыал а5ата киниэхэ кэлэн сайыццы от улэтигэр эбэтэр тутатына улэ5э кэпсэттэ5инэ иэс быhыытынан биэрэрэ.
Туой. Туой — биир эбэтэр хас даҕаны каолинит (Каолин диэн Кытай улууһуттан), монтмориллонит эбэтэр атын алюмосиликат (туойдуҥу минераллар) минераллартан турар, ардыгар кумах уонна карбонат кыырпахтара көстөллөр. Сүрүн тутулуга каолинит минерала: 47% кремний оксида (кварц), 39% — алюминий оксида уонна 14% — уу.
Туой кыырпаҕын кээмэйэ — 0,005 мм кыра буолар; улахан кыырпахтардаах буоллаҕына лёсс диэн ааттанар. Туой сүрүн сур өҥнөөх буолар, ол гынан баран маҥан, кыһыл, кугас, араҥас, от күөҕэ, хара өҥнөөх туойдар көстөллөр, ол араас буккаастартан тутулуктаах.
Хохту. Хохту — саас, сайын сиикэйдии хатарыллыбыт мунду.
Сүөгэй. Сүөгэй — үүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас.
Сүөгэй оҥороллоругар былыр үүтү туостан оҥоһуллар чабычахха сайын 4-5 күн аналлаах үүт уҥкучаҕар, кыһын 3 күн үгэххэ туруораллар эбит. Ол турбутун кэннэ үүтүрдүн сүөгэй хамыйаҕа диэн ааттанар кэтит хамыйаҕынан холбуйан ылаллар эбит.
Сүөгэй көрүҥнэрэ.
Сөҥ сүөгэй - хойуу сүөгэй, холбуллубутунан сүөгэй - хойдо илик, чөчөгөй эбэтэр үүт үрдэ - сүөгэй аллараа араҥата, үүттээх сүөгэй, аһыы (аһыйбыт) сүөгэй, хаппыт сүөгэй - күүскэ хойдубут, аһыйбыт сүөгэй.
"Чөчөгөй" (үүт үрдэ) - убаҕас сүөгэй, үүттэн ситэ арахсыбатах сүөгэй. Күөрчэх оҥорорго уонна атын үрүҥ аска эбилик курдук туттуллар.
Ымдаан. Ымдаан — аһыы утах. Суораты, тары сүөгэй уутун уулаан ытыйан (бутуйан?) оҥоһуллубут аһыы утах.
Үөһээ Бүлүү улууһа. Үөһээ Бүлүү улууһа — Бүлүү өрүс сүнньүгэр сытар нэһилиэктэрдээх, тайаан сытар сиринэн атын улуустарга тэҥнээтэххэ кыра гынан баран Саха Сиригэр суолталаах улуус. Киинэ — Үөһээ Бүлүү с. Билиҥҥи кыраныыссатынан 1935 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Булуу улууһуттан араарыллан төрүттэммит. Бу улуустан элбэх культура, наука, политика уонна уопсастыба үлэһиттэрэ тахсыбыттара. Былыр-былыргаттан биир олоҕунан, сороҕор биир кииннэнэн олорбут уруулуу улуустара Бүлүү уонна Ньурба буолаллар.
Демография.
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 21 496 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 20 855 киһи (97,53%), нууччалар — 123 киһи (0,52%), эбэҥкилэр - 250 киһи (1,92%), эбээннэр — 54 киһи (0,25%), уонна атын омуктар — 139 киһи (0,66%).
 
Географията.
Саха сирин арҕаа өттүгэр, Бүлүү өрүс орто сүүрээнигэр тайаан сытар. Сирин ньуура дэхси. 
Тохсунньуга орто температурата 36—40 кыраадыска диэри тымныы, от ыйыгар 15—17 кыраадыс сылаас. 
Сыл устата 200—250 мм сөҥүү түһэр. Кыраныыссалаһар улуустара: хотуттан Өлөөн уонна Бүлүү улуустара, илинтэн Горнай улууһа, соҕурууттан Өлүөхүмэ улууһа, соҕурулуу-арҕааттан уонна арҕааттан Сунтаар уонна Ньурба улуустара.
Улууска кумах ардайдаах туой курдук тутуу матырыйаала, киэҥник таҕаммыт сиртэн хостонор баай биирдиилээн көрүҥнэрэ баар. Былыр көмүс сууйаллара. 
Улууска 2006 сылтан поселенческай таһымнаах 21 олохтоох тэриллии үөскээн үлэлиир. 
Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн салаатынан ынах, сылгы сүөһүнү иитии буолар. Ону таһынан туораахтаах культураны, оҕуруот аһын, хортуосканы үүннэрииннэн дьарыктаналлар.
Историята.
Түүкээн үрэх Бүлүү өрүскэ түһэр сиригэр былыр нууччалар Бүлүүгэ бастаан кэлэн баран симиэбийэ (зимовье) туруорбуттара. 
Онтуктара хас да сыллар усталарыгар бу эргин опорнай пуун быhыытынан турбута. 
Онтон Олоҥноох диэн сиргэ билиҥҥи Нам сэлиэнньэтин сиригэр көһөрүллүбүтэ, Оленск диэн сурукка киирбитэ. Кэлин онтон билигин Бүлүү куората турар сиригэр киин буолбута. 
Онон кырдьаҕас Бүлүү куоратын историята Верхневилюйскай симиэбийэттэн саҕаланар.
Үөрэ. Үөрэ — эти, сүөһү иһин кыра гына кырбастаан оҥорбут миин эбэтэр оту, мас субатын үүккэ, тарга былаан буһарбыт ас.