mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Степанов Тимофей Андреевич. Степанов Тимофей Андреевич (22.11.1943—20.10.2005) — саха живописеһа, саха норуодунай худуоһунньуга, реставратор, Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1943 сыл сэтинньи 22 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Күндэйэ бөһүөлэккэ төрөөбүт. Тулаайах улааппыт, оҕо дьиэлэригэр иитиллибит.
Үлэтин 1958 сылтан саҕалаабыт. Элгээйи сопхуоска үс сыл ыанньыксыттаабыт, ньирэй көрбүт, уу баспыт, масчытынан сылдьыбыт. 
1968 сыллаахха Дьоуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбит. 
1970 сыллаахха Ленинградка Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтугар киирбит, 1977 с. бүтэрбит. 
М. Ф. Габышев аатынан изобразительнай искусство музейын бастакы дипломнаах реставратора. 
Бастакы тус (персональнай) быыстапката 1983 сыллаахха Дьокуускайга буолбута. 
1984 с. — Чита, онтон Санкт-Петербург, Томскай, Нүөрүҥгүрү. 
1991 сыллаахтан ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ. 
1992 с. Илин түмэлигэр (Музей Востока) Москубаҕа тус быыстапката буолбута. Сүрүн айар тиэмэтэ: саха норуотун устуоруйата, номохтор, олоҥхо.
2005 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр, ыараханнык ыалдьан, олохтон туораабыта.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Сугун. Сугун () — сэбирдэҕэ суох кыстыыр сэппэрээк. Саха Сиригэр тайҕаҕа да туундараҕа да сииктээх сиргэ үүнэр. Сугун отоно от ыйын ортотун диэкиттэн буһан барар. Сириттэн, күнүттэн-дьылыттан көрөн, атырдьах ыйын ортотугар диэри өлгөмнүк астанар.
Эмкэ сугун отонун да сэбирдэҕин да тутталлар.
Сунтаар улууһа. Сунтаар — Саха Сирин улууһа.
Сунтаар улууһа — Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууһа. Киинэ — Сунтаар. 
Географията.
Сирин иэнэ — 57,8 тыһ. кв.км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 985 км; уунан — 1 151 км; салгынынан — 1 390 км. 2002 с. сурутуу көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 25,5 тыһ. киһи. 
Улуус Республика арҕаа өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньууругар хаптал хайалаах сир баһыйар. 
Улууска кыһыл көмүс, бороҥ чох, туус, эмтээх бадараан үөскээбит сирдэрдээх.
Климата.
Тохсунньу ыйга орто температура -33-36 кыраадыс, от ыйыгар +16...+18 кыраадыс сылаас. Сыл устата 220—300 мм сөҥүү түһэр. Сүрүн өрүһэ — Бүлүү.
Историята.
Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1930 сыл тохсунньу 9 кунэ. 
Экономиката.
Экономиката тыа хаһаайыстыбатыттан тутулуктаах. Олохтоохтор ынах, сылгы-сүөһү иитиитинэн, оҕуруот аһын уонна туораахтаах культураны үүннэриинэн дьарыктаналлар. Сунтаарга эти-үүтү оҥорор комбинат, олохтоох промышленность тэрилтэлэрэ, Кэмпэндээйигэ туус собуота улэлииллэр.
Ыйынньык баһа
Сунтаар сирин биир киэн туттуутунан Кэмпэндээйи курордт буолар. Манна сир анныттан тахсар туустаах эмтээх уу баар. Өссө 1640 с. тобольскай воеводалар ыыппыт киһилэрэ Воин Шахов 100 буут тууһу хостообуттаах эбит.
Олохтоох дьоно.
Омуктара: сахалар — 96,6%; нууччалар — 1,5%; эбэҥкилэр — 0,4%; эбээннэр — 0,4%; атыттар — 1,1%. Дьонун ахсаана 1989 с. — 25,3 тыһ. киһи эбит.
Администрацияларынан араарыы.
Улууска 26 тыа сиринээҕи муниципальнай тэриллиилэр бааллар. 
Улуус биллиилээх дьоно.
Сунтаар сирэ-уота ыһыаҕынан, оһуокайынан, сахалыы куоластаах ырыаһыттарынан аатырар: С. Зверев – Кыыл Уола, Н. Е. Петров, А. Амбросьев, Е. Захарова о. д. а. биллэр норуот ырыаһыттардаахтар.
Суор. Суор ("Corvus corax") диэн суордар ыалларыгар киирэр көтөр көрүҥэ.
Түүтэ хара, халлаан күөх эгэлгэлээх. Тураахтан улахан. 
Эуразияҕа, Хоту Америкаҕа, Хоту Африкаҕа киэҥник тарҕаммыт.
Кыһын итии дойдуларга кыстыгар көппөт.
Тугу барыны сиир. Үксүн өлүгүнэн аһылыктанар.
Суслова Надежда Прокофьевна. Суслова Надежда - нуучча дьахталларыттан бастакыннан быраас буолбут киһи. 
1843 сыллаахха уруккута крепостной Прокофий Суслов иккис кыыһынан төрөөбүтэ. Эдьиийин киниттэн үс сыл аҕа Аполинарияны улуу суруйааччы Федор Достоевскай таптыы сылдьыбыта биллэр. Кини нөҥүө суруйааччы Надежданы эмиэ билэр уонна өйүн, дуоспуруннааҕын иһин ытыктыыр эбит.
Кини улаатарыгар Арассыыйаҕа быраас үлэтигэр дьахталлары чугаһаппаттар этэ. Ол иһин 1864 сыллаахха Швейцарияҕа баран Цюрих университетыгар киирэр. Онтон И. Сеченов салайыытынан диссертация көмүскээн медициинэ, хирургия уонна родовспоможение докторын сыбаанньатын ылар.
Үөрэнэ сылдьан кэлин киэҥник биллибит гигиенист Ф. Эрисмаҥҥа кэргэн тахсар. Суслова уонна Эрисман Арассыыйаҕа 1868 сыллаахха кэлэллэр. Эрисмантан арахсан баран 1885 сыллаахха иккистээн эргэ гистолог А. Голубевка кэргэн тахсар. Голубев Казааннааҕы университеты бүтэрэн баран Саха сиригэр 8 сыл бырааһынан үлэлээбит киһи.
Ат. Сылгы () эбэтэр ат диэн бүтэй туйахтаах кыыл, "Аттар" уустарыгар киирэр. Үүтүнэн иитиллээччилэргэ киирэр. Сылгы билиҥҥи тас көрүҥүгэр, тиhэх 45–55 мөл сыл устата кыра саhыл саҕа кыылтан эволюциялаан кубулуйбута. Киhи сылгыны биһиги эрабыт иннининэ 4500–3000 сыллартан ииппитэ. Б.э. 2000 и. аты Эуразия континеҥҥа бүтүннүүтүгэр ииппиттэрэ. Билигин Пржевальскай ата эрэ хаҥыл хаалбыт.
Сахаларга сылгыны сааһынан арааран ааттааһын.
&lt;poem&gt;Кулун — төрүөҕүттэн 6 ыйыгар диэри.
Убаһа (түөлбэ: дааҕыска) — күһүнтэн биир сааһын туолуор диэри.
Тый — биир сааһыттан икки сааһыгар диэри. Эскэл тый — эмньик, ийэтин эмэн улааппыт тый.
Тиҥэһэ — икки сааһыттан үһүгэр диэри. Атыыра — тицэһэ соногос, тыһыта — тинэһэ кытыт дэнэр.
Кытыылыыр — үс сааһыттан түөрдүгэр диэри (түөрдүгэр үктэммит). Атыыра — кытыылыыр соноҕос, тыһыта — кытыылыыр кытыт дэнэр.
Сылгыны түөрт сааһыттан биэһигэр диэри атыырын — түөртээх соноҕос, тыһытын — түөртээх кытыт дэнэр.
Соноҕос — биэс сааһыттан алтатыгар диэри, тыһыта — биэстээх кытыт дэнэр.
Сылгыны алта сааһыттан үөһэ арааран ааттаабакка аты — ат, биэни — биэ, атыыры — атыыр дэнэр.
14-15 сааһыттан кырдьагас ат, биэ, атыыр дэнэр.
Туҥуй биэ — маннайгытын төрүүр биэ. Баайтаһын биэ — оҕото суох уойбут биэ. Миҥэ ат — көлүүр ат.&lt;/poem&gt;
Сэтинньи. Сэтинньи - 11 ый.
Түөлбэ тылыгар.
күн киирэр ыйа;
күн түһэр ыйа;
күөл суокурун ыйа;
оноҕос ыйа;
сатыы тымныы түһэр ыйа;
хайах сиир ый;
хараҥа күн ыйа.
Таллан Бүрэ. Ефрем Степанович Сивцев (Таллан Бүрэ) (25.01.1909—01.03.1984) — Үчүгэй Өлүөнэ ырыаһыта, саха биллиилээх бэйиэтэ, уус-уран тыл хатыламмат маастара, тылбаасчыт. 
Олоҕун олуктара.
1909 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэр Салбаҥҥа төрөөбүт. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. 1929 с. бэчээттэнэн саҕалаабыт. 1932 с. Саха Сиринээҕи уобаластааҕы сэбиэскэй партийнай оскуоланы бүтэрбит. Бастакы кинигэтэ 1937 с. тахсыбыт. 1944 с. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Үгүс сыл РОНО сэбиэдиссэйинэн, иниспиэктэринэн, саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбит. 
Таллан Бүрэ 1984 сыллаахха кулун тутар 1-гы күнүгэр өлбүт.
Айар үлэтэ.
"Кини саха бары поэттарыттан адьас атын, ураты айар суоллаах. Омос тута өйдөммөт, ардыгар түүл-бит курдук, илэтэ-чахчыта биллибэт, сороҕор наар муна-тэнэ, саарыы-мунаара сылдьардыҥы хоһооннорун уонна поэмаларын тоҕо эрэ тартаран ааҕабын. Хаста да төхтөрүйэн эргилиннэхпинэ, улам дириҥээн, сыыйа кэҥээн бараллар. Ыраах айаҥҥа иннигэр улахан өрүс тардыыта биллэн, сырыынньа сыыры түһүү саҕаланан, сырдык килбиэн эҥэлдьийэн эрэрин курдук."
""Саха литературнай тыла диэн баар эбит буоллаҕына, Таллан Бүрэ ол тыл үөскээһинигэр, сайдыытыгар, кини кэриҥин кэҥэтиигэ, баайын ханатыыга биир дьаныардаахтык үлэлээбит поэт буолара мөккүөрэ суох." 
"Кини поэзиятын тыла — эмиэ биллэр-көстөр уратылаах, кини истиилигэр, суруйар ньыматыгар сөп түбэһэр тыл. Кини саха баай, саха ийэ тылын дириҥ билэччитин эрэ курдук сыһыаннаспат. Кини саха тылыгар сыһыана син биир көһөҥө тааска скульптор, үүнээйилэр суортарыгар мичуринец, аан дойду дорҕоонноругар композитор сыһыаннарын курдук сыһыан. Кини өрүү тыл ойуулуур, оһуордуур кэриҥин, кыаҕын кэҥэтэр иһин охсуһар, ол иһин кинилэри араастык, ардыгар саҥарар тылга табыгаһа да суох курдук, алтыһыннарар, наада буоллаҕына, тылы кылгатар, уһатар эбэтэр атын дорҕооннору эбэр"", - диэн Таллан Бүрэ туһунан Саха норуодунай бэйиэтэ Сэмэн Данилов этэн турар. 
Сахаҕа кыталык , куба — ытык көтөрдөр, кинилэри өлөрөр аньыы. Таллан Бүрэ норуот ол өйдөбүллэригэр тирэҕирэн, психологическай өттүнэн күүстээх саҥа киһи уобраһын айар, бар-дьон туһугар кэрэтик өлүү планетарнай таһымнаахтык бэриллэр. Маҥан хаараг мифическэй хараҥа кубалыы сытар герой дууһа кыланыытын, эдэр олох быстах өлүүгэ түбэһэр абаккатын толору биэрэр курдук.
Василий Сивцев, бэйиэт
Тарскай Григорий Семенович. Тарскай Григорий Семенович (30.01.1908—08.09.1982) — тылбаасчыт уонна библиограф, ССРС суруналыыстарын уонна суруйааччыларын сойуустарын чилиэнэ, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара.
1908 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Дүпсүн улууһун Бастакы Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүт. 
Дьокуускай совпарт оскуоланы бүтэрбит, Иркутскайдааҕы пед институтка үөрэммит (1931-1933 сс.). Дьокуускайга бибилитиэкэҕэ 21 сыл үлэлээбит, онтон 12 сыл - старшай библиограф (1947-1949 сс., 1961-1971 сс.); 1935 сылтан 1941 сыллаахха диэри - дириэктэри солбуйааччы уонна тэҥҥэ кыраайы үөрэтии салаатыгар сэбиэдиссэй.
Г.С. Тарский саха тылыгар М. Горькай, Л. Толстой, И. Тургенев, А. Чехов, Р. Киплинг, Р. Роллан айымньыларын тылбаастаабыта. Өрөспүүбүлүкэ култууратын министиэристибэтин уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи бибилитиэкэ "Бочуотун Кинигэлэригэр" киллэриллибитэ. 
Библиография кинигэлэрин ааптара, ол иһигэр: "Русская художественная литература в переводе на якутский язык", "Русские писатели о Якутии", "Русская художественная литература Якутии за 25 лет", "П. Черных-Якутский". Ону таһынан "Летопись печати Якутской АССР", "Календарь знаменательных и памятных дат", "Писатели Восточной Сибири" диэн ыйынньыктары таһаарыыга кыытыбыта.
Ойоҕо Людмила Сергеевна Ковынина - бибилитиэкэ үлэһитэ этэ; оҕолоро: 2 уол уонна 5 кыыс.
Тиит. Тиит () диэн Саха Сиригэр элбэх сиргэ үүнэр мас. Ирбэт тоҥҥо улахан буола улаатарын дьиктиргииллэр. Онто маннык быһаарыллар: сүрүн силиһэ эдэр эрэ маска баар эбит. Улааппытын кэннэ онто өлөн хаалар, аҥаардас оҕос силистэрэ хаалаллар эбит.
Тиит мас, тыа биир сүрүн маhа. Тиит мастар сүрүннээн бу дойдуларга үүнэллэр — Россия (79 %), Саха Сирэ (97,8 %), Кытай (28 %), Финляндия (85 %), Швеция (97 %), Норвегия (88,9 %), Дания (13 %), АХШ (30—45 %), Канада (100 %), Германия (13—40 %), Австрия (30 %), Англия (31 %), Эстония (1 %), Дьоппуон (1—7 %). Биллэн туран бэс мастан өлүүтэ () үрдүк, тоҕо диэтэххэ кинилэр сииктээх сиргэ үүнэллэр.
Аҥаалык - бөдөҥ куруҥ тиит. Титирик - эдэр тиит. Иһирик - хойуу кыра титирик бөлкөйө.
Тииҥ. Тииҥ () — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт мастаах сиргэ үөскүүр кыра кыыл. Мас туорааҕын, оту, тэллэйи, үөнү-көйүүрү сиир. Аһылыгын кыһыҥҥытыгар хаһаанарынан биллэр.
Суолтата.
Айылҕаҕа тыҥырахтаах кыылларга уонна көтөрдөргө аһылык буолар, үүнээйилэр тарҕанан үүнэллэригэр туһалыыр. Бултанар көрүҥҥэ киирэр. Кыһыҥҥы тириитэ былыр үрдүктүк сыаналанара. Билигин да бэргэһэ, оҕо таҥаһа тиктэргэ суолтата улахан. Этин сорох гурмааннар сөбүлээн сииллэр.
Тиксии. Тиксии - куорат тииптээх бөһүөлэк.
Булуҥ улууһун киинэ.
Лаптевтар байҕалларыгар Тиксии хомо кытылыгар турар.
1935 сыллаахха төрүттэммит.
Билигин Тиксиигэ 5 566 киһи олорор (2009 сыл).
Муора пуорда, өрүс пароходствотын филиала, байыаннай чаастар бааллар.
Тиксииттэн чугас Усть-Ленскэй заповедник сытар.
Устуоруйаттан.
1932 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр Афанасий Богатырев хапытааннаах икки бааржа соһуулаах «Лена» борокуот Тиксии хомоҕо метеостанция тутуохтаах эспэдииссийэни уонна манан ааһыахтаах «А.Сибиряков» диэн мууһу хайытар борокуокка анаан чох аҕалбыт. Эспэдииссийэҕэ 15 киһи киирэрэ: 9 билим үлэһитэ, үс тутааччы, 1 повар уонна икки оҕо. Олорор дьиэлэрин уонна станцияларын тутуохтаах мастарын тиэйэн кэлбиттэр.
Томпо улууһа. Томпо улууһа — Саха Сирэ улууһа.
Киинэ — Хаандыга бөһүөлэк. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1931 сыл ыам ыйын 20 күнэ. Сирин иэнэ — 135,8 тыһ. кв. км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 449 км; уунан — 642 км; салгынынан — 370 км. 2002 сыллааҕы сурутуу көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 15 275 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 5 280 киһи (34,57%); нууччалар — 7 387 киһи (48,36%); украйыыннар — 850 киһи(5,56)%, эбээннэр — 829 киһи (5,43%); татаардар — 167 киһи (1,09%), эбэҥкилэр — 86 киһи (0,56%); атыттар — 676 киһи (4,43%). Улуус киһитин ахсаана 2007 сылга 14 281 киһи.
Улуус Саха Сирин илин өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньуура араас. Сыл устата 200—250 мм сөҥүү түһэр. Сүрүн өрүстэрэ — Томпо, Алдан. Улуус иһигэр эриэккэс сир — былыр-былыргыттан ураты баай флоралаах Лэкэ Хайата баар.
Күн бүгүн улууска 9 муниципальнай тэриллии баар, ол иһигэр 2-тэ куораттыы тииптээх. Куораттыы тииптээх бөһүөлэктэргэ 9,2 тыһ. киһи, тыаларыгар 6,1 тыһ. киһи олорор. Тополинай сэлиэнньэтигэр, сүрүннээн, эбээннэр олороллор.
Улууска хорҕолдьун, алтан, сибиниэс, сурьма, молибден, кыһыл уонна үрүҥ көмүс, таас чох, о. д. а. туһалаах баай арааһа баар. Федор Шарыпов кыһыл көмүстээх руднигын туһунан сибидиэнньэлэр өссө 1743—1745 сс. биллибиттэрэ.
Улууска промышленность күүскэ сайдар. Экономикатыгар сүрүн миэстэни чоҕу хостооһун ьлар. Тыа хаһаайыстыбата промышленноһы кытары тэҥҥэ сайдар. Олохтоохтор тыа хаһаайыстыбатынан: сылгы, ынах сүөһүнү, табаны, килиэккэлээх кыылы иитиинэн, кылааннаах түүлээҕи бултааһынынан, оҕуруот аһын үүннэриинэн дьарыктаналлар.
Томскай (куорат). Томскай – Сибиир куората, Томскай уобалаһын уонна Томскай оройуон киинэ. Арҕаа Сибииргэ Томь өрүс үрдүгэр турар. Бөдөҥ үөрэхтээһин, билим киинэ: 7 вуз, 15 чинчийэр институт (НИИ) бааллар. Куоракка былыргы XVIII—XX үйэлэрдээҕи мас уонна таас дьиэлэр элбэхтэр. Куоракка бэйэтигэр 574 тыһыынча киһи олорор, муниципальнай тэриллии сиригэр — 787,2 тыһыынча киһи (2019 сыл).
Саха сиригэр сыһыана.
Томскай куорат былыр-былыргыттан Саха сиригэр сабыдыаллаах этэ. Мантан сылдьар хаһаахтар Дьокуускайга кэлэн сулууспалыыллара. Ыраахтааҕы илиитигэр олохтоох дьону киллэрэллэрэ. Бастакы саха үрдүк үөрэхтээхтэриттэн үгүстэрэ бу куоракка үөрэммиттэрэ (Николай Желобцов, Иван Ефимов, Георгий Ефимов). 
Билигин да саха устудьуоннара бу куоракка үөрэнэллэр. 2002 сыллаҕы Арассыыйа биэрэпиһин түмүгүнэн манна 122 сахабын дэнэр киһи олохтоох эбит.
Тохсунньу. Тохсунньу — сыл бастакы ыйа, кыһын оройо, тымныы өрегөйө. Ый саҕаланыытыгар, үгэс курдук, күнү уһатардыы былытырар үгэстээх. Тохсунньуга тоҥсоҕой маһы тору-латар, тураҕас сылгы күн уотугар туорайдыыр диэччилэр.
Күнү-дьылы билгэлээччилэр тохсунньу ыйы от ыйыгар сөп түбэһиннэрэллэр. Тох-сунньуга тымныйдаҕына, от ыйыгар кураан буолар. Оттон хаардаах, былыттаах буол-лаҕына, ардахтаах ыйы күүтэллэр.
Былыргы сахалар ый үргэли кытта алтыһыытын кэтээн көрөөччүлэр. Үчүгэй дьыл буоларыгар алтынньы 14, сэтинньи 12, ах-сынньы 11, тохсунньу 9, олунньу 7, кулун тутар 4, ыам ыйын 1 күннэригэр алтыһар. Оттон кураан дьыл кэлэригэр хойутаан алтыһар.
Ороһуоспаҕа (Сибээккэҕэ), былыргы итэҕэл этэринэн, сүллүүкүттэр оһох оттооччу-лара тахсаллар. Бу кэмтэн Кириһиэнньэҕэ диэри тымныйар. Сүллүүкүттэр оҕолоохторо эргэ Саҥа дьылга (Баһылайапка) тахсаллар.
Сүллүүкүн таҕыстаҕына бит-билгэ дэлэйэр. Бу кэмҥэ түһээбит түүл иччилээх, тойоннооһуна дьиҥнээх буолар, биттэммит бит олоххо киирэр диэн этэллэр.
Тохсунньу ый күнүн-дьылын билгэтэ.
Тохсунньу ыйга сааһы уонна сайыны билгэлииллэр.
Тымныы буоллаҕына, сөрүүн буолар.
Сьглаас буоллаҕына, сайын куйаас буолар. Тохсунньу ыйы от ыйа батыһар.
Тибии түстэҕинэ, от ыйыгар сөрүүнү күүтэллэр.
Тохсунньу ый бастакы күнүгэр чолбон сулустардыын атахтастаҕына, тыаллаах күн буолар.
Күүстээх тыал түстэҕинэ, от ыйыгар хаһыҥныыр.
Ый бүтүүтэ сис былыт кэллэҕинэ, хаар түстэҕинэ, тымныы уҕарыыр.
Ой дуораана түстэҕинэ, тымныы сатыылыыр, оттон ой дуораана сүттэҕинэ — на-мырыыр.
Мастар халыҥ хаары сүгэһэрдэннэхтэринэ, халаан уута кэлэр.
Күүстээх тыал түстэҕинэ, от ыйыгар хаһыҥныыр.
Түөлбэ тылыгар.
күн тахсар ыйа (Туруханскай кыраай), ороһуспа ыйа (Булуҥ), хараҥа ый (Булуҥ, Верхоянскай), туман түһэр ыйа, тымныы баһа тостор ыйа
Тыва. Тыва, официальнай аата Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ — Арассыыйа Федерациятын субъега. 1961 с. Тыва АССР тэриллибитэ. 1991 Тыва Республиката.
Илин Сибиир соҕуруу өттүгэр сытар.
Киин куората — Кызыл.
Тыва илин уонна соҕуруу өттүнэн Монголиялыын быысаһар, хоту өттүнэн — Красноярскай кыраайдыын, хотугулуу-арҕаа Хакасиялыын, уонна Бурятияны, Иркутскай уобалаһы кытта арҕаа өттүттэн.
Тайаан сытар иэнэ 168,6 тыһ. км² — Федерацияҕа бу көрдөрүүтүнэн 24-с миэстэни ылар.
Устуоруйата.
Тыва АО.
1944 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр Тыва Народнай Өрөспүүбүлүкэтин Оччугуй Хураалын VII сиэссийэтигэр ТНР Сэбиэскэй Сойуус састаабыгар автономиялаах уобалас быһыытынан киирэрин туһунан быһаарыы ылыныллыбыт. Ол туһунан көрдөһүү ССРС Үрдүкү Сэбиэтигэр ыытыллыбыт. 
1944 сыл алтынньы 11 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмэ көрдөһүүнү ылынан киллэрэр туһунан ыйаах таһаарбыт уонна РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр Тыва Народнай Өрөспүүбүлүкэтин РСФСР састаабыгар автономиялаах уобалас быһыытынан ыларга этии киллэрбит.
РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмэ 1944 сыл алтынньы 14 күнүнээҕи ыйааҕынан Тыва автономиялаах уобалаһын быһыытынан бэйэтигэр ылбыт.
1961 сыл алтынньы 10 күнүгэр уобалас статуһа АССР-га диэри үрдэтиллибит.
Дьоно-сэргэтэ.
Дьонун ахсаана.
Дьонун ахсаана 308,5 тыһ. киһи (2006), плотноһа - 1,8 киһ./1 км² (2006),
Этнос.
Омуктара:
Урбанизация.
Куорат олохтоохторун бырыһыана - 51,5 % (2006). Куораттара: Кызыл, Ак-Довурак, Туран, Чадан, Шагонар
Экономика.
Промышленность.
Прмышленность сүрүн хайысхалара:
Тува ураанхайдара. Тувинецтар сайн-урянхаецтар диэн 13 үйэҕэ тыатааҕы омуктар ортолоругар бэлиэтэммит биис удьуордара буолаллар. Рашид-ад-дин туоhулуурунан, бу сайн-урянхилар тыалаах хайаҕа эрэ олорор буоланнар ураанхайдар диэн аатырбыттар, ол эрээри дьиннээх ураанхайдар буолбатахтар. Рубрук суруйуутугар оренгаи диэн Баргу хонуутугар олорор, туу хайыhарынан муус устун олус түргэнник сүүрэр булчут омук баарын бэлиэтиир. Манна Барãа, Баргузин диэн Байкал хоту-илин өртүгэр баар киэҥ хочо ааттанарын бэлиэтиэххэ син. Манна кырдьык Ураанхайдар истиэптэрэ диэн сир баар. Онон сайн-урянкаецтар тувинецтар өбүгэлэрэ 13 үйэҕэ олох да Байкал таhыгар олорбуттара буолаарай диэн ыйытыы үөскүөн сөп? Дьиикэй, тыатааҕы омук диэн өйдөбүллээх. Монголияҕа дархаттар биитэр урянкаецтар диэн бааллара биллэр, дьиҥэр кинилэр тувалар буолаллар. Кинилэр бэйэлэрин уйгуурдар дэнэллэр эбит. Дархаттар диэни көҥүл, босхоломмут дьон диэн өйдүөххэ син. Кинилэр өбүгэлэрэ монголларга унаган-боҕол ол аата кулут эбиттэр. Онтон Удачи диэн кинилэртэн полководец киhиэхэ биир тыhыынча ураанхай буойуннаах Чингисхан уонна кини удьуордарын көмүллүбүт сирдэрин харабыллыыр ытык эбээhинэс сүктэриллибит. Маны таhынан Арҕаа Монголияҕа Кобдо аймаҕар бэрт аҕыйах киhилээх урянх норуота баарын бэлиэтиэххэ син, кинилэр ойууннарын илдьэ сылдьаллар эбит, дархаттартан туhунан омук, кимтэн төрүттээхтэрэ өссө ситэ биллэ илик.
Манна тувинецтар Субудай урянкит бииhин киhитэ буоларынан өбүгэбит дии сатыылларын ырытыахха сөп. Өссө кини уола эмиэ аатырбыт полководец Урянхатай, Чыҥыс Хаан түөрт күлүгүттэн биирдэрэ Джэльмэ эмиэ бу биистэн төрүттээхтэрин ыйыахха син. Ол эрээри бу урянкит бииhэ тувинецтар өбүгэлэрэ буолар сайн-урянхайдартан олох атын, төрүт былыр монгол састаабыгар киирбит. «Ытык сэhэн» саҕаланыыта монгол өбүгэтэ Добун-Мэргэн табаны сүгэн иhэр ураанхай киhитин көрсөн таба үссэнэн аhаабыта сэhэргэнэр. Монгол төрдө буолбут Бодоньчар бэйэтин бырааттарын кытары ыаллыы ураанхайдары кулут-чаҕар дьон оҥостубута кэпсэнэр. Онтон ылата урянкиттар Чингисхан ууhугар борджигиннарга хамначчыт дьон буолбуттар, ол сиэринэн Субудай Чингисханы кыргыһыы кэмигэр харабыллыыр чаҕар киhинэн өр кэм олоро сылдьыбыт.
Туллук. Туллук () диэн "Plectrophenax" ууhугар киирэр хоту туундараҕа уйаланар Татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаах.
Сайын үөнү-көйүүру сиир, кыһын туорааҕынан, от сыатынан аһылыктанар.
Былыр саха оҕолоро доҕуурдаан тутан ыһаарылаан сиир идэлээхтэрэ.
Саас кэлбитин биллэрэр кэрэ көтөр
Саха Диаспора. Саха диаспора — Саха Сирин таһыгар (ордук кыраныысса таһыгар) олорор сахалары түмэр уопсастыбаннай тэриллии. СахаОпенВорлд.орг (http://sakhaopenworld.org/) диэн саайтаах. Кини кыттааччыларынан 200-чэ кэриҥэ араас омук дойдуларыгар олорор сахалар буолаллар.
Чукотка тумул арыы.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;319410&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2018-09-05T02:33:16Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;37.29.41.188&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;342398&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Чукотка тумул арыы — Евразия материк уһук хотугулуу-илин сытар тумул арыы. Хоту өртүнэн Хоту океан Илин Сибиирдээҕи уонна Чукотка байҕаллара, соҕуруу өртүнэн Чуумпу океан Беринг байҕала. Аляскаттан Беринг силбэһиитэ араарар.
Илиҥҥи кытылыттан чугас "Аракамчечен" арыы баар.
Тумул арыы олохтоох чукчалар норуоттарын аатынан ааттаммыт. Территорията Арассыыйа Федерациятын Чукотка автономиялаах уокуругар киирэр.
Климата тымныы, кытыл өртүгэр байҕаллар сабыдыаллара күүстээх, иһин диэкки эмискэ континен климата. Кыһына уон ыйга тиийэр.
.kz.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;274100&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T20:47:13Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 74 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;280679&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
.kz диэн Казахстан үрдүк таhымнаах ил домена.
Ford.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-03-30T21:24:38Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Timir2&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Ford аата манныкка уларытылынна: Ford Motor Company&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;39235&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Горизонт-РТ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;41012&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-04-08T22:18:56Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;94.245.173.37&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;41013&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
ГОРИЗОНТ-РТ, Саха Сирин мобильнай сибээһинэн хааччыйар бастакы тэрилтэ, ону таһынан түргэн интернеткэ киллэрэр - YKTADSL-4 уонна Yakutia-Bürn4X. 2006 с. МТС хампаанньа иһигэр киирэр.
Юннань. ЮНЬНАНЬ (Yunnan), диэн Ар5аанны-Со5уруу Кытай өттүгэр баар улуус. Күрүөлэһэр хоту өттүттэн — Сычуань улууһун кытта уонна Тибет, оттон илин өттүгэр — Гуанси-Чжуан аутоном оройуона уонна Гуйчжоу улууһун кытта, оттон со5уруу өттүгэр — с Лаостуун уонна Вьетнамныын, оттон ар5аа уонна со5урулуу-Ар5аа — Мьянманы кытта. Сирин иэнэ - 394 тыс км2. Дьонун ахсаана - 66 мөллүйүөн киһи (2009). 
Юннань улууһун киин куората - Куньминь. Онтон улахан куораттара - Каүань, Цюйцзинь, Гэтцү, Дали, Ляньжань, Чжаотун уонна Юйси.
Уопсайа.
Юннань улууһа Кытай атын улуустарыттан эмиэ киһитин ахсаанынан хаалсыбат. Манна элбэх араас омук олорор сирэ. Күөх айылха, ыраас күн уонна халлаан - бу барыта иммиграция тардар. Ол курдук кэлии дьоно 11% баһыйар, олохтоохторуттан. 
Манна элбэх таас улахан хайалар - Айлаошань уонна биир планета үрдүнэн биллэр Гималай хайалара бааллар. Элбэх үрэхтэр. Куорат олохтоо5о 17%, онтон ордубута тыа сирин дьонноро. 
Экономика.
Кытай биир улахан промышленно-сайдыбыт региона буолар. Холобура, Куньминь куорат билигин туох баар инфраструктурата барыта сайдыбыт куорат буолар. Бу улууска элбэх мас үүнэр буолан - манна Кытай 5% маһы обработкалыыр. Улахан АЭС-тар бааллар. ГЭС, ТЭС, ГРЭС. Манна Кытай биир улахан военнай техникаларын онорор заводтар. Электроника сайдыбыт сирэ. Куньминь куоратка уонна эргимтэтигэр улахан аэропортар бааллар. Кэнники Кытай сайдан эрэр буолан, тыа олохтоо5о түргэнник куораттарга олохсуйа барар буоллулар. Баара суо5а 20 сыл устатыгар бу улууска 400 000 араас улахан промышленнай куораттар үөскээтилэр. 
Айылхата.
Юннань улууһа элбэх хайалардаа5ынан биллэр. Тыа мас от араастара. Сычуань улуустан соро5ор Улахан Паанда кэлэр. Элбэх кыыллар. Тыа 44,98% ылар. Сүрүннээн тиит, бамбук уонна талах. 
Улуус сүрүннээн Юннань хайаларыгар сытар. Уопсайа 781 681 араас кыра уонна улахан үрэхтэр бааллар. Арыый улахан үрэ5э - Янцзы уонна Меконг. 
НэҺилиэнньэтэ.
Улуус территориятыгар 66-80 мөл. киһи олорор, сүрүннээн Кытайдар. Уопсайа 400 араас кэлии уонна олохтоох омуктар бааллар. Кытай омуга - 89,99% ылар.