mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Егоров Андрей Николаевич (Бурҕаа). Егоров Андрей Николаевич (Бурҕаа) — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.
1892 сыллаахха Нам нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 1923 сыллаахха Бэдьэкэ бандьыыты тутуспута. 1922—1926 сылларга Бүлүүгэ, Алдаҥҥа милиция органнарыгар үлэлээбитэ, 1926 сылтан Сэбиэт председателинэн, кэлин «Кыһыл сирдьит», «Чолбон», «Кыһыл үлэһит» колхозтары тэрийсибитэ, «Чолбон», «Саҥа олох», «Бааһынай» колхозтар председателлэринэн үлэлээбитэ.
1938 сыллаахха Тыа хаһаайыстыбатын Бүтүн Сойуустааҕы Выставкатыгар кыттыбыта. Саха АССР бастакы ыҥырыылаах Үрдүкү Советын дьокутаата. Персональнай пенсионер.
Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината. Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината — XX үйэ 20-с сылларыгар сэбиэскэй былаас иһин саа-саадах тутан охсуспут дьон тэрилтэлэрэ.
XX үйэ саҥатыгар Бүлүү уокуругар уопсастыбаннай бэлитиичэскэй хамсааһыннар тэнийэн барбыттара. 1918 с. Уобалас Сэбиэтин Рыдзинскай этэрээтин көмөтүнэн былаастан туораппыттара, уонна 1918 сыл бэс ыйын 18 күнүгэр (от ыйын 1 күнүгэр) оробуочайдар дьокутааттарын Саха сиринээҕи Сэбиэтэ бэйэтин үлэтин саҕалаабыта.
Мантан ыла Саха сиригэр саалаах-саадахтаах утарыта туруу саҕаламмыта.
Кыһыллар уонна үрүҥнэр, саҥа былаас иһин уонна эргэ былаас иһин охсуһааччылар лааҕырдара баар буолбуттара.
Бүлүү уокуругар Сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа улахан үлэни уезтааҕы хамыһаар Аржаков Степан Максимович ыыппыта. Бастаан улууска Буолас хамыһаарынан (волостной комиссар, волком) Монастырев Матвей Васильевич анаммыта. Онтон 1918 с. от ыйын 6 күнүгэр Жирков С. Н. бэрэстээтэллээх оробуочайдар дьокутааттарын Сэбиэтэ тэриллибитэ. Сэбиэт аҕыс киһилээх кыһыл гвардияны тэриммитэ.
1918 с. атырдьах ыйыгар Сэбиэт былааһа сулларыллыбыта. Аржаков доҕотторун кытта Өлүөхүмэнэн Бодойбоҕо түһэргэ суоттанан дойдутуттан барбыта. 1919 сыллаахха ахсынньыга Колчак былааһа сууллубута. Бүлүү уокуругар Сэбиэскэй былааһы чөлүгэр түһэриигэ Аржаков баһылыктаах аналлаах хамыыһыйа тэриллибитэ. Бары сирдэргэ революционнай кэмитиэттэр (ревкомнар) тэриллибиттэр.
Үөһээ Бүлүү волревкомун бэрэстээтэлинэн Павлов Андрей Петрович, улуус судьуйатынан Дягилев Андрей Алексеевич, улуус милиисийэтин начаалынньыгынан Овчинников Яков Захарович анаммыттара.
1921 с. Охуоскайтан уонна Верхоянскайтан үрүҥнэр иһэллэрэ биллибитэ. Ону утары Центросибирь Иркутскайтан Каландарашвили хамандыырдаах хас да этэрээти ыыппыта. 1922 с. тохсунньутугар ОГПУ 80-с дивизионун ыыппыттара. Дивизион үс этэрээккэ хайдыбыта. Дивизион Беляев хамандыырдаах иккис этэрээтэ кулун тутарга Бүлүү куоратыгар кэлбитэ. Ити иннинэ олунньуга Бүлүүгэ кыһыл дружина тэриллибитэ. 
Оттон Үөһээ Бүлүүгэ дружинаны тэрийэр туһунан боппуруос кулун тутар бастакы аҥаарыгар турбута. Дружинаны Бүлүү куоратыттан окрисполком чилиэнэ Михалев Петр Иванович кэлэн Кардашевскай Руф Ивановичтыын, Павлов Андрей Петровичтыын, Дягилев Андрей Алексеевичтыын, Овчинников Яков Захаровичтыын тэрийбитэ. Хамандыырынан народнай судьуйа Дягилев А.А., хамандыыр көмөлөһөөччүтүнэн волревком бэрэстээтэлэ Павлов А.П. анаммыттара. Дружина чилиэнин ахсаана 33 киһиэхэ тиийбитэ.
Саввинов Дмитрий Дмитриевич. Саввинов Дмитрий Дмитриевич — саха учуонайа, биология билимнэрин доктора, профессор, СӨ Наукаларын Академиятын чилиэнэ, Хоту прикладной экологиятын институтун дириэктэрэ, почва гидрологиятыгар уонна прикладной экология биллиилээх чинчийээччи.
Олоҕун олуктара.
Ньурба улууһугар 1932 с. кулун тутар 29 күнүгэр төрөөбүт.
Гребёнки. Гребёнки () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 769 (2012).
Згуровка. Згуровка () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 365 (2012).
Клавдиево-Тарасово. Клавдиево-Тарасово () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 069 (2014).
Тыhы түөсаhа. Тыhы түөсаhа — үгэс буолбут быйаҥнааҕаhаатын им бэлиэтэ. Үүтү оҥорор.
Саах. Саах (нуучч. -- кал, испражнения, экскременты) киһи, сүөһү, кыыл, хамсыыр-харамай хойуута, аһаабытын кэннэ суон оһоҕоһун төрдүнэн (эмэһэтинэн) тахсар, куртах суогар (соляная кислота) буспут аһа.
Саһыл уонна ыт. «Саһыл уонна ыт» () диэн Америка уонна Дьоппуон совместно оҥорбут мультига, Walt Disney тэрилтэ 1981 сыллаахха таһаарар. Мультик официально от ыйын 10 чыыһылатыгар 1981 сыллаахха күн сирин көрбүтэ (АХШ, Дьоппуон, Арҕаа Европа, Аустралиа, Сингапур, Аргентина дойдуларга), ол же сылга ахсынньыга СССР-тан ураты сир шаарыгар барытыгар.
Мультик "Саһыл уонна ыт" Аан Дойдуга биир саамай үчүгэй мультик аатырар. 2000 сыллаахха DVD SD форматка тахсар, 2004 сыллаахха DVD Full HD форматка тахсар. 2006 сыллаахха Саһыл уонна ыт 2 диэн сиквела тахсар.
Мультик официальнай тыла - английскай уонна дьоппуон тыла буолар. СССР эстибитин кэннэ мультик көтөн видеопрокатка ону таһынан нууччалыы, сахалыы тылбаастаах тахсар.
Сүжета.
Мультик сүрүн сүжета Массачусетс штатыгар барар, дэриэбинэҕэ. Саһыл аата Тод, ыт аата Куппер (Коппер). Икки тус туһунан кыыллар көрүҥнэрэ доҕордоһор күүстэрэ араас проблемалары көссөр.
Саһыл уонна ыт 2. «Саһыл уонна ыт 2» () диэн Америка мультига. 2006 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Тахсаатын кытта 180 государстволарга (ол ахсааннарыгар Саха Сиригэр) уонна 5 континеннарга прокатка уонна дьиэҕэ көрөргө көҥүл тахсар. Урукку версиятыттан чэпчэки буолар, драматическай сценария минимальнай уровень буолар.
Сүжета.
Дэриэбинэҕэ буолар. Саһыл Тод уонна кини доҕоро ыт Куппер буолан көрдөрүнньүк куонкурсугар бараллар, онно ырыаһыт ыттары көрсөллөр.
Кутэр кололоммутэ (угэ). &lt;poem&gt;Куйаас, кумаар саҕана
Кутаҕа соруукуу сыттаҕына,
Кутэр, Тайах урдугэр ыттан,
Күнүс утуйан буккуратта.
Уһуктан кэллэ – уолуйда,
Олус куттанна: Уой-да!
Сыҥынах диэбитэ сытар кыыл эбит.
Тайах туран сири кэрийбит
Оо, дьалкытан, айана алдьайрхай!
Туҥкэр-таҥхар туһэрэн истэ.
Аастылар араас аппа-аҥхай,
Тугэх тубэлэр, урдук систэр.
Сотору күтэр кохсо кэҥээтэ,
Сонун сирдэри корутэлээтэ;
Көлөлөннум диэн, өссө уордэ,
Көтөхтөрөн-сүктэрэн көнньүөрдэ.
Хата, хайыы-сах ырыата ыраатта:
«Хаҥалас, Танда, Амма, Таатта – 
Олорчу билэр бэйэм дойдуларым,
Өрөх тэппит муҥур ордууларым.
Төҥүлү хонуутугар үөскээбитим.
Төрүкүттэн мааны төрүттээх этим,
Төккүккэ, ньымаакка сылдьар этим,
«Туулээх Сыа Маттаҕа дуо» дэппитим.
Мордьооску Боотур диэн ааттаахпын.
Кэтит сибиирдэри кэрийтэлиэм.
Саргы-дьаалы, дьол-туску тосхойдо.
Һай, һаат!» - диэтэ. Буур ойдо.
Мордьооску мэйиитэ эргийдэ,
Туу мээчикии сиргэ төкүнүйдэ,
Өлө сыста иэнинэн таһыллан,
Оор-ор сыта уҥан нараллан.
 
Биһи сэһэммит манан бүтэр.
Билбэппит ханна тиийтин Күтэр.
Кэлэйэ саныыбыт арай бииртэн – 
Кирис быстыар диэри киһиргииртэн.&lt;/poem&gt;
Тэтэрээт. Тэтэрээт ( - "илиис төрдүс чааhа", - "түөрт") — бэчээтинэй эбэтэр суругунан иһитиннэрии илдьэ сылдьааччы, икки гына туппут илиистэртэн ортотунан сабынан эбэтэр оскуобаларынан туттарыллыбыт. Оннук же тэтэрээтинэн ааттаныахтарын сөп сурукка анаммыт, килиэйдэммит эбэтэр боробулуоха спиралынан туттараллыбыт туспа илиистэр.
Остуоруйата.
VII үйэттэн саҕалаан биһи үйэбит иннинэ, арааhынай илдьэ сылдьааччылары уларытан (сибиниэс илиистэри, хаптаҕай уҥуох уонна и. к.), дьобуруопа дьоно (гректэр, ириимлэннэр) иһитиннэриини суруйаллар (тиэкис, уруhуйдар) мас дуоскаларга, буосканнан сабыллыбыттарга сытыы палканнан (стилос). Суруллубут, стилос кэннитинэн чэпчэкитик сотуллар этэ. Түөртүү устууканнан туттарыллар этилэр. Холобур, былыргы "үөрэнээччи тэтэрээтигэр" учуутал кытаанах илиитинэн суруллубута: "уол оҕо, кыһамньылаах буол, кырбаммат туhугар". Ону үөрэнээччи дириҥ санааны кыhамньыылаахтык түөртэ суруйбут. 
1920 сыллаахтарга Е. Фортунатова уонна Л. Шлегер супрематическай обулуоскалаах тэтэрээттэрэ тахсыбыттара. Билиҥҥи бириэмэҕэ библиографическай эриэккэс буолан тураллар.
Сурукка аналлаах тэтэрээт.
Сурукка аналлаах тэтэрээт илиистэрэ, быраабыланнан, килиэккэҕэ эбэтэр линейкаҕа бэлиэтэммит, полялаах уонна полята да суох. Саамай элбэхтэ студеннар уонна үөрэнээччилэр тутталлар. Стандартнай илиис ахсаана: 12, 18, 24, 36, 46, 48, 60, 80, 96. Элбэх илиистээх тэтэрээти (холобура 48) уопсай тэтэрээт диэн ааттыыллар. Блокноттар кээмэйдэрэ-А4, А5, А6, А7. Обложка, блок уонна подложка (задник) үгүстүк баар. Үксүгэр кумааҕы (250-300 г/м2) дэхси эбэтэр ньуурдаах, ол гынан баран дизайнер кумааҕыта уонна илии декорациятын туттуллуон сөп. 
Бэчээттэммит тэтэрээттэр.
Полиграфияҕа туттуллар тэтэрээттэр, арааhынайдык сфальцовкалыахтарын сөп уонна арааhынай ахсааннаах илиистээх буолахтарын сөп, кынан баран быдан элбэхтэ оҥороллор 16 илиистээх уонна 32 илиистээх тэтэрээттэри перпендикулярной фальцовка ньыматынан. Сороҕор бутэhиги ылаллар, бэйэ-бэйэлэригэр уура-уура ики 16 илиистээх тэтэрээттэри. Ити "паразитнай" мыччыстыы тэтээрэт корешогар буолбатын курдук, төрдүс фальц оҥоруутугар. Атын ньыманнан биллэр перфорация бутэhик иннинээҕи (3) фальцы. Тэтэрээккэ баар илиистэри тигэллэр. Хас да илиис кинигэ булуогун оҥороллор.
Попов Андрей Александрович (этнолог). Андрей Александрович Попов (1902 сыл, Үгүлээт, Бүлүү уокуруга, Саха уобалаһа — 1960 сыл) - сэбиэскэй этнограф, этнолог, Сибииргэ ойууннааһыны үөрэппит киһи.
Биография.
Саха уобалаһын Бүлүү уокуругар Үгүлээт сэлиэнньэтигэр тыа аҕабыытын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Саха тылын үчүгэйдик билэрэ. Дьокуускай 2 ступеннаах оскуолатын бүтэрэн баран төрөөбүт улууһугар учууталынан үлэлээбит (1922-1924).
Дулгааннарга уонна нганасааннарга ойууннааһы уонна олохторун-дьаһахтарын үөрэппитэ. Нганасааннар олохторунан олорбута.
1928-1960 сс. Сибиир уонна Хоту сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын этнографияларыгар 36 ыстатыйаны уонна кинигэни бэчээттэппитэ.
1930-с сылларга Таймыр арыытын олохтоохторугар чинчийиилэри ыыппыта. Кини информаннарын быыһыгар нганасаан ойууннара буоланнар, хас да автобиографияны суруйбута (бэйэтэ инньэ диэн ааттаабыта). Үс автобиографияҕа ойуун ыарыытын кэмигэр араас көрүүлэрэ, сиэр-туом, ким кимтэн төрүттээҕэ, сиэри-туому быһаарыы, космогонияҕа экскурстар уо. д. а. бааллар.
ССРС НА Этнографиятын институтун Сибиир сиэктэригэр билим үлэһитинэн үлэлээбитэ. 1940–52 сс. (сэрии сылларыгар тохтооһуннаах) ЛГУ-га дассыан быһыытынан сахалар уонна дулгааннар этнографияларыгар лиэксийэ аахпыта. Саха сиригэр хас да эспэдииссийэ кыттыылааҕа, саха уонна дулгаан уос номохторун хомуйбута. Дулгааннар уос номохторун бастакы классификациятын оҥорбута. Дулгаан омугуттан хомуйбут айымньылара бэчээккэ дулгаанныы тахсыбатахтара, сорҕото нууччалыы тахсыбыта.
Габышева Феодосия Васильевна. Габышева Феодосия Васильевна — Ил Түмэн наукаҕа, үөрэххэ, култуураҕа, иһитиннэрэр-биллэрэр сириэстибэлэргэ уонна түмэт тэрилтэлэр дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, Ил Түмэн дьокутаата, СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччы (2010-2014), СӨ үөрэҕин миниистирэ (2003-2010, 2014-2016).
Олоҕун олуктара.
Саха АССР Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр 1953 сэтинньи 11 күнүгэр төрөөбүтэ.
08.1977-08.1981 – Сунтаар №2 орто оскуолатын учуутала;
08.1981-07.1991 – РСФСР Төрүт оскуолалар институттарын Саха сиринээҕи филиалын научнай үлэһитэ;
Televisa. Grupo Televisa, S.A.B. de C.V. диэн Мексика телекомпанията. 1973 сыллаахха Эмилио Аскарага Видаурета тэрийбитэ.
, (Corporate)
Ултургашев Степан Павлович. Степан Павлович Ултургашев – Хакасия устуорук учуонайа, Абакааннааҕы пединститут ректора (1977-94). 
Хакаас уокуругар Политов аулугар кулун тутар 1 күнүгэр 1930 сыллаахха төрөөбүт, кулун тутар ый 28 күнүгэр 2004 сылллаахха бу күн сириттэн барбыт. Кини Сэбиэскэй кэмҥэ Арассыыйаҕа биллэр историк, 1956 сылтан история билимин хандьытаата. 1989 сылтан история хаапыдыратын профессора, Абакааннааҕы Судаарыстыбаннай педагогическай институт  1977-1994 cc ректора, 1974 сылтан РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 
С.П.Ултургашев үтүө сабыдыалынан, көмөтүнэн Хакасияҕа «Түүр омук суругун-бичигин, култууратын күннэрэ» диэн ылыныы сокуона олоххо киирэн, түүр тыллаах өрөспүүбүлүкэлэри кытта ыкса ситим олохтоммута. Профессор С.П.Ултургашев чинчийэр научнай үлэлэрэ Арассыыйа, Сибиир, Хакасия устуоруйаларын кытта ыкса ситимнээх. Кини бу айымньылаах 70 научнай үлэтэ, “Пирятинская Краснознаменная” монографията иккилиитэ-үстүүтэ бэчээттэнэн тахсыбыттара. 
Туһаныллыбыт литература:
1. Н.К.Антонов. Айан. Хотугу сулус.1977. № 2.
Аан дойдутааҕы Устудьуоннар күннэрэ. Аан дойдутааҕы Устудьуоннар күннэрэ — сылын ахсын сэтинньи 17 күнүгэр бэлиэтэнэр устудьуоннар бэлиэ күннэрэ. Аан бастаан 1939 сыллаахха нацистар өлөрбүт уонна концлааҕырга ыыппыт чиэх устудьуоннарыгар анаммыта, билигин сорох университеттарга атын дойдуттан кэлбит устудьуоннарыгар анаан мультикультурализм күнүн быһыытынан бэлиэтиллэр. 
Устуоруйата.
Ньиэмэстэр Чехословакияны оккупациялаабыттарын утары демонстрацияҕа алтынньы 28 күнүгэр тахсыбыт Карлов университетын медик устудьуоннарын ыһыы кэмигэр Ян Оплеталь диэн устудьуон уонна Вацлав Седлачек диэн оробуочай өлбүттэрэ. Ян Оплеталь өлүгүн сэтинньи 15 күнүгэр Прагаттан Моравияҕа дьиэтигэр илдьиэхтээхтэр этэ. Кинини кытта быраһайаадаһыыга Прага тыһыынчаннан устудьуоннара тахсыбыттара. Маны сылтах оҥостон нацистар туох баар үрдүк үөрэх кыһаларын сабан кэбиспиттэрэ, 1200-тэн тахса устудьуону тутан концлааҕырдарга ыыппыттара (үксүлэрин Заксенхаузеҥҥа), уонна сэтинньи 17 күнүгэр 9 устудьуону уонна профессоры суута суох өлөрбүттэрэ. 
Прагаҕа сэтинньи 17 күнүгэр өлөрүллүбүт тоҕус устудьуон уонна профессор:
Аан бастаан Чехословакияҕа өлбүт нацистар сиэртибэлэрин үйэтитэр туһунан кэпсэтии Англияҕа 1940 сыллаахха Чехословакия аармыйатыгар тахсыбыта. Урут устудьуоннуу сылдьыбыт саллааттар бөлөхтөрө Чехословакия устудьуоннарын киин ассоциациятын (USCS) сөргүтэргэ быһаарбыттара. Ону Чехословакия үүрүүгэ сылдьар бэрэсидьиэнэ Эдвард Бенеш өйөөбүтэ. Англия уонна Уэльс устудьуоннарын сойууһа эмиэ бу түбэлтэни үйэтитии туһунан кэпсэтии ыыппыта.
Даль Владимир Иванович. Даль Владимир Иванович — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара. 
Владимир Даль Арассыыйа импиэрийэтин Екатеринославтааҕы наместничествотыгар Луганскай собуот диэн бөһүөлэккэ (билигин Луганскай) 1801 сыл сэтинньи 10 (22) күнүгэр хайа биэдэмистибэтин лиэкэрин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Иван Матвеевич Даль, ийэтэ Юлия Христофоровна, төрүүрүгэр Фрейтаг.
Аҕата нууччатыйбыт датчанин Йохан (Иоганн) Кристиан Даль (дат. Johan Christian Dahl, 1764 — 1821) элбэх тылы билэрэ, ыраахтааҕы бибилэтиэктигэр үлэлии сылдьыбыта. Арассыыйа поданствотын Иван Матвеевич Даль диэн ааты кытта 1799 сыллаахха ылбыта. Кини ньиэмэс, аааҥыл, француз, нуучча, идиш, латынь, гириэк уонна былыргы гириэк тылларын билэрэ, богослов уонна медик этэ. Лингвист быһыытынан сураҕын истэн Екатерина II ыраахтааҕы Петербурга ыҥыттаран ылан, бибилиэтиэкэр оҥостубута. Кэлин Иоганн Даль Йенаҕа баран быраас факультетыгар үөрэнэн кэлбитэ. 
Ийэтэ Юлия Христофоровна сорох сибидиэнньэннэн француз гугеноттарыттан төрүттээх этэ, 5 омук тылын билэрэ. 
Бастакы үөрэҕин дьиэтигэр ылбыта. Дьоно кинигэни сөбүлүүллэрэ оҕолоругар барыларыгар бэриллибитэ. 
Уон үс аҥаар сааһыгар быраатын Карлы кытта (1 сыл балыс) петербуурдааҕы Муора кадетскай корпуһугар киирбитэ, онно 1814 сылтан 1819 сылга диэри үөрэммитэ. Онтон Хара байҕал флотугар 1824 сыллаахха диэри сулууспалаабыта, 1823 сыл балаҕан ыйыттан 1824 сыл муус устарыгар диэри Хара байҕал флотун командующайыгар эпиграмма суруйууга уорбаланан хаайыыга сыппыта. Онтон Балтикаҕа көһөрүллүбүтэ (1824—1825). 1826 сыл тохсунньу 2 күнүгэр Дерпт университетын мэдиссиинэ факультетыгар үөрэнэ киирбитэ. Бастаан сарайга баар кыра хоско олорбута, оҕолорго нуучча тылын үөрэтэн харчыланара. Икки сылынан хааһына төлүүр иитиллээччилэр ахсааннарыгар киирбитэ. Бу сылларга латыын тылын үөрэппитэ. 1827 сыллаахха бастакы хоһооно, 1830 сыллаахха бастакы сэһэнэ бэчээттэммиттэрэ.
Туурактары кытта сэрии саҕаланан үөрэҕин болдьоҕун иннинэ 1828 сыллаахха бүтэттэрбиттэрэ. Дунаай кэннигэр сэриилэһэ сылдьар чаастарга чумаа турбута. Мэдиссиинэ уонна хирургия дуоктарын эксээмэннэрин чөмчөкө уҥуоҕун трепанциятыгар уонна бүөр бааһырыытыгар үлэ суруйан ситиһиилээхтик туттарбыта.
1828—1829 сыллааҕы нуучча-туурак сэриитигэр 1831 сыллааҕы Польша хампаанньатыгар Владимир Даль бэйэтин уһулуччулаах байыаннай быраас быһыытынан көрдөрбүтэ. Висла өрүһү туорааһыҥҥа инженер суоҕар күргэ туппута, онтун сэриилэр туоруур кэмнэригэр көмүскээбитэ, онтон күргэтин бэйэтэ алдьаппыта. Быраас эбээһинэһин толорботоҕун иһин быыгабар ылбыта, ол эрээри ыраахтааҕы Николай I кинини 4-с истиэпэннээх Сибэтиэй Владимир уордьанынан наҕараадалаабыта. 
Даль А. Пушкин чугас доҕоро этэ, дуэльгэ бааһыран өлөөрү сытар бэйиэти эмтээбитэ.
Филиппов Алексей Семенович (Хоҥкуй Өлөксөй). Филиппов Алексей Семенович сахалыы аата Хоҥкуй Өлөксөй — тоҕус уолун сэриигэ ыыппыт Ньурба оройуонун Хаҥалас нэһилиэгин (билигин Чаппанда) олохтооҕо. 
Кэргэнэ Марфа Николаевна. Чаппандаттан 5 биэрэстэлээх Бөкүнэй диэн алааска олорбуттар. Отутус сылларга "Социализм суола" холкуоска киирбиттэр, сүөһүлэрин холбообуттар. Сэрии иннигэр буолбут кураан дьылларга холкуоска биэрбэккэ бэйэтигэр хаалларбыт кыл муҥхата абыраабытын туһунан кэпсээн баар эбит. Уолаттарын кытта балыктаан, чугас ыалларын эмиэ аһаппыттарын туһунан хойукка дылы кырдьаҕастар кэпсииллэрэ үһү.
1941 сыл балаҕан ыйын 21 күнүгэр 7 уолун Ньурбаттан, ахсыс уолун Данилы Алдантан аармыйаҕа ылбыттар. Тохсус ыарыһах уолун Афанасийы 1942 сыл бэс ыйыгар ылбыттар. Олортон сэттэтэ Иван, Данил, Гаврил, Егор, Алексей, Григорий уонна Павел сэриигэ өлбүттэр. Онтон ыарыһах уола Афанасий доруобуйатынан сыыйыллан төннөн кэлэн, кэргэннэн, кыыстанан баран сотору буолаат дойдутугар өлбүт.
Бэһис уола Петр Алексеевич Захаров, 1915 сыллааҕы төрүөх, старшай сержант сыбаанньалаах 1945 сыл күһүнүгэр тыыннаах эргиллибит. Билэр киһи Ян Яковлев суруйарынан "сүрдээх сытыы-хотуу, турбут-олорбут, саҥарбыт-иҥэрбит, ортоку үрдүнэн уҥуохтаах уол оҕото" эбит. Бу киһи кэргэннэнэн 6 оҕону төрөппүт, барыларын үөрэхтээбит, үлэһит оҥортообут. 1990 сыллаахха өлбүт.
Хоҥкуй Өлөксөй улахан уола Уйбаан сэриигэ барыан иннинэ уоллаах кыыс оҕолордоох эбит. Атыттар кэргэннэммэккэ сылдьан аармыйаҕа барбыттар. Байбал 1944 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Псков уобалаһыгар Даманкино дэриэбиэҕэ өлбүт, онно көмүллүбүт. Атын өлбүт уолаттар сураҕа суох сүппүттэр, ханна, хаһан өлбүттэрэ биллибэт. 
Хоҥкуй Өлөксөй кэлин "эдэр дьахтарга оҕо оҥорон онус уолун Онотуору төрөппүтэ" диэн сиэнэ суруйар.
Intel. Intel (), АХШ саамай улахан процессордары оҥорор тэрилтэтэ, 2020 сыллаахха сир шаарын үрдүнэн 78% рынок эйгэтин ылар. Сүрүн конкурена AMD.
AMD. AMD (Advanced Micro Devices , ол эбэтэр сахалыы тылбааска "Аныгы тэтимнээх тэрил"), Америка тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биир сүрүн процессор оҥорооччу уонна графика түргэтээччи.
Сүрүн конкуреннара Intel уонна Nvidia.
Hasee. Hasee, Кытай биир улахан ноутбук уонна көмпүүтэр оҥорор тэрилтэтэ.
Олоҥхо күнэ. Олоҥхо саха омук былыыр былыргы дьыллар быыстарыттан сырдык уонна хараҥа, айыы уонна абааһы аймахтара утарыта турууларын, күрсүүлэрин туһунан уостан уоска бэриллэн кэлбит уус-уран айымньыта. Олоҥхо киһи өркөн өйүн күүһүн күдэҕин кыаҕынан айыы аймаҕын күөмчүттэн көмүскүүр үрдүк аналын хоһуйар.
2005 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр, ЮНЕСКО олоҥхону аан дойду култууратын биир саамай чаҕылхай шедеврынан биллэрбитэ. Нөҥүө сылыгар СӨ бэрэсидьиэнин N 3036 Ыйааҕынан 2006 сыл сэтинньи 15 к. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сэтинньи 25 күнэ Олоҥхо күнэ быһыытынан биллэриллибитэ. Бу күҥҥэ олоҥхону киэҥ араҥаҕа тарҕатар, үйэтитэр соруктаах тэрээһиннэр ыытыллыахтаахтар.
Майнилатааҕы түбэлтэ. Майнилатааҕы түбэлтэ — 1939 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр буолбут, Сэбиэскэй Сойуус Финляндияҕа сэриини биллэрбит сылтаҕа.
Майнила диэн сэбиэскэй дэриэбинэ аттыгар сылдьыбыт саллааттары Финляндия өттүттэн пушканнан ытыалаабыттар. «Правда» хаһыакка суруллубутунан пушканнан 7 ыппыттар, ол түмүгэр 3 саллаат уонна 2 хамандыыр өлбүт, өссө сэттэ саллаат уонна икки хамандыыр бааһырбыт. Фииннэр билиммэтэхтэр, кыраныыссаҕа пушкабыт да суох диэбиттэр, икки өттүттэн хамыыһыйа тэрийэн силиэстийэ ыытарга модьуйбуттар, Сэбиэскэй бырабыыталыстыба онтон батыммыт уонна сэриилэригэр фииннэр өттүлэтиттэн биир эмит быһылаан тахсар түгэнигэр уотунан хоруйдуурга бирикээстээбит. Икки хонон баран саба түспэт туһунан сөбүлэҥи тутуспатын биллэрбит, оттон түөрт хонугунан сэриини биллэрбит.
Баскин-Роббинс. Баскин-Роббинс () — мороженайдар аан дойдутааҕы ситимэ. Кини аан дойду 30- тан тахса дойдуларыгар францизизтээх. 5800 объектан 2800 объект холбоһуктаах Штаттарга база турар. Кини 1953 сыллаахха мороженайы оҥорор икки туспа предприятиены холбоһон олохтообута Бэрэ Баскин () уонна Ира Роббинс (). Холбоһон диэри мороженайы оҥорон таһаарар икки тэрилтэ Багдарыын Сүлбэ Burt's Ice Crean Shop уонна Snowbird Ice Cream. Ол кэмҥэ мороженай снаряд 21 амтаннаах этэ, саҥа, сибиэһэй майгылаах.
Захаров Петр Алексеевич (Чаппанда). Захаров Петр Алексеевич — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, тоҕус уолун сэриигэ атаарбыт Хоҥкуй Өлөксөй бэһис уола. 
1915 сыллаахха төрөөбүт. 
Старшай сержант сыбаанньалаах 1945 сыл күһүнүгэр тыыннаах эргиллибит. Билэр киһи Ян Яковлев суруйарынан "сүрдээх сытыы-хотуу, турбут-олорбут, саҥарбыт-иҥэрбит, ортоку үрдүнэн уҥуохтаах уол оҕото" эбит. Бу киһи кэргэннэнэн 6 оҕону төрөппүт, барыларын үөрэхтээбит, үлэһит оҥортообут. 1990 сыллаахха өлбүт.
Теплоухов-Тимофеев Иннокентий Гурьевич. Олоҕун олуктара.
И.Г. Тимофеев-Теплоухов (1869–1963) Боотуруускай улууһугар Хайахсыт нэһилиэгэр Улуйбут диэн сиргэ төрөөбүт. Аҕата Гурий Тимофеевич Теплоухов Бодойбоҕо кыһыл көмүһү хостуур бириискэ үлэлээбит, ийэтэ Мария Платоновна атыыһыттарга этсэрээпэлээбит. Күтүөтэ Тэкэллэ Миитэрэй икки сүүстэн тахса олоҥхону олоҥхолуура. Иннокентий Гурьевич киниттэн уонна абаҕата Дмитрий Тимофеевич Теплоуховтан-Ырыа Мииккэттэн үөрэнэн 40-ча олоҥхону толороро.
Маҥнай 13 саастааҕар Ырыа Мииккэ уолугар Ыстапааҥҥа ыллаан иһитиннэрбит. 14 саастааҕар Ылдьаа Максимов уруутугар «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» диэн маҥнайгы олоҥхотун үгүс киһи ортотугар толорбут. 
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнинээн Февроньялыын ыарахан олоҕу олорбуттар. Уопсайа 7 уол, 5 кыыс оҕоломмуттар. Бастаан Дириҥ Күөл диэн сиргэ уһуннук олохсуйбуттар. Онно 10 оҕото өлбут. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун 1-гы Хаптаҕай нэһилиэгэр көһөн киирэн 30-ча сыл кэриҥэ олорбуттар. Оҕолоро үксүлэрэ өлбутун кэннэ уһун кэмҥэ олоҥхолуурун быраҕа сылдьыбыт.
Айар үлэтэ.
Иннокентий Гурьевич «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» диэн олоҥхотун Императорскай антропология уонна этнография музейыттан Саха Сиригэр фольклорнай матырыйаалы хомуйар соруктаах кэлбит этнограф В.Н.Васильев 1906 сыллаахха Амма сэлиэнньэтигэр Солобуодаҕа суруйбута. Бу олоҥхо Э.К.Пекарскай көннөрүүтүнэн 1916 с. Бетлингл алфавитынан сахалыы тахсыбыта. Петербурга саха тылын баһылаабыт бөдөҥ фольклорист А.А.Попов олоҥхону сахалыыттан нууччалыы тылбаастаабыта. Г.У.Эргис олоҥхо тылбааһыгар эбиини киллэрбитэ, латинскай алфавиттан аныгыга көһөрбүтэ. И.В.Пухов бэчээккэ тахсыытыгар бэлэмнээн былааҥҥа киллэртэрбит, тылбааска хос быһаарыылары биэрбит. Ити үлэлэспит дьон бары өлбүттэрин кэннэ кинигэ ситэриллэн 1985 сыллаахха Москваҕа бэчээттэнэн тахсыбыта.
Иккис олоҥхото «Иэйэхсит сиэнэ эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн». Итини 1941 сыллаахха Дмитрий Лазарев илиитинэн суруйбута 449 страница, 11656 строка буолбут.
Кырдьар сааһыгар «Кэннибэр кимим да хаалбата. Арай орто дойдуга олорон ааспыппын «Кулун Куллустуур» уонна «Эрэбил Бэргэн» олоҥхолорум ааттаналлар ини...» диэхтээбит. Кини «Иэйэхсит сиэнэ эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн» олоҥхото тлтт суруйуутунан 449 страницалаах Тыл, литература уонна история институтун архыыбыгар уонна аймахтарыгар сытар.