mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Владимиров Леонид Николаевич. Владимиров Леонид Николаевич - РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига, биология билимин дуоктара, профессор, Ил Түмэн дьокутаата. 
От ыйын 9 күнүгэр 1959 сыллаахха Тулаҕы-Киллэм нэһилиэгэр төрөөбүт.
1977 - 1979 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1985 с. СГУ тыа хаһаайыстыбатын факультетын бүтэрбит.
1986 с. К.И. Скрябин аатынан Москубатааҕы ветеринарнай медицина академиятын аспирантууратыгар киирбит. 1993 с. биология билимин хандьыдаата буолбут. 1990 с. саҕалаан Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институутугар билим үлэһитинэн, ассистенынан, старшай преподавателинэн, ректор көмөлөһөөччүтүнэн, онтон үөрэххэ уонна билимҥэ проректорынан үлэлээбит.
1997 - 2016 сс. Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай тыа хаһаайыстыбатын академиятын ректора.
2000 с. биология билимин дуоктарыгар диссертациятын көмүскээбит. Ол сыл профессор сыбаанньатын ылбыт. 
Ил Тумэн III-IV ыҥырыыларын дьокутаата.
2000 сыллаахха «Заслуженный деятель науки Республики Саха (Якутия)», 2003 сыллаахха – «Почетный работник высшего профессионального образования», 2007 сыл тохсунньутугар «Заслуженный деятель науки Российской Федерации» буолбута.
СӨ тенниска федерациятын бэрэсидьиэнэ, хотугу многоборье федерациятын бэрэсидьиэнэ, ат сүүрдүүтүн федерациятын I вице-бэрэсидьиэнэ.
Мордьотуҥулар кэргэннэрэ. Мордьотуҥулар кэргэннэрэ (, ) - харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ биир уус - Мордьолор уустара киирэр.
Өссө маны көр.
Харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар өссө Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ киирэр.
Мордьолор уустара. Мордьолор уустара (, ) - Мордьотуҥулар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - Мордьо киирэр.
Өссө маны көр.
Харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар өссө Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ киирэр.
Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ. Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ (, ) - харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ алта уус киирэр: Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара, Муора куобахтарын ууһа, Эриэн түлүөннэр уустара, Саадьаҕай түлүөннэр уустара, Эбир түлүөннэр уустара, Ньиэрпэлэр уустара.
Өссө маны көр.
Харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар өссө Мордьотуҥулар кэргэннэрэ киирэр.
Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара. Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара (, ) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Хос төбөлөөх түлүөн.
Муора куобахтарын ууһа. Муора куобахтарын ууһа (, ) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Түлүөн.
Эриэн түлүөннэр уустара. Эриэн түлүөннэр уустара (, ) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Эриэн түлүөн.
Саадьаҕай түлүөннэр уустара. Саадьаҕай түлүөннэр уустара (, ) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Саадьаҕай түлүөн.
Эбир түлүөннэр уустара. Эбир түлүөннэр уустара (, ) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Эбир түлүөн.
Ньиэрпэлэр уустара. Ньиэрпэлэр уустара (, ) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Ньиэрпэ.
Ньиэрпэ. Ньиэрпэ эбэтэр Дааргы (даарда) балык (, ) - Ньиэрпэлэр уустарыгар киирэр кыра түлүөн.
Илин атахтара кэлин атахтарынааҕар биллэ кылгас. Сырдык үрүҥ көмүстүҥүттэн хараҥа бороҥҥо дылы өҥнөөх буолар. Хараҥа бээтинэлэрдээх.
Хос төбөлөөх түлүөн. Хос төбөлөөх түлүөн (, ) - Хос төбөлөөх түлүөннэр уустарыгар киирэр бөдөҥ түлүөн.
Кулгааҕа суох. Илин эрэ атахтарыгар тыҥырахтаах. Атыыра төбөтүгэр паараласпыт тирии хабах курдуктаах. Бу хабах иһинээҕитэ муннун кытта ситимнээх.
Буотака. Буотака, түлүөн (, ) - Муора куобахтарын ууһугар киирэр бөдөҥ түлүөн.
Тумса уһун синньигэс. Саха сиригэр аҕыйах, хас да сүүс төбө.
Эриэн түлүөн. Эриэн түлүөн (, ) — Эриэн түлүөннэр уустарыгар киирэр кыра түлүөн.
Улааппыт атыырдарын хара тириитэ улахан үрүҥ тиэрбэстэрдээх. Саха сирин ууларыгар билигин сороҕор алҕас устан киирэр. Урут Амундсен эспэдииссийэтэ Илин-Сибиир муоратын Эһэлээх арыыларыгар баалларын бэлиэтээбит.
Саадьаҕай түлүөн. Саадьаҕай түлүөн (, ) - Саадьаҕай түлүөннэр уустарыгар киирэр орто улаханнаах түлүөн.
Кырдьыбыт атыырын сирэйэ хара буолар, атын этэ маҥанныҥы-саһархай. Ойоҕосторугар быһаҕас ыйга майгынныыр харалаах.
Эбир түлүөн. Эбир түлүөн (, ) - Эбир түлүөннэр уустарыгар киирэр орто улаханнаах түлүөн.
Атыыра тыһыта өҥнөрө майгыннаһаллар, ол гынан баран атыырдар арыый бөдөҥнөр.
Кииттиҥилэр аймахтара. Кииттиҥилэр аймахтара (, ) - ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сирин ууларыгар икки кэргэҥҥэ, 3 ууска киирэр 3 көрүҥ көстөр.
Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ. Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ (, ) - Кииттиҥилэр аймахтарыгар киирэр ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сирин ууларыгар икки уус бэрэстэбиитэллэрэ көстөллөр: Бөлүүгэлэр уустара уонна Үҥүү тумустар уустара.
Бөлүүгэлэр уустара. Бөлүүгэлэр уустара (, ) - Нарвааллыҥылар кэргэннэригэр киирэр ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сирин ууларыгар бу уус соҕотох бэрэстэбиитэлэ көстөр: Бөлүүгэ.
Бөлүүгэ. Бөлүүгэ (, ) - Бөлүүгэлэр уустарыгар киирэр дельфин.
Үҥүү тумустар уустара. Үҥүү тумустар уустара (, ) - Нарвааллыҥылар кэргэннэригэр киирэр ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сирин ууларыгар бу уус соҕотох бэрэстэбиитэлэ көстөр: Үҥүү тумус.
Литвинов Игорь Александрович. Литвинов Игорь Александрович — НКИХ "Саха" симфоническай аркыастырын концертмейстера, филармония солиһа, муусука училищетын уһуйааччыта, СӨ үтүөлээх артыыһа. 
1939 сыллаахха от ыйын 11 күнүгэр төрөөбүт. Саха сиригэр Омскай куораттан кэлэн үйэ чиэппэрэ устата Саха сирин музыкальнай култуурата сайдарыгар кылааты киллэрбит киһи. Саха элбэх композитордарын айымньыларын скрипкаҕа аан бастаан толорбута. 1980 сыллаахтан Дьокуускайдааҕы муусука училищетыгар бастаан преподаватель, онтон струнаалаах-смычоктаах үнүстүрүмүөннэр отделениелэрин сэбиэдиссэйэ этэ. 
1994 сыллаахха от ыйыгар өлбүт. Үлэлээбит училищетын (билигин Дьокуускайдааҕы муусука кэллиэһэ) дьиэтин эркинигэр өйдөбүнньүк хаптаһын ыйаммыта.
Сампааннар. Сампааннар ордук биллэр мааркалара.
“Вдова Клико”.
19-c үйэ саҕаланыыта 27 саастаах мадам Клико оҕонньоро өлбүтүн кэннэ арыгы оҥорор аччыгый хаһаайыстыбаны нэһилиэстибэ ылан хаалбыт. Кэлин онтун сайыннаран, саҥа үрдэлгэ таһаарбыт. Кини 18 км. уһуннаах бадыбаалы атыылаһан ылан, бэйэтин бородууксуйатын онно хаһаанар буолбут. Кини сампааны ыраастыыр ньыманы арыйбыта, ол ньыманы арыгы оҥорооччулар билиҥҥэ диэри туһаналлар.
Мадам Клико 88 сааһыгар диэри үлэлээбит, нэһилиэнньиктэрин баайыттан матаран баран, дьыалатын бииргэ үлэлээбит управляющайыгар уонна табаарыһыгар Эдуард Вердеҕэ хаалларбыт. Ол киһитэ арыгы бу мааркатын өссө аатырдыбыт, билигин “Вдова Клико” сампааны 150 дойдуга таптаан иһэллэр.
Төхтүр (тылы быһаарыы). Төхтүр (тыл суолтата) – /.../ Быһаарыылаах кылгас тылдьыкка “Төхтүр – кыра томтор, быллараат” диэбиттэр. Тыл үөрэхтээҕэ С.А.Иванов төхтүрү төрүт-уус түүр тыла диэбит уонна кыргыыстар “тэхтир – бугор, холм, возвышенность”, тывалар “дөхтүр – бугор, бугорок” диэн тылларыгар ханыылыы туппут/.../ 
Туһаныллыбыт сирдэр.
Багдарыын СҮЛБЭ, “Кыым”, 48-с №, 2009 с.
Күүс кээмэйэ. Күүс кээмэйэ — Сахалар былыр киһи күүһүн буутунан кээмэйдииллэрэ. Буут уон алта киилэҕэ тэҥнэһэр. Биэс уон буут 800 кг. Аҥар күүстээх киһи оччо ыйааһыннааҕы ат сыарҕатыгар ууруохтаах. Бухатыыр (бүтүн) күүстээх киһи сүүс бууту – ол аата 1600 кг көтөҕөр буолуохтаах. Чиэппэр күүстээх киһи сүүрбэ биэс бууту – 400 кг көтөҕүөхтээх. Чиэппэр күүстэн саҕалаан кэриҥнээх күүстээх киһи дэнэн бараллар. Сахаҕа ыйааһын кээмэйэ суох, онон күүһү буутунан кээмэйдээһин нууччаттан киирбитэ чуолкай. Бэчээккэ сороҕор бүтүн күүстээх киһи – 1000 кг, аҥар күүстээх – 500 кг, чиээппэр күүстээх 250 кг көтөҕөр диэн букатын олоҕо суох, сыыһа суруйуулар тахсаллар. Киилэ диэн хойут, Сэбиэскэй былаас кэмигэр киллэриллибит кээмэй. Вацлав Серошевскай көтөҕөр күүһү буутунан кээмэйдээһин туһунан “Якуты” диэн кинигэтигэр суруйан турар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
В.А. Кондаков “Урукку дьыллар уорҕаларыгар” Дьокуускай, “Бичик”, 1995 c.
Лейкемиа. Лейкемиа (англ. Leukemia, нучч. Лейкемия, Лейкоз, түрк. Лөйкэмиа), хаан ыарыыта, молекулалар мээнэ мээнэ төрөө да төрөө буолалларыттан үөскээбит ыарыы. Дьон бу ыарыыттан өлөр. Эмтэммэт ыарыы. Араас көрүҥҥэ араараллар.
Аат дьөһүөл. Аат дьөһүөл () - саҥа ирээтэ. Дьөһүөл көрүҥэ.
Аат ситим тыл. Аат ситим тыл () — саҥа ирээтэ.
Аат сыһыан тыл. Аат сыһыан тыл () — саҥа ирээтэ.
Аат туохтуур. Аат туохтуур () - даҕааһын аат уонна тус туохтуур курдук ис хоһоонноох туохтуур туттулук халыыба. Барамайы хайааһыҥҥа сыһыанынан чопчулуур аналлаах туохтуур халыыба.
Аат эбиискэ. Аат эбиискэ () - саҥа ирээтэ.
Анал аат. Анал аат () - барамай, киһи, көстүү тус аата. Анал аат көмөтүнэн барамай атын, кинини кытта биир көрүҥнээх барамайдартан туспа араарыллар.
Анал ааттар атын аат тыллартан морполуогуйаларынан ураты бэлиэлэрэ (анал сыһыарыы) тылга барытыгар баар буолбат. Анал ааттар улахан буукубаттан суруллаллар. Оттон сиинтэксис ньыматынан (хас да тыл ситиминэн) үөскээбит анал ааттары суруйуу чопчу быраабыланан чопчуланар.
Анал ааттары барамай ханнык көрүҥүн бэлитииллэринэн наардыыллар. Ол курдук, холобур, антропонимнар (киһи уонна кыыллар анал ааттара), топонимнар (сирдэр ааттара) диэн курдуктары араараллар
Анал ааттары үөрэтэр наука ономастика дэнэр. Бу термин онима (аат) диэн греческэй тылы кытта ситимнээх. Ономастика – греч. onomastike – «искусство давать имена». Ономастика көрүҥнэрэ: антропонимика, астронимика, зоонимика, космонимика, теонимика, эргонимика уо.д.а. буолаллар. Антропонимика –антропонимнары үөрэтэр ономастика биир көрүҥэ (киһи аата, аҕа аата, араспаанньа, хос аат, псевдоним, крептоним). Ону тэҥэ бу наука литературнай айымньыларга, фольклорга, номохторго, остуоруйаларга баар дьоруойдар ааттарын үөрэтэр. Анал ааттары литературнай, диалектнай, официальнай уонна официальнайа суох ньымаларга араараллар.
Антропоним — соҕотох анал аат эбэтэр киһини быһаарар анал ааттар холбоһуктара. Атыннык эттэххэ ханнык баҕарар айыллыбыт эбэтэр дьиҥнээх киһи аата.
Антропонимнар тииптэрэ:
• Аат (төрүөххүттэн иҥэриллибит аат)
• Аҕа аата (патроним, аҕаҥ эбэтэр эһэҥ ааттара)
• Араспаанньа (өбүгэ саҕаттан баар аат)
• Хос аат (киһиэхэ сүрүн кумааҕыга суруллар араспаанньатыттан, ыҥырыллар аатыттан туспа иккис аат курдук дьонтон бэриллэр)
• Андроним (дьахтар аата)
• Мононим (биир тылтан турар толору аат)
• Криптоним (кистиир, биллэрбэт аат)
Хас биирдии этнос хас биирдии эпохаҕа антропонимиконнаах — ааттар испииһэктэрэ. Антропоним холбоһуга антропонимия дэнэр. Бу наука аакка сыһыаннаах киһи майгытын, уруулаһыыны, төрүтүн туһунан информацияны, аат үөскээһинин устуоруйатын, номинация матыыбын үөрэтэр. Икки көрүҥнэргэ арахсар: теоретическайуонна прикладной.
Билим эйгэтигэр анал аат суолтата чопчу бэриллэр. Ономастика көмөтүнэн аат лиэксикэлии суолтатын эрэ буолбакка норуот истоиятын, итэҕэлин, омук тылларыттан киирии тыллары сиһилии үөрэтиэххэ сөп.
Араартыыр ситим тыл. Араартыыр ситим тыл () - саҥа ирээтэ.
Араарыы түһүк. Араарыы түһүк () — саха тылыгар баар 8 түһүктэн биирдэстэрэ.
Атынтан туһаайыы. Атынтан туһаайыы () - саҥа ирээтэ.
Холобура: "ыҥырылын"
Барыллааһын ахсаан аат. Барыллааһын ахсаан аат () — саҥа ирээтэ.
Холобура
Биир ахсаан. Биир ахсаан () — саҥа ирээтэ.
Бигэргэтэр эбиискэ. Бигэргэтэр эбиискэ () - саҥа ирээтэ, эбиискэ көрүҥэ.
Холобура
Эбии маны көр.
Аат эбиискэ
Биирдэм тыас туохтуурдара. Биирдэм тыас туохтуурдара () — туохтуур көрүҥнэрэ. 
Холобур — лис гын, даах диэ, лыҥкыр гын.
Биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуурдара. Биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуурдара () - туохтуур көрүҥнэрэ. Холобур, дырылаа, ньааҕынаа.
Буолбат форма. Буолбат форма () — саҥаҕа буолбаты көрдөрөр тыл көрүҥэ.
Эбии маны көр.
Буолбат эбиискэ
Буолбат эбиискэ. Буолбат эбиискэ () — саҥа ирээтэ, буолбаты көрдөрөр эбиискэ.
Эбии маны көр.
Буолбат форма
Бүтэһиктээх көрүҥ формата. Бүтэһиктээх көрүҥ формата () — саҥаҕа туох эрэ хамсааһын түмүктэммитин көрдөрөр.
Холобур, "быраҕан кэбис", "сүтэн хаал", "ситэн ыл", "аһаран биэр".
Быһаарыылаах солбуйар аат. Быһаарыылаах солбуйар аат () — саҥа ирээтэ, солбуйар аат көрүҥэ.
Холобур,
Быһаарыыта суох солбуйар аат. Быһаарыыта суох солбуйар аат () — саҥа ирээтэ, солбуйар аат көрүҥэ.
Холобур,
Дьөһүөл (тыл үөрэҕин тиэрминэ). Дьөһүөл () - саҥа ирээтэ, түһүктэнэр тыл этиигэ атын тылларга сыһыаннарын көрдөрөр көмө тыл. Дьөһүөл иннигэр турар аат тыл, ахсаан аат, солбуйар аат эбэтэр аат туохтуур ханнык түһүккэ туруохтааҕа дьөһүөлтэн тутулуктаах буолар. Ол иһин дьөһүөл кини иннигэр турар тылы салайар дэнэр.
Дьөһүөл көрүҥэ - Аат дьөһүөл.
Дьөһүөл ордук дьоппуон уонна кытай тылыгыр чугас ( кыт. 桌子上 zhuōzi shàng, көнөтүнэн "остуол үрдүгэр", ол аата "остуолга"), түүр уонна финно-угорскай тылларга. ону таһынан сорох индоевропейскай тылларга кытта баар:
эрэмээннии
латыштыы
осетинныы.
Ахсаан аат. Ахсаан аат () — саҥа ирээтэ. Бирэдимиэт ахсаанын эбэтэр ааҕыллар бэрээдэгин көрдөрөр.
Аттарыы ахсаан аат — хас да тыл ситиминэн бэриллэр аат: уон биир, сүүс уон икки.
Судургу ахсаан аат — биир тылынан бэриллэр аат: икки, сүүс, тыһыынча.
Дуров Павел Валерьевич. Ду́ров Па́вел Вале́рьевич (1984 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр Ленинград куоракка төрөөбүт) — Россияҕа биллэр урбаанньыт, программист, миллиардер, «ВКонтакте» социальнай ситим уонна ити курдук ааттаах компания тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ.
Устудьуоннуур сылларыгар РФ Президенын уонна РФ Правительствотын стипендияларын лауреата, Потанин стипендиятын үс төгүллээх лауреата.
2001 сыллаахха Академическай гимназияны туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. 2006 сыллаахха — Санкт-Петербургдааҕы государственнай университет филологияҕа факультетын «Английскай филология уонна тылбаас» идэтин кыһыл дипломынан. Павел Дуров, үөрэҕин бүтэрээт, Россияҕа бу күҥҥэ биир улахан социальнай ситими — «ВКонтакте» — тэрийэр. 2001 сыл туругунан Дуров, баайа-дуола 7,9 миллиард солк. сыаналанан, Россия миллиардердарын рейтиннэригэр 350-с буолар.
Попов Димитриан Дмитриевич. Попов Димитриан Дмитриевич (1827-1896) – Протоиерей Димитриан (Димитриан аҕабыыт) Боотуруускай улууһун Ытык Күөлүгэр 1851 сыллаахха бэйэтэ туттубут балаҕаныгар, төлөбүрэ суох чааһынай оскуола аһан үөрэххэ сыһыаннаах уолаттары мунньан, аан бастаан саха тылын уонна грамматикатын үөрэтэр. Бу үс кылаастаах оскуоланы бүтэрбиттэр дириҥ билиини ылаллара, үгүстэр уобаласка биллиилээх дьон буолбуттара, кинилэртэн Константин Оросин аатырбыт “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону суруйбута.
Димитриан эдэр эрдэҕиттэн аҕатын (дьякон), эһэтин (миссионер) көмөлөрүнэн саха тылын мунньубут уонна туох суолталаахтарын нууччалыы тылбаастаан иһэр эбит, ол курдук үйэтин тухары саха тылдьытын оҥорорунан дьарыктаммыт.Итини таһынан остуоруйалары, үһүйээннэри, олоҥхолору, өс хоһооннорун, таабырыннары уо.д.а. суруйталаабыт. Кини этэринэн оччолорго Европаҕа француз тылынан кэпсэтэллэрин курдук, саха тылынан Илин Сибииргэ Туруханскайтан Сахалиҥҥа тиийэ кэпсэтэллэр эбит. Таҥара үөрэҕэр сыһыаннаах тылбаастара Петербурга, Дьокуускайга, өлбүтүн кэннэ Москваҕа, Казаньҥа бэчээттэммиттэрэ.
Димитриан 1881 сыллаахха политическай сыылынай Э.К. Пекарскайы тылыгар киллэрэн, тылдьыты хайдах оҥорору үөрэтэн, баай уопутуттан бэрсэн баран үйэтин тухары муспут, күтүөтүн, сиэнин көмөлөһүннэрэн үлэлээбит үлэтин бэлэхтээбитэ киһини сөхтөрөр уонна хара өлүөр диэри бу тылдьыкка көмөлөспүтэ.Билигин бу Э.К.Пекарскай “Словарь якутского языка” диэн үлэтинэн нууччалар, сахалар эрэ буолбакка Аан дойду тюркологтара бары туһаналлар.
Димитриан аҕабыыт суруйар идэтин таһынан иконалары уруһуйдуура, маска оһуордары оҥортуура. Итэҕэли күүскэ ылыммыт киһи быһыытынан биллэ-көстө сатаабата, дьоҥҥо барытыгар үчүгэй сыһыаннааҕа. Олорор дьиэ-уот, иһэр уу ырааһын хонтуруоллуура, дьону бурдук ыһарга, килиэп буһарарга үөрэтэрэ, уоспа ыарыытын эмтиирэ. Уоспаны утары быһыы (прививка) оҥорон ыарыы тарҕаныытын тохтоппута.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.Н. Тарабукин “Хотун Төҥүлү тула”, Дьокуускай, «Сайдам», 2007 с.
Өссө маны көр.
Сахаларга христианство киириитэ
Никитин Павел Павлович. Никитин Павел Павлович (1932—12.04.1994) — суруналыыс, Саха АССР культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1932 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Хара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1954 с. Педагогическай институту бүтэрэн баран, Саккырыырга, Ньурбаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Ньурбаҕа райкомол бастакы сэкиритээринэн талыллан 1959 с. үлэлээбитэ. Онтон Ленинградтааҕы үрдүкү баартыйа оскуолатыгар суруналыыстыка факультетыгар ыытыллар. 1963 с. Орто Өлүөнэ холбоһуктаах оройуонугар «Ленин суола» хаһыакка ананар. Онтон 1964 с. «Кыым» хаһыакка культура салаатын салайааччытынан 1969 с. үлэлиир. Бу сылтан Саха Сиринээҕи обком куьлтуратын салаатын инструкторынан ананар. Онно тыйаатыр уонна киинэ боппуруостарынан дьарыктанар. 
Кини бу дуоһунаска үлэлиир кэмигэр Дьокуускайга музыкальнай тыйаатыр (1982) уонна Литературнай музей (1981) тутуллаллар, Талааннаах ыччат айар специальностарга атын куораттарга үөрэнэр, Саха культуратын уонна ускуустубатын күннэрэ Магадаан (1965), Ульяновскай (1982) уобаластарыгар, Башкирияҕа (1972), Москубаҕа (1972, 1982), Монголияҕа (1985) ыытыллаллар.
1994 с. муус устар 12 күнүгэр өлбүтэ.
Бэйэни туһаайыы. Бэйэни туһаайыы () — саҥа ирээтэ.
Дьаһайар туһаайыы. Дьаһайар туһаайыы () — саҥа ирээтэ, туһаайыы көрүҥэ.
Өссө маны көр.
Бэйэни туһаайыы
Дьүһүннүүр тыл. Дьүһүннүүр тыл () - саҥа ирээтэ.
Көмө тыл. Көмө тыл () - саҥа ирээтэ.
Көмө туохтуур. Көмө туохтуур () - саҥа ирээтэ, туохтуур көрүҥэ.
Көспүт суолта. Көспүт суолта () - саҥа ирээтэ, тыл сүрүн суолтатыттан атын суолтаҕа туттуллуута.
Көстө түһүү формата. Көстө түһүү формата () — саҥаҕа туттуллар форма.
Холобур, "малас гын, ходьох гын, мичик гын, чугурус гын."
Күүһүрдэр форма. Күүһүрдэр форма () - саҥаҕа туттуллар форма.
Күүһүрдэр эбиискэ. Күүһүрдэр эбиискэ () - саҥа ирээтэ, эбиискэ.
Кыбытык сыһыан холбоһук. Кыбытык сыһыан холбоһук () - саҥа ирээтэ.
Кэрискэ ахсаан аат. Кэрискэ ахсаан аат () - саҥа ирээтэ, ахсаан аат көрүҥэ.
Кээмэй сыһыат. Кээмэй сыһыат () - саҥа ирээтэ, сыһыат көрүҥэ.
Кээмэй эбиискэ. Кээмэй эбиискэ () - саҥа ирээтэ.
Миэстэ түһүк. Миэстэ түһүк () - түһүктэртэн биирдэстэрэ.
Мэлдьэхтээх форма. Мэлдьэхтээх форма () - саҥаҕа туттуллар оҥоһук.
Өс номоҕо. Өс номоҕо эбэтэр тыл номоҕо () — өс хоһоонугар майгынныыр, ол гынан баран иитэр-такайар ис хоһооно суох, уйулҕа туругун эрэ көрдөрөр көнөтүк өйдөнөр суолталаах этии, фольклор дьоҕус айымньытын көрүҥэ, этиини киэргэтэр тыл ойуулуур ньымата.
Өс хоһооно. Өс хоһооно () — тыл ойуулуур ньымата. Салаҥ киһи хараҕа мындыр.
Оннооҕор үүнэр от-мас үрдүктээх-намыһахтаах.
Санаа сүрэҕи сиир, дьэбин тимири сиир.
Соруктаах сууххамсыйара үчүгэй.
Суол киһитэ доҕордоох, айан киһитэ аргыстаах.
Сылдьыбыт сыыһы булар, көрдөөбүт көмүһү булар.
Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар, тиэтэйбэтэх сыарҕа сыыр үрдүгэр тахсар.
Тумсун дулҕаҕа соттор.
Туораабыты тураах тоҥсуйар, элэйбити элиэ сиир.
Тыала суохха мас хамсаабат.
Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар, түөн саҕа үрүҥ санаа ордук.
Уулаах балык быстыбат, дьонноох киһи тутайбат.
Ураҕаһынан ууга суруйбукка дылы.
Устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах киһи.
Уол оҕо дьоло-сир түөрт өртүгэр.
Уол оҕо саадаҕын үстэ курданан киһи буолар.
Уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата буолбут.
Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх.
Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах.
Ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр.
Ынах маҕыраһан билсэр, киһи кэпсэтэн билсэр.
Ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүтүгэр дылы.
Эр бэрдиттэн тымныы быалаах кымньыы устата тэйэр.
Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар.
Эһэни көрөн баран, суолун ирдээбиккэ дылы.
Эһэни өлөрбөккө эрэ, тириитин үллэстибиккэ дылы.
Саҥа аллайыы. Саҥа аллайыы () - саҥа ирээтэ.
Протопопова Нина Иннокентьевна. Протопопова Нина Иннокентьевна — суруналыыс.
Олоҕун олуктара.
Билигин урукку пионер хаһыаттара «Кэскил» уонна «Юность Севера» диэн аатынан тахсаллар.
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Богатырев Афанасий Данилович. Богатырев Афанасий Данилович (1882—11.09.1952) — сахалартан бастакы капитан, Өлүөнэ өрүс пароходствотын үтүөлээх воднига.
Олоҕун олуктара.
1882 сыллаахха Боотур Уус улууһун Таатта нэһилиэгин Харбалаах диэн сиригэр төрөөбүт. 1901 с. Громовтар "Лена" борокуоттарыгар мотуруоһунан киирбит. Хас да сылынан штурвальнай, онтон лоцман буолар. Саха Сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонор кэмигэр боломуочунайа буола сылдьыбыта. 1924 сылтан 1936 сыллаахха дылы пароходствоҕа үлэлиир, бастаан лоцманынан, онтон «Лена» уонна «Пропагандист» борокуоттар капитаннарынан. 
1936 с. партия обкома быһаарыытынан Главсевморпуть Дьокуускайдааҕы салаатыгар көһөрүллэр. «Саха омук» уопсатыбаҕа киирэрин иһин омугумсуйууга буруйданан 1938 сыллаахха ууратыллар. Онтон биир сыл буолан баран дьоҕус «Тикси» пароходка Өлөөн өрүскэ ыытыллар.
Саха АССР уонна РСФСР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыта.
Балаҕан ыйын 11 күнүгэр 1952 сыллаахха өлбүтэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ - кылгас гынан баран сүрдээх дьалхааннаах былдьаһыктаах кэмҥэ үлэлээбит саха түмэнэ.
Инники тэриллии: Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ.
Кини кэнниттэн тэриллии: Ил Түмэн.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сайдыытыгар, туругуруутугар үрдүк өҥө иһин иҥэриллэр ытык аат. Ытык аат туһунан Балаһыанньа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин 1996 сыллааҕы алтынньы 9 күнүнээҕи ПП 360-I №-дээх «О Положении о звании "Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)"» Уурааҕынан бигэргэтиллибит.
Ытык аат Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр — балаҕан ыйын 27 күнүгэр — түбэһиннэрэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ыйааҕынан иҥэриллэр.
Ытык аат иҥэриллэр тирэҕэ.
Аат Российскай Федерация гражданнарыгар иҥэриллэр.
Абый улууһун Ытык гражданнара. Тиһилик.
&lt;poem&gt;Алексеев Иван Егорович
Борисов Семен Никифорович
Дохунаев Семен Васильевич
Ефимов Гаврил Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа
Ефимов Никодим Николаевич — физико-математическай билим доктора, профессор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ
Жиркова Анна Михайловна
Корякин Алексей Семенович
Корякин Ким Дмитриевич
Никулин Владимир Николаевич
Никулин Гаврил Иннокентьевич
Потапов Марк Николаевич
Ребров Петр Семенович
Рязанскай Василий Дмитриевич
Садовников Василий Николаевич
Слепцов Алексей Гаврильевич-2
Слепцов Гаврил Афанасьевич
Слепцов Иван Николаевич
Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин) — суруйааччы уонна суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
Слепцов Николай Николаевич-2
Слепцов Петр Егорович
Слепцова Анна Алексеевна
Слепцова Екатерина Дмитриевна
Сорокоумов Василий Федотович
Старкова Мавра Ивановна
Стручков Афанасий Николаевич
Томскай Ариан Тимофеевич
Тулааһынап Юрий Петрович
Тутасова Маргарита Ивановна
Хабаров Василий Семенович
Черемкин Иннокентий Иванович
Шустова Екатерина Егоровна&lt;/poem&gt;
Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 сыл туругунан хомуллубут), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр.
Абый улууһун үтүөлээх дьонноро
Абый улууһун үтүөлээх дьоно. Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
Тиһилик.
&lt;poem&gt;Акуленко Петр Степанович
Атласов Степан Гаврильевич
Дохунаев Василий Николаевич
Дохунаева Екатерина Николаевна
Дохунаева Мария Алексеевна
Ефимова Яна Петровна
Ефимова Розалия Петровна
Жирков Феликс Михайлович
Ильяхова Екатерина Николаевна
Малякин Анатолий Иванович
Мотарыгина Зоя Ивановна
Николаев Афанасий Николаевич
Романовский Иван Ануфриевич
Садовников Прокопий Михайлович
Садовникова Александра Константиновна
Садовникова Галина Петровна
Слепцов Василий Константинович
Слепцов Михаил Михайлович
Слепцова Акулина Дмитриевна
Слепцова Анна Дмитриевна
Сорокоумов Иван Иннокентьевич
Стручков Владимир Гаврилович
Стручков Мннокентий Николаевич
Стручков Яков Викторович
Томская Анна Афанасьевна
Тюменев Николай Викторович
Ушницкая Маргарита Ильинична
Черемкин Николай Николевич
Чичиватов Владимир Арсентьевич&lt;/poem&gt;
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 сыл туругунан.), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр.
Абый улууһун Ытык гражданнара
Алдан улууһун ытык дьоно. Өссө маны көр.
Алдан улууһун үтүөлээх дьонноро
Сигэлэр.
Трудовая слава Якутии. — 2 том. — Дь.: Сахаполиграфиздат, 2006.