mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Иевлев Егор Григорьевич. Иевлев Егор Григорьевич, 1922 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Хочо улууһун Арыылаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ , Улуу Аҕа дойду сэриитин уордьанын I истиэпэнин кавалера, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Иевлевтэр педагогическэй династияларын төрүттээчитэ.
Олоҕун олуктара.
1938 с. Тойбохойго сэттэ кылааһы үөрэнэн бүтэрбитэ. Биир сыл нэһилиэк сэбиэтигэр сэкэритээрдээн баран, Тойбохойго ахсыс кылааһы бүтэрбитэ, онтон Сунтаарга киирэн оскуоланы бүтэрэн баран, учууталлар куурустарыгар үөрэнэ киирбитэ. Сэрии суостаах сыллара саҕаланан, үөрэҕин бүтэрбэккэ, 1942 с. Ийэ дойдутун көмүскэлигэр ыҥырыллыбыта. Бастаан Иркутскай уобаласка Мальта станцияҕа 586-с саппаас стрелковай полкаҕа байыаннай бэлэмнэниини ааспыта. Онтон 1943 с. тохсунньутугар арҕаа сэриилэһэ аттаммыта. Бастаан Москва анныгар Волоколамский оройуонугар 153-с стрелковай биригээдэҕэ түбэспитэ. Олунньу ый 20 күнүттэн күннэри-түүннэри туох баар бойобуой тэриллэрин сүгэн, хайыһарынан балтараа суукка кэриҥэ айаннаан фроҥҥа тиийбиттэрэ.Миинэ бытархайа атаҕар түһэн ыараханнык бааһырбыта. Москва, Киров куораттар госпиталларыгар эмтэммитэ, салҕыы фроҥҥа сылдьыбыта. 1946 с. ыам ыйыгар дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Кэлээт, Дьаархан оскуолатыгар учууталлаабыта. Бүлүү педтехникумун бүтэрбитэ. 1949-1951 сс. Аллыҥа оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ. Онтон салгыы үөрэнэн, педагогическай институту бүтэрбитэ. 1953 сылтан Арыы­лаах оскуолатыгар завуһунан, дириэктэринэн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри үлэлээбитэ.
Ананьев Василий Егорович. Ананьев Василий Егорович, 1941 с., бэс ыйын 26 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Түбэй нэһилиэгэр, төрөөбүтэ. 1960 с. 1 №-дээх Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа физкультура салаатыгар үөрэнэ киирбитэ, бүтэрэн баран физкультура уонна труд учууталын идэтин ылбыта. 1976 с. СГУ биолого-географическай салаатын кэтэхтэн бүтэрбитэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, «За спасение утопающих» мэтээл хаһаайына, «Победитель социалистического соревнования» бэлиэ хаһаайына.
Олоҕун олуктара.
1964–1995 сылларга Василий Егорович Сиэйэ орто оскуолатын физкультура учууталынан үлэлээбитэ. Ити кэмҥэ Элгээйитээҕи оҕо спортивнай оскуолатыгар бокса тренеринэн үлэлээбитэ. 
Сыралаах, бэриниилээх үлэтин түмүгэр боксаҕа икки Россия уонна Дальний Восток кыайыылаахтарын, 30 респубика боксаҕа кыайыылаахтарын, 9 спорт маастарыгар кандидаты, 20 -тэн тахса физкультура учууталларын уонна тренердэрин иитэн таһаарбыта.
Энтузиаст учуутал, тлааннаах тренер нэһилиэнньэҕэ чөл олоҕу уонна спордунан дьарыктаныыны пропагандалаабыта. Улуус, республика хаһыаттарыгар 300-н тахса ыстатыйа, педагогическай ааҕыыларга дакылааттары суруйбута. 2000 с. «Спорт үрдүк үрдэлэ» кинигэ күн сирин көрбүтэ.
В.Е. Ананьев (Чороонноох Баһылай) – Саха сиригэр биллэр оһуохай тылын этээччи, С.А. Зверев (Кыыл Уола) аатынан түөскэ кэтиллэр бэлиэ хаһаайына. 
Василий Егорович – боксаҕа Саха сирин биэс төгүллээх кыайыылааҕа, ДСО «Спартак» үс төгуллээх кыайыылааҕа, Соҕуруу Корея-Монголия-Саха Сирэ-Бурятия аан дойдутааҕы хамаанданан турнир призера, «За заслуги в развитии ФКиС РС (Я)», «За развитие и пропаганду ФК РС (Я)» бэлиэлэр хаһаайына.
Васильева Валентина Прокопьевна. Васильева Валентина Прокопьевна, 1958 сылын, тохсунньу 15 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1983 с. Саха государственнай университетын историко-филологическай салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Сунтаар 1 № дээх оскуолатыгар история, обществознание учууталынан улэтин саҕалаабыта. 1986 сылтан Г.Е. Бессонов аатынан Тойбохой орто оскуолатын директоры үөрэхтээһин уонна итии өттүгэр солбуйааччынан үлэлиир. РФ уопсай үөрэхтээһин бочуотунай үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара.
Валентина Прокопьевна үлэтин опыта маннык кинигэлэргэ бэчээттэнэн тахсыбыта: алын кылаас учууталларын уонна оҕо уһуйаанын иитээччилэрин республикатааҕы конференцияларын матырыйаалларын хомуурунньугар (ИПКРО, 2008), «Воспитание грамотного потребителя и организатора услуг рыночной экономики” Сунтаар уонна Үөһээ-Бүлүү улуустарын региональнай НПК матырыйаалларын хомуурунньугар, «Народное образование» сурунаалга (№2, 2013), улуустааҕы Веденскай ааҕыылар матырыйаалларыгар олоҕуран «Вложить в души добрые семена» сурунаалга (Новосибирск, 2014). Соавтор быьыытынан 2012 с. «Социально-экономическое образование в условиях реализации ФГОС» хомуурунньук, 2013 с. Г.Е. Бессонов аатынан Тойбохой орто оскуолатын 135 сылыгар «Школа на земле Тойбохой» кинигэлэри таһаартарбыта. «Тойбохойдор сэриигэ уонна тыылга» (Бичик, 2005) кинигэ тахсыытыгар көмөлөспүтэ.
Сигэлэр.
“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.V.- Якутск: Компания «Дани-Алмас», 2015-. 464 с.
Яковлева Татьяна Николаевна. Яковлева Татьяна Николаевна, РСФСР норутотун үөрэҕэриитин туйгуна, "Үлэ кэлбиэнэ" орден үһүс истиэпэннээх кавалера. Ахсынньы 10 күнүгэр 1944 сылга, Сунтаар улууһун Аллаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Олоҕун олуктара.
1970 сыллаахха Саха государственнай университетын физика уонна математика факультетын бүтэрэн баран, Сунтаар улууһун Арыылаах орто оскуолатыгар үлэлии кэлэр. 
Учуутал аналлаах, Татьяна Николаевна үөрэтэр предметин таптыыр уонна билэр, толкуйдаахтык уонна көтөҕүллүүлээхтик үлэлиир. Яковлева Татьяна Николаевна сэмэй быһыытынан, киһини умсугутар кэрэ майгытынан, сыалы тутуһар, ирдэбиллээх уонна кырдьыктаах улэтинэн оскуоланы бүтэрбит элбэх көлүөнэ таптыыр учуутала буолар. Үлэни таптыыр, бэйэтигэр уонна үөрэнээччилэригэр ирдэбиллээх, элбэх ситиһиилэрдээх. Бэйэтин бэйэ быһаарыыны өйүүр, кэтэхтэн ыытыллар Мустакимовскай олимпиадаҕа уонна математика оскуолатын “Дьоҕур” математическай турдарыгар кыттар үөрэнээччилэригэр туспа болҕомтону уурар.
Татьяна Николавна математика кабинетын арыйбытын кэннэ, бу учууталга аналлаах биир туспа лаборатория буолбута, манна хас биирдии үөрэнээччи, төрөөппүт уонна кылаас салайааччыта хонтуруолунай, экзамен, зачет о.д.а улэтин туһунан информация билиэн сөп. Улуустааҕы көрүү күрэхтэригэр кабинет, икки төгүлүн бириистээх миэстэлэри ылааччы.  Оскуола кабмнет быһыытынан холбурунан буолар.
Учуутал, директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччыта, математика учууталларын методическай түмсүү салайааччыта, РОНО общественнай салаатын хонтуруоллуур киһитэ, эдэр учууталлар сүбэһитэ – Татьяна Николаевна профессиональнай суола.
Архипова Клара Федотовна. Архипова Клара Федотовна, 1940 сыл тохсунньу 9 күнүгэр Лиэнскэй улууһун, Турукта нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
Олоҕун олуктара.
1965-1968 сылларга Дьокускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэн учуутал идэтин ылбыта. Хадан оҕо уһуйааныгар итээччинэн улэтин саҕалаабыта.
1967-1990 сылларга Хадан орто оскуолатын алын кылаас учууталынан, ол иһигэр интэринээт сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кэнники сылларга үөрэх кэнниттэн эбии дьарык учууталынан үлэлээбитэ. 
Өр сыллаах сыралаах үлэтин иһин улуус Бочуоттах грамотатынан, Саха Өрөсппүүбүлүкэтин бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта
Иванова Изабелла Николаевна. Иванова Изабелла Николаевна, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. 1949 сыл, бэс ыйын 1 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Бордоҥ нэһилиэгэр, Нээлбиктэ диэн сиргэ төрөөбүтэ. 
Олоҕун олуктара.
1974 с. Магаданнааҕы педагогическай институту бүтэрэн алын кылаас учууталын идэтин ылбыта. Бордон орто оскуолатын алын кылааһын учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта.Олоҕун алын сүһүөх оҕолорун үөрэтиигэ-иитиигэ анаабыта, ону таһынан, 11 сыл нуучча тылын учууталынан үлэлээбитэ. 1991 с. оройуоҥҥа аан бастаан алын сүһүөх учууталларыгар ыытыллыбыт «Сыл бастыҥ учуутала» конкурска ситиһиилээхтик кыттыбыта. Ырыаҕа, уруһуйга айылҕаттан бэриллибит талааннаах учуутал этэ, элбэх оҕону бу эйгэҕэ уһуйбута. Оскуола профсоюһун салайааччытынан өр сылларга үлэлээбитэ, нэһилиэк бастыҥ общественнига, үлэ бэтэрээнэ.
Осипов Анатолий Павлович. Осипов Анатолий Павлович (30.06.1954-2021). Төрөөбүт сирэ - Наахара, Сунтаар оройуона , Саха АССР.. Саха тѳрүт ыстаҥа кѳрүҥэр спорт I категориялаах судьуйата, «Саха тѳрүт ыстаҥа кѳрүҥэр бастыҥ тренер» номинацияҕа «Сахаада спорт» лауреата. III уонна V «Азия оҕолоро» Аан дойдутааҕы спорт оонньууларын чѳмпүйүѳннэрин иитэн таһаарбыт тренер.
Андреева Светлана Родиславовна. Андреева Светлана Родиславовна, 14.07.1967 с., Сунтаар сэлиэнньэтэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР. «Сунтаар улууһа (оройуона)» муниципальнай оройуон дьаһалтатын «Yөрэх салалтатын муниципальнай органа» муниципальнай хааһына тэрилтэтигэр кылаабынай специалиһынан үлэлиир. 
Олоҕун олуктара.
1982-1986 – Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа алын кылаас учууталын идэтигэр үөрэммитэ.
1987-1993 – Саха государственнай университетын бутэрэн, нуучча тылын уонна литературатын учууталын идэтин ылбыта. 
1986-1997 – алын кылаас учуутала, Түбэй-Дьаархан аҕыс кылаастаах оскуолата, Түбэй ситэтэ суох орто оскуолата, Сунтаар алын сүһүөх оскуолата.
1997-1998 - логопед-дефектолог, Сунтаар оройуонун үөрэх салалтата. 
1998-2008 -  учуутал, директоры иитэр-үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччы, директор, Сунтардааҕы анал (коррекционнай)  оскуола-интэринээт.
2008-2020 – директоры үөрэх, методика чааһыгар солбуйааччы, нуучча тылын уонна литературатын учуутала, директоры производственнай үөрэхтээһин чааһыгар солбуйааччы,  Сунтаардааҕы технологическай колледж.
2020-2021 – алын кылаас учуутала, Дьокуускай куорат №34 анал (коррекционнай) уопсай үөрэхтээһин оскуола-интэринээтэ.
2021 сылтан - «Сунтаар улууһа (оройуона)» муниципальнай оройуон дьаһалтатын «Yөрэх салалтатын муниципальнай органа» муниципальнай хааһына тэрилтэтигэр кылаабынай специалист.
Божедонова Татьяна Федоровна. Божедонова Татьяна Федоровна, олунньу 26 күнүгэр, 1946 сыллаахха, Саха АССР, Үөһээ Дьааҥы улууһугар Томтор нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
Олоҕун олуктара.
1968 сыллаахха А.И.Герцен аатынан Ленинградскай педагогическай инстиут географическай салалтатын бүтэрбитэ.
1970 сыллаахтан Сунтаар нэһилиэгэр олорор уонна үлэлиир. "Горизонт" кыраайы үөрэтэр куруһуогу ситиһиилээзтик салайбыта. 1997-2001 сс. педагогическай кылаас программатын оҥорон , Сунтаар 1№-дээх оскуолатыгар педагогическай кылааһы салайбыта. Педагогическай кылааск программатыгар олоҕуран 2002 уолаттар педагогическай гимназиялара арыллыбыта. 2002-2007 сс. уолаттар педагогическай гимназияларын директорынан үлэлээбитэ. "Биир Ньыгыл Россия" партия Сунтаардааҕы олохтоох отделениятын исполкомун салайааччыта.
Алексеева Елизавета Николаевна. Алексеева Елизавета Николаевна, Сунтаар оройуонун, Сунтаар нэһилиэгэр, 1945 с. алтынньы 24 кунугэр төрөөбүтэ. Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала. 
Олоҕун олуктара.
Сунтаар оройуонун Сунтаар нэһилиэгэр 1945 с. төрөөбүтэ.
1975 с. Саха государственнай университетын нуучча тылын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Оройуоҥҥа нуучча тылын учууталларын ортотугар уһулуччу талааннаах, дириҥ билиилээх педагогунан биллэр. Уһун кэмнэргэ үөрэх оройуоннааҕы салаатыгар методический кабинет сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Оройуон оскуолалара ол сылларга методическай үлэни педкэлэктииптэргэ туруорууга 7 төгүл бастаабыта, методическай кабинет базатыгар семинар ыытыллара.
1989 сылтан В.Г.Павлов аатынан Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолаҕа директоры иитэр-үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлиир. Сунтаар алын сүһүөх оскуолата1998, 1999 сылларга "Россия оскуолата" ааты; 1997, 2001 сылларга "Сыл бастыҥ алын сүһүөх оскуолата" ааттары ылбыта; 2003 сылтан "Школа "Рост" -школа развития личности" экспериментальнай былассаакка буолбута. Бу ситиһиилэргэ методист учуутал Елизавета Николаевна үтүөтэ-өҥөтө дьоһуннаах. Оскуолаҕа Эльконин, Давыдов, Занков ньымаларынан үлэлииллэр. Омук тылын үөрэтиигэ, хас биирдии оҕо уратытын үөрэтиигэ психологическай сулууспа теорияҕа уонна практикаҕа олоҕуран, дириҥ хорутуулаахтык үлэлиир.
Кириллин Николай Васильевич. Кириллин Николай Васильевич, 1935 сыл, ыамыйын 19 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ научнай тэрилтэлэрин уонна урдүкү оскуолатын үлэһиттэрин профсоюһун Бочуотунай грамотата, Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотата. 
Олоҕун олуктара.
Николай Васильевич педагогическай үлэтин 1955 -1956 үөрэх сылыгар Түбэй-Дьаахан орто оскуолатын алын кылааһын учууталынан саҕалаабыта. 
1962 сыллаахха СГУ физико-математическай факультетын физика салаатын үөрэнэн бутэрбитэ. 
1962-1964 сылларга Элгээйи орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэлээбитэ. 
1964 с. Сунтаар 2 №-дээх оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан көспүтэ. 
1968-1971 сс. Сунтаар киэһээҥҥи оскуолатын физика учууталынан уонна директоры солбуйааччынан үлэлээбитэ, ону таһынан, 1969 с. Сунтаар маһы таҥастыыр кэмбинээт директоры солбуйааччытынан анаммыта. 
1971 с. - ССКП оройуоннай комитета Николай Васильевиһы Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолатыгар физика учууталынан ыыппыта. 
1976 с. - Сунтаардааҕы районо быһаарыытынан Арыылаах орто оскуолатын директорынан ыыппыттара. 
1978-1984 сс. - Сунтаар 23 №-дээх профтехучилище директоры үөрэх уонна производство чааһыгар солбуйааччынан үлэлээбитэ. 
1984-1988 сс - үөрэх үлэһиттэрин профсоюһун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1988 -2009 сс. 2 №-дээх Сунтаар орто оскуолатын директоры солбуйааччынан, онтон физика уонна история учууталынан улэлээбитэ. 
Үлэһит эдэр ыччаты үөрэтиигэ үтүө суобастаах үлэтин иһин Николай Васильевич 23 №- дээх Сунтаар профтехучилищетын Бочуот кинигэтигэр киирбитэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ научнай тэрилтэлэрин уонна урдүкү оскуолатын үлэһиттэрин профсоюһун бочуотунай грамотатын хаһаайына, Саха АССР Министирдэр Сэбиэттэрин Президиумун бочуотунай грамотатын хаһаайына, ”Победитель социалистического соревнования 1974 с» бэлиэ хаһаайына.
Украина былдьаммыт территориатын аннекциалааһын (2022). Украина былдьаммыт территориатын аннекциалааһын — Украина Арассыыйа сэриитэ биир сүрүн чааһа, Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2022 Владимир Путин уурааҕынан Арассыыйа Украина төрүт сирдэрин былдьааһына. Аан Дойдуга буолбатах прецедент буолла уонна Арассыыйа окончательно рашизм политикатын көрдөрдө.
Былдьаммыт сирдэр:
Былааҥҥа:
Украина уонна Аан Дойду билиммэт уонна Арассыыйаны агрессор курдук көрөр. Аннекция дефакто Аан Дойдуга Үһүс Аан Дойду сэриитин турукка киллэрдэ, аны Украина уонна Арассыыйа сыһыанын окончательно бырааттыы сыһыаннарын түмүктээтэ, перманентнай сэрии турукка киллэрдэ. Арассыыйа инникитин эмиэ сотто. 
Итинэн сибээстээн Арассыыйаҕа мобилизациа (2022) бара турар.
Арассыыйа фильтрационнай хаайыылара Украинаҕа. Арассыыйа фильтрационнай хаайыылара Украинаҕа — Владимир Путин, ФСБ уурааҕынан украиннары пыткалыыр хаайыылар уонна лааҕырдар Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр.
Сүрүннээн украиннары күүстэринэн Арассыыйаны кырбыы кырбыы таптаталлар, тириилэрин сүлэллэр, тыҥырахтарын туураллар. 
Аан Дойдуга Арассыыйа геноцид биир көрүҥэ барар диэн биллибитэ.
Анисимов Михаил Николаевич. Анисимов Михаил Николаевич (1893–1976), РСФСР үтүөлээх учуутала, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята уордьанын кавалера. 
Олоҕун олуктара.
1893 с. алтынньы 18 күнүгэр Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1901 с. Сиэйэ церковнай-приходской оскуолатыгар биир сыл, Сунтаардааҕы биир кылаастаах начаалынай училищеҕа Д.Д. Сивцевкэ, Н.Ф. Алексан­дровка үөрэттэрбиттэр. Элгээйитээҕи 2 кылаастаах училищены 1908 с. бүтэрэн, 1909-1911 сс. Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны, салгыы Иркутскайдааҕы учительскай семинарияны 1915 с. үөрэнэн бүтэрэр.
Анисимов М.Н. 43 сыл тухары учууталлаабыта. Кини үөрэппит оҕолоруттан Бессонов Г.Е., Андреев Б.Н., Иванов Н.И. курдук чулуу педагогтар тахсыбыттара.
Михаил Николаевич учууталлыыр эрэ үлэнэн муҥурдаммакка, нэһилиэк, оройуон общественнай олоҕор мэлдьи көхтөөх кыттыыны ылара, оройуон сэбиэтин дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ. Үлэлиир нэһилиэгин, холкуостарын үлэлэригэр-хамнастарыгар мэлдьитин кыттыһара, сүбэ-ама биэрэрэ.
Педагог быһыытынан элбэх методическай пособиелары бэлэмнээбитэ, «Мой путь к образованию» диэн нууччалыы кинигэни суруйбута.
Михаил Николаевич Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта.
Аатын үйэтитии.
Саха Өрөспүүблүкэтин быраабыытылыстыбатын 1993 с. сэтинньи 16 күнүнээҕи быһаарыытынан Михаил Николаевич Анисимов аата Сиэйэ орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ.
Кинигэрэ, суруйуулара.
Анисимов, Михаил Николаевич. Мой путь к образованию. На педагогическом поприще / М. Н. Анисимов ; [составитель и редактор В. М. Анисимов]. - Якутск : Сахаполиграфиздат, 2004. - 203 с.
Кини туьунан суруйуулар.
1.     Афанасьев-Алданский, Виктор Федорович. Ветераны педагогического труда / В. Ф. Афанасьев ; Якутский республиканский институт усовершенствования учителей, Кабинет педагогики. - Якутск : Якутское книжное издательство, 1965-1971. - 21 см. Вып. 2. - 1967. - 71 с.
2.     Егоров Дь., Ылбыт үөрүйэхтэрин салгыы туһаныахтара. [Сиэйэ орто оскуолатыгар Михаил Николаевич Анисимов төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах Эрэгийиэннээҕи научнай-практическай кэмпириэнсийэ ыытыллыбытын туһунан, Сунтаар улууһа] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2019. - Кулун тутар 1 күнэ (N 15)-С. 3;
Иванов Илья Семенович. Иванов Илья Семенович (1933–1993), Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 
Олоҕун олуктара.
1933 с. тохсунньу 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ
1953 с. Элгээйигэ орто оскуоланы бүтэрээтин кытта Садын оскуолатыгар ыыппыттара. 
1964 с. диэри Тойбохойго, Элгээйигэ оскуола дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Ити кэнниттэн сүүрбэттэн тахса сыл норуот үөрэҕириитин отделын салайбыта. Бу сылга оскуолаларга кабинетнай систиэмэ күүскэ киирбитэ, сүрүн предметтэри дириҥэтэн үөрэтэр кабинеттар, туристическай үлэлэр сайдыбыттара. 1975 с. Сибиир, Уһук Илин оскуолаларын дириэктэрдэрин се­минара Тойбохойго ыытыллыбыта. 1985 с. үөрэх отделларын сэбиэдиссэйдэрин семинара эмиэ Сунтаарга барбыта. Сунтаар оройуона оскуолалары саҥа үөрэх сылын бэлэмнээһиҥҥэ хаста да бастакы миэстэлэри ылаттаабыта. Yc төгүл РСФСР Көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамята Сунтаар оройуонугар туттарыллыбыта. Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуолаҕа Илья Семенович Иванов аатын иҥэрбиттэрэ 
Аатын үйэтитии.
2000 с. сэтинньи 28 күнүттэн Сунтаар с. киинигэр баар А. Матросов аатынан переулок Илья Иванов аатынан уларытыллыбыта.
Кини туһунан суруйуулар, кинигэлэр.
1. Бессонов Г. Е., Талааннаах салайааччы. [РСФСР үөрэҕин министерствотын уонна профсоюз киин комитетын Знамяларын икки төгүл ылбыт, үөрэҕирии үлэһитэ Илья Семенович Иванов туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Ахсынньы 23 күнэ-С. 3;
2. Илья Семенович Иванов: үөрэхтээһиҥҥэ анаммыт олох. Автор: [хомуйан оҥордулар: П. С. Иванов, Н. И. Алексеев, Т. Г. Иванова, 2006
3. Филиппова Г. , "РОНО сэбиэдиссэйдэрин Аксакала". [РОНО сэбиэдиссэйэ Илья Семенович Иванов туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Алтынньы 30 күнэ-С. 3;
4. Мария Доржиева. Мы бы говорили, говорили – обо всем на свете… Историко-географический, культурологический журнал Илин, № 3 (50) 2006 
5. Светлана Захарова. Всегда видел в человеке личность... Историко-географический, культурологический журнал Илин, № 3 (50) 2006 
6. Сивцев-Таппа И., Улахан олох сыдьаайа. [оройуон үөрэҕин салаатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит Илья Семенович Иванов туһунан "Үөрэҕириигэ анаммыт олох" диэн кинигэ сүрэхтэниититтэн] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2007. - Балаҕан ыйын 27 күнэ-С. 2
Анисимов Виталий Михайлович. Анисимов Виталий Михайлович, (1931 с. муус устар 4 күнэ Сиэйэ нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР – 2009 с.), педагогическай наука доктора, учуонай, Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, педагогическай наука доктора, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо. 
Олоҕун олуктара.
1931 с. муус устар 4 күнүгэр Сунтаар оройуонун Сиэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.  
Орто оскуоланы бүтэрэн баран, 1950 с. оскуола интернатыгар иитээччинэн үлэлээбитэ. 1951-1955 сс. Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка нуучча тылын салаатыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрэн, Сунтаардааҕы райОНО инспекторынан, Сунтаар орто оскуолатыгар дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ. Салгыы иккис идэҕэ – саха тылын отделениетыгар үөрэнэр. Узбекистааҥҥа узбек тыллаах оскуолаҕа, Киргизияҕа национальнай оскуолаларга эмиэ нуучча тылын учууталынан үлэлиир. Онно үлэлии сылдьан, педагогическай наука кандидатын степенин көмүскээбитэ. Киниэхэ Киргизия норуотун үөрэҕириитин туйгуна аат иҥэрбиттэрэ. 
1968 с. Саха сиригэр ыҥырыллан, национальнай оскуолалар институттарыгар научнай сотруднигынан үлэлиир. Бу сылларга саха оскуолатыгар нуучча тылын үөрэтэр учебниктары оҥорон бэчээккэ таһаарар, элбэх научнай ыстатыйалары суруйан, дьоһуннаах научнай сурунаалларга бэчээттэтэр.  Виталий Михайлович учууталлар учууталлара, педагогическай уонна социальнай наукалар академиктара, Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ этэ
Кини туһунан.
1.     Анисимов Виталий Михайлович. биобиблиографический справочник к 70-летию со дня рождения - Якутск: Издательство ЯГУ, 2002 (Ученые ЯГУ)
2.     Анисимов Виталий Михайлович - : , // Профессора Якутского государственного университета. - 2001. - C. 27-29-;
3.     Винокурова М. Е., Анисимов Виталий Михайлович. [воспоминания об отличнике народного образования РС (Я), Учителе учителей РС (Я), заслуженном учителе школы РФ] - : , //Бастакы үктэл. . - 2009. - N3 (15)-С. 3-4; 
Суруйуулара, кинигэлэрэ.
1.      Анисимов, Виталий Михайлович. Книга для чтения на русском языке в 3 классе якутской школы : учебник / В. М. Анисимов, Т. И. Петрова ; художник Р. Р. Киренский. - Изд. 5-е, перераб. . - Якутск : Книжное издательство, 1983. - 133 с.
2.      Анисимов, Виталий Михайлович. Русский язык : учебник для 3-го класса якутской школы / В. М. Анисимов, П. П. Борисов, Т. И. Петрова. - Якутск : Книжное издательство, 1978. - 406 с.
3.      Анисимов В. М., Научные основы методики обучения русскому языку в начальных классах якутской школы. диссертация на соискание ученой степени доктора педагогических наук в форме научного доклада. специальность 13.00.02 - Москва: [б. и.], 1992
4.      Анисимов, Михаил Николаевич. Мой путь к образованию. На педагогическом поприще / М. Н. Анисимов ; [составитель и редактор В. М. Анисимов]. - Якутск : Сахаполиграфиздат, 2004. - 203 с.
5.      Сахалыы таба суруйуу тылдьыта : 41.500 кэриҥэ тыллаах / Саха респ. наукатын акад. гуманит. чинчийии ин-та ; редкол.: В. М. Анисимов уо. д. а. - Дьокуускай : Сахаполиграфиздат, 2001. - 543 с.
Евсеев Василий Никитич. Евсеев Василий Никитич (1927 с., Тойбохой с., Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2010 с.), РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Ем.Ярославскай аатынан бириэмийэ лауреата, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо. 
Олоҕун олуктара.
1927 сыллаахха Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Тойбохой оскуолатын бүтэрбитэ. Холкуоска үлэлээбитэ. 
1954 сыллаахха Дьокуускайга педагогическай институту историк идэлээх бүтэрбитэ. Педагогическай үлэ биллиилээх маастара, энтузиаст-педагог, психолог, новатор. Оҕо эрдэҕиттэн уруһуйдьут, музыкант, ырыаһыт, үҥкүүһүт, үлэтин аан бастаан пионер баһаатайыттан саҕалаабыта. Ити иннигэр Бүлүү педтехникумун туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Оҕо дьиэтигэр иитээччинэн, онтон директорынан үлэлээбитэ. Оҕо дьиэтэ оскуола-интернакка уларытыллан тэриллибитин кэннэ, үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн, онтон уһун бириэмэҕэ дириэктэринэн үлэлээбитэ. Тойбохой оскуола-интерната үөрэтии-иитии үлэ бары көрүҥҥнэригэр Өрөспүүбүлүкэ көрүүлэригэр хас да сыл бастаабыта.
Оҕо коллективын табан салайар, улахан опыттаах салайааччыны Бордоҥ орто оскуолатыгар дириэктэринэр ыыталлар. Кылгас кэмҥэ оскуоланы материальнай уонна үөрэтии-иитии өттүнэн оройуон биир үчүгэй үлэлээх оскуолаларын ахсааныгар таһаарбыта. Ити кэнниттэн , коллектив туруорсуутунан, Евсеев В.Н. Тойбохойго оскуола-интэринээтигэр эмиэ төннөрөллөр. Ити бириэмэҕэ оскуола-интэринээт төттөрү оҕо дьиэтигэр төннөрүллэр. Иитээччилэр олороллоругар анаан типовой дьиэлэр, остолобуой, спортивнай саал тутуллаллара.
В.Н. Евсеев оройуон общественноһа билинэринэн, бастыҥтан бастыҥ, опыттаах педагогтарыттан биирдэстэрэ, үөрэтии-иитии боппуруостарын муҥутуурдук баһылаабыт педагогическай үлэ чахчылаах маастара этэ
Кини туһунан.
1. Иванов В., Учуутал убайбар махталым. [Евсеев Василий Никитич музыка учууталын туһунан ахтыы] - : , //Сэһэн тоҕой. . - 2008. - От ыйын 24 күнэ-С. 3;
2. Назарова Л., Иһирэх майгылаах, муударай салайааччы. [РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, ССРС уонна РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, А. В. Луначарскай аатынан бириэмийэ лауреата, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах гражданина Василий Никитич Евсеев төрөөбүтэ 90 сылыгар] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2017. - Бэс ыйын 16 күнэ-С. 5;