mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа). Таатта нэһилиэгэ. Киинэ — Ытык-Күөл, Таатта улууһун киинэ. Таатта урэххэ турар. Дьонун ахсаана 6 267 (2002 с.).
Үрүҥ Хайа (бөһүөлэк). Үрүҥ Хайа бөһүөлэк. Абый улууһун киинэ.
Кулун тутар 1. Кулун тутар 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 60-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 61-c күнэ). Сыл бүтүө 305 күн баар.
Кулун тутар 2. Кулун тутар 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 61-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 62-c күнэ). Сыл бүтүө 304 күн баар.
Кулун тутар 3. Кулун тутар 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 62-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 63-c күнэ). Сыл бүтүө 303 күн баар.
Кулун тутар 5. Кулун тутар 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 64-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 65-c күнэ). Сыл бүтүө 301 күн баар.
Кулун тутар 4. Кулун тутар 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 63-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 64-c күнэ). Сыл бүтүө 302 күн баар.
Кулун тутар 6. Кулун тутар 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 65-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 66-c күнэ). Сыл бүтүө 300 күн баар.
Кулун тутар 7. Кулун тутар 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 66-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 67-c күнэ). Сыл бүтүө 299 күн баар.
Кулун тутар 8. Кулун тутар 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 67-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 68-c күнэ). Сыл бүтүө 298 күн баар.
Кулун тутар 9. Кулун тутар 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 68-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 69-c күнэ). Сыл бүтүө 297 күн баар.
Кулун тутар 10. Кулун тутар 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 69-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 70-c күнэ). Сыл бүтүө 296 күн баар.
Кулун тутар 11. Кулун тутар 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 70-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 71-c күнэ). Сыл бүтүө 295 күн баар.
Кулун тутар 12. Кулун тутар 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 71-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 72-c күнэ). Сыл бүтүө 294 күн баар.
Кулун тутар 13. Кулун тутар 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 72-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 73-c күнэ). Сыл бүтүө 293 күн баар.
Кулун тутар 15. Кулун тутар 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 74-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 75-c күнэ). Сыл бүтүө 291 күн баар.
Кулун тутар 14. Кулун тутар 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 73-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 74-c күнэ). Сыл бүтүө 292 күн баар.
Кулун тутар 17. Кулун тутар 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 76-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 77-c күнэ). Сыл бүтүө 289 күн баар.
Кулун тутар 16. Кулун тутар 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 75-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 76-c күнэ). Сыл бүтүө 290 күн баар.
Кулун тутар 18. Кулун тутар 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 77-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 78-c күнэ). Сыл бүтүө 288 күн баар.
Кулун тутар 19. Кулун тутар 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 78-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 79-c күнэ). Сыл бүтүө 287 күн баар.
Кулун тутар 20. Кулун тутар 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 79-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 80-c күнэ). Сыл бүтүө 286 күн баар.
Кулун тутар 21. Кулун тутар 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 80-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 81-c күнэ). Сыл бүтүө 285 күн баар.
Кулун тутар 23. Кулун тутар 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 82-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 83-c күнэ). Сыл бүтүө 283 күн баар.
Кулун тутар 22. Кулун тутар 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 81-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 82-c күнэ). Сыл бүтүө 284 күн баар.
Кулун тутар 24. Кулун тутар 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 83-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 84-c күнэ). Сыл бүтүө 282 күн баар.
Кулун тутар 25. Кулун тутар 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 84-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 85-c күнэ). Сыл бүтүө 281 күн баар.
Кулун тутар 27. Кулун тутар 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 86-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 87-c күнэ). Сыл бүтүө 279 күн баар.
Кулун тутар 26. Кулун тутар 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 85-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 86-c күнэ). Сыл бүтүө 280 күн баар.
Кулун тутар 28. Кулун тутар 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 87-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 88-c күнэ). Сыл бүтүө 278 күн баар.
Кулун тутар 29. Кулун тутар 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 88-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 89-c күнэ). Сыл бүтүө 277 күн баар.
Кулун тутар 30. Кулун тутар 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 89-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 90-c күнэ). Сыл бүтүө 276 күн баар.
Кулун тутар 31. Кулун тутар 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 90-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 91-c күнэ). Сыл бүтүө 275 күн баар.
Муус устар 1. Муус устар 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 91-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 92-c күнэ). Сыл бүтүө 274 күн баар.
Муус устар ый бастакы күнэ, бу ый григориан халандаарыгар төрдүс, сылга бастакынан лоп курдук 30 хонуктаах. Соҕуруу эҥэлэйгэ бу ый күһүнү, оттон хотугу эҥэлэйэгэ — сааһы кытта ситимнээх.
Муус устар ый сахалыы аата балаҕан муус түннүгүн устан, сайыҥҥы түннүгү олордор кэми кэрэһэлиир.
Муус устар 3. Муус устар 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 93-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 94-c күнэ). Сыл бүтүө 272 күн баар.
Муус устар 2. Муус устар 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 92-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 93-c күнэ). Сыл бүтүө 273 күн баар.
Муус устар 5. Муус устар 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 95-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 96-c күнэ). Сыл бүтүө 270 күн баар.
Муус устар 4. Муус устар 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 94-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 95-c күнэ). Сыл бүтүө 271 күн баар.
Муус устар 7. Муус устар 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 97-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 98-c күнэ). Сыл бүтүө 268 күн баар.
Муус устар 6. Муус устар 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 96-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 97-c күнэ). Сыл бүтүө 269 күн баар.
Муус устар 9. Муус устар 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 99-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 100-c күнэ). Сыл бүтүө 266 күн баар.
Муус устар 8. Муус устар 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 98-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 99-c күнэ). Сыл бүтүө 267 күн баар.
Муус устар 10. Муус устар 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 100-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 101-c күнэ). Сыл бүтүө 265 күн баар.
Муус устар 11. Муус устар 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 101-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 102-c күнэ). Сыл бүтүө 264 күн баар.
Муус устар 12. Муус устар 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 102-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 103-c күнэ). Сыл бүтүө 263 күн баар.
Муус устар 13. Муус устар 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 103-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 104-c күнэ). Сыл бүтүө 262 күн баар.
Муус устар 14. Муус устар 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 104-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 105-c күнэ). Сыл бүтүө 261 күн баар.
Муус устар 15. Муус устар 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 105-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 106-c күнэ). Сыл бүтүө 260 күн баар.
Муус устар 16. Муус устар 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 106-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 107-c күнэ). Сыл бүтүө 259 күн баар.
Муус устар 17. Муус устар 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 107-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 108-c күнэ). Сыл бүтүө 258 күн баар.
Муус устар 19. Муус устар 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 109-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 110-c күнэ). Сыл бүтүө 256 күн баар.
Муус устар 18. Муус устар 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 108-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 109-c күнэ). Сыл бүтүө 257 күн баар.
Муус устар 20. Муус устар 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 110-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 111-c күнэ). Сыл бүтүө 255 күн баар.
Муус устар 22. Муус устар 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 112-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 113-c күнэ). Сыл бүтүө 253 күн баар.
Муус устар 21. Муус устар 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 111-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 112-c күнэ). Сыл бүтүө 254 күн баар.
Муус устар 23. Муус устар 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 113-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 114-c күнэ). Сыл бүтүө 252 күн баар.
Муус устар 24. Муус устар 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 114-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 115-c күнэ). Сыл бүтүө 251 күн баар.
Муус устар 25. Муус устар 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 115-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 116-c күнэ). Сыл бүтүө 250 күн баар.
Муус устар 26. Муус устар 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 116-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 117-c күнэ). Сыл бүтүө 249 күн баар.
Муус устар 28. Муус устар 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 118-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 119-c күнэ). Сыл бүтүө 247 күн баар.
Муус устар 27. Муус устар 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 117-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 118-c күнэ). Сыл бүтүө 248 күн баар.
Муус устар 29. Муус устар 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 119-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 120-c күнэ). Сыл бүтүө 246 күн баар.
Муус устар 30. Муус устар 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 120-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 121-c күнэ). Сыл бүтүө 245 күн баар.
Ыам ыйын 1. Ыам ыйа 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 121-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 122-c күнэ). Сыл бүтүө 244 күн баар.
Ыам ыйын 2. Ыам ыйын 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 122-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 123-c күнэ). Сыл бүтүө 243 күн баар.
Ыам ыйын 3. Ыам ыйын 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 123-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 124-c күнэ). Сыл бүтүө 242 күн баар.
Ыам ыйын 4. Ыам ыйын 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 124-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 125-c күнэ). Сыл бүтүө 241 күн баар.
Ыам ыйын 5. Ыам ыйын 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 125-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 126-c күнэ). Сыл бүтүө 240 күн баар.
Ыам ыйын 6. Ыам ыйын 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 126-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 127-c күнэ). Сыл бүтүө 239 күн баар.
Ыам ыйын 7. Ыам ыйын 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 127-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 128-c күнэ). Сыл бүтүө 238 күн баар.
Ыам ыйын 8. Ыам ыйын 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 128-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 129-c күнэ). Сыл бүтүө 237 күн баар.
Ыам ыйын 9. Ыам ыйын 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 129-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 130-c күнэ). Сыл бүтүө 236 күн баар.
Ыам ыйын 10. Ыам ыйын 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 130-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 131-c күнэ). Сыл бүтүө 235 күн баар.
Ыам ыйын 11. Ыам ыйын 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 131-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 132-c күнэ). Сыл бүтүө 234 күн баар.
Ыам ыйын 12. Ыам ыйын 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 132-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 133-c күнэ). Сыл бүтүө 233 күн баар.
Ыам ыйын 13. Ыам ыйын 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 133-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 134-c күнэ). Сыл бүтүө 232 күн баар.
Ыам ыйын 14. Ыам ыйын 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 134-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 135-c күнэ). Сыл бүтүө 231 күн баар.
Ыам ыйын 15. Ыам ыйын 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 135-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 136-c күнэ). Сыл бүтүө 230 күн баар.
Ыам ыйын 16. Ыам ыйын 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 136-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 137-c күнэ). Сыл бүтүө 229 күн баар.
Ыам ыйын 17. Ыам ыйын 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 137-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 138-c күнэ). Сыл бүтүө 228 күн баар.
Ыам ыйын 18. Ыам ыйын 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 138-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 139-c күнэ). Сыл бүтүө 227 күн баар.
Ыам ыйын 19. Ыам ыйын 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 139-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 140-c күнэ). Сыл бүтүө 226 күн баар.
Ыам ыйын 20. Ыам ыйын 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 140-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 141-c күнэ). Сыл бүтүө 225 күн баар.
Түбэлтэлэр.
Иккиһинэн Бүлүү-Марха оройуон киинэ "Улуу Тоҕой" диэн сиргэ көһөрүллүбүтэ. Тукулаан оройуонун киинэ Томмот куоракка көһөрүллүбүтэ уонна аата Томмот оройуона диэн буолбута.
Үсүһүнэн: Саха АССР тас кирбиилэрэ бигэргэммитэ.
Төрдүһүнэн: Илиҥҥи усталааһын 78° уонна 133° меридианнарын икки ардыларыгар сытар Хотугу Муустаах далай арыылара Саха АССР сирдэринэн бигэргэммиттэрэ.
Ыам ыйын 21. Ыам ыйын 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 141-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 142-c күнэ). Сыл бүтүө 224 күн баар.
Ыам ыйын 22. Ыам ыйын 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 142-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 143-c күнэ). Сыл бүтүө 223 күн баар.
Итэҕэлгэ.
Ыам ыйын 22 күнэ — Араан Арчы хотун орто дойду түөрт бадьыр баҕанатыгар сүр сардаҥатын түһэрэр кэмэ.
Өбүгэлэрбит этэллэринэн түөрт бадьыр баҕана Орто дойду түөт саҕаҕын тутан тураллар.
Арчы — сүр сардаҥата.
Оттон Араан Арчы хотун — арчыны ыам ыйыгар Орто дойдуга түһэрэр дьөһүөлдьүт.
Бу күн былыр Ыһыахха бэлэмнэнии 40 хонуктаах (эбэтэр 49 хонуктаах - сэттэ төгүл сэттэ) туома салҕанара. Сүрүн туома бүгүн оҥоһуллар эбитэ үһү. Оннук бэлэмнэнэн эрэ баран Улуу Тунаҕы (күн сайыҥҥы туруута, летнее солнцестояние) көрсөллөрө.
Ыам ыйын 23. Ыам ыйын 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 143-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 144-c күнэ). Сыл бүтүө 222 күн баар.
Ыам ыйын 24. Ыам ыйын 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 144-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 145-c күнэ). Сыл бүтүө 221 күн баар.
Ыам ыйын 25. Ыам ыйын 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 145-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 146-c күнэ). Сыл бүтүө 220 күн баар.
Ыам ыйын 26. Ыам ыйын 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 146-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 147-c күнэ). Сыл бүтүө 219 күн баар.
Ыам ыйын 28. Ыам ыйын 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 148-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 149-c күнэ). Сыл бүтүө 217 күн баар.
Ыам ыйын 27. Ыам ыйын 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 147-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 148-c күнэ). Сыл бүтүө 218 күн баар.
Ыам ыйын 29. Ыам ыйын 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 149-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 150-c күнэ). Сыл бүтүө 216 күн баар.
Ыам ыйын 30. Ыам ыйын 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 150-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 151-c күнэ). Сыл бүтүө 215 күн баар.
Ыам ыйын 31. Ыам ыйын 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 151-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 152-c күнэ). Сыл бүтүө 214 күн баар.
Бэс ыйын 1. Бэс ыйын 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 152-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 153-c күнэ). Сыл бүтүө 213 күн баар.
Бэс ыйын 2. Бэс ыйын 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 153-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 154-c күнэ). Сыл бүтүө 212 күн баар.
Бэс ыйын 3. Бэс ыйын 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 154-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 155-c күнэ). Сыл бүтүө 211 күн баар.
Бэс ыйын 4. Бэс ыйын 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 155-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 156-c күнэ). Сыл бүтүө 210 күн баар.
Бэс ыйын 5. Бэс ыйын 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 156-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 157-c күнэ). Сыл бүтүө 209 күн баар.
Бэс ыйын 6. Бэс ыйын 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 157-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 158-c күнэ). Сыл бүтүө 208 күн баар.
Бэс ыйын 8. Бэс ыйын 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 159-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 160-c күнэ). Сыл бүтүө 206 күн баар.
Бэс ыйын 7. Бэс ыйын 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 158-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 159-c күнэ). Сыл бүтүө 207 күн баар.
Бэс ыйын 9. Бэс ыйын 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 160-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 161-c күнэ). Сыл бүтүө 205 күн баар.
Бэс ыйын 10. Бэс ыйын 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 161-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 162-c күнэ). Сыл бүтүө 204 күн баар.
Киото боротокуола. Киото боротокуола — Киото куоракка (Дьоппуон) 1997 ахсынньытыгар ылыныллыбыт аан дойду дөкүмүөнэ. Сайдыылаах уонна сайдан эрэр экономикалаах дойдулар парниковай эффегы биэрэр гаастары кыччаталарын эбэтэр улаатыннарбаттарын мэктиэлиир. Боротокуолга илии баттааһын 1998 сыл кулун тутар 16 күнүттэн 1999 сыл кулун тутар 16 күнүгэр дылы буолбута. 
 2006 олунньу 14 күнүнээҕи туругунан Боротокуолу 161 дойду ратификациялаабыт (холбоон аан дойду атмосфератыгар быраҕыллар куһаҕан гаастан 61% быраҕар дойдулар). Биллэр-көстөр бу тиһиккэ киирбэтэх дойдуннан АХШ буолар. Боротокуол бастакы толоруута 2008 сыл тохсунньу 1 күнүттэн саҕаламмыта уонна бис устата барыахтаах - 2012 сыл ахсынньы 31 дылы, ол кэнниттэн кинини атын сөбүлэһии солбуйуохтаах. Саҥа сөбүлэһии 2009 сыл ахсынньытыгар ХНТ конференциятыгар Копенгаген куоракка бигэргэтиллибитэ.
Сайылык. 1) сайын олорор сир; 2) сайыҥҥы дьиэ (ол иһигэр даача), сайын туттуллар күрүө-хаһаа, дьиэ-уот, тутуу барыта; 3) сайыҥҥы мэччирэҥ. Т.к.: йайлах (был. түүр.) — сайын олорор сир; йаила, йайлау, яйла, джайлау, жайлау (түүр.) — сайын олорор сир, сайыҥҥы мэччирэҥ; чайлаг (хакас, тыв.) — эмиэ итинник; яйлах (лезг.) — сайынны мэччирэҥ; яйлок (тадж.); девлох (перс.) — сайын олорор сир; жайлык (балк.) — үрдүк хаптал хайаҕа баар сайыҥҥы мэччирэҥ.
Дөссө көр: Силээннээх нэһ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Удьаа. Удьаа өрүс - Анаабыр уҥа салата. Уһуна 455 км, тардыытын иэнэ 15700 кв.км. 
Баһа Хотугу Сибиир хаптал хайалаах сир илиҥҥи кытыытыгар баар. 
Сүүрүгэ үксүнэн Хотугу Сибиир намталынан устар. 
Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. 
Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Чөмпө Үрэҕэ (129 км.), Удьаакаан (104 км.), хаҥас өртүттэн Чымара (168 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кыра Куонамка. Кыра Куонамка өрүс. Анаабыр өрүс хаҥас салаата. 
Уһуна 457 км., тардыытын иэнэ 24800 кв.км. Баһа Хотугу Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар. Анаабыр хаптал хайалаах сир кытыытынан устар.
Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. Тардыытыгар 2100 күөл баар. 
Бөдөҥ салаалар: уҥа өртүттэн — Усумун (223 км.), Дьилиндэ (217 км.), Маспакы (198 км.)
Сорох сылларга аал сырыыта Дьилиндэҕэ сэлиэнньэҕэ дылы.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", Якутск, 1980 г.
Өлөөн (өрүс). Өлөөн өрүс. Уһуна 2292 км. Тардыытын иэнэ 220000 кв.км. Баһа Красноярскай кыраайга сытар кыра күөлгэ баар. 
Букочаан томтороот аттынан устар. Баһын диэкки кыараҕас хочолоох, элбэх таас харгылаах. 
Ортоку сүүрүгэр хочото кэҥиир. Аллараа сүүрүгэр Кыстык хаптал хайалаах сири быһа охсон ааһар. 
Хаҥас өртүттэн Буур өрүһү ылан баран Хотугу Сибиир намтал сиринэн Чекановскай томтороот аттынан сүүрэр. 
Лаптевтар байҕалларыгар Өлөөн хомотугар түһэр. Дельтата 475 кв. км. иэннээх.
Хаар уута уонна сир аннынааҕы уу. Халаан уута бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри салҕанар. 
Төрдүн диэкки уу ороскуота сөкүүндэҕэ 1210 куб. м. тиийэр. Сорох сылларга өрүс түгэҕэр дылы тоҥор. 
Тардыытыгар 25000 өрүс уонна үрэх баар, уопсай уһуннара 104800 км.
Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн Буур, Биирэктэ, Арҕаа Салаа; уҥа өртүттэн Силигир.
Аал сырыыта төрдүттэн 920 км.
Элбэх балыктаах: уомул, муксуун, бил, тууччах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бэс ыйын 11. Бэс ыйын 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 162-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 163-c күнэ). Сыл бүтүө 203 күн баар.
Бэс ыйын 12. Бэс ыйын 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 163-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 164-c күнэ). Сыл бүтүө 202 күн баар.
Бэлиэ күннэр.
Арассыыйа күнэ. Сэбиэскэй Сойуус үрэллэр кэмигэр 1990 сыллаахха Арассыыйа суверенитетын туһунан декларация ылыныллыбыта. Бу күнү 1994 сыллаахтан судаарыстыба бырааһынньыгын быһыытынан бэлиэтиир буолбуттара. 1998 сыллаахха "Арассыыйа күнэ" диэн ааттаммыта. 2002 сыллаахха Үлэ туһунан кодексаҕа бигэргэтиллибитэ.
Бэс ыйын 13. Бэс ыйын 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 164-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 165-c күнэ). Сыл бүтүө 201 күн баар.
Бэс ыйын 14. Бэс ыйын 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 165-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 166-c күнэ). Сыл бүтүө 200 күн баар.
Бэс ыйын 15. Бэс ыйын 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 166-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 167-c күнэ). Сыл бүтүө 199 күн баар.
Бэс ыйын 16. Бэс ыйын 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 167-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 168-c күнэ). Сыл бүтүө 198 күн баар.
Бэс ыйын 17. Бэс ыйын 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 168-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 169-c күнэ). Сыл бүтүө 197 күн баар.
Бэс ыйын 18. Бэс ыйын 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 169-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 170-c күнэ). Сыл бүтүө 196 күн баар.
Бэс ыйын 19. Бэс ыйын 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 170-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 171-c күнэ). Сыл бүтүө 195 күн баар.
Бэс ыйын 20. Бэс ыйын 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 171-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 172-c күнэ). Сыл бүтүө 194 күн баар.
Бэс ыйын 21. Бэс ыйын 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 172-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 173-c күнэ). Сыл бүтүө 193 күн баар.
Хотугу полушариеҕа бу күн үксүн сайыҥҥы Күн туруута буолар. 2022 сыллаахха Дьокуускай кэминэн Күн туруута киэһэ 12 чаас 14 мүнүүтэҕэ сөп түбэһэр, бу кэмҥэ Хотугу полюс Күҥҥэ муҥутуурдук чугаһыыр. 2023 сыллаахха — 23 чаас 58 мүнүүтэҕэ. Оттон 2024 сылллаахха — 5 чаас 51 мүнүүтэҕэ.
Бэлиэ күннэр.
Орто туруу дойду күлүгэ Айыы суолугар турда. Буор кут, салгын кут өрө дабайда. Үрүҥ тыын тиһигэ сүргэ көтөҕүлүннэ.
Бэс ыйын 22. Бэс ыйын 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 173-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 174-c күнэ). Сыл бүтүө 192 күн баар.
Бэс ыйын 23. Бэс ыйын 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 174-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 175-c күнэ). Сыл бүтүө 191 күн баар.
Бэс ыйын 24. Бэс ыйын 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 175-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 176-c күнэ). Сыл бүтүө 190 күн баар.
Бэс ыйын 25. Бэс ыйын 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 176-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 177-c күнэ). Сыл бүтүө 189 күн баар.
Бэс ыйын 26. Бэс ыйын 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 177-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 178-c күнэ). Сыл бүтүө 188 күн баар.
Бэс ыйын 27. Бэс ыйын 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 178-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 179-c күнэ). Сыл бүтүө 187 күн баар.
Бэс ыйын 28. Бэс ыйын 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 179-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 180-c күнэ). Сыл бүтүө 186 күн баар.
Бэлиэ күннэр.
Аан дойдутааҕы Түмэт урбаанын күнэ (). Түмэт урбаанньыттар бастыҥ соруктара — тус бэйэ эрэ байыыта буолбакка, уопсастыба сайдыытыгар, ордук сиэрдээх буоларыгар туһуланар, тиийиммэт-түгэммэт дьоҥҥо көмөлөһүү буолар.
Бэс ыйын 29. Бэс ыйын 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 180-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 181-c күнэ). Сыл бүтүө 185 күн баар.
Бэс ыйын 30. Бэс ыйын 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 181-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 182-c күнэ). Сыл бүтүө 184 күн баар.
Нагоя. Нагоя (名古屋市 "Nagoya-shi") диэн Дьоппуон ордук улахан куораттарыттан биирдэстэрэ уонна аан дойду биир улахан мода, шопиҥ киинэ. Токио кэнниттэн иккис киинэ буолар. Аан дойду биир улахан индустрия куората (Токио, Нью Йорк, Шанхай, Пекин, Франкфурт уонна Париж кэнниттэн). Манна бааллар Panasonic, Sony, GM-Japan, GP, Hyun, Genius курдук аан дойдуга биллэр корпорациялар. Олохтоохторун ахсаана 11 457 000 киhи.
Омуктара.
Дьоппуоннар (78 %), кытайдар (10 %), негрдар (11 %). Ону таhынан 120 араас атын омук. Олор ахсааннарыгар нууччалар уонна сахалар. Саха Диаспора улэлиир «Чэчир» диэн.
Атина. Атина (, "Athina") диэн Греция киин уонна ордук улахан куората, Аттика перифирияҕа баар. Аан дойду ордук былыргы куораттарыттан биирдэстэрэ, 3,400 сыл историялаах.
Олохтоохторун ахсаана 745,514 (2001) уонна иэнэ 39 км2. Атина урбан сирин олохтоохторун ахсаана 3,130,841 (2001) уонна иэнэ 412 км2. Греция экономика, үп, индустрия, политика уонна култуура эйгэлэрин кииннэрэ буолар.
Былыргы Атина күүстээх ил этэ. Дьоҕурдар, үөрэҕирии уонна философия киинэ, манна Былатыан Академията уонна Аристотель Лицея тэриллибиттэрэ. Атинаҕа Сократ, Перикл, Софокл уо.д.а. философтар, суруйааччылар уонна политиктар төрөөбүттэрэ. Арҕаа цивилизация уонна демократия үөскээбит сирдэрэ. Б.э.и. 4-5 үйэлэргэ култуура уонна политика эйгэлэригэр улахан ситиhиилэр буолбуттара.
Классик эраттан хас да монуменнар уонна дьоҕур оҥоhуулара хаалбыттар. Олортон ордук биллиилээхтэрэ Акрополиска турар Партенон. Ром, Бизантин уонна Осман кэмнэрдээҕи монуменнар бааллар. Аныгы эра (Греция 1830 тутулуга суох буолуутуттан ыла) тутуу пууннарыттан суолталаахтар XIX үйэҕэ тутуллубут Эллин Парламена, Греция Ил Библиотеката, Атина Университета уонна Атина Академията. Атинаҕа 1896 бастакы аныгы Олимпия оонньуулара ааспыттара уонна 108 сылынан 2004 иккистээн ааспыттара.
Мекка.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;308846&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2018-08-30T14:18:50Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;CommonsDelinker&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Replacing Coat_of_arms_of_Saudi_Arabia.svg with (by because: : (harmonizing names of file set)).&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;342320&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Мекка (араб. مكة‎ "Makka") диэн Сауд Арабиятын куората. Масдьид ал-Харам баар сирэ уонна Ислам ордук ытык куората. 2008 Хадька 2-3 млн кэриэтэ кэриирдьит кэлбитэ.
Ислам үөрэтиитинэн Мекканы Исмаил удьуордара тэрийбиттэр. VII үйэҕэ мусулмаан көрбүөччүтэ Муhаммед Исламы куоракка биллэрбитэ, онтон ыла куорат эргиэн уонна итэҕэл суолталаах киинэ буолбута. 966 ыла Мекканан араас шарифтар салайбыттара, 1924 дьаhалтаны Саудтар ылбыттара.
Мекка Сауд Арабиятын Мекка провинциятын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 1,700,000 (2008).