mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Сүрэх. Сүрэх диэн бүтүн тоноҕостоох харамайдарга баар, хааны тымырдарынан сүүрдэр былчыҥ органа. Киhи сүрэҕэ ортотунан ыллахха мүнүүтэҕэ 72'тэ тэбэр, ол эбэтэр бүтүн олох устата 2.5 миллиард кэриҥэ.
Хаан эргиирэ. Хаан эргиирэ диэн хаан организм устун сүүрүүтүн системата. Организм эттэрин оксигенынан уонна иҥэмтэлээх субстанцияларынан хааччыйар уонна араарыллыылары таhаартарар.
Сыыллааччылар. Сыыллааччылар (лат. "Reptilia") диэн тымныы хааннаах тоноҕостоох харамайдар кылаастара. Сиринэн сыыллан сыҕарыйаллар. Ойуурга, сыһыыга, күөлгэ, хайаҕа олохсуйаллар.
Зоологияҕа билигин сыылааччылар 6 тыһыынча кэриҥэ көрүҥнэрэ биллэр. Саха сиригэр сыылааччы икки көрүҥэ: тыыннаах оҕону төрөтөр күлгэри уонна эриэн моҕой үөскүүр.
Уу бары сыылааччылара атмосфера эрэ салгынынан тыыналлар. Кинилэр ууга буолбакка, хонууга тахсан ууһууллар.
Бастакы сыылааччылар 250 мөлүйүөн кэриҥэ сыллааҕыта үөскээбиттэр. Быданнааҕыта өлөн бараммыт хонуу сыылааччыларын динозаурдар диэн ааттаабыттар.
Күлгэри. Бадарааннаах, сииктээх сири сөбүлүүр. Ууга үчүгэйдик харбыыр уонна умсар. Атырдьах ыйын бүтүүтэ кыстыгын булан утуйар. Саас хаар ууллуута уһуктар уонна ууһаабытынан барар. Улахан күлгэри 60—70 мм буолар. Сайын күлгэри тыыннаах оҕону төрөтөр. Сыылааччыларга бу сэдэх көстүү. Биир ийэ 4—8 оҕолонор. 
Күлгэри күн уотугар сыламнаан сытар буоллаҕына, өтөрүнэн ардах кэлбэт.
Моҕой. Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Улахан сиппит эриэн моҕой биир метр усталаах буолар. Кини дьааттаах тииһин уһуна — 0,5 см. Киһиэхэ бэйэтэ хаһан да саба түспэт. Киһини көрдөҕүнэ да, куота сатыыр уонна саһар. Онон эриэн моҕойго
тиктэрбит киһи бэйэтэ алҕаска моҕойу үктээбит, таарыйбыт буолуон сөп.
Эриэн моҕой — туһалаах харамай. Кини сүлүһүнэ олус эмтээх. Моҕой элбэх буортулаах харамайы суох оҥорор. Эриэн үөн кулгааҕа суох, онон тыаһы салгынынан ылбат, сиринэн билэр.
Татыйык. Татыйык (лат. "Paridae") диэн кэрэ дьүһүннээх чыычаах, сэргэх. Кулун тутар саҥатыгар, кэтэһиилээх саас уонна ичигэс чугаһаабыттарын тыллыырдыы, кылгас чуор ырыатын тардан кэбиһээччи. Саас эрдэ уйаланар. 12-гэ диэри ахсааннаах сымыыты баттыыр. Икки нэдиэлэнэн оҕолоро тахсаллар. Онтон үс нэдиэлэ буолан баран, оҕолоро көтөллөр.
Хараҥаччы. Хараҥаччылар эбэтэр Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ (, ) (лат. "Hirundinidae") диэн барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 19 ууска, ол эбэтэр 83 көрүҥҥэ арахсаллар. Антарктикаттан ураты аан дойду бары сирдэригэр олороллор. Хараҥаччы ордук элбэх арааhа Африкаҕа баар.
Хараҥаччылар бытархай үөнү-көйүүрү (сахсырҕаны, бырдаҕы, кырдаайыны) эккирэтиһэн, күннэрин үгүс өттүн салгыҥҥа атаараллар. Кынаттара уһун уонна чылбыгыр
буолан, көтөллөрө түргэн, чэпчэки уонна сымсаҕай. Кылгас атахтаах буолан сиргэ көнтөрүктүк хаамаллар уонна хаһан эмэ түһэллэр.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 3 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Уу хараҥаччыларын ууһа, Дэриэбинэ хараҥаччыларын ууһа, Куорат хараҥаччыларын ууһа.
Кустар. Кустар, Өрдүкээннэр. Куһу сахалар кураанах кус уонна үөл кус диэннэргэ араараллар.
Кураанах кус (көҕөн, моонньоҕон, мороду, чөркөй, халба) күөл мууһа ситэ уулла илигинэ кэлэр. Ууга үчүгэйдик умсубат, үксүн чычаас ууга сылдьар. Оттон үөл кус ууга уһуннук умсар, дириҥ ууга сылдьар (орулуос, анды, ээбиллэ, куоҕас, булчут, умсаах, балыксыт) муус ууллубутун кэннэ кэлэр. Саамай кэлин анды кэлэр. Анды хап-хара өҥнөөх, хоптоҕор муруннаах улахан көтөр.
Муома - Силээннээх намтал. Муома - Силээннээх намтал. Черскэй хайалар быыстарынан баар улахан намтал. Кэтитэ 35 - 65 км. 
Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 600 км уһаннаах. 
Хотугулуу-илин өртүттэн Силээннээх уонна Муома систэрэ, Соҕуруулуу-арҕааттан Хадаранньа, Догдо Чыбыгалаах уонна Улахан Чиистай систэрэ. 
Муора таһымыттан 190 м. (Индигир) 700 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, 1980 г.
Хара Уулаах. Хара Уулаах нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ньаайба. Нэһилиэнньэтин ахсаана 458 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн соҕуруулуу-илин 112 км. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотун кытылыгар. Олохтоохтор дьарыктара таба иитиитэ уонна булт.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Неелов хомото. Неёлов хомото. Өлүөнэ дельтатын соҕуруулуу-илин өртүгэр баар хомо. Лаптевтар байҕалларыттан Быковскай, тумул арыы араарар. 1920 сыллаахха гидрограф Неёлов А.И. аатынан ааттаммыта. Кини 1912 сыллаахха хомо кытылларын топографическай устууну оҥорбута.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Балаҕан Таас. Балаҕан Таас диэн Төрдүс период эрдинээҕи вулкан. 
Муома - Силээннээх намтал түгэҕэр, Муома өрүс уҥа кытылыгар Балаҕаннах үрэх төрдүттэн чугас террасаҕа турар. 
Халыыба уһуга суох чочурга маарыҥныыр. Үрдүгэ 300 м., муора таһымыттан 993 м. Чочур төрдүн диаметра 1000 - 1200 м. Эниэтэ 20 - 30 градус туруору. Кратерын диаметра 120 - 130 м.
Илиргытгын. Илиргытгын. Халыма намталын хотугу уһугар баар күөл. Иэнэ 115 кв.км. Тардыытын иэнэ 1500 кв.км. Уһуна 16 км, кэтитэ 11 км. Күөлтэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр Вотпваам үрэх тахсар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
Өлүөнэ туруук хайалара. Өлүөнэ турууктара эбэтэр Өлүөнэ туруук хайалара. Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр Хаҥалас улууһугар баар айылҕа сэдэх кэрэ көстүүлээх сирэ, ЮНЕСКО киһи-аймах утумугар киллэрбит айылҕа паарката. 
Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар баар, таастарын үрдүгэ 100 м тиийэр. Сиинэ сэлиэнньэ утары саҕаланар уонна сүүрүк таҥнары 180 км тухары салҕанар. 
Бу хайалары өссө Кембрий саҕана известняк боруодатын уу суурайан уонна тыал алдьатан үөскэппит.
Туризм сайдыбыт сирэ. "Өлүөнэ очуостара" национал айылҕа паркатыгар киирэр.
Аан дойду удьора.
2008 сыл атырдьах ыйыгар "Өлүөнэ очуостара" айылҕа пааркатын ЮНЕСКО экспиэрэ, Аан дойдутааҕы айылҕаны харыстыыр Сойуус харабылланар сирдэр программатын салайааччыта Дэвид Шеппард кэлэн барбыта. 
Сыала-соруга: ЮНЕСКО Аан дойду наследиетын тиһигэр киллэриллиэхтээх айылҕа пааркатын сыаналааһын. 
Кембрий саҕанааҕы сөҥүүлэр баалларынан уонна сэдэх кэрэ тас көстүүтүнэн ханна да суох сир диэн сыаналаабыт. 
Өлүөнэ турууктара Санкт-Петербург куоракка 2012 сыл от ыйын 2 күнүгэр ЮНЕСКО Аан дойду Утумун кэмитиэтин 36-с сессиятын түмүгүнэн ЮНЕСКО Аан дойду Утумун тиһигэр киирбитэ. (ол иннинэ аасыпт 2009 сыллаахха тиһиккэ хапсыбатаҕа).
Троицкай.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;131935&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-04-20T08:00:31Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ардах18&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;категорияларга сигэннэ&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;289834&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Троицкай нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Троицкай. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 363 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 18 км Өлүөхүмэ өрүһүнэн турар. 
Олохтоохтор дьарыктара — оҕуруот аһын үүннэрии уонна ынах-сүөһү иитиитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Тээнэ. Тээнэ национальнай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тээнэ. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 472 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 280 км. соҕуруу диэкки Токко өрүскэ "Тээнэ" үрэх киирэр сиригэр сытар. 
Олохтоохтор үксүлэрэ эбэҥкилэр, дьарыктара таба иитиитэ.
Нэһилиэк биллиилээх дьоно.
Кульбертинов Иван Николаевич (07.11.1917—1993) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, аатырбыт снайпер.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — 1980.
Улахан Муҥку. Улахан Муҥку нэһилиэк — Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан Муҥку.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 416 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 15 км арҕаа диэкки сытар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Черскэй хайалара.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;292101&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-01-27T15:11:42Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Xufanc&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;/* Черскэй хайаларын систематыгар киирэр систэр уонна хайалар */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;351207&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Черскэй хайалара. Саха Сиригэр уонна Магадан уобалаһыгар баар хайалаах дойду. 
Халыма баһыттан Дьааҥыга диэри. Устата 1500 км. Ордук үрдүк хайа Улахан Чиистай сискэ баар Победа (3004 м.) Тус туһунан массивтардаах. Билиҥҥиннэн 11 сис араараллар. 
Уопсайынан 372 тарыҥ баар. Индигир быһа охсор. Хайа боруодата үксүнэн палеозой известняктара, триас кумахтара уонна сланецтара. 
Хайалар эниэлэрин алларааҥҥы өртүгэр тиит мас үүнэр. Муора таһымыттан 600 м. ыла хайа таастаах туундара. 
Геолог уонна географ Черскэй И.Д. аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Биология классификацията. Биология классификацията диэн организмнар көрүҥнэрин бөлөхтүүр уонна категориялыыр ньыма. Таксономия арааhа. Аныгы биология классификацията Карл Линней үлэтиттэн төрүттэнэр. Линней организмнар көрүҥнэрин кинилэр физик характеристикаларынан бөлөхтөөбүтэ. Бу бөлөхтөөһүн кэлин Дарвин "Бүтүн үөскээhин" теориятыныын ордук сөп түбэhэллэрин гына уларытыллыбыта. Биология классификациятынан систематика диэн үөрэх дьарыктанар.
Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;324822&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2016-04-29T17:56:29Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;2A00:1370:812D:1364:A0AC:F6:FE7B:6885&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt; кыттааччы ( | ) 324822 нүөмэрдээх уларытыытын сотон оннугар түһэрэргэ.&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;324971&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Иһит нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иһит. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 370 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Иһиккэ 352, Нохоройго — 18 киһи. 
Улуус саамай арҕааҥҥы нэһилиэк, улуус кииниттэн 256 км Өлүөнэ хаҥас кытылыгар сытар. 
Өлүөхүмэ улууһун кытта быысаһар. Олохтооохтор бааһынайдар, дьарыктара оҕуруот аһын үүннэрии уонна ынах-сүөһү иитиитэ.
Нэһилиэк биллиилээх дьоно.
 Филиппов Степан Егорович (05.06.1936—2005) — Социалистическай Үлэ Геройа, "Чурааҥҥа" төрөөбүтэ.
Историяттан.
1930—1950 сыллардаахха Алдан көмүс промышленноһа сайдар кэмигэр манна ууттан массыына транспорыгар перевалкалыыр база баар этэ. Мантан Алдаҥҥа дылы 250 км.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;334467&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T09:01:00Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402500&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Мугудай нэһилиэгэ, киинэ Маралаайы.
Маралаайы (Олохтоохтор өссө Мугудай диэн ааты тутталлар) — Чурапчы улууһун нэһилиэгэ. 1931 сыллаахха төрүттэммит
Историята.
Боотур уус улууһугар нэһилиэктэн биэс уустар киирэ сылдьыбыттар: Арҕаа Көлүмнэс, Илин Көлүмнэс, Арҕаа Мугудай, Илин Мугудай уонна Баппат. 1929 сыллахха чилиэнэ И. С. Оконешников Сылантан арахсан туспа нэһилиэк тэрийбиттэр. Онно 280 дьиэ-кэргэн, 1 780 ынах сүөһү уонна 437 ат баар эбит. Нэһилиэккэ таҥара дьиэтэ суох буолан икки эрэ киһи ааҕар-суруйар эбит. 1930 сыллаахха «Сайдыы» артыал, онтон 1931 сыллаахха М. Горький аатынан колхоз тэриллибит.
Сэрии бириэмэтигэр Мугудайтан 125 эр киһи фроҥҥа барбыт. 69 киһи төннүбүт. Кыргыһыы хонуутугар хорсун быһыытын иһин П. В. Коркин, А. Н. Гуляев, Т. С. Ноговицын, И. М. Сивцев, Н. М. Пермяков, Н. Г. Оконешников, М. М. Пермяков, Н. М. Дьяконов, С. С. Толстоухов уонна да атыттар наҕараадалаах төннүбүттэр.
Сэрии бириэмэтигэр «Дьэҥкэрэ» (106 киһи), «Октябрь» (90 киһи), уонна М. Горькай аатынан (198 киһи) колхозтар Эдьигээн оройуонугар көһөрүллүбүттэр. Мугудайга «Сайдыы» колхоһа эрэ хаалбыт. 1946 сыллаахха тыыннаах төттөрү кэлбит дьон «Сайдыы» уонна «Кыһыл Октябрь» колхозтарга холбоспуттар, онтон «Чаачыгый» колхоз Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Нуораҕанаҕа холбоммут.
1951 сыллаахха колхозтар улаатыннарыы политикатын батыһан «Сайдыы» уонна М. Горькай аатынан колхозтар холбоммуттар.
1954 сыллаахха Төлөй уонна Мугудай нэһилиэктэрэ холбоспуттар.
1974 сыллаахха совхозтар тэриллиилэрэ саҕаламмыт. Одьулуун нэһилиэккэ кииннээх К. Маркс аатынан совхоз тэриллибит.
География.
Чурапчыттан арҕаа диэкки «Халыма» суолунан 33 км, Дьокуускайтан илин диэки 180 км.
Нэһилиэнньэтэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 872 киһи (2007 сыл), 857 киhи (2011 сыл).
Экономика.
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ. 2007 сылтан Чурапчытааҕы үүт комбината үлэлиир.
Культура уонна үөрэҕирии.
1931 сылаахха бастакы оскуола арыллыбыта. А. А. Саввин, М. С. Романов, П. Г. Иванов бастакы сэбиэдиссэйдэринэн үлэлээбиттэр. 1936 сыллахха бэһис, онтон 1937 сыллахха алтыс кылаас арыллыбыт. Сэрии бириэмэтигэр оскуола сабыллыбыт, сэрии кэнниттэн 1954 сыллахха маҥнайгы сүһүөх оскуола арыллыбыт. 1952 сылтан 1957 сыллаахха сэттэ кылаастаах оскуола курдук үлэлээбит. 1964—1966 сылларга аҕыс кылаастаммыт. Кэнники оскуола орто буолбут уонна ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата Д. Д. Красильников аатын сүкпүт.
Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;293482&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2014-09-19T17:30:19Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ардах18&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Нэһилиэк ытыктабыллаах дьонноро */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;310927&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Болугур нэһилиэгэ. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мындаҕаайы. Амма өрүс кытыытыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 116 киһи (2007 сыл), ол иһинэн Мындаҕаайыга — 1 106, Кыстык-Кугдаҕа — 11 киһи.
Улуус кииниттэн илин диэкки 70 км Амма өрүскэ сытар. 1963 сыллаахха Болугур нэһилиэк диэн аата төннөрүллүбүт. Онтон "Мындаҕаайы" диэн аата аттыгар баар күөлтэн тахсыбыт.
Чурапчы улууһун нэһилиэгэ сынньалаҥҥа сөбүлүүр сирэ, сайын аайы Чурапчы улууһун бары нэһилиэктэриттэн оҕолор лааҕырдарга сынньана кэлэллэр, уонна дьон өрөбүллэргэ игин Чурапчыттан сөтүөлүү уонна кыраһыабай сиргэ салгын сии Мындаҕаайыга кэлэр.
Историята.
1930 сыллаахха Чурапчы оройуонугар киирии туһунан боппуруос турбут, онно нэһилиэк главата Х. И. Егоров, уонна Н. О. Босиков уонна Д. Г. Аверинскай аккастаабыттар, ол иһин Дьокуускайга хаайыыга ыыппыттар. Ол кэнниттэн 1932 сыллаахха Чурапчы улууһугар холбоммут. 
1932 сыллаахха бастакы оскуола арыллыбыт. 1937 сыллаахха бастакы медпункт үлэтин саҕалаабыт (фельдшер А. Д. Морозов эбит).
1940 сыллаахха өрүһүнэн ыытар таһаҕаһы ылар пристань тутуллубут. Онтон 1942 сыллаахха бастакы самолет сиргэ олорон ааспыт.
Сэрии бириэмэтигэр Болугур нэһилиэгиттэн 104 киһи сэриигэ барбыт. 47 киһи төннүбэтэх. Сорох дьон орденнаах төннүбүттэр, ол курдук С. Ф. Абрамов, Г. Я. Попов, М. Г. Васильев уонна да атыттар.
Экономиката.
Болугур нэһилиэгин олохтоохторо сүнньүнэн сүөһүнү иитиитигэр, оҕуруот, туорах аһын үүннэриитигэр үлэлиир. Нэһилиэккэ кэлин кэмҥэ спортивнай саала, пекарня, оскуола мастерскойа, оҕо сэллиги эмтиир санаторийа, 150 киһиэхэ анаммыт культура дьиэтэ уонна сайын үлэлиир уу системата тутуллубуттар.
Сигэлэр.
«Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Өлүөнэ хаптал хайалаах сирэ.  #REDIRECT Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир
Саха сирин ортоку намтала. Саха сирин ортоку намтала. Саха сирин ортотугар сытар киэҥ намтал. Өлүөнэ орто сүүрүгүттэн Бүлүү уонна Алдан өрүстэр төрдүлэринэн тэнийбит. Сүрүннээн өрүс уонна күөл кумаҕа. Тукуланнах уонна күөллэрдээх дойду. Муора таһымыттан 60 - 200 м. үрдүк. Барыта ирбэт тоҥҥо сытар. Улахан күөллэр Нидьили, Мастаах. Тиит мас үүнэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Муома сиһэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;219701&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T14:02:58Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 7 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;278782&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Муома сиһэ. Черскэй хайаларын ордук улахан хайа системата. 
Индигир орто сүүрүгүттэн соҕуруулуу-илин диэкки 500 км. усталаах. 
Индигир уонна Халыма өрүстэр кирбиилэрэ буолар. Муора таһымыттан үрдүгэ 1 600 - 2 300 м. тиийэр. 
Хайа боруодатын састааба үксүнэн песчаниктар уонна алевролиттар. Эниэлэрин үрэхтэр быһа охсоллор. 9 улахан тарыҥнаах. 
Тиит мас 900 м. тиийэр, онтон үрдүк сирдэргэ болбукта, иирэ. 1 500 м. ыла хайа туундарата.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кэт-Кап. Кэт-Кап. Алдан үрдэлин илиҥҥи өртүгэр Учур өрүс аттыгар баар хайа сиһэ. Уһуна 150 км. Ордук үрдүк хайата муора таһымыттан 1493 м.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алдан үрдэлэ. Алдан үрдэлэ. Саха сирин соҕуруу өртүгэр Өлүөхүмэ уонна Учур өрүстэр икки ардыларынан сытар хайалаах дойду. 
Муора таһымыттан 1000 м., систэрин (Кэт-Кап, Алдан - Учур, Арҕааҥҥы Дьааҥы, Суннаҕын) үрдүктэрэ 2000 м. тиийэр. 
Хайа боруодатынан буолаллар архей уонна протерозой гнейстара уонна кристаал буолбут сланецтар. 
Өрүстэр дириҥ хочолоро быһа охсоллор (Амма, Алдан, Төмтөөн уо.д.а.). 
1300 м үрдүккэ диэри бэстээх уонна тииттээх ойуурдар, онтон үрдүк болбукта уонна хайа туундарата. Тимир, таас чох, көмүс уонна араас метааллар үөскээбит сирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Протерозой. Протерозой. ( — бастакы, уонна — олох) — геология периода 2500 мөл. сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна 538,8 ± 0,2 мөл. сыл нөҥүө бүппүтэ.
Протерозой үс эраҕа архсар:
Ордук бэлиэ түгэннэр:
Сир кура. Становой сис. Өлүөхүмэ өрүстэн Учур баһыгар дылы сытар сис. Муустаах уонна Чуумпу океаннар кирбиилэрэ буолар.
Устата 700 км. Кэтитэ 100 - 150 км. Ордук үрдүк хайата муора таһымыттан 2412 м. 
Хайа боруодата кристалл буолбут сланецтар, магма боруодалара быһа охсон тахсыбыт хас да сиргэ.
1300 м дылы тиит уонна харыйа ойуура. Онтон үрдүк болбукта уонна хайа туундарата. 
Көмүс, таас чох, слюда үөскээбит сирэ.
Саха сирин соҕурууҥҥу чэрчитэ буолар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кыыллах, арыы.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-01-16T12:43:01Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: Кыыллаах&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;25371&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Саанык.  
Саанык диэн бүтүн тыыннаах организмнар тутулларын уонна үлэлэрин биирдиктэрэ. Организм ордук кыра биирдигэ уонна олох олохтуура буолар дэнэр. Организмнар аҥардас уонна элбэх сааныктаахтарга арахсаллар. Киhи 100 триллион сааныктаах. Орто саанык улахана 10 микрометр, маассата 1 нанограмм.
Сааныктары аан бастаан 1837 с. чех анатома Ян Эвангелиста Пуркине микроскоп нөҥүө көрбүтэ. Саанык теориятын 1839 с. Маттиас Якоб Шлайден уонна Теодор Шванн арыйбыттара, кинилэр бары организмнар биир эбэтэр онтон элбэх сааныктартан туралларын быhаарбыттара.
Саанык биологията. Саанык биологията (атыннык ситология) диэн саанык физиология өрүттэрин, тутулун, органелларын, тула эйгэлиин дьайсыытын, олоҕун сыыкылын, үллэстиитин уонна өлүүтүн үөрэтэр үөрэх.
Энзим. Энзимнар (ферменнар) диэн химия реакцияларын катализтыыр биомолекулалар. Энзимнар үгүстэрэ протеиннар. Энзим реакцияларыгар кыттар молекулалар субстрат диэннэр, кинилэри энзим уустук молекулаларга кубулутар. Сааныкка буолар процесстар барылара кэриэтэ энзимнартан тутулуктаахтар.
Протеин. Протеиннар диэн пептид ситимнэринэн сыаптаспыт амино аhыылартан турар органик холбоhуктар.
Рифей. Рифей (Урал хайаларын латыынныы аатыттан) — геохронология периода 1650 мөлүйүөн сыл нөҥүө - 650 мөлүйүөн сыл нөҥүө. 
Билиҥҥи кэмҥэ геохронология шкалатын сыҥардыы буола турар, ол иһин бу терминтан тэйэн эрэллэр. Период сорҕото мезопротерозойга киллэрилиннэ, сорҕото неопротерозойга.
Бодойбо. Бодойбо. (Нууччалыы: "Бодайбо") Куорат, Иркутскай уобалас Бодойбо оройуонун киинэ. Куорат статуһын 1903 сыллахха бэриллибитэ.
Куорат Витим өрүс уҥа кытылыгар турар, Бодойбо үрэх төрдүгэр Иркутскайтан 1095 км. Нэһилиэнньэтин ахсаана 15,2 тыһ. киһи (2008 сыл).
Бодойбо куорат уонна Бодойбо оройуонун кулубата — Евгений Юрьевич Юмашев.
Экономика.
ОАО «Высочайший»,
ОАО «Лензолото»,
ЗАО Артель старателей «Витим»,
ООО «Ленская золоторудная компания».
Бодойбо култуураҕа.
Бодойбо Владимир Высоцкай ырыатыгар ахтыллар: «"А меня в товарный и на восток, и на прииски в Бодайбо"…», 
ону таһынан Бодойбо оройуонугар баар Вача бөһүөлэги ахтан аһарар: "Я на Вачу еду - плача, а из Вачи - хохоча".
Тура. Тура. Бөһүөлэк, Красноярскай кыраайга оройуон киинэ. 2007 сылга дылы Эбэҥкилэр автономиялаах уокуруктарын киинэ этэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 5,5 тыһ. киһи (2008 сыл), нууччалар, эбэҥкилэр уонна сахалар.
1938 сыллаахха төрүттэммитэ. Быларгыттан бу сиргэ эбэҥкилэр олохсуйбут сирдэрэ ол иһин манна XX үйэ саҥатыгар фактория тэриллибитэ.
Турар сирэ Алларааҥҥы Тунгускаҕа Кочечум үрэх түһэр сирэ. Аэропорт. Кыраайы үөрэтэр музей.
Киренскай (куорат). Киренскай. (Нууччалыы: "Киренск") Куорат, Иркутскай уобалас Киренскай оройуонун киинэ. Куорат статуһа 1775 сыллаахха иҥэриллибитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 12,6 тыһ. киһи (2008 сыл).
Куорат Өлүөнэ өрүскэ Киренга өрүс түһэр сиригэр арыыга төрүттэммитэ, Иркутскайтан 710 км. Билигин куорат улаатан Өлүөнэ хаҥас кытылыгар тутуу барбыта. Куорат аата эбэҥкилии "киренга" диэн тылтан, ол аата "хотой уйата" диэн.
Киренскай оройуон кулубата — Неупокоев Петр Николаевич.
 
Экономика.
Өрүс флотун өрөмүөннүүр уонна эксплуатациялыыр базата.
Чумикаан. Үт,Чумикаан. (Нууччалыы: "Чумикан") Сэлиэнньэ, Хабаровскай кыраай Тугур-Чумикаан оройуонун киинэ, Лаамы байҕал Үт тамаҕар муора пуорда. 
"Үт" өрүс төрдүгэр турар. 1890 сыллаахха төрүттэммитэ. Үт сахалара олорор сирдэрэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1344 киһи (2002 сыллаҕы биэрэпиһинэн). 
Сэлиэнньэ Амурдааҕы Комсомольскайтан 1110 км хоту диэкки сытар.
Чумикааҥҥа көмүс хостооччулар артыаллара кииннэнэн үлэлиир, олохтоохтор дьарыктара балыктааһын уонна булт.
Александр Колчак. Александр Васильевич Колчак диэн гидрограф-учуонай, нуучча императорскай байыаннай флотун адмирала, Арассыыйа политикатын XX-с үйэ саҕаланыытын аатырбыт диэйэтэлэ.
Хаһаахтартан төрдүлээх эбит. Аҕата Кырыым сэриитин кэмигэр Малахов курган сэттэ тыыннаах хаалбыт көмүскээччилэриттэн биирдэстэрэ эбит. Александр дөкүмүөн туоһулуурунан 1874 с. сэтинньи 4 күнүгэр төрөөбүт (1920 с. доппуруос кэмигэр 1873 с. төрөөбүтүм диэн көрдөрбүтэ баар).
Сулууспатын Муора кадетскай куорпуһуттан саҕалаабыт, бу үөрэҕин туйгуннук бүтэрэн адмирал П.Н. Ракорд аатынан харчыннан бириэмийэ ылбыт. Байыаннай моряк быһыытынан Чуумпу океаҥҥа бохуокка сылдьыыттан саҕаламмыт. Бу сылдьан илиҥҥи философиянан үлүһүйбүт, кытай тылын үөрэппит, ол гынан баран олоҕун сүрүн дьыалатынан океанографияны уонна гидрологияны билинэр эбит. 1898 с. бастакы үөрэх үлэтин бэчээттэппит.
1899 с. Саанньыкап сирин көрдүүр экспэдииссийэҕэ киирбит. Петербуурга Сүрүн физика обсерваториятыгар, Павловскайдааҕы магнитнай обсерваторияҕа уонна Норвегияҕа стажировкалар кэннилэриттэн 1900 с. барон Э.Толль экспэдииссийэтин кытта гидролог уонна магнитолог быһыытынан барсар.
Манна сылдьан дириҥҥэ уу туругун, муус туругун чинчийэр, харамайдар кырамталарын хомуйар, географияҕа чинчийиилэри оҥорор, Таймыыр, Олгуйдаах уонна Бельковскай арыыларын кытылларын каартатын оҥорор. Хотугу Муустаах байҕалга саҥа арыыны арыйар, ону экспэдииссийэ салайааччыт кини аатынан ааттыыр (кэлин сэбиэскэй кэмҥэ бу арыы Расторгуев аатынан ааттаммыта).
Биир күннээх хаһыаттар. Ааспыт (XX-с) үйэ саҥатыгар Саха сиригэр биирдии күннээх хаһыаттар бааллара. Нууччалыы тылынан бэчээттэнэллэрэ.
Карл Линней. Карл Линней ( эбэтэр ) диэн швед ботанига, эмчитэ уонна зоолога. Аныгы биноминал номенклатураны төрүттээбитэ. Аныгы таксономия айааччытынан уонна аныгы экология айааччыларыттан биирдэстэринэн буолар.
1707 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт, 1778 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр өлбүт.