mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ньокоокуй. Ньокоокуй (лат. Garrulus glandarius, нуучч. Сойка) — кукаакыттан бөдөҥ үрдүк мастаах ойуур көтөрө. Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа кытыытыгар уйаланар. Арҕаа уонна киин улуустарга отой сэдэхтик көстөр. Кыһын соҕуруу барар, ардыгар кыстыыр. Аһылыга араас: үөннэр-көйүүрдэр, кутуйахтар, кыыллар өлүктэрэ, отоннор. Аһын саппаас уурар үгэстээх.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. III категориялаах.
Болбукта.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281733&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-22T20:39:57Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;391372&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Болбукта эбэтэр дьанта 
() — намыһах, бэйэ-бэйэтигэр хатыһан хойуутук үүнэр эриэхэлээх бэс бииһэ үүнээйи; 
Болбукта үүнээр сирин, кылгастык эмиэ көннөрү болбукта дииллэр.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Улахан Паатам. Улахан Паатам өрүс. Өлүөнэ уҥа салаата.
Иркутскай уобаласка Паатам үрдэлинэн устар. Уһуна 460 км, тардыытын иэнэ 26 900 км². 
Хочото кыараҕас уонна дьириҥ. Таас харгыта дэлэй. Уута сүрүннээн ардах уонна ууллубут хаар уута. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Төрдүттэн 25 км. сиргэ "Паатам" диэн 250 киһилээх сахалар олорор сэлиэнньэ турар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Лаамы-Эбээн национальнай уокурук. Лаамы-Эбээн национальнай уокурук, эбээн омугун уокуруга. РСФСР Уһук Илин кыраайга 1930 - 1934 сыллардаахха үөскүү сылдьыбыт.
Эбээннэр олорор сирдэригэр тэриллибитэ. 5 оройуоннаах этэ: "Айаан-Маайа", "Уола", "Охотскай", "Хотугу-Эбээн" уонна "Тугур-Чумикаан". 
Иэнэ 700 тыһ. км², нэһилиэнньэтин ахсаана 14 тыһ. киһи. Уокурук киинэ "Нагаево" бөһүөлэккэ баар этэ. Нагаево Магадан куорат буолбутун кэннэ уокурук киинэ Охотскайга көһөрүллүбүтэ. 
1931 сыллахха "Уола" уонна "Хотугу-Эбээн" оройуоннары "Дальстрой" салайар буолбута. 
1934 сыллаахха уокурук суох буолбутун кэннэ территория Алын Амыр уобалаһа састаабар киирбитэ. 
Билигин уокурук аата Охотскайга бэчээттэнэр "«Охотско-Эвенская Правда»" хаһыакка хаалбыт.
Буслаев Юрий Николаевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;358831&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-08-18T11:52:04Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ojkhol&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;410455&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Буслаев Юрий Николаевич, тутуу үлэһитэ, судаарыстыба дьайыксыта, РФ уонна СӨ үтүөлээх тутааччыта, РФ үрдүкү профессиональнай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, техническэй билим хандьыдаата, оҥорон таһаарыы эйгэтигэр Ю.Н. Прокопьев аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.
1949 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр төрөөбүтэ. 1972 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Государственнай университеты бүтэрбитэ, тутааччы инженер, техника билимин хандьыдаата, профессор. 
1998 - 2003 сыллардаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин тутуу уонна архитектура миниистирэ.
Арассыыйа уонна Саха сирин үтүөлээх тутааччыта.
Муҥурдаах ыарыыта. Муҥурдаах ыарыыта (нуучч. Аппендицит) — муҥур (аппендикс) ыарыыта. Муҥур диэн функцията соччо чуолкайдана илик, биир эрэ өттүнэн суон очоҕоско аһыллар бүтэй орган, кини киһи иһин уҥа өттүгэр баар буолар. Араас төрүөттэн сылтаан муҥур сытыйар, онтон эмтээбэтэххэ тэстэн ис органнарын сүһүрдэн тарҕанар, перитонит саҕаланар. Муҥур ыарыыта хирургия ыарыыларыгар биир саамай элбэхтик көстөр уонна эппэрээсийэ төрүөтүнэн буолар ыарыы. Былыр, медицина улаханнык сайда илигинэ, улахан кутталлаах ыарыы этэ, ыалдьыбыт дьон өлөр бырыһыана үрдүк этэ. Билигин билии элбээн, диагностика уонна хирургия технологията сайданнар дьон бу ыарыыттан өлөр бырыһыана букатын кыччаата. Реджинальд Фитц диэн быраас бастаан аппендициты 1886 сыллаахха быһаарбыт. Ис ыарыылартан биир олус тарҕаммыт ыарыы буолар.
Хонуу бочугураһа. Хонуу бочугураһа (лат. Coturnix coturnix, нуучч. Перепел) — Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр эрэ баар сэдэх көтөр. Сунтаар, Ленскэй уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар көстөр. Мас көтөрдөрүттэн кыстыкка соҕуруу барар соҕотох көтөр.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр — III категория.
Макаров Степан Кузьмич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;337657&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-12-14T04:13:29Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;89.223.104.106&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Аатын үйэтитии */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;392922&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Макаров Степан Кузьмич (05.08.1917, Сылаҥ нэһилиэгэ, Боотур Уус улууһа, Саха уобалаһа — 12.06.1969) — РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Чурапчы улууhун бастакы бочуоттаах гражданина, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Олоххо ураты дьулуурун иhин Саха Маресьевынан ааттаммыта.
Аатын үйэтитии.
2016 с. — Чурапчы гимназиятыгар С. К. Макаров аата иҥэриллибит..
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
оҕолоро:
Сигэлэр.
С. К. Макаров аатынан Чурапчы гимназията
Пестерев Семен Николаевич. Пестерев Семен Николаевич (1917—1983), худуоһунньук , муосчут, Саха АССР культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ, РСФСР Репин аатынан Ил бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара.
1917 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Чурапчы улууһун Иккис Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1937 сыллаахха Дьокуускайдааҕы түүлээх техникумун бүтэрбитэ. Казань куоракка художественнай училищеҕа үөрэнэ сылдьыбыта. 1962 сылта ССРС худуоһунньуктар Союзтарын чилиэнэ.
С. Н. Пестерев Саха Сиригэр былыргы муосчуттар югэст
Рэ сайдарыгар бэйэтин сыратын биэрбитэ. Юксюн анималистика5а юлэлээбитэ.
Эбии устуоруйа, фольклор сюжетам, сценам с изображением традиционного быта и исконных занятий жителей северного края. Для творческого почерка мастера характерны: мягко проработанный объем, уравновешенность и цельность композиционного решения, обобщенность формы, обработка поверхности широкими плоскостями, декоративная условность монолитных масс.
Косторез сохраняет красоту природного материала, используя легкую шлифовку бивня, стремясь эмоционально и лаконично передать созданные им образы.
На протяжении всей жизни С.Н. Пестерев проводил активную педагогическую деятельность. Работал методистом Дома народного творчества, школьным учителем, руководил кружком «Юный косторез» во Дворце пионеров г. Якутска. В 1960-1972 гг. преподавал резьбу по кости в Якутском художественном училище.
Об истории косторезного ремесла, истоках происхождения народных орнаментов, о практических методах по обработке и хранению бивня мамонта, об опыте педагогической работы с детьми мастер рассказывает в брошюрах «Советы молодым косторезам» (1968) и «Советы умельцам» (1972).
Награжден медалями и почетными грамотами. С 1952 г. экспонент республиканских, зональных, российских, всесоюзных, международных художественных выставок.
Произведения С.Н. Пестерева хранятся в Национальном художественном музее Республики Саха (Якутия), музеях Республики Саха (Якутия) и России, за рубежом.
Кварц.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281737&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-17T00:57:27Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;390988&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Кварц — биһиги планетабытыгар саамай тарҕаммыт таастартан биирдэстэрэ. Химия формулата SiO2. Кремний оксида. Ол аата дьэҥкир аҥаардаах кумах уонна бытыылка өстүөкүлэтэ эмиэ кварц диэн ааттаныан сөп. Кварц састаабар киирэр саамай тарҕаммыт булкаастарынан тимир уонна алюминий холбоһуктара буолаллар.
Судургу састааптаах эрээри кварц тас форматынан уонна өҥүнэн эҥин араас эгэлгэ көрүҥнэрдээх буолар. Ювелир уустар кварц араас кристаалларын туһаналлар. Дьэҥкир кварц кристааллара "хайа курустаала" диэн ааттаналлар. Саһархай кристааллары "цитрин" диэн ааттыыллар. Үүт өҥнөөх, розовай уонна сырдык халаан күөҕэ таастар эмиэ көстөллөр. Иһигэр буруолаах курдук көрүҥнэр эмиэ бааллар. Хара өҥнөөх кварц кристаалын "морион" дииллэр.
"Аметистыҥы кварц" диэни минералогтар ойуччу тутан бэлиэтиллэр. Бу аата этэрин курдук фиолет өҥнөөх кварц. Дьиҥнээх аметистан уратыта — курдат көстүбэт. Иккис уратыта — үрүҥ төгүрүк сурааһыннардаах буолар. Аметист-кварцы Бразилияҕа, Мадагаскарга уонна Африка соҕуруу өттүгэр хостууллар. Өссө биир хостуур сирдэрэ Таджикистааҥҥа баар. Олохтоохтор бу тааһы "Тамерлан тааһа" диэн ааттыллар.
Бу тааһынан үксүн оҕуруо уонна иҥин араас фигуркалары оҥороллор. Санкт-Петербурга Эрмитаажка аметист кварцтан оҥоһуллубут столешница харалла сытар.
Аметист.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;219217&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T00:16:45Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 62 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;281738&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Аметист — кварц көрүҥэ. Уратыта — фиолет өҥнөөх, онто хараҥа пурпуртан роза өҥүгэр тиийэ буолуон сөп. Айылҕаҕа аметистар кристаал уонна друза быһыытынан көстөллөр.
Былыргыттан Бразилия, Уругвай, Шри-Ланка аметистара аатыраллара. АХШ-ка уонна Мадагаскаарга эмиэ көстөллөр. Цейлон арыы аметистара фиолет өҥнөөхтөр, Бразилия киэннэрэ — кыа-хаан уонна пурпуур өҥнөөхтөр, Кольскай арыы аметистара — халлаан күөхтүҥү сирень өҥнөөхтөр.
Аллараа Тунгуска.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281739&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2016-06-24T01:46:13Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Мастер теней&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;+; ±→ using &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;326401&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Аллараа Тунгуска, Иркутскай уобалас уонна Красноярскай кыраайга устар өрүс, Енисей уҥа салаата.
Уһуна 2989 км, тардыытын иэнэ 473 тыһ. км².
Орто Сибиир хаптал хайалаах сиринэн устар. Үөһээ сүүрээнингэр хочото киэҥ. Алын тардыытыгар таас харгылардаах. 
Халаан уута ыам уонна бэс ыйдарыгар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Аал сырыыта халаан уу кэмигэр Тура бөһүөлэккэ диэри уонна үөһээ тардыытыгар "Подволошино" - Ербогачен учаастакка.
Сүрүн салаалара:
Илимпея,
Ейка,
Нидым,
Виви,
Таймура,
Учами,
Тутончана,
Северная,
Кочечум,
Непа.
Төрдүгэр Туруханскай диэн куорат турар.
Ербогачен. Ербогачён (эбэҥкилии "нэрбэкэчээн" - бэстээх томтор) — Иркутскай уобаласка Аллараа Тунгуска уҥа кытылыгар турар сэлиэнньэ. Катанга оройуонун киинэ.
1860 сыллаахха төрүттэммитэ. Иркутскайы кытта көтөр аал сылдьар.
Литератураҕа ахтыылара.
Шишков "Угрюм-река" диэн романыгар Ербогомохля диэн сэлиэнньэ ахтыллар.
Друза.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;264922&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T00:17:28Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 51 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;281741&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Друза — (нем. druse — «щетка») — кристааллар ханнык эрэ биир олохтон үүнэн тахсыбыттара ааттанар. Үксүн жеодтар истэригэр уонна таас хайа барбыт сирдэригэр үүнэллэр. Друзалар үксүн кварц, кальцит, целестин, барит уонна да атын таастар кристаалларыттан тураллар.
Кристааллар. Кристааллар — айылҕаттан сөптөөх многогранник формалаах кытаанах эттиктэр. «Кристаал» диэн аат икки гириэк тылыттан оҥоһуллубут — «тымныы» уонна «хатыы/кытаатыы», ол аата Гомер саҕана «таастыйбыт муус» диэн суолталаах этэ, уонна ол саҕана хайа курустаалын кристаалларыгар эрэ сыһыаннааҕа.
Кристааллар айылҕаттан сөптөөх формалаахтара кристаал атомнара туспа анал бэрээдэгинэн бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһоллорунан быһаарыллар. Ол анал бэрээдэктээхтик холбоспуттара кристаал решетката диэн ааттанар. 
Кристааллары араас геохимия науукалара үөрэтэллэр:
Күндү таастары классификациялааһын. Күндү таастары классификациялааһын (бөлөххө араарыы, хаттыгастааһын) — гемммологияҕа, минералогияҕа чопчу дьон барыта тутуһар, таастар айылҕаттан бэриллибит физическэй, химическэй уонна кристаллографическай свойстволарынан классификациялааһын суох. Баччааҥҥа дылы минералогия бэйэтин «периодтаах тиһигин» (периодическэй систиэмэтин) оҥоро илик, хаһан эмит оҥоруо да диэн эрэбил суох.
Ол да буоллар күндү таастары систематизациялааһыны элбэхтэ оҥорбуттара. Билиҥҥи геммологтар таастар геологическэй айдарыыларын, састааптарын, ордук элбэхтик көстөр элэмиэннэрин (тимир, алюминий, алтан уо.д.а.), химическэй ситимнэрин көрүҥүн уонна кристаллография дааннайдарын көрөллөр. Ол гынан баран бу дааннайдар ювелиир уустарга таас сыанатын быһаарарга улахан элбэҕи биэрбэттэр. Бу характеристика — сыана — биллэн турар таас күндү буоларын эбэтэр буолбатын туоһулуурга улахан суолталаах. Ол иһин таастары классификациялааһын элбэҕэ бу критиэрийгэ олоҕурар.
Бастакы бөлөххө араарыы ньымаларыттан биирдэстэринэн 1860 с. ниэмэс минералога К. Клюге оҥорбута. Кини өҥнөөх таастары биэс кылааска араарбыта. Бастакы үс дьиҥнээх күндү таастартан турар, икки бүтэһик — стандартнай күндү таастартан. Бастакы кылааска Клюге алмааһы, корунду, хризобериллы уонна шпинели киллэрбитэ, иккискэ — бериллы, благороднай опаалы, гранааты, топааһы, турмалиины уонна циркону. Бүтэһик бэһис кылааска гематит, жадеит, малахит, нефрит, серпентин уонна да атын манна майгынныыр таастар киирбиттэрэ.
Манна майгынныыр классификациялааһыны 1902 с. ниэмэс минералогия профессора Г. Гюрих оҥорбута. Кини бары ювелирнай оҥоһуктары оҥорорго туттуллар дьэҥкир таастары бастакы ууска (род) киллэрбитэ. Күндү аҥаардаах (полудрагоценные) таастар туспа бөлөххө киирбиттэрэ.
Өссө биир классификациялааһыны М. Бауэр 1896 с. оҥорбута. Манна өҥнөөх таастар үс бөлөххө арахсаллар: күндү таастар, оҥоһук оҥорорго туттуллар (поделочные) таастар, органоген таастар. Бүтэһик бөлөххө гагат, чөмчүүк, кораалл уонна янтарь киирэллэрэ. Хас биирдии бөлөх өссө үстүү бөлөххө арахсара.
Бу ааттаммыт уонна да атын классификацилааһыннар биир итэҕэстэхтээхтэр — ханнык эмит категорияҕа киирэр таас сыаната олох кыраттан наһаа үрдүккэ дылы хамсыан сөп.
Ол иһин ювелир уустар «түөрт С быраабылатын» тутуһаллар. Бу таас хаачыстыбатын сыаналыыр түөрт тиэрмин бастакы буукубаларынан ааттаммыт быраабыла. Бастакы характеристиката — өҥө ("color"). Уоппуттаах ювелир таас өҥүн сыаналыыр уонна ханнык эмит сыыппараны иҥэрэр кыахтаах. Иккис сүрүн критиэрий — ырааһа ("clarity"). Таас иһигэр кып-кыра да туора «сыыс» киирбит буоллаҕына таас сыаната уонунан төгүл кыччыан сөп. Таас өҥүн уонна ырааһын дробтаах чыыһыланан көрдөрөллөр. Холобур 3/3 характеристикалаах бриллиант үчүгэй ахсааҥҥа киирсэр, оттон 9/12 буоллаҕына таас мөлтөх хаачыстыбалаах.
Үһүс критиэрий — кырыылааһына (огранката) ("cut"). Үчүгэйдик ырыыламмыт таас сыаната үрдүк буолар. Уонна бүтэһик, саамай сыанатыгар охсор критиэрий — караатынан бэриллибит ыйааһына ("carat weight"). Биир караат биир граам бэс гыммыт бииригэр тэҥ. Холобур 0,3 карааттаах бриллиант кыра диэн ааҕыллар, биир караакка дылы — орто, 1 карааттан үрдүк буоллаҕына — улахан.
Бессонов Георгий Евдокимович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;331920&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T02:08:45Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402122&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Георгий Евдокимович Бессонов (18.08.1915, Үөһээ Бүлүү — 04.10.2005) — РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1968 сыл от ыйын 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан үөрэнээччилэри үөрэхтээһиҥҥэ уонна иитээһиҥҥэ улахан өҥөлөрүн иһин Бессонов Георгий Евдокимовичка Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэриллибитэ. Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» Көмүс мэтээл туттарыллыбыттара.
Минералогия. Минералогия — айылҕаҕа үөскүүр минерааллар кристаалларын чинчийэр науука.
Кристааллары өссө маннык геохимия науукалара үөрэтэллэр:
Геммология. Геммология — айылҕа күндү таастарын уонна оҥоһуу таастар физическэй уонна химическэй майгыларын, уратыларын үөрэтэр билим.
ВДНХ. ВДНХ ("Выставка достижений народного хозяйства") — Сэбиэскэй Сойуус саҕана дойду хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин көрдөрөр, пропагандалыыр хайысхалаах, төгүрүк сыл үлэлии турар Москубаҕа баар улахан быыстапка. Билигин кини территориятыгар ВВЦ ("Всероссийский выставочный центр") диэн улахан атыы-эргиэн киинэ баар.
1939 с. арыллыбыт, аан бастаан аата "ВСХВ (Всесоюзная сельскохозяйственная выставка)" диэн эбит, 1959 с. уларытыллан "ВДНХ" буолбут.
Таривердиев Микаэл. Микаэл Леонович Таривердиев — сэбиэскэй уонна российскай композитор, РСФСР норуот артыыһа (1986), аатырбыт сэбиэскэй киинэлэргэ (холобур, «Семнадцать мгновений весны», «Ирония судьбы») музыка суруйбута.
1931 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр Тбилиси куоракка төрөөбүт, 1996 сыллаахха от ыйын 25 күнүгэр Сочига өлбүт.
Айар үлэтэ.
132 киинэҕэ музыка суруйбутун таһынан камернай вокальнай цикллар, түөрт балет, түөрт опера, оргаан музыкатын ааптардара. Аатырбыт Арам Хачатурян үөрэнээччитэ (Гнесиннар ааттарынан педагогическай институут композиция кылааһын 1957 с. бүтэрбит), бэйэтэ композитор быһыытынан Москуба консерваториятын Улахан саалатыгар дебюттаабыта — кини романстарын ол саҕана биллиилээх камернай ырыаһыт Зара Долуханова толорбута. Кини «Кто ты?» диэн оператынан Борис Покровскай Камернай театра саҕаламмыта. «Граф Калиостро» диэн көрдөөх операта билигин да бу театр саамай репертуарнай оператын быһыытынан биллэр уонна араас дойдуларга гастроль кэмигэр көрдөрүллүбүтэ.
Олоҕун бүтэһик сылларыгар Микаэл Таривердиев инструментальнай музыкаҕа элбэхтик үлэлээбитэ.
Өссө маны көр.
Таривердиев официал саайта
Микаэл Таривердиев.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-08-18T12:00:37Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: Таривердиев Микаэл&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;65516&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ополовников Александр Викторович. Александр Викторович Ополовников — биллиилээх архитектор-реставратор, архитектура доктора, Арассыыйа Архитектуратын Академиятын бочуоттаах чилиэнэ. А. В. Ополовников салататынан 50-ча нуучча архитектууратын мас пааматынньыктара сөргүтүллүбүттэрэ, ол иһигэр нуучча мас зодчестватын киэн туттуута — аатырбыт Кижи, уонна Дьокуускай остуруогун башнята.
Александр Викторович Ополовников 1911 с. сэтинньи 8 күнүгэр Рязань губерниятын Поднаволок диэн селотугар төрөөбүтэ. Кыыһа этэринэн кини 1911 с. буолбакка 1910 с. төрөөбүт курдук. Аҕата — Ополовников Виктор Петрович (1880—1944, Москуба), дворянин, присяжнай повереннай, Рязань губерниятыгар Скопин куорат таһыгар баар таас чоҕу хостуур рудник юрисконсультанынан үлэлиир эбит.
Ийэтэ — төрөөбүтүнэн Маркович Мария Богдановна (1885—1928, Москуба уоб. Малаховка ст.), нуучча-украина суруйааччытын Марко Вовчок (Мария Александровна Маркович-Вилинская литературнай псевдонима) уонна украина этнограф-фольклорииһа Афанасий Васильевич Маркович сиэннэрэ.
Ополовниковтар дьиэ кэргэннэригэр 6 оҕолоохтор эбит: Мария, Евгения, Григорий, Александр, Любовь, Петр.
1928 с. сэттэ кылааһы бүтэрэн баран Ойуур техникумун бүтэрэр уонна Дальнай Востокка үлэлиир, онтон 1932 с. Бүтүн Сойуустааҕы архитектура-тутуу институутугар (ВАСИ, билигин Москубатааҕы Архитектурнай институт) киирэр. 1939 сыллаахха туйгуннук бүтэрэр, онтон аармыйаҕа ыҥырыллар, онно Аҕа дойду Улуу сэриитэ бүтүөр дылы сулууспалыыр.
Саха сиригэр Ополовников 1969 сыллаахха кэлэр. Бастаан Индигиир өрүскэ турар Зашиверскай шатровай храамын (1700) чинчийэр. Онтон сүүрбэттэн тахса сыл тухары Саха сирин кэрийэ сылдьан былыргы мас тутуулары үөрэтэр.
Ополовниковы Саха сирин мас зодчествотын саҥаттан арыйбыт киһиннэн ааҕаллар. Былыр былыргыттан Арассыыйаҕа тутуллар гынан баран билигин кини киин уобаластарыгар хаалбатах тутуу пааматынньыктара Саха сиригэр хаалбыттарын Ополовников науука өттүнэн чинчийэн былыргы мас тутуу култууратын үөрэтиигэ сүҥкэн кылааты киллэрбитэ. Ол тутуулар истэригэр ат миэлиҥсэлэрэ, араас көрүҥнээх кириэппэс ампаар-башнялар, киһи уҥуохтара киирэллэр. Онно эбии 1980-с сыллар бүтүүлэригэр Алаһыай уонна Аллараа Халыма остуруоктарын графическэй реконструкцияларын онорбута.
1973 с. Ополовников блокнотугар суруйбут: «Якутия — моя вторая родина».
Туһаныллыбыт сирдэр.
История, культура и традиции Рязанского края
Алмаас. Алмаас — саамай кытаанах күндү таас, «таастар ыраахтааҕылара». Химия формулата С. Кытаанаҕа Моос шкалаатынан саамай үрдүк (10,0), корунд кытаанаҕыттан 100 төгүл кытаанах.
Чочуллан кырыыламмыт алмааһы "бриллиант" диэн ааттыыллар.
Көстөр сирдэрэ: Аустралия, Ангола, Бразилия, Конго, Индия, Венесуэла, Индонезия, Намибия, Канада, Танзания, Соҕуруу Африка уонна Саха сирэ. Ураалга эмиэ көстөр. Алмааһы үксүн кимберлиит туруупкатыттан — ол аата Сир түгэҕиттэн тахсыбыт кимберлит лаавата тоҥон кытаатан таас буолбутуттан — булаллар.
Туһайыы.
Кырыыламмыт алмаас (бриллиант) номнуо үйэ- саас саамай күндү уонна күндү таас буолар. Алмаас сыаната бу ырыынак наһаа үрдүк монополизациятынан буолбакка, алмааһы хостооччуларынан, бриллианнарынан эмиэ үрдээбитэ. Алмааһы хостуур компаниялар уонна дойдулар 2016 с. 12,4 млрд доллардаах алмааһы хостообуттара, оттон аан дойдуга алмааһы экспорга 2016 с. 116 млрд долларга тэҥнэспитэ. Ол эбэтэр алмааһы хостооччулар 10% алмаас ырыынагын дохуота, оттон дохуот 90% хааччахтааччыларга уонна алмааһы атыылааччыларга тиксэр. Ботсвана, ЮАР, нами уонна Танзания сирдэрин хостуур «Де Бирс» Фирма 20% кэриҥэ аан дойду хостонор (аан дойдуга 2 миэстэ), Ботсвана сирин хостуур. Алмааһы хостуур АЛРОСА ирээттэригэр Россияҕа эрэ буолбакка, Анголаҕа, Ботсваҥҥа (ГРР), кыстыкка (ГРР) алмааһы хостооһун 28% (аан дойдуга 1 миэстэ) тиийиэхтээх. Австрало- Канада Tiontona хампаанньата 13 %, Domинion (Канада) — 6 %, Petrands (ЮАР, Танзания, Ботсвана (ГРР) 3% эбиллэр. Атын компаниялар бары 29 %-ны хостууллар. Айылҕа гаһын баттыыр чааһа (сыанатынан) бриллианнары оҥорон таһаарыыга туһаныллар.
Алмаас ураты бигэ тирэҕэ промышленноска бэйэтин туһанарын булар: быһахтары, свелланы, резцецтары уонна ол оҥоһуктары оҥорорго туһаналлар. Алмааһы промышленнай туһаныыга наадыйыы алмааһы хостооһун кэҥиирин көрдөрөр. Кэнники кэмҥэ проблема плазменнай уонна уратылаах-плазменнай хайысханан алмаас пленкатын суотугар быһаарыллар. Алмаастаах бороһуок (айылҕа алмааһын хостооһунун курдук, искусственнай ньыманан туһаныллар) режиссердар уонна чуолкай дискэлэри, эргимтэлэри оҥорорго уо. д. А. 
Ону тэҥэ квантовай компьютерга, часовой уонна ядернай промышленноска туттуллаллар.
Алмаас хостооһунугар микроэлектриктэр сайдыылара олус кэскиллээх. Үрдүк термо- уонна радиационнай стойкалаах бэлэм оҥоһуктар номнуо бааллар. Итиэннэ алмааһы кырыылыыр элемент быһыытынан, ордук күүстээх уонна үрдүк күүрүүлээх электроникаҕа туһаныы кэскиллээх. Алмааска олоҕуран полупроводниковай прибордары оҥорон таһаарыыга быраабыла курдук, алмаас эбии пленкалара туһаныллаллар. Ол курдук, н- типовой сайылыктары, фосфордары, н- тииптээх алмааһы хостооһуҥҥа сыһыаннаах. Улахан кэтирээһинтэн алмаас светодиодтара ультрафиолетовай уобаласка үлэлииллэр. Ону таһынан алмаас подложкатын подложка быһыытынан туһанарга кэскиллээх, холобур, кременевой подложка оннугар заряд тутааччылары тардыыны аччатар туһугар. 
2004 с. ИФВД- ҕа аан бастаан 2-5 Км. (температураттан тутулуктаах) көһө сылдьар алмаас синтезтээбиттэрэ. Алмаас хостоммут поликристалл холобурун көрдөрбүтэ, кэлин Японияҕа 4-12 К. билиҥҥитэ алмаас туругун таһынан турукка көһө сылдьар алмаас пленкалара наука өттүттэн эрэ интэриэһи үөскэтэллэр.