mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Хотоҕос. Хотоҕос - илим эбэтэр муҥха ууга туруору турарын (дагдайарын) хааччыйар оҥоһук. Былырыгы сахалар хотоҕоһу туостан эрийэн уонна мас хаптаһыннарынан оҥороллоро. Билиҥҥи хотоҕос үксүн пеноплаастан оҥоһуллар.
Өссө маны көр.
Таастыган
Буора күөлэ. Буора күөлэ — Эбээн Бытантай улууһугар баар күөл. Бу күөл эмтээх уулаах бадарааннаах.
Васильев Валериан Романович. Васильев Валериан Романович — саха графига, Саха Өрөспүүбүлүкэтин литератураҕа, искусствоҕа уонна архитектураҕа бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара.
1938 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
1962 сыллаахха Москубатааҕы үрдүкү уус-уран бырамыысыланнас училищетын бүтэрбитэ. Б. Н. Лангеҕа уонна В. Е. Егоровка уонна үөрэммитэ.
Саха Сиригэр кинигэ графикатын олоҕун уурбут дьоннортон биирдэстэрэ.
Айымньылара.
«Саҥа уонна эргэ» (1965—1966), линогравюралар сиэрийэлэрэ
«Саха былыргы уустара» (1967), линогравюралар сиэрийэлэрэ
«Кинигэ ааҕа олорон» (1970)
«Дьулуруйар Ньургун Боотур» (1969), триптих
Бородин Павел Павлович. Бородин Павел Павлович — сэбиэскэй уонна Арассыыйа судаарыстыбаннай диэйэтэлэ. Дьокуускай куорат бастакы мэра. Политика билимин дуоктара, экэниэмикэ бэрэпиэссэрэ.
Азиа Чуумпу баанката. Азиа Чуумпу баана (Азиатско-Тихоокеанский Банк, АТБ), Арассыыйа биир динамично сайда турар баанката буолар. Штаб-квартирата - Благовещенскай.
Восточный (баан). Восточный баан (), урут федеральнай суолталаах федеральнай баан баар этэ. Розничнай кредиттээһиҥҥэ идэтийбитэ уонна предпринимателлэргэ өҥө толору комплексын тэрийэрэ. Ордук илин Сибииргэ, Дальнай Востокка уонна Илин Сибииргэ баара. Баан страховкалааһын ситимигэр кыттара уонна Арассыыйа Баана төлүүр өҥө ырыынагар улахан суолталаах кредитнэй тэрилтэлэр реестригэр киллэриллибитэ. Бааны 2021 сыллаахха Совкомбанк атыыласпыта, уонна 2022 сыллахха аатын уларыппыта.
Spellbinder 2 - Land of the Dragon Lord. Spellbinder: Land of the Dragon Lord (), Аустралиа, Польша уонна Кытай бииргэ усутубут телевизионнай сериаллара. Nine Network канаалга кэлэр.
Nine Network. Nine Network, Channel Nine эбэтэр Nine — Аустралия биир улахан медиа бөлөҕө, тэлэбиидэнньэ канаала.
Австралия ордук бөдөҥ канаалларыттан биирдэстэрэ (Seven Network, Network Ten, ABC уонна SBS тэҥэ). 1956 сыллаахтан ордук элбэхтэ көрүллэр канаал этэ, 1985 сыллаахха Network Ten сиппитэ. 2007 сыллаахха сүрүн күрэстэһээччитэ Seven көрүү ахсаанынан сиппитэ. Онон урукку "Still the one" слоганнара эргэрэн, 2009 сыллаахтан уларыйан — «Дьиэҕэр кэлбиккинэн» () буолбут. Аҕыйах сыл рейтинэ түһэ сылдьан баран кэлин, уларыйан-тэлэрийэн Nine эмиэ биир тэҥник үлэлиир буолбут.
Збых Трофимүк. Збых Трофимүк () — Польша уонна Аустралиа биллэр артыыһа.
Муус устар 7 күнүгэр 1979 сыллаахха, Варшаваҕа (Польша) төрөөбүтэ, Зоя Трофимүк оҕото.
Бенетице. Бенетице диэн Чехия киин уонна куората. Олохтоохторун ахсаана 37 киhи.
Дионисий (Хитров Дмитрий Васильевич). Дионисий (Хитров Дмитрий Васильевич) (1818-1896) - Дьокуускай уонна Бүлүү бастакы епискоба, архиепископ Иннокентий (Вениаминов) үөрэнээччитэ.
1841 с. Дьокуускайга Градо-Якутскай Преображенскай таҥара дьиэтигэр сулууспатын саҕалаабыт, 1844 с. походнай таҥара дьиэлэр аҕабыыттара. 1851 с. Синод миссионер аатын иҥэрбит. 1862 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинария ректора. Лингвист быһыытынан Император иһинэн география уопсастыбатын чилиэнэ эбит. Саха тылын, үгэстэрин үөрэппит, сахалыы азбука уонна саха тылын грамматикатын суруйбут, библияны тылбаастыыр кэмитиэт тойоно эбит.
1870-1884 сс. Дьокуускай уонна Бүлүү епискоба. Онтон Уфаҕа көһөрүллэн Уфа уонна Мезелин епискоба буолан олорон өлбүт. Уфаҕа олорор кэмигэр Кэт Марсден диэн араҥ ыарыыны үөрэтэр Англия дьахтарыгар Саха сирин ыйан ыыппыт.
Кини кэнниттэн Дьокуускай уонна Бүлүү епискобынан Иаков (Домскай Иероним Петрович) буолбут.
Грэмми. «Грэмми» () — Америка звукозапиһын академиятын музыкаҕа бириэмийэтэ. 1957 сыллаахтан баар. Билиҥҥи аан дойду музыкатын индустриятыгар саамай сыаналанар бириэмийэлэртэн биирдэстэрэ. Киинэҕэ Оскар бириэмийэни кытта тэҥниэххэ сөп.
Бастыҥ түөрт.
Бастыҥ түөрт () — Грэмми саамай сыаналанар наҕараадалара:
Үрдүкү тэллэйдэр. Үрдүкү тэллэйдэр () — Тэллэйдэр диэн хоруоллук үөдүҥэр киирэр Аскомицеталар уонна Базидиомицеталар. Көннөрү олоххо тэллэй диэн үрдүкү тэллэйдэри ааттыыллар. Латыынныы аата ууһуулларыгар икки дьаадыралаах сааныктар (килиэккэлэр) - дикарионнар - үөскүүллэриттэн тахсыбыт
Петрашевскай дьыалата. Петраше́вецтар — М. В. Буташевич-Петрашевскай дьиэтигэр мустан мунньахтааччылар, бу дьону 1849 с. Николай I ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата былааһы утарбыттарын иһин сууттаабыта уонна хаатырҕаҕа ыыталаабыта. Бары да көҥүл санаалаах дьон этилэр эрээри бэйэлэрин көрүүлэринэн араас дьон эбиттэр. Сорохторо өрөбөлүүссүйэ оҥоруохтарын баҕараллара, сорохторо олоҕу эйэ-дэмнээхтик тупсарыы туһунан идиэйэлэри тарҕаталлар этэ. Сууттаммыт дьонтон үгүстэрэ Белинскэй Гогольга суруйбут суругун тарҕаппыттарын иһин уонна мунньахха сылдьан баран тыллаабатах буруйдарыгар эппиэккэ тардыллыбыттара. 
Петрашевскай куруһуога киэҥник биллибит биир төрүөтүнэн онно эдэр Достоевскай кыттыбыта буолар. Иккис биллибит төрүөтэ - ытарга уураахтаан, ону дьиҥнээхтии ытаары гыммыт курдук көрдөрөн баран, бүтэһигэр өлүүнү хаатырҕанан солбуйар туһунан уураах аахпыттара буолар. Биир сууттанааччы маны тулуйбакка иирэн хаалбыта.
Алын Новгород. Алын Новгород (төрүттэммитэ 1221 с.) —- Волга өрүс Ока кытта силбэһэр сиригэр турар Арассыыйа былыргы куората, бөдөҥ промышленнас, транспорт уонна култуура киинэ.
Нижегородскай уобалас уонна Волгатааҕы федеральнай уокурук киин куората. 1932 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы куорат Го́рькай диэн ааттаах этэ (суруйааччы Максим Горькай аатынан).
Алын Новгород — олохтоохторун ахсаанынан Арассыыйа бэһис куората с населением 1 278 803 чел.. Агломерацияҕа 2,02 мөл киһи олорор. 
Алын Новгород Москубаттан 400 км илин сытар.
Подольскай. Подольскай () — Арассыыйа куората, Москуба уобалаһын Подольскай оройуонун киинэ, Москуба өрүс салаата Пахраа өрүс үрдүгэр турар. Москуба кииниттэн 36 км оттон МКАД-тан 15 км ыраах турар. Хоту өттүнэн Щербинкалыын, соҕуруу — Климовскайдыын быысаһар. Куорат иэнэ — 40,04 км², нэһилиэнньэтэ — 183,1 тыһ. киһи (2010). 
Подол диэн XVIII үйэҕэ Москуба Данилов монастыырын дэриэбинэтиттэн үөскээбитэ. Куорат статуһун 1781 сылтан сүгэр. 1971 сыллаахха Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанынан наҕараадаламмыта. 2004 сылтан куорат уокуруга диэн стаатустаах.
Чаҥ. Чаҥ () — алтан уонна хорҕолдьун булкааһа.
Устуоруйаҕа чаҥ үйэтэ диэн ааттанар киһи-аймах сайдыытын биир улахан кэрчик кэмин ааттыыллар.
Халан. Халан - Павлов Николай Николаевич. Сахалыы тыллаах Бикипиэдьийэни төрүттээччи, айбыт "аҕата". Мэдэссиинэ билимин хандьыдаата.
Ньилбэк. Ньилбэк - киһи буутун илин өттүнээҕи этэ. Сүөһү илин атахтарын тобугуттан үөһээ өттө.
Саадах. Саадах - ох саа оноҕосторун хаалыырга аналлаах хаа. Үксүгэр "саа" диэн тылы кытта бииргэ туттуллар. Холобур: "Саатын-саадаҕын сүгэн бултуу таҕыста".
СТБУТ этэринэн саадах диэн тыл хас да өйдөбүллээх: былыргы саха ытар тэрилэ барыта (ох саата, саатын хаата, оноҕосторо, оноҕос хаата), иккис өйдөбүл - саа хаата, үһүс өйдөбүлэ - оноҕос хаата.
Сэһэн Боло этэринэн "саадах (кэһэх) диэн кураахтаах ох саа хаата. Кэһэх диэн охтор хаалара, мас түнэ буолар. Куоньньалык диэн саатын хаата, мас, түнэ буолара үһү".
Бу тылы кытта садалҕа диэн тыл дьүөрэлэһэр, садалҕа - саадаҕы ыйыыр көхө.
Курууска. Курууска () — хаарты оонньуутун арааһа.
Остуос. Остуос () - хаарты оонньуутун арааһа, сүүйүүлээх судургу оонньуу. 
XIX үйэҕэ Арассыыйаҕа сүрдээхтик тарҕаммыт буолан классик-суруйааччылар айымньыларыгар киирбит: Пушкин "Пиковая даматыгар", Лермонтов "Маскарадыгар". Высоцкай биир ырыатыгар ахтыллар.
Насретдин Ходжа. Насредтин Ходжа (Ходьаа диэн ааҕыллар) — Сахаларга Наара Суох, Нууччаларга Вовочка курдук, түүр омуктарыгар күлүүлээх киһи уобараһа. Үксүгэр күллэринньиктэргэ кэпсэнэр кыра, тэттик айымньы дьоруойа.
Бенелли. Бенелли Арми () - аан дойдуга биир саамай биллэр Италияҕа баар саа оҥорор фирма.
Ситим-сирэ http://www.benelli.it/
Устуоруйата.
Матассыыкыл оҥорор собуот хаһаайыттара бырааттыы Бенелли 1967 сыллаахха Урбино диэн куоракка "Бенелли Арми" диэн тэрилтэни арыйбыттара. Элбэхтэ иитиллэр аптамаат саа муодата кэлэн иһэрин өйдөөн сүрүн болҕомтолорун саа бу көрүҥэр уурбуттара, онтулара барыстаах буолбута.
Хаартылааһын. Хаартылааһын — аналлаах хаарты холуодатын көмөтүнэн оонньонор остуол оонньууларын уопсай ааттара. Оонньуу саҕаланыытыгар оонньооччулар тэҥ туруктаахтар, хайдах хаарты тиксибититтэн уонна ону сөпкө туһанан утарылаһааччылары (эбэтэр бааны, казинону) кыайа сатыахтааххын.
Хаарты оонньууларын икки бөлөххө араарыахха сөп: сүүйүүлээх (сүүйсүүлээх) уонна өй оонньуулара.
Сүүйүүлээх оонньууларга табыллыы, сатаныы суолтаны ылар, ханнык хаарты кэлбититтэн хотуу-хотторуу улахан тутулуктаах. Маннык оонньууларга холобура, остуос, очкуо, бырыы киирэллэр. Үксүн бу оонньуулар түргэнник оонньоноллор.
Өй оонньууларыгар тоҕоос, ханнык хаарты оонньооччуга тиксибитэ инники күөҥҥэ тахсыбат, ол оннугар киһи бэйэтин оҕуруктаах өйө, сатаан аттаран оонньуура улахан суолталаах. Өй оонньууларын холобура: вист, бридж, преферанс. Бу оонньуулар уһун кэмҥэ бараллар.
Бу икки бөлөххө өссө үһүс бөлөҕү эбиэххэ сөп: судургу, дьону кытта алтыһарга аналлаах оонньуулар уонна оҕо оонньуулара. Бу оонньууларга табыллыы да, өй да, үксүгэр тэҥ суолтаны ылаллар. Холобурдар: дураак араас көрүҥнэрэ, марба.
Сорох оонньууларга, холобур очкуоҕа, бэйэни кыатаныы, тулуур улахан оруоллаах буолар.
Хаарты. Хаарты — хаартылыырга туттуллар түөрт көнө муннуктаах хортуон эбэтэр пластик ойуулаах лиистэр. Хаарты толору бөлөҕө холуода диэн ааттанар. Хаарты хаартылааһынтан ураты өссө пасьянстарга, фокус оҥорууга уонна билгэлээһиҥҥэ туттуллар. 
Хаарты биир өттүгэр - сирэйигэр - хаарты суолтата ойууланар. Төттөрү өттө барыта биир ойуулаах буолар.
Хаарты оонньуулларыгар Европа араас чаастарыгар (итальянскай тарыып, француз тывата уонна Австрия Түөрүйэлэрэ) туттуллар Таро- колода каарталара үгүстэр күн бүгүн да оонньууллар. XVIII үйэ бүтүүтүттэн тарио туттуллубута уонна сэрэбиэйгэ туттуллубута.
Маастар.
Хаарты маастара:
Сэһэн Боло. Сэһэн Боло, Дмитрий Иванович Дьячковскай (08.11.1905—15.07.1948) — саха биллиилээх фольклору хомуйааччыта, кыраайы үөрэтээччитэ. 
Олоҕун олуктара.
1905 с. сэтинньи 8 күнүгэр Боотур уус улууһун I Болугур нэһилиэгэр сэниэ ыалга төрөөбүтэ.
1925 с. бэйэтин баҕатынан үһүйээннэри хомуйуутун саҕалыыр. Фольклор матырыйаалларын научнай методиканан суруйууну баһылааһыҥҥа элбэх сыратын биэрэр, ол быыһыгар саха омугун устуоруйатыгар уонна этнографиятыгар сыһыаннаах литератуураны 1931-34 сылларга дириҥник үөрэтэр. 1934—1937 сылларга Саха АССР кыраайы үөрэтиигэ Бюротун инспиэктэринэн үлэлиир. 1937—1946 сс. Тыл уонна культура институтун научнай үлэһитэ. 1938 с. А. А. Саввинныын Бүлүү оройуоннарыгар экспедиция тэрийэн баай матырыйаалы хомуйар, 1939—1941 сс. хотугу улуустарга фольклор уонна түөлбэ тыл хабааннаах үлэни ыытар.
1942 с. сэрии үгэннээн турар кэмигэр А. П. Окладников тэрийбит археология эспэдииссийэтигэр фольклорист быһыытынан кыттан, Өлүөнэ өрүс аллараа салааларыгар чинчийэр үлэни ыытар.
Сүүрбэттэн ордук сыл иһигэр Сэһэн Боло уопсайа 300-тэн тахса киһиттэн сыралаһан, алта сүүс норуот үһүйээннэрин суруйан ылар, сүүс төрүччүнү оҥорор.
Тыыннааҕар «Лиэнэҕэ сахалар нуучча кэлиэн иннинээҕи олохторо» диэн биир кинигэни таһаартарбыта. Кэлин 63 үһүйээнэ 1980 с. тахсыбыт «Исторические предания и рассказы якутов» хомуурунньукка тахсыбыта.
1948 с. от ыйын 15 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Сафронов Федот Григорьевич. Сафронов Федот Григорьевич (22.02.1914—22.12.1995) — РСФСР и Саха АССР билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, история билимин доктора.
Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ (1912). Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ.
Бу дьон тиһигин күбүрүнээтэр Крафт бигэргэппит, утарбатын биллэрбит.
Боротокуолга эбии ыҥырыылаах дьон тиһигэ баар:
Куонаан Бандьыыт. Куонаан Бандьыыт, дьиҥнээх аата Никифоров Конон Васильевич(?) - Өрөбөлүүссүйэ сылларыгар Бүлүү сүнньүгэр кыһыллары утары охсуспут үрүҥ хамандыыра.
Уус-Маайаҕа Айаайа диэн сиргэ төрөөбүт. Аҕата - Байаҕантай улууһун, ийэтэ - Амма улууһун Дьоҥку нэһилиэгин (кэлин Абаҕа нэһилиэгэр холбообуттара) сахалара эбит. Үрүҥнэр кини насревком абаҕатын өлөрөөрү гыммыттарын бэйэтинэн толуйан кинилэргэ холбоспут киһи.
Алтан Кырыылаах.
Брамс Иоганнес. Иоганнес Брамс (; ыам ыйын 7 1833, Гамбург — муус устар 3 1897, Вена) — ньиэмэс композитора, дирижера уонна пианииһа, романтизм кэмин биир сүрүн бэрэстэбиитэлэ.
Skylink. «Скай Линк» — Россия сотовай сибээһин уонна киэҥ полосаҕа интернет оператора. IMT-MC-450 стандарттарга үлэлиир.
Россия 73 регионугар үлэлиир лицензиялардаах. 
Россия бастакы сотовай оператор - Дельта Телеком уонна Москва регионугар бөдөҥ "Московская сотовая связь" базаларыгар оҥоһуллубута. Штаб квартирата Москваҕа баар.
Үлэтэ.
2009 сыл иккис аҥарыгар 1.1 мөл. абоненнардаах этэ. 
SkyLink Саха Сиригэр.
Саха Сиригэр МТС 2009 сыллахха "Северо-восточные телекоммуникации" хампаанньаны атыылаһан үлэтин саҕалаабыта. 
Конкуреннара.
МТС, МегаФон, Билайн.
Тобуроков Николай Николаевич. Тобуроков Николай Николаевич — саха хоһоонун, Сибиир омуктарын литэрэтиирэлэрин чинчийбит лингвист учуонай, литератураны ырытааччы, филология билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, Аан дойдутааҕы Түүр акадьыамыйатыйн чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
2021 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Айар үлэтэ.
30 кинигэ, монография уонна 300-н тахса научнай ыстатыйалары суруйбут. 
А. Е. Кулаковскай, П. Ойуунускай, Эрилик Эристиин, Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, Иван Гоголев, Сэмэн Руфов о. д. а. саха суруйааччыларын, поэттарын айымньыларын сиһилии чинчийбит.
Эрилик Эристиин аатынан литератуураҕа бириэмийэ. Эрилик Эристиин аатынан литератуураҕа бириэмийэ 
Лауреааттар тиһиктэрэ.
1992 сыллаахха Эрилик Эристиин айар үлэтигэр научнай үлэни өссө 1965 сыллаахха суруйбут лингвист учуонай Тобуроков Николай Николаевич лауреат буолбута.
Магадаан сахалара. Магадаан сахалара (сороҕор сыыһа Дьэһиэй сахалара диэн ааттыыллар) - былыр-былыргыттан, өссө Магадаан уобалаһын сирдэрэ Саха сиригэр киирэллэрин саҕаттан онно икки сүрүн бөлөҕүнэн олохсуйбут сахалар. 
Уларыта тутуу саҕанааҕы социальнай хамсааһыннар кэмнэригэр дойдуга буолбут уларыйыы онно олорор дьон сүргэлэрин көтөхпүтэ, сахалар бэйэлэрин туспа култууралалаах омук быһыытынан билиниилэрэ күүһүрэн, туспа бөлөх быһыытынан иннилэрин көрүнэр, дьаһанар санааҕа киирбиттэрэ. Бултуур уонна балыктыыр быраабынан туһанаары аҕыйах ахсааннаах омуктар ахсааннарыгар киллэрии туһунан кэпсэтии буолбутугар, атын элбэх ахсааннаах сахалартан ойуччу олороллорун көрдөрөөрү туспа хайдах эрэ ааттаныы кыһалҕата турбута. Ол саҕана ким эрэ Дьэһиэй сахалара диэн Красноярскай кыраайга олохтоох туспа бөлөх үөскээбитин туһунан истэннэр, Дьэһиэй сахалара диэн ааттанан кэбиспиттэрэ. Оннук аатынан Магадаан уобалаһын дьаһалтатын 1994 сыл ыам ыйын 31 күнүнээҕи аҕыйах ахсааннаах омуктары өйүүр Уурааҕар киирбиттэрэ.
Магадаан уобалаһын билиҥҥи сирдэригэр сахалар былыр-былыргыттан олороллор. Ол гынан баран аныгы этнографтар этэллэринэн саха омук билиҥҥи бөлөҕө көһөн кэлбит дьонтон турар. Аан бастаан XVII үйэ бүтэһигэр батталтан күрээн көһөн кэлбиттэр дэнэр. Ол саҕана Тыылаах (Тыаллаах? Тыллаах? ), Балыгычаан, Сэйимчээн үрэхтэргэ олохсуйбуттар. 1930 сылларга дылы бу сирдэр Саха сирин састаабыгар киирэллэрэ - Өймөкөөн улууһун Оротук уонна Сэйимчээн нэһилиэктэрэ дэнэллэрэ.
Иккис бөлөх сахалар Охуоскай муора кытылыгар олохтоохтор. Балар өбүгэлэрэ үгүстэрэ икки долгунунан кэлбиттэр: 1909-1910 сылларга Ола-Халыма суолугар дьаам сүүрдээччилэр, онтон 1920-с сылларга балыктыы. Балар Ола (Ольскай) оройуон Гадля (Хатылы?) уонна Ола сэлиэнньэлэригэр олохсуйбуттар.
Дальстрой саҕанааҕы кэмҥэ (1932-1953 сс.) билиҥҥи Магадаан сирдэригэр үлэлээбит 20 колхуостан биэһэ саха колхуоһа этэ: "Саҥа олох (Новая жизнь)", Гадля с., "Кыһыл Бухатыыр" (Красный богатырь), Таскаан, "Кыым" (Искра), Алын Сэйимчээн, III пэтилетка аатынан, Балыгычаан уонна "Сталинец", Оротук.
Аан дойду суруйааччыларын күнэ. Аан дойду суруйааччыларын күнэ - Пен-кулууп 1986 сыллаахха тохсунньуга буолбут 48-с конгреһыгар (мунньаҕар) олохтообут күнэ.
Бу күнү олохтуулларыгар пен-кулууп чилиэннэрэ суруйааччылары манныкка ыҥырбыттар: сымыйаны суруйбаттарыгар, баар чахчылары уларыппаттарыгар, буолбут түбэлтэлэри политика, бөлөх, эбэтэр тус бэйэ интэриэһин кытта дьүөрэлэһэр гына көрдөрө сатаабаттарыгар.
Арассыыйаҕа үксүн бу күнү бырааһынньык курдук бэлиэтииллэр, суруйааччылары чиэстииргэ сылтах курдук көрөллөр.
Бабаарына. Бабаарына - түөртэн элбэх муннуктаах, эркиннээх тутуу.
Ураһа. Ураһа - чумчугур эркиннээх тутуу. Уһун ураҕастары туруортаан баран туоһунан, хатырыгынан, кырыс буорунан бүрүйэллэрэ. Үксүн күһүн-саас, сайын олороллор. Кырыһынан бүрүллүбүккэ кыһын да олоруохха сөп.
Ураһа киэҥиттэн тутулуктаах хаста көрүҥүн араараллар.
Сахалар уон тоҕсус үйэ бүтүүтүгэр, ураһаны сайынны дьиэ быһыытынан оҥорон бүппүттэрэ. Билиҥни кэмнэ ураһаны Ыһыахха чэпчэтэҥ оҥороллор.
Холомо. Холомо - буор эркиннээх ураһа. Туруору кэккэлээбит мас ойоҕостордоох, таһынан сир кырса сабыылаах 2-4 киһи олороругар аналлаах тутуу. Сорох холомо балаҕаҥҥа майгынныыр дьүһүннээх буолар, дулҕа-балаҕан диэн ааттанар. Үрдүгэ киһи үрдүгүн саҕа.
Бүтэй туйахтаахтар. Бүтэй туйахтаахтар () — бөдөҥ уонна олус бөдөҥ сиргэ үөскүүр үүтүнэн иитиллээччилэр аймахтара. Ыыраахтаах туйахтаахтартан ("Artiodactyla") уратылара диэн туйахтара чорбохтоммот ахсааннаах тарбахтартан үөскээбит. 
Аймахха билигин үс кэргэн киирэр — аттыҥылар ("Equidae"), муос тумустар ("Rhinocerotidae") уонна тапирдыҥылар ("Tapiridae"), холбоон 17 көрүҥнээхтэр. Бэйэ бэйэлэриттэн улахан уратылаах кыыллары аан бастаан Ричард Оуэн XIX үйэҕэ уруулуу буолалларын дакаастаабыта. Кини бу бөлөххө аат биэрбитэ - паарата суох туйахтаахтар (, ).
Улуу Араб долгуйуута. Улуу Араб долгуйуута, Долгуйуу дьадайыыттан тахсыбыта уонна демократия суоҕуттан. Араб улуу долгуйуута 20 тахса дойдулары таарыйда, саҕаланыытын Тунис саҕалаабыта. Кэнники Египет, Ливия дойдулара эмиэ долгуйаллар. Долгуйуу кэнники өссө 19 дойдуну таарыйар. Ити дойдуларга барыларыгар дьадайыыны утары акция буолар. Ити айдаан Ливия дойдутугар гражданскай сэриигэ кубулуйар. Эспиэрдэр этэллэринэн, ити Улуу Араб долгуйуута сыыйа Африканы барытын ылыа дииллэр, ону таһынан Россияны, Индияны, Дьадаҥы Азия дойдуларын.
Связной Банк. Связной Банк (Сибээс Баанката, Ситим баанката), Связной тэрилтэ биир улахан салаата. 
Связной Банк сирэйэ, 2015 сыллаахха сабыллыбыта
Жирков Егор Петрович. Жирков Егор Петрович — бэлиитик, түмэт дьайыксыт, педагогика билимин дуоктара. 
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
Сигэлэр.
«Ийэ тыл» көҥүл түмсүү 12 сыла. Ред. Т. И. Петрова. — Дьокуускай, 2007
Хомус Уйбаан. Алексеев Иван Егорович — Хомус Уйбаан — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, СГУ бэрэпиэссэрэ, Хомус Аан дойдутааҕы тэрилтэтин генеральнай сэкэрэтээрэ, саха хомуһун Ньургун Боотура.
Максимов Николай Иванович. Максимов Николай Иванович — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, биллиилээх араадьыйа суруналыыһа, СӨ Суруналыыстыкаҕа судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2009).
Олоҕун олуктара.
«Олорбут олохпут туһунан санаа» диэн ыстатыйатыттан: 
Сахалар улахан омук сабыдыалыгар олорон тускулбутун
бэйэбит быһаарыммакка, үйэлэргэ муспут баай мындырбытын ыһыктан, сүрэхпит сөбүлүүрүнэн, өйбүт салайарынан дьаһаммакка кэлбит дьоммут. Россия хайа диэки хайыһар да ол хоту саппай уопсан, хайдах даллах гынар да ону тугу бэрсэринэн онон сеп буолан олордохпут. Ол оччоттон баччааҥҥа дылы кэтэһэ-манаһа, көрдөһ үҥэ-сүктэ үөрэммиппит. Тойоттор билиэхтэрэ, дьаһайыахтара, мин кыра киһибин, өйүм хоппот номоҕо биһиэхэ иҥмит. Бэйэбит, көҥүл дьон сиэринэн дьаһаныы суоҕа. Сүгүрүйэ, махтана үөрэммиппит эккэ-хааҥҥа иҥмит, оттон бэйэтин суолун соломмот норуот ыыра кыра татым, кылгас.
Санаайа. Попова Галина Семеновна - Санаайа (1949) - этнопедагог, педагогика билимин кандидата, ХИФУ дассыана, ХИФУ культурология5а кафедратын профессора, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, I Тыыллыма нэһилиэгин, Муома улууһун Ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
1949 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
1974 с. Саха госуниверситетын физико-математическай факультетын бүтэрэн, физика учууталын идэтин ылбыта. 
1974 сылтан 27 сыл устата Муома улууһугар үөрэх тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ: физика, математика учуутала; улуустааҕы үөрэх салаатын методиһа; оскуола дириэктэрин наукаҕа солбуйааччыта, этнопедагогика кэбиниэтин сэбиэдиссэйэ; «Кыыс Куо», педагогика, оонньуу технологията предмет учуутала. 
2001 - 02 сс. үөрэх дьылыттан ыла СГУ саха филологиятын уонна культууратын факультетыгар Культурология кафедратын доцена, 2007 с-н профессора.
1998 с. «Саха дьоно оҕотун дьиэҕэ иитэр үйэлээх үгэһэ (Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу улуустарыгар)» диэн тиэмэҕэ кандидаат диссертациятын көмүскээбитэ.
Бу тиэмэҕэ иҥэн-тоҥон киирэн, үөрэх программаларын суруйар, Муомаҕа, Абыйга, Мэҥэ-Хаҥалас икки нэһилиэгэр, о.д.а. сирдэргэ эксперименниир үлэни ыыппыта, «Хомуһун» диэн оҕо-ыччат уһуйаан-студиятын салайар, Дьокуускай куоракка «Айыы кыһата» диэн сахалыы үөрэтэр оскуоланы тэрийсэн, оҕолору үөрэппитэ.
Г.С.Попова-Санаайа аата республикаҕа киэҥник биллэр: Оскуола оҕотун олоҥхоҕо уһуйуу. Дьокуускай куоракка саха оҕотун төрөөбүт тылынан үөрэтии. Сахалыы хайысхалаах «Айыы кыһата» оскуола концепцията, Авторскай куурус, сэминээр. "Ийэ тыл" көҥүл түмсүү. Элбэх конференция, куонкурус - барытыгар кини көхтөөхтүк кыттар.
Элбэх кинигэ автора: «Воспитание детей у народа саха» (1998), «Айылҕа ситимэ» (2000), «Национальнай оскуола концепцията: культурологическай ырытыы» (2003), «Итэҕэл» (2003), «Төгүрүк сыл түһүлгэтэ» (2003), «Ис хоһоон» (2004), «Киһитийии сэһэнэ» (2006), "Айылгы" (2010), "Методы чтения текста олонхо=Олоҥхону ааҕар ньыма" (2010), "Мандар кыһатын культурологиялыы төрүттэрэ" (2018), "Борис Попов-Барылҕан" (2018) о.д.а. 
Республикатааҕы араадьыйаҕа төрүт культуура, оҕону сахалыы иитии туһунан "Төрүт түһүлгэ" биэриини ыытар, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар бэчээттэнэр.
1. Төрүт үгэс сайдар тосхоло. Мүрү. "Мюрюнская заря", 1997-44с
2. Национальнай оскуола концепцията: культурологическай ырытыы.Дьокуускай, 2003-38с
3. Төгүрүк сыл түһүлгэтэ. Дьокуускай: СГУ издательствота, 2003-83с
4. Ис хоһоон. Дьокуускай: СГУ издательствота, 2004-172с
5. Муҥха олоҥхото.Дьокуускай: Бичик, 2010-184с
6. Триединство в духовной культуре этноса (на примере саха) : монография /Г.С.Попова-Санаайа под научным редактированием Е.П.Борзовой/ СПб: Астерион, 2010-346с
7. Локальные традиции эпоса олоҥхо (на примере Мегинского улуса). Якутск: "ДаниАлмас", 2013. - 144 с.
Наҕараадалара.
- СР үөрэҕириитин, профессиональнай үөрэхтээһинин, култууратын Туйгуна.
- Муома улууһун бочуоттаах гражданина.
- Лоомтука (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) нэhилиэгин бочуоттаах гражданина
Слепцов Петр Алексеевич. Слепцов Петр Алексеевич — Саха тылын улахан быһаарыылаах тылдьытын сүрүн эрэдээктэрэ, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, профессор, академик, Арассыыйа уонна CӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, наука Нью-Йорктааҕы академиятын академига, ССРС НА СС үтүөлээх бэтэрээнэ, CӨ Государственнай бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара.
1929 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Үөһээ Халыма улууһугар Таала-Күөл нэһилиэгэр төрөөбүт. 1956 с. Дьокуускайдааҕы пединституту кыһыл дипломнаах бүтэрбит.
1956-1960 сс. Үөһээ-Халыма улууһун оскуолаларыгар учуутал, завуч, дириэктэр, оройуоннааҕы норуот үөрэҕириитин отделыгар педкабинет сэбиэдиссэйэ.
1963с. аспирантураны бүтэрбитэ, онтон ыла ТЛИНЧИ (ИГИ) научнай сотруднига, отделын сэбиэдиссэйэ. 
1965 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
1990 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.
CP президенигэр Тыл бэлиитикэтин сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
Тарасов Тарас Лукич. Тарасов Тарас Лукич — өр сылларга Саха араадьыйатын салайбыт суруналыыс, билигин Тускул диэн аатынан халлаан туругун билгэлиир. Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.