mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт (киинэ). Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт () — Николай Лугинов "Таас Тумус" айымньытыгар олоҕуран Любовь Борисова туруоруутугар сахалыы уус-уран киинэ. Премьерата 2019 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Киинэҕэ сүрүн оруоллары "Тойон кыыл" киинэнэн киэҥ биллиини ылбыт Степан Петров уонна эдэр, саҥа тахсан эрэр артыыс Иван Константинов оонньообуттар. Киинэ "Государственная национальная кинокомпания "Сахафильм" АУ оҥорон таһаарбыт.
Сюжет.
Алтан диэн сүүрбэтин тахсыбыт уол дьонугар убайа кэлэн чэйдии олорон уолларын Алтаны Лаптев муораҕа баар звероферматыгар биир ый үлэҕэ кэпсэтэр. Алтан куорат олоҕор үөрэммит буолан ыраах барыан сөбүлээбэт, эрээри ордук дьиэ иһинээҕи сыһыаннарыгар бүүрүүкээбит, аҕатын бырастыы гыммат санаата ордук баһыйар буолан барсар. 
Зверофермаҕа Гоша диэн үлэһит баар, уруу киэһэтин тэрийээри биир ыйга көҥүллэппит. Убайа хас биирдии хамсаныытын төлөппүөн нөҥүө көрө-истэ сылдьар курдук модьуйан Алтаны соҕотох хаалларан бараллар. Сарсыныгар Гоша доҕотторо "мальчишниктыы" кэлэллэр. Доҕордоро суоҕун иһин төлөппүөн нөҥүө кэпсэтэн бэлиэтииллэр. Звероферматтан тэйиччи турар үүтээн абааһылааҕын туһунан кэпсииллэр. 
Онтон сылтаан Алтан сүгүн-саҕын буолбакка үүтээни чинчийэр. Кэлин биллибитэ, Байбал диэн кырдьаҕас киһи олорор эбит.
Байбал бүтэһик күннэрин олоро арыыга кэлэн олохсуйбут, кэргэнэ Маайыс көмүллүбүт сирин аттыгар хараллыан баҕарар. Алтантан ити бүтэһик баҕа санаатын толороругар көрдөһөр. Алтан бастаан буолуммат, кэлин сөбүлэһэр, эрээри, өлүөн иннинэ күн аайы хас биирдии баҕа санаатын толорорунан дьарыктанар. "Хаһан да туолбат баҕа санаатын" - байҕалга тыы түҥнэстиитигэр сүтэрбит үс саастаах кыыһа көстөн, тиийэн кэлиэҕин баҕарарын толорорго күһэллэллэр. Ютубка канал арыйаллар, элбэх көрөөччүлэр интэриэстэрин тардаары вайнары (быстах киинэлэри) усталлар.
Биирдэ "канал14" суруналыыһа "Байбал кыыһа көһүннэ" диэн биллэрэр да, атын, 16 саастаах тулаайах кыыс буолан хаалар...
Оруолларга.
Степан Петров, Иван Константинов.
Рейтинг.
Москубатааҕы киинэ бэстибээлигэр икки бирииһи ылбыта.
Кириитикэ.
Кириитикэ үксүгэр хайгыыр. Киинэҕэ олох уонна өлүү охсуһуута, уустук өйдөбүллэр бэрт кэбэҕэс, сырдык тылынан этиллибиттэрин бэлиэтииллэр. Оператор Семен Аманатов бу сырыыга бэйэтин саҥа өрүтүн арыйбыта ахтыллар. Киинэ продюсердааһын өттүнэн эмиэ чопчу табыллыбытын, үчүгэйдик толкуйдаммытын ахталлар. Режиссер дебюта дииллэр эрээри, Любовь Борисова уһуннук бу киинэ эйгэтигэр эриллэ сылдьыбыт сиппит-хоппут киһи, онон киинэтэ да оннук буолбут диэн этэллэр.
Ол да буоллар атын санаалаах дьон эмиэ бааллар. Бэстибээлгэ анаан уһуллубут киинэ да дииллэр. Оннооҕор намыһах таһымнаах диэччилэр бааллар. Холобур, оннук дьон этиитин киновед Александр Шпагин бэйэтин интервьютугар эппит. Кини санаатыгар киинэ соцреализм халыыбынан уһуллубут "мүөттээх оҕонньор сыыһын" туһунан. Аһара позитивнай буолбут, онон үрдүк таһымҥа тахсар кыаҕа суох диир.
Табаһыт күнэ. Табаһыт күнэ - Саха сиригэр 1936 сылтан бэлиэтэнэр бырааһынньык.
Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин (ЦИК) бөрөсүүдьүмэ 1936 сыл атырдьах ыйын 20 күнүгэр сылын ахсын сэтинньи 20 күнүгэр бэлиэтииргэ диэн уураах ылыммыт. 1967 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан кулун тутар үһүс баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр буолбут.
1969 сыллаахха Саха сиригэр 360 тыһыынча хотугу таба баара ыйыллар, ол ССРС табатын ахсааныттан 15% ылар эбит. Ол сыл табаны иитииннэн өрөспүүбүлүкэҕэ 28 холкуос уонна 22 сопхуос дьарыктанар эбит. Олортон бөдөҥнөрө: "Аллараа Халыматааҕы" (Нижнеколымский) сопхуос - 36,2 тыһ. табалаах, "Муоматааҕы" сопхуос - 23,4 тыһ. табалаах, "Өлөөннөөҕү" - 28,2 тыһ., "Аллайыахатааҕы" - 23,6 тыһ., Алдан оройуонун "Доҕордоһуу" (Дружба) сопхуос - 9 тыһ. табалаах. 
1964 сыллаахтан Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕынан "Саха АССР чулуу табаһыта" (Лучший оленевод ЯАССР) диэн аат (сыбаанньа) иҥэриллэ сылдьыбыт. 1969 сыллаахха диэри 38 табаһыт, биригэдьиир наҕараадаламмыт.
Таба күнүгэр эрдэттэн бэлэмнэнэллэрэ, холкуос эбэтэр сопхуос киин уһаайбатыгар транспараан, истиэндэ, эркин хаһыаттарын ыйыыллара, хаартыска быыстапката баар буолара. Бырааһынньык үөрүүлээх мунньаҕынан аһыллара, киэһэ кулуупка кэнсиэр буолара. Нөҥүө күнүгэр таба сүүрдүүтэ уонна атын күрэхтэһиилэр буолаллара, онно атын нэһилиэктэртэн, оройуоннартан ыҥырыылаах ыалдьыттар кытталлара. Ол кэнниттэн үҥкүү (эбээннэргэ - һээдьэ, эбэҥкилэргэ - дэрэдэ) буолара.
Наталья. Мэкчик күѳл
Бу Ой сэлиэнньэтин хоту ѳттүгэр баар. 60-с сылларга Абааhы Баhылай диэн кэлии киhи, Ɵктѳм диэкиттэн дииллэр, бу күѳл соҕуруу баhыгар, арҕаа ѳттүгэр «землянка» курдук дьиэлээх этэ. Бу киhи аатынан «Абааhы күѳлэ» диэн ааттанан хаалбыта хомолтолоох. Бу маны кырдьаҕастар олох сѳбүлээбэттэр. 2009 сыллаахха 100 сааhын томточчу туолбут Адамова Александра, тѳрүт Нѳмүгү олохтооҕо маннык кэпсээбитэ: «Мэкчэ Ичээн диэн эмээхсин олорбут сирэ. Ол кини арааhа бу күѳл хоту ѳттүгэр баар ойуурга турар этэ. Ол иhин аата Мэкчэ күѳлэ диэн». Эмиэ кырдьаҕастар Мэкчэ буолбакка Мэкчик диэн этэллэр. 
Ичээн, урукку ѳйдѳбүлүнэн, ойууннаабатар да, кѳннѳрү дьон кѳрбѳтүн-истибэтин кѳрѳр-истэр, холобур, кѳтѳр-сүүрэр кэпсэтиитин, ол-бу абааhы, саҥатын уонна да атыны, истэн ѳйдүүр дьоҕурдаах киhи. Кѳрбүѳччү. Сахалыы кылгас тылдьыт. Г.Ф.Сивцев Якутскай 1979.стр. 56.
Мэкчэ (күтээ, хопоо) - кылгас саҕынньах.
Мэкчикээн, мэкчики, бүүчээн. Эмиэ бу тылдьыкка кѳрѳбµт. Стр. 88 
Ол аата бука мэкчики диэн быhыылаах. Бүүчээн диэн (абаҕа, дьаадаҕас, мэкчики, мэкчикээн, тайах абаҕата). Ыыраахтаах туйахтаах, кылгас кутуруктаах, таҥхаҕар уҥуохтаах кыра кыыл. Нууччалыы кабарга. Стр. 37
Таҥхаҕар- (положение корпуса, при котором передняя часть туловища ниже задней, например у медведя).
Таҥхай (быть наклоненным книзу передней частью. Стр. 375 Якутско-русский словарь. Москва 1971).
Ол аата Мэкчик эмээхсиммит бүгүрү кырдьыбыт, түѳкүйүн тайаҕар хаамар, таҥхайан бүүчээни санатар буолбут диэн ѳйдѳбүл. Саха омук дьүhүннүүр баай тыллааҕын сѳпсѳhүѳххэ сѳп.
Күѳлбүт аатын тѳҥүннэрэн Мэкчик күѳлэ диэххэйиҥ уонна бу аныгы кэмҥэ оннооҕор хартыына даҕаны уруhуйдатыахха сѳп эбит: Күѳл аттыгар Мэкчик эмээхсин тайах тайанан үйэлэри уҥуордаан кѳрѳн турарын…
Мэкчик күѳл билигин уларыйда. Илин ѳттүгэр баар ойуурга оҕо сылдьан дьэдьэнниир ойуурбутугар дьиэ бѳҕѳ дьэндэспит. 60-с сылларга  күѳл уолан түгэҕэр эрэ кыра уулаах этэ, күѳл дириҥ буолан сыырыттан хайыҥарынан, салаасканан хатааҥылыыр буоларбыт, күhүн туох эрэ саhархай сибэккилээх от үүнэрэ, ону тууран ылан бырахтахха таҥаска сыстан хааларын иhин, онон бырахса оонньуурбут, арыый уоскуйан баран таҥаспытыгар сыhыаран санныбытыгар «эппилиэт» (эполет), «мэтээл» оҥосторбут бу баар курдук. Билигин уута туолан, күѳл да күѳл, оннооҕор сорох сыл муҥхалыыр да түгэннэрэ баар, илиминэн хас да ыал балыктыыр, туулааччы да баар. Тѳгүрүччү олорор ыаллар ойбон алларан сүѳhүлэрин уулатан абыраналлар. Күѳлбүт үтүѳ аатын туруорсубут Нѳмүгү кырдьаҕастарыгар Уйбаан, Тамара Прокопьевтарга барҕа махтал. Ɵссѳ даҕаны былыргыны сѳргүтэн аныгы олоҕу тускулаан!
Иванова Анастасия РЯЛ-17. Тииттээх күѳл Тииттээх күѳл хоту баҺыгар билигин даƼаны аƼыйах тиит үүнэр, биҺиги оƼо эрдэхпитинэ үрдүк эмпэрэƼэ аарыма тиит баара, ол тиит эмпэрэтэ суураллан билигин суох. Күѳллэрбит ѳрүс хочотугар баар буоланнар, былыргыта бары хочо үрэхтэрин сорƼолоро, нууччалыы «старица» диэн. Ол былыргы кэм үрэхтэрэ быстаннар, дириҥ ѳттѳ күѳл буолан турдахтара. Yрэх сорƼото буолалларын кырдьаƼастар бэрткэ диэн туhаналлар эбит. АƼам Ой сэлиэнньэтигэр сэбиэт бэрэссэдээтэлэ буолан олорон, бу Тииттээх күѳл саас аайы халааҥҥа уутуйдун диэн анаан-минээн холлороон хастарбыт (ханаал) Бѳдѳҥкѳй диэн үрэхтэн (боротуоха дииллэр) сүүсчэкэ миэтэрэ хаспыттар бу 60-с сылларга. Бу холлороон билигин даƼаны туттуллар. Онтон улахан халааҥҥа уу Тииттээх күѳлү уҥуордаан ходуhаны күѳл сүтэр, Тѳҥүргэстээх, Тураахтаах күѳллэргэ оннооƼор бэйэтин соботуттан бэрсэр, Тииттээх күѳл дириҥ буолан «аарыма» улахан соболордоох, ону «урусхал собото» диэн ааттыыллар. Халаан кэнниттэн кып-кыра кѳлүччэттэн кыра муҥханан оннук соболору таhааран үѳрүү-кѳтүү үксээччи. Тииттээх күѳлү бэйэтин кыайан муҥхалаабаттар. Онтон былыр маннык эбит: «Биирдэ Эргис ойуун Ынах арыытыгар оттуу сылдьан Тииттээх күѳлү муҥхалаабыт. Онно тоƼус хоппо балык кэлбит. Ону кѳрѳн баран ойуун эппитэ үhү: «Оо, быйыл ѳлѳр дьылым буоллаƼа. Эбэм онньуубун биэрдэƼэ», диэбит. Кырдьык даƼаны Тииттээх балыга былыр даƼаны, аны даƼаны муҥхаƼа кэлбэт саҥнаах». Дьэ кырдьык Тииттээх күѳл баар суох күѳлбүт, иhэр уубутун онтон ылар этилэр, билигин даƼаны кыhын иhэр уубут мууhун онтон ылабыт, онтон ходуhаƼа баар күѳллэрбит соболорунан дьадьайдахтарына халаан уутун нѳҥүѳ Тииттээх күѳлбүт барахсан соболоруттан бэрсэн күѳллэрбит эмиэ собо балыгынан байан бараллар. Тииттээх күѳл Ытык күѳл. ОƼо сылдьан кѳрдѳххѳ Тииттээх күѳл эмпэрэтигэр хараҥаччы хото соƼустук уйаланар этэ, улаатан баран күѳл хоту баhыгар, чычаас ѳттүгэр тугунуок балык барахсаны баhан ылар кэмнэр бааллара. Биир кураанах тиит кѳҥдѳйүгэр 60-сс кугас кырбый уйаланар этэ. Ол тиит билигин даƼаны турар, сууллара чугаhаабыт, билигин даƼаны кырбый уйаланар эбит. Ону аныгы кэм буолан, хаартыскаƼа, киинэƼэ уhулан үѳрэтэн, 7-с кылаас үѳрэнээччитэ Борисов Тимофей дакылаат суруйан, орнитологиянан дьарыктанан республикаƼа I миэстэни ылбыта хайƼабыллаах. Бу Тииттээх күѳл үрдүгэр Ойуунуская Сардаана Платоновна дьиэ туттан олохсуйбута. Бу 90-с сыллар саƼаланыыларыгар. Аан бастаан кэлэн Нѳмүгү ытык сиригэр аал уот оттон алƼаабыта уонна эппитэ: «АƼам ѳбүгэлэрин дойдуларыгар Ытык сиргэ олохсуйарга сананным, Ытык сир туора кѳрүмэ!»
Сыһыан тыл. Сыһыан тыл — саҥарар киьи этэр санаатыгар тус сыһыанын биллэрэргэ туттар анал тыла. 
Сыһыан тыл уларыйбат. Этиигэ бүтуннүтугэр сыһыаннаах эрээри этиигэ чилиэн буолбат. Үксүгэр кыбытык тыл курдук өйдөнөр. "Хомойуох иьин, оннук буолан таҕыста. Аня, үгэһинэн, улаханнык күллэ. Ол саҕана, кырдьык, дьиэ иһигэр сүр улахан тыас иһиллиннэ. Биллэн турар, үсүһүн хайдах өлүөхпүнүй?"
Сыһыан тыл араас сана чааһа, тыл ситимэ, этии быстаҕа сыһыаны көрдөрөр дэгэт суолтата таастыйан хааларыттан трүттээх. Сыһыан тыл уөскээбит төрүтүнэн икки бөлөххө арахсар:
Бастакы бөлөххө билиҥҥи саха тылыгар ханнык саҥа чааһыттан, хайа тылтан киирбитэ кыайан араҥаламмат тыллар уонна сомоҕотуйбут ситимтэн төрүттээх төрүт сыһыан тыллар киирэллэр, Холобур, "быһыыта, бадаҕа, быһата, хата, бэйэ, айылааҕын, баатыгар, мэктиэтигэр, баҕардар, сатаатар; наай гыннар, бэрдэ буоллар, сатаан бардаҕына, өлүү түбэлтэлээх, кырдьыга баара, о.д.а."
Иккис бөлөххө тус суолталаах эрээри сыһыан тыл өйдөбүллэммит тыллар уонна тыл ситимнэрэ киирэллэр. Холобур: "кырдьык, холобур, дьинэ, сураҕа, бастакытынан, дьолго, уопсайынан, үчүгэй, адьас, аны, ыыра, бостуой, таах сибиэ, биллэр, сатаммат, муҥутаан, чуолаан; биллэн турар, туох буолуой, бэл диэтэр, ол аата, бэлэм сылтах, биир үксүн, айыы даҕаны, таах даҕаны, кэм буолуо, ол иһин да, о.д.а."Саха тыла. Тыл баайа. Саҥа дорҕооно. Тыл тутула (Филиппов Г.Г., Винокуров И.П.)
Айан. Айан, "аат." 1. Ханна эрэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан соруктаах, тэриниилээх). 2. Сырыыга, суолга сыҕарыйыы тэтимэ.
Айан кустар (хаастар, көтөрдөр) - соҕурууттан кэлэр уонна барар көтөрдөр.
Сочинение сахалыы. Аҕам олоҕо Реас Кулаковскай 
Мин санаабар, кинигэ ааттара ааҕаччыга аҕатын нөҥүө хайдах курдук үөрэх наадалаҕын өйдүүргэ уонна олох Ыарананнарыттан толлубат санааны тиэрдэ сатаатабыт бу кэпсээни ааҕан баран, хайдах эрэ ыарахан, киһиэхэ өйдөппөт дии (саныый) санаабатым, онтон ортотугар тиийэн баран, бэйэм интириэһиргэн аахпытым.
бэйэм интириэһиргэн 
м.с
Николай Николаевич Окоемов. Николай Николаевич Окоемов — биир бастакы ревком, хорсун партизан, улахан партийнай, советскай үлэҺит этэ. Кини бэйэтэ дьикти эйэҕэс майгылаах, туспа имигэс стиллээх үлэһит этэ. Киһини астыннарар, киһиэхэ ытыктанар салайааччы, үтүө доҕор быһыытынан биллэрэ.
Николай Николаевич урукку Бороҕон улууһугар, Курбуһах нэһилиэгэр, элбэх оҕолоох, быстар дьадаҥы дьоҥҥо төрөөбүтэ. Үлэни кыайбат, элбэх кыра кэргэттэри ийэлэрэ, аҕалара, үксүгэр ыалларга сүөһу көрөн, сир-солоон, от-мас тиэйэн иитэллэрэ. Кыһалҕаны көрбүт ийэ, ыарыһах буолан эрдэ өлбүтэ. Кини өлөрүгэр аҕыс оҕо тулаайах хаалбыта. Олортон саамай улаханнара 15 саастаах этэ.
1910 сыллаахха, кинилэр олохторуттан чугас сиргэ инородческай народнай оскуола арыллыбыта. Онно оҕолору пансиоҥҥа ылан, бэлэмҥэ олордон уорэтэллэрэ. "Оҕолорбутун хааһына аһатан үѳрэттэрэн баран, биһиэхэ бас биллэриэ суоҕа, ыраахтааҕы сэриитигэр ыытыа", — диэн кыанар ыаллар оҕолорун пансиоҥҥа биэрбэтэхтэрэ. Онон пансиоҥҥа үтүөх-батаах дьадаҥы ыаллар оҕолорун ыыта сатаабыттара. Николай Николаевич ол түбэлтэнэн үөрэххэ киирбитэ. Үс сылынан оскуолатын бүтэрбитэ.
1913 сыллаахха Якутскайга киирэн эрэй бѳҕѳнѳн, кордоһүү-ааттаһыы муҥунан нэһиилэ икки кылаастаах миссионерскай оскуолаҕа ылыллыбыта. Үчүгэйдик үөрэммитэ.
Бүргэс сиэпкэ батыа дуо - оччолорго буолар политическай сабыытыйалар сабыдыаллара кини өйүгэр-сүрэҕэр сырдыгы киллэрэрэ. Сытыы тылланара-өстөнөрө. Таҥара үөрэҕиттэн аккаастанан элбэхтик сэмэлэммитэ. Ити 1916-1918 сыллардаахха этэ. 1918 сыллаахха муус устар ыйга, "үөрэнээччилэр забастовкаларын тэрийсибитин иһин" диэн Николай Николаевич оскуолаттан уһуллубута.
Дьокуускайга, ити 1918 сыллаахха буолуталаабыт политическай сабыытыйаларга кыттыыны ылбыта. Оччолорго үлэҕэ, олоххо улахан ыйааһыннаах, хара үлэһиттэр союзтарыгар чилиэнинэн киирбитэ.
Дойдутугар, Бороҕоҥҥо тахсан, бастаан бэйэтин нэһилиэгэр Курбуһахха нэһилиэк ревкомугар суруксуттаабыта. Онтон 1920-1921 сылларга волревкомна талыллан үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Бороҕоҥҥо бастакы партийнай, бастакы комсомольскай ячейкалар, тэриллибиттэрэ. Онно Н.Д. Мигалкины кытта кини биир актыыбынай тэрийээччи этэ.
Андрей Аршавин. Андре́й Серге́евич Арша́вин (1981 сыллаахха ыам ыйын 29 күнүгэр Ленинград куоракка төрөөбүтэ) — нуучча чулуу футболиhа, урукку Арассыыйа хомуур хамаандатын капитана. 2008 сыллаахха Россия спордун заслуженнай маастарын нуорматын толорбута. Хас да төгүллээх дойду саамай уһулуччу футболиһа. 2009 сыл ахсынньы 5 кунугэр «Клуб 100 российских бомбардиров» киирбитэ. 
"Зенит", "Арсенал", "Кубань", "Кайрат" футбол талыллыбыт хамаандаларыгар ситиьиилээхтик онньообута. Ол сылдьан 2008 сыллаахха Европа футболга чемпионатын кэнниттэн, Европа суумэрдэммит сборнайыгар киирбитэ. Андрей Аршавин Арассыыйа хомуур хамаандатыгар 74 матч кыттыылаа5а. 17 гол киллэрбитэ, 20 гол киллэриигэ көмөлөспүтэ. 34 матчы кыайбыта, 22 тэҥнэһиилээх, 15 хотторбута.
Васильев Александр Ильич. Васильев Александр Ильич - маҥнайгы курс устудьуона. 
2000 Бала5ан ыйын 12 кунугэр Чурапчы улууьугар торообут. 2007 сыллаахха Чурапчы улууьун Чакыр дэриэбинэтигэр Эрилик Эристиин аатынан оскуола5а маннайгы кылааска киирбит онтон Чурапчы улууьун 1 Харбалаах Болот Боотур аатынан оскуола5а иккис кылааска сыл анара уорэнэн баран Сылан дэриэбинэтин Улахан Куол учаастагар иккис кылааьы бутэрбитэ ол кэннэ куьун эмиэ Чакыр оскуолатыгар уорэнэн иьэн кыьыныгар Дириннэ Доосо аатынан АГРО оскуола5а киирэн баран онно бутэрэр. История, общество БКЭ-лэрин туттаран Максим Кирович Аммосов аатынан Хотугулуу Илинни Федеральнай Университета туттарсар уонна хайдах эрэ танара комотунэн уорэххэ киирэр. Ол кэнниттэн киирэн баран сурдээх элбэх кыыьы бэлиэтии корор, ол гынан баран биир да кыыьа Александр Ильичы бэлиэтии корбот, онтон сылтаан уол сурэгэ ыалдьар, ол ыарыытын аьардаары аьыы утахтары иьэн бэйэтин уоскутунар буолбута. Билигин син онтон мантан тардыьан нэьиилэ уорэнэн сылдьар уонна олох хайдах эмит туох баар кууьунэн, бутэрэн идэлээх учуутал буолуохтаах.
Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх педагогика училищета. Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх педагогика училищета (ЯПУ-2), оскуола иннинээҕи иитээччилэри бэлэмниир орто анал үөрэх тэрилтэтэ.
1931 сыллаахха Педтехникум иһинэн оскуола иннинээҕи иитии отделение тэриллибитэ. Корнилов Л.Ф. тэрийбитэ.
1937 - 1966 сыллардаахха отделение 1051 специалиһы бэлэмнээн таһааран баран 1966 сылллаахха туспа Педучилище буолбута.
Маҥнайгы дириэктэринэн 1985 сылга диэри Макарова Г.Ф. этэ.
Училищеҕа үлэлээбиттэрэ педагогика кандидата Глезер В.А., үтүөлээх учууталлар Слепцов Г.И., Винокурова Л.В., Платонова С.И., Потапов К.Д., Слепцова К.Н., Филиппова К.Н., Чарина М.Е. уонна да атыттар.
ЯПУ-2 икки отделениелаах Оскуола иннинээҕи иитии уонна муусука.
1991 сыллаахха муусука отделениетыгар ыольклор группата аһыллыбыта.
Училищеҕа 141 учуутал үлэлиир. Макаренко А.С. аатынан музейдаах.
Билигин 2 №-дээх Педколледж диэн ааттанар.
Дьокуускайдааҕы педагогика техникума. Дьокуускайдааҕы педагогика техникума, учууталлары бэлэмниир анал орто үөрэх тэрилтэтэ.
1920 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятаны Педагогия техникумугар кубулуппуттара.
Ол сылларга учууталлары эрэ буолбакка саха маҥнайгы интеллигенциятын бэлэмнээбитэ.
1931 сыллаахха политпросвет үлэһиттэри бэлэмниир отделение аһыллыбыта.
1932 - 1942 сылларга техникумҥа, кэнники Педучилищеҕа эбээн уонна эбэҥки отделениета аһыллыбыта.
1933 сыллаахха физика уонна математика, литература уонна тыл, социал уонна экономика отделениелар аһыллаллар.
Педагогика техникумун бүтэрбиттэрэ Кулачиков С.Р., Мординов Н.Е., Сивцев Д.К., Слепцов П.А., наука доктордара Башарин Г.П., Егоров А.Д., наука кандидаттара Григорьев Н.С., Данилова А.П., Избеков Д.Д., Попов С.Ф., уонна да атыттар.
1937 сыллаахха Педагогика училищетыгар кубулуйбута.
Вологда уобалаһа. Вологда уобалаһа () — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Вологда.
Тэриллибитэ балаҕан ыйа 23-үс күнүгэр, 1937-ис сылга.
География.
Кирбиилэһэр: Архангельскай, Киров, Кострома, Ярославскай, Тверь, Новгород, Ленинград уобаластарын уонна Карелияны кытта.
Уобалас Илин Европа дэхси сирин хотугулуу-илин өттүгэр сытар, сирин рельефа – томтордоох.
Климата умеренно континентаальнай, тымныы кыһыннаах (тохсунньу орто темп. -14 °C) уонна сылаас сайыннаах (от ыйын орто темп. +18 °C). Халлаан уута – сылга 500 мм түһэр.
2/3 уобалас иэнэ – тыалар, сүрүнэн харыйалар.
Сир баайа.
Сиртэн хостонор баайынан уобалас мөлтөх. Торф, тутуу материаллара, туус уонна минеральнай уулар бааллар.
Демография.
Уобалас омуктарын ахсааннара:
Экономика.
Уобаласка хара метталургия улаханнык сайдыылаах. 2004-үс сылга, Вологда уобалаһа (Россияны барытын 100% диэн аахтахха) оҥорбута – тимир прокат – 17%, ыстаал – 16%, минераальнай уоҕурдуу – 11%, подшипник – 14,5%, деловой мас – 7%, лён таҥастар – 11,4%.
Итуруп. Итуруп — Курил арыытын архипелагар баар биир улахан арыы. Элбэх тыалаах, үүһэрдээх. Саамай улахан үүһэр — Илья Муромец үүһэрэ. Киин куората — Курильскай.
Бүлүүтээҕи педагогика кэллиэһэ. Бүлүүтээҕи Чернышевскай Н.Г. аатынан педагогика кэллиэһэ (Вилюйский профессионально–педагогический колледж им. Н.Г. Чернышевского) — Бүлүү куоракка баар учууталлары бэлэмниир орто анал үөрэх кыһата.
1922 сыллаахха Бүлүүтээҕи 2-с үктэллээх оскуола Наркомпрос кэллиэгийэтин быһаарыытынан педагогика диэкки эниэлээх II үктэл оскуола буолбута.
1927 сыллаахха педагогика техникумҥа кубулуппуттара.
Маҥнайгы дириэктэринэн Казан духуобунай академияны бүтэрбит Петр Новиков буолбута.
1929 сыллаахха техникумҥа Чернышевскай Н.Г. аатын иҥэрбиттэрэ.
1937 сылтан педагогика училищета буолбута. 2002 сыллаахтан кэллиэс буолбута.
Атахха туруу кытаанаах сылларыгар дириэктэрдээбиттэрэ Эверстов Г.И. (1936 - 1939), Гутин И.Л. (1940 - 1942), Эверстов М.И. (1945 - 1950), Иванов М.С. - Багдарыын Сүлбэ (1958 - 1974).
Билигин училище бэлэмниир алын кылаасстар учууталларын, норуот култууратын учууталларын, оскуола иннинээҕи иитээччилэри.
Элбэх саха интеллигенция бэрэстэбиитэллэрин бэлэмнээн таһаарбыта. Олор ортологугар Социалист Үлэ Дьоруойдара Семенов Г.Т., Бессонов Г.Е., Кондаков Николай Алексеевич — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;323437&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-04-25T22:58:28Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;94.245.186.205&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Таба суруйуута&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;352742&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ (урукку аата Намнааҕы педагогика училищета) - үлэ уонна уруһуй учууталларын бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1963 сыллаахха Нам улууһун Нам сэлиэнньэтигэр Намнааҕы оскуола-интэринээт оннугар аһыллыбыта. Ол туһунан РСФСР үөрэҕин миниистирин бирикээһэ 1963 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр тахсыбыта. Бастаан учуулусса начаалынай кылаас учууталларын 7 кылааһы бүтэрбит оҕолортон бэлэмниир этэ, ону тэҥэ учуутал идэлээх дьону 10 ыйдаах кууруска ылан матымаатыка учууталларын бэлэмниирэ. Бастакы сыл 60 оҕо Намҥа бэйэтигэр үөрэнэ киирбит, эбии 30 оҕо Бүлүү учуулуссатыгар эксээмэн туттаран кэлбиттэр. Физика-матымаатыка бастакы кууруһун 1964 сыллаахха 22 киһи бүтэрбит. Алын кылаастар учууталларын бэлэмниир салаа1970 сыллаахха сабыллыбыта.
2002 сыл муус устар 26 күнүгэр үөрэх кыһата СӨ бэрэсидьиэнин ыйааҕынан Нам улууһуттан төрүттээх саха уһулучулаах судаарыстыбаннай диэйэтэлэ Винокуров Илья Егорович аатын сүкпүтэ.
Училище дириэктэрдэрэ.
Араас сылларга училищеҕа үлэлээбиттэрэ үтүөлээх учуутал Гаврильева Р.Н., үөрэҕирии туйгуннара Азарова В.П., Шапошникова В.П., худуоһунньуктар холбоһуктарын чилиэнэ Крылов К.К. Ону таһынан Местникова К.Ф., Бережнов Н.И., Крылова В.П., Яковлева К.П. уонна да атыттар.
Билигин Намнааҕы Винокуров И.Е. ааттынан технология уонна дизайн педагогика колледжа диэн ааттаах
Чурапчытааҕы педагогика училищета. Чурапчытааҕы педагогика училищета, 1934 - 1957 сыллардаахха үлэлээбит учууталлары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1934 сыллаахха үрэхтэнии боппуруоһа кытаанахтык турбут кэмигэр Чурапчы сэлиэнньэҕэ аһыллыбыта.
Дириэктэрдэрэ.
Манна үөрэммиттэртэн 23 киһи үтүөлээх учуутал буолбута. 
Училищены бүтэрбиттэрэ суруйааччылар Соловьев В.С., Софронов С.Ф., Федосеев-Доосо И.Е., Яковлев-Далан В.С., 
Наука үлэһиттэрэ Гермогенова М.Д., Дьячковский Н.Д., Пинигин В.В. Федоров К.Ф. уонна да атыттар.
1957 сыллаахха училище сабыллыбыта.
Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума, тыа хаһаайыстыба специалисттары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1918 сыллаахха Дьокуускайга түөрт сыллаах тыа хаһаайыстыба курсттара аһыллыбыта.
1919 сыллаахха уобаластааҕы земскай училищеҕа кубулуйбута.
1923 сыллаахха Тыа хаһаайыстыба техникума буолбута.
Техникум отделениелара.
7 тыһыынчаттан тахса специалиһы бэлэмнээн таһаарда. Техникуму бүтэрбиттэрэ экономика доктора Габышев М.Ф., наука үтүөлээх диэйэтэлэ Попов С.Н., профессор Решетников И.С., филология доктора Коркина Е.И., уонна да атыттар.
Дьокуускайдааҕы Үп-экэниэмикэ кэллиэһэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;356799&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-10-13T04:08:25Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Otchut&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;360316&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дьокуускайдааҕы үп уонна экэниэмиэкэ кэллиэһэ, үп уонна кредит тэрилтэлэригэр идэлээх ;лэһиттэри бэлэмниир анал орто үөрэх тэрилтэтэ.
Саха АССР Совнаркомун 1930 сыл атырдьах ыйын 25 күнүнээҕи уурааҕынан Дьокуускайга финансалар уонна экономика техникума аһыллар. 
Маннык идэлэри бэлэмниир этэ: Ил бюджета, бюджет учуота, банк дьыалата, финансалар уонна кредит, страхование.
1949 сылга финансалар уонна кредит техникума диэн ааттаммыта.
1976 сыллаахха финансалар техникума диэн аат бэриллибит
1993 сыл олунньу 3 күнүгэр финансалар уонна экономика колледжа диэн ааттаммыт.
2005 сылтан «Академия бюджета и казначейства Министерства финансов Российской Федерации» диэн үрдүк үөрэх тэрилтэтин филиала буолбута. 
Колледж тэриллиэҕиттэн ыла 6,5 тыһ. специалиһы бэлэмнээбитэ.
Олор истэригэр суруйааччы, бэйэтин кэмигэр Финансалар миниистирэ, Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Протодьяконов В.А., Саха АССР Финансаларын миниистирдэрэ Кононов В.И. уонна Алексеев И.Н., Социалист Үлэ Дьоруойа Кладкин В.М.