mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Омуков Виктор Николаевич. Омуков Виктор Николаевич, 1933 с. Ыам ыйын 5 күнүгэр Сунтаар улууһун, Булуучээн нэьилиэгэр төрөөбүтэ. Норуот үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара.
1956 с . Тойбохой орто оскуолатын бүтэрэн үөрэммит оскуолатыгар учууталынан үлэлиир.
1957 - 1962 сс. Саха государственнай унивеситет саха тылын уонна литературатын отделениетыгар үөрэнэр
Бордоҥ, Кириэстээх, Бүлүүчээн оскуолаларын дириэктэринэн, Бүлүүчээҥҥэ 17 сыл устата олохтоох сэбиэт  исполкуомун бэрэссэдээтэлинэн, «Бүлүүчээн» совхоз парткомун сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.
Аатын үйэтитии.
·       «Төрөөбүт түөлбэм бастыҥ дьонноро», Дьокуускай, 2002 с.
·       «Үйэ тааһын көрдөөн булууга олохтоох нэһилиэнньэ кыттыыта», Мирнэй, 2004 с.
·       «Сырдык тыыннаах олох», Дьокуускай, 2006 с.
·       «Уһук сир уола», Дьокуускай, 2007 с.
·       «Аһаҕас дууһалаах дьон киһитэ этэ», Дьокуускай, 2012 с.
·       «Сулуһа суох герой», Дьокуускай, 2013 с.
·       «Бүлүүчээн оскуолатын выпускниктара - промышленноска», Дьокуускай, 2013 с. кинигэлэр автордара.
CubeSmart. CubeSmart - АХШ тэрилтэтэ, 2200 точкалаах Аан Дойду үрдүнэн пустой дьиэлэри арендалыыр эбэтэр онно сыһыаннаах бизнестары салайарга. 
NYSE акциялара эргийэр, Расселл 1000 компонеҥҥа ааҕыллар. 
45% тэрилтэ чааһын Sumitomo Group салайар.
Texaco. Texaco - Техас массыына арыытын оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ. Chevron конгломератка киирэр.
Интернеккэ оҕолору харыстыыр туһунан сокуон. 1998 с. Интернеккэ оҕолору көмүскүүр сокуон (сопхуос) 15 Уб. С. С. аадырыһыгар киирбит 6501-6506 (пуб. Л. Подсказка публичной быраап (холбоһуктаах Штаттар) 105-277 (текст) (ПДФ), 112 Статат. 2681-728, алтынньы 21 күнүгэр 1998 с. күүһүгэр киирбитэ).
21 апреля 2000 с. күүһүгэр киирбит сокуон АХШ юрисдикациятынан киирэр физическэй эбэтэр урбаанньыттар тус информацияларын хомуйан, 11 сааһыгар диэри саастаах оҕолор тустарынан АХШ таһыгар баар веб- сайт эбэтэр өҥөнөн АХШ таһыгар баар буоллаҕына туһанар. Онно веб- сайт оператора төрөппүттэр эбэтэр эппиэкэлэр сөбүлэҥнэрин бэрэбиэркэлээһин ирдэнэрин, ону тэҥэ интернеккэ оҕолор идэлэрин уонна куттала суох буолууларын көмүскүүр оператор ханнык эбээһинэстэрин киллэрэн, маркетиҥҥа хааччахтары киллэрэн туран, чопчу суруллар.
11 саастаах оҕолор төрөппүттэрин көҥүлүн босхо иһитиннэриэхтэрин сөп эрээри, үгүс веб- сайты—ордук социальнай ситимнэр сайттарын, ону тэҥэ тус информацияны хомуйааччы атын сайттарын - 11 саастарын ситэ илик оҕолор ороскуоттарыттан уонна сокуону тутуһууларыттан сибээстээх үлэлэрин толору боболлор.
Иванова Валентина Андреевна. Иванова Валентина Андреевна, Олунньу 2 күнэ 1944 с. Педагогическай үлэ ветерана, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, “Учууталлар учууталлара”, СР үөрэҕэриитин бочуоттаах ветерана, «Саха-Азия оҕолоро” фонда стипендиата.
Иванов Руслан Алексеевич. Иванов Руслан Алексеевич, Олунньу 16 күнүгэр 1951с. Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин физкультура уонна спорт эйгэтин туйгуна,  «Учууталлар учууталлара”.
Олоҕун олуктара.
Красноярскайдааҕы педагогическай институт физкультура салаатын бүтэрэн Бордоҥ орто оскуолатыгар физкультура уонна НВП учууталынан үлэтин саҕалаабыта
- 1984-1993сс  - Бордоҥ нэһилиэгин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
- 1994с. - Бордоҥ орто оскуолатын сүүрүүгэ тренерэ
- 2004 – 2016с.с. – Бордоҥ орто оскуолатын дириэктэрэ
Наҕараадалара, ааттара.
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
-         РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин физкультура уонна спорт эйгэтин туйгуна
-         «Учууталлар учууталлара”
-         Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
Сигэлэр.
Сылаас тапталы иҥэрэн./Люция Иванова. –  Дьокуускай, “Офсет», 2021 – 368с.
Умнуллубат эдэр саас: Бордоҥ оскуолатын 1969 сыллаах выпускниктарын ахтыы кинигэтэ/(хомуйан оҥордо М.И.Николаева; эппиэттиир ред.: М.И.Николаева, Н.И.Уарова). – Дьокуускай: Алаас, 2014 – 136с.
Иванова Валентина Петровна. Иванова Валентина Петровна, Тохсунньу 1 күнэ 1951с. төрөөбүтэ. РФ үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 
Олоҕун олуктара.
- 1973с. Саха государсвеннай университетын филология факультетын нуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрэн, үлэтин Бордоҥ орто оскуолатыгар саҕалаабыта
- Бордоҥ оскуолатыгар сыл 43 сыл нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
Наҕараадалара.
-         РФ үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
Никитина Татьяна Николаевна. Никитина Татьяна Николаевна (От ыйын 14 күнэ 1947с.- алтынньы 3 күнэ 2021с.) Педагогическай үлэ ветерана.
Попова Валентина Васильевна. Попова Валентина Васильевна, (Атырдьах ыйын 1 күнэ 1935с. – ахсынньы 23 күнэ 2005с.) Октябрьскай революция, Норуоттар Доҕордоһуулара орденнар кавалердара, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, Методист-учуутал. 
Олоҕун олуктара.
- Иркутскайдааҕы государственнай институт омук тылын салаатын бүтэрэн Бордоҥ орто оскуолатын омук тылын учууталынан, директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан өр сылларга учууталлаабыта
- Республикаҕа биир бастыҥ лингафоннай кабинеты тэрийбитэ
- «Планета» интернациональнай доҕордоһуу кулуубун тэрийэн ситиһиилээхтик үлэлэппитэ
- «Нормандия-Неман» авиаэскадрилья историятын кулууп иитиллээччилэрэ үөрэтэллэрэ, араас республикалар оҕолорун кытта доҕордоһон суруйсаллара, аан дойду күөмчүлэнэн олорор норуоттарыгар көмөлөһүү акцияларын тэрийэллэрэ, ону сэргэ төрөөбүт кыраайы үөрэтиинэн дьарыктаналлара
- Оскуола иһинэн «Доҕордоһуу» музейын төрүттээбитэ
- «II Бордоҥ былыргыта уонна билиҥҥитэ”, “Кинилэр ааттара үйэ саас тухары умнуллубат» кинигэлэр ааптардара.
Наҕараадалара.
-         «Октябрьскай революция” орден
-          “Норуоттар Доҕордоһуулара” орден
-          РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
-          Учууталлар учууталлара
-          Методист-учуутал
Сантаева Анна Федотовна. Сантаева Анна Федотовна, Ыам ыйын 31 күнүгэр 1935с. Сунтаар улууһун  Күндэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Тохсунньу 27 күнүгэр 2017 с. өлбүтэ. Педагогическай үлэ, тыыл ветерана.
Тихонова Екатерина Васильевна. Тихонова Екатерина Васильевна, Ыам ыйын 1 күнэ 1926с. Илимниир нэһилиэгэр төрөөбүтэ. От ыйын 5 күнүгэр 1995 с. өлбүтэ. 
Норуот үөрэҕириитин туйгуна,  Старшай учуутал бэлиэни ылбыта, Учууталлар учууталлара анал аат, педагогическай үлэ, тыыл ветерана.
Олоҕун олуктара.
- 1942-1945с.с. Бүлүү педагогическай училищетыгар алын кылаас учууталын идэтин бүтэрэн, үлэтин Түбэй- Дьаархан начальнай оскуолатыгар учууталынан саҕалаабыта
- 1947 с. Бордоҥ сэттэ кылаастаах оскуолатыгар ананан учууталлаабыта
- 1951-1957 с.с. Дьокуускайдааҕы педагогическай институт историко-филологическай факультетыгар кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ
- 1966 с. кыраайы үөрэтэр куруһуогу салайан үлэлэтэр, икки сыл оскуола хамаандата республикаҕа туристическай кыраайы үөрэтэр күрэхтэһиигэ бастакы миэстэни ылар
- 1970 с. Ленинскэй хоһу тэрийэр
- Уопсайа үөрэх кыһатыгар 49 сыл үлэлээбитэ, итинтэн 47 сыл - Бордоҥ оскуолатыгар история учууталынан
Наҕараадалара.
- 1976 с.  Москва куоракка Бүтүн Союзтааҕы учууталлар Сүбэ мунньахтарын делегата
- Норуот үөрэҕириитин туйгуна
- Сунтаар оройуонугар  бастакы Старшай учуутал бэлиэни ылбыта
- Учууталлар учууталлара анал аат
- Педагогическай үлэ ветерана
- Тыыл ветерана
Буйаан-Бадыргы Монгуш. Монгу́ш Буйаан-Бадыргыы (; 1892 сыл, муус устар 25 — 1932 сыл, кулун тутар 22) — Тыва түмэтин уонна илин дьайыксыта, Тыва судаарыстыбаннаһын олохтооччу.
Олоҕун олуктара.
Буйаан-Бадыргыы 1892 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Аянгаты диэн сиргэ Номчул Монгуш диэн сылгыһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аймаҕыгар Хемчик Даа-кожуунун нойоно Монгуш Хайдып (Буурул Нойан) диэн киһиэхэ иитиллибит.
Хайдып Угер-даа күүстээх санаалаах, Тыва устуоруйатыгар биллэр-көстөр суолу хаалларбыт киһи этэ. Кинини көрсүбүт айанньыттар кэпсээннэринэн киэҥ билиилээх, ырааҕы өтө көрөр, киэҥ көҕүстээх киһи эбитэ үһү. Уолун эмиэ оннук буоларга ииппитэ, оннук, холобур, Буйаан Бадыргыы төрөөбүт тылыттан ураты монгуол, тибиэт уонна нуучча тылларын билэрэ. Ол эрээри нууччалары кытта сатаспаҕын иһин Хайдып Угер-дааны бырааһынньыкка ыҥыраннар, бэйэтэ уорбалыырынан, сүлүһүннээх аһы сиэппиттэрэ, онон кини өр ыалдьан эрдэ өлбүтэ. Кини өлбүтүн кэнниттэн 1908 сыллаахха ииппит уола Буйаан-Бадыргы 16 саастааҕар аҕатын оннугар даа-нойон буолбута.
Андреев Николай Иннокентьевич. Андреева Николай Иннокентьевич (1933 с. ыам ыйын 22 күнэ, Хаҥалас нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона – 1993 с.). 
Олоҕун олуктара.
·        Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр 1933 с. ыам ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ. 
·        1952-53 сс . - Кутана сэттэ кылаастаах оскуолатыгар пионер баһаатайа, физкультура уонна география учуутала
·        1955-1957 сс. - комсомол Сунтаардааҕы райкомугар инструктор
·        1957 с. СГУ биолого-географическай факультетын, география салаатын студена буолар. Үөрэҕэр туйгун студены М.В.Ломоносов аатынан Москватааҕы государственнай университет географическай факультетыгар көһөрбүттэрэ. 
·        1963 с. -  МГУ-ну ситиһиилээхтик бүтэрэн төрөөбүт дойдутугар географ-геоморфолог идэтин ылан эргиллибитэ. 
·        1963-1971 сс. - Арыылаах сэттэ кылаастаах оскуолатын дириэктирэ
·        1971-1979 сс. - Бордоҥ орто оскуолатыгар учууталынан, үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн, дириэктэринэн үлэлиир.
·        1979-1987 сс. - Кутана орто оскуолатын дириэктирэ.
·        1987- 1993 сс. – Кутана орто оскуолатын география уонна обществознания учуутала. Кутана кыраайы үөрэтэр мусуойун лабараана
Яковлева Ирина Семеновна. Яковлева Ирина Семеновна (1923 с., Саха АССР Сунтаар оройуона Бүлүүчээн нэһилиэгэ)
Олоҕун олуктара.
·        1923 сыллаахха Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүт.
·        Бүлүү педучилищетыгар учуутал курстарын бүтэрбит.
·        1940-1941 сс. - Наахараҕа нэһилиэгэр бастакы оскуола аһыллыбытыгар сэбиэдиссэйинэн, учууталынан ананан үлэлиир 
·        1941 с – Бүлүүчээн оскуолатыгар сэбиэдиссэйиэнэн ананар. Үлэлиир сылларыгар оскуола иһинэн интернат аһан үлэлэтэр, сэриигэ барбыт дьон оҕолоро манна олорон үөрэнэллэр 
Наҕараадалара, ытык ааттара.
·        «1941-1945 сс Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл
·        «В.И.Ленин төрөөбүтэ сүүс сылыгар» аналлаах үбүлүөйнэй мэтээл
Амбросьева Милатория Ивановна. Амбросьева Милатория Ивановна (1926 с тохсунньу 16 күнэ Саха АССР Сунтаар оройуона Кириэстээх нэһилиэгэ) Сунтаар улууһун Кириэстээх орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала. 
Олоҕун олуктара.
·        1926 с тохсунньу 16 күнүгэр Кириэстээх Наахаратыгар төрөөбүтэ. 8 сааһыгар Наахара начальнай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Онтон Арыылаахха, Тойбохойго, Сунтаарга үөрэммитэ. 7-с кылааһы бүтэрэн баран, РОНО-5а секретардаабыта.
·        1947 с. - Дьаархан оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан үлэлээбит.
·        1953 с. - Дьокуускайга учительскай институту бүтэрэн баран, Кириэстээххэ үлэлии кэлбит
·        1957 сыллаахтан улуустааҕы үөрэҕирии салаатын методиһынан, онтон лесной оскуолаҕа иитээччинэн үлэлиир.
·        1962 – 1990 сс. Кириэстээх оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Милатория Ивановна үөрэтэр предметин дириҥник билэринэн, методиканы күүскэ баһылаабытынан, уруоктара хатыламмат интэриэһинэйдэринэн уратылааҕа
Трифонов Илья Васильевич. Трифонов Илья Васильевич (1923 с. атырдьах ыйын 2 күнэ Сунтаар оройуона II Дьаархан нэһилиэгэ – 2000 с. ахсынньы 11 күнэ) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо. 
Олоҕун олуктара.
·              1923 с. атырдьах ыйын 2 күнүгэр Сунтаар оройуонун II Дьаархан нэһилиэгэр Чуукаар диэн уонча дьиэлээх түѳлбэтигэр тѳрѳѳбүтэ. 
·              1943 сыллаахха Дьаархан оскуолатын кэнниттэн Тойбохойго үѳрэммитэ, онтон 10 кылааһын Сунтаарга бүтэрбитэ. Дьаархан 7 кылаастаах оскуолатыгар математика учууталынан үлэлиир
·              1952 с. Дьокуускайга пединституту үөрэнэн бүтэрэн, саха тылын уонна литературатын учууталын дипломун ылбыта. 
·              1955 – 1956 сылларга Кириэстээх оскуолатыгар дириэктэрдиир. 
·              Өлөөҥҥө учууталынан, дириэктэринэн үлэлиир. 
·              1962 сылга Кириэстээх оскуолатыгар 30 сыл курдук учууталынан, дириэктэринэн, дириэктэри солбуйааччыннан улэлээбитэ. Кириэстээх нэһилиэг Сэбиэттэрин быыбарыгар түѳртэ быыбардана сылдьыбыта. Элбэхтик общественнай үлэҕэ үлэлээбитэ. Илья Васильевич элбэх үлэ уонна үбүлүөйнэй мэтээллэрдээх, үөрэх министиэристибэтин бочуоттаах грамоталардаах 
Наҕараадалара.
·        РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
·        Үлэ бэтэрээнэ
·        Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо
Алексеев Николай Гаврилович. Алексеев Николай Гаврилович, (1935 с.  ахсынньы 15 күнэ – 2018 с от ыйын 7 күнэ) Россия суруналыыстарын союһун чилиэнэ, спорт ветерана, кыраайы үөрэтээччи, селькор, педагогическай үлэ ветерана, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, методист-учуутал, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, тыыл бэтэрээнэ, Бордоҥ нэһилиэгин, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо 
Олоҕун олуктара.
1966c. – Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын отделениетын бүтэрэн, Бордоҥ орто оскуолатыгар анаммыта
1966 - 1995с.с. – Бордоҥ орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала. 1974c. “Ыллык” юнкоровскай поһу, 1977с. “Сардаҥа кыымнара» литературнай куруһуогу тэрийбитэ. Саха национальнай концепцията олоххо кииириитигэр биир бастакынан олук оҥорсубута, ол курдук 1990 с. оскуолаҕа саха балаҕана тутуутун көҕүлээбитэ, үүнэр көлүөнэҕэ саха омук төрүт үгэһин үөрэтэр-иитэр киин буолбута, манна араас таһымнаах конференциялар, аһаҕас уруоктар, семинардар ситиһиилээхтик ыытыллаллара. Кыраайы үөрэтиигэ анаммыт 12 кинигэ автора, улуус таһымнаах «Сайылык оонньуулара» бырайыак төрүттээччитэ
Наҕараадалара.
·        РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
·        Россия суруналыыстарын союһун чилиэнэ
·        Методист-учуутал
·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала
·        Спорт ветерана
·        Педагогическай үлэ ветерана
·        Тыыл бэтэрээнэ,
·        Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо
·        Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
Васильева Раиса Петровна. Васильева Раиса Петровна, (1951 с.  ахсынньы ый 3 күнэ – 2021 с. от ыйын 26 күнэ) Педагогическай үлэ ветерана. 
Олоҕун олуктара.
- Магаданнааҕы педагогическай институт алын кылаас учууталын отделениетын бүтэрбитэ. 6 саастаахтары үөрэтии маҥнайгы түһүмэҕин саҕалаабыта. Оскуолаҕа саамай элбэх – 5 үрүҥ уонна кыһыл көмүс медалиһы алын кылааска үөрэтэн-иитэн таһаарбыта
Наҕараадалара.
- Педагогическай үлэ ветерана
Евсеев Егор Григорьевич. Евсеева Егор Григорьевич – Сынтыыс, (1934 с. кулун тутар 3 күнэ – 2010 с. олунньу ый 28 күнэ) Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. 
Олоҕун олуктара.
·        1934 с. кулун тутар 3 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
·        Дьокуускайдааҕы култуурунай-сырдатар училищены режиссер идэтин баһылаабыта
·        1956 сылтан 34 сыл устата культура эйгэтигэр үлэлээн-хамсаан, айан-тутан кэлбитэ, ол иһигэр 30-ча сыл устата Бордоҥнооҕу культура дьиэтин бастакы дириэктэринэн олус айымньылаахтык үлэлээн ааспыта
·        1990 с. Бордоҥ орто оскуолатыгар төрүт культура учууталынан 16 сыл таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Республикаҕа национальнай оскуола концепцията олоххо киллэриигэ үлэлэспитэ. Оскуолаҕа аан бастакытын сайыны көрсө Хотой Айыы ыһыаҕын тэрийбитэ, улууска биллэр драмкуруһуогу үлэлэппитэ, оҕо барыта оһуокай тылын этэр, дэгэрэҥ ырыаны ыллыыр, хомуска оонньуур буолбуттара.
·        «Оҕо Туйгун» олоҥхо,  “II Бордоҥ былыргыта уонна билиҥҥитэ” кинигэ ааптара
Наҕараадалара.
-         Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
Иванова Анна Софроновна. Иванова Анна Софроновна, (1949 с. от ыйын 23 күнэ – 2021 с. ахсынньы ый 26 күнэ) Педагогическай үлэ ветерана.
Иванова Ираида Кононовна. Иванова Ираида Кононовна, (1953 c. алтынньы 24 күнэ) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уопсай үөрэхтээһини бочуоттаах ветерана, педагогическай үлэ ветерана 
Наҕараадалара.
- РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
- РФ наукаҕа уонна үөрэҕириигэ министерствотын Бочуотунай грамотата
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах ветерана
- "Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин" бочуоттаах бэлиэ
- Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
Иванова Люция Прокопьевна. Иванова Люция Прокопьевна (1946с. кулун тутар 17 күнэ) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, «Саха-Азия» фонда стипендията, Саха Республикатын үөрэҕириитин бочуоттаах ветерана, педагогическай үлэ ветерана. 
Олоҕун олуктара.
- 1971с. Благовещенскайдааҕы педагогическай институт омук тылын учууталын факультетын бүтэрбитэ.
- Бордоҥ орто оскуолатыгар 1976 сыллаахтан омук тылын учууталын уонна дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлээбитэ. 39 сыл оҕону үөрэтиигэ-иитиигэ үлэлээн билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.
- Алын кылаас уонна нуучча тылын, литературатын учууталынан 35 сыл үлэлээбитэ
Наҕараадалара, ытык ааттара.
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
- «Саха-Азия» фонда стипендията
- РФ үөрэҕириитин уонна наукатын Бочуотунай грамоталара
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах ветерана
- Педагогическай үлэ ветерана
Козлова Людмила Алексеевна. Козлова Людмила Алексеевна, (1946 с. балаҕан ыйын 11 күнэ) Педагогическай үлэ ветерана. 
Наҕараадалара.
- Саха АССР үөрэҕириитин министерствотын Бочуотунай грамотата
- "Сунтаар улууһун үөрэҕиритин сайдыытыгар кылаатын иһин" бочуоттаах бэлиэ
- Педагогическай үлэ ветерана
Михайлова Ульяна Васильевна. Михайлова Ульяна Васильевна, (1939с. атырдьах ыйын 6 күнэ, Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэ) педагогическай үлэ ветерана. 
Олоҕун олуктара.
-         1939с. атырдьах ыйын 6 күнүгэр Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
-         1965 сыллаахха Бүлүү училищетын алын кылаас учууталын идэтин баһылаабыта 
-         1965 – 1968с.с. Горнай оройуонугар үлэлээбитэ
-         1968 - 1972 с.с. Иркутскайдааҕы пединститутка үөрэҕин үрдэтиммитэ
-         1972 с. Сиинэ орто оскуолатыгар алын кылаастар учууталынан үлэлээбитэ
-         1977с. Бордоҥ орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы үлэлээбитэ
Наҕараадалара.
- Педагогическай үлэ ветерана
Никитин Никандр Гаврильевич. Никитин Никандр Гаврильевич, (1944с. олунньу 2 күнэ - 2012с. атырдьах ыйын 31 күнэ)  РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала. 
Наҕараадалара.
- РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
- Норуоттар икки ардыларынааҕы "Азия оҕолоро" фонда стипендията
- “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ
- "XXI -с үйэ учуутала" бэлиэ
- Педагогическай үлэ Бочуоттаах ветерана
- Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
Степанова Елизавета Ксенофонтовна. Степанова Елизавета Ксенофонтовна, (1934с. от ыйын 1 күнэ - 2018с. муус устар 28 күнэ) педагогическай үлэ ветерана. 
Наҕараадалара.
- Саха АССР Верховнай Сэбиэтин президиумун бочуотунай грамотата
- Тыыл, педагогическай үлэ ветерана
- "1941-1945 ссАҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээл
- Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
- Сунтаар совхоһун юбилейнай бэлиэтэ
Солун. Саха тыла иччилээх диэн этиини бары билэбит. Ол аата тылга ханнык эрэ өй-санаа үгэс буолбута иҥэн сылдьар. Бу өй-санаа саха тылын дорҕоонноругар саһан сылдьар. Хас биирдии дорҕоон киһи мэйиитигэр бэйэтигэр сөп түбэһэр хамнааһыны үөскэтэр. 
"Кыы" диэн кычыгырыыр тыаһы үгүстэр тулуйан истибэттэр, сонно тохтотоллор эбэтэр куоталлар. 
"Ыы" диэн ытааһыны үөскэтэр дорҕоон. Кыра оҕо "ыы" диэн саҥара оонньоотоҕуна сотору ытыыра кэлэр, киһи тулуйан истибэт дорҕооно буолар. "Ыы" диэн дорҕоонунан бүтэр икки сүһүөхтээх тыллар бары куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Айыы диэн тыл куһаҕана кистэнэ сылдьар тыл буолар. Бу тылы элбэхтик туһаныы, улаханнык дорҕоонноохтук саҥарыы сэти үөскэтэн эрдэлээн өлүүгэ тириэрдэр. Оҕолор саҥаны айыыны оҥорон бэйэлэригэр тиийинэллэр.
"Рр" дорҕоону тылыгар элбэхтик туттар киһи кыыһырымтаҕай буолара быһаарыллар. Кыыһыра охсон ырдьыгынаан иһэр киһиттэн атыттар тэйэллэр, сыыһа-халты туттунан кэбиһиэ диэн сэрэнэллэр. 
Солун диэн тыл сол уонна уун диэн тыллартан холбонон үөскээбит. Ол аата солуҥҥуттан бэрис диэн быһаччы өйдөбүллээх. Солун диэн тылтан солумсах диэн саҥаны билэ сатыыра аһара барбыт киһи ааттанар. Солумсах буолууну сахалар сөбүлээбэттэр. Аһара баран ол-бу туһата суох саҥаны, солуну билэ сатааһын киһини солумсах оҥорор. Солумсах диэн киһи биир куһаҕан майгына, хаачыстыбата буолар. 
Солун диэн тыл киһи солумсах буолан хааларыттан харыстыыр аналлаах. Тыл үөрэхтээхтэрэ "сонун" диэн сахаларга суох тылы буланнар солун диэн тыл солбуйан, суох оҥоро сатаан дьон солумсах буолууларын улаатыннаран кэбиһэн сахаларга куһаҕаны оҥорор буоллулар. Бу дьон албыннарыттан босхолонуу ирдэнэр буолла. 
Эдэрдэр ыал буолан баран сотору арахсаллара солумсах, бииртэн-бииргэ көтүөккэлии сылдьар майгыламмыттарыттан тутулуктаах. "Айыы үчүгэй" диэн тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан этэллэрэ эдэрдэр айыыны оҥоро сатаан солумсах буолууларын улаатыннарар. 
Солун диэн улахан туһалаах тылы тыл үөрэхтээхтэрэ сэбиэскэй былаас кэмиттэн, солумсах буолууну суох оҥорор сыыһа санааларыттан "сонун" диэн сахаларга суох тылынан солбуйа сатыыллар. Ону баара солумсах буолуу өссө эбилиннэ. Тыа сирин ыарахан олоҕуттан солумсах буолан хаалбыт эдэрдэр барыылара эбиллэн иһэр. (1,5).
Туһаныллыбыт литература..
1.Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
Key Food. Key Food - Бруклин сиригэр үөскээбит кооперативнай сетевой супермаркеттар. Арыый чэпчэки сыаналаахтарынан биллэллэр.
Туймаада ыһыаҕа. Туймаада ыһыаҕа — сылын ахсын Дьокуускай куорат аттыгар Үс Хатыҥ диэн сиргэ ыһыллар ыһыах.
Саҥа кэмҥэ бастакы Дьокуускай ыһыахтара 1990 сыллаахтан саҕалаан куорат иһигэр, ипподромҥа ыытыллыбыттара. Кэлин ыһыах улаатан, онно ыытыллара сатабыла суох буолбута, онон 1998 сыллаахха оччотооҕу куорат баһылыга Илья Михальчук ыам ыйын 29 күнүгэр тахсыбыт 148 нүөмэрдээх дьаһалынан куорат ыһыаҕа Намныыр суолунан Тулагы Киллэм сиригэр-уотугар Үс Хатыҥҥа ыытыллар буолбута. Оннук маҥнайгы ыһыах бэс ыйын 27-28 күннэригэр буолбута. Бастакы ыһыахтар Күнү көрсүү сиэриттэн саҕаланаллар этэ.
1990 сыллааҕы ыһыах.
Дьокуускай куоратын дьаһалтатын култуураҕа отделын начаалынньыга Ольга Харайбатова көҕүлээн Дьокуускай оччотооҕу баһылыга Павел Бородин дьаһалынан тэриллибитэ. Ис хоһоонун сүрүн оҥкулун Лазарь Афанасьев-Тэрис оҥорбута. Бастакы ыһыах тэрийэччи дириэктэринэн култуура отделын үлэһитэ Татьяна Протасова ананан үлэлээбитэ. Учуонайдар Василий Илларионов, Константин Уткин-Нүһүлгэн, Тэрис ыытыллар сир былаанын оҥорбуттар. О.М. Харайбатова Егор Шишигины кытта сүбэлэһэн Кыраайы үөрэтэр түмэлгэ сэргэ күрэһин тэрийэн ыһыах бастакы сэргэлэрин оҥотторбуттар. Бастакы ыһыах алгысчытынан артыыс Лааһар Сергучев буолбута.
Юлия Щербакова. Юлия Андреевна Щербакова (Кулун тутар 3, 1994, Сангаар) - Арассыыйа ырыаһыта. Кини Саха сирин биир биллэр ырыаһыта буолар.
Арбугина Светлана Семеновна. Арбугина Светлана Семеновна, (1939 с. атырдьах ыйын 2 күнэ, Еловка с., Ɵлүөхүмэ оройуона, Саха АССР). 
Олоҕун олуктара.
·              1939 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр Саха АССР Ɵлүөхүмэ оройуонун Еловка нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
·              1965 с. Кириэстээх госинтернатыгар педагогическай үлэтин саҕалаабыта
·              1969-1972 сс. Бүлүү училищетын бүтэрэн баран Тойбохой оскуолатын интернатыгар баспытааталлаабыта. 
·              1972 с. Кириэстээх аҕыс кылаастаах оскуолатыгар уһатыллыбыт бөлөх баспытааталынан үлэлээбитэ. 
·              1977 с. Саха Государственнай университетын нуучча тылын уонна литературатын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
·              1978 с. Кириэстээх оскуолатыгар кылаас тас өртүнэн үлэ уонна иитии салайааччытынан анаммыта.
·              1989 с.   Кириэстээх орто оскуолатын алын сүһүөх учууталынан үлэлээбитэ. Светлана Семеновна үрдүкү категориялаах учуутал. Ɵр сыллаах үлэтэ сыаналанан Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна, «Үлэ бэтэрээнэ», «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээллэр кавалердара, үгүс Саха АССР үөрэҕирии министиэристибэтин, оройуоннааҕы үөрэҕирии салаатын бочуотунай  грамоталарынан наҕараадаламмыта
Наҕараадалара.
-         Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна, 
-         «Үлэ бэтэрээнэ»
-         «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл