mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Астрономия. Астрономия (Грек тылларыттан: astron (ἄστρον) — сулус + nomos (νόμος) — сокуон) диэн халлаан куйаарын эттиктэрин чинчийэр үөрэх. Ол эттиктэр ахсааннарыгар киирэллэр: сулустар, планеталар, кометалар уонна галактикалар. Астрономия чинчийиилэригэр физикалыын, химиялыын, метеорологиялыын уонна космологиялыын холбоhор. Астрономия ордук былыргы үөрэхтэр ахсааннарыгар киирэр.
Галилей Галилео. Галилео Галилей (Итальянныы: "Galileo Galilei"; олунньу 15 1564 — тохсунньу 8 1642) диэн аатырбыт Италия физига, математига, астронома уонна бөлүһүөгэ. Үөрэх өрөбөлүүссүйэтигэр сүрүн оруолу оонньообут киhи. Кини телескобу айбыта уонна Коперник санааларын өйөөбүтэ. Галилейга "аныгы обсерватория астрономиятын аҕата", "аныгы физика аҕата" уонна "аныгы үөрэх аҕата" диэн албан ааттар иҥэриллибиттэрэ. Галилей кинематиканы үөрэппитэ, телескобунан Чолбон фазаларын бигэргэппитэ уонна Юпитер түөрт ордук улахан аргыстарын (кэлин Галилей ыйдара диэн ааттаммыттара) арыйбыта, Күн мэҥнэрин кэтээн көрбүтэ уонна чинчийбитэ. Онтон таhынан үөрэх уонна технология туттуллуутугар үлэлэспитэ, компас дизайнын тупсарбыта.
Галилей Аристотель кэмиттэн баhыйар геоцентризм (Күн Сир тула эргийэр) көрүүлэрин утарбытын иhин, Ром Католик Таҥара дьиэтин инквизицията кинини сойуолаабыта уонна бэйэтин хелиоцентризм (Сир Күн тула эргийэр) көрүүлэриттэн туораттара сатаабыта.
Киһи оҥоһуута. Сахалыы киһи оҥоһуута, латыын тылынан - анатомия.
Конфуций. Конфуций ( "Куҥ-Сүө", ардыгар "Куҥ Фу-Цы" Kǒng Fūzǐ — "Коҥ уус"; Балаҕан ыйын 28, б.э.и. 551 с.— б.э.и. 479 с.) диэн былыргы Кытай бөлөһүөгэ. Кини үөрэтиилэрэ уонна философията Кытай, Кэриэйэ, Дьоппуон уонна Вьетнам дьонун майгыларыгар уонна олохторугар-дьаhахтарыгар улаханнык дьайбыта, конфуцианство төрдө буолбута.
Аристотель. Аристотель ( "Aristotélēs") (б.э.и. 384 – б.э.и. 322) диэн грек филосова, Платон үөрэнээччитэ уонна Улуу Александр үөрэтээччитэ. Кини физика, метафизика, поэзия, театр, музыка, логика, риторика, политика, дьаhалта, этика, биология уонна зоология туcтарынан үлэлэри суруйбута. Былатыаны уонна Сократы тэҥэ Аристотель Арҕаа философия төрүттээччитэ буолар. Кини үөрэҕэ, аристотелианизм, Орто үйэлэр тухары бүтүн үөрэххэ улахан дьайыылааҕа.
Сократ. Сократ ( "Sōkrátēs") (б.э.и. 469 — б.э.и. 399) диэн классик грек филосова. Арҕаа философия төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
Былатыан. Былатыан эбэтэр Платон ( "Plátōn") (б.э.и. 428/427 — б.э.и. 348/347) диэн гириэк бөлүһүөгэ. Үөрэтээччитин Сократы уонна үөрэнээччитин Аристотели кытта Арҕаа философия төрүттээччитэ буолар. Былатыан философияҕа, логикаҕа, риторикаҕа, математикаҕа уо.д.а. эйгэлэргэ үлэлэри суруйбута. Атина куоракка Академия тэрийбитэ (Арҕаа дойду бастакы үрдүк үөрэҕирии сирэ).
Платон үлэлэрин диалог быһыытынан суруйара - дьон араас санаа туһунан кэпсэтэллэрин, уонна сороҕор кинилэри кытары сөбүлэспэтин туһунан суруйар. Ол иһин ааҕарга быдан судургу уонна интириэһинэй буолар.
Платон кэпсэтиилэригэр сүнньүнэн тутаах киһинэн Сократ буолар. Үксүгэр Сократ дьону кытта кэпсэтэр, ону дьон логикаҕа итэҕэйэллэрин көрө сатыыр. Атын дьон ол кэпсээннэргэ Сократтан кыыһыраллар. Платону үөрэтэр дьон Сократ ону дьиҥнээхтик Платоҥҥа кэпсээбит дуу, эбэтэр, суолтата улаатарыгар көннөрү персонаж быһыытынан туттубут дуу диэн мөккүһэллэр.
Платон софизм риторикатын утаһара уонна сөбү уонна тэҥ буолары киллэрэ сатыыра.
Биир биллэр үлэтинэн "Республика" (греческай тылтан - куорат) буолар. Онно Сократ эҥкилэ суох дойду туһунан суруйар. Онно боппуруоһу туруоруу, эбэтэр Сократ ньымата туттуллара олус суолталаах.
Ибн Сина. Ибн Сина ("Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh ibn Sīnā", ) (төрөөбүтэ: 980, Бухара аттыгар, билиҥҥи Узбекистан — өлбүтэ: 1037, Хамедан, Иран) диэн Орто Азияттан төрүттээх аатырбыт эмчит уонна философ. Онтон таhынан кини астроном, химик, географ, логик, палеонтолог, математик, физик, поэт, психолог, үөрэхчит, саллаат, ил үлэhитэ уонна үөрэтээччи эбит. Ибн Сина бүтүннүүтэ араас үөрэх 450 үлэтин суруйбута, олортон 240 бүгүҥҥэ дылы тиийбиттэрэ.
Хайа. Хайа диэн киэҥ өйдобүлэ Сир ньуурун көрүҥэ, туhааннаах иэҥҥэ аттынааҕы сир ньууруттан үрдүк баар уонна чыпчааллаах. 
Уустук өйдөбүллэрэ: 1) үрдүк буор эбэтэр таас арҕас; 2) очуос таас, турук таас; 3) сис таас; 4) үрдүк туруору эниэ. 
Хайалар Азия иэнин 64%, Хоту Америка 36%, Эуропа 25%, Соҕуруу Америка 22%, Аустралия 17% уонна Африка 3%. Cир бүтүн ньуурун 24% хайалаах сирдэр, дьон 10% хайалаах сирдэргэ олорор. Аан дойду үгүс өрүстэрин бастара хайаларга бааллар.
Т.к.: кая, гая, хая (түүр.) — таас хайа, очуос; кая (турок., болг.), коя (узб.) — таас хая; кая (перс, түүр. киирии) — таас хайа, очуос, хайа эниэтэ, томтор.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Ил. Ил диэн биир сиргэ олорор дьону холбуур суверенитеттаах политика үлэҕэ. Ил үөскээhинин уонна суолтатын туhунан элбэх санаалар бааллар. Ол аата үөрэххэ да, омуктар икки ардыларынааҕы бырааптарыгар да биир ылыллыбыт быhаарыы билигин суох. Сороҕор дойду диэн өйдөбүллүүн быhыылаhар.
Билигин социологтар угустэрэ «ил» диэн билинни ойдобулун маннык быhаараллар: ил — дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта дуогабар туhэрсэн, салайааччылары талан, харчынан бырахсан (нолуок) олорор эйгэлэрин олорорго соптоох онорорго, тупсарарга соруктаах тумсуулэрэ.
Испания. Испания ( Эспаньа) эбэтэр Испания Хоруоллуга () диэн соҕуруулуу-арҕаа Эуропаҕа, Иберия тумул арыытыгар баар дойду. Испанияттан соҕуруу уонна илин Орто Дойду байҕала уонна Гибралтар, хоту Франция, Андорра уонна Бискай хомото, арҕаа Атлантик океан уонна Португалия бааллар. Испания илигэр Балеар уонна Канария арыылара, уонна Хоту Африкаҕа баар Сеута уонна Мелилья диэн аутоном куораттар киирэллэр. Испания иэнэ 504,030 km² (Арҕаа Эуропаҕа улаханынан Франция кэнниттэн иккис дойду).
Испания дьаhалтатын көрүҥэ парламент уонна конституция монархията. Эуропа Униятын уонна NATO кыттааччыта.
Политиката.
Испанияҕа 50 ил бааллар:
1
Мадрид. Мадрид () диэн Испания киин уонна ордук улахан куората. Эуропа Униятын куораттарыттан олохтоох ахсаанынан үһүс миэстэҕэ баар, Лондон уонна Берлин кэннилэриттэн.
Испаан тыла. Испаан тыла ("español") эбэтэр кастил тыла ("castellano") диэн Инд-Эуропа тыла, Роман бөлөҕүгэр киирэр. Испанияттан төрүттээх. XV-XIX үү. Африкаҕа, Хотугу уонна Соҕуруу Америкаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыта. Билигин испаан тыла 500-600 мөл. киhи төрөөбүт тыла буолар.
Таҥас. Таҥас диэн араас материаллартан оҥоһуллубут (үксэ тигии эбэтэр баайыы) оҥоһуу. Киhи этин сабар уонна харыстыыр. Онтон таhынан таҥас культураҕа, итэҕэлгэ уонна дьон-сэргэ сыhыаннарыгар суолталаах. Атахха кэтиллэр таҥас атах таҥаhа дэнэр, онтон төбөҕө кэтиллэр таҥас бэргэhэ.
Базовай гардероб – гардероб сүрүн маллар, ол эбэтэр, дьиэ- уот фасонунан, стилинэн уонна сибэккинэн дьүөрэлэһэллэр.
Этимология.
Аныгы нуучча тыла» таҥаһа- саба " церковнославянскай тылтан киирии уонна эти- хааны иҥэрии буолар. Оно развивалось из православского языка *oddжива (В старославянском языке *dj переход В жд, в отличнославянских, где *djan Ж: рус. таҥас- сап, укр. таҥас). Православянское *oddживаются об- и суффикс -ж- А силиһа *de- d-) силиһэ суох (d- d-) глагола *de- d-) арыпаабыттарын туһунан өтө көрөн орус. оҕо.
Таҥас көрүҥнэрэ.
Саннын хаптаҕайын Үөһээ өттүнэн тирээн турар таҥаһа, моонньун уонна Үөһээ тарбахтарын төбөтүгэр кэтиллэр линиятынан муҥурданар, алларааттан уһун синньигэс сурааһын: сон, полуфаль, плащ, накладка (пелерина), куртка, пинсак, жакетка, жакет, жигер, олорор, свитер, комбинезон, полукомбинезон, сыылар, халат, блузка, кофета, Үөһээ өттө сорочка, алын сыарҕа, түүҥҥү болдьох, фартук, комбинация, распашка, ырбаахы, фуфайка, майка, купальник.
Кур таҥаһа-этин үөһэттэн Аллараа өттүнэн тирээн турар, алларааттан-бедер: бүрүүкэп, шорт, рейтуза, юбка, Аллараа дьууппа, трубка, плавка, кальсон, панталон.
Экипировка.
Спортивнай экипировка-спорт ханнык эрэ көрүҥүнэн дьарыктанар анал таҥас. Онуоха спорт хас биирдии көрүҥэр чааһынай киһи үлэлиир.
Байыаннай сулууспалаахтары байыаннай кэмҥэ уонна эйэлээх кэмҥэ бойобуой бэлэмнээһин хаамыытыгар туттуллар предметтэри холбооһун. Тэрили уонна көннөрүүнү олохтоо-байыаннай сулууспалаахтар бастакы эбээһинэстэриттэн биирдэстэрэ. Байыаннай сулууспаҕа Сэбилэниилээх күүстэр устааптарын уонна тэриллэрин хомуйуу бэрээдэгэ. Бойобуой экипировкаҕа саамай улахан көдьүүһэ бары састааптар тактико- техническэй характеристикаларын ситиһиэххэ сөп.
Мотоэкипировка-травматизмы муҥутуур намтатарга, оттон мотоцикл эстиитигэр эчэйиитэ суох барарга ананар.
Водолаз тэрилэ — олох- дьаһах уонна уу анныгар үлэтин хааччыйар техническэй средстволар комплектара. Үксүн водолаз тэрилэ икки тииптээх: ыарахан (улахан дириҥҥэ угарга) уонна чэпчэки (кыра дириҥҥэ угарга, ону тэҥэ спортивнай сыалга туһаныллар чэпчэки). Ону тэҥэ водолазнай оборудованиелар салгын туттар ньымаларынан араараллар: шланговай уонна автономнай. Ол да буоллар водолаз оборудованиетын справочнай классификацията конструктивнай уратытынан араарылларын уонна бу систиэмэлэргэ туттуллар салгын уонна тыын смесларын састаабынан туһанылларын сабаҕалыыр.
Киинэ. Киинэ диэн бииргэ холбоммут хамсыыр ойуулар (ааҥл. "motion picture"). Дьоҕур туспа көрүҥэ. Киинэни ойуулары камеранан суруйан, эбэтэр анимацияны уонна анал эффектары туттан ойуулары айан оҥороллор. Киинэ уhулуу киинэ индустрията дэнэр. Хас биирдии монтажтыыр кадр хас биирдии монтажтыыр хамсааһыннар бэлиэтэммит хаартыскалары эбэтэр цифровой ойуулары (кадрдары) утумнааһынтан турар. Киинэ, быраабыла курдук, саҥата- иҥэтэ дорҕоонноох.
ХХ үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйаҕа «киинэ» (дьахтар көлүөнэтигэр) этиллэр этэ уонна, үгэс буолбут суолтаттан ураты, бу тыл киинэҕэ сыһыаннаах.
Уобалас кинематография диэн ааттанар киинэлэри, уларыппакка, сатабылы кытта сибээстээх. Киинэ кинематографията искусство биир хайысхатынан (киинэ), (кинотехника), ону тэҥэ киноиндустрия буолар. Киинэлэри киинэҕэ уһуллар аппараттар эбэтэр цифровой киинэлэр көмөлөрүнэн тулалыыр эйгэ хамсааһыннарын суруйуу, ону тэҥэ мультипликация эбэтэр спецффицектары туһаныы көмөтүнэн ойууннааһын оҥоһуллаллар.
Киинэни көрүү билиҥҥи култуура сорҕото буолар. Биллиилээх геройдар, артыыстар, кинилэр үҥкүүлэрэ үксүгэр аатырбыт, уобарастара буолаллар. Маассабай көрүүлэргэ анаан кинотеатры туталлар. Киинэ уһуна 90-120 мүнүүтэ (1,5- 2 чаас). Дьиэтээҕи усулуобуйаҕа киинэни көрөргө үгэс курдук телевизор киниэхэ холбоммут видеоприигрыватели кытта туһаныллар, кэнники кэмҥэ бу сыалларга персональнай компьютер, смартфон уонна да атын электроннай тэриллиилэр үлэлииллэр.
Таҥара. Таҥара диэн итэҕэллэр бастыҥ эбэтэр соҕотох сүгүрүйүү тыыннара. Монотеист итэҕэллэргэ биир Таҥара баар, политеист итэҕэллэргэ бииртэн элбэх. Таҥара бүтүн аан дойдуну уонна тыынар тыннааҕы айбыта дэнэр.
Этимологията.
"Таҥара" тыл "Тэҥри" диэн түүр тылыттан төрүттээх. Тэҥри диэн былыргы түүрдэргэ Күөх халлаан аата.
Таҥара диэн саха тыла. Таҥ, хомуй диэн суолталаах. Өй-санаа тус-туспа үгэстэртэн хомуллан куттарга мунньулларын биллэрэр.
Таҥара — бу түүрдэргэ киирии тыл. Былыргы Индияҕа танраа — переплетение, проявленный мир. Хотугу буддизмҥа тантризм дэнэр. Таҥара сүрүн канона дууһа.
Таҥара итэҕэлэ. Таҥара итэҕэлэ (атын ааттара Тэҥриизм, Тэҥрианизм, Тэҥридьилик) диэн былыргы түүрдэр уонна монголлар итэҕэллэрэ. Күөх халлааҥҥа үҥүү. Сахалыы тыл-Таҥара (Бог), бу тыл атын омуктуу Тенгри диэн өйдөбүллээх эбэтэр түүрдүү Tenri диэн тылтан олохсуйбут. Бу тыл сүрдээх дирин ис хоhоонноох сүдү тыл, учуонайдар этэллэринэн бу үөрэххэ оло5уран элбэх атын тус туспа уөрэхтэр уөскээбиттэр дииллэр. Ол курдук былыр үйэ анараа оттүтүтэр Кытай дойдутугар Ар5аанны Чжоу диэн динаастийа эмиэ бу үөрэххэ сүрдээх майгынныыр таҥара үөрэ5э баар эбит. Аата 天理（Tianli) диэн (халлаан ыйаа5а). Эмиэ тенгриизмҥа майгынныырдыы тү8рт хайысханы этэр туспа бэлиэлэрдээх.Ол курдук: Халлаан күөх дракон(Илин),үрүн тигр(Ар5аа), кыhыл феникс (Со5уруу),хара мо5ой -черепаха (Хоту), бу курдук түөрт бэлиэ тенгриизмна эмиэ хайысханы быhаарар өйдөбүллээхтэр. Тенгриизма икки cүрүн бэлиэлэр бааллар, ол курдук: тү8рт хайысханы быhаарар бэлиэлэр ол таhынан биир сүрдээх сүрүн бэлиэ Аал Луук Мас буолар. Yгүс киhи сыыhа өйдөбүлүнэн Күҥҥэ үнүү итэ5эл буотах дииллэр, кун эмиэ анардас тенгриизм биир туспа бэлиэтэ диэн өйдууллэр,ол сыыhа Кун буолла5ына сурдээх сүдү күүстээх буолла5а,сахалар баарбыт тухары күннэ үнэн кэллэхпит. Онон Tengri диэн тыл өйдөбүлэ анардас күөх халлаанна үнүү буолбатах, ити тыл өйдөбүлэ халлаан диэн, ол да буоллар, халлаан диэн тылынан кинилэр күөх халлааны быhаарбатахтар бу тыл сүрүн өйдөбүлэ КYН буолар.
Таҥара итэҕэлэ диэн сахалар үөрэхтэрэ ааттанар. Таҥ, таҥар диэн сахалыы хомуй диэн суолталаах. Саҥа үгэстэри үөскэтинии таҥара диэн ааттанар. Саҥа үгэстэри үөскэтиннэххэ сайдыы кэлэн иһэрин биллэрэр.
Сигэлэр.
Портал тенгрианства 
МОНОТЕИСТИЧЕСКИЙ ТАНГРАИЗМ : Современный взгляд на древнюю религию
Эмп. Эмп диэн ыарыыны кэтээн көрөр, эмтиир, чэпчэтэр, чочуйар эбэтэр сэрэтэр субстанциялар бүтүн ааттара.
Оһол. Оһол диэн эт тас дьайыыттан эмсэҕэлээhинэ. Оһолтон сылтаан киhи шок, тыына тиийбэт буолуон уонна өлүөн сөп.
Шок. Шок ( — охсуу) — ньиэрбэ, хаан, тыынар тиһиктэр үлэлэрэ, эттик эргиирэ түргэнник сатарыйан, олоххо кутталлаах турукка тиэрдэр патологическай бырассыас, туох эрэ кытаанах тас дьайыыттан үөскүүр. Организм тас дьайыыга хоруйдуур мэхэниисимин улахан кэһиллиитэ, алдьаныыта.
Шок туһунан билии-көрүү.
Биллэр литэрэтиирэҕэ шогу аан бастаан Гиппократ ойуулаабыта. «Шок» диэн тиэрмини аан бастаан 1737 с. Ле Дран туһаммыта. XIX үйэ бүтүүтүгэр шок патогенеһын ойуулааһыҥҥа элбэх сабаҕалааһын оҥоһуллубута, онтон ордук тарҕаммыттара манныктар этэ:
Кома. Кома ( "koma" — дириҥ утуйуу) диэн өйө суох дириҥ турук. Комаҕа сытааччы уhугуннарыллыбат, ыарыыны уонна сырдыгы билбэт, утуйуу цикллара суох уонна бэйэтэ тугу да кыайан гыммат. Кома араас төрүөттээх: интоксикация, метаболизм сыыhа барыыта, киин ньиэрбэ тиһигин ыарыылара, инсульт уонна хипоксия. Онтон таhынан кома төбө оhолуттан сылтаан буолуон сөп.
Уокка сиэтии. Уокка сиэтии диэн организм сииннэрэ үрдүк температураттан эбэтэр химик субстанциялар дьайыыларыттан эмсэҕэлээhиннэрэ. Уокка сиэтии түөрт кэрдиистээх: тирии кытарыыта, хабаҕырыы, тирии бүтүн өлүгүрүүтэ, сиин хоруоруута. Уокка сиэтии ыарахана сиин эмсэҕэлээhинин иэниттэн уонна дириҥиттэн тутулуктаах.
Үлүтүү.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;276411&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T01:51:22Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 31 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;278299&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Үлүтүү (лат. "Congelatio") диэн тирии уонна атын сиин тымныыттан эмсэҕэлээhинэ.
Үлүтүү, уокка сиэтии курдук, түөрт кэрдиистээх:
Сир. Сир диэн Күнтэн үһүс планета. Күн систематын сирдиҥи планеталарыттан диаметрынан, маассатынан уонна чиҥинэн ордук улахан планета. Ый диэн биир аргыстаах.
Cир аан дойду соҕотох олохтоох сирэ. 4.54 млрд. сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Олох 1 млрд. сыллааҕыта.
Киэҥ өйдөбүлүгэр: 
Т.к.: йер (был. түүр.); ер (түүр.); жер (казах., кирг.) — сир, туох эмит төрүкүттэн билиҥҥэ диэри баар миэстэтэ; түөлбэ сир.
Планета. Чолбон (атын аата Одон, , πλάνης — «айанньыт», ) диэн Омуктар ыккардыларынааҕы Астрономия Униятын (IAU) быhаарыытынан буолар, бэйэтин тардыыта баар буоларыгар маассалаах уонна иhигэр үөскэх хардата буолбат, сулус тула эргийэр халлаан куйаарын эттигэ.
Сүнньүнэн икки кылааска араараллар: бөдөҥ гынан баран көпсөркөй уонна кыра, Сиргэ майгынныыр кытаанах ньуурдаах чолбоннор.
Күн эргииригэр 8 чолбон баар. Күнү тула бэйэлэрин аргыстарын кытта бииргэ 8 улахан чолбон баар: Мэндэҥэ, Дьэллэҥэ, Сир, Хатааһын чолбоно, Сэндэли, Кураан чолбоно, Уран уонна Нептун - төгүрүйэн хамсыы сылдьаллар.
Маны таһынан 5 кырачаан чолбоннор: Плутон (2006 сыллаахха диэри тохсус чолбон быһыытынан ааҕыллара), Макемаке, Хаумеа, Эрис уонна Церера.
"Чолбон" диэн тиэрмини быһаарыы.
П.А. Ойуунускай 1935 с. уонна иккистээн тахсыбыт терминологическай тылдьытыгар планета - чолбон диэн тылбаастана сылдьара мөккүөрэ суох.
Г.В. Ксенофонтов эмиэ планета - чолбон диэн тылбаастаабыта.
Э.К. Пекарскай аатырар тылдьытыгар: "сахалар Венераттан ураты, Юпитеры, халлааҥҥа миэстэлэрин уларыта сылдьар сырдатааччылары барыларын чолбоннорунан ааттыыллар" - диэн бигэргэтэр.
Философ Д.С. Макаров: "От звезд и созвездий якуты определенным образом отмечали появляющиеся в разное время суток, года или раз в несколько лет перемещающиеся светила, которые они называют чолбонами (теперь они известны как планеты солнечной системы)" - диэн суруйбут. 
Чолбоннор сахалыы ааттара.
Философ Д.С. Макаров Мэндэҥэ, Дьэллэҥэ, Кураан чолбоно, Хатааһын чолбоно, Сэндэли диэн билигин биллэр чолбоннор сахалыы ааттарын барытын киллэрэн, аан бастаан системалыырга холоммута төрөөбүт норуотугар оҥорбут үтүөтэ улахан! "Философия билимин кандидата Д.С. Макаров сахалар чолбон диэн халлаан урсунугар хамсыы сылдьар алта араас сырдатааччылары ааттыыллар дииллэр этэ" - диэн маны профессор Н.К. Антонов бигэргэтэр.
Күн систиэмэтэ. Күн систиэмэтигэр — Күн уонна кини тардыытынан ситимнэнэр халлаан эттиктэрэ киирэллэр. 
Ол эттиктэр истэригэр аҕыс планета, кинилэр биллэр 166 аргыстара, биэс кыра планета уонна миллиардынан кыра эттиктэр (астероидтар, Койпер курун эттиктэрэ, кометалар, метеороидтар уонна халлаан быыла) киирэллэр.
Күн систиэмэтин аҕыс планетата:
Урут өссө Плутону уонна сороҕор Прозерпинаны бу тиһиккэ киллэрэллэр эбит.
Мэндэҥэ. Меркурий эбэтэр Мэндэҥэ диэн Күн систематын ордук кыра уонна Күнтэн чугас планетата. Күн тула 88 күн устата эргийэр.
Дьэллэҥэ. Дьэллэҥэ (Дьэллэҥэ чолбон, ) диэн Күнтэн иккис планета. Эргийэр иитэ 224.7 күн. Түүҥҥү халлааҥҥа сандааран көстөр. Чолбон Cирдиҥи чолбоннор ахсааннарыгар киирэр. 
Венера сир группатыгар киирэр планета буолар, тоҕо диэтэххэ кини кытаанах таас ньуурдаах, ис күн систиэмэтин атын планета курдук. Астрономнарга тыһыынчанан сыл Венераны билэллэр. Былыргы римляннар "таптал уонна кэрэ таҥара" диэн ааттаммыттара.
Венера-ыйтан ураты, түүҥҥү халлааҥҥа саамай чаҕылхай буолар. Кинини сороҕор сарсыардааҥы сулус эбэтэр киэһээҥи сулус диэн ааттыыллар, күн тахсыан аҕай иннинэ илэ хараҕынан көрөргө чэпчэкитик көстөр. Атын кэмҥэ күн киириитин кэнниттэн тута көрүөххэ сөп. Венера сиргэ планетаттан ордук чугас.
Венераҕа ардыгар планетаны-сир эдьиийин ааттыыллар, тоҕо диэтэххэ кинилэр кээмэйдэринэн уонна гравитацияларынан олус майгыннаһаллар. Атын планеталар олус араас. Венера салгына диоксид углеродаттан турар халлааныгар сернай кислоталаах былыттардаах.
Халыҥ атмосфераттан сылтаан ньууру көрөр уустук. Сүүрбэ биирис үйэҕэ диэри үгүс дьон онно олох буолуон сөп дии санаабыттар. Венера ньуурунгар сиртэн халлаан баттааһына 92 төгүл күүстээх. Венераҕа спутниктара суох. Венера атын былааннарынан бэйэтин тула эргийиитэ атын өрүтүгэр эргийэр.
Кинини сороҕор "сир өһүөннээх игирэ аҥаара"диэн ааттыыллар.
Эргийэр ии. Эргийэр ии диэн халлаан эттигэ атын эттик тардар сиригэр айанын суола.
Марс. Марс эбэтэр Хатааһын чолбоно диэн Күнтэн төрдүс планета. Марс ньуура кыhыл өҥнөөх тимир оксидынан бүрүллүбүт. Ол иhин атын аата "Кыһыл планета". Сирдиҥи планеталар ахсааннарыгар киирэр.
Сулус. Сулус диэн маассалаах, чаҕылыйар плазма төгүрүгэ, бэйэтин тардыытынан холбуу тутуллар. Сиртэн ордук чугас сулус Күн. Атын сулустар түүҥҥү халлааҥҥа көстөллөр, Күн уота тыкпат кэмигэр.
Юпитер. Юпитер эбэтэр Сэндэли диэн Күнтэн бэhис уонна Күн систематын ордук улахан планетата. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
Былыргыттан дьон планетаны биллэр. Планета ахтыылара античнай митологияларга баар буолаллар. Юпитер 79 аргыстаах, ордук бөдөҥ аргыстар — Ио, Европа, Ганимед уонна Каллисто.
Ураан. Ураан диэн Күнтэн cэттис, Күн систиэмэтигэр улаханынан үһүс уонна маассатынан төрдүс планета. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
Сатурн. Сатурн диэн Күнтэн алтыс уонна Күн систематыгар иккис (Юпитер кэнниттэн) планета. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
Нептун. Нептун диэн Күнтэн ахсыс, ордук ыраах баар планета. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
Де Лоҥ арыылара. Де Лоҥ арыылара. Илин Сибиирдээҕи байҕалга сытар арыылар: 
Бүтүн иэннэрэ 228 кв.км. Беннетт арыытыгар хайалара 426 м. үрдүккэ тиийэллэр. Үгүстэрэ мууһунан бүрүллэн сыталлар. 1879 - 1881 сыллардаахха бу арыылары арыйбыт Америка хотугу сири чинчийээччи Дьордь Уашиҥтон ДеЛоҥ аатынан ааттаммыттара.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Хенриетта арыыта. Хенриетта арыыта диэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга баар, Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. 12 кв.км иэннээх. Үрдүгэ 310 метрэҕэ тиийэр. Мууһунан бүрүллэн сытар. 1881 сыллахха Де Лоҥ экспедицията арыйбыта уонна экспедицияны үбүлээбит Д.Г. Беннетта ийэтин аатынан ааттаммыта. Саха Сирин саамай хотугу уһуга.
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская АССР, словарь - справочник. Якутск, 1980 г.
Астероид. Астероид диэн комета буолбатах, планетаттан кыра, ол гынан баран метеороидтан улахан халлаан эттигэ.
Комета. Комета (буруолаах сулус) диэн Күн систематын кыра эттигэ, Күн тула эргийэр уонна киниэхэ чугаhаатаҕына көстөр комаланар эбэтэр кутуруктанар — ол аата Күн сыралыыта комета иччитигэр дьайыыта.
Химия. Химия диэн материя иhин, ис тутулун уонна майгыларын чинчийэр үөрэх. Араас атомнары, молекулалары, кристаллары уо.д.а. материя өрүттэрин туспа да, холбуу да чинчийэр, онно энергия уонна энтропия диэн өйдөбүллэр киирэллэр, химия хардарыытын соhумарыгар холоонноон. Аныгы химия алхимияттан 1773 с. химия өрөбөлүүссүйэтэ буолуутун кэнниттэн сайдыбыта.
Биохимия. Биохимия диэн тыыннаах организмнарга буолар процесстары чинчийэр үөрэх. Клетка биологиятыгар уонна физиологияҕа улахан суолталаах. Биохимия үөрэҕэ энзимнары, нуклеокислоталары, углеводтары, саахардары, белоктары уонна сыа араас көрүҥнэрин уонна ыккырдалыргар барар процесстары үөрэтэр. 
Макромолекулалар.
Биология молекуларарыттан түөрт улахан тииптара манныктар:
Нуклеокислоталар.
Нуклеокислоталар диэн ДНКны уонна РНКҕа баар уһуннук холбоммут углерод молекулаларыттан турар. ДНК диэн дизоксинуклеиновая кислота диэн кылгатыллыбыта, ол аата икки спираллар холбоммут тарҕаммыт нуклекислота буолар. Бары тыыннаах эттик генетическай информациятын суруйар уонна көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэр. РНК диэн атын нуклекислота буолар. ДНКттан ылыллыбыт информацияны дьиҥ оҥорор. РНК араас тииптара элбэх, бэйэтэ араас-араас суолталаах.
Белоктар.
Белоктар аминокислотаттан оҥоһуллубут полимердара буолаллар. Белок икки көрүҥнээх: эттиккэ баар, ол курдук киһи былчыҥар баар протеинтан турар. Иккис араас энзим, араас ко-энзимтартан туруон сөп.
Энзим диэн араас белок көрүҥэ, химческай реакция буоларын олустук түргэтэллэр. 
Углеводородтар.
Углеводородтар араас саахардары уонна клечатканы холбуур. Ордук боростуой углеводородунан моносахарид буолар, ол аата биир саахар молекулата диэн. Моносахаридтар холобурдарынан глюкозаны уонна фруктозаны ааҕыахха сөп. Полисахаридтар диэн элбэх молекулалар холбоһуллубуттара, ол курдук гликоген эбэтэр целлюлоза. Углеводородтар араас суолталаахтар, ол гынан ордук биллэрэ метаболизм буоларыгар биир улахан энергияны аҕалар уматык буолар. Углеводородтар химия сибээстэрин алдьатыллыытыгар энергия тахсар, ону киһи этэ-сиинэ туттар.
Липидтар.
Липидтар диэн сыа уонна буоска араастара буолар. Ыраастаныллыбыт липидттар биир химия ситимнээх буоллар, ону сибиинньы сыатыгар эбэтэр арыыга булуохха сөп. Ыраастаныллыбытах липидтар диэн хас даҕаны химическай сибээтээх буоллаллар. Киһи этэ липидтары энергияны харайыгар туттар. Элбэх энергия наада буоллаҕына липид молекулалара энергияны таһаарарга алдьатыллаллар.