mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Термодинамика. Термодина́мика ( — «сылаас», — «күүс») — сылаас уларыйыытын уонна халбааннаһыытын үөрэтэр физика салаата. Туспа салааларга химия термодиниката - араас сылаас тахсар уларыйыылар физикалаах химиятын үөрэтэр уонна теплотехника салааларыгар.
Темродинамкаҕа туспа молекулалары кытта буолбакка, улахан, макро кээмэйдээх олус элбэх араас кыырпахтардаах эттиктэри кытта үлэлиир. Ити эттиктэр термодинамическай система диэн ааттаналлар. Термодинамикаҕа сылаас көстүүлэрин, биирдии молекулаларга уонна атомнарга туттуллубат, макро кэриҥинэн сиһилии суруйар — баттабыл (давление), температура, сабардам (объем), ... 
Термодинамика салаалара.
Классическай термодинамика салаалара:
Термодинамика хайысхалара:
Термодинамика физикатын өйдөбүлэ.
Необходимость термодинамики.
Термодинамика исторически возникла как эмпирическая наука об основных способах преобразования внутренней энергии тел для совершения механической работы. Однако в процессе своего развития термодинамика проникла во все разделы физики, где возможно ввести понятие «температура» и позволила теоретически предсказать многие явления задолго до появления строгой теории этих явлений.
Законы — начала термодинамики.
Термодинамика основывается на трёх законах — началах, которые сформулированы на основе экспериментальных данных и поэтому могут быть приняты как постулаты.
Представляет собой формулировку обобщённого закона сохранения энергии для термодинамических процессов. В наиболее простой форме его можно записать как formula_1, где formula_2 есть полный дифференциал внутренней энергии системы, а formula_3 и formula_4 есть элементарное количество теплоты, переданное системе, и элементарная работа, совершенная системой соответственно. Нужно учитывать, что formula_4 и formula_3 нельзя считать дифференциалами в обычном смысле этого понятия, поскольку эти величины существенно зависят от типа процесса, в результате которого состояние системы изменилось.
Второй закон термодинамики исключает возможность создания вечного двигателя второго рода. Имеется несколько различных, но в то же время эквивалентных формулировок этого закона.
"1 — Постулат Клаузиуса." Процесс, при котором не происходит других изменений, кроме передачи теплоты от горячего тела к холодному, является необратимым, то есть теплота не может перейти от холодного тела к горячему без каких либо других изменений в системе. Это явление называют рассеиванием или дисперсией энергии.
"2 — Постулат Кельвина." Процесс, при котором работа переходит в теплоту без каких либо других изменений в системе, является необратимым, то есть невозможно превратить в работу всю теплоту, взятую от источника с однородной температурой, не проводя других изменений в системе.
Теорема Нернста: Энтропия любой системы при абсолютном нуле температуры всегда может быть принята равной нулю.
Для каждой изолированной термодинамической системы существует состояние термодинамического равновесия, которого она при фиксированных внешних условиях с течением времени самопроизвольно достигает.
Чооскулар. Чооскулар (Suidae) диэн ыыраахтаах туйахтаахтар аймахтарын биир кэргэнэ. Кэргэҥҥэ 6 уус уонна 18 тыыннаах көрүҥ баар, олортон биирдэстэрэ дьиэ чооскута.
Терешкин Георгий Петрович. Терешкин Георгий Петрович (1841—?) — Саха аймах биллэр мецената, Сунтаар улууhун кулубата. 
Элбэх ахсааннаах таҥараhыттар оскуолаларын туттарыыга улахан көнө үбүлээhин оҥорбутунан, уонна Сунтаартан Өлүөнэ сүнньүгэр диэри барар былыргы суолу тупсаран оҥорбутун, телеграф киллэрбитин иhин Николай-2 улахан махтабыл ылбытынан биллэр уонна Святая Анна уордьанын (II ст, „на шее“) бэриллибитинэн сахалартан биирдэстэринэн биллэр киhи буолар.
Дьокуускайдаа5ы таҥараhыт дьахталлар учуулуссатыгар — 1 500 солк.
Сиэйэ нэhилиэккэ таҥара дьиэтэ уонна оскуола — 15 700 солк.
Таҥараhыт дьиэтэ — 3 000 солк.
Сунтаартан Өлүөхүмэ Үөдэйигэр диэри суолу тупсарыы — 3 000 солк.
Палестина итэҕэл уопсустубатыгар — 5000 солк.
Николай II коронациятын ыҥырыылаах кыттааччыта
Парижка выставка Саха Сирин экспозициятын тэрийсээччи
Наҕараадалара: орден Святой Анны III степени, орден Станислава II степени, 2 серебряные медали, серебряный жетон на коронации Николая II, знак палестинского общества.
Павлов Алексей Гаврильевич. Павлов Алексей Гаврильевич — ХИФУ геологоразведочнай факультетын хостонор баайдары көрдүүр уонна чинчийэр кафедратын доцена, учуонай, суруйааччы.
Олоҕун олуктара.
Горнай улууһун Кэптин нэһилиэгэр 1948 с. төрөөбүтэ.
Наукаҕа интэриэһэ: Сир уонна аан дойду оҥоһуллуута, хостонор баайдар үөскээһиннэрэ. Маны таһынан тойук уонна олоҥхо халыыптарынан суруйбут хоһооннорун уонна поэмаларын нууччалыы уонна сахалыы тус-туспа кинигэ гынан таһаартарбыта.
Сигэлэр.
Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова:Павлов Алексей Гаврильевич
Аан дойду эр дьонун күнэ. Аан дойду эр дьонун күнэ (World Men's Day) - сэтинньи бастакы субуотатыгар бэлиэтэнэр күн.
бастаан Михаил Горбачев маннык инициативаны таһаарбыт, онтон Вена магистрата өйөөбүт, онтон Венатааҕы ХНТ салаата уонна хас да норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэлэр.
Өссө манна майгынныыр "Норуоттар ыккардыларынааҕы эр дьоннор күннэрэ" (International Men's Day) диэн сэтинньи 19 күнүгэр бэлиэтэнэр. Аан бастаан 1999 сыллаахха Тринидад уонна Тобаго Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэммит. Кэлин АХШ-ка, Великобританияҕа, Ямайкаҕа, Австралияҕа, Индияҕа, Сингапурга, Мальтаҕа уонна Соҕуруу Африкаҕа бэлиэтиир буолбуттар.
Ярославскай Емельян Михайлович. "Емельян Михайлович Ярославскай"' (дьиҥнээх аата "Миней Израилевич Губельман"; 1878 сыллаахха олунньу 19 (кулун тутар 3), Чита, Забайкальскай уобалас, Арассыыйа империята — ахсынньы 4, 1943, Москуба) — революционер, Коммунистическэй баартыйа диэйэтэлэ, ССРС-ка итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэнин лауреаата (1943). 1898 с. РСДРП чилиэнэ.
1907 с. хаатыргаҕа Нерчинскэйгэ ыытыллыбыт, онтон көскө Илин Сибииргэ олорбут. 1913 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга кэргэнинээн кэлбит.
1917 с. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэннэ Саха сиринээҕи уопсастыба куттала суох буолутуутун кэмитиэтигэр (ЯКОБ) киирэр. Онтон ыам ыйыгар Саха сиринээҕи совдеп салайааччыта буолар. От ыйыттан РСДРП(б) Москубатааҕы байыаннай тэрилтэтигэр үлэлиир. 
РСДРП (б) 6-с сийиэһин дэлэгээтэ.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин саҕана Ярославскай бастаанньа салайар Москубатааҕы баартыйа киинин чилиэнэ, Байыаннай өрөбөлүүссүйэ кэмитиэтин чилиэнэ, Кремль бастакы хамыһаара, Москуба байыаннай уокуругун салайааччыта.
1943 с. ахсынньы 4 күнүгэр Москубаҕа өлбүтэ.
Уоррен (Мичиган). Уоррен () — АХШ Мичиган штаатын Макомб уокуругар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 134 056 киһи (2010), онон уокурукка саамай бөдөҥ, штаакка үһүс куорат буолар. 
Бу куоракка Eminem төрөөбүт.
Эминем. Эминем, Ма́ршалл Брюс Мэ́терс III (алтынньы 17, 1972 төр.) — АХШ рэпера, артыыс уонна продюсер. «Грэмми» бириэмийэ 11 төгүллээх хаһаайына.
Гопниктар. Гопниктар, Арассыыйаҕа куһаҕар уонна ыар олохтон деградациа барбыт эдэр уолаттары ааттыыллар, үксэ криминалга охтубут аҥардар. Омугунан ылан көрдөххө үксэ нууччалар буолаллар.
TIENS Group. TIENS Group (Tiens, Тяньши), Кытай тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биэс бастыҥ корпорациаларга киирсэр, Аан Дойду үрдүнэн 300 тыыһынча туспа тэрилтэлэри бас билэр, ынырык сытыйа байбыт тэрилтэ буолар. Саха Сиригэр 2007 сыллаахтан ыла үлэлиир уонна Саха Сиригэр 7 тэрилтэни бас билэр, олор ахсааннарыгар Молочный дождик. 
Аан Дойду үрдүнэн 140-кэ араас омук дойдуларыгар үлэлиир, бары континеннарга. Аан Дойду үрдүнэн 2 мөллүйүөн үлэһиттэрдээх.
Юзеф Пилсудскай. Ю́зеф Кле́менс Гиня́тович Косьче́ша Пилсу́дскай ( , ахсынньы 5, 1867 — ыам ыйын 12, 1935) — Польша судаарыстыбаннай уонна политическэй диэйэтэлэ, сөргүтүтүллүбүт Польша бастакы баһылыга, польша аармыйатын төрүттээччи; Польша мааршала; хос ааттара — "Komendant" (Комендант), "Marszałek" (Маршал), "Dziadek" (Эһээ).
Олоҕун олуктара.
Ахсынньы 5 1867 сыллаахха Вильна анныгар Зулов куоракка (, ) (Феликс Дзержинскай төрөөбүт сириттэн аҕыйах килэмиэтирдээх сиргэ) төрөөбүт.
1885 с. Харьковтааҕы университет медицинэтин салаатыгар үөрэнэ киирэн баран устудьуоннар хамнааһыннарыгар кыттан 1886 с. үүрүллубүтэ.
1887 сыл кулун тутарыгар Александр III ыраахтааҕыны өлөрө сатааһыҥҥа кыттыгастааҕын иһин Сибииргэ 5 сылга көскө ыытыллыбыта. 
Иркутскайдааҕы хаайыыга олохсутуллуохтаах сиригэр барары кэтэһэ сытан бууннааһыҥҥа кыттыбытын иһин эбии сыл аҥаара хайыыга сытарга уураахтаммыта. 
Судаарыстыба баһылыга буолуута.
1914 сыл алтынньытыгар Пилсудскай көҕүлээһининэн Польша сэриитин тэрилтэтэ (Polska Organizacja Wojskowa) — кистэлэҥ холбоһук тэриллибтэ. Кини урукку XVIII үйэтээҕи Речь Посполита сирдэригэр үлэлиир этэ. Сэриигэ Антаанта сэриилэрэ баһыйалларыттан сылтаан Пилсудскай Быстах кэмнээҕи судаарыстыбаннай Сэбиэттэн тахсыбыта уонна Польша саллааттара Германия уонна Австро-Венгрия салалтатыгар присяга биэрэллэрин тохтоппута. Онтон сылтаан легионнар ыһыллыбыттара, оттон Пилсудскай Магдебург хаайыытыгар быраҕыллыбыта. Бу кэмҥэ поляктар кинини оккупааннары утары охсуһуу тумус киһитинэн саныыр буолбуттара. Уһун унньуктаах кэпсэтии кэмигэр ниэмэстэр Пилсудскайы бэйэлэригэр тарда сатаабыттара да, ол табыллыбатаҕа, онон сэрии балаһыанньата уларыйбытынан сибээстээн 1918 с сэтинньи 8 күнүгэр босхолуурга күһэллибиттэрэ. 
1918 сыл сэтинньи 11 күнүгэр Регент сэбиэтэ Пилсудскайы Судаарыстыба быстах кэминээҕи Начаалынньыгынан анаабыта. Сэтинньи 22 күнүгэр Пилсудскай Варшаваҕа социалист Е. Морачевскай баһылыктаах бырабыыталыстыба таҥмыта. 1919 сыл тохсунньутугар Учредительнай сейм Пилсудскайы сүрдээх киэҥ боломуочуйалаах Судаарыстыба Начаалынньыгынан билиммитэ.
Avatar. Avatar (Аватар) диэн Америка киинэтэ, аан дойдуга улаханнык биллибит киинэ буолар.
Головин Петр Петрович. Головин Петр Петрович - 1640 сылтан (сайын кэлбит) 1645 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Кинини кытта иккис бойобуоданан Глебов Матвей Богданович сулууспалаабыт. Сүрдээх кырыктаах уонна соҕотоҕун баһылыырын сөбүлүүр киһинэн биллэр. Иккис бойобуоданы Глебовы уонна дьяк дуоһунаһыгар үлэлээбит Ефим Филатовы утарбыттарын иһин хаайыыга сытыарбыта, хас да сыл буолан баран хандалылаах Москубаҕа ыытыллыбыттара.
Бу икки бойобуода бастакы саастарыгар билиҥҥи Уус-Алдан сиригэр турбут Лиэнискэй остуруок халаан уутугар былдьаммыта, онон саҥа остуруогу Туймаада хочотугар Өйүк хонуутугар, билигин Дьокуускай турар сиригэр көһөрбүттэрэ. Бу сири Головин сорудаҕынан кэнсэлээрийэ салайааччыта Василий Поярков булбута.
Головин сахалартан дьаһаах хомуйуутун элбэтээри биэрэпистииргэ дьаһайбыта. Ону сөбүлээминэ олохтоохтор өрө турбуттара. 1942 сыл саҥатыгар 700 киһи Дьокуускайы төгүрүктээбитэ, ол эрээри киинтэн кэлбит көмө хаһаактар өрө турууну икки ый буолан баран тохтоппуттара. Головин бирикээһинэн 23 киһини тутан сордоон-муҥнаан баран ыйаан өлөрбүттэрэ. Маннык кырыктаах хам баттааһыны хаһаактар бэйэлэрэ да сөбүлээбэтэхтэрэ, Глебовтаах Филатов ол туһунан этиммиттэрин иһин Головин бастаан дуоһунастарын толорууттан туораппыта, онтон олох да хаайыыга бэйэлэрин уонна дьиэ кэргэттин угаттаабыта. "Үөһэ" суруйбут суругар бу икки киһи хаһаактары өрө туруоран Дьокуускайы былдьыыр, кинини бэйэтин уонна олохтоох дьону өлөрөр былааннаахтар этэ диэбитэ. Эмсэҕэлээбит дьонтон үҥсүү Москубаҕа 1944 сыл сайыныгар эрэ тиийбитэ. Онон, хаайыллыбыт дьону икки сыл остуруок хаайыытыгар сыппыттарын кэннэ, 1945 сылллаахха Москубаҕа дьэ ыыппыттара, Головины эмиэ Москубаҕа ыҥрына ылбыттара. Саҥа анаммыт бойобуодалар Василий Пушкин уонна Кирилл Супонев Дьокуускайга 1946 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр биирдэ кэлбиттэрэ.
Бу дьон, Головиннаах Глебов, сулууспалыыр кэмнэригэр Кытайтан көмүскэнээри Москуба судаарыстыбата Өлүөнэ остуруогар кииннээх "разряд", ол аата уруккуннан байыаннай уокурукка тэҥнээҕи, тэрийбитэ.
Өссө маны көр.
Бойобуода
Глебов Матвей Богданович. Глебов Матвей Богданович - 1640 сылтан 1646 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Ол саҕана икки бойобуоданы аныыллар эбит, онон кинини кытта Головин Петр Петрович сулууспалаабыт. Сулууспалара бүтэн Москубаҕа төннүбүтттэр.
Кинилэр кэннилэриттэн эмиэ икки бойобуода Пушкин Василий Никитич уонна Супонев Кирилл Осипович сулууспалаабыттар.
Өссө маны көр.
Бойобуода
Пушкин Василий Никитич. Пушкин Василий Никитич (1596-1649) — 1646 сылтан 1649 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Ол саҕана икки бойобуоданы аныыллар эбит, онон кинини кытта Супонев Кирилл Осипович сулууспалаабыт. 
Былыргы дворян төрүттээх бойобуода Никита Пушкин түөрт уолуттан кыралара эбит. Никита Пушкин Уордаах Уйбаан саҕана сулууспатын саҕалаабыта биллэр, Тобольскайга, Вологдаҕа, Холмогорга уонна Владимирга бойобуодалаабыт. 1601 сыллаахха ыраахтааҕы Борис Годунов Романовтар уустарын көскө ыыппыта, олору кытта ыраахтааҕы стольнига Евстафий Михайлович Пушкин (Василий Пушкин таайа дуу, абаҕата дуу) көскө барбыта. Годунов өлбүтүн кэннэ Лжедмитрий саҕана Романовтар, кинилэр чаҕардара, олор истэригэр Василий Пушкин көстөн төннөрүллүбүттэрэ. 
1625 сыл ыам ыйын 17 күнүгэр ыраахтааҕы Михаил Федорович Персия посуолун көрсөрүгэр Василий утах, арыгы таһааччы стольнигынан сылдьыбыта биллэр. 1927 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Кырыым ханствотын кытта кыраныыссаҕа Пронскайга "улахан бойобуоданнан" анаммыт. 1636-1637 сс. Чебоксаарга бойобуодалаабыт. 1638 сыллаахха Вязмаҕа иккис бойобуоданан анаммыт. 1639 сыллаахха ыам ыйыгар Преяславль-Рязанскай куорат иккис бойобуодатынан анаммыт. 1642 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр кырыым татаардара саба түһэллэрин кэтэһэн олорор Венев куоракка эмиэ иккис бойобуоданнан анаммыт. Ол эрээри от ыйын 23 күнүгэр ыраахтааҕы төттөрү Москубаҕа ыҥыттарбыт - ойоҕо Анна Григорьевна Ржевская өлбүтүнэн.
Онтон 1643 сыл ыам ыйыгар Дьокуускайга бастакы бойобуоданан анаммыт. Ол эрээри куоракка икки аҥаар сылынан биирдэ кэлбит.
Бу бойобуода саҕана Халымаҕа уонна Чукоткаҕа бастакы остуруоктар тутуллубуттар, Дежнев Азияны уонна Американы араарар силбэһииннэн устан ааспыт. Пушкин аҕыйах сыл иһигэр хаһаахтар сулууспаларын бэрээдэктээбит, дьаһааҕы хомуйууну тупсарбыт, 35 буоласка барытыгар биир кээмэйдээх дьаһаах хомулларын ситиспит
Пушкин Дьокуускайга 1646 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр 53 сааһыгар өлбүт. Кыыһа Мария 1673 сыллаахха Рюрик сыдьааныгар кинээс Владимир Дмитриевич Долгоруковка кэргэн тахсыбыт.
Пушикн уонна Супонев иннилэринэ эмиэ икки бойобуода Глебов Матвей Богданович, Головин Петр Петрович олорбуттар. Кинилэр кэннилэриттэн соҕотох бойобуода Францбеков Дмитрий Андреевич анаммыт.
Өссө маны көр.
Бойобуода
Супонев Кирилл Осипович. Супонев Кирилл Осипович - 1646 сылтан 1649 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Ол саҕана икки бойобуоданы аныыллар эбит, онон кинини кытта Пушкин Василий Никитич сулууспалаабыт. Пушкин Дьокуускайга өлбүт, оттон Супонев арааһа төннүбүт.
Бу дьон иннинэ эмиэ икки бойобуода Глебов Матвей Богданович, Головин Петр Петрович олорбуттар. Кинилэр кэннилэриттэн соҕотох бойобуода Францбеков Дмитрий Андреевич анаммыт.
Өссө маны көр.
Бойобуода
Акинфов Иван Павлович. Акинфов Иван Павлович — 1651 сыл күһүнүттэн 1653 сыл сааһыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 
Бу киһи иннинэ бойобуоданнан Францбеков Дмитрий Андреевич ананан үлэлии сылдьыбыт, кини кэнниттэн Ладыженскай Михаил Семенович олорбут. 
Өссө маны көр.
Бойобуода
Ладыженскай Михаил Семенович. Ладыженскай Михаил Семенович - 1653 сылтан 1660 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 
Алексей Михайлович ыраахтааҕы тус харабыла буола сылдьыбыт. Дьокуускайтан Москубалаан иһэн Маковскай остуруокка өлбүт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Акинфов Иван Павлович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуода Голенищев-Кутузов Иван Федорович анаммыт.
Өссө маны көр.
Бойобуода
Голенищев-Кутузов Иван Фёдорович. Голенищев-Кутузов Иван Федорович - 1660 сылтан 1667 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Дьокуускайга 1667 сыллаахха өлбүт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Ладыженскай Михаил Семенович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Борятинскай Иван Петрович анаммыт.
Борятинскай Иван Петрович. Борятинскай Иван Петрович - 1668 сылтан 1671 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Голенищев-Кутузов Иван Федорович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Волконскай Иван Петрович анаммыт.
Волконскай Иван Петрович. Волконскай Иван Петрович - 1671 сылтан 1675 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Борятинскай Иван Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Барнешлев Андрей Афанасьевич анаммыт.
Барнешлев Андрей Афанасьевич. Барнешлев Андрей Афанасьевич эбэтэр Вилим Барнешлев - 1675 сылтан 1678 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 1678 с. Дьокуускайтан Москубаҕа баран иһэн Кета өрүс таһыгар өлбүт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Волконскай Иван Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Бибиков Фома Иванович анаммыт.
Бибиков Фома Иванович. Бибиков Фома Иванович - 1678 сылтан 1681 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 1681 с. балаҕан ыйын 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Барнешлев Андрей Афанасьевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Приклонскай Иван Васильевич анаммыт.
Саха сирин бойобуодалара. Саха сирин бойобуодалара - Саха сирэ Арассыыйа ыраахтааҕытын илиитигэр киирбитин кэннэ нуучча администрациятын 1784 сыллаахха дылы салайбыт дьоннор. 1641-1775 сс. уезд бойобуодата диэн ааттанар этилэр, онтон 1784 сылга дылы - провинция бойобуодата. Байыаннай, гражданскай, суут уонна полиция былаастарын бэйэлэрин илиилэригэр тутан олорбут муҥур тойоттор. Үбү-харчыны эмиэ салайаллара. Туох баар ыраахтааҕы биэрбит кыахтарын ыраахтааҕыга барыыс киллэриигэ ("искать государевы прибыли") туһаныахтаахтара.
Николаев Айсен Сергеевич. Николаев Айсен Сергеевич — 2018 сыллаахтан Саха Сирин Ил Дархана. 2012-2018 сылларга Дьокуускай куорат баһылыга.
Олоҕун олуктара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана.
Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан 2018 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччуннан анаммыт.
2018 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр буолбут быыбарга быыбардааччы 71,40 % куолаһын ылан СӨ Ил Дархана буолбут.
2018 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын солотугар киирбит..
2019 сыл атырдьах ыйын 2 күнүттэн 2020 сыл тохсунньу 27 күнүгэр диэри — Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай сэбиэтини бөрөсүүдьүмүн чилиэнэ.
Күҥкү. Күҥкү - XVII үйэҕэ Үөдүгэй дьонун баһылыга. Үһүйээннэр уонна сурукка тиһиллибит ахтыылар кэпсииллэринэн үөдүгэйдэр билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун сирдэригэр кини саҕана кэлбиттэр. 
Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү бэйэтэ баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.
Күҥкү төрүччүтэ.
Лазарь Николаев архыыбыгар олоҕуран.
Наакаан. Наакаан - XVII үйэҕэ Үөдүгэй дьонун баһылыктарыттан биирдэстэрэ. Үһүйээннэр уонна сурукка тиһиллибит ахтыылар кэпсииллэринэн үөдүгэйдэр билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун сирдэригэр кини олорбутун саҕана Күҥкү баһылыктаах кэлбиттэр. 
Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.
Үөдүгэйдэр. Үөдүгэйдэр - билигин Үөһээ Бүлүү киинин сорҕотугар уонна онтон 30 килэмиэтир сытар Куду диэн учаастакка олорор дьону ааттыыллар. Оттон киэҥ өйдөбүлгэ Үөдүгэй аҕа ууһун сыдьааннарын ааттыыллар. Бу уус дьоно XVII үйэ ортотун диэки Өлүөнэ хаҥас кытылыттан билиҥҥи Үөһээ Бүлүү сиригэр олоччу көһөн кэлбиттэр. 
Кыраайы үөрэтээччилэр этэллэринэн, Саха сиригэр итинник бүтүннүү ууһунан көҥүлү батыспыт суох. Көспүт төрүөттэрэ - нуучча кэлиитигэр бэйэлэрин бэйэлэрэ дьаһанан олороору.
Үөдүгэйдэр Үөһээ Бүлүү сирин булалларыгар онно эрдэ кэлэн өргүөттэр уонна Көбдө баһылыктаах Нам дьоно олохсуйбуттар эбит. Өргүөттэр, арааһа булду батыһар табалаах дьон буоллалларын быһыытынан, сискэ, үрэх баһыгар олохсуйбуттар. Оттон намнар, сүөһүлээх, сылгылаах дьон буоланнар, Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар дьоһун сирдэри булан, билиҥҥи Намы төрүттээбиттэр. Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.
Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.
Чап Куорамыкыттан көс кэриҥнээх сиргэ, Кэнтиккэ олохсуйбут. [[Халбаакы бастаан билиҥҥи [[Ороһу]] сиригэр өрүс арыытыгар олохсуйан иһэн куду буордаах сиргэ Кудуга тахсыбыт.
Быыгынас Ороһуну төрүттээбит.
Быһаарыылар.
[[Категория:Үөһээ Бүлүү олохтоохторо]]
[[Категория:Үөһээ Бүлүү улууһа]]
II Үөдүгэй баһылыктара. II Үөдүгэй кинээстэрэ.
II Үөдүгэй кинээстэрин, чаччыыналарын туһунан сылларынан ырылыччы суруйар билигин толору кыаллыбат сорук. Ол гынан баран дьон ахтыыларынан, архыып докумуоннарынан сорҕотун ыйдаҥардар кыах баар буолла.
Бырдьааҕай Өнүкээһэп. Республика национальнай архыыбын ыспыраапката туоһулуурунан 1771 сыл олунньу 2 күнүгэр Үөһээ Бүлүү 24 саха буоластарын уонна тоҥус кинээстэрэ алтан бэчээт ылбыттар, ол иһигэр икки Үөдүгэй кинээстэрэ Быранагай Унюгесев уонна Батак Бекчекев бааллар. Егор Кычкин 1776-1777 сыллардаахха буоластар кыраныыссаларын быспыт биэдэмэһигэр суруллубутунан Бырдьааҕай Өнүкээһэп дьаһайар сирэ Улгумда, Тахтанда, Чуолҕаны эбиттэр. Л. Николаев суруйарынан Күҥкүттэн Өнүкэс, Өнүкэстэн Бырдьааҕай төрүүллэр.
Петр Лебедкин. Саха уобалаһын управляющайа Бүлүү уокуругун исправнигар 1825 сыл балаҕан ыйын 7 күнүнээҕи суругар ыйылларынан II Үөдүгэй буолас старостатынан Петр Лебедкин, чаччыыналарынан Зосим Рожины, Еремей Яковлевы бигэргэппит.
Степан Жирков Батаков. Г.П. Башарин оҥорбут таблицатынан Үөдүгэй буолаһын кинээһэ Степан Батаакап ааттаммыт. Хаһыс Үөдүгэйэ ыйыллыбатах.
Сылла — Григорьев Егор. Бырдьааҕайтан Киргиэлэй, Киргиэлэйтэн Сылла төрүүллэр. Сылла олорбут сирэ Күрдьэҕэлээх.
Кырдьыбыт — Гаврильев Иван. Халбаакыттан Быычыр, Быычыртан Кырдьаҥаа, Кырдьаҥааттан Багдарыын, Багдарыынтан Кырдьыбыт төрүүр. Онон Кырдьыбыт Куду төрүт-уус киһитэ буолар (Л. Николаев матырыйаала).
Бытыа — Егоров Гаврил. Сылла уола.
Быһыр Батаакап. Николаева Ф.Д. ахтыытынан Быһыр Батаакап Дьэкиимкэ убайа. Дьэкиимкэ уола — Баай Батаакап.
Карадчин Николай Данилович. Кырдьыбыттан Тайыла. Тайылаттан Ньукулай төрүүллэр, онон бу киһи Кырдьыбыт сиэнэ.
Тобохов Афанасий Егорович. Улахан Күүлэҕэ олорбут. Дабыл ыстатыйатыгар көстөрүнэн 1897 сыллаахха кинээстээн олорбут.
Ньукууса — Николаев Николай. К.К. Оросутцев ахтыытынан Орто күөлгэ олорбут.
Дьобук — Тимофеев Адам. Эмиэ К. К. Оросутцев ахтыытынан уһуннук, хас да ыраахтааҕыны кинээстээбит. Билиҥҥи Доҕордуураптар тиэргэннэрэ кини уһаайбата эбитэ үһү.
Чүөккэ — Павлов Федор. Бу хойукку киһи. Бука II Үөдүгэй тиһэх кинээһэ буолуон сөп.
Хальмахера байҕала. Хальмахера байҕала. 
Море Хальмахера — межостровное море Тихого океана, между о-вами Хальмахера, Оби и п-овом Чендравасих (о. Новая Гвинея). Площадь 75 тыс. км², средняя глубина 747 м, наибольшая 2072 м. Температура поверхностных вод от 25,7 °С в августе до 28,6 °С в мае. Солёность 34-34,6 ‰. Главный порт Соронг (о. Новая Гвинея)