mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Оҕолорум иитиэхтэрэ. Оҕолорум иитиэхтэрэ диэн саха дьонун олохторун үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ буолар.
Урукку кэмнэргэ сахалар дьахталлар олоххо аналларын билэн таба суолу туһаналлар этэ. Оччотооҕу кэмнэргэ кыыс оҕо сааһа ситтэр эрэ эргэ тахсан ыал буолан оҕо төрөтүүтүнэн уонна иитиитинэн аан бастаан дьарыктанара. Ол кэмҥэ сахалар ахсааннара эбиллэн, үлэ-хамнас сайдан иһэрэ.
Оҕолоро ыал буолуутугар төрөппүттэр икки өттүттэн төрүччү үөрэҕин кытаанахтык тутуһан доруобуйаларын, майгыларын-сигилилэрин, үлэлэрин-хамнастарын дириҥник үөрэтэн баран быһаарыыны ылыналлара, кыыстарын ырааһынан кэргэнигэр туттараллара. Саҥа ыаллар оҕолоро, кэлэр көлүөнэлэрэ доруобай, көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайар, эр киһини утумнуур буола төрүүр кыахтаналлара. (1,16).
Ортотунан ыллахха түөрт оҕоломмут дьахтар 20 сылынан түөрт туруу үлэһит дьону улаатыннардаҕына, бу түөрт үлэһит киһи уонна улааппыт элбэх сиэннэрэ эбэлэрин, эһэлэрин кырыйдахтарына көрөр-истэр кыахтаналлара, үлэни-хамнаһы сайыннараллара. Бу олох үөрэҕэ “Оҕолорум иитиэхтэрэ” диэн этиинэн көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр.
Ыал олоҕун сайдыыта саха дьоно урукку кэмнэртэн ыла туһаммыт суолларынан бардаҕына оҕо төрүүрэ элбээн уонна киһи буолууга иитиллэрэ тупсан аймахтар ахсааннара эбиллэн иһиитэ үөскүүр. Эдэр дьахталлар төрүүр кыахтара улаханыттан уонна элбэҕиттэн сааһырдахпытына оҕолорбут иитиэхтэрэ диэн санаанан салайтардахтарына оҕону көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэрэ тупсан үлэһит дьон элбиэхтэрэ.
Дьахталлары эдэр эрдэхтэринэ эргэ биэрии, үлэлэппэт, уһуннук үөрэппэт буолуу бу оҕолонуу дьыалатыгар тупсарыыны түргэнник киллэриэ этэ. Дьахтар элбэхтик оҕолонноҕуна эрэ, оҕолоро улаатан кинини иитэр кыахтаннахтарына киһилии олоҕу олорорун, олоҕо тупсарын биллэҕинэ ити дьыаланы кыайар кыахтанар. «Оҕолорум иитиэхтэрэ» диэн этии элбэх оҕону төрөтүүнү таһынан киһилии быһыыга, көрсүө, сэмэй буолууга, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ иитэр суолтата улаханын урукку кэмҥэ табан туһаналлара. (2,15).
Үлэһит дьахтар бэйэтин үйэтигэр үлэлээн дуомнаан син хамнаһы өлөрөр курдук сананар, туһалааҕы оҥорор курдук буоллаҕына, оҕото суох хаалыыта кэлэр көлүөнэҕэ үлэһит илии суох буолуутугар тириэрдэр. Билигин Россия государствота маннык ыарахан балаһыанньаҕа киирэн, олохтоох үлэһиттэр ахсааннара быста аҕыйаан, кэлии үлэһиттэр элбээн иһэллэр.
"Элбэх оҕолоох буолуу дьол" диэн сахалар үөрэхтэрэ омук сайдыытыгар, ахсаана эбиллиитигэр уонна үлэни-хамнаһы кыайарыгар тириэрдэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. “Туймаада” хаһыат. №135. 17.01.2013.
2. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
Васильев Николай Иванович. Васильев Николай Иванович — саха тюрколог-учуонайа.
Олоҕун олуктара.
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх. Кини бииргэ төрөөбүт улахан убайа лингвист Дьаргыстай. "Хатан" оҕо аймах сурунаалыгар хаста да түүр омуктарыгар сыһыаннаах матырыйааллара бэчээттэммиттэрэ. 
Үлэтэ.
«Хатан» сурунаал төрүттэнэригэр быһаччы сыһыаннаах. «Аттила» диэн нууччалыы тылынан тахсыбыт оҕолорго аналлаах сурунаал ааптара.
Ускуустуба уонна култуура арктикатааҕы судаарыстыбаннай института. Ускуустуба уонна култуура арктикатааҕы судаарыстыбаннай института () - Дьокуускай куоракка баар ускуустуба уонна култуура хайысхаларынан үөрэтэр, уус-уран чинчийэр уонна айар оскуолалаах үрдүк үөрэх кыһата.
Түөрт факультеттаах: 
Устуоруйата.
2000 сыллаахха СӨ таһымыгар хас да атын үөрэх кыһаларын Дьокуускайдааҕы филиаалларыттан таҥыллан төрүттэммитэ: МХАТ оскуола-устуудьуйата, Урааллааҕы судаарыстыбаннай консерватория, Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт уонна Илин Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба акадьыамыйата.
Тэрийээччи ректор култуура уонна кут-сүр сайдыытын миниистирэ, СӨ норуотун артыыһа А.С. Борисов буолбута.
2007 сыллаахха институт бэдэрээссийэ көрүүтүгэр Арассыыйа култууратын министиэристибэтигэр бэриллибитэ. Ол сыл толору тургутууну ааспыта. 2008 сыллаахха институкка С.С. Игнатьева ректорынан анаммыта.
2011 сыллааҕы туругунан институука 832 устудьуон үөрэнэр этэ. 14 билим дуоктара, 42 билим хандьыдаата үлэлииллэрэ. 19 уһуйааччы судаарыстыба ытык сыбаанньатын сүгэллэрэ.
Алтан Сарын. Алтан Сарын, Баишев Гавриил Васильевич, (Алтан, Хахайдаах Хабырыылла) — саха суруйааччыта, саха тылыгар уларытыылары киллэрэргэ элбэхтик үлэлээбит XX үйэ саҕаланыытыгар биллибит киһи. 
Олоҕун олуктара.
Сахалартан аан бастакынан терминология боппуруоһугар туруулаһан туран үлэлээбит. Бу боппуроска кини саха тылыгар тиэрмин тыл нуучча тылыттан буолбакка, бэйэбит сахабыт тылыттан киириэхтээх диэн санаалаах этэ. Кини тиэрмини үөскэтэр сүрүн бириинсиптэрэ:
1898 сыллаахха Мэҥэ улууһугар Дьабыл нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүт.
1925—1928 сс. Ленинградка Илиҥҥи тыллар институттарыгар үөрэммит.
1929 сэтинньигэ өрөбөлүүссүйэни утары 1927—1928 сылларга бастаанньалаабыт дьону кытта билсэр уонна кинилэргэ көмөлөһөр этэ диэн хаайыллыбыт. Хаайыллыан иннинэ, дойдутугар тахса сылдьан, олоҕун тухары муспут, суруйбут үлэтин, биир оҕус тардар сыарҕатын ханна эрэ кистээбит эрээри, ол күн бүгүҥҥэ диэри көстө илик. 
1930 сыллаахха муус устарга тройка суутунан 3 сылга болдьохтоон күлүүс хаайыытыгар, ол кэнниттэн Саха Сириттэн төһө кыалларынан ыраах, үлэнэн көннөрүллэр лааҕырга утаарыллыбыт.
Хаһан, ханна өлбүтэ чуолкай биллибэт. Кэлин Финляндияҕа олорбут үһү диэн сурах-садык тарҕана сылдьыбыта биллэр. Ол гынан баран ону улахан саарбахтааһын эмиэ баар. 
1931 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр сырдык тыына быстыбыт.
Тэбиэн. Тэбиэн диэн кумах куйаар уонна дала кыыла. Тэбиэннэр ("Camelidae") биистэрин уустарыгар киирэр. Арҕаа уонна Орто Азия кумахтаах сирдэригэр үөскээбиттэр.
Тэбиэн икки көрүҥнээх:
Тэбиэн 40-50 сыл олорор. Саастаах атыыр үрдүгэ 1.85 м (арҕаҕыныын 2.15 м). Кылгас дистанцияҕа 65 км/ч түргэннээх сүүрүөн сөп, уhун дистанцияҕа - 40 км/ч. Тэбиэн 5000 сыллааҕыта иитиллибитэ. Аҕыйах хаҥыл тэбиэн Гоби кумах куйаарыгар (Монголия уонна Кытай) хаалбыт. Соҕуруу Америка ламалара, альпакалара, гуанаколара уонна викуньялара эмиэ тэбиэннэр биистэрин уустарыгар киирэллэр.
Уу. Уу диэн хидроген оксида; дьэҥкир, өҥө уонна сыта суох убаҕас субстанция. Формулата: H2O. Уу бүтүн тыынар тыыннаахха баар. Киhи этэ 78% ууттан турар. Уу убаҕас таһынан кытаанах (муус) уонна гаас (уу паара) туруктаах. Уу Сир ньуурун 71% ылар. Сир уута 97% океаннарга уонна байҕалларга баар, 2.4% булуустарга уонна полярнай муустарга, 0.6% өрүстэргэ, күөллэргэ уонна бадарааннарга.
Аниме. Аниме () диэн аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт Дьоппуон анимацията. Дьоппуоҥҥа оҥоhуллубут анимациялар бүтүн ааттара. Үгүс анимелар манга комикстарыттан тахсыбыттара. Аниме өрүттэрэ: телесериаллар, киинэлэр, видеолар, видео оонньуулар уонна интернет-оҥоhуулар. Аниме элбэх жанрдаах уонна ис хоhоонноох. Аниме сүгүрүйээччилэрэ отаку () дэнэллэр.
Codex Cumanicus. Codex Cumanicus (Куман Кодекса) диэн Орто үйэлэргэ суруллубут, куман тылын үөрэтэр өйдөбүнньүк. Арааската, кыпчактары кириэстиир католик миссионердарыгар аналлаах быhыылаах. Билигин Вена Айыы Марк библиотекатыгар баар.
Историята уонна ис хоhооно.
Кодекс өр кэм устата суруллубут. 11-ис үйэҕэ Илин Эуропаҕа кэлэн олохсуйбут кыпчактардыын атыы, политика уонна итэҕэл ситимнэрин олохтуур сыаллаах буолуон сөп (бастатан туран Мадьаар Сирин уонна Генуя өттүлэриттэн). Кодекс ордук эргэ чаастара 1100-1200 сс. суруллубуттар. Саҥа суруктар эргэлэри сабаллар.
Историктар Кодексы икки бас туспа чааска араараллар:
Таабырыннар.
"Куман таабырыннара" (CC, 119-120; 143-148) былыргы Түүр фольклорун бичигэ. Андрес Тице санаатынан, бу "бүтүн Түүр тыллаах омуктар ордук былыргы таабырын баайдара буолар".
Холобур, Кодекска бу маннык таабырын баар:
Үрүҥ балаҕан айаҕа суох. Ол сымыыт.
Түүр тыллара. Түүр тыллара диэн Эуразия отуттан тахса уруулуу түүр омуктар тыллара. Олортон биирдэстэрэ саха тыла. Аан дойдуга 180 млн. киhиэхэ түүр тыла төрөөбүт тылынан буолар. Ону таhынан 20 млн. киhиэхэ иккис тылынан буолар. Түүр тылынан саҥарааччылартан 40% Түркийэ түүрдэрэ.
Саха АССР. Саха автономнай сэбиэскэй социалистическэй республиката — РСФСР иһигэр киирэр XX үйэҕэ баар буола сылдьыбыт судаарыстыбаннай тэриллии. 
Сэбиэскэй историографияҕа 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр төрүттэммитинэн ааҕыллар. Илин Сибиир хоту өттугэр тайаан сытар, Өлүөнэ, Дьааҥы, Индигиир өрүстэр уонн Халыма алын сүүрүгэр баар сирдэри ылар эбит. Хоту өттүттэн Лаптевтар уонна Илин Сибиир муоралара сыталлар. Саха АССР-га Саҥа Сибиир арыылара эмиэ киирэллэр эбит. Иэнэ 
3103,2 тыһ. км2. Олохтоохторун ахсаана 842 тыс. человек (1978 сыл тохсунньу 1 күнүгэр). САССР 32 оройуоннаах, 10 куораттаах, 59 куорат тииптээх бөһүөлэктээх эбит. Киин куората — Дьокуускай.
Судаарыстыбаннай тутула.
Саха АССР-Социалистическай Советскай Социалистическай республика. Билигин конституция Саха АССР Верховнай Советын уочараттаах 8- с сессиятыгар ыам ыйын 31 күнүгэр 1978 сыллаахха ылылынна. Государственнай былаас үрдүкү органнара-Саха АССР быыбардыыр уокуруктарыгар тэҥ ахсааннаах нэһилиэнньэлээх, кини Президиумун быыбардыыр уокуруктарынан талыллар Үрдүкү Сэбиэт. Үрдүкү Сэбиэт республика Правительствота — министрдэр Сэбиэттэрин тэрийэр. Саха АССР Верховнай Советын национальностарын Сэбиэтигэр 11 депутат көрүллэр. Государственнай былаас олохтоох органнара-оройуоннааҕы, куорат, бөһүөлэктэр уонна тыа (нэһилиэк) 2,5 сылга нэһилиэнньэни быыбардыыр норуот депутаттарын сэбиэттэрэ. Верховный Совет Якутской АССР Верховный Суда республики В составе 2 судебных коллегий (по холуобунай и по гражданском деле) и Верховный суда. Саха АССР прокурора 5 сылга ССРС генеральнай прокурора ананар.
Олохтоохторо.
Өрөспүүбүлүкэҕэ 1970 сыллааҕы биэрэпиһинэн: 285,7 тыһ. сахалар, 314,3 тыһ. нууччалар, 20,3 украинетар, 9,1 эбэҥкилэр, 7,7 татаардар, 6,5 эбээннэр, 0,4 тыһ. юкагиирдар, чукчалар, белорустар уо.д.а. олорбуттар.
1939 сыллаахха САССР олохтоохторун ахсаана 413,8 тыһ. киһи эбит, 1959 — 487,3 тыһ. киһи, 1970 — 664,1 тыһ. киһи. Средняя плотность населения 0,3 человек на 1 км2, в северных районах республики около 1 человек на 100 км2. Куорат олохтоохторун ахсаана 1939 сыллаахха 27% (111,5 тыһ. киһи) буоллаҕына, 1978 сылга 65 бырыһыаҥҥа (550 тыһ. киһи) дылы улааппыт. Куораттара: Дьокуускай, Мирнэй, Нерюнгри, Алдан, Уөһээ Дьааҥы, Бүлүү, Ленскэй, Өлүөхүмэ, Орто Халыма, Томмот.
Туттуллубут литератуура.
Улахан сэбиэскэй энциклопедия, 30 туомнаах.
Кола. Кола диэн минньигэс, гаастаах, кырааскалаах уонна кофеиннаах утах. Кола аан дойдуга саамай биллэр брэннэрэ: Coca-Cola (Coca Cola Corporation оҥоһугу), Pepsi уонна RC Cola. Кола араас коктейлэри оҥорорго туттуллар (холобур, Cuba Libre).
Чыҥыс Хаан. Чыҥыс Хаан ( , дьиҥнээх аата - Тэмүүдьин, 1116-1227 cc.) диэн моҕоллору түмпүт хаҕан, бүтүн дьон историятын ыраахтааҕылыктарыттан саамай улахан - Моҕол Ыраахтааҕылыгын - тэрийээччитэ уонна бастакы баhылыга. 
Төрөөбүт аата - Тэмүүдьин (монг. Тэмүүжин). Чыҥыс Хаан аҕата, Дьөһөгөй-Боотур, бөрдьигин ууhун баhылыга. Ийэтэ, Одьулуун, ольхунут ууhуттан төрүттээх.
Чыҥыс Хаан элбэх көс моҕол уонна түрк уустарын бииргэ түмэн Моҕол Ыраахтааҕылыгын тэрийбитэ. Ол кэнниттэн Илин уонна Орто Азия дойдуларыгар кимэн киирини саҕалаабыта. Кини олоҕун тухары моҕоллор Азия улахан өттүн баhылаабыттара.
Чыҥыс Хаан 1227 с. тангуттар сирдэрин баhылаан баран өлбүтэ. Кинини ханна эрэ Моҕол сиригэр кистээн көмпүттэрэ. Кини туйаҕын хатарааччылара Моҕол Ыраахтааҕылыгын билиҥҥи Кытай уонна Россия үгүс сирдэрин, Соҕуруу Азия, Илин Эуропа уонна Орто Илин дойдуларын бас билиннэрбиттэрэ.
Төрдө-ууһа.
Моҕоллор "Кистэлэҥ кэпсээннэринэн" Чыҥыс Хаан өбүгэтэ Борто-Чинэ буолар. Кини Хэнтэй (Орто-Илин Моҕол сирэ) диэн сиргэ Бурхан-Халдун хайа аттыгра олохсуйар. Борто-Чинтэн Бөрдьигин уус үөскээбит. Тэмүүдьин аҕата Дьөһөгөй-Боотур бу ууһу салайан олорбута.
Тэмүүдьин Онон үрэх үрдүгэр, Дэлүүн Болдог диэн хочоҕо, Дьөһөгөй-Боотур дьиэ-кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ол кэмҥэ Дьөһөгөй-Боотур Бөрдьигин уус баһылыга этэ. 
Тэмүүдьин төрөөбүт сыла чопчу биллибэт. Араас-араас источниктар атын-атын сыла этэллэр.
Эт. Эт диэн кыыл уонна көтөр этэ. Киhи сиир аhа. Эт үксүн былчыҥ уонна уҥуох этин уонна сыаны ааттыыллар. Онтон таhынан эт диэн кыыл уонна көтөр араас тас уонна ис органнарын ааттыахтарын сөп: тыл, быар, бүөр, мэйии, сүрэх, диафрагма, бас, тирии, куртах у.д.а. Балык уонна атын уу харамайын аhа эт буолбатах.
Ас. Ас диэн киhиэхэ уонна да атын хамсыыр харамайдарга аһылык буолар туох эмэ. Ол аата баһыйар аҥаардара карбогидраттартан, сыалартан, ууттан уонна протеиннартан турар бородуукталар, эттиктэр. Үөскүүр айылҕаларынан ас буолуохтарын сөп үүнээйилэр, хамсыыр харамайдар, тэллэйдэр уонна кинилэр оҥорон таһаарбыт оҥоhуулара (холобур, үүт), өссө туһунан араарыахха сөп ферменнаммыт, ол аата микробтар уларыппыт бородуукталарын (холобур, арыгы). Былыр дьон бултаан уонна сир астаан ас булаллара. Билигин аан дойдуга ас улахан өттүн анаан үүннэрэн, иитэн уонна балыктаан ылаллар.
Аһы-үөлү, эбэтэр бэйэтэ чэпчэки аһы аһыыр аһылык. Ону тэҥэ сууламмыт эбэтэр түһэрбит диэн ааттыыллар.
Хас биирдии омук бэйэтэ туспа ас астыыр үгэстэрдээх. Араас култуураларга аhы араастаан астыыллар уонна бэлэмнииллэр.
Ас сыаната.
Аһылык сыаннаһа — киһи этин- сиинин, энергиятын сүрүн аһылыктарыгар киһи этин- сиинин хааччыйыы степенин киллэрэн туран, ис кыаҕын толору көрдөрөр өйдөбүл. Ас- үөл бородууктата химическэй састаабынан уратылаах. Ас- үөл сыаната, бастатан туран энергетика уонна биологическай сыанаҕа кини компоненын, ону тэҥэ биирдиилээн компоненнар уопсай ахсааннарыгар киирэллэр. Аһы- үөлү батарыы сыаннастара маннык көрдөрүүлэри киллэрэллэр:
Үксүгэр ас араас компоненнаах, ол эрээри ас көрүҥэ биир эрэ компонент эбэтэр кини көстүүтүттэн турар, холобур, углеводочнай аһылык.
Энергетическэй аһылык (калорийность) - тепловой энергия (калорийдарга эбэтэр дьоулаахха мээрэйдэммит), киһи этигэр- сиинигэр (катаболизмҥа) өлөрүллүбүт бородуукта ахсаанын ааҕыы. Ас химическэй састаабыттан (белоктар, эмис, углеводтар уонна да атын веществолар ахсааннара) тутулуктаах. Энергетическэй сыана, быраабыла курдук, ханнык баҕарар бородууксуйаны суулааһыҥҥа, оҥорон таһаарыыга ыйыллар.
Ас диэн тылы туттар сомоҕо домохтор.
Манна бу ыстатыйаҕа кэпсэнэр аһылык диэн биир эрэ суолтатыгар олоҕурбут сомоҕо домохтор бэрилиннилэр.
Килиэп. Килиэп диэн туораахтаах үүнээйилэр астарыттан мэлиллибит бурдугу ууну кытта буккуйан тиэстэ оҥорон баран буһарыллыбыт ас. Тиэстэтин сороҕор доруоhалаан көтөхтөрүллэр. Килиэп бас ингредиеннэрэ: туус, арыы уонна доруоhа. Сороҕор бу ингредиеннэр эбиллиэхтэрин сөп: үүт, сымыыт, саахар, араас специялар, фрукталар, оҕуруот астара, мэлиллибэтэх туораах эбэтэр сиэмэ.
Африка. Африка диэн улаханынан уонна дьонун ахсаанынан Азия кэнниттэн иккис континент. Территорията: 30,221,532 км². Дьоно: 922 млн. (2005 с.). Африка тула хотуттан Сир ортотунааҕы байҕал, хотугулуу-илинтэн Суэц канала уонна Кыһыл байҕал, соҕуруулуу-илинтэн Индия океана уонна арҕааттан Атлантик океан бааллар. Африкаҕа 53 дойду баар (онтон 8 арыыларга). Илин Африка, үгүс үөрэхчиттэр санааларынан, киhи үөскээбит сирэ буолар. Африка нөҥүө экуатор барар.
Азия. Азия
Азия диэн саамай улахан уонна элбэх киһилээх континент. Сир ньуурун 8,6% ылар (эбэтэр кураанах сир ньуурун 29,4%). Азияҕа 4 миллиардтан тахса киһи олорор (аан дойду дьонун 60%). Азия Эуропалыын Эуразия континент буолар. Азия кыраныыссалара: Суэц канаала, Ураал хайалара, Хапхаас хайалара, Каспий уонна Хара байҕаллар. Азия илин өттүгэр Чуумпу океан, соҕуруу өттүгэр Индия океана уонна хоту өттүгэр Хоту океан сыталлар.
Саха сирэ Азияҕа киирэр. Азия хотугулуу-илин улахан чааһын Сибиир диэн ааттыллар.
Азия дойдулара.
Азия территориятыгар билигин 52 судаарыстыба баар, онтон иккитин (Абхазия уонна Соҕуруу Осетия) аҕыйах дойду билиммитэ уонна биирин Нагорнай Карабах Өрөспүүбүлүкэтин ким да билинэ илик.
Азия бөдөҥ өрүстэрэ.
Өлүөнэ, Енисей, Обь, Янцзы
Куорат. Куорат (сахалыы Хото) диэн элбэх дьон бииргэ мустан олохсуйбут түөлбэ сирэ. Куорат олохтоохторо үксүн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктамматтар. Куоракка элбэх архитектура уонна инженерия тутуулара барымталара бааллар. Индустриализацияламмыт куорат сайдыылаах санитария, олохтоох алын тутул (сырдатыы, гаас, уу, канализация, телекоммуникация), сир, дьиэ, транспорт уо.д.а. тутумталардаах. Куорат тула сыста сытар олохтоох тула эйгэ үөскүүр (кыра куораттар, бөһүөлэктэр эбэтэр дэриэбинэлэр). Тула эйгэ куораты эбии хааччыйар (холобур, тыа хаhаайыстыбатын аhынан). Куорат табаар-мал оҥорооһунун, эргиэн, өҥө киинэ буолар. Киин куоракка дойду дьаһалтата уонна ил тэрилтэлэр бааллар. Аан-дойду историятын тухары куораттарга дьон кыра ахсаана олороро. Тиһэх икки үйэ устата күүстээх урбанизация хамнала баран билигин Сир дьонун улахан аҥара куораттарга олороллор. Аныгы куораттар тула хото түөлбэлэр үөскүүллэр. Хото түөлбэ олохтоохторо куорат киинигэр күн аайы үлэлии, үөрэнэ, дьаарбайа бараллар, онтон киэһэ дьиэлэригэр төннөллөр. Бу маннык быһыы "биэтэҥниир миграция" дэнэр. Куорат дьонун ахсаана тохтоло суох улаатыыта элбэх түмэт ыйытыктарын үөскэтэр - глобализация, климат сылыйыыта, киртийии, чэбдик моһоллоро, туруктаах сайдыы, ас-уу итэҕэстэрэ.
Хото диэн түүр-моҕол омуктар былыр хас да аймахтыы ыаллар түмсэн олорор сирдэрин ааттыыллара. Кэккэлии атын хотолор эмиэ үөскүүллэрэ, сыыйа хотолор бэйэ бэйэлэрин кытта холбоһон бу аат куорат диэн суолталаммыта. Саха Хотон уонна кытай Хутун өстөрүн кытта биир төрүттээх. 
Хала диэн тула хахха эркиннээх куораты ааттыыллар. Билигин сорох түүр тылларыгар "хала" өс куорат курдук суолталаах туттуллар.
Киэгирээпийэ. Киэгирээпийэ ( "geografia" — сири суруйуу) диэн Сири, Сир өрүттэрин, олохтоохторун уонна түгэннэрин үөрэтэр үөрэх. "География" диэн тылы аан бастаан Эратосфен туттубута биллэр.
Киин куорат. Киин куорат — дойду, провинция, регион эбэтэр штат бас суолталаах куората. Сороҕор киин куорат туспа административнай единица быһыытынан буолар, холобур Москва Арассыыйа киин куората буоларын таһынан бэйэтэ эмиэ туспа федерация субъега буолар. Аустрияҕа Вена куорат эмиэ туспа Сир (ниэм. "Land") диэн стаатустаах.
Дойду. Дойду диэн политика географиятыгар уонна омуктар ыккардыларынааҕы алтыһыыга сыhыаннаах политика эттик (ил суверенитеттаах эбэтэр атын ил былааһын анныгар олорор туспа сир, территория). Бу өйдөбүл ил, нация уонна дьаhалта диэн тылларга сороҕор синоним курдук туттуллар.
географияҕа: 1) түөлбэ сир; 2) сылгы-ынах сүөһүлээх саха дьоно олохсуйбут сирэ.
Дьобуруопа. Дьобуруопа, (Өбрүөпэ, Европа) диэн Эуразия континент субконтинена. Дьобуруопаттан хоту Хоту океан, арҕаа Атлантика океана, соҕуруу Сир ортотунааҕы байҕал, соҕуруулуу илин Хара байҕал уонна Хапхаас хайалара бааллар. Дьобуруопа Азияттан Ураал хайаларынан уонна Каспий байҕалынан арахсар. 
Дьобуруопа иэнэ 10,180,000 км² уонна дьонун ахсаана 731 млн. киhи. Дьобуруопаҕа 50 дойду баар. Олор ахсааннарыгар аан дойду ордук улахан (Арасыыйа) уонна ордук кыра (Ватикан) дойдулара бааллар.
Дьобуруопа Арҕаа култуура үөскээбит сирэ. 16-18 үйэлэргэ Дьобуруопа дойдулара Африка, икки Америка уонна Азия улахан өттүллэрин баhылаабыттара. Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Дьобуруопа дойдулара мөлтөөн АХШ уонна ССРС дьайыыларыгар түбэhэн биэрбиттэрэ. Бу икки супер күүстэр утарылаhыыларыттан сылтаан Дьобуруопа "Тимир сабарынан" икки аҥы арахсыбыта. 1945 c. ыла Арҕаа Дьобуруопа дойдулара биир буолуу суолугар туруммуттара. Ол соругу ситиhэргэ анаан Дьобуруопа Сүбэтэ уонна Дьобуруопа Сойууһа тэриллибиттэрэ. Социализм лааһҕыра 1991 с. эстибитин кэннэ Илин уонна Киин Эуропа дойдулара эмиэ ол суолга туруммуттара.
Континент. Континент диэн улахан кураанах Сир маассата. Сиргэ сэттэ континент баар: Азия, Африка, Хоту Америка, Соҕуруу Америка, Антарктика, Эуропа уонна Аустралия.
Өрүс. Өрүс — айылҕа оҥорбут куруук баар сүнньүнэн уста сытар уу сүүрүгэ. Уутун өрүс тардыыта (бассейна) диэн ааттанар сиртэн сир аннынан уонна үрдүнэн кэлэр сүүрээннэртэн ылар. Байҕалга, күөлгэ эбэтэр атын өрүскэ түhэр, сорох өрүстэр ардыгар (сыл кэмиттэн тутулуктаах) ханна да түспэккэ симэлийэн хаалаллар. 
Өрүстэр икки улахан бөлөххө хайдаллар: хайа Ө-тэрэ түргэн сүүрүктээх, кыараҕас буолан баран дириҥ хочолоох, уһаты быһыыта олох тэҥэ суох буолаллар; дэхси сир Ө-рэ бытаан сүүрүктээхтэр, сиппит хочолоохтор.
Өссө маны көр.
Гидрографическай ситим (Гидрографическая сеть)
Гидрометрия
Өрүс уутун сырыыта (Режим реки)
Ылыллыбыт сирэ.
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маҥнайгы тахсыыта. — Дьокуускай: «Бичик», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7696-0229-5
Хаарта. География хаартата — математика төрүтүгэр олоҕуран, хаптаҕай ньуурга Сир үрдүгэр баар объектары уонна көстүүлэри кыччатан, түмэн көрдөрүү. Хаарта территорияны хабарынан аан дойду, континеннар, иллэр, уо.д.а.; ис хоһоонунан уопсай уонна тематическай; аналынан научнай-ыйынньык, үөрэнэр, туристскай; масштабынан бөдөҥ, орто, кыра масштабтаах диэннэргэ арахсар. География хаартата туттуллар эйгэлэрэ киэҥ: геологияттан медицинаҕа, үөрэхтэн хонтуруолга тиийэ билиигэ-көрүүгэ, былааҥҥа-бырайыакка барыларыгар туттуллаллар. Ол эрээри айылҕа уонна дьон-сэргэ араас көстүүлэрин сир үрдүгэр тарҕаныыларын, хардарыта дьүөрэлэһиилэрин уонна сыһыаннарын көрдөрөр буолан, хаарта былыр-былыргыттан географияҕа үөрэтии саҕаланыытын уонна түмүгүн, кини сүрүн тылын быһыытынан туттуллар. География хаартанан «саҥарар» буолан, өй-санаа уонна практика атын эйгэлэригэр дьайар.
Антарктика. Антарктика
Антарктика ( — Арктика утары) диэн Сир ордук соҕуруу континена. Соҕуруу полюстуун турар сирэ сөп түбэhэр. Антарктика тула Соҕуруу океан баар.
Ийэ сиригэр — уотугар материканы, сир баайын, электрическэй уонна рельеальнай тутуулары үөрэтиигэ араас станциялар тураллар. Чуолаан, манна Арассыыйа станциялара элбэхтэр, олортон саамай биллэр — Белинсгаузен. Ол эрээри Саха станцията онно суох.
Кытаанах диск. Кытаанах диск, хард эбэтэр винчестер () — магнит көмөтүнэн сабыылаах информацияны тутар тэрил.
Имигэс дискэттэн (дискеталар) уратыларыгар, НДЬМД информацията кытаанах (алюминий эбэтэр өстүөкүлэ) пластиналарга сурулла сылдьар, хромагнитнай матырыйаалынан бүрүллүбүт пластиналар, үксүгэр хрома- магнитнай дискэлэр. НДЬМД- га биир эбэтэр хас да пластинанан туһаныллар. Оробуочай режимҥэ төбөлөрө пластин ньуурун үрдүгэр салгынынан көтөн тахсан иһэн эргичийии, эргичийии түмүгэр үөскүүр. Төбөтүн уонна дискэтин икки ардыларынан ырааҕа хас да км. (аныгы дискэлэргэ 10- ча нм), оттон механическай контакта суоҕа эмиэ тэриллии сулууспатын уһун болдьоҕун хааччыйар. Төбө эргийэр дискэлэрэ тиийбэтигэр шпинелля эбэтэр дискэни таһыттан туох да куттала суох («парковочнай») зонаҕа бааллар, онно сииктээх сирэйдээх- харахтаах контакт баар.
Эмиэ намыһах дискэттэн уратыга, информацияны илдьэ сылдьааччы үксүн мунньааччыны, приводы уонна электроника блогун кытта дьүөрэлэһэр. Маннык кытаанах дискэлэр информацияны ситэтэ суох ыытааччы быһыытынан үгүстүк туһаныллаллар.
2000- с сыллар иккис аҥаарыттан ордук таһаарыылаах кытаанах мунньахтар тарҕаммыттара, кэккэ тутуулартан төһө да сорохтор харайыллар сыананы үрдэппиттэрин үрдүнэн, 2010- с сыллар ортолоруттан холоотоххо, потребительскай сегемҥэ да, корпоративнай да өттүнэн киэҥник тарҕаммыттара.
Онон тиэрминнэри оҥорууга логическай дискэлэр, магнитнай дискэлэр (пластиналар) кытаанах дискэлэр баар буоланнар, айан- сырыы түмүгэр физическэй дискэлэр, сленог- блин диэн ааттаналлар. Ол биричиинэтинэн кытаанах мунньааччылар ардыгар магнитнай дискэлэр, хамсыыр- харсар үлэлэр аҕыйахтар диэн ааттыыллар.
Киин процессор. Киин процессор ("Central Processing Unit, CPU") диэн көмпүүтэр ааҕан суоттууругар аналлаах тэрил. Сүрүннээн кремний олоҕор миллиардынан анал технологиянан үүннэрэллибит транзистордартан (аныгы транзистор кээмэйэ 45 нм) турар. CPU үксэ туспа кыра чип гына оҥоhуллаллар. Ол иhин кинилэр микропроцессор диэн ааттаналлар.
Процессордар өйгө тутар тэрилгэ баар программаны толороллор, ол иһин процессар сайалар ыйыылар толорор массыына.
Процессор сүрүн туттулар характеристикалара үлэлиир түргэнэ, туһанар электричествата, оҥорумтуота, литографическай процеһа уонна архитектурата буолар.