mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Дэбдиргэ. Дэбдиргэ - сир иччитин маанылаары, аһатаары, манньытаары сиргэ уурар эбэтэр маска ыйыыр эгэлгэ бэлэх.
Дэбдиргэ туруоруу (тэрийии).
Дойду иччитигэр толоруллар сиэр. Тыа саҕатыгар ырааһыйаҕа сэттэ эдэр маһы (үс титирик, түөрт хатыҥ) кэккэлэтэ анньаллар. Ол мастарга сэттэ үрүҥ ат сиэлин ыйыыллар, олорго үс туос томторугу, үс кыра туос ыаҕайаны ыйыыллар. Уот оттон баран, арыы кута-кута дойду иччитин Аан Алахчын Хотуну алгыыллар.
Өссө маны көр.
Салама
Дэгэрэҥ ырыа. Дэгэрэҥ ырыа - тэҥ кээмэйдээх мелодиялаах сахалыы ырыа.
Холобур, оһуохай ортоку сорҕотугар ылланар. Өссө биир чаҕылхай холобурунан "Сарсын-сарсын сарсыарда" диэн Кыыл Уолун ырыата буолар.
Варфоломей түүнэ. Варфоломей түүнэ - Париижка 1572 сыллаахха атырдьах ыйын 24-һэ буолар түүнүгэр католиктар гугеноттары өлөрүүлэрэ. 
Сибэтиэй Варфоломей бырааһынньыгар буолбутун иһин ааттаммыт. Бу дьону күргүөмнээн өлөрүү кэнники күннэргэ провинцияларга (Лион,) тарҕаммыта. 
Ийэ-королева Екатерина Медичи уонна Гиз ууһун дьоно тэрийбиттэрэ. Төрүөтэ - гугеноттар күүһүрүүлэрэ, кинилэр баһылыктара адмирал Колиньи Карл IX хоруолга сабыдыала күүһүрүүтэ. 
Бу иннинэ гугенот дворяннар Париижка сыбаайбаҕа кэлбиттэр эбит: гугенот Генрих Наваррскай (кэлин Генрих IV хоруол) хоруол балтын Маргаританы ойох ылбыт.
Екатерина Медичи гугеноттар саагыбар тэрийэллэр диэн хоруолу куттаан киниттэн сөбүлэҥ ылбыт. 3 тыһыынчаттан тахса киһини өлөрбүттэр (ол иһигэр баһылыктара Колиньини эмиэ).
Генрих Наваррскай уонна эмиэ гугенот Конде принц католицизмҥа көһөн өлүүттэн мүччү көппүттэр. 
Кэлин "Варфоломей түүнэ" элбэх киһини күргүөмнээн өлөрүүнү ойуулуур сомоҕо домох буолбута.
Гугеноттар. Гугеноттар () — XVI үйэттэн маннык Франция протестааннарын (кальвинистары) ааттыыллар.
Дэгэрэҥ. Дэгэрэҥ - атахтарыҥ төбөтүнэн хардары-таары дэгэйэн чэпчэкитик хаамыы, эккирээһин, сүүрүү. Холобур, оһуохайдыыр киһи дэгэрэҥ үктүүр диэн буолар.
Дэгэрэҥ үҥкүү. Дэгэрэҥ үҥкүү - атах төбөтүгэр тэйиэккэлээн үҥкүүлээһин.
Дэгэрэҥ аһылык. Дэгэрэҥ аһылык — аһыыр кэмҥэ буолбакка, ол ыккардыгар сии түһэр, быстах, сэмсэ аһылык.
Дьаакы. Дьаакы — салгыҥҥа оҕустаран эбэтэр үтэһэҕэ үөлэн уокка хатарыллан баран үлтү сынньыллыбыт өрүс балыгын кырата эбэтэр бөдөҥ мунду.
Дьааҥы (тыл). Дьааҥы - аат тыл суолтатыгар ото-маһа суох, сыгынньах дьаргыл таас хайа, оннук сис үрдэ. Даҕааһын аат суолтатыгар ото-маһа суох сыгынньах, дьаргыл таас. Холобур, бу суолтаҕа Күннүк Уурастыырап ырыа буолбут хоһоонугар көрөбүт: 
&lt;poem&gt;
Туруук дьааҥы дурдалаах, 
Кырса саһыл кыбыныылаах 
Холкуос кыыһа Долгунча.&lt;/poem&gt;
Дьаарысса. Дьаарысса эбэтэр дьаарыҥса (, ) — саас ыһыллан баран күһүн хомуллар, мээккэтиттэн хара килиэп оҥоһуллар бурдук үүнээйи, оруос.
Дьаах. Дьаах () — сүөһүгэ көстөр олус сыстыганнаах атахсыт ыарыы.
Дьаба. Дьаба эбэтэр дьабаа — мас умнаһа оҥхоччу бааһыран, тула дабаххай буолан оспута.
Дьабадьы. Дьабадьы — киһи, сүөһү айаҕын икки өттүнэн үөһээ, аллараа уостара силбэһэр сирдэрэ.
Дьабала. Дьабала - сутуруолуун үргүлдьү этэрбэс.
Дьабаараскы. Дьабаараскы эбэтэр дьабара () — кэрбээччилэр этэрээттэригэр киирэр үксүн киһи үүннэрэр үүнээйилэринэн аһылыктанар Саха сирин киинигэр үөскүүр кыра соҕус кыыл.
Эбии көр.
Өргө
Дьабара отоно. Дьабара отоно (, ) - үрэх кытылын саастарыгар, өрүс хочолоругар толооннорго, таас хайалар иэдэстэригэр үүнэр 15-25 үрдүктээх эмтээх талахтыҥы үүнээйи, болчуохтардаах умнаһа сир аннынан барар, онтуката хоччорхой сэбирдэхтэрдээх сүүмэҕинэн түмүктэнэр, кыһыл өҥнөөх төгүрүк отоннордоох буолар.
Морфологията.
Дьабара отоно намыһах , 15-20 см эрэ үрдүктээх тэлгэнэн үүнэр сэппэрээк , уһун түмүктэрдээх курдук силиргэхтээҕиттэн синньигэс элбэх салаа силистэр тахсаллар. Лабаалара саһархайдыҥы от күөхтэр , көнөлөр эбэтэр өҕүллэҕэстээхтэр , 10-50 буола -буола бөлөхтөөн үүнэллэр . Сымыйа астара отоннуҥулар , төгүрүктэр ,кыһыллар, 6-9мм уһуннаахтар, үксүн биир ,хаһан эмэ икки ,сиэмэлээхтэр. Сиэмэлэрэ ньолбуһахтар ,күрэҥ дьүһүннээхтэр.
Үүнэр сирэ.
Өрүс кытыыларын хайыр таастаах эниэлэрэ ,кураанах хочолоро ,мыраан тэллэҕинээҕи ойуур быыстаах истиэптэрэ.
Тарҕанан үүнэр сирэ.
Республика киин оройуоннара.
Туттуллар органнара.
Саҥа лабаалара .От күөх дьабара отонун лабаатын үөһээ өттүн быһан от ыйын бүтүүтүттэн балаҕан ыйын бастакы аҥарыгар диэри хомуйуллар .
Химическэй састааба.
Медицинаҕа өрдөөҥҥүттэн туттуллар эфедрин дьабара отонугар баар хас даҕаны изомернай алкалоидтардан саамай сыаналааҕынан ааҕыллар (Соколов ,1952). Алкалоидтар кини отонун күөх лабааларыгар эрэ мунньуллаллар эбит.Дьабара отонун алкалоидтара араас дойдуга тус-туһунан эбиттэр. 
Саха сирин киин оройуоннарыгар баар дьабара отонун лабаалара эмиэ алкалоидтаахтаара быһаарыллыбыт.От ыйын ортотугар хомуллубут ити отон сэбирдэҕэр 1,06%алкалоидтаах ,атырдьах ыйын бүтэһигин диэки 0,78% диэри .Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр алкалоид аҕыйыыр эбит . Алкалоидтартан ураты дьабара отонугар дубильнай веществолар: күөх лабаатыгар -7,9 %,силистэригэр -0,38 %,аҕыйах флавоноидтар ,бэрт кыра сапониннар булуллубуттар . Эфирдээх арыылар көстүбэтэхтэр ( Макаров ,1970)
Медицинаҕа туттуллуута.
Дьабара отонун отун сырье курдук эфедрин алкалоиды ыларгатутталлар . Отонун отуттан ылыллыбыт эфедрины бронхиальнай астманы ,коклюһу эмтииргэ , бронхикка ,мурун тымныйан олус ытырдарга ,хаан баттааһына наһаа түһэригэр ,о. д. а. туттуллар.
Дьабара отонун отун көөнньөһүгэ аҥардастыы хаан баттааһына үрдүүр түбэлтэтигэр ,ньиэрбэлэрэ ыалдьар ,утуйбат буолбут ,сүрэх ыарыылаах дьоҥҥо сэрэхтээх .Эфедрини киин ньиэрбэ систематын (КНС) күүркэтэриниһин киэһэ иһэр көҥуллэммэт.
Быһаарыылар.
2. Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ , А.П.Басыгысова ,Дьокуускай , 2004
Дьабара эрбэһинэ. Дьабара эрбэһинэ (, ) - тураҥнаах ходуһаларга, кумах сирдэргэ, сыыр эниэлэригэр, ордук хойуутук оһорбо уонна дьон олорор сирдэрин аттыларыгар үүнэр төгүрүктүҥү сэбирдэхтэрдээх, дьукаах сибэккилэрдээх биир сыллаах от үүнээйи.
Дьабарааскы ото. Дьабарааскы ото (, ) - толооҥҥо, ходуһаҕа үүнэр төбө өттүлэрэ иккилии салаалаах ктарыта үүммүт сэбирдэхтээх, саһархайдыҥы маҥан бытархай сибэккилээх биир сыллаах от үүнээйи.
Дьабыл. Дьабыл - кытарах, ыаммат ынах, биэ; төрөөбөтөх, оҕоломмотох дьахтар.
Өссө маны көр.
Дьабыл (нэһилиэк)
Дьабын. Дьабын - куһаҕан тыыннар дойдулара, ойуун өллөҕүнэ кута онно тиийэр.
Дьагда. Дьагда - тиит, харыйа мастардаах муохтаах сиргэ үүнэр 100-120 см үрдүктээх, сыылар силистэрдээх уонна улахан сарбайбыт төбөлөөх, уһун синньигэс сэбирдэхтэрдээх сүөһү аһылыга буолар от үүнээйи.
Дьаҕа. Дьаҕа — 1 м кэриҥэ үрдүктээх көҥдөй лэкэчэк курдук саха музыкальнай үнүстүрүмүөнэ. Түөрт-биэс сиринэн эргиччи мас илбиргэстэрдээх-салбырҕастрадаах, олору эҥин араастык сахсаҥнатан тардырҕас муусука дорҕоонун таһаарыллар.
Дьалбыыр. Дьалбыыр - алҕааһын, куһаҕан тыыны, ыарыыны үүрээр соруктаах үөтүү, тэйитии. Иккис суолтата - ойуун кымньыыта - үс, сэттэ эбэтэр тоҕус сиринэн кыл баайыллыбыт талаҕа.
Дьалыс. Дьалыс - кыра оҥочо.
Дьана. Дьана — культурнай үүнээйи астаммат туһата суох хос лабаата. Бу салаалары ылҕааһыны, быһыыны "дьаналааһын" диэн ааттыыллар.
Дьахтар талаҕа. Дьахтар талаҕа (, ) — намыһах сииктээх сиргэ үүнэр обургу кыһыл талах.
Лапу-Лапу. Лапу-Лапу (, 1491—1542) — испаан колонизатордарын утары охсуспут Мактан арыы баһылыга (Филиппин арыылара), сэриигэ Магеллааны өлөрбүтүнэн биллэр киһи, Филиппин национальнай дьоруойа. 
Мактан арыыга сэрии.
Португаалец Магеллаан баһылыктаах Испания эспэдииссийэтэ Себу арыы баһылыгын кытта эйэ дуогабара түһэрсэр. Бу дуогабар быһыытынан тулалыы биистэр баһылыктара бары Испания хоруолугар түһээн төлүөхтээхтэрэ. Мактаан арыы баһылыга Лапу-Лапу онтон батынар. Магеллаан Мактааҥҥа баран бу биистэри күүһүнэн күһэйэн түһээн төлөтөргө сананар. Муус устар 27 күнүгэр 1521 сыллаахха испааннар Мактааҥҥа устан тиийэллэр уонна хас да дьиэни уматаллар. Лапу-Лапу испааннарга саба түһэр уонна Фернан Магеллааны хапсыһыыга өлөрөр.
Дьирбии. Дьирбии - өрүстэр, үрэхтэр тардыыларын ыкардынааҕы үрдэл.
Өрүс тардыыта. Өрүс тардыыта — хас биирдии өрүс уу ылынар анал сирдээх буолар. Өрүстэр тардыыларын кирбиитэ өрүс дьирбиитэ диэн ааттанар.
Дьиэл. Дьиэл - дьиэ, ураһа, хаппахчы о.д.а. ааннарын үөһэттэн түһэр тирии, туос сабыылара, тирии халҕан.
Дьорооппо. Дьорооппо (, ) — өрүстэр кытылларыгар, хойуу талахтар быыстарыгар, бадарааннаах ходуһаларга үүнэр уһун ньолбуһах хахтаах астаах, умнаһын төрдүнээҕи сэбидэхтэрэ куорсуннуҥу көрүҥнээх, умнаһын сэбирдэхтэрэ төрдүлэринэн эминньэхтэртээх, сибэккитин эминньэхтэрэ саһархай дьүһүннээх от үүнээйи.
Дьоруо. Дьоруо - икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айанныыр ат. Маннык ат киһини сахсыйбат, онон айанныырга сынньалаҥ. Көлүнэр оҕус кытта дьоруо буолуон сөп.
Кулун дьоруо - төрүөҕүттэн бэйэтэ дьоруо. Бадьара дьоруо - үҥкүүлээн эрэр курдук түөрт атаҕын киэҥник түөрт аҥыы түһэрэн айанныыр (кэтит түөстээх, самыылаах ат туһунан). Уу дьоруо - уу долгунун курдук айаннатар ат.
Дьукаах-сибэкки. Дьукаах-сибэкки (, ) — сорох үүнээйилэр сибэккилэрэ биир бөлөх буолан биир умнаска олоруулара ааттанар.
Дьуос. Дьуос — саха ууһа охсор түөрт кырыылаах тимир тоһоҕото.
Дьураактар. Дьураак (Дьур. "ненэй ненэч" (тылыттан тылыгар «дьингнээх киһи»), "хасово", "нещанг;" урукку — "самоеддар", "юрактар") эбэтэр ненецтэр - Саха сиригэр нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ хотугулуу-арҕаа олорбут биис ууһа.
Дулгааннар дьураак диэн ненецтэри ааттыыллар.
Марина Цветаева. Марина Ивановна Цветаева (1892, Москуба, — 1941, Елабуга, ССРС) — нуучча поэта, тылбасчыта, XX үйэ бөдөҥ поэттарыттан биирдэстэрэ.
Олоҕо.
Марина Цветаева 1892 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүтэ. Аҕата, Иван Владимирович, — Москуба университетын профессора, биллиилээх филолог уонна искусствовед; кэлин Румянцев түмэлин дириэктэрэ уонна и основателем Ойуулуур ускуустуба түмэлин тэрийээччи. Ийэтэ, Мария Мейн (төрдө — нууччатыйбыт поляк-ниэмэс ыалыттан), пианистка этэ, Антон Рубинштейн үөрэнээччитэ. 
Уустук олоҕу олорбута. Икки кыыстааҕыттан биирэ оҕо дьиэтигэр иитиллэ сылдьан аччыктаан өлбүтэ. 1922—1939 сылларга кэргэнин үрүҥ эппиһиэри батыһан эмиграцияҕа олорбута. Онтон кэргэнин дойдутугар төннөрүн көҥүллээбиттэригэр ССРС-ка кэлбиттэрэ. Ол сыл сайыныгар кыыһын Ариаднаны уонна кэргэнин Эфрону хаайбыттара, кэлин кэргэнин ытан өлөрбүттэрэ. Соҕотох уола сэрии кэмигэр 1944 сыллаахха бааһыран өлбүтэ.
Бэйэтэ Елабуга куоракка Татарстааҥҥа көскө сылдьан 1941 с. атырдьах ыйын 31 күнүгэр бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ.
Көмүллүбүт сирэ чуолкай биллибэт, 1960 с. Елабуга кылабыыһатыгар эдьиийэ Анастасия кириэс туруортарбыта.
Миссисиипи (өрүс). Миссисиипи (, оджибве тылынан "misi-ziibi" эбэтэр "gichi-ziibi" — «улахан өрүс») — АХШ-ка баар өрүс, аан дойду саамай улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ. Уһуна 3 770 км. Итаска күөлтэн саҕаланан баран (муора таһымыттан 450 миэтэрэ үрдүктээх сиргэ Итаска Национал заповеднигар, Миннесота штаат) Миэксикэ хомотугар түһэр.
Дьуукун. Дьуукун (, ) - Саха сиригэр сэдэхтик көстөр үксүн ууга сылдьар бөдөҥ кыыл. Дьуукуннар уустара Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр.
Саха сиригэр дьуукун популяциялара бэйэ-бэйэлэриттэн ыраах-ыраахтар, сэдэхтик көстөллөр, ахсааннара аҕыйыыр кэриҥнээх.
Тарҕаныыта.
Саха сирин элбэх улуустарыгар биллэр эрээри өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүгэр эрэ ордук элбэхтик көстөр (х.к. 60-61° дылы). Онтон Бүлүү өрүс баһыгар (х.к. 64°) олохсуйбут сирдэрэ арыы-арыы көстөр. Сороҕор дьуукуну Хотугу эргимтэ иһигэр кытта көрсөллөрө биллэр. Билигин Саха сирин аттынааҕы сирдэртэн Алын Тунгуска (х.к. 68° дылы) уонна Омоллоон үрэхтэр тардыыларыгар баара биллэр. Көрүҥ сүрүн чааһа Өлүөхүмэ-Чаара уонна Алдан хаптал хайаларыгар кырачаан хайа үрэхтэригэр үөскүүр.
Дьуукуннаах диэн үс сиргэ үрэх баара биллэр.
Дьуукуннар уустара. Дьуукуннар уустара - Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр биир көрүҥ - дьуукун киирэр.
Дьүккэ. Дьүккэ () — харах дьэҥкир сарыыта, тас бүрүөтэ.
Дьыллык. Дьыллык — үс саастаах көлүллүбэтэх да, мииниллибэтэх да эмис таба.
Боткин Сергей Петрович. Боткин Сергей Петрович (1832—1889) — Арассыыйа аатырбыт бырааһа.
Сергей Петрович Боткин 1832 сыллаахха Москубаҕа чэйинэн эргинэр дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Москубатааҕы университет медицина салаатыгар үөрэммит. Үөрэнэ сылдьан доҕордоһор эбит. 1854 сыллаахха Москубаҕа холера эпидемиятын утары охсуһууга кыттыбыт. 1855 сыллаахха университеты бүтэрбит. Кырыымҥа сэриигэ Н. И. Пирогов салалтатынан быраастаабыт, Симферополь госпиталыгар ординатордаабыт. 
1860 сыллаахха Петербурга көспүт, медицина дуоктарын учуонай истиэпэнигэр диссертация көмүскээбит (тиэмэтэ: «О всасывании жира в кишках»). 1861 сыллаахха, 29 сааһыгар клиника салайааччытынан анаммыт, профессор сыбаанньатын ылбыт.
1865 сыллаахха эпидемиологтар уопсастыбаларын тэрийбит. Ол уопсастыба иһинэн чума, холера, тиф, уоспа, дифnерия уонна скарлатина эпидемиологияларын үөрэппит. Бу кэмҥэ саһарар ыарыы төрүөтүнэн инфекция буолар диэн өйдөбүлү киллэрбит. Бу ыарыы кэлин Боткин ыарыыта диэн ааттаммыта, XX үйэҕэ төрүөтэ вирус буолара дакаастаммыта, билигин гепатит А диэн аатынан биллэр.
1874 сыллаахха дьахтар биэксэллэр оскуолаларын арыттарбыт, 1876 сыллаахха — «Дьахтар быраастар куурустарын». 1866 сыллаахха Боткин ис дьыала министиэристибэтин Медицинэҕэ сэбиэтин чилиэнэ буолбут. 1878 сыллаахха Нуучча быраастарын уопсастыбатын бэрэстээтэлинэн талыллыбыт, өлүөр дылы салайбыт. 
1889 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Францияҕа Ментона куруорка өлбүт. Москубаҕа Новодевичье кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Дьында (муус). Дьында - саас кытылтан тэйбит уонна кэбирээбит муус; кута эбэтэр күөл кытыытыгар ирэн эрэр муустаах бадараан.
Дьында (ыарыы). Дьында — сылгы ис уорганын кууллуйбут ыарыыта. Сааскы ат дьындата ирдэҕинэ өлөр.
Диэрби киин бибилитиэкэтэ. Диэрби киин бибилитиэкэтэ () — 1879 сыллаахха түмэли уонна уус-уран галереяны кытта олохтоммут Диэрби куорат киин бибилитиэкэтэ. Куорат Кафедра кыбартаала диэн ааттанар оройуонугар кыһыл киппииччэттэн Ричард Нилл Фримен бырайыагынан Майкл Басс-кыра диэн киһи үбүнэн тутуллубут дьиэ. 
Диэрбигэ бастакы куруук үлэлиир бибилитиэкэ 1811 сыллаахха Квин-стриткэ аһыллыбыта; 1832 сыллаахха бу тэрилтэни харчы төлөөн туран 84 киһи туһанар эбит. 1863 сыллаахха Александр Кроолл диэн ботаник бибилитиэкэринэн анаммыт, нөҥүө сылыгар бибилитиэкэ түмэли кытта холбоспут.
Диэрби түмэлэ уонна уус-уран галереята. Диэрби түмэлэ уонна уус-уран галереята () — 1879 сыллаахха бибилитиэкэни кытта олохтоммут Диэрби куорат түмэлэ. Куорат Кафедра кыбартаала диэн ааттанар оройуонугар кыһыл киппииччэттэн Ричард Нилл Фримен бырайыагынан Майкл Басс-кыра диэн киһи үбүнэн тутуллубут дьиэ. 
1863 сыллаахха Александр Кроолл диэн ботаник бибилитиэкэринэн анаммыт, нөҥүө сылыгар бибилитиэкэ түмэли кытта холбоспут. 
Түмэлгэ Джозеф Райт элбэх хартыыналара бааллар (300-тэн тахса эскиистэрэ, 34 арыы-кыраасканан суруллубут хартыыната уонна дөкүмүөннэрэ харалла сыталлар). Маны таһынан түмэлгэ археологияҕа, айылҕа көстүүлэригэр, геологияҕа, байыаннай дьыалаҕа сыһыаннаах экспонааттар бааллар. Диэрби куораттан уонна таһынааҕы сирдэртэн хомуллубут фарфор оҥоһуктар көрдөрүүгэ тураллар.
Колорадо (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Колорадо (өрүс). Колораадо (, ) — АХШ соҕуруулуу-арҕаа, Миэксикэ хотугулуу-арҕаа өттүлэригэр устар өрүс. Уһуна — 2330 км кэриҥэ, Скалистай хайалар арҕаа эниэлэригэр саҕаланар. Калифорния хомотугар түһэр гынан баран тыа хаһаайыстыбатыгар туттуу түмүгэр муораҕа дылы билигин тиийбэт. 
Колорадо тардыытын иэнэ — 629 100 км². 
1907 сыллаахха өрүскэ бастакы быһыт тутуллубута, Пауэлл водохранилищета үөскээбитэ. 1933 сыллаахха Гувер быһыта тутуллубута, Мид водохранилище үөскээбитэ.
Хочо улууһа. Хочо улууһа - XX үйэ саҥатыгар Бүлүү уокуругар баар буола сылдьыбыт улуус. 1912 с. Сунтаартан арахсан Тойбохой кииннээх тэриллибит. Аныгы Сунтаар арҕаа нэһилиэктэрэ киирэллэр этэ
Бүлүү уокуруга. Бүлүү уокуруга — XIX үйэ иккис аҥаарыттан XX үйэ саҥатыгар дылы Саха уобалаһыгар баар буола сылдьыбыт биэс уокуруктартан биирдэстэрэ.
Бүлүү уокуругар 1858 с. 51950 саха, ону тэҥэ 9 тоҥус ууһа олорбут. Барыта 55658 киһи 941 сиргэ (урочище), 10243 балаҕаҥҥа олорбуттара. 1897 с. биэрэпис түмүгүнэн уокурукка 67142 киһи олорор эбит, онтон үөрэхтээҕэ 0,8% ылар. 1912 с. — 72623, 1917 с. М. П. Соколов биэрэпиһинэн 79,9 тыһ. буолбут.
Түөрт улууска арахсара: Сунтаар (35,15%), Марха (27,54%), Үөһээ Бүлүү (20,79%) уонна Орто Бүлүү (16,52%). 1912 с. Сунтаар улуууттан арахсан Хочо улууһа тэриллибитэ. 
Уокурук Дьокуускай уокуругун кэнниттэн киһитин ахсаанынан, баайынан-дуолунан иккис миэстэҕэ турбута. 
Уокуругу 1912 с. туругунан ыспараанньык Попов Николай Иннокентьевич, көмөлөһөөччүтүнүүн Кугаевскай Евгений Андреевичтыын дьаһайан олорбуттара. Үс учаастакка арахсара: бастакы учаастак земскэй сэтээтэлэ Горчаков Александр Николаевич, иккис учаастак — Барабаш Павел Федорович, үһүс учаастак — Николаев Михаил Александрович, сэкирэтээр эбээһинэһин толорооччу Кочергин Михаил Александрович.
Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ. Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ
Саха норуодунай суруйааччыта. Саха норуодунай суруйааччыта (поэта) - Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын сайыннарыыга суруйааччылар сүҥкэн кылааттарын судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа. 
Саха сирин норуодунай суруйааччылара уонна бэйиэттэрэ.
1. 29.11.1964 Кулачиков Серафим Романович-Эллэй;
2. 08.01.1966 Мординов Николай Егорович-Амма Аччыгыйа;
3. 14.09.1966 Сивцев Дмитрий Кононович-Суорун Омоллоон;
4. 09.05.1967 Новиков Владимир Михайлович-Күннүк Уурастыырап;
5. 20.03.1977 Данилов Семен Петрович;
6. 20.04.1982 Данилов Софрон Петрович;
7. 19.10.1988 Золотарев Николай Гаврилович-Николай Якутскай;
8. 11.08.1989 Попов Леонид Андреевич;
9. 17.01.1990 Гоголев Иван Михайлович-Кындыл;
10. 18.11.1991 Соловьев Василий Сергеевич-Болот Боотур; 
11. 18.11.1991 Тобуроков Петр Николаевич; 
12. 14.10.1993 Яковлев Василий Семенович-Далан;
13. 23.04.1994 Тарасов Савва Иванович;
14. 06.08.1997 Ефимов Моисей Дмитриевич;
15. 14.08.1998 Лугинов Николай Алексеевич;
16. 31.05.2001 Ермолаев Рафаэль Дмитриевич-Баҕатаайыскай;
17. 10.10.2002 Харлампьева Наталья Ивановна;
18. 10.10.2002 Руфов Семен Титович;
19. 25.02.2005 Кривошапкин Андрей Васильевич;
20. 05.06.2006 Неймохов Егор Петрович;
21. 23.04.2008 Тимофеев Михаил Елисеевич;
22. 06.05.2013 Сивцев Василий Тарасович;
23. 17.06.2014 Попов Семен Андреевич-Тумат;
24. 17.06.2014 Мигалкин Иван Васильевич;
25. 29.11.2018 Васильев Василий Егорович-Харысхал;
26. 18.12.2019 Харитонов Павел Николаевич-Ойуку.
Баарыс (хаарты). Баарыс () — хаарты оонньуутун аата. Алталыы хаартынан сүүс биир хараҕы сабыахтарыгар диэри оонньууллар.
Баҕа хаата. Баҕа хаата (, ) — уу түгэҕэр быһаҕаһыгар диэри былыыгынан көмүллэн сытар мүлтүгүр быһыылаах күөхтүҥү өҥнөөх моллюска.
Эдэр коммунист (хаһыат). «Эдэр коммунист» — Саха АССР ыччакка аналлаах хаһыата. 
1958 сыллаахха "Молодой коммунист" хаһыаты икки тус туспа хаһыакка араарыы түмүгэр тэриллибитэ. Бастакы эрэдээктэринэн Иван Спиридонов анаммыта. Сотору буолан баран кинини баартыйа үлэтигэр ылбыттара, онон иккис эрээктэринэн Степан Охлопков буолбута, кини эмиэ биир сыл буолан баран Уус-Алдаҥҥа колхуос бэрэстээтэлинэн талыллан барбыта. Үһүс эрэдээктэр Дмитрий Пухов буолбута (1960 сыл кулун тутар 13 күнүгэр). Кини эмиэ сотору 1961 балаҕан ыйыгар Үөһээ Дьааҥы оройуонугар баартыйа үлэтигэр ыыппыттара.
Чолбон (бөлөх). Чолбон — Арассыыйаҕа билиниллибит, аан дойдуга биллибит саха рок бөлөҕө.
Аан бастаан 1981—84 cc. Тумус Мэхээлэ Кэнтиккэ сэбиэттии сылдьан «Кэнтик» диэн бөлөҕү тэрийэр. Анатолий Иннокентьев — Сымпа бас-гитара, Киэсэ Халанников, Юрий Алексеев — ударнай. Онно Намтан Ылдьыын Сааска, Үөһээ Бүлүүттэн Бахлай Дьууруй, Грузин Сааска кэлэн оонньууллар. Оччотооҕуга эдэр ыччат кутун туппут ырыалар:
«Дьоллоох этим диэҥ, баҕар», «Оҕо санам оонньуута», «Кэлин кэрдиис кэмнэргэ», «Элбэҕи олохтон ирдээмэ», «Таҥара бэйэтэ билэр», «Хаһан эрэ», «Соргулаах түгэн», «Санаатым бүгүн», «Тот үйэ дорҕооно», «Хаммат баҕа», «Дьон тыла иҥниэ, баҕар диэн.», «Дьоро киэһэ», «Ындыар дьыала», «Илиигин уунаар» Кэнтиккэ суруллубуттара. Тыллара барытын кэриэтэ Тумус киэннэрэ. Тумус 1979 c. хоһоон суруйан саҕалаабыт эбит.
1984-86 cc. тохтобул. 1986 c. Намҥа мусталлар. Үс бырааттыы Намолий, Саша, Гриша Ылдьыыннар киирэллэр, куолас хотон, бөлөххө Нам колхуоһун аатынан «Чолбон» диэн иҥэрэллэр.
1986-87 cc. 20 ырыаттан турар «Ый анныгар санаа» диэн альбому суруйаллар, күүскэ гастроллууллар.
1988 c. Тойук майгытыгар «Көстүүлэр», «Уһук хоту дойдуга», «Тыгын кырдьаҕас саҕаттан» диэн тойук-ырыалары оҥороллор.
1989 c. Тумус атын бөлөхтөргө рок хамсааһыны тэрийэ, муусукаҕа сахалыы майгыны тэнитэ барар. «Айталларга» тиийэн ити дьыл «Санаалар», «Тайҕа уоттара» диэн альбомнары таһаарар.
1990 c. «Чорооннорго» «Сыттыкка сытар санаа», «Дьэ буолан эрдэҕэ», «Мин эйиэхэ тийиэҕим», «Хаһан баҕарар, кэлин даҕаны» диэн композициялары оҥорор.
1992 c. «Сэргэлэргэ» тиийэн эмиэ биир композицияны оҥорор.
1992 c. «Голос Азии» фестивалга Чороон, Чолбон, Айтал, Сэргэ, Тумус кытталлар. Чороон финалга киирэр.
1993 c. Финляндия. «Чороон» уонна «Айтал» Тумус «Алаас ырыалара» муз. спектаклынан, «Маҥан ат» (Айталы)- Тумус композициятын оонньууллар. Тыйаатыртан Симон Федотов, Афанасий Федоров, Степанида Борисова кытталлар.
1994 с. «Айталы», «Чолбон» Тумус, С. Борисова, И.Дакаяров Франция-Италия аан дойдутааҕы аатырбыт театральнай фестивалга кытталлар. Айталы «Сарыал тыына» этничэскэй композицияны оонньуур.
«Чолбоннор» бу иннинэ Санкт-Петербурга, Москваҕа аатыра оонньууллар. Бары билинэллэр, аат-суол, киэп-хаап бөҕө буолар.
1995 c. «Чолбон» Гонконг-Финляндия дойдуларынан гастроллуур.
1996-97 сыллартан «Чолбон» мөлтөөн-ахсаан барар. Фонограмма үйэтэ кэлэр. Хата бу кэмҥэ Тумус, Г.Сергучев тэрийбит «Дапсытын» сахалыы тыыннаан таһаарар. «Таах саҥа», «Сарыал тына» диэн классика буолар альбомнары суруйаллар.
Готовцев Иван Павлович. Готовцев Иван Павлович (1915-1982) — РСФСР уонна САССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, кыраайы үөрэтээччи.
1915 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Байаҕантай улууһун I Байаҕантай нэһилиэгэр (билигин Уус-Алдан улууһун сирэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы учуутал институутун 1949 с. бүтэрбит. Үйэтин тухары учууталлаабыт, саабыстаабыт, оскуола дириэктэрдээбит. 1949 с. - Танда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үлэлээбит, манна Г. И. Петровскай аатынан устуоруйа-өрөбөлүүссүйэ түмэлин тэрийбит. 
Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта.
1982 сыллаахха өлбүт.
Скрябин Михаил Архипович. Скрябин Михаил Архипович (28.12.1946—06.05.2011) — театр уонна киинэ артыыһа. 
Олоҕун олуктара.
1946 сыллаахха Хаҥалас оройуонун Иккис Дьөппөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1974 сыллаахха Маалай Тыйаатыр М. С. Щепкин аатынан училищетын Үһүс саха устуудьуйатын бүтэрбитэ (М. Гладков куууруһа). Ньурба тыйаатырыгар 18 сыл үлэлээбитэ, онно 40 тахса оруолу оонньообута. 1992 сыллаахтар — Саха тыйаатырын артыыһа (20 оруол). 
Саха Сирин кинематографистарын сойууһун чилиэнэ. Балабанов «Кочегар» киинэтигэр сүрүн оруолун иһин Арассыыйа киноведтарын уонна кинокритиктарын гильдиятын «Үрүҥ слон» бириэмийэтигэр номинацияламмыта.
2011 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
М.Видео. М.Видео — Арассыыйа биир улахан ритейл тэрилтэтэ. Салалтата — Москва.
M.video (, MICEX: MVID) Россияҕа электрониканы атыылыыр хампаанньалартан биир бөдөҥ буолар. Акциялара РТСка уонна ММВБга атыыланаллар.
1993 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта. Билигин 71 куораттарга 177 маҕаһыннаах. 2 интернет маҕаһыннаах. Маҕаһыннарын уопсай иэнэ 467 000 кв. метра.
Билигин маҕаһыыҥҥа 20 000 табаар арааһын атыылаһахха сөп.
Мосин бинтиэпкэтэ. 7,62 мм бинтиэпкэ, 1891 сыл образеһа (Үс линиялаах), (нууччалы "винтовка Мосина", "трёхлинейка") - Арассыыйа Импиэрийэтигэр уонна кэнники Сэбиэскэй Сойууска сэбилэниигэ турбут магазиннаах бинтиэпкэ. 
История.
XIX үйэ бүтүүтүгэр бары Европа дойдулара, саҥа кыра калибрдаах (8 миллиметратан аччаҕай), хас да ботуруонунан иитиллэр саалары аармыйаларын сэбилээһиҥҥэ ылбыттара. Арассыыйа онтон хаалсымаары эмиэ саҥа бинтиэпкэҕэ наадыйбыта, урукку хара буораҕынан ытар, 4,2 линиялаах (10,65 мм) калибрдаах Бердан бинтиэпкэтэ морально эргэрбитэ.
Тэриллибит куонкуруска нуучча сэрии сэбин конструктора Сергей Иванович Мосин уонна Бельгия техника айааччыта Леон Наган кыттыбыттара. Кинилэр оҥорбут саалара хайата да хамыыһыйаны астыннарбаҕа, ол иһин кинилэр санааларын холбоон, икки бинтиэпкэттэн саҥа сааны оҥорбуттара. 
Ол бинтиэпкэни Россия Императора Александр III үс линиялах бинтиэпкэ, 1891 сыллааҕы образец диэн аатынан 1891 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр бигэргэппитэ.