mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Индустрия. Индустрия диэн маллары уонна хааччыйыылары мануфактура ньыматынан оҥоруу, ол эбэтэр массыыналар уонна уустук тэриллэр көмөлөрүнэн. Индустрия оҥоруутунан анал тэрилтэлэр (фабрикалар, шахталар, электростанциялар) дьарыктаналлар.
Түөрт тутаах индустрия экономика сектора баар: 
Экономика өссө аһаҕас уонна чааһынай сектордарга арахсар.
Индустрия өрөбөлүүссүйэтиттэн сылтаан Эуропа уонна Хоту Америка дойдуларыгар индустрия оҥоруу уонна үлэ тутаах сектордара буолбута. Индустрия өрөбөлүүссүйэтин кэминээҕи технология баhаам сайдыыта (холобур, ыстаал уонна чох оҥоруута) урукку экономика тутулларын (меркантилизм уонна феодализм) суох гыммыта. Билигин да технология салгыы сайдыыта индустрия саҥа типтарын уонна салааларын үөскэтэ турар. Индустриялаах дойдулар капиталист экономика политикатын ылыммыттара. Тимир суол уонна паардаах ааллар аан дойду баhаардарын ситимнээбиттэрэ, чааhынай компаниялар сөҕүмэрдик байбыттара.
Элбэх сайдыылаах дойдулар (холобур, Холбоhуктаах Хоруоллук, АХШ уонна Канаада) уонна элбэх сайдар дойдулар (Кытай, Индия) индустрияттан улаханнык тутулуктаахтар.
Бырамыысыланнас куттала суох буолуутун, бырамыысыланнас куттала суох буолуутун кутталлаах производственнай объектарга саахалланар туруктаах буолуулартан уонна уопсастыбаттан көмүскэллээх буолууларын туруга.
Промышленноска куттал суох буолуута үлэ харыстабылын биир сорҕото буолбатах. Ону ааһан эрэр диэххэ сөп. Промышленнай куттал суох буолуутун сүрүн сыала- соруга - кутталлаах производственнай объектарга саахал содулларын туоратыы/эбэтэр минимумизация. Саахал-кутталлаах производственнай объегы тутууга туттуллар техническэй тэрили (эбэтэр) алдьатыы, хонтуруола суох бытарыйыы уонна (эбэтэр) кутталлаах веществолары талыы. Үлэ харыстабылын сүрүн сыала-үлэһиттэр олохторун- дьаһахтарын уонна доруобуйаларын харыстааһын. Т. е. үлэһиттэр олохторун- дьаһахтарын, доруобуйаларын буортулаабат саахалланыылара, төттөрүтүн, үлэһиттэр олохторун- дьаһахтарын, доруобуйаларын буортулааһына суох төрүөт буолуон сөп.
Промышленнай куттал суох буолуутун көрүҥнэригэр сыһыаннаахтар:
Түһээн. Түһээн диэн төлөөччү (кырдьык киhи эбэтэр юридическай сирэй) илгэ биэрэр төлөөһүнэ. Атыннык эттэххэ, ил төлөөччүттэн ылар төлөөһүнэ. Түһээни ил араас таhымнаах органнара хомуйуохтарын сөп. Түһээн төлөөһүнэ анал быраабынан көрүллэр.
Нолуок учуота — нолуок базатын барыһынан эбэтэр нолуок базатын быһаарарга нолуок базатын ууруу системата сокуонунан көрүллүбүт бастакы докумуоннар дааннайдарыгар олоҕуран түһэриллибит. Үксүгэр бухгалтерскай учуот быраабылатыттан уратылаах.
Идентификационнай нүөмэр (СК. ИНН) — Российскай Федерацияҕа нолуоктуур цифровой кодтары бэрээдэктиир. Юридическай да, Россия федеральнай налоговай сулууспатын да быһыытынан нолуок суруйуулара ыйыллаллар. Тэрилтэлэргэ 1994 сылтан, чааһынай предпринимателлэргэ — 1997 сылтан, атыттарга физическэй сирэйдэргэ — 1999 сылтан (Российскай Федерация нолуок кодексын бастакы чааһын дьайыытыттан) бэриллэр.
Нолуок хомуурунньуктан (пошлинаттан) уратылаах, кинилэр иэстэрин чопчу дьайыыларынан оҥорор усулуобуйалара буолар.
Нолуогу ылыы сокуонунан (нолуоктуур быраап см.) дьаһайар. Олохтоммут нолуоктары, ону сэргэ принциптэрин, формаларын уонна ньымаларын олохтооһун, уларытыы, ууратыы, болҕомто ууруу уонна хонтуруоллааһын государство нолуок тиһигин үөскэтэллэр.
Нолуок көрүҥнэрэ.
Көнө уонна токур.
Нолуоктары судургутук араастаһаллар, ол эбэтэр оҥорон таһаарыы уонна от охсуу факторыттан, ол эбэтэр табаар уонна өҥө нолуоктарыттан, туттар табаардартан уонна өҥөлөрүттэн киирэр нолуоктартан киирэр нолуоктары. Быһаччы нолуоктарынан физическэй сирэйдэр дохуоттарыгар нолуок, барыһы уонна оннук нолуогу ааттыахха сөп. Косвеннай нолуоктарга эбиллибит сыананы, акцизтары уо. д. А.
Аккорднай уонна подоходнай.
Ону сэргэ аккорднай уонна подоходнай нолуоктары эмиэ араарар ылылынна. Бастакы судаарыстыба экономическай агент дохуотун таһымыттан тутулуга суох олохтуур.
Тиһэх анныгар туох эрэ тустаах бырыһыан (Р) оҥорор нолуоктарын төлүүллэр. Ол тутулуга эбэтэр нолуок ставката (т), ол эбэтэр биир харчынан дохуот улаатарыгар төһө улаатарын быһаарар, эбэтэр нолуок орто ставката (q): ылыллар нолуок кээмэйин кээмэйэ кыра дохуоттаах буолуу судургу.
Прогрессивнай, прогрессивнай уонна пропорциональнай.
Подоходнай нолуоктары бэйэлэрэ үс тииптээх араастаһаллар:
Түһээн соруктара.
Түһээн хомуйуута түөрт сүрүн соруктаах: барыс, саҥалыы үллэрии, салайыы уонна хонтуруоллааhын.
Нолуок сүрүн функциялара.
Нолуок түөрт сүрүн функциятын тэҥҥэ толороллор: фискальнай, үллэрэр, хонтуруоллуур уонна хонтуруоллуур.
Түһээн классификацията.
Объегынан.
Түһээн төлөөһүнүн объектара:
КПРФ. КПРФ (Коммунистическая партия Российской Федерации) — коммунистическай политическэй баартыйата Арассыыйа сталинскай тендердэрдээх марксистскай-ленинскэй философияны тутуһар, ССКП преемнига.
Игирэлэр (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282300&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T06:45:32Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402331&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Игирэлэр () — Зодиак сулустарын бөлөҕө, Күн бу бөлөххө бэс ыйын 20 күнүгэр киирэр. 
Арассыыйа территориятыттан ахсынньыга - тохсунньуга толору көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Аан маҥнай Игирэлэр диэн Кастор уонна Поллукс сулустары ааттыыллара. Гириэктэр Диоскура игирэлэрэ Кастор уонна Полидевк дииллэр этэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Астрономия устуоруйатыгар 1781 сыллаахха "Уильям Гершель" бу бөлөххө "Пропус" (Игирэлэр h-та) сулус таһыгар Уран планетаны арыйбыта, онтон 1930 сыллаахха "Клайд Томбо" "Васат" (Игирэлэр δ-та) сулус аттыгар открыл Плутон кыракый планетаны арыйбыта.
Бөрө (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282301&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-08T01:46:54Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401391&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Бөрө (лат. "Lupus") — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, Кентавр уонна Скорпион бөлөхтөр ыккардыларынан баар. 
Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт. Ордук чаҕылхай сулус 2,3m улаханнаах.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Кыыл" диэн ааттаах. Ликаоны кытта ассоциацияланар. Кинини Зевс бөрөҕө кубулуппут.
Хахай (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;285620&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T13:04:46Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402789&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хахай () — зодиак сулустарын бөлөхтөрө, Араак уонна Кыыс бөлөхтөр икки ардыларынан баар. Чаҕылхай сулустара сытар хахайы санаталлар.
«Серп» астеризм.
Серп алта сулустаах: — α (Регул), η, γ (Альгиеба), ζ, μ уонна ε (Альгенуби). Халыыба серп эбэтэр ыйытыы бэлиэтигэр маарыҥныыр.
Кэтээн көрүү.
Күн бу бөлөххө атырдьах ыйын 10 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан олунньуга ордукк көстөр. 
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Шумердар 5000 тыһ. сыл нөҥүө билэллэрэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Номох Геракл өлөрбүт Немея хахайын саныыр.
ЛГБТ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-12-14T10:38:37Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;83.149.52.46&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: LGBT&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;84184&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хотой (сулустар бөлөхтөрө). Хотой
Улахан Ыт (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282304&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T12:26:27Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402752&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Улахан Ыт () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Ордук чаҕылхай сулуһа — Сириус, улахана −1,46. 
Арассыыйа территориятыттан ахсынньыга ордук уонна толору көстөр. Сороҕо Халлаан Сиигэр сытар.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Сулустар кэккэлэһиилэрэ ыт халыыбыгар маарыҥныыллар. Гириэк номохторунан Орион эбэтэр Икарий ыт прототиптара буолаллар. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Ыт" диэн ааттаах киирбитэ.
Сириус.
Халаан ордук улахан сулуһа (Улахан Ыт α-та), улахана −1,46. Аата гириэктии seirios, «чаҕылхайдык умайар» диэн. Биһигиттэн 8,57 сырдык сыла ыраах св. Былыргы Египетка «Нил Сулуһа» диэн ааттыыллыра. Бу сулус маҥнайгы сарсыардааҥҥы тахсыыта Нил өрүскэ халаан уута кэлэрин туоһулуур. 
Ону таһынан былыргыттан бу сулуһу «Күн Ыта» диэн ааттыыллара, былыргы ромнар — "Ыт Оҕото" (Canicula, мантан сайыҥҥы сынньалаҥ кэмэ — каникул).
Киһи.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-12-15T10:44:25Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Timir2&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: Киhи&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;84371&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дракон (сулустар бөлөхтөрө). Дракон (), Хотугу полюс таһынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 1083 квадрат кыраадыс иэннээх, 210 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 80 6m улахантан үрдүк. 
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Геракл кыайбыт дракона.
Кэтээн көрүү.
Арассыыйа территориятыттан толору көстөр. Бу бөлөх Аччыгый Араҥас бөлөҕү тулалыыр.
Биир Муостаах (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;285626&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T02:08:55Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402123&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Биир Муостаах (, μονόκερως диэн гириэк тылыттан), экватор сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 481,6 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 146 харахха көстөр сулустардаах. 
Халлаан Сиигэр баар. Арассыыйа территориятыттан олунньуга ордук уонна толору көстөр.
Устуоруйа.
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1612 сыллаахха киллэрбитэ. Маҥнайгы аата "Unicornu", билиҥҥи аатын Ян Гевелий киллэрбитэ.
Таһааччы (сулустар бөлөхтөрө). Таһааччы (лат. "Auriga") — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. 
Ордук улахан сулуһа Капелла, 0,1 улаханнаах. Арассыыйа территориятыттан тохсунньуга ордук көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Аата үөскээбитин туһунан туох да биллибэт.
Маныыһыт (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282308&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T17:13:37Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;400930&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Маныыһыт ( гириэктии Βοώτης «оҕуһунан сир хорутааччы» диэн тылтан Boo) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. 
Арассыыйа территориятыттан толору көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Былыргы Грецияҕа Арктофилакс («Эһэни манааччы») диэн ааттаах этэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогра киирбитэ.
Кассиопея (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282309&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T07:14:13Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402365&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Кассиопея (лат. "Cassiopeia") — Хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 598,4 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 150 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 90 сулус 6m улахантан үрдүк. Улахан аҥаара Халлаан Сиигэр сытар.
W-астеризм.
Бөлөх быһыыта - харахха быраҕыллар — W-астеризм. ε (Сегин), δ (Рукбах), γ (Нави), α (Шедар) уонна β (Каф) сулустар киирэллэр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. гириэк номохторугар баар Кассиопея диэн эфиопия ыраахтааҕыта Кефей ойоҕо уонна Андромеда ийэтэ. Киһиргэс буолан Кассиопея олох маска баайыллан баран Хотугу Полюс тула эргийэргэ накаастаммыт.
Арабтар Кассиопея сорох сулустарын Үргэл илиилэрэ диэн ааттыыллара.
Персей (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;285631&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T10:13:00Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402593&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Персей (лат. "Perseus") — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. 
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Зевс уола Персей Горгона Медузаны өлөрөр.
Хатан Тэмиэрийэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;90273&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-10-05T19:34:43Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;387549&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хатан Тэмиэрийэ (Аан Уххан) — Орто дойдуга иккис улахан иччи. Бу сахалар улаханнык уцэр — суктэр, кордоhор иччилэрэ. Аан дойду айыллыаҕыттан үөскээбит иччи. Өһүргэс, көмүскэс, үтүө санаалаах. Кири—дьайы, быртаҕы сөбүлээбэт, уокка силлиири абааhы көрөр. Буруйдааҕы кыыhырдаҕына улаханнык накаастыыр.
Хатан Тэмиэрийэ сүрдээх үөрүнньэҥ, кэпсэтинньэҥ. Киhиэхэ тугу барытын үөрэтэр, кэпсиир, көмөлөһөр, алдьархайтан быыhыыр. Саҥа төрөөбүт киhи—сүөhү, от—мас кырдьар аналлаах. Ол иhин биhиги бу Орто дойдуга дьоллоох олохтоноору иччилэртэн көмө кэтэhэбит, эрэйэбит.
Көрдөhүү оҥорорго аан бастакынан Хатан Тэмиэрийэни аhатыллар. Ол кэнниттэн атын иччилэри аhатыллар. Ойуун кыырарыгар ити эмиэ туттуллар.
Моhол Тойон, Буомча хотун. Моhол Тойон, Буомча Хотун — аартык иччилэрэ. Айанньыт дьон соптоох бэлиэ сирдэргэ бэлэх — туhах биэрэллэр. Айацца барарга иччилэр ааттарын ааттаан уот ноцуо айах туталлар.
Күөх Боллох Тойон. Күөх Боллох Тойон — уу иччитэ.
Кини уу ыраас буоларын, балык үөскүүрүн дьаhайар. Саха дьоно балыктыылларыгар Күөх Боллох Тойонтон көрдөhөллөр. Кини санаата көнньүөрдэҕинэ көмүс хатырыктааҕынан дьонун күндүлүүр. Кини сөбүлээбэтэ ууну киртитии, бултаммыт балыгы уокка быраҕыы, күөллэри көhөрүү.
Күөх Боллох Тойон өлбүттээхтэр 7 хонук иhигэр балыктыылларын, кыhын ууну туоруулларын сөбүлээбэт — балык өлүөн, уу сытыйыан сөп.
Кыыс (сулустар бөлөхтөрө). Кыыс () — зодиак сулустарын бөлөҕө, Хахай уонна Ыйааһын. Бу бөлөххө сааскы Күн тэҥнэһиитэ баар. 
Кэтээн көрүү.
Күн бу бөлөххө балаҕан ыйын 16 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан саас ордук уонна толору көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Гириэктэр номохторунан бу Деметра, Кронос уонна Рея кыыһа — байылыат уонна сир оҥоруу таҥарата, Персефона ийэтэ.
Үөнү Сүгээччи (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282312&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T20:52:19Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401300&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Үөнү Сүгээччи () — улахан буолан баран өлбөөркөй сулустар бөлөхтөрө.
Кэтээн көрүү.
Үөнү Сүгээччи зодиак бөлөхтөрүгэр киирбэт да буоллар Күн манна 21 күн баар сэтинньи 27 ахсынньы 17 диэри. Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар ордук уонна толору көстөр.
Астрономнар саҥа тоҕус сулус тула планеталар системалар үөскүүллэрин чинчийбиттэр..
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Асклепий эмпчит таҥараны кытта сибээстээх.
Кит (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282313&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-08T03:22:30Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401401&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Кит (, Cet) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, Халлаан "уулаах" регионугар баар, Күрүлгэн, Эридан уонна Балыктар бөлөхтөр аттыларыгар. 
Арассыыйа территориятыттан алтынньыга ордук уонна толору көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Очуоска баайыллыбыт Андромеданы сиэтэ Посейдон ыыппыт кит абааһы. Бу абааһыны Персей өлөрбүт.
Соҕуруу Гидра(сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-12-18T02:40:26Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Соҕуруу Гидра(сулустар бөлөхтөрө) аата манныкка уларытылынна: Соҕуруу Гидра (сулустар бөлөхтөрө)&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;84703&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Эридан (сулустар бөлөхтөрө). Эридан (, Eri) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Экватортан −58° диэри уһун-синньигэс. Халлааҥҥа 1137,9 квадрат кыраадыс иэннээх градуса уонна 187 харахха көстөр сулустардаах.
Кэтээн көрүү.
Арасссыыйа территориятыттан +32° кэтирээһинтэн соҕуруу сэтинньигэ сорҕото көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Баларгылар өрүскэ маарыҥнатар этилэр. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Эридан — гириэктэр номохторунан бу Нил өрүс. Сүрүн сулуһун аата Ахернар, араабтыы «өрүс төрдө».
Пегас (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282315&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T18:12:46Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401006&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
"Бу тиэрмин атын эмиэ суолталардаах, көр. Пегаас (суолталара)"
Пегас (), хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 1120,8 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 166 харахха көстөр сулустардаах.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Ат" диэн ааттаах киирбитэ. Гириэктэр номохторунан Пегаас — кынаттаах ат, Горгона Медуза хааныттан төрөөбүт.
Скорпион (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;398683&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T11:30:10Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402684&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Скорпион () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигэр баар
Күн манна сэтинньи 22 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан ыам ыйыгар толору көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Орион Артемиданы кытары кыыһырсыбыт, Артемида скорпиону ыыппыт өлөрө.
Хара үөдэн.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;379564&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-04-09T22:11:25Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;379565&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хара үөдэн () – куйаар-кэм систиэмэҕэ астрофизика эбийиэгэ, манна олус улахан тардыы күүһэ үөскүүр, кини иһиттэн туох да, ол иһигэр сырдык кыайан тахсыбат. 
Хара үөдэннэри көрдөөһүн астрофизика сүрүн проблемата. Икки хостоох объектар компонена буолуон сөп.
Сулустан гаастар бу эбийиэккэ көстүбэккэ сүтэллэр. Ордук улахан массалаах хара үөдэннэр баар буолуохтарын сөп.
Black hole (ааҥыллыы hole — дьөлөҕөс) тиэрмини Джон Арчибальд Уилер 1967 сыллаахха бэйэтин "Биһиги куйаарбыт: биллэр уонна биллибэт түгэннэрэ (Our Universe: the Known and Unknown)" диэн лиэксийэтигэр киллэрбитэ.
Егор Гайдар. Егор Тимурович Гайдар (Кулун тутар 19 1956, Москва, Сэбиэт Холбоhуга – Ахсынньы 16 2009, Москва уобалаhа, Арассыыйа) диэн Арассыыйа экономиhа уонна политига. 1990-с сс. саҕаланыыларыгар ыытыллыбыт экономика реформаларын тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ буоларынан биллэр.
Адольф Хитлер. Адольф Хитлер () (Муус устар 20 1889, Браунау ам Инн, Аустрия-Мадьаар – Муус устар 30 1945, Берлин, Германия) диэн Германия политига, Нацист партиятын басхана.
1933-1945 сс. Германия тоталитар басхана уонна канцлера. Аустрияттан төрүттээх.
Хитлер Бастакы аан дойду сэриитин кыттыылааҕа (бастаан саллаат, онтон ефрейтор). 1919 с. Нацист партиятыгар кыттыспыта, 1921 с. партия басхана буолбута. 1923 с. Баварияҕа буолбут сатамматах пиибэ путчун тэрийбитэ, ол иhин хаайыыга угуллубута. 1933 c. Германия канцлера буолар. Сотору кэминэн Ваймар Республикатын оннугар Үһүс Райх тэриллэр.
Хитлер бүтүн Эуропаны Нацист Германиятыгар бас билиннэрэр санааланар. Ол иhин тас политикаҕа кини аар дьоҥҥо аналлаах "олох куйаарын" (Lebensraum) баhылыыр суолга турунар. Ол соругун ситиhэргэ дойду бары күүстэрин уонна кыахтарын кэлэр улахан сэриигэ анаан мунньар. 1939 с. нацист армията Польшаҕа саба түһэр, Холбоhуктаах Хоруоллук уонна Франция Германияҕа сэриини биллэрэллэр, ол курдук Иккис аан дойду сэриитэ саҕаланар.
Кэлэр үс сыл устата, Германия уонна кини кыттыгастара Эуропа, Хоту Африка, Илин, Соҕуруулуу-илин Азия уонна Чуумпу океан улахан өттүлэрин баhылыыллар. 1941 с. Германия Сэбиэт Холбоhугар саба түһэр. Сэрии бүтүн түмүгүнэн Германия уонна кини кыттыгастара хоттороллор. Нацистар сэрии тухары кимэн киирбит дойдуларын олохтоохторун утары элбэх буруйдары оҥорбуттара, 17 млн кэриҥэ киhини өлөрбүттэрэ, олортон 6 млн дьэбэриэйдэр (Холокост).
1945 c. муус устар 30, Берлины ылыы кыргыhыытын кэмигэр, Хитлер ойоҕунуун Ева Брауннуун (кинилэр икки хонук иннинэ холбоспуттара) бэйэҕэ тиийинэн өлбүттэрэ
Киль (сулустар бөлөхтөрө). Киль (сахалыы "Аал сиһэ" диэххэ сөп, , Car) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 494,2 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 206 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата.
Арго Аал диэн былыргы бөлөх сорҕото. Никола Луи де Лакайль 1752 сыллаахха киллэрбитэ.
Лебедев Василий Дмитриевич. Лебедев Василий Дмитриевич (20.12.1934—21.02.1982) — эбээн поэта, эбээн тылын чинчийбит биллиилээх учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Айар үлэтэ.
Айар үлэтин 50-с сыллардар бүтүүтүгэр саҕалыыр. Кини бастакы айымньылара «На Севере Дальнем» диэн Магадаан куоракка тахса сылдьыбыт альманахха бэчээттэммиттэр.
«Хотугу сулус», «Полярная звезда», «Дальний Восток» уонна эбээн тылынан «Песни и стихи эвенов» диэн хомуурунньукка эмиэ тахсыбыт.
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнэ учуонай Лебедева Жанна Карувна.
Попова Марина Константиновна. Попова Марина Константиновна (Эдьиий Марыына) (24.03.1926—16.07.2014) — ырыаһыт, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Айар үлэтэ.
Ырыалара.
Марыына Попова 1961 сылтан Саха Сиригэр уонна таһыгар 500-н тахса концерт биэрбит, репертуара 100-н тахса ырыалаах. 
Кини Г. Григорян, Г. Комраков, П. Иванова уонна да атын ааптардар ырыаларын бастакы толорооччу.