mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл. «Сталинград көмүскэлии иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. . 
759560 киһи наҕараадаламмыт.
«Кавказ көмүскэлин иһин» мэтээл. «Кавказ көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. олохтоммут.
Барыта холбоон 870 тыһ. киһи наҕараадаламмыт.
«Сэбиэскэй Заполярье көмүскэлин иһин» мэтээл. «Сэбиэскэй Заполярье көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. олохтоммут.
Быһа холоон 353240 киһи наҕараадаламмыт.
«Киев көмүскэлин иһин» мэтээл. «Киев көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. олохтоммут.
Быһа холоон 107540 киһи наҕараадаламмыт.
«Белграады босхолооһун иһин» мэтээл. «Белграады босхолооһун иһин» мэтээл - бары «Босхолооһун иһин» (за освобождение) мэтээллэр курдук куораты босхолуурга хорсун быһыыларын, сатабыллаах салайыылары уонна бойобуой эпэрээссийэлэри үчүгэйдик ыыппыт байыаннайдарга бэриллэрэ. «Босхолооһун иһин» мэтээллэр бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммуттара. Түөс хаҥас өттүгэр иилиллэллэр.
Мэтээл быһа холоон 70 тыһ. киһиэхэ бэриллибтэ.
«Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл. «Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл — бары «Босхолооһун иһин» (за освобождение) мэтээллэр курдук куораты (бу сырыыга Варшаваны) босхолуурга хорсун быһыыларын, сатабыллаах салайыылары уонна бойобуой эпэрээссийэлэри үчүгэйдик ыыппыт байыаннайдарга бэриллэрэ. «Босхолооһун иһин» мэтээллэр бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммуттара. Түөс хаҥас өттүгэр иилиллэллэр.
Мэтээлинэн 701700 киһи наҕараадаламмыта.
«Прааганы босхолооһун иһин» мэтээл. «Прааганы босхолооһун иһин» мэтээл - бары «Босхолооһун иһин» (за освобождение) мэтээллэр курдук куораты босхолуурга хорсун быһыыларын, сатабыллаах салайыылары уонна бойобуой эпэрээссийэлэри үчүгэйдик ыыппыт байыаннайдарга бэриллэрэ. «Босхолооһун иһин» мэтээллэр бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммуттара. Түөс хаҥас өттүгэр иилиллэллэр.
Мэтээл быһа холоон 395 киһиэхэ бэриллибитэ.
«Берлиини ылыы иһин» мэтээл. «Берлиини ылыы иһин» мэтээл — бары «Ылыы иһин» мэтээллэр курдук куораты (бу сырыыга Берлиини) өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута, түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр.
Быһа холоон 1100 тыһ. киһи бу мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
«Будапеһы ылыы иһин» мэтээл. «Будапеһы ылыы иһин» мэтээл - бары "Ылыы иһин" мэтээллэр курдук куораты (бу сырыыга Будапешт куораты) өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута, түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр. 
Барыта холбоон 362050 киһи бу мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
«Венаны ылыы иһин» мэтээл. «Венаны ылыы иһин» мэтээл - бары "Ылыы иһин" мэтээллэр курдук куораты өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута, түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр. 
277380 кэриҥэ киһи наҕараадаламмыта..
«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл. «Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл - бары "Ылыы иһин" мэтээллэр курдук куораты өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута. Түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр, ССРС атын мэтээллэрэ баар буоллахтарына Будапеһы ылыы иһин мэтээл кэнниттэн ыйанар.
Быһа холоон 760 тыһ. киһи бу мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл. «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммута. Мэтээли быһа холоон 14933000 киһи ылбыт. Бу мэтээлинэн сэриигэ кыттыбыт, сэрии кэмигэр бааһыран, ыалдьан туораабыт, фронтан атын, ыстаап (штаб) да үлэтигэр көһөрүллүбүт, байыаннай уокуруктарга үлэлээбит үгүс байыаннай, флот, Кыһыл аармыйа байыастара, НКВД үлэһиттэрэ наҕараадаламмыттара.
«Японияны кыайыы иһин» мэтээл. «Японияны кыайыы иһин» мэтээл - Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 1945 с. олохтоммута.
Барыта холбоон 1800000 кэриҥэ киһи наҕараадаламмыта. Бу мэтээлинэн империалистыы Японияны кыайар иһин сэриилэспит Кыһыл аармыйа, флот, НКВД байыастара, байыаннайдар уонна наймыласпыт сэрииһиттэр (вольнонаемные) наҕараадаланаллара.
«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл. «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл - Бэс ыйын 6 күнүгэр 1945 с. олохтоммута. Быһа барыллаан 16096750 киһи наҕараадаламмыта. Бу мэтээлинэн сэрии кэмигэр тыа хаһаайыстыбатын, билим, тиэхиньикэ, култуура, ускуустуба, идэлээх сойуустар, баартыйа, уопсастыбаннай тэрилтэ эйгэтигэр үлээбит туруу үлэһит дьон наҕараадаланаллара.
«Аҕа дойду сэриитин бартыһааныгар» мэтээл. «Аҕа дойду сэриитин бартыһааныгар» мэтээл - Олунньу 2 күнүгэр 1943 с. олохтоммута. Бу мэтээлинэн сэрии кэмигэр тулуурдарын, хорсун быһыыларын көрдөрбүт бартыһаан байыастар, бартыһаан хамсааһынын тэрийбит салайааччылар наҕараадаланаллара. 
Икки истиэпэннээх. 1 истиэпэннээх мэтээлинэн 56883 киһи, отгон 2 истиэпэннээх мэтээлинэн 70992 киһи наҕараадаламмыта. Мэтээл 1974 с. диэри 2 истиэпэннээх суос соҕотох мэтээл этэ.
Нахимов мэтээлэ. Нахимов мэтээлэ - Мэтээлинэн сэрии, кыргыһыы кэмигэр олохторун кэрэйбэккэ кыргыспыт, эрдээх санааларын көрдөрбүт, бойобуой сорудах эҥкилэ суох толорулларыгар кылааттарын киллэрсибит флот мотуруостара, саллааттара, старшинаалара, сержааннара, мичманнара наҕараадаланаллара.
Кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. олохтоммута. 14 тыһ. кэриҥэ киһи наҕараадаламмыта.
Ушаков мэтээлэ. Ушаков мэтээлэ - Мэтээлининэн сэрии, кыргыһыы кэмигэр олохторун кэрэйбэккэ кыргыспыт эрдээх санааларын көрөрдөрбүт, бойобуой садаача эҥкилэ суох толорулларыгар кылааттарын киллэрсибит флот мотуруостара, саллааттара, старшинаалара, сержааннара, мичманнара наҕараадаланаллар эбит.
Нахимов мэтээлин курдук кулун тутар күнүгэр 1944 с. олохтоммута.
Интернационал куораттар. Интернационал куораттар ( эбэтэр ) диэн өйдөбүл, ханнык эмит куорат элбэх омуктан турар буоллаҕына. Итинник куоратка уопсай төрүт олохтоох омук ахсаана 60% кыра буоллаҕына киирэр. Дьокуускай куорат - интернационал куораттартан биирдэстэрэ, төрүт олохтоох сахалар куорат 47% эрэ ылаллар, онтон кэлиилэр (харалар, нууччалар) 42% ылаллар. Итинник куораттарга өссө маннык куораттар киирэллэр:
Сахатыйбыт нууччалар. Сахатыйбыт нууччалар, Саха омугун чааһа, кэлии нууччалар уонна атын омуктар саха култууратын уонна тылын өһүн ылбыттарын ааттыыллар. Экспердар этэллэринэн сахатыйбыт нууччалар уонна хара омуктар ахсааннара үрдүү турарын көрдөрөр. Сыл аайы 8% ылар. Итинэн суоттаатахха аны 243 сылынан Саха Сиригэр олорор атын омуктар бары саха буолуохтаахтар.
Бөрнаби. Бөрнаби (Burnaby), Канаадаҕа баар куорат, Бритиш Каламбия сирэ, Ванкувер эргинэ. Нэһилиэнньэтэ 230 тыыһынча. Манна элбэх сахалар олороллор.
Садэ Аду. Садэ Аду () (толору аата — Хелен Фолашаде Аду ()) — Нигерияттан төрүттээх Британия ырыаһыт дьахтара, "Sade" бөлөх солистката.
Садэ тохсунньу 16 күнүгэр 1959 сыллаахха Ибадан диэн куоракка Нигерияҕа төрөөбүт.
Арассыыйаҕа 3-4 ырыата эрэ киэҥник биллэр.
Томмазо Кампанелла. Томмазо Кампанелла (Tommaso Campanella) - италия бөлөһүөгэ, бэйээт, политическэй диэйэтэл; коммунистыы утопия ааптара. 
1568 сыллаахха төрөөбүт.
Капманелла үгүс айымньылара хаайыыга суруллубута, ону кэлин үөрэнээччитэ Адами бэчээккэ таһаарбыта. Бэлиитикэҕэ, экэниэмикэҕэ көрүүлэрин Кампанелла «Civitas solis», «Questiones sull' optima republica» уонна «Philosophia realis» айымньыларыгар көрдөрөр. Айымньыларын уратыта - өйтөн ылыллыбыты олоххо баары кытта булкуйан суруйар. «Civitas solis» айымньыга ааптар ханна да суох дьоллоох олохтоох Күн куоратын ойуулуур.
1639 сыллаахха ыам ыйын 21 күнүгэр өлбүт.
Уус-уран түмэл. Уус-уран түмэл - уус-уран айымньылары бар-дьоҥҥо көрдөрөр, киһи-аймах уонна биирдиилээн омуктар уус-уран сайдыыларын үөрэтэр тэрилтэ, түмэл сүрүн көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ.
Саха сиригэр бу хайысханан Габышев аатынан уус-уран ускуустуба түмэлэ үлэлиир.
Дьесси Маккартни. Дьесси Маккартни () — АХШ уонна аан дойду саҥа тахсан эрэр эдэр ырыаһыта. 9 Апрель 1987 сыллаахха Нью Йорк куоратка төрөөбүтэ, Ардслей () (Нью Йорк) диэн оройуонугар, билигин онно олорор. Саха эдэр ыччаттарыгар улахан уонна да атын омуктарга киэҥник биллэн эрэр. 
Биллэр клипа.
http://videodisc.tv/video/69116101/bgabbbgha/%C4%E6%E5%E9%F1%E8+%CC%E0%EA%EA%E0%F0%F2%ED%E8/
SHINee. SHINee (кор. 샤이니, Шайни) ,биэс киһилээх Соҕуруу Корея биллэр эдэр бөлөҕө. Сеулга 2008 сыллаахха SM Entertainment агенство тэрийбитэ. 2008 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр SBS Inkigayo былаһааккатыгар «Nuna Neomu Yeppeo (Replay)» диэн ырыаны ыллаан дебюттаабыта.
Дискография.
Альбомнара
Сингллара
Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ. Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ (АЭТ) (, ) - аан дойдуга атыыны-эргиэни кэтээн көрөр тэрилтэ. Женеваҕа баар. 1995 с. 104 дойду урукку "Тарифтар уонна атыы-эргиэн генеральнай сөбүлэҥин (ГАТТ)" оннугар тэрийбиттэрэ. Атыыга-эргиэҥҥэ хааччах кыччыырын уонна элбэх өрүттээх эргиэн сайдарын ситиһэр соруктаах. ГАТТ сөбүлэҥнэрин дойдулар эҥкилэ суох тутуһууларын кэтиир, саҥа сөбүлэҥнэри бэлэмниир. Бу тэрилтэни кириитикэлээччилэр АЭТ национальнай суверенитеты суох гынар, бөдөҥ корпорациялар интэриэстэрин көмүскүүр, экономика либерализациятын түмүгэр экология проблемаларын үксэтэр, үөрэҕэ суох үлэһиттэр балаһыанньаларын мөлтөтөр дииллэр.
Кириитикэ.
Бу тэрилтэни Холбоһуктаах Штааттар аан дойду үбүн хонтуруоллаары тэрийбиттэр дииллэр. АХШ кини көмөтүнэн саамай күүстээх дойду стаатуһун бигэргэтэр, өссө күүһүрэр, Куйаары (Вселеннай) барытын бас билэргэ кыһаллар дииллэр.
Аан дойду Утума. Аан дойду Утума (, ) - "Аан дойдутааҕы култуура уонна айылҕа утумун көмүскүүр туһунан Конвенция" "аан дойдуга суолталаах" диэн билиммит сирдэрин эбэтэр эбийиэктэрин тиһигэ.
Бу конвенцияны 1972 сыллаахха ЮНЕСКО ылыммыта. Сыала-соруга - култуура уонна айылҕа сыаннастарын харыстыырга дойдулар бииргэ үлэлээһиннэрин хааччыйыы. Бу тиһиккэ киирбит эбийиэги судаарыстыба көмүскүүр эбээһинэстээх. Тиһиккэ аан дойдуга аатырбыт тутуулар киирэллэр. Култуура уонна айылҕа сыаннастара бэйэ-бэйэлэрин ыккардыгар сыһыаннара билигин үс бииргэ кэриҥэ.
2021 сыллааҕы туругунан Аан дойду Утумун испииһэгэр 1154 эбийиэк киирэ сылдьар, онтон 897 култуура, 218 — айылҕа уонна 39 — култуура уонна айылҕа эбийиэктэрэ буолаллар, бу эбийиэктэр 167 ЮНЕСКО Аан дойжу култууратын уонна айылҕатын утумун харыстыыр туһунан Конвенциятыгар илии баттаабыт дойдуларга бааллар. Хас биирдии эбийиэк туһунан нүөмэрдээх.
Манна биһиги Өлүөнэбит турууктара киллэрибиттэрэ.
Аан дойду Баана. Аан дойду Баана (, ) - ХНТ иһинэн тэриллибит аналлаах тэрилтэ. Бреттон-Вууд кэмпириэнсийэтигэр сэрии кэннинээҕи урусхаллааһыны суох оҥорууга анаан тэриллибитэ. Аан дойду сайдыытын сүрүн үнүстүүтүнэн ааҕыллар.
Биэс салаалаах: Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана (МБРР), Аан дойду сайдыытын Ассоциацията, Аан дойду Үбүн корпорацията, Инвестицияны хааччыйыы Агенствота уонна Инвестицияҕа мөккүөр быһаарыытын аан дойдутааҕы киинэ.
Аан дойду сайдыытын Ассоциацията (1960 с. олохтоммут) - дьадаҥы дойдуларга бырыһыана суох сууда биэрэр.
Аан дойду Үбүн корпорацията (1956 с. олохтоммут) - сайдар дойдулар урбаанньыттарыгар займ биэрэр.
Инвестицияны хааччыйыы Агенствота (1985 с. олохтоммут) - атын дойдуттан инвестицияны хааччыйар судаарыстыбалар уонна чааһынай дьон агенстволарын өйүүр.
Инвестицияҕа мөккүөр быһаарыытын аан дойдутааҕы киинэ - МБРР-ы мөккүөрдэртэн быыһаары 1966 с. тэриллибитэ.
Архантроп. Архантроп эбэтэр питекантроп, көнө киһи (быдан былыргы дьонноро) - билим этэринэн 2 мөл - 300 тыһ. сыллар ынараа өттүлэригэр олорбуттар.
Тас көрүҥүнэн, этин-сиинин оҥоһуутунан билиҥҥи киһи уонна австралопитек ыккардынан. Көнөтүк туран хаамыы, илиилэрэ иллэҥэ, тугу эрэ үлэлээн оҥорор кыахтаммыттара, тириилэрэ түүтэ суоҕа иҥин автралопитектарга эмиэ баар этэ. Ол гынан баран архантроптар мэйиилэрэ ортотунан балтараа төгүл улахан этэ. Быдан былыргы дьон Африкаҕа, Азияҕа, Европаҕа барытыгар бааллара.
Билиҥҥи туругунан сүүстэн тахса киһи таастыйбыт сэмнэҕэ көстөн турар. Саамай биллэр уҥуохтар Ява арыыга 1890 с. (питекантроп), Гейдельберг таһыгар 1907 с. (гейдельбердээҕи киһи), Пекин таһыгар (синантроп) 1927 с. көстүбүттэрэ.
Архантроптар саҥараллар этэ дуо диэн ыйытык өр кэмҥэ быһаарыллыбака турбута. Онтон лингвист Ф. Либермен, анатом Э. Крелин уонна кинилэри кытта үлэлээбит учуонайдар саҥа төрөөбүт оҕо уонна эбисийээнэлэр саҥарар аппарааттарын оҥоһуутун уонна питекантроп саҥарар аппараатын моделын тэҥнээн көрбүттэрэ. Бу түмүгэр уонна архантроп мэйиитин оҥоһуутуттан сиэттэрэн архантроп саҥарар эбит диэн түмүккэ кэлбиттэрэ. Ол гынан баран билиҥни киһитээҕэр 10 төгүл бытааннык саҥараллар этэ диэн сабаҕалаабыттара.
Архантроп кэнниттэн сайдыы салгыы үктэлинэн палеоантроп ааҕыллар.
Австралопитек. Австралопитек - 5-5,5 мөл. сыл ынараа өттүттэн (сорохтор этэллэринэн 12-14 мөл. сыл) 2-2,5 мөл. сыл ынараа өттүгэр дылы олорбут киһитиҥи харамайдар.
Гоминид триадата диэн ааттанар бэлиэлэр баалларынан билиҥҥи дьону кытта биир биология бөлөҕөр - гоминиидтар кэргэннэригэр - киллэрэллэр.
Аан бастаан австрлопитек таастыйбыт чөмчөкөтүн 1924 с. палеонтолог Раймонд Дарт Тауҥ диэн сиргэ (ЮАР) булбута. Билиҥҥи туругунан австрлопитек хас да тыһыынча таастыйбыт уҥуоҕа көһүннэ.
Чинчийээччилэр этэллэринэн австралопитек кэнниттэн сайдыы аныгыскы сүһүөҕэ - архантроп (питекантроп).
Гоминиид триадата. Гоминиид триадата диэн палеонтологияҕа гоминиидтэр кэргэннэригэр киирии 3 бэлиэтэ ааттанар:
Бу бэлиэргэ бастакынан толору эппиэттиир харамай - австралопитек.
Гоминиидтэр кэргэннэрэ. Гоминиидтар кэргэннэрэ () - эттэрэ-сииннэрэ гомиинид триадатыгар эппиэттиир оҥоһуулаах примааттар кэргэннэрэ.
Саамай былыргы харамайдартан бу кэргэҥҥэ австралопитек киирэр.
ЮНЕСКО. ЮНЕСКО (Холбоһуктаах Наассыйалар үөрэххэ, билимҥэ уонна култуураҕа тэрилтэлэрэ) () - ХНТ аналлаах салаата. Сүрүҥ сыала-соруга - аан дойдуга эйэни уонна куттал суох буолуутун үөрэх, билим уонна култуура сайдыытын көмөтүнэн хааччыйар соруктаах тэриллибитэ. Дойдулар үөрэҕэ суох буолууну утары охсуһууларын, босхо үөрэхтээһини өйүүр, санаа уонна билии атастаһар киин курдук үлэлиир.
Бу организация 1945 сыл сэтинньи 16 күнүгэр тэриллибитэ, штаб-квартирата Париж куоратыгар Францияҕа баар. Билиҥҥитэ организацияҕа 195 судаарыстыба чилиэн быһыытынан, 2 судаарыстыба кэтээн-көрөөччү быһыытынан бааллар, ону кытары тас бэлиитикэлэрин бэйэлэрэ билиммэт 10 территория ассоциированнай чилиэн быһыытынан киирэллэр.
1948 сылтан ыла организация "Курьер ЮНЕСКО" диэн сурунаалы 10 тылынан таһаарар. Бу сурунаалы онлайн босхо булуохха сөп.
1972 с. Аан дойду Утумун тиһигин оҥорууну үбүлээн тэрийбитэ. Бу тиһиккэ судаарыстыбанан көмүскэниэхтээх култуура уонна айылҕа эбийиэктэрэ киирэллэр. 
1984 с. АХШ бу тэрилтэттэн тахса сылдьыбыта, төттөрү 2002 сыллаахха киирбитэ. Великобритания уонна Сингапур 1985 с. тахсыбыттара. Великобритания төттөрү 1997 с. киирбитэ.
Санскрит транслитерациятын аан дойдутааҕы алпаабыта. Санскрит транслитерациятын аан дойдутааҕы алпаабыта (IAST, "International Alphabet of Sanskrit Transliteration") — диакритика бэлиэлэрдээх латыын алпаабытын көмөтүнэн санскритынан суруйууну хааччыйар билим стандаарта. IAST 1894 сыллаахха Женеваҕа буолбут Аан дойду Ориенталистарын Кэҥгириэһигэр ылыныллыбыт стандаарка олоҕурар.
Палеоантроп. Палеоантроп (былыргы киһи) эбэтэр неандерталец - "өйдөөх киһи" ("Homo sapiens") иннинэ аҕай олорбут киһи. Палеоантроптар олорбут сирдэрин хаһыылара көрдөрөрүнэн саамай былыргы неандертааллар 200 тыһ. сыл ынараа өттүгэр олорбуттарын туоһулууллар (Фонтешебад - Франция, Сванскомб - Англия, Штейнгейм - Германия уо.д.а.). Ол гынан баран бу дьон неандертааллар атын хойут олорбут (100-400 тыһ. сыл ынараа өттүгэр) бөлөхтөрүттэн (Неандерталь - Германия, Спи - Бельгия, Ля-Шапель-о-Сен, Ле-Мустье - Франция уо.д.а.) ордук сайдыылаахтара чинчийээччилэри мунааҕырдар.
Палестинаҕа (Кармел хайа Схул уонна Табун диэн хаспахтарыгар) неандертааллар туспа көрүҥнэрэ көстүбүтэ - кинилэр аныгы киһиэхэ эттэринэн-сииннэринэн уонна олорбут кэмнэринэн наһаа чугастар.
Ол гынан баран билигин да бу хостонуллар уҥуохтар билиҥҥи киһи өбүгэлэрин сэмнэхтэрэ буолаллара чуолкай быһаарылла илик. Сорох чинчийээччилэр неандертааллары өлөн быстыбыт, билигин суох буолбут, киһиэхэ уруулуу эрэ көрүҥүнэн ааҕаллар. Сорохтор аныгы киһи палеоантроптар сорох эрэ бөлөхтөрүттэн үөскээбит дииллэр. 
Сорох чинчийээччилэр неандертааллары киһи көрүҥэр киллэрэллэр (подвид быһыытынан), сорохтор (Арассыыйаҕа чинчийээччилэр үгүстэрэ) - туспа көрүҥ быһыытынан ааҕаллар.
Палеоантроптар тас көрүҥнэринэн, эттэринэн-сииннэринэн архантроптардааҕар быдан сайдыылаахтар. Мэйиилэрин кээмэйэ билиҥҥи киһи гиэнигэр тиийэр (1500 см³), сороҕор аһары да барар (1700 см³). Ол гынан баран мэйиилэрин уонна уҥуохтарын оҥоһуутун сорох көстүүлэрэ, палеоантроптар, киһиэхэ тэҥнээтэххэ, сайдыылара быдан судургутун этэр.
Палеоантроп кэнниттэн неоантроп - аныгы киһи кэлэр.
Бэкон Фрэнсис. Бэкон Фрэнсис (тохсунньу 22, 1561 - муус устар 9, 1626) - Англия судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бөлөһүөк, билим миэтэдин олохтообут киһи.
Киэмбридькэ уонна Грэйз Инн оскуолатыгар үөрэммит. Граф Эссекс өттүгэр сылдьыбыт, ол эрэн судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабытыгар утарбыт. Яков I саҕана үүммүт: бастаан генеральнай стряпчай (1607), онтон генеральнай борокуруор (1613) уонна лорд-канцлер (1618). Бэрик ылыыга буруйданан хаайыыга сыппыт, туох баар дуоһунастарыттан үүрүллүбүт. Быстар дьадаҥы буолан өлбүт.
Айылҕаны үөрэтиини (естествознание) уопукка олоҕуруохтааҕын туһунан үөрэҕи олохтообут.
Духобордар. Духобордар, «духовнай христианнар» — православиеттан хайдыбыт сиэктэ, квакердарга чугастар. Таҥара дьиэтин тас обрядтарын билиммэттэр. 
Екатеринослав күбүөрүнэтин Никольскай сэлиэнньэтигэр 1755—1775 сс. олорбут Силуан Колесников төрүттээбит. Православнай таҥара дьиэтэ уонна оччотооҕу былаас бобо сатаабыттара. Кырыымҥа көскө ыыта сылдьыбыттара. 
Александр I ыраахтааҕы духобордары реабилитациялаабыта, көскө олорууттан босхолообута. Онтон Николай I саҕана эмиэ буруйданан аны Закавказьеҕа ыытыллыбыттара. Грузияҕа уонна Азербайдьааҥҥа хас да сэлиэнньэлэри олохтообуттара. 1895 с. Елизаветопольскай уонна Тифлис күбүөрүнэлэр уонна Карс уобалас хас да тыһыынча духобордара Петр Веригин сүбэтинэн байыаннай сулууспаттан букатын аккаастаналларын туһунан аһаҕастык эппиттэрэ, сэрии сэптэрин кыраһыынынан кутан баран уоттаан кэбиспиттэрэ. Ыраахтааҕы бастаанньаны хам баттыырга казаактары ыыппыта. 200-чэ киһи хаайыыга быраҕыллыбыта. Сулууспаттан аккаастаммыт духобордары Саха сиригэр көскө ыыппыттара.
Духобордары Лев Толстой уонна хас да биллиилээх дьон өйөөбүттэрэ. 1898 с. квакердар өйөөһүннэринэн элбэх духобор Канаадаҕа көспүтэ. Билигин онно 30 тыһыынча кэриҥэ сыдьааннара олороллор.
Дон. Дон (, былыр "Танаис") - Арассыыйа соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар өрүс. Москуба соҕуруу өттүгэр Нуучча Орто үрдэлиттэн саҕаланар, соҕуруу устар уонна Таганрог заливыгар Азов муоратыгар түһэр. Уһуна 1870 км. Орто сүүрээнигэр Цимлян водохранилищетыгар киирэр. Тардыыта өҥ буордаах уонна хойуу ойуурдардаах. Азов муоратыттан 1584 км дылы хараабыллар усталлар, дойду бөдөҥ тырааныспар тымыра.
Жанна д’Арк. Жанна д’Арк () (1412, Домреми, Франция – ыам ыйын 30, 1431, Руан) — Франция национальнай дьоруойа, католицизмҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр. 
Бааһынай кыыһа кыра эрдэҕиттэн сибэтиэйдэр саҥаларын истэрин кэпсиир эбит. 16 сааһын туолуута ол куоластар Франция дофиныгар (принц) Англияны утары сэриилэһэригэр көмөлөһүөхтээххин "диэбиттэр". 
Жанна эр киһи таҥаһын таҥнан баран дофины кытта көрсөр уонна кинини, кини сүбэһиттэрин уонна таҥара үлэһиттэрин бэйэтин өйүүргэ күһэйэр. Француз сэриилэрин бэйэтин тула түмэр, сүргэлэрин көтөҕөр, Орлеан осаадатын суох оҥорор (1429). Онтон французтар сэриилэрэ Реймс диэн куораты босхолууллар, ол куоракка Карл VII хоруол Жанна баарыгар коронацияланар. 
Бу кэннэ французтар Парииһы осаадалаабыттара сатаммат, 1430 с. Жанна бургууннарга билиэн түбэһэр, бургууннар кинини англичааннарга биэрэллэр. Карл Жаннаҕа көмөлөһөртөн аккаастанар. Руаҥҥа илдьэннэр англичааннары кытта сойуустаах француз таҥаратын үлэһиттэрэ (духовенство) Жаннаны инквизиция суутугар биэрэллэр. 
Дьахтары таҥара дьиэтин утарыыга уонна колдовствоҕа буруйдууллар (1431). Күүһэ кыайарынан көмүскэнэр, ол эрэн пыытканы тулуйбакка билинэргэ күһэллэр. Суут урааҕынан олоҕун тухары хаайыыга сытарга ууруллар. Бу кэннэ Жанна буруйун билининиититтэн аккаастанар, Таҥара санаатын этэр киһибин дэнэр. Ол иһин инквизиция хат сууттаан уматарга уураахтыыр.
Бравина Розалия Иннокентьевна. Бравина Розалия Иннокентьевна - СӨ БА Үлэ социальнай кыһалҕаларын институутун дириэктэрэ, устуоруйа билимин дуоктара, профессор.
1983 с. Ленинградтааҕы А.А. Жданов аатынан университет аспирантууратын бүтэрэн баран “Погребальный обряд якутов как историко-этнографический источник” диэн Ленинграадтааҕы Н.Н. Миклухо-Маклай аатынан этнография уонна антропология институутугар хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ.
2000 с. СО РАН Этнография уонна этнография Институутугар “Концепция жизни и смерти в культуре этноса: Реконструкция, традиции и современность: (На материале культуры саха)” диэн дуоктар диссертациятын көмүскээбитэ. Бу үлэтин Арассыыйа үөрэхтээһинин министиэристибэтин Үрдүкү аттестациялыыр хамыыһыйата (ВАК) бэчээттииргэ сүбэлээбитэ. 
1983 сылтан 2002 сылга дылы СГУ-га үлэлээбитэ. 1992 с. 2002 с. дылы Саха култууратын уонна тылын факультетыгар национальнай кафедра сэбиэдиссэйэ этэ.
Р.И. Бравина Саха Өрөспүүбүлэкитигэр культурология үөрэхтээһинин биир саҕалааччыта уонна тэрийээччитэ. 
Р.И. Бравина 80 тахса билим уонна билим методикаыгар аналлаах үлэлэрдээх, ол иһигэр 9 монография. Арассыыйа Федерациятын үрдүк анал үөрэҕин бочуоттаах үлэһитэ, Арассыыйа норуотун сырдатыытын туйгуна.
Айар үлэтэ.
"Олох, Дьылҕа, Өлүү" диэн ааҕааччы киэҥ араҥатыгар туhуламмыт кинигэтигэр сахаҕа олоҕу сүрүннүүр итэҕэл тирэх өйдөбүллэрин фольклор, этнография уонно саха эрдэтээҥҥи көмүүлэрин хаһыы археологическай матырыйаалларыгар олоҕуран арыйар. Кинигэ 2006 сыллаахха 7000 экземплярынан "Бичик" кинигэ кыhатыгар бэчээттэнэн тахсыбыта.
Рамаайана. Рамаайана (, «Раама айана») — былыргы индия хоһоонунан суруллубут үһүйээнэ (эпос). Санскрит тылынан б.э. 300 сыл иннинэ суруллубут.
. Махабхааратаны кытта индия сүдү айымньыларынан ааҕылаллаллар. 
«Рамаайана» 24 тыһыынча двустишиеттан турар, сэттэ кинигэлээх:
Раама. Раама (, ) эбэтэр Рамачаандра (Рамакандра) — Вишну сэттис төлкөтө (аватаара), индуизмҥа саамай үрдүкү айыы. Олоҕун туһунан Рамаайанаҕа кэпсэнэр.
Раама өйдөөх буолууну, бары өттүнэн үчүгэй буолууну уонна үчүгэйи оҥорууну кэрэһэлиир. Кинини уҥа илиитигэр оноҕостоох, хаҥаһыгар ох саалаах турар гына ойуулууллар. Храамнарга кини таһыгар ойоҕо Сита уонна бииргэ иитиллибит быраата Лакшмана, эбисийээнэлэр баһылыктара Хануман ойууланаллар.
Ханумаан. Ханумаан (, , «(алдьаммыт) сыҥаахтаах») — индуизмҥа таҥара, эбисийээнэлэр баһылыктара, тыал таҥаратын Ваю уонна апсара Пунджистала уола. 
«Рамаайана» сүрүн дьоруойдарыттан биирдэстэрэ, Раама уонна Сиита доҕордоро.
Сиита. Сиита () — Раама ойоҕо, «Рамаайана» поэмаҕа үчүгэй персонаж, кэрэ айыыта Лакшми төлкөтүн (воплощение) курдук көрүллэр.
Инквизиция. Инквизиция — орто үйэҕэ Рим-католик сыаркабын еретиктары булар, сууттуур уонна накаастыыр процедурата, кэлин, "эрдэтээҥи саҥа кэмҥэ" таҥара дьиэтин аналлаах тэрилтэтэ (). Inquisito - латыынныы көрдөөһүн, булуу.
Испания инквизицията Риим паапата Сикст IV ыйааҕынан 1478 с. олохтоммута. Аутодафе - элбэх киһи тоҕуоруһуутугар уматыы дьону куттуур уонна үөрэтэр соруктаах ыытыллара. Томас Токвемада диэн улуу инкизитор 2000 кэриҥэ киһини уматыыга сыһыаннаах.
Иэрэс. Иэрэс (, ) - таҥара дьиэтин догмааттарын утарар санаа, доктрина. Христианствоҕа иэрэстэр II үйэттэн саҕалаан элбээбиттэрэ. Эрдэтээҥи иэрэстэргэ арианство, монофизитство, пелагианство уонна донатизм киирэллэр. XII-XIII үйэлэргэ иэрэһи кытта инквизиция охсуһар буолбута. XVI үйэҕэ протестааннар Реформациялара Арҕаа христианствоны араарбытын кэннэ иэрэс суолтата түспүтэ.
Иэрэс иудаизмҥа, буддизмҥа, индуизмҥа уонна ислаамҥа эмиэ баар.
Реформация. Реформация (, ) — протестааннар XVI үйэҕэ туспа таҥара дьиэтэ (сыаркап) төрүттээн католицизмтан арахсыылара.
1517 с. Мартин Лютер 95 тезиһын Виттенберг таҥаратын дьиэтин ааныгар ыйаабытыттан саҕаланар диэн ааҕыллар. Сотору кэминэн Хотугу Европаҕа протестантизм баһыйар итэҕэл буолбута. Испания уонна Италия эрэ католик дойдуларынан хаалбыттара.