mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Шотландия литэрэтиирэтэ. Шотландия литэрэтиирэтэ — Шотландияҕа эбэтэр Шотландия ааптардара суруйбут литэрэтиирэ айымньылара. Шотландскай литэрэтиирэ сүрүн тылларынан гэльскэй, латыын уонна былыргы аангылыйа тыла буолаллар. 
Инники орто үйэтинээҕи бааматынньыктарынан сүрүнэ диэн, религия тиэмэтигэр суруллубут лирическэй айымньылар (христианство эбэтэр язычество), монархия уонна сэрии туhунан буолаллар. Инники орто үйэҕэ кельт норуота  бүтүн Британияны баhылаан олорбуттарынан сибээстээн, шотландскай литэрэтиирэҕэ  валлийскай уонна бриттскай култуура суола ордук көстөр; Шотландияҕа, ааҕылларынан, аатырбыт валлийскай бард Талиесин айымньыларыттан биирдэстэрэ суруллубута. 
Үрдүк орто үйэлэргэ гэльскай уонна латыынныы тыллары литературнай тыл быһыытынан туһаныы салҕаммыта. Шотландскай уонна ирландскай бардтар көхтөөхтүк бэйэ-бэйэлэрин кытта үлэлээбиттэрэ; чопчу Ирландияҕа уонна Шотландияҕа Xl- XII үйэлэргэ аан бастакытын фенийскай саҕа цикллара кельтскай номохторо суруллубуттара. Хойукку орто үйэлэргэ уонна Возрождение кэмнэригэр ордук үгэнэ буола сылдьыбыт хроника айар ньымата сайдыбыта. Ону таһынан Хойукку орто үйэ прозаическай литэрэтииринэй жанр сайдыытын саҕаламмыт кэминэн бэлиэтэнэр. Возрождение кэмигэр кэлин сураҕырбыт Роберт Бёрнсом уонна Вальтер Скотт баллада жанра; баллада хомуурунньуктара тахсан саҕалаабыттара. «Книга настоятеля Лисморского» диэн биир ордук биллэр уонна толору поэтическай хомуурунньук буолар. Билигин бу кинигэ Шотландия национальнай библиотекатыгар харыстаныллан сытар. 
Саҥа кэм Шотландскай сырдатыы бириэмэтин кытта сөп түбэспитэ - философскай уонна научнай литэрэтиирэ сайдыытын кэмигэр. Үгүс саҥа жанрдар баар буолбуттара - холобур, урбанистическай лирика. XVIII - XIX кэмҥэ үс саамай аатырбыт шотландскай суруйааччылар айан-тутан олорбуттара: Роберт Бёрнс, Вальтер Скотт уонна Роберт Льюис Стивенсон. 
XX үйэ саҕаланыыта модернизм кэмэ буолбута, атыннык эттэххэ, Шотландскай Ренессанс үгэнэ. Бу кэмҥэ Хью Макдиармид поэт оҥкулунан литературнай скотс өрө тутуллубута. Ол иһин, шотландскай ааптардар билиҥҥэ диэри икки сүрүн бөлөххө арахсаллар: биирдэстэрэ, Макдиармидка сүгүрүйэн скотс тылынан суруйаллар, сорохтор бэйэлэрин айымньыларыгар аангылыйа тылын туһаналлар.
XX үйэ иккис аҥарыгар Джордж Маккей Браун Оркнейскай арыыларын хоһоонноругар, кэпсээннэригэр уонна романнарыгар аатырдыбыта, онтон Мюриэл Спарк сытыы өйдөөх, дьикти кэпсээннэри уонна романнары суруйбута. Аласдер Грей бүтүн хас да дэһээтэк сыл тухары "Ланарк" романын суруйбута. Бу айымньы 1981 сылга тахсаатын кытары Шотландия литэрэтиирэтигэр өрөбөлүүссүйэ оҥорбута. Дуглас Данн хоһоонноро уонна Ирвин Уэлш романнара оробуочай кылаас олоҕун олус табыгастаахтык ойуулаан сурйбуттара. 
XXI үйэ кирбиитигэр Шотландияҕа үлэлиир суруйааччылар - Джоан Кэтлин Роулинг, Ян Рэнкин уонна Александр МакКолл Смит Аан дойду ааҕааччы сүрэхтэрин баһыйар романнар серияларын таһаараллар. Кинилэртэн икки суруйааччы Шотландияҕа төрөөбөтөхтөрө уонна шотландскай тылынан сатаан суруйбаттарын туһунан чахчы шотландскай литэрэтиирэ идеятын күүһүн тоһоҕолуур.
Жегусов Дмитрий Степанович. Жегусов Дмитрий Степанович — саха тылын уонна литэрэтиирэтин мэтэдиис учуутала, Кириэс Халдьаайыга уонна Чөркөөххө оүөрэнээччилэргэ литэрэтиирэ куруһуогун тэрийээччи.
Олоҕун олуктара.
Дмитрий Степанович Жегусов 1931 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр Таатта улууһун урукку Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр үөрэҕэ суох холкуостаахтар Степан, Гликерия Жегусовтар дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт сэттиэлэр этэ. Оҕо сааһа Аҕа дойду улуу сэриитин, сут кураан сылларыгар ааспыта. Элбэх эрэйи, кыһалҕаны билбитэ, эҥэринэн тэлбитэ. 1940-1941 үөрэх дьылыгар Сиэллээх начальнай оскуолатыгар, бастакы, иккис кылааска, онтон салгыы Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. Үөрэҕэр үчүгэй, кыһамньылаах буолан 1953 сыллаахха Ытык Күөл интэринээтигэр олорон орто оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ.
Дмитрий Степанович учуутал быһыытынан бэриниилээх, дириҥ хорутуулаах үлэлээх. Үөрэтэригэр саҥа мэтиэдикэлэри туттара. Бэйэтэ анал бырагыраамалары оҥорон үөрэтэрэ. Чөркөөх орто оскуолатыгар саха тылын кэбиниэтин тэрийбитэ. Уһун сыллар усталарыгар Кириэс Халдьаайы, Чөркөөх оскуолаларыгар үөрэнээччилэргэ анаан «Таммахтар» литэрэтиирэ куруһуогун салайан үлэлэппитэ. 1983 сыллаахха Дмитрий Степанович Чөркөөх орто оскуолатын иһинэн аан маҥнай П.А.Ойуунускай ааҕыыларын тэрийэн ыыппыта. Бу ааҕыылар киэҥ биһирэбили ылбыттара.
Туттуллубут сирдэр.
edersaas.ru сайтан
Анорексия. Анорекси́я ( (туох эрэ суоҕун бэлиэтиир аффикс) + «аһыыр баҕа») — организм аһы-үөлү көрдөөбүтүн үрдүнэн аһыан баҕарбат буолуу синдрома, метаболизмы кэһэр ыарыыларга барыларыгар кэриэтэ көстөр: сыстыганнаах ыарыыларга, куолаҕай ыарыыларыгар, ону таһынан атын төрүөтүнэн эмиэ үөскүөн сөп. Анорексия белок уонна нэҥир (энергия) тиийбэтигэр тиэрдэр.
Тан династия. Тан династия, эбэтэр Тан импиэрийэ (618, бэс ыйын 18 — 907, бэс ыйын 4, , "Танчао") — Ли Юан олохтообут кытай импиэрийэтэ. Кини уола Ли Шимин ыраахтааҕы бааһынайдар өрө турууларын хам баттаан баран сайдыы бэлиитикэтин ыыппыта. Таан саҕана Кытай чэлгийэ сайдыбыта, бу кэмҥэ дойду муҥутуур кыаҕын ыла сылдьыбыта, аан дойду атын дойдуларын сайдыытынан куоһарар этэ.
Ли (李) ууһа Суй импиэрийэтэ ыһыллыытыгар былааһы ылбыта. Династия кылгас кэмҥэ быста сылдьыбытттаах, Ву Дзетян диэн дьахтар ыраахтааҕы Джоу импиэрийэтин олохтуу сылдьыбыта. VII уоннаи VIII үйэлэрдээҕи икки биэрэпискэ олоҕуран олохтоохтор ахсааннарын 50 мөл. кэриҥэ киһи диэххэ сөп. IX үйэҕэ төһө да мөлтөөтөр, импиэрийэ олохтоохторун ахсаана быһа барыллаан 80 мөл. киһи буолбут.
Сайдыы кэмэ Ан Лушан өрө туруутунан түмүктэммитэ (755—763). Эпоха иккис аҥаарыгар онон киин былаас мөлтөөбүтэ, дойду сайдыыта бытаарбыта. Кини иннинээҕи Суй импиэрийэ курдук, Тан импиэрийэ судаарыстыбаннай сулууспаҕа учуонайдары ылара, онно эксээмэн ааһаллара. Кытай култуурата Тан эпохатыгар күүскэ сайдыбыта; кытай поэзията билигин ааҕылларынан бу кэмҥэ саамай үрдүк чыпчаалга тахса сылдьыбыта. Кытай икки ордук биллэр бэйиэтэ Ли Бо уонна Ду Фу бу эпоха кэмигэр олорбуттара. Ону тэҥэ биллэр худуоһунньуктар Хан Ган, Джаҥ Сюан уонна Джоу Фан эмиэ бу кэмҥэ олорбуттара. Учуонайдар устуоруйаҕа элбэх үлэлэри суруйбуттара, ону таһынан энциклопедиялары уонна географияҕа үлэлэри.
Жанаев Дарма Жанаевич. Дарма Жанаевич Жанаев (алтынньы 22 күнэ, 1907сыл, Ходун-Бильячир улуус, Бурятия – муус устар 27 күнэ, 1945 сыл, Германия). 23-с гвардейскай танковай биригээдэ инженернэй сулууспатын начальнига (1 Украинскай фронт, 3-с гвардейскай танковай армия, 7-с гвардейскай танковай корпус), гвардия капитана, Сэбиэскэй Союз Геройа.
Олоҕун кэпсээнэ.
Сэрии иннинэ.
1907 сыллаахха алтынньы ый 22 күнүгэр Бүрээтийэҕэ Хоринскай оройуон Ходун-Бильячир диэн ааттаах дэриэбинэҕэ сүөһү-ас тутан олорор элбэх оҕолоох кыаммат-түгэммэт дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Ийэтэ кыра эрдэҕинэ өлбүтэ.
1923 сылга диэри хаһаайыстыбаҕа аҕатыгар көмөлөһөн, онтон улуус (сэлиэнньэ) бостуугунан ананан үлэлээбитэ. Бу сылдьан бэйэтэ үөрэнэн үөрэҕи ылбыта. 1923 сыл ахсынньытыгар Верхнеудинскай куоракка (билигин Улан-Удэҕэ) политкууруска үөрэнэ барбыта. 1925 сылтан ВКП(б) чилиэнэ. 1926 сыллаахха Хоринскайдааҕы ВКП (б) Иркутскай куоракка үөрэххэ ыытар.
1931 сыл атырдьах ыйыгар Дарма Жанаев Москваҕа баран тыа хаһаайыстыбатын механизациялааһын уонна электрификациялааһын институтугар (билигин МИМЭСХ) киирэр. 1938 сыл ахсынньытыгар институту бүтэрэн баран Улан-Удэ куоракка авиационнай собуокка инженер- электрик дуоһунаһыгар киирэр. Соторунан энергобюро начальнигын дуоһунаһыгар көһөрүллүбүтэ. Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар фроҥҥа тылланан барбыта.
Аҕа дойду улуу сэриитэ.
Кыһыл армия кэккэтигэр 1941 сылтан сулууспалаабыта. 1941 сыл сэтинньи ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 
23-с гвардейскай мотострелковай сулууспа инженернэй сулууспатын начальнига, гвардия капитана Дарма Жанаев Берлин туһаайыытынан кыргыһыыга уһулуччу хорсуннук сэриилэспитэ.
Хорсун быһыы.
1945 сыл муус устар ый 16-25 күннэригэр бадарааннаах, оборчолоох сиргэ биригээдэ подразделениеларын суолларын тэлгээһини тэрийбитэ. Нейсэ, Шпре уонна Тельтов-канал (Германия) үрэхтэри, өрүстэри туоруур муостаны тутууну салайбыта, биригээдэ түргэнник көһөрүн хааччыйбыта. Суолу-ииһи миинэттэн ыраастыыр үлэлэргэ кыттыбыта. Кыһыл Армия кимэн киирэригэр бадарааннаах, оборчолоох сирдэргэ суолу тэлгэтиигэ, биэс муоста тутуллуутун салайбыта.
1945 сыллаахха мус устар 25 күнүгэр гвардия капитана Дарма Жанаев ыараханнык бааһырбыта уонна муус устар 27 күнүгэр госпитальга сытан өлбүтэ. Жагань (Польша) куоракка көмүллүбүтэ.
1945 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр тахсыбыт ССРС Верховнай Советын Президиумун ыйааҕынан фроҥҥа немецкэй-фашистскай халабырдьыттары кытта хорсуннук сэриилэспитин иһин Советскай Союз Геройун аата иҥэриллибитэ.
Үйэтитии.
Дарма Жанаев аатын Бүрээтийэ киин куоратыгар Улан-Удэҕэ баар уулусса, Хоринскайга пионердар дьиэлэрэ, Хоринскай 1 №-дээх орто оскуолата сүгэллэр.
Дарма Жанаев аата Аҕа дойду Улуу сэриитин фроннарыгар өлбүт Иркутскайдааҕы государственнай университет устудьуоннарын уонна үлэһиттэрин үйэтитэр обелиска суруллубута.
Хоринскай дэриэбинэтигэр Школьнай уулусса олунньу 28 күнүгэр 1962 сыллаахха Жанаев аатынан уулусса диэн уларытыллан ааттаммыта.
Кижи сэлиэнньэтигэр Герой аатынан уулусса ааттаммыт.
Химияҕа Нобель бириэмийэтэ. Химияҕа Нобель бириэмийэтэ () Швед хоруоллугун билимҥэ акадьыамыйата сылга биирдэ аныыр бириэмийэтэ. Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ, Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ. 
Бастакы химияҕа Нобель бириэмийэтэ Нидерланд учуонайыгар Якоб Хендрик Вант-Гоффка 1901 сыллаахха туттарыллыбыта. Бу наҕарааданы Нобель Пуондата дьаһайар. Бу бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).&lt;/ref&gt;.
Химияҕа Нобель бириэмийэтин лауреата көмүс мэтээли, туох иһин ылбытын туһунан суруктаах туоһу суругу уонна харчынан бириэмийэни тутар. Кээмэйэ Нобель пуондатын дохуотуттан тутулуктаах.
Лауреаттар.
25 лауреат органическай химияҕа ситиһиилэрин иһин бириэмийэни ылбыттара — химия атын салааларыттан саамай элбэх. Икки лауреакка — ньиэмэс учуонайдарыгар Рихард Кунҥа (1938) уонна Адольф Бутенандтка (1939) — бырабыыталыстыбалара бириэмийэни ылалларын көҥүллээбэтэҕэ. Кэлин мэтээлин уонна туоһу суругун туппуттара, ол эрээри харчылара тиксибэтэҕэ.
Икки бириэмийэни ылбыт соҕотох химик баар — Фредерик Сенгер (1958 уонна 1980 сыллардаахха). Өссө икки киһи Нобель бириэмийэтин атын салааҕа ылбыттара — Мария Кюри (физикаҕа 1903 сыллаахха уонна химияҕа 1911 сыллаахха) уонна Лайнус Полинг (химияҕа 1954 сыллаахха уонна Эйэ бириэмийэтин 1962 сыллаахха). 187 лауреаттан (2021 сыл туругунан) сэттэтэ — дьахтар. 
Химияҕа Нобель бириэмийэтэ аҕыста туттарыллыбатаҕа: 1916, 1917, 1919, 1924, 1933 уонна 1940—1942 сыллардаахха.
Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ. Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ () Швед хоруоллугун билимҥэ акадьыамыйата сылга биирдэ аныыр бириэмийэтэ. Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Химияҕа Нобель бириэмийэтэ, Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ. 
Бастакы литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ француз бэйиэтигэр уонна эссеиһигэр Рене Франсуа Арман Прюдомҥа «За выдающиеся литературные добродетели, особенно же за высокий идеализм, художественное совершенство, а также за необыкновенное объединение душевности и таланта, о чём свидетельствуют его книги» иһин туттарыллыбыта. Бу наҕарааданы Нобель Пуондата дьаһайар уонна суруйааччы үлэтин чыпчаал үрдүк билиниитин быһыытынан ааҕыллар. Бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).
Устуоруйаттан.
Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ 1901 сыллаахтан туттарыллар. 2021 сыл туругунан 114 бириэмийэ туттарыллыбыт, онтон 16 — дьахталларга. 8 сыл бириэмийэ туттарыллыбатах: 1914, 1918, 1935, 1940—1943 сылларга, уонна 2018 (Жан-Клод Арно тула айдаантан сылтаан; 2018 сыллааҕы бириэмийэ сыл буолан баран туттарыллыбыта). Түөртэ — 1904, 1917, 1966, 1974 сс. — бириэмийэ икки ааптарга туттарыллыбыта. Барыта 118 ааптар лауреат буолбута. Наҕараадаламмыттартан 77 сүнньүнэн прозаны суруйар дьон этилэр, атыттара — бэйиэт, ол эрээри нобелиаттар истэригэр биир устуорук Теодор Моммзен, бөлөһүөктэр Рудольф Эйкен уонна Бертран Рассел, бэлиитик Уинстон Черчилль бааллара. Суруйааччы лауреаттар орто саастара — 65 сыл; Наҕараадалыыр кэмнэригэр саамай эдэр Редьярд Киплинг этэ (42 саастааҕа, 1907 сыллааҕы бириэмийэ), саамай саастаахтара — Дорис Лессинг (88 саастааҕа, 2007 сыллаҕы бириэмийэ).
Хандьыдааттары сүүмэрдээһин.
Нобель пуондатын устаабын ббыһыытынан хандьыдааттары туруорар быраапьаах дьон:
Сайаапкалары Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин кэмитиэтэ сүүмэрдиир. Тиһэх талыыны Швеция акадьыамыйата оҥорор.
Лауреаттар.
Биэс бириэмийэни туппут Арассыыйа суруйааччыларытан түөрдэ былааһы утараллара (Шолоховтан ураты): Бунин уонна Бродскай эмиграцияҕа сылдьаллара, Солженицын диссидент этэ, Пастернак кыраныысса таһыгар эрэ бэчээттэммит арамаанын иһин ылбыта.
Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ. Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ — сыл аайы Ослоҕа Нобель кэмитиэтэ эйэни бөҕөргөтүүгэ уһулуччу кылааттарын иһин дьоҥҥо эбэтэр тэрилтэлэргэ аныыр бириэмийэтэ. 1901 сыллаахтан туттарыллар.
Хандьыдааттары туруоруу уонна лауреаты талыы.
Туруоруу.
Нобель пуондатын устаабынан хандьыдааттары туруорар бырааптаахтар:
В отличие от других Нобелевских премий, для выдвижения кандидата запрос от Нобелевского комитета не требуется.
Лауреаты талыы.
Устаап быһыытынан лауераттара Норвегиятааҕы Нобель кэмитиэтэ талар, кэмитиэти Норвегия түмэнэ аныыр.
Кэтэхтэн туттарыллыбыт бириэмийэлэр.
Сорох бириэмийэни кэтэхтэн анаабыттара, тоҕо диэтэххэ лауреаттар хаайыыга сыппытара эбэтэр атын хааччахтаах буолан бириэмийэни бэйэлэрэ кэлэн тутар кыахтара суоҕа:
Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ. Физиологияҕа эбэтэр мэдиссиинэҕэ Нобель бириэмийэтэ () — Физиология эбэтэр мэдиссиинэ эйгэлэригэр уһулуччу ситиһиилэрин иһин сыл аайы учуонайдарга туттарыллар бириэмийэ, Швеция хоруоллугун билимин акадьыамыйата Стокгольмҥа туттарар.
Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Химияҕа Нобель бириэмийэтэ, Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ..
Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бастакы бириэмийэтин 1901 сыллаахха Эмиль фон Беринг диэн учуонайга сыворотка көмөтүгэн эмтиир ньыматын иһин (бастатан туран дифтерияны эмтээһиҥҥэ туттуллубта) анаабыттара. Ыраахтааҕы Россияттан икки лауреат баар: 1904 с. Иван Петрович Павлов уонна 1908 с. Илья Ильич Мечников. 
Бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).
Миронов Александр Степанович. Миронов Александр Степанович 1970 сыл алтынньы 24 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүт. Ыал улахан оҕото.
1993 с. Новосибирскайдааҕы тутуу үнүстүтүүтүн “Гражданскай уонна бырамыысыланнай тутуутун” салаатын бүтэрбит.
1999 с. Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай Академиятын “Үп уонна кирэдьиит” салаатын иккис үрдүк үөрэҕин бүтэрбит.
1993-1997 сс. “Сир” АБ, инвестиция салаатын тутаах үлэһитэ, 1-кы категориялаах түргэн өҥө салаатын, 2-с категориялаах валюта хамсааһынын бырабалыанньатын чилиэнэ, бырабылыанньа сүрүн үлэһитэ, маны таһынан валюта хамсааһынын бырабылыанньатын тойонун солбуйааччынан үлэлээбит.
1997-1998 сс. “Билиибан”АБ бэрэсидьиэнин көмөлөһөөччүтэ, бастакы бииссэ-бэрэсидьиэнэ.
1998-2002 сс. “Алмаасэргиэн баан” КБ бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы.
2002-2003 сс. “Сахакредитбаан” РИКБ  ХЭУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ.
2003-2004 сс. “Алмаасэргиэн баан” АКБ ААУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы.
2004-2005 сс. “Алмаасэргиэн баан” АКБ ААУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччу.
2005-2014 сс. ААУо “Алмаасэргиэн баан” АКБ бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ.
“Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа кыттыылааҕа.
Саха Өрөспүүбүлүлэтин Ил Дарханын "Добун суругунан", Арассыыйа эрэгийиэн сайдыытын министиэристибэтин "Ытык  махтал суругунан", “Арассыыйа – Саха Сирэ 380 сыла” үбүлүөйдээх бэлиэтинэн наҕараадаламмыт  уонна Саха Сирин бочуоттаах мэссэнээтинэн билиниллибит.
2014с. Кулун тутар 2 өлбүт.
Саха таабырыннара. Саха таабырыннара – нуччалыыта якутские загадки
Ойуур кыыллара
1.    Куттанара эрэ куоска, мананара эрэ мааска, соһуйара эрэ сохсо, чачайара эрэ чааркаан. " Кутуйах"
2.    Эҥээ кыыһа эмэх дьиэлээх үһү.  "Нэтээги"
3.    Арыҥах мас анныгар түспүт хаар хараарбат үһү.  "Тииҥ өрөҕөтө"
4.    Ойуурга ойуулаах сонноох оҕолор бааллар yһy.  "Моҕотой"
5.    Кыыс оҕо сонун тэллэҕэр бэчээттээх үһү.  "Кырынаас"
6.    Буотама кыыһа буор бэргэһэлээх,
Өлүөхүмэ кыыһа оhох бэргэһэлээх,
Хатылы кыыһа хаар бэргэhэлээх.  "Сир эһэтэ, солоҥдо, кырынаас"
7.    Таатта кыыһа таас дьиэлээх үһү. " Таарбаҕан"
8.    Муора кыыһа буор дьиэлээх yhy. "Дьабарааскы"
9.    Хонууга хорос гынар, сыhыыга сырбас гынар баар yhy. "Дьабарааскы, Саһыл"
10. Бөкүнүйэ-бөкүнүйэ бүөр сыата баар үһү.  "Куобах"
Хомуйан оҥордо Семёнова Ульяна Аркадьевна
Бэчээккэ илии баттанна 31.10.2017.
Киэбэ-кээмэйэ 70х90 1/32
3,51 усул.бэч.лиис. 1,87 учуот.-изд.лиис.
Ахсаана 8000 экз. Сакааһын №-рэ 184
Саха ынаҕа. Саха ынаҕа диэн саха омук төрүттэниэҕитэн кыра сымса, тымныыны тулуһар кыыл буолар, бэйэтэ аһын булунар кыыл буолан урут сахалар далыттан таьааран ыытан кэбиьэллэрэ, этэ сыата олус минньигэс, былдьаһыктаах ынах.
Хоолдьуга. Хоолдьуганы үс-түөрт буолан ат түөрт атаҕын чиккэччи кэлгийэн охтороллоро, онтон биир мындырдара түөһун анньыынан дьөлө түһэн үөс тымырын быьара. 
Ити былыргы үгэс “садаҕа быһыы” диэн ааттанар.
Ити Киин Азия көс биистэригэр киэҥник тэнийбит туҥ былыргы үгэс.
Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ. Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ () дьахтар баттаныытын кыһалҕатыгар аан дойду үрдүнэн болҕомтоҕо ылалларын ситиһээри бэлиэтэнэр. Сылын ахсын сэтинньи 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Устуоруйата.
Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ ХНТ Сүрүн ассамблеятын 2000 сыллааҕы (резолюция № A/RES/54/134) быһаарыытынан олохтоммута. Мирабаль диэн араспаанньалаах кыргыттары 1960 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр Доминика Өрөспүүбүлүкэтигэр өлөрбүттэрин кэриэстээн бу күнү талбыттара.
Резолюция бырабыыталыстыбалары, ХНТ тэрилтэлэрин, түмэт тэрилтэлэри бу күн дьахтары атаҕастааһын туһунан сырдатар тэрээһиннэри ыытарга ыҥырбыта.
ХНт Генеарльнай сэкиритээрэ 2004—2005 сс. туһаайыытыгар дьахтары атаҕастааһын култуураларга барытыгар тарҕаммытын, уонна раасаттан, баайыттан-дьадаҥытыттан, төрүччүтүттэн тутулуга суох бары дьахталлары таарыйарын эппитэ.
Best Buy. Best Buy диэн АХШ саамай бөдөҥ дьиэҕэ уокка туттуллар электроника техникаларын атыылыыр тэрилтэ.
Махтал күнэ. Махтал күнэ (, ) — Хоту Америкаҕа ылыллар бырааһынньык (Мексика, АХШ, Канаада).
Vivo. Vivo Communication Technology Co. Ltd — Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр телекоммуникационнай тэриллэри оҥорор тэрилтэ. Vivo 5G, роутер уонна смартфон бизнеһыгар биир лидер буолар Аан Дойду аренатыгар. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар холбонор.
Салалтата — Дунгуань.
Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ. Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ, эбэтэр Саха сиринээҕи Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (, ЯЦИК) — Сэбиэттэр сийиэстэрин ыккардыларыгар куруук үлэлиир сокуону ылар, салайар, хонтуруоллуур Саха АССР үрдүкү былаас уоргана, 1922 сылтан 1938 сыллаахха диэри үлэлээбитэ.
Бастакы састааба 1922 сыллаахха ахсынньы 27 күнүттэн тохсунньу 19 күнүгэр диэри буолбут I Бүтүн Саха сиринээҕи сэбиэттэр тэрийэр сийиэстэригэр талыллыбыта.
Тэриллиитэ.
1920-1921 сылларга Сэбиэскэй Саха сирэ автономнай буолуутун туһунан боппуоруос көтөҕүллэр. Бу саҕана саха үөрэхтээхтэрэ бу соругу бастакы күөҥҥэ таһаарбыттара. П. Ойуунускай бэрэстээтэллээх хамыыһыйа үөскүөхтээх Саха өрөспүүбүлүкэтин балаһыанньатын суруйбута.
1922 сыл муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин ситэриилээх кэмитиэт (ВЦИК) "Саха Автономиялаах Социалистыы Өрөспүүбүлүкэтин туһунан" («Об Автономной Якутской Социалистической Советской Республике») диэн уураах таһаарбыта. Бу уураахха этиллэринэн Саха АССР судаарыстыбаннай былааһа олохтоох сэбиэттэртэн, кинилэр сийиэстэриттэн, киин ситэриилээх кэмитиэттэн уонна совнаркомтан туруохтааҕа. ВЦИК дэкириэтинэн 1922 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр П.А. Ойуунускай салалталаах бастакы бырабыыталыстыба (совнарком) үлэтин саҕалаабыта. Гражданскай сэрии Саха сиригэр түмүктэнэ илигинэн ЯЦИК оруолун быстах кэмҥэ П. Ойуунускай салалталаах Саха сирин өрөпкүөмэ () толорбута.
1922 сыл сэтинньитигэр олохтоох Сэбиэттэр мунньахтаан тэрийэр сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. I Бүтүн Саха сиринээҕи тэрийэр Сэбиэттэр сийиэстэрэ 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр диэри буолбута. Сийиэс «Основные положения конструкции Всеякутского съезда Советов трудящихся и красноармейских депутатов, ЯЦИК, его Президиума, СНК и о разграничениях их прерогатив и деятельности» диэн докумуону бигэргэппитэ. Киин ситэриилээх кэмитиэт бэрэстээтэлинэн Былатыан Ойуунускай талыллыбыта, кини солбуйааччыта — Алексей Широких буолбут. Бу докумуонунан Саха АССР бастакы Конституциятын олуга ууруллубута. Конституция Саха АССР Сэбиэттэрин III сийиэһигэр 1925 сыл саҕаланыытыгар ылыныллыбыта.
Конституция Саха АССР РСФСР сорҕото буоларын бигэргэппитэ. Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былааһынан Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэрэ анаммыта. Сийиэстэр ыккардыларыгар өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былааһынан Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ (ЯЦИК) буолбута — Саха АССР үрдүкү сокуону ылар (), дьаһайар () уонна хонтуруоллуур уоргана.
Колобанов Зиновий Григорьевич. Зиновий Григорьевич Колобанов (1910-1994) — советскай танкист-ас, Аҕа дойду сэриитигэр старшай лейтенант, ыарахан тааҥкалар роталарын хамандыыра, сэрии кэнниттэн - подполковник.
Олоҕун олуктара.
Владимирскай күбүөрүнэ (билигин Алын Новгород уобалаһын Вачскай оройуонун) Арефино сэлиэнньэтигэр 1910 сыллаахха төрөөбүт. 1932-1958 сылларга аармыйаҕа сулууспалаабыта. Минскэй куоракка 1994 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр өлбүтэ. 
Наҕараадалара.
икки кыһыл знамень орденнаах, аҕа дойду сэриитин бастакы стиэпэннэх орден, кыһыл сулус орден, ол да атын. Станция Красногвардейцк-Войсковицы куну быһа вермахт дивизиятын туппуттар, 43 ниэмэс массыынатын эспит, экипажын кытта 22 трофейнай чехославацкай Pz.kprw.35(t) эспит ол онтон 14 танка оҥоһуллубат гына алдьаммыт.