mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
AK-47. AK-47 (нууч. "Автомат Калашникова образца 1947 года" — 1947 сыллаах Калашников аутомат чуор саатын холобура) диэн 7.62x39 мм аутомат чуор саа. Сүбэ Униятыгар оҥоhуллубута, айааччыта Михаил Калашников. Икки көрүҥнээх оҥоhуллубута: олохтоох луостаах AK-47 уонна бүлгү тутуу метал луостаах AKС-47.
AK дизайнын оҥоруутун үлэтэ 1944 с. саҕаламмыта. 1946 с. чуор саа официал сэбилэниилээх күүстэр сууттарыгар көрдөрүллүбүтэ, уонна биир сылынан Кыhыл Армияҕа сулууспаҕа ылыллыбыта. Официаллык Сүбэ Униятын сэбилэниилээх күүстэригэр 1949 с. ылыммыта. Варшава Пактын кыттааччыларын улахан өттүлэрэ эмиэ ылыммыттара. AK-47 элбэх атын уотунан эстэр сэрии сэптэрин айан оҥорууларыгар олох быhыытынан туттуллубута.
AK-47 бастакы дьиҥ аутомат чуор саалар ахсааннарыгар киирсэр. Өр үйэлээҕиттэн, оҥоруутун чэпчэки сыанатыттан уонна судургу туттуллуутуттан сылтаан аан дойдуга ордук киэҥник туттуллар аутомат чуор саа буолар.
Көрүҥнэрэ.
AK көрүҥнэрэ:
Сүбэ Униятын/Арассыыйа таhыгар оҥоруллуута.
Сэбилэниилээх көрүҥнэрэ эрэ.
Култуура эйгэтигэр.
Тымныы сэрии устата, Сүбэ Унията уонна Кытай Дьон Республиката AK-47'ни уонна кини оҥоруутун технологияларын про-коммунист дойдуларга уонна бөлөхтөргө (холобур, Никарагуа Сандинистарыгар уонна Вьеткоҥҥа) көмө быhыытынан элбэх ахсааннаахтык экспортаабыттара. Ол түмүгүнэн, AK'ны 55 ил армиялара уонна элбэх сэрии бөлөхтөрө сэбилэниилэригэр ылыммыттара. Бу сэрии саадаҕа кэлбит сирдэригэр киэҥ тарҕаныытыттан ураты, култуура өттүнэн улахан дьайыыны оҥорбута. Араас дойдулар уонна бөлөхтөр дьаралыктара уонна бэлиэлэрэ буолбута, ол ахсааннарыгар киирэллэр Мозамбик, Зимбабуэ, Илин Тимор, Буркина Фасо (өрөбөлүүссүйэ кэмигэр), Хезболла уонна Иран Ислам Өрөбөлүүссүйэтин Харабылларын Корпуhа. Сорох Африка дойдуларыгар саҥа төрөөбүт уол оҕону "Калаш" ("Калашников" диэни кылгатыы) диэн ааттыыллар.
Арҕаа дойдулар култуураларыгар, бастатан туран Америка гиэнигэр, AK-47 өстөөх күүстэрин сэрии сэптэрин быhыытынан ойууланар. Бу Кэриэйэ уонна Вьетнам сэриилэригэр коммунистар, онтон ураты Афганистаҥҥа уонна Иракка Талибан уонна Аль-Каида террорист бөлөхтөрүн кыттааччылара Америка армиятын утары кыргыhыыларга AK-47'ни киэҥник туттубуттарыттан сылтаан тахсар. Ол курдук AK-47 Арҕаа дойдуларга анти-Американизм уонна стереотип өстөөх сэрии сэбэ репутациялаах. Холбоhуктаах Штаттар киинэлэригэр AK'нан бандьыыттар уонна террористар сэбилэнэллэр.
Видео оонньууларга.
AK элбэх видео оонньууларга баар. Сүрүннээн 3D шутердарга. Сорох холобурдар:
Калашников музея.
Калашников Музея (өссө AK-47 музея диэн ааттанар) сэтинньи 4, 2004 Ижевскайга, Удмуртия Республикатыгар арыллыбыта.
Гранаата. Гранаата диэн түргэнник эстэр сэрии сэбэ. Сүрүннээн киhини табарга аналлаах. Элбэх дьон мустан долгуйуутун ыhар анал гаас гранааталара бааллар.
Тойбохой нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Тойбохой нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тойбохой. 
Улуус кииниттэн 55 км арҕаа диэкки. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 788 киһи (2007 сыл). Бүлүү суолга турар.
Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Кириэстээх нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кириэстээх. 
Улуус кииниттэн 95 км арҕаа диэкки Бүлүү суолунан. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 028 киһи (2007 сыл).
Сардаҥа. Сырдык сардаҥата геометрия оптикатыгар - линия, ол устугар сырдык энергията ааһар. Чуолкайдаатахха, туора размера кыараҕас сырдык пучога буолар. 
Геометрическай оптика тутуллаах өйдөбүлэ буолар. Ол өйдөбүлүгэр туора сытар размерыттан тутулуга суох диэн быһаарыллар.
Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Кутана нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кутана. 
Улуус кииниттэн 75 км хоту диэкки Бүлүү суолга сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 011 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Кутана — 1 007, Тумул — 4 киһи.
Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Сиэйэ нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сиэйэ. 
Улуус кииниттэн 97 км хоту диэкки Бүлүү суолга сытар. Урукку аата Бутукаай нэһилиэк.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 880 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сиэйэ — 865, Комсомол — 15 киһи.
Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;402082&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-06-18T20:21:49Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;408963&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Арыылаах нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл. 
Улуус кииниттэн 54 км хоту диэкки сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 793 киһи (2007 сыл). Мэлдьи сырыылаах суол.
Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Бүлүүчээн нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хордоҕой. 
Улуус кииниттэн 160 км арҕаа диэкки сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 759 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хордоҕой 756, Ойууһут — 3 киһи.
Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах.
Улуус кииниттэн 112 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 694 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Арыылаах — 648, Ыгыатта — 44, Мэлэкэ — 2 киһи.
Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Куокуну нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Куокуну.
Улуус кииниттэн 111 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 582 киһи (2007 сыл).
Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Дьаархан нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах.
Улуус киинтииэн 80 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 537 киһи (2007 сыл).
Орто оскуолалаах, 2011 сыл ахсынньытыгар 75 сылын бэлиэтээбит.
Устуоруйатыттан.
2011 сыллаахха 240 сылын үөрүүлээх ыһыаҕа буолбута. Былыр бу нэһилиэк Сунтаар улууһун үс гыммыт биирин ылар эбит. Кэлин түөлбэлэр бытанан, тус-туһунан нэһилиэктэр буолбуттар.
Маар-Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;401553&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-06-19T04:41:00Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;409107&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Маар-Күөл нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маар-Күөл.
Улуус кииниттэн 68 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 523 киһи (2007 сыл).
Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Аллыҥа нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Аллыҥа.
Улуус кииниттэн 40 км. арҕаа диэкки.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 474 киһи (2010 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Хадан нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Агдаары.
Улуус кииниттэн 25 км соҕуруулуу-арҕаа Бүлүү өрүс үрдүгэр уҥа кытылга турар. 1931 сыллаахха олохтоммут.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2007 сыллаахха 474 киһи эбит (ол иһигэр Агдаары — 466, Эйикээр — 8 киһи), 2015 сыллаахха 407 киһи .
Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Уустуйа нэһилиэк (). Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уустуйа.
Географията.
Улуус кииниттэн 5 км илин диэкки Кэмпэндээйи үрэх төрдүгэр турар.
Нэһилиэк олохтоохторо.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 368 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэк историята.
Уустуйа нэһилиэгэ 2003 сыл от ыйыгар, Кэмпэндээйи нэһилиэгиттэн араарыллан, тэриллибит.
Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;401548&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-06-19T04:00:16Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;409093&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Күүкэй нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күүкэй.
Улуус кииниттэн 85 км хоту диэкки Күүкэй күөл тула сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 354 киһи (2007 сыл).
Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Түбэй нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Түбэй.
Улуус кииниттэн 103 км хоту диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 274 киһи (2007 сыл).
Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Илимниир нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Илимниир.
Улуус кииниттэн 21 км соҕуруу диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 255 киһи (2010 сыл).
Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Туойдаах нэһилиэк. Сунтаар улуһун нэһилиэгэ, киинэ Туойдаах.
Улуус кииниттэн 20 км. 
Нэһилиэнньэ ахсаана 179 киһи (2007 сыл).
Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Толоон нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Толоон.
Улуус кииниттэн 63 км хоту диэкки Бүлүү суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 146 киһи (2007 сыл).
Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;401704&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-06-19T11:40:49Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;409226&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Тэҥкэ нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тэҥкэ. 
Улуус кииниттэн 75 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 144 киһи (2007 сыл).
Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Наахара нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Наахара. 
Улуус кииниттэн 130 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 136 киһи (2007 сыл).
Сахалыы ааттар. Сахалар православие ылыахтарыттан ыла сурукку киирэр (официальнай) ааттара Арассыыйа империятыгар туттуллар христианскай ааттар буолбуттара. Ол эрэн киһи олоххо туттуллар аата сахалыы да буолуон сөбө. Сыыйа киирии ааттар баһыйан билиҥҥи кэмҥэ сахалар үгүстэрэ «нууччалыы» ааттаахтар.
Билиҥҥи сахалыы ааттар уус-уран айымньылар геройдарын, сирдэр, үүнээйилэр ааттарыттан уо. д. а. таһаарыллаллар. Холобур, номохтор геройдарын ааттара — Эллэй, Манчаары, Туйаарыма (Туйаара), Ньургун, Күннэй — киэҥник тарҕаммыттар.
Билиҥҥи сахалыы ааттар үксүн санааҕа үчүгэй эттиктэр ааттарыттан таһаарыллаллар. Онтон былыр төттөрүтүн абааһылар бэлиэтии көрбөтүннэр диэн куһаҕан соҕус тыллары аат гыналлара. Итинник «куһаҕан» ааттаахтар сааһыран баран үксүгэр официальнай аатынан тутталлара. Эбэтэр «куһаҕан» аат киһи хос аата буолан хаалара. 
Эр киһи олоҕун тухары аатын хаста да уларытыан сөбө. Кыра эрдэҕинэ туох эрэ бэйэтин уратытын таба көрөн ааттыахтарын сөбө, эбэтэр «абааһыттан куоттараары» «куһаҕан ааты» талаллара. Уол ситэн, эр киһи буоларыгар эмиэ аат биэрэллэрэ, эбэтэр урукку аатыгар эбии аат холбоноро. Оттон социальнай өттүнэн тугу эмэ ситистэҕинэ, холобура баһылык дуу туох дуу буоллаҕына, үксүн орто сааһыгар бэйэтэ аат талыныан сөбө. Ону таhынан сахалар ааты оҕо төрөөбүт күнүнэн-дьылынан көрөн эмиэ биэрэллэр. Холобур, бу ситим-сир ааптара этэринэн, өскөтүн оҕо тохсунньу ый 1 күнүгэр күн сирин көрбүт буоллаҕына, кинини Тускун, Кэскилээнэ диэн ааттыахха сөп.
Ааттар.
Кыыс аата кытархай, уол аата халлаан күөхтүҥү өҥнөрүнэн бэлиэтэннилэр. 
Киэҥник тарҕаммыт ааттар араҕас бэлиэлээхтэр.
Псевдонимнар.
Бу ордук суруйааччылар, суруналыыстар, артыыстар туттар ааттара. Сороҕор араспаанньа быһыытынан (холобур Ойуунускай, Ороһуунускай), сороҕор араспаанньаҕа эбии быһыытынан, сороҕор туспа аат курдук үксүн киһи бэйэтэ талынан ылар, уонна сурукка киирэр ааты кытта үксүн бииргэ, эбэтэр биир кэмҥэ туттуллар аата. Холобур, суруйааччы олоҕор сурукка киирбит ааты туттар, онтон литератураҕа айымньытыгар эбэтэр хаһыакка ыстатыйа суруйарыгар псевдонимынан илии баттыыр.
Псевдонимнарга чугас көмпүүтэр эйгэтигэр киэҥник туттуллар нииктар, логиннар бааллар.
Хос ааттар.
Сороҕор «сахалыы аат» диэнинэн биллэр, урукку ыраахтааҕы да кэмигэр, сэбиэскэй да кэмҥэ сүппэтэх, билиҥҥи да кэмҥэ сахалар түөлбэлээн олорор сирдэригэр, ордук тыаҕа киэҥник тарҕаммыт көстүү. Сорох ааттар киһи быдьар өттүн көрдөрөр буоланнар ыыс быһыытынан туттуллаллар. Сорох ааттар киһи сурукка киирбит аатын олоччу солбуйа сыһаллар, киһи бэйэтэ да ол эрэ аакка хардарар балаһыанньата үөскээн хаалар.
Акана нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Акана нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Акана. Улуус кииниттэн 70 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 538 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Акана — 461, Чкалов — 77 киһи.
1939 сыллаахха төрүттэммитэ.
Дьиикимдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Дьиикимдэ нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьиикимдэ.
Улуус кииниттэн 13 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 328 киһи (2010 сыл).
1939 сыллаахха төрүттэммитэ.
«"Сыһах"» диэн культуура киинэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Үөдэй нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Үөдэй нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үөдэй. 
Улуус кииниттэн 77 км хотугулуу-илин диэкки.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 190 киһи (2010 сыл).
1939 сыллаахха төрүттэммитэ.
Дьаархан нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Дьаархан нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьаархан. 
Улуус кииниттэн 39 км хотугулуу-илин диэкки Марха өрүс үрдүгэр турар.
1941 сыллаахха төрүттэммитэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 408 киһи (2010 сыл). «Аартык» диэн культура киинэ, норуот куукула театра.
Хаҥалас нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Хаҥалас нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ынахсыт.
Улуус кииниттэн 62 км хотугулуу-илин диэкки Бүлүү федерал суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 608 киһи (2010 сыл).
Күндээдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Күндээдэ нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күндээдэ. 
Улуус кииниттэн 15 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр турар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 011 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Күндээдэ — 982, Араҥастаах — 29 киһи.
1939 сыллаахха төрүттэммитэ. «Атар алааһа» диэн социальнай култуура комплекса
Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Малдьаҕар нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Быһыттаах.
Улуус кииниттэн 70 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Марха өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 550 киһи (2010 сыл).
1952 сыллааха төрүттэммитэ.
Марха нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Марха нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өҥөлдьө.
Улуус кииниттэн 62 км хоту диэкки Марха өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 563 киһи (2010 сыл).
Мэҥэдьэк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Мэҥэдьэк нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатыы.
Улуус кииниттэн 124 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 559 киһи (2010 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
"Известные люди Республики Саха (Якутии), М.: 2012
Ньурбачаан нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Ньурбачаан нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ньурбачаан.
Почта индэксэ — 678475
Улуус кииниттэн 12 км арҕаа диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 630 киһи (2010 сыл).
1976 с. манна көскө олорор диссидент А. Н. Твердохлебовка аатырбыт академик, «водороднай буомба аҕата» диэн ааттаммыт Андрей Сахаров кэргэнинээн Елена Боннэрдыын кэлэ сылдьыбыттара.
Өктөөбүр нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Өктөөбүр нэһилиэгэ () — Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Антоновка. Урут Тыалыкы нэһилиэгэ, оттон киинэ Александровка диэн ааттаах этэ.
Улуус кииниттэн 2 км илин диэкки турар. Ньурба куораты кытта холбоһон турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2770 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Антоновка — 2642, Нефтебаза — 128 киһи.
Сүлэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Сүлэ нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сүлэ.
Улуус кииниттэн 7 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 526 киһи (2010 сыл).
«Сайдыы» культура киинэ.
Таркаайы нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Таркаайы нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатыҥ Сыһыы.
Улуус кииниттэн 56 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 061 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Хатыҥ Сыһыы — 803, Киров — 258 киһи.
Түмүк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Түмүк нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маар.
Улуус кииниттэн 48 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 034 киһи (2010 сыл).
«Алаһа» культура киинэ
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр.
Лукина Анна Никитична 1923 сылаахха Маар Одьолунугар төрөөбүтэ, үлэ, тыыл ветерана 2012 өлбүтэ.
Маар. Маар - үкэр, кылыс, муох үүнээйилээх, дулҕалаах, ыарҕалаах, онон-манан буомурбут, эриллэ хаппыт мастардаах тайҕа ортотунааҕы бадарааннаах сир.
Тумара маар - ото-маһа суох, сииктээх, ыарҕанан эрэ саба үүммүт түҥкэтэх сир.
Өссө маны көр.
Түмүк нэһилиэк
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Хорула нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Хорула нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайылык.
Улуус кииниттэн 112 хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 786 киһи (2010 сыл).
Чаппанда нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Чаппанда нэһилиэгэ — Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чаппанда (эбэтэр Чаппаҥда). Урукку аата "Омолдоон нэһилиэгэ".
Улуус кииниттэн 24 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 880 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Чаппанда - 873, Салтааны - 7.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Чуукаар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа). Чуукаар нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чуукаар.
Улуус кииниттэн 70 км. хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 741 киһи (2010 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;402099&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-06-18T21:04:40Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;408971&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Балаҕаннаах нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балаҕаннаах.
Улуус кииниттэн 22 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 340 киһи (2007 сыл).
Боотулуу (Үөһээ Бүлүү нэһилиэгэ). Боотулу нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Боотулу.
Улуус кииниттэн 120 км. хоту диэки. Сырыылара — кыһыҥҥы суол, сайынын — салгынынан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1592 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Боотулу — 1350, Көтөрдөөх — 250 киһи.
Боотулуу устуоруйата.
Л. Николаев суруйуутунан Боотулуулар бастаан Сэтэкэмҥэ кэлэн дьон хаалларан баран салгыы уҥуор тахсаллар. Мааркап — Марк Иванов оҕонньор сэһэнэ уонна Л. Николаев суруйуута үүт-маас сөп түбэһэллэр. Онон букатын хойуккааҥҥа диэри Сэтэкэм Боотулуута уҥуоргу Боотулуу нэһилиэгэр киирэрэ чахчы буолан тахсар.
Мааркап сэһэннэрэ туоһулуурунан Боотулуу чаччыыналара үс киһи эрэ биллэр: Омукчаан Өндөрөй, Куука Ньукулай, Сэрбэкэ Сөдүөт. Ол гынан баран бу чаччыыналартан Омукчаан эрэ уҥуоргу Боотулууга тахсан мунньахтаспыта чуолкай биллэр. Мааркап сэһэнинэн Омукчаан төрүүр кэмигэр Үөһээ Боотулууга, ол аата уҥуоргу Боотулууга, «ааттаах киһи Дабыыт кулуба». Бу бука Давыд Григорьевич Поскачин буолуо. Кини 1868—1873 сыллаахха чаччыына, 1873—1877 сыллаахха быыбарынай, онтон 1879—1882 сылларга кулубаҕа хандьыдаатынан сылдьыбыт, 1882—1884 сылларга нэһилиэгэр кинээстээбит. Улуус кулубатынан кэлин үлэлээбит. Онон Мааркап чаччыына дуу, быыбарынай дуу, эбэтэр өссө атын дуоһунаска дуу сылдьыбыт киһини кулуба диэн сөп.
Ол аата, Куука уонна Сэрбэкэ Боотулуу Үөдүгэйгэ киирбитин кэннэ чаччыыналаабыт буолуохтарын эмиэ сөп.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000
Быракаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Быракаан нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Быракаан.
Улуус кииниттэн 90 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 249 киһи (2007 сыл).
Далыр нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Далыр нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Далыр.
Улуус кииниттэн 75 км хоту диэкки сытар
Нэһилиэнньэтин ахсаана 931 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Далыр — 816, Быччагдаан — 101 уонна Кулуһуннаах — 14 киһи.
1861 сыллаахха чочуобуна тутуллубута. 1879 сыллаахха кини оннугар Далырдааҕы Иннокентьевскай таҥара дьиэтэ тутуллубута. 1880 с. муус устар 20 күнүгэр Дьокуускай уонна Бүлүү епискоба Дионисий кэлэн сибэтии гыммыт. Далыр приходугар 1913 с. I уонна III Үөдүгэй нэһилиэктэрэ, Мэйик, Нам, Кырыкый, I уонна II Хоро нэһилиэктэрэ, II Боотулуу нэһилиэгэ киирэллэр эбит. Онно 1913 с. 4 049 олохтоох баара диэн Национальнай архыып 226-с фондатыгар харалла сытар таҥара дьиэтин дөкүмүөннэрэ туоһулууллар. 
1911—1912 сылларга Бүлүү өрүс хаҥас өттүнээҕи нэһилиэктэрэ Арҕаа Бүлүү (сороҕор Үөдүгэй диэн ааттанар) улууһа буола сылдьыбыттара. Ол улуус киинэ Далыр этэ.
Дүллүкү нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Дүллүкү нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дүллүкү.
Улуус кииниттэн 40 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 264 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Дүллүкү — 1 254 уонна Бүтэйдээх — 10 киһи.
Устуоруйата.
Үһүйээннэр кэпсииллэринэн Нам улууһуттан XVII үйэ бүтүүтүгэр кэлбит дьон олохтообут нэһилиэктэрэ. Аата эбэҥки тылыттан киирбитинэн ааҕыллар: "дулу" — орто, "дулугу" - орто тарбах, эбэтэр күөллэр ыккардыларыгар сытар күөл. Дүллүкү күөлэ кырдьык биир өттүттэн Чыыйык, Бүдүргэй, иккис өттүттэн Кур Муустаах, Уолбут куөллэр ыккардыларыгар сытар.
XIX уонна XX үйэлэр быыстарыгар Дүллүкү уҥуор турар Нам нэһилиэгэр киирэрэ. Ол гынан баран салаллара табыгаһа суоҕуттан олохтоохтор туруорсууларынан Саха Сирин уобаластааҕы управленията 1911 сыллаахха от ыйын 2 күнүнээҕи 170 нүөмэрдээх быһаарыытынан туспа нэһилиэк буолбута. Нэһилиэк бастакы кинээһинэн Иванов Николай Иванович (Маттаҥаа) талыллыбыта. Илин Эбэ Букаа өтөҕүн анныгар баар өтөххө олорбут киһи 1916 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы үлэлээбитэ. Кини кэнниттэн Санников Иван Ильич 1916 сылтан 1919 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы уонна Санников Спиридон Ксенофонтович (Эһэ Харах) 1922 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы үлэлээбиттэрэ.
Онтон Иванов Харлампий Иванович (Бааҕынаан) талыллан бастаан кинээһинэн, онтон сэбиэт бэрэстээтэлинэн үлэлээбит курдук. 1922 сыллаахха Куонаан бандьыыт отучча киһилээх этэрээтэ таарыйан Балаҕан көлүйэҕэ хонон-өрөөн ааспыт. Бу дьон баһылыктарын Эһэ Харах өлөртөөрү гыммытын ("үксүлэрэ төрдө-ууһа суох мөлтөх дьон эбит, баһылыктарын өлөрдөххө ыһыллан хаалыахтара"), Бааҕынаан сэрэҕэдийэн көҥүллээбэтэх. Ол иһин кэлин сэбиэскэй былаас атаҕар турбутун кэннэ бэрэстээтэлиттэн уһуллубут курдук.
Үөдүгэй нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Үөдүгэй нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Андреевскай. 
Улуус киинин кытта холбоһон турар. Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэ соҕуруу өртүн ылар уонна 30 км ыраах Куду диэн сэлиэнньэ сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2092 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Андреевскай — 2015 уонна Куду — 77 киһи.
Устуоруйата.
Үһүйээннэр уонна сурукка тиһиллибит ахтыылар кэпсииллэринэн Үөдүгэй дьоно билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун сирдэригэр XVII үйэ ортотун диэки кэлбиттэр. Бу дьон биир уус дьоно олоччу көһөн кэлбиттэр курдук, ол аата урукку олорбут сирдэригэр, Өлүөнэ өрүс хаҥас өттүгэр, ким да хаалбатах. Краеведтар этэллэринэн Саха сиригэр итинник бүтүннүү ууһунан көҥүлү батыспыт уус суох. Көспүт төрүөттэрэ - нуучча кэлиитигэр бэйэлэрин-бэйэлэрэ дьаһанан олороору.
Үөдүгэйдэр Үөһээ Бүлүү сирин булалларыгар онно эрдэ кэлэн өргүөттэр уонна Көбдө баһылыктаах Нам дьоно олохсуйбуттар эбит. Өргүөттэр арааһа булду батыһар табалаах дьон буоллалларын быһыытынан сискэ, үрэх баһыгар олохсуйбуттар. Оттон намнар сүөһүлээх, сылгылаах дьон буоланнар Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар дьоһун сирдэри булан, билиҥҥи Намы төрүттээбиттэр. Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.
Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.
Чап Куорамыкыттан көс кэриҥнээх сиргэ, Кэнтиккэ олохсуйбут. Халбаакы бастаан билиҥҥи Ороһу сиригэр өрүс арыытыгар олохсуйан иһэн куду буордаах сиргэ Кудуга тахсыбыт.
Быыгынас Ороһуну төрүттээбит.
II Үөдүгэй баһылыктара
Кэнтик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Кэнтик нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харыйалаах.
Улуус кииниттэн 9 км арҕаа диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 749 киһи.
Кырыкый нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Кырыкый нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кырыкый.
Улуус кииниттэн 90 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 494 киһи.