mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Томскай Григорий Васильевич. Томскай Григорий Васильевич (ахсынньы 5, 1947) диэн профессор, дипломат, суруйааччы, Жипто оонньуу ааптара.
Саха сиригэр (Үөһээ Бүлүү, Ороhу) төрөөбүтэ, Дьокуускай, Эдьигээн, Сиинэ уонна Дүпсүн сэттэ оскуолаларыгар үөрэммитэ. Саха университетын математика факультетын (1971 сыллаахха), Ленинград университетын математика кибернетикатын аспирантуратын (1975), Парижка баар Омуктар икки ардыларынааҕы дипломатия академиятын (1995), Париж-5 Декарт университет юриспруденция факультетын магистуратуратын (1996) бүтэрбитэ, Париж-9 Дофин университетыгар эмиэ үөрэммитэ (1978–1979).
Сахалартан бастакы математика салаатыгар үөрэх доктора (1987), ЮНЕСКО эксперта (1992–2005) уонна Саха Сирин ЮНЕСКО штаб-квартиратыгар бэрэстэбиитэлэ. 1988 сыллаахха Сонор оонньууну — Жипто бастакы версиятын айбыта, 1993 сыллаахха Жипто омуктар икки ардыларынааҕы федерациятын (FIDJIP — ) тэрийбитэ, 2005 сылтан ыла ЕВРОТАЛАНТ президенын солбуйааччыта, 2010 сылтан ыла КОНКОРД академия (Académie Internationale CONCORDE) президена.
Литератураҕа үлэтэ.
Кини Франция суруйааччыларын сойууһугар (SGDL) 2003 сыллааха киирбитэ, Аттила туhунан история романа французтуу уонна нууччалыы (2001 сыллаахха), түрктүү (2005), монголлуу (2007), сахалыы (2008) тылларынан бэчээттэммитэ. Ону таhынан икки сценарий уонна пьеса суруйбута.
1937. Төрөөбүттэр.
"Эбии маны көр.: "
Өлбүттэр.
"Өссө маны көр.: "
Сыл. Сыл диэн кэм кээмэйэ, Сир Күнү эргийэн кэлэр кэмигэр тэҥ. Григориан уонна Юлиан халандаардарыгар биир сыл 12 ыйдаах (365 эбэтэр 366 күннээх).
Сыл.
Бэйэтин дьаалытынан эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар кэм икки утумнаах: 1 Төгүрүк күн утума (сарсыарда, күнүс, киэhэ,түүн). 2 Дьыл утума (сайын,күһүн,кыһын,саас).Ити утумнар киhи аймахтан туох да тутулуга суохтар. Аны туран сахаҕа кэм кээмэйдэрэ диэн өйдөбул баар. Холобура, халлааҥҥа ый үөскээн-бүтэн өссө саҥа ый үөскүөр дылы кэм кээмэйэ ый дэнэр. Өбүгэбит халлааҥҥа көстөр ый дьыл утумун кытта алтыhыыларыттан уонна олохтон-дьаhахтан көрөн, бэйэтин эт мэйиитигэр буhаран, хас биирдии кэмигэр көстөр халлаан ыйыгар тустааҕынан тус бэйэ аат биэртэлээбит эбит. Сыл диэн тугуй? Былыргы саха тоҕо эрэ " сыл оройо", "сыл ыпсыыта" диэбэтэх .Холбуон(уопсайынан) сыл диэн өйдөбүл ханнык эрэ чопчу саҕаланар-бүтэр кэмэ диэн суох. Айылҕаҕа дьыл ханнык эрэ утума (эбэтэр ыйа) саҕаланан-бүтэн , өссө эргийэн кэлиэр дылы кэм сыл дэнэр.
Үйэ. Үйэ (сүүс сыл) диэн кэм кээмэйэ, 100 сылга тэҥнэһэр.
Григориан халандаарыгар 0 үйэ диэн суох. Бастакы үйэттэн саҕаланар, кини иннинээҕи үйэ — биһиги эрабыт иннинээҕи I үйэ диэн ааттанар.
XX үйэ. Сүрүн түгэннэрэ, түбэлтэлэрэ уонна тыллара:
Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей. Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей (толору официальнай аата Республикатааҕы лицей-интернат, ол иннинэ "Өрөспүүбүлүкэтээҕи колледж", "Өрөспүүбүлүкэтээҕи физико-математическай оскуола" диэн ааттана сылдьыбыта) — Дьокуускайга баар Саха Сирин бүттүүнүттэн дьоҕурдаах оҕону сүүмэрдээн ылан үэрэтэр оскуола. Лицей дириэктэрэ — физика-математика билимин дуоктара И.И. Шамаев. Лицей СГУ сүрүн үөрэх куорпуһугар этээс аҥарын өр сылларга ылан олорбута, интэринээтэ СГУ 17-с куорпуһугар баара. Билигин Ойуунускай уулуссатыгар туспа дьиэлэнэн олорор.
Устуоруйата.
Норуот учуутала М.А. Алексеев дьоҕурдаах оҕолору биир сиргэ мунньан дириҥэтэн үөрэтэр табыгастаах диэн санаатын туруорсан, 1966 сыллаахха республикаҕа биэс физико-математическай кылаас аһыллыбыта. Ол кэнниттэн профильнай оскуола тэрийиитин боппуруоһа кыайтарбат буола сылдьыбыта. «Физико-математическай кылаастар бааллар, туһунан оскуола наадата суох» диэн тохтотоллоро. 
1970 сыллаахха Новосибирскайтан физико-математическай наука кандидата, алгебраҕа специалист-учуонай Исмаил Шахбаз оглы Алиев ССРС Наукатын академиятын Сибиирдээҕи салаатын аатыттан өрөспүүбүлүкэтээҕи математика олимпиадатыгар кэлбитэ. Ол кэмҥэ Новосибирскай университетыгар аналлаах физико-математическай оскуола баара. И. Ш. Алиев Өрөспүүбүлүкэҕэ эмиэ оннук оскуола аһар туһунан, арыллар буоллаҕына тэрийиитин салайан дириэктэрдии кэлэр туһунан СГУ үрдүк алгебра уонна геометрия кафедратын сэбиэдиссэйэ С. Н. Семеновтыын, физико-математическай факультетын декана Е. Т. Софроновтыын кэпсэппитэ. Кинилэр өйөөннөр, СГУ ректора И. Г. Попов Алиевы 1971 сылтан университекка ыҥырбыта. Ол кэмҥэ СГУ-га алгебраҕа учуонай степеннээх специалист суох этэ. 
1972 сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр Республикатааҕы физико-математическай оскуола аһылларын туһунан Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин урааҕа тахсар.
И.Ш. Алиев аҕыс сыл дириэктэрдээбитэ.
РГ-42. РГ-42 — эргэ сэбиэсскэй бытарыйар гранаата. Бастакы барылын (модификациятын) конструктор С.Г. Коршунов 1942 сыллаахха ГСКБ-30 айар тэрилтэҕэ (№58-ыс Ворошилов аатынан собуокка) оҥорон таһаарбыт. Гранаата кимэн киириигэ туттуллар, бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 25 миэтирэ.
Быһыыта цилиндрическай. Куорпуһун иһигэр, элбэх бытархайдар үөскээтиннэр диэн, өссө үс-түөрт төгүл квадратиктарынан быһыллыбыт, ыстаал лиэнтэ эриллибит. Үрдүтүгэр пласмаас бүөнэн сабыллыбыт запаал угуллар хайаҕастаах. Өҥө хаки күөх. Толоруута тротил. Эстэрэр запаала — УЗРГМ.
Иккис аан дойду сэрии кэмигэр оҥоһуллубут гранаата, өссө даҕаны сорох дойдуларга туттулла сылдьар – Польшаҕа, Кытайга («Тип 42»).
1938. Төрөөбүттэр.
"Өссө көр: "
Өлбүттэр.
"Өссө көр: "
XXI үйэ. XXI (21-с) үйэ диэн Григориан халандаарынан билиҥҥи үйэ. 2001 сыл тохсунньу 1 күнүгэр саҕаламмыта, 2100 ахсынньы 31 күнүгэр бутэр.
Буолуохтаах түбэлтэлэр.
2010-с.
Көр. 2010-с сыллар.
В 2010 году 9 апреля — население Земли может достичь 7 миллиардов человек.
В 2011 году закончатся свободные IPv4 адреса
В 2012 году 21 декабря — последний день в календаре майя и ацтеков.
В 2018 году Ереван отмечает 2800 летний юбилей.
2019–2020 – COVID-19 пандемията.
2020-с.
Көр. 2020-с сыллар.
В январе 2021 года будет испытан первый московский газированный автомобиль.
В 2024 году исполняется 2800 лет первым олимпийским играм в Греции.
В 2025 году Интернет перейдет на протокол IPv6.
В 2029 году в пятницу, 13 апреля астероид Апофис 99942 пройдет на расстоянии 30000 километров от Земли.
2030-с.
Көр. 2030-с сыллар.
В 3 часа 14 минут 18 секунд 19 января 2038 года все компьютеры, отсчитывающие время в стандарте POSIX, начнут показывать его с отрицательным значением
2040-с.
Согласно легенде 21 апреля 2047 года исполняется 2800 лет со дня основания Рима
2045-с.
Россия и весь мир будет отмечать 100 летие окончание войны
2050-с.
В 2050 году население Земли может достичь численности в 9 миллиардов человек.
Алыһар. Алыһар (, ) - Саха сиригэр да Арассыыйаҕа да тарҕаммыт туора дьураалаах, хатыылаах, сиэмэх балык. Европаҕа Испанияттан ураты сирдэргэ, Хотугу Америкаҕа уонна Азия хоту өттүгэр барытыгар үөскүүр. Өрүстэргэ да, күөллэргэ да, кыра туустаах күөллэргэ уонна байҕалларга кытта баар буолар. 
Алыһар үксүн бытаан сүүрүктээх чычаас уонна элбэх үүнээйилээх сирдэри талан сылдьар. Кыра балыгынан аһылыктанар. Ыамата 8-10 см улаатта да сиэмэх буолбутунан барар.
Казахстаан. Казахстаан (), официаллык Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтэ () диэн Орто Азия уонна Эуропа дойдута.
Атын дойдулары кытта кэккэлэһэр: хоту уонна арҕаа – Арассыыйалыын, илин – Кытайдыын, соҕуруу – Кыргызтаанныын, Узбекистаанныын уонна Түркменистаанныын. Арҕаа Каспий байҕала баар.
Казахстаан киэҥ уонна араас ньуурдаах сирдээх: платолар, далалар, тайҕастар, каньоннар, томтордор, хайалар уонна кумах куйаардар.
РГД-5. РГД-5 — сэбиэсскэй (российскай) бытарыйар илии гранаата. Гранаата кимэн киириигэ туттуллар, бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 15-20 миэтирэ.
Гранаата 1954-с сылга армияҕа ылыллыбыт. Иккис аан дойду сэриитигэр гранаатаны туттуу көрдөрбүтүнэн, РГ-42 эстэр бытархайдарын көтөр эргимтэтэ наһаа улахан буолан быраҕар киһиэхэ кутталлаах эбит.
Быһыыта ньолбуһах. Куорпуһа чараас ыстаал, хаки күөх өҥүнэн кырааскаламмыт. Толоруута тротил, запаала УЗРГМ.
РГД-5 билигин Россия Армиятын сэриитин сэбэ. Элбэх атын дойдуларга эмиэ оҥоһуллар, холобура Кытайга «Тип 59» диэн аатынан.
Сигэлэр.
Граната РГД-5 (нууч.)
Ф-1. Ф-1 — өссө «лимонка» диэн аатынан биллэр, эргэ сэбиэсскэй илии гранаатата. Ф-1 прототиптарынан, французскай F-1 уонна английскай Лемон систематын бастакы аан дойду сэрии гранааталара буолбуттар. Гранаата көмүскэнэрдэргэ киирсэр, сүрүн бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 30-35 миэтирэ, ол гынан баран сорох бытархайдара 200 миэтирэ дылы ыраах көтүөхтэрин син.
Быһыыта ньолбуһах. Куорпүһа чугуун, таһыгар бытархайдар эстиигэ дөбөннүк үөскээтиннэр диэн кэрдиистэрдээх. Өҥө күөх хаки. Толоруута тротил. Бастаан Ф.В. Ковешников запаалынан иитиллэр эбит. 1941 сылга Е.М. Вицени уонна А.А. Бедняков УЗРГ диэн универсальнай (Ф-1 уонна РГ-41 гранааталарга сөп түбэһэр) запаалы оҥорбуттар. Сэрии кэнниттэн саҥардыллыбыт запаал УЗРГМ диэн ааттаммыт.
РГД-33. РГД-33 – эргэ сэбиэсскэй универсаальнай илии гранаата. 1933-үс сылга, Дьяконов конструктар Рдултовскай гранаататын образец курдук ылан, бу кимии/көмүскэл РГД-33 гранаататын оҥорбут. Дьиибэтэ диэн, РГД-33 гранаата кэтэрдиллэр/уһуллар бытархайдары үөскэтэр тимир хахтаах. Хаҕа суох граната бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 15 миэтирэ, хахтаах – 30 миэтирэ. Сорох тутааҕын уонна удаарнай механиизымын детааллара 100 миэтирэҕэ тиийэ көтүөхтэрин сөп.
Сэрии саҕаламмытын кэнниттэн, РГД-33 гранаатаны, производстваҕа наһаа уустуук диэннэр оҥорон бүтэрбиттэр. Кини оннугар РГ-42 ылыммыттар.
Толору хомуллубут гранаата быһыытынан бытыыккаҕа маарынныыр. Куорпуһа уонна тутааҕа ньаалбаан. Кэтэрдиллэр бытарыйар хаҕа тимир эрэһиэккэ кэрдиистэрдээх. Өҥө күөх хаки. Толоруута тротил. Саллаат гранаатаны бастаан ылан баран, тутааҕын эрийэхтээх (сатаан өһүллүбэт буолар), запаалын туспа харайыахтааххын.
Баабыр. Баабыр – Бабыр () диэн куоскалар биистэрин уустарыгар киирэр сиэмэх кыыл. "Panthera" ууhун 5 биэс "бөдөҥ куоскаларыттан" биирдэстэрэ. Төрүт үөскээбит сирдэрэ — Илин уонна Соҕуруу Азия. Баабыр икки араас көрүҥнээх — Амур баабыра уонна Бенгалия баабыра. Ону таhынан Суматра арыыга (Индонезия) кыра баабыр баар. Индияҕа дэҥ кэриэтэ "үрүҥ баабыр" көстөр — Хүөх Күөх харахтаах цагаан альбинос. Баабыр размера массыынаҕа тэҥнээх - 3 миэтэрэ, онтон ыйааһына 170 
— 330 киилэ. Уһуна 1,5 - 2 миэтэрэ, кутуругун уһуна 1 - 1,15 миэтэрэ, үрдэ 1 миэтэрэ. Баабыр кыһыл кинигэҕэ киирэр. Сэдэх кыыл тириитин түүтэ уһун - түүтэ Баабыры тымныыттан харыстыыр, онтон хара сурааһыннара саһарга, маскировкаланарыгар көмөлөһөр. Дьүһүнэ кыһынын уонна сайынын уларыйбат, кыһынын арыый сырдык соҕустук көстөр. Атаҕа арыый кэтит соҕустар, халыҥ хаарынан хаамарыгар көмөлөһөр. Баабыр кыһыл кинигэҕэ киирэр. 1930 сыллаахха булчуттар кэриэтэ барыларын өлөрбүттэр. Кыылы быыһыыр туһугар судаарыстыба кыһыл кинигэҕэ киллэрбитэ, ол кэннэ 1960 сыллаахтан ахсааннара арыый элбээбиттэрэ. 90 сыл устата 20 төгүл элбээбит. Билигин Россияҕа быһа холоон эттэххэ 750 Баабыр баар. Баабырдар олохторо олорор условияларыттан тутулуктаах. Көҥүлүгэр 20 сыл олоруон сөп, тоҕо диэтэргэ кини олох сэрэхтээх кыыл, олорор дьиэлээх, астаах. Баабыр Дальнай Восток соҕуруу оттүгэр олорор. Сүрүн олорор сирэ Амур уонна Уссури өрүстэригэр олорор. Кинилэр сөбүлээн олорор сирдэрэ Уссурийскай тайҕаҕа кедровай тыаларыгар. Биһиэхэ Россияҕа саамай улахан уонна саамай элбэх Баабырдар бааллар. Баабыр - Уссурийскай тайҕаҕа пищевой системаҕа маҥнайгы турар. Ити аата кини ахсааныттан Дальнай Восток айылҕата тутулуктаах: баабыр суох буоллаҕына, айылҕа суох буолар. Сүрүн аһыыр аһылыга кабаннар, табалар, туртастар. Бу этиллибит кыыллар тиийбэт буоллахтарына барсугунан, енотунан, куобаҕынан, балыгынан аһылыктанар, оннооҕор сороҕор тыатааҕынан аһылыктанар. Баабырдар олох ынырыктыр хоргуйдахтарына ыттарга, ынахтарга саба түһэллэр. Баабырдар олохторун устата соҕотоҕун сылдьаллар. Атыыр Баабыр тыһы Баабыры аҕыйах күн көрсөр, оҕоломмуттарын кэннэ быраҕан баран, баран хаалар, оҕотун үөрэппэт. Уонна итинник курдук салҕана, салҕана бара турар. Бултуулларыгар эмиэ соҕотоҕун сылдьаллар. Баабырдар биир сыл, ол эбэтэр икки сыл биир территорияҕа олоруохтарын сөп, тоҕо диэтэргэ олорор сирдэригэр элбэх аһыыр астаах буоллахтарына. Аһыыр астара суох, ол эбэтэр бүппүт буоллаҕына салҕыы көрдүү бараллар. Баабырдар олорор территорияларыгар бэлиэ хааллараллар, ол эбэтэр хаспыт буолаллар, сурааһын хаалларбыт буолаллар. Атын кыыллар, ол эбэтэр атын Баабыр киирбит буоллаҕына охсуһаллар. Бултууругар олох сэрэнэн сэрэнэн чугаьаан, күүтэн баран биирдэ эмискэ кэннин атахтарынан тэбинэн баран саба түһэр. Баабырдар икки сылга биирдэ төрүүллэр. 3-4 ый кэннэ Ийэ Баабыр иккиттэн түөрткэ диэри оҕолорун таһаараллар. Аан бастаан үүтүнэн аһаталлар онтон 2 ыйдарыгар бастакыларын эт боруобалыыллар. Ийэлэрэ биир нэдиэлэ эрэ оҕолорун кытта күнү быһа сылдьар онтон бултуу барар. Икки саастарыгар диэри бултуурга үөрэтэр, 3-4 саастарыгар этэргэ дылы, улааталлар.
Ыт. Ыт (лат. "Canis lupus familiaris") диэн ыттар биистэрин уустарыгар киирэр дьиэ кыыла. 10 тыh. тахса сыллааҕыта дьоҥҥо иитиллибит. Билигин ыт сүүhүнэн араас көрүҥэ баар. Ыттар улаханнарынан уонна өҥнөрүнэн арахсаллар. Бөдөҥ ыттар үрдүктэринэн метрга тиийэллэр (вольфхаунд, дог), онтон тэллэх ыттар (чихуахуа) хас да сантиметр эрэ үрдүктээх буолуохтарын син. Онтон таhынан анал породалар бааллар: булчут (харьер, фоксхаунд, лайка), охсуhуук (бультерьер) уонна таhаҕас тиэйэр (Сибиир хаската). Хайа баҕар ыт айылҕаттан өйдөөх, оонньуурун сөбүлүүр уонна киhиэхэ элэккэй.
Дьиэ ыттарын дьиикэй фаунаҕа сабыдыала.
2007 сыллаахха ыытыллыбыт саҥа Соҕурууҥҥу Уэльсс (Австралия) университетын учуонайдарын чинчийиитинэн, хаһаайыттарын тыаҕа уонна заповедниктарга быраҕан (эксперимент чыычаах ахсаанын 40 бырыһыанын уонна 35 бырыһыанын-кинилэр уратыларын).
Орто Азия. Орто Азия (былыргы аата Түркистан) диэн Азия региона. 
Арҕааттан илин — Каспий байҕалтан арҕаа Кытайга дылы, хотуттан соҕуруу — соҕуруу Россияттан хоту Пакистаҥҥа дылы сытар. Былыр Орто Азияҕа көс омуктар олороллоро уонна Солко суола ааhара. Бу регион Эуропа, Арҕаа, Соҕуруу уонна Илин Азия икки ардыларыгар сытар буолан араас омуктар уонна культуралар дьайыылара былыр былыргыттан баара. 
Билигин Орто Азияҕа биэс дойду баар: Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Түркменистан уонна Тадьикистан. Сороҕор манна Афганистаны, Монголияны уонна Кытай арҕаа провинцияларын (Ис Монголия, Синдьээҥ уонна Тибет) киллэрэллэр.
Рдултовскай гранаатата. Рдултовскай гранаатата, 1914-с сыл образеһа – Россияҕа туттулла сылдьыбыт эргэ илии гранаатата. 1914 сылга артиллерия капитана В.И. Рдултовскай бэйэтин 1912 сыллаахха оҥорбут гранаататын тупсаран оҥорбут. Гранаата оскуолкаларын көтөр эргимтэтэ 25-40 миэтирэ.
Гранаата быһыытынан бытыыккаҕа маарынныыр. Куорпуһа ньаалбаан, толоруута мелинит, тротил эбэтэр аммонал.
1930-с сылга гранаатаны эмиэ саҥардыбыттар, «ручная граната образца 1914/30» диэн ааттаммыт. Толоруута тротил эрэ буолбут, уонна аан бастаан кэтэрдиллэр тимир хахтаммыт (үс сылынан армияҕа РГД-33 ылыныахтара, эмиэ оннук хахтаах гранаатаны).
Коньсковоля.  (, : [kɔɲskɔ'vɔla]) — Польша дэриэбинэтэ, Люблинскай воеводствоҕа баар cкай гмина киинэ. Курувка диэн өрүс үрдүгэр турар. Нэһилиэнньэтэ 2 188 кэриҥэ киһи (2004).
Кырынаас. Кырынаас () — Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр тириитэ күндүтүк сыаналанар кыыл. 
Тас көрүҥэ.
Уһун эттээх-сииннээх, кылгас атахтаах, уһун моойдоох, үс муннуктуҥу төбөлөөх, оччо улахана суох төгүрүктүҥү кулгаахтаах кыра сиэмэх кыыл. Атыырын этин-сиинин уһуна — 17—38 см (тыһыта икки төгүл кэриҥэ кыра буолар), кутуругун уһуна 35 % кэриҥэ — 6—12 см; ыйааһына — 70-тан 260 г дылы. Муҥурга майгынныыр, ол гынан баран кинитээҕэр бөдөҥ.
Өҥө саһарга аналлаах — кыһын үп-үрүҥ, сайын тириитигэр икки өҥнөөх — үөһээ өттө хоҥордуҥу кытархай, аллараа өттө (түөһэ, иһэ, атахтарын ис өттө саһархай маҥан.
Тайҕаҕа, ойуурдаах истиэптэргэ (лесостепь), туундараҕа элбэхтик тарҕанан олорор.
Барак Обама. Барак Хусейн Обама II (Barack Hussein Obama II; атырдьах ыйын 4 к. 1961 с. төрөөбүтэ) диэн АХШ 44-c бэрэсидьиэнэ. 2008 сэтинньи 5 күнүгэр АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 20 тохсунньу 2009 бэрэсидьиэҥҥэ инаугурацияламмыта.
Колумбия Үнэбэрситиэтин (Columbia University) уонна Харвард Харвард Сокуон Оскуолатын (Harvard Law School) бүтэрэн баран, Обама уопсастыбыннай тэрийээччинэн уонна адвокатынан (дьон быраабын көмүскээччинэн) үлэлээбитэ. 1997 с. Иллинойс сенатыгар үлэтин саҕалаабыта (2004 с. дылы). 1992—2004 сс. Чикаго Дьүүл Оскуолатын Университетыгар (University of Chicago Law School) конституция дьүүлүн үөрэппитэ.
Буутбал. Футбол ( — атах мээчигэ) диэн бөлөх оонньуута. Аан дойдуга саамай киэҥник тарҕаммыт уонна оонньонор спорт көрүҥэ. Икки 11-дии киhилээх бөлөх ыккардыгар оонньуу. Уhун түөрт көнө муннуктаах оттоох (дьиҥнээх эбэтэр оҥоhуу) хонууга футболлууллар. Оонньуу бастыҥ сыалынан буолар утары бөлөх ааныгар мээчиги киллэрии. Ооньуу буола турар кэмигэр, мээчиги илиитинэн голкипер эрэ таарыйыан сөп. Атын футболлааччылар атахтарынан, түөстэринэн уонна төбөлөрүнэн оонньууллар. Футбол матча икки 45 мүнүүтэлээх таймнаах. Ол икки ардыларыгар 15 мүнүүтэ тохтобул буолар. Матч устата элбэх голу киллэрбит бөлөх кыайар. Арай сүрүн кэмҥэ кыайыылаах тахсыбатаҕына эбии кэм уонна, сороҕор, пенальти тэбиитэ эбиллэр.
Футбол, билиҥҥи барыла Англияҕа 1863 с. баар буолбута. Ол сылга тэриллибит Футбол Ассоциацията (The Football Association), бүгүҥҥү күҥҥэ дылы баар, оонньуу сиэрдэрин айбыта. Билигин футболу аан дойду үрдүнэн Футбол ассоциациятын омуктар икки ардыларынааҕы Федерацията (FIFA - Fédération Internationale de Football Association) салайар. Кини ыытар күрэҕэ, 4 сылга биирдэ ыытыллар, FIFA Аан Дойду Кууба (FIFA World Cup) планетабыт саамай суолталаах футбол күрэҕинэн буолар.
Футбол кулууба-спортивнай тэрилтэ (спортивнай кулууп, спортивнай общество) футбол күрэҕэр кыттар. Дьиҥинэн, футболистар (футбол хамаандата), кулууп састаабыгар тренердэр уонна кини көмөлөһөөччүлэрэ, кулууп менеджердэрэ, быраастар уонна да атын персоналлар. Быһаччы сүрүн хамаанда сүүрбэттэн тахса оонньооччулартан турар.
Биир кулууп араас дивизиоҥҥа киирсэр хас да хамаанда, ыччат хамаандата, спортивнай оскуолалар, стадион уонна эрчиллэр базалар киириэхтэрин сөп.
Kugelhandgranate 13. Kugelhandgranate 13 – Германия былыргы илии гранаатата. Вооруженияҕа 1913-үс сылга ылыммыт, крепостэрии көмүскүүр сэррии сэбин курдук.
Быһыыта төгүрүк. Куорпуһа чугуун, таһыгар дириҥ кэрдиистэрдээх, диаметра 8 сантиметр. Үрдүгэр тёрочнай запаал угуллар хайаҕастаах. Толоруута хара буорах, барий нитраата уонна калий перхлораата. Запаалын умайар тохтобула 5-7 сөкүүндэ.
Ска. Ска ("ska") — Дьамайкаҕа 1950-ис сс. үөскээбит музыка жанра. Ска Кариб регионун менто уонна калипсо диэн истииллэрин уонна Америка музыкатын (дьазз уонна ритм энд блюз) буккаастарыттан тахсыбыта.
Сакалар. Сакалар (Былыргы Иранныы Sakā; Былыргы Гректыы Σάκαι; Санскрит Śaka) — Эуразия былыргы Иран тыллаах көс омуктара (Илин Эуропаттан арҕаа Кытайга дылы көҺөллөрө). Орто Персия периодуттан ыла Түүр тыллаах омуктардыын холбоспуттара уонна буккуспуттара. Cакалар Ахеменид Империятыгар киирбиттэрэ уонна Сака диэн туспа сатрапия буолбуттара. Онтон салҕыы былыргы Иран атын провинцияларынан тарҕаммыттара.
Былыргы Гректар Cакалары "Cкиттар" диэн ааттыыллара, онуоха кинилэр бэйэлэрин "Сака" диэн ааттаналларын туhунан билэллэрэ. Романнар Сака (Sacae) да Скит (Scythae) да диэн ааттыыллара.
Орто Иран периодун бүтүүтүгэр Сакалар Сарматтары, Аланнары, Роксаланнары уонна Хуннары кытта буккуhан симэлийэн сүппүттэрэ.
Саки омук.
Македонскай сэриитэ тоҕо аацнаан киирэн Ахеменидтар кёмус ньээкэ уйаларын ыhыахтарыгар диэри (ол да кэнниттэн) Сырдарья тардыытынан Бетпат (Буппэт) даланан тайаан саки диэн ааттаах омук олорбута. Кинилэр Геродот (484-431(425)гг. доНЭ) этэринэн, инньэ Дарий 1 саҕаттан Ахеменидтар союзниктара этилэр. Империя ыhыллыбытын кэннэ сакилар бэйэлэрэ бэйэлэригэр олорон эрдэхтэринэ аны, Сыма Цянь (145-87гг. до НЭ) летописьтарыгар олоҕуран история кинигэтэ кэпсииринэн, сюн- нулар саба туспуттэрэ уонна хоппуттара. (174- 165гг. доНЭ). Итинэн саки историята бутэр диэн курдук. Ол эрээри, Кытай летописьтарыгар сигэнэн суруллар эбээт: "Сыма Цянь рассказывает, что юэчжи двинулись на запад, потерпев в 70-х г. 2 в. доНЭ поражение от племен сюн- ну. Там их и застал в 128г. доНЭ китайский путешественник разведчик Чжань Цянь. Перечислены пять "домов" на кот. разделялись юэчжи и среди них "дом" гуйшуан (Кушан). Онон, Геродот саки диэн ааттаабыт омугун Кытай летописьтарыгар юэчжи диэн суруллубут эбит. Дьэ, онон, юэчжилар сюн- нулартан хотторон икки бёлёххё арахсыбыттара. Биир бёлёх, уёhээ этиллэрин курдук биэс омуктан (пять "домов") турар холбоhук, Кушан саарыстыбатын уёскэппитэ. Онтон иккис бёлёх сюн- нуларга холбоhон Кытай истиэнэтигэр тахсыбыта. (154г. доНЭ). Салгыы сюн- нулар (олор истэригэр саки омук баара) Хань империятын хардары охсууларыттан (133- 100гг. доНЭ) Байкал эцээригэр тиийэ туцкэлийбиттэрэ. Кэлин тиhэҕэр, историяҕа суруллар: "Наиболее тяжелые поражения они (сюн- ну) понесли в войнах с сяньби в 93- 94г. нашей эры. Создатель Сяньбийской племенной империи Таньшихай (Ёксёкулээххэ, Я-79г. 28стр. абааhылар испиэhэктэригэр Талыырдаах Таан таралыы тойон диэн баар) вытеснил гуннов (сюн- ну)." Дьэ, ити ыhыллыы- урэллии саҕана саха ёбугэтэ, эрдэттэн чуцнаан билэн- кёрён баран, Чаара- Токко диэкки хайысханы тутуспут буолуохтаах.
Түмэт. Түмэт — киһи-аймах олоҕор сыһыаннаах.
Түмэт най ыыппыт оҕото, түмэт көрүүтэ-истиитэ (социальнай патронаж), түмэт көмүскэлэ, түмэт үлэтэ (социальнай үлэ), түмэт эйгэтэ, түмэт хааччыллыыта (обеспечение), түмэт урбаан.
Түмэт урбаан. Түмэт урбаан — түмэт кыһалҕаларын сымнатар уонна суох гынарга анаммыт урбаан. 
Маннык ойууланыан сөп:
Мухаммад Йунус. Мухаммад Йунус (бенг. মুহাম্মদ ইউনুস; төр. 1940 бэс ыйа 28 к., Бенгалия, Британия Индията, билигин Бангладеш) — бангладеш банкира, экономика профессора, экономика уонна түмэт алларааттан сайдыытыгарНобель эйэ бэриэмийэтин 2006 сыллаах лауреата.
Олоҕо.
Бангладеш саамай кыргдьаҕас үөрэҕин кыһатын — Дакка Университетын (бакалавр, 1960; магистр 1961) бүтэрбитэ. 1965 сыллаахха Фулбрайт стипендиятын ылан АХШга 1971 Вандербильт Университетын экономика доктарынан бүтэрбит. 1970 сылтан 1972 с. дылы Теннеси штат Университетын экономикаҕа профессорынан үлэлээбит. Онтон Читтагонг Университетыгар экономиканы үөрэппит. 1976 сыллаахтан университет сайдар проект менеджера буолбут. 1976 сыллаахха дойдутугар Бангладешка төннүбүт. Биир дьадаҥы дэриэбинэҕэ сылдьан олохтоох ростовщиктар хабалаларыгар киирбит дьон быстар дьадаҥытык олороллорун көрбүт. Онтон сылтаан бэйэлэрэ үүннэрбит продукцияларын иэстээх дьонноругар босхо эрэ үрдүнэн биэрэргэ күһэллэллэр эбит. Йунус дьадаҥылар иэстэрин бэйэтэ саппыт уонна кыра быраһыаҥҥа иэс биэрэр системаны олохтообут. Ол саҕана сорохтор Йунус үлэтин дьиктиргии көрбүттэрэ. Ол эрэн кини биэрбит иэстэрэ улахан аҥаара төннөр эбиттэр, төннүбэт иэс 3 быраһыантан кыра эбит. Онон Мухаммад Йунус микрокредитование концепциятын олохтоон Grameen Bank диэни тэрийбит. 1996 сылтан Бангладеш бырабытылстыбатын сүбэһитэ буолбут. 2006 сыллаахха Нобель эйэ премиятын ылбыт.
Барышевка. Барышевка () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 10 969 (2012).
Урбаан. Урбаан — табаары эбэтэр өҥөнү оҥорон таһааран биитэр атыылаан барыс киллэринэр тиһиктээх үлэ көрүҥэ. Соругун ситээри урбаанньыт үбү-харчыны, нематериальнай активтары, бэйэтин үлэтин эбэтэр туораттан наймыласпыт үлэһиттэри туһанар. Бараабыт үбэ төннөн кэлэрин, барыс аҕаларын ким да мэктиэлээбэт. Онон урбаанньыт үбүн-харчытын сүтэрэр кутталлаах.
Нэдиэлэ күннэрэ. Былыргы кэмнэргэ күнү-дьылы ыйы кэтээн көрүүттэн ааҕаллара. Ый эргиирин түөркэ үллэрииттэн нэдиэлэ хонуктара тахсан кэлбиттэр.
Нууччалыы ааҕыы.
Нууччалыы нэдиэлэ хонуктарын ааҕыы күннэрин ахсааннарынан ылыныллыбыт:
Понедельник – нэдиэлэ кэннинээҕи.
Вторник – иккис күн.
Среда – ортото.
Четверг – төрдүс күн.
Пятница – бэһис күн.
Суббота – дьэбэриэй "шаббат" диэн тылыттан тахсыбыт.
Воскресенье – Тилинии күнэ диэнтэн тахсыбыт, тоҕо диэн Иисус баскыһыанньаҕа тиллибитэ.
Нэдиэлэ күннэрин атын омуктартан ылыммыттарын бэлиэтинэн күннэрин аатын ахсаанынан ылыммыттар.
Сахалыы бүтүүн ааҕыы суох, араас-араас киллэриилэр бааллар. 
Биир бырайыак:
Нэдиэлэ бастакы күнэ – бастакыта;
- иккиһэ;
- ортото;
- төрдүһэ;
- бэсиһэ;
- субуота;
- өрөбүл.