mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Таас бас. Таас бас, Баҕа балык, Лааха эбэтэр Быдьар балык (, ) — улахан төбөлөөх, суптугур кылгас эттээх, хатырыга суох, түөһүгэр улахан, сарбайбыт лапчааннардаах кыра сиэмэх балык. Лаапчааннарынан уу түгэҕиттэн тутуһар, хаамар уонна былыыкка көмүллэр. Сороҕор хаахынайы кытта буккуйаллар. Өлүөнэ тардыытыгар 10 сыл олорор диэн суруйаллар, Ангарааҕа - 9 сыл.
Тарҕаныыта.
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ уонна үрэхтэргэ үөскүүр. Киэҥник ыллахха Хотугу Муустаах байҕалга түһэр өрүстэргэ (Обь, Иртыш, Енисей, Ангара салаалара, Өлүөнэ, Дьааҥы). Дьааҥыттан илин көстүбэт. 
Тас көстүүтэ.
Бөдөҥө.
Саамай улааппыта Өлүөнэ өрүскэ көстүбүт: уһуна 158 мм, ыйааһына 61,8 г. Үксүн 7 см ууһуннаах, 8 г ыйааыннаах биэстээх балыктар көстөллөр эбит (Гундризер уо.а., 1981; Богданов, 2000). Ортотунан кыра кээмэйдээх, устата 12 см. Саха сиригэр 53 см уонна 5 киилэҕэ дылы улаатара биллэр диэн арааһа алҕас суруллар быһыылаах.
Ойуулааһын.
Көннөрү таас бастан "Сибиир таас баһа" маннык уратылардаах: өрөҕөтүн лаапчааннара эмэһэтин үүтүгэр тиийэллэр, ол лаапчааныгар туора хараҥа сурааһыннара суох.
Этэ-сиинэ уһун. Төбөтүн, көхсүн, ойоҕоһун тириитэ хойуу уҥуох инньэлэрдээх. Өҥө бороҥ, кыра хараҥа эбирдэрдээх. Лаапчааннара туора хараҥа сурааһыннардаахтар. Төбөтө саллаҕар, төбөтүн кэтитэ үрдүгүнээҕэр арыый кыра. Айаҕа улахан. Тиистэрэ бытархайдар. Хараҕа кыра, бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччилэр. Көхсүн лаапчааннара силлиһэ сылдьаллар. 
Олохсуйар сирэ.
Таастаах сирдэри сөбүлүүр. Саас ыыр сиригэр (чычаас, аһылыктаах сиргэ), күһүн кыстыыр сиригэр (дириҥҥэ) көһөр.
Аһылыга.
Веснянка, поденка уонна ручейник личинкалара, гаммарида. Улааппыт балык атын балык ыаматын сиир. Бултуур ньымата - саһа сытан. Таас быыһыгар сытан, уу былыыгын дэлби көбүтэр. Онто көхсүн үрдүгэр сөҥөн былыыгынан бүрүллэр уонна дьэ булдун кэтэһэн өр хамсаабакка сытар. Үрдүнэн кыра балык үөрэ устан аастаҕына, баҕа балык эмискэ ыстанан, биир балыгы тутан ылан ыйыстан кэбиһэр уонна эмиэ саһан сытар.
Ууһааһына.
Өлүөнэҕэ 5-6-с сааһыгар ситэр (Ангарааҕа 4-5 сааһыгар). Искэҕэ 209-614 туорахайдаах. Ыыр кэмэ сааскы халааны уонна муус барыытын кытта сөп түбэһэр. Искэҕин таас алын өттүгэр ыыр. Атыыра искэхтэрин харабыллыыр эбит.
Суолтата.
Бултаныллыбат көрүҥ. Алыһар уонна бил аһылыгар улахан суолталаах (Богданов, 2000). Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар "амтана хатыыска маарынныыр гынан баран куһаҕан көрүҥнээх" диэбиттэр.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Лахаа. Лахаа (, ) — кыра балык.
Саха сиригэр таас хайалаах сирдэргэ өрүстэргэ уонна күөллэргэ үөскүүр. Анаабырга уонна Хоромой өрүскэ көстүбэт.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Муора быдьар балыга. Муора быдьар балыга (, ) — улахана суох балык.
Саха сиригэр хотугу байҕаллар кытылларын уутугар уонна онно түһэр өрүстэргэ үөскүүр, үөһэ тахсыбат.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Илин Эҥэр. Илин Эҥэр (Саха латыын алпабыыта: İlin Eñer), Саха Сирин биир улахан региона, бүтүннүүтэ 5 улуус киирэр: Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Амма, Таатта, Уус Алдан улуустара. Илин Эҥэр олохтоохторун ахсаана 120 тыыһынча курдук (Саха омугуттан 34%), олортон сахалара - 114 тыыһынча. Илин Эҥэр олохтоохторун «Илин Эҥээрдэр» дииллэр. 
Экономиката.
Илин Эҥэр экономикатынан улахан сайдыыта суох регион, 85% тыа хаһаайыстыбата буолар. Дьон орто хамнаһа 8 тыыһынча солкуобайга тэҥнэспит, ол иһин бу регион Ил Түмэн дьокутааттарыгар улахан кутталы суоһатар, Илин Эҥэр оппозиционнай регион буолар. Ону таһынан Илин Эҥэр улахан депопуляция сирэ буолар, Дьокуускай куорат сахаларыттан 40% Илин Эҥээрдэр буолаллар.
Ангус МакЛарен. Ангус Макларен (), Аустралия эдэр ыччатын дьоруойа, улахан артыыһа. Биир саамай биллэн эрэр артыыс буолар. диэн сериалга уһуллан биллибитэ.
Тыймыыт. Тыймыыт (, ) — Саха сиригэр барытыгар тарҕаммыт көрүҥ, хотугу байҕаллар эрэ кытылларыгар суох. Сэдэхтик көстөр.
Саха сиригэр 13 см дылы улаатар, ыйааһына 8,7 г тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б. И. Сидоров, М. М. Тяптиргянов. — Якутск: Бичик, 2004. — 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Күлгэри. Күлгэри (, ) — Саха сирин улахан аҥаарыгар үөскүүр, ол эрээри Өлүөнэ тардыытын соҕуруу өттүгэр эрэ элбэхтик көстөр. Омолой уонна Индигиир өрүстэргэ сэдэхтик көстөр.
Дьиҥнээх күлгэрилэр уустарыгар киирэр. Саха сиригэр үөскүүр икки рептилиялартан биирдэстэрэ (иккис эриэн үөн).
Саха сиригэр 16 см дылы улаатар, ыйааһына 2 — 7 г буолар. Бытааннык хамсанар уонна куһаҕаннык көтөр үөннэриэн аһылыктанар. Икки сааһыгар ууһуур кыахтанар. 
Ылыллыбыт сирэ.
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б. И. Сидоров, М. М. Тяптиргянов. — Якутск: Бичик, 2004. — 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Торговкин Алексей Николаевич. Алексей Николаевич Торговкин - саха бастакы байыаннай лүөччүгэ, лүөччүк-испытатель.
1898 сыллаахха Өлүөхүмэ Кыыллааҕар төрөөбүт.
1920 сыллаахха Дьокуускайга хомсомуолга киирбит. 1921 сыллаахха РКСМ күбүөрүнэтээҕи бастакы сийиэһигэр кыттыбыт. 
Ол сыл Иркутскайга политехникумҥа үөрэнэ киирбит. Үөрэҕин кэмигэр устудьуон артыалыгар вокзалга куруусчуттаабыт.
1922 сыллаахха Москубаҕа Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйатыгар көспүт. 
1923 сыллаахха лүөччүктэри кытта билсиитин түмүгэр авиациянаннан үлүһүйбүт, Кыһыл Салгын флотун Байыаннай түөрүйэ оскуолатыгар киирбит. 1924 сыл сааһыгар үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын хамыһаара А.Ф. Бояров Саха АССР Хамыһаардарын сэбиэтигэр Ленинградка лүөччүк үөрэҕэр үөрэнэ сылдьар устудьуон Торговкиҥҥа көмө харчы биэрэр туһунан суруйбута баар. Борисоглебскайдааҕы Салгын кыһыл флотун Иккис байыаннай лүөччүктэр оскуолаларыгар 4 сыл үөрэммит. Онно үөрэнэ сылдьан ВКП(б) кэккэтигэр киирбит. "Үөрэнэр кэмигэр Москубаҕа сахалар землячестволарыгар авиация ситиһиилэрин сүрдээх өрө көтөҕүүлээхтик кэпсээн суруйар этэ" диэн С.Г. Потапов 1930 сыллаахха суруйбута баар. 
1927 сыллаахха красвоенлет буолбут, ол аата кадровай байыаннай лүөччүк. 
Украинаҕа сулууспалаабыт. Харьков анныгар саҥа сөмүлүөтү боруобалыы сылдьан 1928 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр саахалга түбэһэн өлбүт. Ол туһунан телеграмма кэлбит: «Красвоенлёт Торговкин погиб 11-го июня, похоронен 13-го июня» . Чугуев куоракка көмүллүбүт.
Потапов суруйуутуттан:
Пусть же трудящиеся Якутии сохранят память о красвоенлёте Торговкине. Отправка самых лучших представителей якутской трудящейся молодёжи в военные школы Красного воздушного флота – вот венок на могилу безвременно погибшего красвоенлёта тов.Торговкина.
1928 сыл от ыйын 7 күнүгэр буолбут ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн мунньаҕар Торговкин өлбүтүнэн лүөччүктэри үөрэттэрэргэ стипендия аныыр туһунан быһаарыы ылыллыбыт.
«Авиация Якутии в документах, публикациях и фотографиях (1923 -1941 годы)» авторы: Негенбля И.Е.; Калашников А.А.
Издана под эгидой ГУ «Национальный архив Республики Саха (Якутии)» в городе Якутске в 2010 году.
Быһаарыылар.
http://forum.ykt.ru/mviewtopic.jsp?id=2554551
http://2011.gazetayakutia.ru/08/60/01/676/3951/
http://www.sakhaopenworld.org/ilin/2006-1/55.htm
Прокопьев Павел Иванович. Прокопьев Павел Иванович — саха бастакы техническай үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. Илин Хаҥалас улууһун II Тыыллыма нэһилиэгиттэн 1931 сыллаахха Томскайдааҕы технологическай институту (кэлин политехническай буолбута) бүтэрэн сахаттан бастакынан инженер-металлург идэтин ылан Урал биир собуотугар үлэлии сылдьан оһолго түбэһэн өлбүт.
Лебедкин Иван Петрович. Лебедкин Иван Петрович (1906-1941) — техническэй үөрэҕи-идэни баһылаабыт бастакы сахалартан биирдэстэрэ, Алданзолото, Якутзолото холбоһук кылаабынай инженерэ. 
1906 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Лебедкин Петр Афанасьевич - Ырыа Чыычаах, абаҕата Үөһээ Бүлүү Лебедкин Дмитрий Афанасьевич. 16 сааһыгар убайа Андрей Дмитриевич Лебедкинныын Бүлүү куоратыгар ЧОН этэрээтигэр киирбиттэр. 1924-25 сылларга баара-суоҕа 18 саастааҕар Саха байыаннай национальнай оскуолатыгар политруктаабыт. 1925-26 сылларга Алдан уокуругун хомсомуол кэмитиэтин сэкиритээринэн ананан үлэлээбитэ. 1927 сыллаахха Москубатааҕы Тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар туттарсар киирбит. 1930 сыллаахха Москубатааҕы геологоразведочнай институтка (атын сибидиэнньэнэн Хайа академиятын геологическай факультетын) көспүтэ. 1931 сыллаахха инженер-геолог идэтин ылбыта уонна 24 сааһыгар Алдантрест үлэһитэ буолбута. 
1932 сылтан олохтоох уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар көмүс хостуурга саҥа технологиялары киллэрэргэ элбэх ыстатыйалары суруйбута, кэмпириэнсийэлэргэ кыттыбыта. Юрий Билибин салалтатынан Илин Сибииргэ сиртэн хостонор баай туһунан монография суруйбута.
1934 сыллаахха "Якутзолото" трест начаалынньыгын солбуйааччытынан анаммыта. Кини салайыытынан Хамыр Хайа диэн үрүйэҕэ кыһыл көмүс саппааһын арыйбыттара. Кини туоруорсуутунан Алдан Горнай техникумугар маркшейдердары бэлэмниир салаа арыллыбыта. 1937 сыллаахха "Якутзолото" трест кылаабынай инженерэ. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн олохтоохтору бырамыысыланнаска тардыыга сүҥкэн өҥөлөөх, Алдаҥҥа үлэлиир кэмигэр Алдаҥҥа көмүһү хостооһуҥҥа 2 тыһ. тахса оробуочай уонна 300 техническэй үлэһит сахалар этилэр. Бэйэтэ суруйбутунан: "Кинилэртэн аҥаардара производство саамай сүрүн сыаҕар: шаахтаҕа, дыраагаҕа, гидравликаҕа, эрэспиэскэҕэ, механическай установкаҕа үлэ бастыҥын көрдөрөллөр".
Алдаҥҥа кыһыл көмүстээх, сүлүүдэлээх, флогопиттаах сирдэри арыйан тахсыылаахтык үлэлии сылдьан репрессия миэлиҥсэтигэр эриллибит.
1941 сыллаахха хаайыыга сытан өлөрөүллүбүтэ. 1955 сыллаахха реабилитацияламмыта.
Өйдөбүнньүк.
2016 с. төрөөбүтэ 110 сылыгар Дьокуускайга өйдөбүнньүк хаптаһыны арыйбыттара.
Алексеев Иннокентий Егорович. Иннокентий Егорович Алексеев, киэҥник биллэр аата Кеша Алексеев — Саха сиригэр Гражданскай сэрии дьоруойа. Кеша Алексеев 1922 сыллаахха Чурапчы, Амма, Никольскай, Төхтүр, Покровскай сэриилэригэр аатыран, Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыта. 
1903 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр Илин Хаҥалас улууһун I Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Егор Николаевич Алексеев, ийэтэ Парасковья Константиновна Алексеева сүөһү иитиитинэн, Өлүөхүмэҕэ эт тиэйиинэн, дьаам сүүрдүүнэн дьарыктаналлар эбит. 1916 сыллаахха I Хаптаҕайга сыаркап приходун оскуолатын бүтэрбит. Онтон тута Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэнэ киирбит, 1919 сыллаахха түөрт кылааһы бүтэрбит. 1919—1920 үөрэх сылыгар иккис ступеҥҥа үөрэнэн иһэн РЛКСМ кэккэтигэр киирбит (1920 сэтинньитэ), үөрэҕин быраҕан дойдутугар улууска барбыт, онно "коммуна дуу, артыал дуу, табаарыстыба дуу тэрийэр былааннаах этим да сатамматаҕа" диэн автобиографиятыгар суруйар.
1921 сыллаахха хомсомуол куурустарыгар үөрэммит, онтон эмиэ улууһугар хомсомуол инструкторынан төннүбүт. Таарыйа сэбиэккэ быыбар тэрийэр инструктордаабыт. Онтон Коробейников утары сэриилэһэр чаастарга бэйэтин баҕатынан барбыт. 1921 сыллаахтан 1922 сыл ыам ыйыгар диэри кыргыһыыларга кыттыбыт, бэйэтэ ахтарынан маннык машрутунан сылдьыбыт Дьокуускай—Мата—Сулҕаччы—Чурапчы—Дьокуускай— Марха— Киллэм—Дьокуускай—Амма—Дьокуускай—Киллэм. Киллэм аттынааҕы кыргыһыыга уҥа атаҕар бааһырбыт.
Ол кэнниттэн бааһын эмтэнэр кэмигэр Илин Хаҥалас буолаһыгар дьокутаат сэкирэтээринэн үлэлээбит. 1922 сыл балаҕан ыйыттан 1923 сыл олунньутугар диэри педтехникумҥа II кууруска үөрэммит. Олунньуга ЧОН 2-с ротатын хамандыырынан анаммыт. Аммаҕа Пепеляев утары кыргыһыыга кыттыбыт, Амма аттынааҕы кыргыһыы иһин Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт. Муус устар 23 күнүгэр педтехникумугар төннүбүт. Бүтэрээт Москубаҕа Норуот хаһаайыстыбатын институтугар үөрэххэ ыытыллыбыт. Онно икки сыл үөрэммит. 
Кэлин Г. В. Плеханов аатынан Москубатааҕы норуот хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн кэлэн баран, республикаҕа салайар үлэлэргэ, эппиэттээх дуоһунастарга үлэлии сылдьан эмискэ ыаддьан, 1930 сыл атырдьах ыйын 25 күнүгэр, баара-суоҕа 27 сааһыгар, өлөн олохтон туораабыта.
Уола Леонард 1929 сыллаахха Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Кэргэнэ Лариса Филологовна уолун Леонарды илдьэ 1930 сыллаахха Москваҕа көспүтэ. Кини идэтинэн артыыс этэ. Билигин Леонард Алексеев Москубаҕа олорор.
Кини кэпсээниттэн: «Мин аҕам өлөрүгэр 9 ыйдаах эбиппин. Онон кинини өйдөөбөппүн. Ийэм кэпсээнинэн, хаартыскаларынан, докумуоннарынан билэбин. 1930 сыллаахтан Москваҕа олоробун. Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар ийэм Ленинградка С. М. Киров аатынан опера уонна балет театрыгар, онтон кэлин Москваҕа Улахан театрга үлэлээбитэ. Сэрии кэмигэр хаста да фроҥҥа баран, театр уонна Советскай Армия сибээстэрин бөҕөргөтүү үлэтигэр кыттыыны ылбыта. Киниэхэ 1944 сыллаахха Белорусскай ССР народнай артыыһын үрдүк аата иҥэриллибитэ. Лариса Филологовна лаппа сааһыран баран, 1998 сыл олунньу 19 күнүгэр, 90 сааһыгар сыддьан, ыалдьан өлбүтэ.»
Прокопьев Семен Иванович. Прокопьев Семен Иванович — саха сэдэх дьылҕалаах дьонноруттан биирдэстэрэ. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хорсун быһыыытын уонна батальону табыгастаахтык салайбытын иһин Богдан Хмельницкэй орден III степенинэн наҕараадаламмыт, Верховнай Кылаабынай Командующай И. В. Сталин Махтал суругун туппут, Аҕа дойду сэриитин I уонна II степеннээх орденнарынан, Кыһыл Сулус орденынан, уопсайа 21 мэтээлинэн наҕараадаламмыт киһи.
1922 сыллаахха, билиҥҥи Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин Буотама үрэҕин үрдүгэр олохтоох Иван Федорович, Дария Дмитриевна Прокопьевтар диэн ыалга төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүттэр төрдүө эбиттэр. "Дьоммут сарсыарда эрдэттэн ыкса киэһээҥҥэ диэри колхоз үлэтит-тэн ордубакка умса-төннө түһэллэрэ" - диэн ахтар бэтэрээн.
Жегусов Гаврил Дмитриевич. Жегусов Гаврил Дмитриевич - полковник сыбаанньалаах байыаннай прокурор, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, Кыһыл знамя уордьан кавалера, сэрии толоонугар иккитэ улаханнык бааһыра сылдьыбыт киһи.
Жегусов 1915 сыллаахха Таатта оройуонун Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ, саха. 1929 сыллаахха Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатын, 1931 сыллаахха Дьокуускайдааҕы саха национальнай байыаннай оскуолатын бүтэрэн баран летчик буолар баҕалаах Туулаҕа байыаннай летнай училищеҕа үөрэнэ тиийэр, ол эрээри үөрэнэ сылдьан доруобуйатын туругунан комиссияны кыайан ааспат, онон тимир суол институтугар үөрэнэ киирэр. Сэрии иннинэ Арҕаа Белоруссия прокурорун көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир.
Друзья.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2010-02-26T00:01:54Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Timir2&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Друзья аата манныкка уларытылынна: Доҕордуулар (сериал)&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;96784&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Кыыллаах Арыы.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2010-02-27T01:38:02Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: Кыыллаах&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;96890&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Абразия. Абра́зия  ( — кыһыйыы, кыһыйан ылыы) — долгун охсуутуттан үрэх, өрүс, күөл, байҕал, далай кытыллара алдьаныыта. 
Ылыллыбыт сирэ.
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Үрүҥ тэллэй. Үрүҥ тэллэй (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин элбэх улуустарыгар үүнэр. Булкаас сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга көстөр.
Морфологията.
Сэлээппэтэ томтоҕор, кылааккай саҥардыы быгарын саҕана кубархай араҕас буолар, онтон улааттаҕына, ордук бэстээх сиргэ үүннэҕинэ, кыһыллаҥы бороҥ өҥнөнөр. 
Сэлээппэтин алын өттө капроновай губка курдук. Тэллэй кыра эрдэҕинэ үп-үрүҥ, сиппитин кэннэ көҕөрүмтүйэн көстөр араҕас өҥнөнөр. 
Хайа туттахха иһэ маҥан, өҥө уларыйбат. Олус үчүгэй-тэллэй сыта сыттаах. 
Атаҕа суон, төкүнүк, үрүҥ өҥнөөх, сэлээппэтиттэн дөбөҥнүк туллар. Үрүҥ, бөлтөйө сылдьар сетка ойуулаах. 
Споратын өҥө күрэҥ эбэтэр араҕастыҥы күрэҥ. 
Үүнэр кэмэ.
От ыйыттан хаһыҥ түһүөр диэри баар буолар. Ардах кэнниттэн итии бэриэмэҕэ үчүгэйдик үүнэр. 
Үүнэр сирэ.
Мутукчалаах ойуур, булкаастаах бэс мас тыата. Тэтиҥ, харыйа, хатыҥ төрдүгэр тыа саҕатыгар, киһи үгүстүк сылдьыбат буолбут суолун кытыытынан, үүнэр. Күөх муохтаах, сэппэрээктээх, уулах отон уктаах сииктээх сири сөбүлүүр. Аҥардас тиит ойуурга үүммэт. Саха сиригэр Арктикаҕа тиийэ баар, ол гынан баран, сүнньүнэн хойуутук Ленскэй, Өлүөхүмэ, Алдан оройуоннарыгар үүнэр. Якусткай, Орджоникидзевскай, Мэҥэ-Хаҥалас уо. д. а. Саха сирин киин оруйуоннарыгар, Бүлүүгэ даҕаны арыый сэдэх. 
Химическэй састааба.
Саха сирин киин оруйуоннарыгар үүнэр үрүҥ тэллэй сиэнэр чааһыга 3,75% белоктаах, 0,48% арыылаах, 0,76% минеральнай веществолардаах.
Аска туттуу.
Бу тэллэйи амтана үчүгэйинэн атын бары тэллэйдэртэн ордороллор. Ханнык баҕарар бүлүүдэни бэлэмнииргэ барар: миин оҥоруохха, соркуойдуохха, тууһуохха, хатарыахха, маринуйдуохха сөп. 
Соҕутуопкаҕа сибиэһэйдии эбэтэр хатаран баран туттараллар. 
Атын маарыннаһар дьааттаах тэллэйэ суох. Дэҥҥэ, сиэммэт үөстээх тэллэйи кытта бутуйаллар. Үөстээх тэллэй үрүҥ тэллэйтэн уратыта - хайа туттахха иһэ тэтэркэй өҥнөөх буолар.
Араҕас тэтиҥээйи. Араҕас тэтиҥээйи (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Морфологията.
Сэлээппэтэ араҕас, күрэҥ араҕас, тэтэркэй араҕас, томтоҕор, атаҕа холбоһор өттө оҥкуллаҕас, сороҕор кытыытынан сэлээппэтин хаҕа намылыйа сылдьар буолар. Ситтэҕинэ кэтитэ 25 см тиийэр. 
Сэлээппэтин алын өттө: туруупката капроновай губкаҕа маарынныыр, хайаҕастара иннинэн тэһитэ кэйбит курдук кып-кыралар, өҥө бастаан үрүҥ, ситтэҕинэ кирдээх үрүҥ. 
Хайа туттахха этэ кытаанах, үрүҥ, салгыҥҥа сотору буолан баран тэтэрэр, ол кэнниттэн көҕөрөн, онтон харааран хаалар. Сыта да, амтана да суох. 
Атаҕа суон, үрдүк, алларанан соҥуур, иһэ бүтэй, үрүҥ, ол гынан баран хара дьураалаах. Тэллэй сэлээппэтинээҕэр атаҕа түргэнник үүнэр - иккис күнүгэр 4 см кэриҥэ сиртэн өндөйөр, ити кэмҥэ сэлээппэтэ атаҕар хаппах курдук сыста сылдьар. 
Споратын өҥө бороҥҥуҥу. 
Үүнэр кэмэ.
бэс ыйыттан күһүн хойукка диэри баар буолар. 
Үүнэр сирэ.
Булкаастаах тиит, бэс, харыйа ойуур. Тэтиҥэ да суох сиргэ үүнүөн сөп. Кураанах соҕус сири сөбүлүүр. Саха сирин бары оруйуоннарыгар үүнэр. 
Аска туттуу.
Бэрт үчүгэй амтаннаах, иккис категорияҕа киирэр тэллэй. Сибиэһэйдии даҕаны (буһаран, ыһаарылаан, миин оҥорон), хатаран, маринуйдаан да баран сиэниллэр. Хатарар, маринуйдуур кыах суох буоллаҕына, сороҕор, тууһууллар. Астыырга өҥө уларыйар. Атын маарыннаһар сүлүһүннээх даҕаны, сиэммэт даҕаны тэллэйэ суох. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
Сэлээппэтэ: 25 см тиийэр, көппөҕөр, көнө ньуурдаах, өҥө араҕас, кытархайдыҥы араҕас.
Туруупкалаах араҥата: үрүҥ.
Этэ: үрүҥ, кытаанах, алдьаттахха хараарар.
Атаҕа: модьу-таҕа, көҥдөй; үрүҥ өҥнөөх, хара сурааһыннардаах
Кыһыл тэтиҥээйи. Кыһыл тэтиҥээйи (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин соҕуруу, киин уонна арҕаа улуустарыгар үүнэр. Сииктээх сэбирдэхтээх уонна булкаас ойуурдарга көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;
Сэлээппэтэ: көппөҕөр, ньуолах түүлээх ньуурдаах, өҥө бастаан кыһыл, онтон хараҥа кыһыл.
Туруупкалаах араҥата: үрүҥ, онтон кирдээх үрүҥ.
Этэ: үрүҥ, алдьаттахха бастаан халлаан куөҕэ буолар, онтон хараҥа чэриниилэ өҥнөнөр.
Атаҕа: төкүнүк, уһун, үрүҥ өҥнөөх.
&lt;/poem&gt;
Хомуллар кэмэ.
От ыйа – балаҕан ыйа, бастакы хаһыҥ түһүөр дылы. Саамай иҥэмтэлээх тэллэйдэртэн биирдэстэрэ.
Дойду хатыҥаайыта. Дойду хатыҥаайыта (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин бары улуустарыгар үүнэр. Булкаас уонна хатыҥ ойуурдарга көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: көппөҕөр, көнө ньуурдаах, өҥө сырдык хоҥортон хараҥа хоҥорго дылы.
Туруупкалаах араҥата: кирдээхтиҥи үрүҥ
Этэ: үрүҥ, өнө уларыйбат.
Атаҕа: төкүнүк, уһун, көҥдөй.
&lt;/poem&gt;
Хомуллар кэмэ.
От ыйа — балаҕан ыйа. Сыаналаах тэллэйдэргэ киирэр. Ардах кэннэ тута хомуллубат, оччоҕо наһаа минньигэһэ суох буолар. Элбэх бүлүүдэҕэ туттуллар.
Ойуулаах хатыҥаайы. Ойуулаах хатыҥаайы (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин бары улуустарыгар үүнэр. Маардарга уонна сииктээх хатыҥ ойуурдарга көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 5-10 см, көппөҕөр, өҥө хараҥа хоҥор.
Туруупкалаах араҥата: бастаан үрүҥ, онтон хоҥордуҥу
Этэ: үрүҥ, кытаанах, өҥө алдьатахха кытарар.
Атаҕа: төкүнүк, уһуна 9-12 см.
&lt;/poem&gt;
Хомуллар кэмэ.
От ыйа — балаҕан ыйа
Маар хатыҥаайыта. Маар хатыҥаайыта (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин бары улуустарыгар үүнэр. Булкаас уонна хатыҥ ойуурдарга көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: көппөҕөр.
Туруупкалаах араҥата: үрүҥ
Этэ: сымнаҕас, уулаах.
Атаҕа: синньигэс.
&lt;/poem&gt;
Хомуллар кэмэ.
От ыйа — балаҕан ыйа
Күрэҥ саһархай тэллэй. Күрэҥ саһархай (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Арассыыйаҕа европатааҕы өттүгэр уонна Уһук Илин үүнэр. Сэбирдэхтээх ойуурдарга көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: көппөҕөр, сыттыктыҥы, көнө ньуурдаах, өҥө сырдык бороҥ.
Туруупкалаах араҥата: бороҥнуҥу үрүҥ
Этэ: үрүҥ, уулаах, өҥө алдьаттахха халлаан күөҕэ буолар.
Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах.
&lt;/poem&gt;
Хомуллар кэмэ.
От ыйа – балаҕан ыйа.
Бадараан саһархайа (тэллэй). Бадараан саһархайа (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Европатааҕы сииктээх ойуурдарга, Арҕаа уонна Илин Сибииргэ, хотугу Америкаҕа уонна Уһук Илин үүнэр. Бэс ойуурдарга көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө бороҥнуҥу араҕас.
Туруупкалаах араҥата: кирдээхтиҥи үрүҥ
Этэ: саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха кытарар.
Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах.
&lt;/poem&gt;
Хомуллар кэмэ.
Бэс ыйа — балаҕан ыйа.
2004 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXVIII Сайыҥҥы Олимпия онньуулара 2004 сыл атырдьах ыйын 13-29 күннэригэр Греция Атина куоратыгар буолаллар.
1896 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. I Сайыҥҥы Олимпия онньуулара 1896 сыл муус устар 8-19 күннэригэр Греция Атина куоратыгар буолаллар.
Тиит саһархайа. Тиит саһархайа (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Тиит ойуурдарга, Саха сирин элбэх улуустарыгар үүнэр. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 25 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө кыһыл көмүстүҥү хоҥор, лимоннуҥу араҕас. Кураан кэмҥэ кылабачыйар.
Туруупкалаах араҥата: саһархайдыҥы бороҥ
Этэ: сырдык саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха уларыйбат эбэтэр кыратык кытарар, үчүгэй сыттаах.
Атаҕа: кытаанах, 10 см дылы уһуннаах.
&lt;/poem&gt;
Хомуллар кэмэ.
Бэс ыйа – алтынньы.
Бэс саһархайа. Бэс саһархайа (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бэс ойуурдарга, үксүн сырдык, сэдэх мастаах сирдэргэ, ойуур саҕатыгар, күн сылытар сирдэригэр улахан бөлөхтөрүнэн көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 10 см тиийэр, бастаан көппөҕөр, онтон хапатйар, сыттык курдук буолар, сороҕор үөһэ иэҕиллэр кырыылардаах, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө сакалаат өҥүн курдук эбэтэр саһархайдыҥы хоҥор.
Туруупкалаах араҥата: туруупкалара уһуннар
Этэ: модьу-таҕа, эдэр тэллэйдэр киэннэрэ сымнаҕас, кырдьаҕастара - уутуйбут, өҥө алдьаттахха уларыйбат.
Атаҕа: кытаанах, 10 см уһуннаах, кытаанах.
&lt;/poem&gt;
Бараах саһархайа. Бараах саһархайа (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бэс, тиит ойуурдарга, ырааһыйаларга көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 10 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө бастаан кытархайдыҥы, онтон араҕастыйар.
Туруупкалаах араҥата: чараас, саһархайдыҥы
Этэ: саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха уларыйбат.
Атаҕа: кытаанах, 4-8 см уһуннаах, 2 см дылы модьулаах.
&lt;/poem&gt;
Хомуллар кэмэ.
Ыам ыйа — сэтинньи.
Сыалаах мас саһархайа. Сыалаах мас саһархайа (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сыалаах мас үүнэр сирдэригэр, Өлүөхүмэҕэ, Алдаҥҥа үүнэр. Сорох киин улуустарга көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 10-12 см, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө кытархайдыҥы хоҥор эбэтэр араҕастыҥы хоҥор.
Туруупкалаах араҥата: мүөттүҥү араҕас, губка курдук
Этэ: кытархайдыҥы хоҥор.
Атаҕа: кытаанах, 6-8 см уһуннаах.
&lt;/poem&gt;
Хомуллар кэмэ.
От ыйа – балаҕан ыйа.
Аһыҥас саһархай. Аһыҥас саһархай (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Кураайы бэс уонна ардыгар харыйа, булкаас ойуурдарга Саха сиригэр барытыгар үүнэр. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: кыра, 8 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө араҕастыҥы буурай, дьэстиҥи кыһыл, оранжевайдыҥы хоҥор. Сииктээххэ сыстаҥанас салыҥнаах, курааҥҥа килэбэчийэр. 
Туруупкалаах араҥата: кытархай
Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах, көнө эбэтэр токур.
&lt;/poem&gt;
Хомуллар кэмэ.
От ыйа – балаҕан ыйа.
Туттуллуута.
Сибиэһэйдии сиэнэр, тууһанар, маринуйданар. Хатарыллыбыт, ньыһыллыбыт тэллэйи биэрэс оннугар тума быһыытынан эмиэ тутталлар.