mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Хазардар. Хазардар ( "кузарим", "ал- хазар", "хазар", "хазарой", "хазир", , ) — түрк тыллаах көс омуга. Хуннар кэннилэриттэн Дагестаантан хоту өттүгэр олорбуттар.
Аат.
"Хазар" диэн аат бу омук бэйэтэ бэйэтин ааттанар аата буолар уонна кини төрдө чопчу биллибэт. "Хазар" аат төрдө түүрдүү "kaz" ("көс") диэн тыл буолуон сөп. Ону таһынан бу аат төрдүн туһунан атын сабаҕалааһыннар бааллар, холобур:
Төрдө.
Сорох чинчийээччилэр саныылларынан (холобур, Б. Н. Заходер), хазар омуга икки улахан биискэ арахсар этэ: маҥан уонна хара хазардар (калис-хазардар уонна кара-хазардар). Атын чинчийээччилэр этэллэринэн (холобур, М. И. Артамонов, А. П. Новосельцев) бу арахсыы бииһинэнэ буолбакка социальнай туругунан этэ уонна хазар уопсастыбата сайдыылаах тэрээһиннээҕин туоһулуур. Хазардар кытта барсила, савир, баландьар биистэрэ ыкса ситимнээх этилэр. Кэлин сороҕолоро хазардары кытта булкуспуттара. Хазардарга ордук чугас барсила бииһэ этэ.
Хазардар төрдүлэрин уонна былыргы дойдуларын туһунан элбэх санаа баар. Сүрүн теориялар манныктар:
Арассыыйа чинчийээччилэрэ сүрүннээн бүтэһик версияны ылыналлар.
Хазар тыла түүр тыллар булҕар бөлөҕөр киирэр, ону былыргы кинигэлэргэ суруллан хаалбыт хазар тыллара туоһулууллар.
Олорбут сирдэрэ.
VII үйэҕэ диэри хазардар араас омуктартан тутулуктаах этилэр. 560 сылларга хазардар Түүр хаҕанатыгар бас бэриммиттэр. Кэлин, VII үйэ ортотугар Түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ хазардар бэйэлэрин дойдуларын, ол аата Хазар хаҕанатын (650–969) тэриммиттэрэ.
Аан маҥнай хазардар Дагестааҥҥа баар Дэрбэнт диэн куорат хоту өттүгэр олорбуттара. Онтон кэлин Дагестаан сириттэн Кырыым, Дон уонна Поволжье диэки олохсуйбуттара. VII үйэҕэ Хазар хаҕанатын киин куората Поволжьеҕа көһөрүллүбүтэ.
Итэҕэллэрэ.
Хазардар үксүлэрэ уопсай түүр Таҥараҕа итэҕэллээх этилэр уонна хаҕаны Таҥараттан айдарыылаах диэннэр ытыктыыр буолаллара. Ону таһынан Хазар хаҕаната христиан уонна ислам итэҕэллээх дойдулары кытта ыаллыы сытар буолан уонна хазардар атын итэҕэллээх дьоҥҥо эйэлээхтик сыһыаннаһар буоланнар бу дойдуга христиан, ислам уонна иудаизм тарҕаммыт. VII–IX үйэлэргэ хазардар хаҕаннара иудаизмы ылыммыттара.
Хазар тыла. Хазар тыла — хазар төрөөбүт тыллара, сабаҕалааһын быһыытынан түүр тыллар булгар бөлөҕөр киирэр.
Хазардыы тиэкистэр көстө иликтэр. Хазардар бэйэлэрэ суруйбут үс тиэкис баар, барыта былыргы иврит тылынан суруллубуттар (холобур, Дьэбириэй хазар суруйсуута, Киев суруга). Хазардар рууна суруктаах этилэр, ону туоһулуур араас тааска суруктар бааллар, ол эрээри кинилэр суруктарын чинчийээччилэр кыайан ааҕа иликтэр.
Атын тыллаах былыргы кинигэлэртэн (бастатан туран арааб уонна Византия) 60-ча хазар тус аата уонна сир аата көстүбүт. Олортон сорохторо аат тыл буолаллара быһаарыллыбыт. Холобур, bulan — "таба", kel — "башня", čiček — "сибэкки"; даҕааһын ааттар: alp — "албан", өҥнөр: sār — "белый", sārïg — "саһархай" уо.д.а. Ааттар уонна сололор үксүлэрэ түүрдүүлэр.
Чинчийээччилэр хазар тыла түүр тыллар биир саамай былыргы салаатыгар, ол аата булгар бөлөҕөр киирэрин "Саркэл" диэн куорат аатын ырытаннар быһаарбыттар. Ону таһынан ал-Истахри уонна ибн-Хаукаль диэн арааб тыллаах айанньыттар хазар тыла булгар тылыгар майгынныырын уонна атын түүр тыллартан уратытын туһунан суруйан хаалларбыттар.
Билиҥҥи тыыннаах түүр тылларыттан хазар тылыгар ордук чугас чуваш тыла буолуон сөп. Хазар тылын сабыдыала атын түүр тылларыгар да баар, холобур, караим, кумык уонна азербайдьаан тылыгар.
Түүртэн төрүттээх устудьуоннар университеттара. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар). Түүртэн төрүттээх устудьуоннар университеттара. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Профессор Кулбек Сарсенович кэпсииринэн, Ахмед Яссави аатынан Туркестан куораттааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы Казах уонна турок университетыгар 18000 устудьуон үөрэнэр эбит. Кинилэр 32 араас түүр төрүттээх норуоттартан сүүмэрдэнэн кэлэн үөрэнэллэр. Турция түүр оҕолоро үөрэнэллэригэр анаан хас сыл аайы 200 миэстэни арыйар. Оҕолору университет үлэһиттэрэ бэйэлэрэ түүр түөлбэлэрин кэрийэ сылдьан хомуйаллар эбит. Холобура, 2013 с Саха сирин оҕолоругар 15 миэстэни анаан үөрэххэ ылбыттар. Саамай киһи сэргиирэ оҕолор үөрэххэ туттарсыыларын, барыы-кэлии төлөбүрүн университет бэйэтэ уйунар. Өссө оҕо устудьуон буоллаҕына, 150 доллар истипиэндьийэлэнэр. Бу биһиги харчыбытынан 9-10 тыһыынча буолар. Үчүгэйдик үөрэнэр буоллаҕына эбии 75 дуоллары ылар. Устудьуон бастакы сылыгар дьону кытары болоруһарыгар ыарырҕаппатын диэн, холобур, Саха сириттэн сылдьар оҕолору сахалыы билэр үөрэтээччигэ сыһыараллар эбит.
Бу университекка үөрэнэр оҕолор араас идэни барытын баһылыахтарын сөп. Ол курдук тюрколог идэтиттэн саҕалаан, экэнэмиискэ тиийэ үөрэниэхтэрин сөп эбит.
Мин, түгэн көстүбүччэ, бу университеты бүтэрэн «Гостиничное хозяство, туризм» идэтинэн «Риксос Хадиша Шымкент» диэн 5 сулустаах бизнес-отельга үлэлии сылдьар Игорь Янков диэн эдэр киһи туһунан сырдатыахпын баҕарабын. Игорь оскуолаҕа үөрэнэр кэмиттэн төрөөбүт норуотун историятын интэриэһиргээн араас научнай кэмпириэнсийэлэргэ кыттан улааппыт. Кини суруйааччы А.Г.Кудрин-Абаҕыыныскай аатынан Абаҕа оскуолатын бүтэрбит. Билигин Казахстаҥҥа олорор. Игорь омук сиригэр сылдьан киһи төрөөбүт тылын, култууратын, историятын суолтатын өссө үрдүктүк тутарын уонна үөрэппит учууталларыгар махтанарын биллэрэр. Бу оскуолаҕа үлэлиир учууталлар үөрэтэр оҕолорун инники дьылҕатыгар, идэтин таба тайанарыгар үтүө сабыдыаллаахтара, билиҥҥи оскуоланы бүтэрээри сылдьар оҕолорго, учууталларга, уһуйааччыларга үтүө холобур буолар. Биһиги оҕолорбут уруулуу түүр омуктары үөрэтэр кыһаҕа үөрэнэн идэ ылаллара, киһи быһыытынан сайдаллара олус кэрэхсэбиллээх, суолталаах, олоххо умнуллубат түгэн буолар.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
1. Бүөтүр Бөтүрүөп. Биир силистээх-мутуктаах дьоммут. «Кыым» хаһыат. 2013. от ыйа.
2. Игоь Янков. Казахстантан махтал Кэскил. 2019. Ыам ыйа.
1926 сыллаахха И.Н.Барахов тюркологическай сийиэскэ кыттыбыта. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар). 1926 сыллаахха И.Н.Барахов тюркологическай сийиэскэ кыттыбыта.
Народнай учуутал М.А.Алексеев аатынан Үөһээ Бүлүүтээҕи гимназияҕа үөрэнээччилэр тюркологияҕа аналлаах өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай – практическай кэмпириэнсийэлэрэ 2007 сыллаахха буолан ааспыт. Манна Саха сирин үгүс оскуолатыттан халыҥ дэлэгээссийэ кэлэн, тюркологияҕа, сахалар уруулуу түүр уонна монгол омуктарын кытары тылга, историяҕа, литератураҕа, фольклорга, итэҕэлгэ араас өрүттээх сыһыаннарыгар аналлаах 117 дакылааты аахпыттар. Манна түүр омугу чинчийбит  суруйааччы Мурад Аджи, Кытайтан тыл үөрэхтээҕэ , наука кандидата Ян Чунь, Монголияттан Жамбалсурэн Цэйен – Норов ыалдьыттаабыттар.
Мурад Ескендерович Аджиев удьуордара –Аджилар-эһэлэрин саҕаттан Москубаҕа олохсуйбуттар. Кумык диэн аҕыйах ахсааннаах Кавказ түүрдэриттэн сыдьааннаах омук буоларын кини «аахайбакка сылдьыахпын, кэлин мэһэйдэри үөскэтэр буолан барбытыгар толкуйга түспүтүм -  тоҕо манныгый» диэн . Ол толкуйдарыттан, олоҕун охсууларыттан, Мурад Аджи диэн суруйааччы суола саҕаламмыта. Кини түүрдэр устуоруйаларын чинчийэр уонна уонна онно урут биллибэтэх , кистэммит, эбэтэр аахайыллыбатах өрүттэри булан, ону ситимнээн, соһутар, урут суох түмүктэри оҥортуур. Холобура, кини «Арассыыйа култуурата – бу түүрдэр култууралара» диэн этэрин «улуу убайдарбыт» хантан сөбүлүөхтэрэй? Мурад Аджи тыл этэригэр манна кэмпириэнсийэҕэ эдэр ыччат, үөрэнээччилэр кытталларын сэргээн кэлбитин, оҕолор үлэлэрин кэрэхсээбитин, Бакуга буолбут бастакы сийиэскэ Исидор Барахов салайааччылаах дэлэгээссийэ кыттыбытын туһунан документальнай киинэни көрөн астыммытын  бэлиэтээбит. 
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх, өйүнэн-санаатынан ураты сайдыылаах  И.Н.Барахов научнай үлэлэриттэн 1922-1927 сс суруллубут өттүлэрэ автономияны, суверенитеты ылынарга аналлаахтар. Кини ырааҕы өтө көрөр дириҥ политиката билигин да үтүө сабыдыаллаах. И.Н.Барахов түүрдэр устуоруйалара бүтүн Арассыыйа устуоруйатыгар биир боччумнаах миэстэни ыларын ыйбыта. 
От туһунан Монголияттан кэлбит историческай наука доктора,  Улан Батор университетын профессора Жамбалсурэн Цэйен – Норов маннык бэлиэтээн эппит: «И.Н.Барахов туһунан 1926 сыллааҕы киинэни көрөн олус үөрдүм. Саха автономнай республикатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ Исидор Барахов Саха сиригэр тюркологическай наука үөскээһинигэр, сайдыытыгар оҥорбут кылаата олус улахан эбит. Ол да иһин бүгүн кини төрөөбүт улууһугар тюркологическай наука күүскэ сайдар эбит» -диэн төһө да ырааппыт бэлиэ түгэн туһунан урут сыана быспытыттан киһи астынар, киэн туттар санаа киирэр. 
Туһаныллыбыт литература.
1. Ю.И.Васильев-Дьаргыстай. Түүрдэри түөһэн... Кыым. 2007 .
2. Мурад Аджи: «Арассыыйа култуурата түүрдэртэн саҕаламмыта». 2007. Кыым.
Чаҕатай тыла. Чаҕатай тыла ("Дьаҕатай тыла"), чаҕатай түрки, былыргы узбек тыла (чаҕатайдыы: جغتای, "jaĝatāy"; ترکی, Turkī; ; уйг. چاغاتای تیلی, "чағатай тили") — орто үйэлэргэ Орто Азияҕа тарҕаммыт түүр тыла. XV үйэ иккис аҥарыгар уонна XVI үйэҕэ литература тыла буолан тарҕаммыта.
Орто Азияҕа карлук, кыпчак уонна оҕус тыллаах түүр омуктары ыаллыы олорор буоланнар, чаҕатай тыла барыларыгар өйдөнөр, уопсай түүр тыла буолбута.
Билиҥҥи узбек уонна уйгуур тыллара чаҕатай тылыттан үөскээбитэр, ол иһин чаҕатай тылын сорох ардыгар "былыргы узбек тыла" диэн ааттыыллар.
Чаҕатай тылынан элбэх айымньы суруллубут буолан, бу тыл художественнэй ньымалара уонна терминологията күүскэ сайдыбыт. Чаҕатайдыы итэҕэл, философия, юридическэй уо.д.а. айымньылар суруллубуттар.
Чаҕатай тылын суруга арааб алпабыытыгар олоҕурар.
История.
Тыл үөрэхтээхтэрэ уонна историктар чаҕатай тылын туһунан, чуолаан бу тыл тарҕаммыт кэмин туһунан биир санаалара суох. Ол эрээри чаҕатай тыла сүрүннээн Орто Азияҕа XIII–XIV үйэттэн саҕалаан XX үйэ саҥатыгар диэри тарҕаммыт уонна киэҥник туттуллар этэ. Чаҕатай тыл Орто Азия араас тыллаах омуктарын уопсай тыллара буолбут.
ХV үйэ бүтүүтүттэн чагаҕай тылыгар уларыйыылар саҕаламмыттар: бу тыл харахааннар кэминээҕи уйгуур тылын норматыттан ыраатан, ордук билиҥҥи узбектар өбүгэлэрин тылларыгар майгынныыр буобут.
Чаҕатай тыла ССРС кэмигэр аныгы узбек тылын нормата оҥоһуллуор диэри туттуллар этэ. Ол курдук 1922 сыллаахха Ташкент куоракка дьадид хамсааһынын "Һакикат" диэн сурунаала чаҕатай тылынан тахсар этэ.
Чаҕатай тыла былыргы харахааннар тылларыттан үөскээбит, ол гынан баран бу тылга Самарканд уонна Андижан диалектарын (билиҥҥи узбек тылын өбүгэлэрэ диэххэ сөп) дьайыыта эмиэ күүстээх. Былыргы уйгуур тылыттан чаҕай тылыгар уйгуур суруга хаалбыт этэ, бу суругунан бастакы чаҕатайдыы айымньылар суруллубуттара. Түүр тыллаах омуктар наар хамсыы, көһө, уларыйа сылдьар буоланнар, чаҕатай тыла кэлин атын түүрдүү тыллар дьайыыларыгар түбэспитэ. Ол да буоллар бу тыл сүрүнэ карлук түүрдэрин тыла этэ. Ону таһынан чаҕатай тылыгар оҕус тыллаахтар (сүрүннээн Хорезм сиригэр) уонна кыпчак тыллаахтар күүскэ дьайбыттар. Дьиктитэ диэн чаҕатай тылыгар азербайдьаан тылын сорох элеменнэрэ эмиэ көстөллөр.
Улуу Болҕар сирэ. Улуу Болҕар сирэ (Булҕар сирэ) () – Илиҥҥи Европаҕа 632–671 сылларга баар буола сылдьыбыт булҕар биистэрин дойдута. Булҕардар сүрүннээн Хара уонна Азов муоралартан хоту диэки олорбуттара. Улуу Булҕар сирин кыраныыссалара чопчу быһаарыллыбатахтара, быһа холоон Донтан Кубаньҥа уонна Таманьтан Кума өрүскэ диэри тарҕаммыт этэ. Бу дойду сүрүн бииһэ кутригурдар этилэр, кинилэр эрдэ авардартан босхоломмуттара.
"Улуу Болҕар сирэ" диэн өйдөбүл Византиятааҕы кинигэлэргэ баар уонна VII үйэ иккис аҥарыгар диэри Хара муораттан хоту диэки олорбут былыргы булҕар дойдуларын бэлиэтиир.
История.
Дойду тэриллиитэ.
Кубрат хаан (атыннык "Курбат" да дииллэр) (632—665) эрдэ авардартан тутулуктаах булҕар биистэрин, чуолаан кутригурдары, утигурдары, оногурдары биир сомоҕо түмпүтэ.
Сабаҕалааһын быһыытынан булҕардары түмпүт бастакы хаан Орган, Кубрат хаан абаҕата буолуон сөп. IX үйэтээҕи Византия историга Никифор суруйбутунан Кубрат хаан, Орган аймаҕа, "гунн гундурдар" баһылыктара авар хаҕанын утары өрө турбут. Кубрат Византия ыраахтааҕытыгар Бастакы Ираклийгэ илдьиттэри ыыппыт уонна кинини кытта авардары утары холбоспут. Булҕардар босхолонон бэйэлэрин дойдуларын тэрийбиттэр, гириэк тыллаахтар ону "Улуу Болҕар сирэ" диэн ааттаабыттар.
Кубрат кэмэ.
Кубрат (Курт эбэтэр Хуврат да дииллэр) быһа холоон 605 сыллаахха төрөөбүт. 632 сыллаахха кини булҕар биистэрин баһылыга буолар. Византия ыраахтааҕыта Бастакы Ираклий киниэхи "патриций" солотун анаабыт.
Кубрат саҕанааҕы Улуу Болҕар сирэ авардартан да, хазардартан да тутулуга суох этэ. Авар хаҕаната ыһыллыбыт буолан, авардар булҕардарга куттала суох этилэр, ол эрээри хазардар күүһүрэ турбут буоланнар, булҕардар дойдуларыгар улахан кутталлаах буолбуттара.
Быһа холоон 665 сыллаахха Кубрат өлбүтэ. Кини билиҥҥи Украина сирин Полтава уобалаһыгар Малая Перещепина диэн бөһүөлэк аттыгар көмүллүбүт. Чопчу кини көмүүтэ буоларын "Кубрат патрикий" диэн гириэктии суруктаах бэчээт баара туоһулуур. 1912 сыллаахха Кубрат уҥуохтарын Эрмитаж ылбыт.
Улуу Болҕар сирин ыһыллыыта.
Номоххо этиллэринэн Кубрат хаан өлбүтүн кэннэ Улуу Болҕар сирин кини биэс уолаттара (Батбайан, Котраг, Аспарух, Күбэр, Альцэк) үллэстибиттэр, хас биирдии бэйэтин ордуутун салайбыт. Бу ордуулар сомоҕолоһуута суох буоланнар хазардар сэриилэригэр кыайан утарсыбатахтар. 660-с сылларга хазардар Улуу Болҕар сирин сэриилээн ылбыттара.
Хара болҕардар.
Кубрат хаан улахан уола Батбайан (Безмер) дойдутугар хаалбыт уонна хазардарга бас бэриммит. Кинилэри кэлин "хара болҕардар" диэн ааттаабыттара.
Волгатааҕы Булҕар сирэ.
Кубрат иккис уола Котраг Дон өрүһү туораабыт уонна Батбайан сирин утары олохсуйбут. Бу булҕардар холбоһуулара кэлин хоту диэки көһөн Волгатааҕы Булҕар сирин тэрийбит буолуом сөп.
Дунайдааҕы Болҕар сирэ.
Кубрат үһүс уола Аспарух дьонун кытта Дунай диэки көспүт уонна быһа холоон 680 сыллаахха Болҕар дойдутун тэрийбит. Олохтоох славян тыллаах биистэр болҕардарга бас бэриммиттэрэ, ол эрээри кэлин болҕардар славяннары кытта булкуһан кинилэр тылларын ылыммыттар. Ол курдук билиҥҥи болгардар үөскээбиттэр.
Кубрат (хаан). Кубрат хаан (, ), "Кробат" (), "Курбат", "Курт" () — уногундур диэн булҕар бииһин баһылыга.
Кубрат хаан Дуло диэн аҕа уустан төрүттээх буолуон сөп.
Чинчийээччилэр үксүлэрэ саныылларынан Кубрат хаан VIII–IX үйэлэргэ булҕар биистэрин түмпүт уонна Византия былыргы кинигэлэригэр Улуу Болҕар (Булҕар) сирэ дэнэр саҥа дойдуну тэрийбит.
И. О. Гавритухин диэн археолог этэринэн Улуу Болҕар сирин хаана Кроват өлбүтүн кэннэ (641 уонна 668 сыллар ыккардыгар) болҕардар ыһыллыбыттар уонна сорохторо хазардарга бас бэриммиттэр, атыттар буоллаҕына куоппуттар. Ол эрээри бу этиллибит Кроват уонна Кубрат биир киһи буолаллара мөккүөрдээх.
Олоҕо.
Былыргы кинигэлэргэ ахтыы.
Кубрат (гир. "Куврат", "Коврат", "Кроват"; былыргы эрмээннии "Хубраат", "Худбадр"; болгардыы "Курт" да дииллэр) Константинопольдааҕы Никифор суруйбут "Бревиариятыгар" (быһа холоон 780–790 сыллар), Феофан Исповедник "Хронографыгар" (810 уонна 814 сыллар ыккарда), "Эрмээн географиятыгар" (680-с сыллар), "Именник" (IX үйэ бүтүүтэ) диэн Дунайдааҕы Болҕар сирин баһылыктарын испииһэгэр ахтыллар
Олоҕун туһунан.
Кубрат хаан төрөөбүт уонна өлбүт сыллара чопчу биллибэттэр.
634 уонна 640 сыллар ыккардаларыгар Кубрат хаан авардар былаастарыттан босхоломмут.
Ол кэннэ кини булҕар биистэрин түмпүт уонна Византия былыргы кинигэлэригэр Улуу Болҕар (Булҕар) сирэ дэнэр саҥа дойдуну тэрийбит.
Кубрат хаан өлбүтүн кэннэ Улуу Болҕар сирэ ыһыллыбыт. Номоххо этиллэринэн Улуу Болҕар сирин Кубрат хаан биэс уолаттара, чуолаан Батбайан, Котраг, Аспарух, Күбэр уонна Альцэк бэйэлэрин ыккардаларыгар үллэстибиттэр, хас биирдии бэйэтин ордуутун салайбыт. Бу ордуулар сомоҕолоһуута суох буоланнар хазардар сэриилэригэр кыайан утарсыбатахтар. 660-с сылларга хазардар Улуу Болҕар сирин сэриилээн ылбыттара..
Кубрат хаан уолаттара.
Феофан Исповедник диэн Византия историга суруйарынан Кубрат 5 уоллаах эбит.
Огурдар. "Оҕустары кытта бутуйума."
Уйгуурдары кытта бутуйума."Угордары кытта бутуйума."
Огурдар (огур бииһин ууһун омуктара) — Киин Азияҕа олоро сылдьыбыт, ол гынан баран олох эрдэ Европаҕа көһөн барбыт былыргы түүрдэр иннинээҕи (пратюрских) биис уустарын сорохторо. 
Устуоруйалара.
Үөрэхтээхтэр сабаҕалыылларынан, огурдар былыргы түүрдэр иннинээҕи бии уустарыттан эрдэ арахсыбыт буолуохатарын сөп. Огурдар оччолорго түүрдэр биир саамай улахан бөлөхтөрүттэн -- оҕустартан биһиги эрэбыт иннинэ бастакы тыһыынча сыллар ортолоругар арахсыбыттар диэн түөрүйэ баар
Огурдар былыргы түүрдэр иннинээҕи биис уустартан арахсан барыахтарыттан, пратүүрдэр тыллара арахсан барбыт, ол курдук, түүр тыллара уонна огур (булгар) тылларын бөлөҕө диэн үөскээбит. 
Огурдар былыргы түүрдэр иннилэринэ аан бастакынан арҕаа диэки улахан көһүүлэри (миграциялары) саҕалаабыттар.
Ол курдук, огурдар V үйэ бастакы аҥаарыгар гуннар салалталарынан Европаны барытын кэриэтэ баһылаабыттара уонна хас эмэ элбэх омуктаах державаны олохтообуттара. Держава ыһыллыбытын да кэннэ огурдары Европаҕа өр кэм устата "гуннар" диэн ааттыыллара. 
VI үйэҕэ Европаҕа авардар (обрдар) үөскээбиттэр уонна Авар хаҕанаатын тэрийбиттэр. .
VII үйэҕэ ордук булҕардар киэҥник тэнийбиттэр. Ол гынан баран, кинилэри өтөр арҕаа диэри хазардар үтэйбиттэр. Кинилэр кэлин Хазар хаҕанатын тэрийбиттэр. 
Кэлин тиһэҕэр көһө сылдьыбыт пратүүр-огурдар сыыһа баайа атын омуктары кытта суураллан симэлийэн хаалбыттар уонна Европаҕа олохсуйбуттар (Подунавьеҕа, Подоньеҕа, Причерноморьеҕа, Поволжьеҕа).
Классификацията.
Огурдарга маннык историческай биис уустары уонна норуоттары киллэриэххэ сөп:
Огурдар уоннаи Угралар.
Сорох үөрэхтээхтэр түүрдэргэ сыһыана суоха Угралар ааттарын мадьярдар нөҥүө Оргудартан ылбыттар диэн сабаҕалыыллар.
Сүүмбикэ башнята. Сүүмбикэ башнята(тат. Сөэмбикэ манарасы, Sөyembikэ mabarasi) — Казанскай кириэмилгэ баар дозорнай башня.
Сүүмбикэ башнята хотугулуу-илиҥҥи өттүн диэки биллэрдик кыҥнайбыт, онон, охтон эрэр башнялар ахсааннарыгар киирэр. Билиҥҥи кэмҥэ, шпиль иҥнэйиитэ 1,98 м.
Башня хаһан тутуллубута чопчу биллибэт. Казаннааҕы дыбарыас Бирикээһин дөкүмүөннэрэ, 1701 с. Москуба куоракка буолбут баһаарга умайан хаалбыттар. Онтон, Казань ханствотын туһунан дөкүмүөннэр, Казань куораты сэриилээн ылыы кэмигэр сүппүттэр. 
Башня, Казаннааҕы кириэмил иһигэр, истиэнэттэн тэйиччи турар. Башняттан Казанка, Волга өрүстэр уонна тулалыы сытар сирдэр үчүгэйдик көстөллөрүнэн, былыр, кэтээн көрөр (дозорнай) башня быһыытынан эмиэ туттуллар эбит.
Башня акылаата дууп мас сыбаайаларга турар. Истиэнэлэрэ испиэскэ булкадаһыктаах кирпииччэттэн оҥоһуллубуттар. Бу тутуу, сэттэ дьаарыстаах: бастакы үс дьаарыһа тэҥ өрүттэрдээх, тэҥ үрдүктээх түөрт муннуктуу моһуоннаахтар(четверик) аһаҕастар; салгыы икки аҕыс кырыылаах(восьмерик) дьаарыс; өссө икки дьаарыс - кырыылаах кирпииччэ шатёр уонна кэтээн көрөр вышка, бүтэһик дьаарыс - саамай чыпчаалыгар кыһыл көмүс солотуулаах "дьаабылака" үрдүгэр кэлтэгэй ыйдаах от күөҕэ өҥнөөх шпиль(1918 сылга диэри икки төбөлөөх хотой).
Дьаарыстар кырыылара кирпииччэнэн оҥоһуллубут синньигэс валиктаахтар. Арҕаа уонна илин ойоҕосторго, аллараа дьаарыс пилоннара иккилии, сыста турар, ортотунан сытыары валиктаах коринфскай колонналаахтар.
Башня үрдүгэ 58 м. Кини туһунан бастакы бэлиэтээһиннэр 1777 с.суруллубуттар. 1832 с. "Заволжский Муравей" сурунаал 4 нүөмэригэр бастакы ыстатыйа тахсыбыт. "Сэембике манарасы" диэн татаардыы тылынан 19 үйэҕэ ааттыыр буолбуттар.
Тиһиктэр.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F_%D0%A1%D1%8E%D1%8E%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5
https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F_%D0%A1%D1%8E%D1%8E%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5
Болот Бейшеналиев. Болот Бейшеналиев (1937 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Кеминскай оройуон Восточнайыгар төрөөбүт -- 2002 сыл сэтинньи 18 күнүгүр Бишкеккэ өлбүт) — сэбиэскэй кэмнээҕи кинемотографист, киинэ уонна тыйаатыр уонна киинэ биллиилээх артыыһа. Кыргыстаан норуодунай артыыһа. Азиз Бейшеналиев диэн эмиэ кыргыыс артыыһын төрөппүт аҕата.
Биографията.
Болотбек Бейшеналиев 1937 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Кыргыстаан Кеминскэй оройуонун Торт-Куль сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Кыргыстааҥҥа опера уонна балет тыйаатырын иһинэн үлэлээбит устуудьуйаны (1957) уонна Ташкеннааҕы театральнай-художественнай институту үөрэнэн бүтэрбит (1963). "Киргизфильм" киинэ устуудьуйатыгар көмөлөһөөччүнэн уонна режиссер ассистенынан үлэлээбитэ. Ону кытта тэҥҥэ киһи хараҕар быраҕыллар ураты дьүһүннээх буолан, 1960 - 1980 -с сыллардаахха араас сэбиэскэй киинэлэргэ уһуллубута. Ол гынане баран, сүрүннээн, иккис былааҥҥа. Үксүгэр "илиҥҥилии дьүһүннээх" киһи наада буолан, куһаҕан дьону, бандьыыттары, басмачтары, Орто Азия өрөспүүбүлүкэлэрин чуньуобунньуктарын, "азиат" оҕонньотторун, о. д. а. оонньуура. 
Болотбек Бейшеналиев Кыргыстаан норуодунай артыыһа.
2002 сыллаахха сэтинньи 18 күнүгэр Бишкек куоракка өлбүтэ.
Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата "Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа Болот Бейшеналиев аатын үйэтитэр туһунан" уурааҕы таһаарбыта. Ол уураах быөыытынан, Чудааҕы уобалас Кеминскэй оройуонун Кемин куораттыы тииптээх бөһүөлэгин "Спутник" киинэ тыйаатырыгар кини аата иҥэриллиэхтээх, киинэ тыйаатырын дьиэтин иннингэр норуот артыыһын бүүһэ туруохтаах. 
1976 сыллаахха «Транссибирский экспресс» диэн мүччүргэннээх киинэҕэ Исидо диэн дьоппуон детектиибин оруолугар холоммута
Биляр түмэлэ. Биляр түмэлэ
Биляр устуоруйа уонна археология аһаҕас айылҕаҕа турар судаарыстыбаннай түмэлэ - Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин, Алексеевскай оройуонугар баар айылҕаҕа турар түмэл. Киниэхэ киирэллэр - Биляр устуоруйатын, археологиятын түмэлэ, Биляр, Балынгуз, Горкин, Никольско-Баранскай былыргы куораттар оннулара, Большетиганскай могильник, "Святой ключ" святилище уо.д.а. эбийиэктэр.
Биляр(др.-рус. Билир, тат. Билэр, Bilar, чуваш. Пулер) - Волгатааҕы Булгария орто үйэтээҕи куората.
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуоттарын култуурунай баайдарын бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгэ. Арассыыйа култуурунай баайын бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгэ.
Арааб айанньыта ибн Фадлан суруктарыттан көстөрүнэн, куорат 922 с.булгар ыраахтааҕыта Алмуш баарын саҕана төрүттэммит. Биляр Волгаҕа түһэр Малый Черемшан өрүс хаҥас кытылыгар тутуллубут. Нуучча устуоруйатын тиһилигэр 1164 сыллаахтан Улуу куорат диэн аатынан ахтыллар(Лаврентьевская летопись). 1236 с.монгуоллар сэриилээн халаан баран умаппыттарын кэннэ, Улуу куорат туһунан ахтыы суох. Былыргы куорат онно, Биляр дэриэбинэ соҕуруулуу-илин өттүгэр баар.
Куорат онно, Малый Черемшан өрүс диэки намтыыр көнө сиргэ турар. Кинини Билярка уонна Елшанка диэн үрэхтэр быһа охсон ааһаллар. Куорат онно түөрт муннуктуу моһуоннаах, муннуктара сир түөрт хайысхатын тутуспуттар уонна түөрт ис-иһигэр киирбит төгүрүмтэлэрдээх: куорат иһинээҕи кириэппэс, ис куорат, тас куорат, куорат аттынааҕы дэриэбинэ(посад). Ис кириэппэс буллубатах. Ис куорат түөрт муннуктуҥу моһуоннаах, бөҕөргөтүнүү оҥоһууларын кытта уопсай иэнэ 306000 кб.м. Бөҕөргөтүүлэрэ - икки линиянан сытар, үрдүгэр мас тутуулардаах бааллар уонна уулаах хоруулар. Бөҕөргөтүү уһуна 5400 м. Тас куорат үс линиянан сытар бааллардаах уонна хоруулардаах. Бастакы, иккис, үһүс бааллар - 9125, 9400, 10200 мм.уһуннардаахтар. Посад(дэриэбинэ) куораты тулалыы сытар, хотугулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа өттүлэригэр кылабыыһанан арыттанар. Посады кытта холбуу, куорат иэнэ 8000000 кб.м.онон Биляр, орто үйэтээҕи улахан куораттар ахсааннарыгар киирэр. Куорат олохтооҕун ахсаана 100000 диэри буолуо диэн сабаҕалыыллар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%80
https://xn--80abeiejgafejid0blpls8x.xn--p1ai/