mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кумамото префектурата.  — Кюсю регионугар Кюсю арыыга баар префектура. Префектура болуоссата 7404,79 км², олохтоохторун ахсаана — 1 794 784 киһи. Административнай центра — Кумамото куорат. 
Историята.
Урут бу сир Хиго провинцията диэн ааттаах эбит, аата Кумамото диэҥҥэ Мэйдзи кэмигэр уларыйбыта. Провинциялары префектураҕа уларытыы урукку феодаллыы тиһиги уларытыы иһинэн барбыт. Билиҥҥи Кумамото диэн тыл туруору тылбааһа «эһэ силиһэ / төрдө» диэн.
Камакура Сёгунат уонна моҕуол кимэн киириилэрэ.
Камакура кэмэ 1185-1333 сс. хабар.
1268 уонна 1271 сыылларга Камакура сёгунат Моҕуол эйэ туһунан этиилэрин ылымматаҕа. Кини туох баар Кюсю феодалларыгар ханнык баҕарар моҕуол кимэн киириитин утары туралларыгар бирикээстээбитэ. Такэзаки Суэнаага (Takezaki Suenaga) бу кэм туһунан элбэх ойууларры хаалларбыта.
Такэзаки Суэнага.
Такэзаки Суэнага (1246-1314) Хиго провинция харалдьыта этэ, кини икки Моҕуол кимэн кииритин кэмигэр сэриилэспитэ. 1293 сыллаахха бэйэтин байыаннай өҥөтүн көрдөрөр ойуу свитогын сакаастаан уруһуйдаппыта. 1274 сыллаахха моҕуоллар кэлбиттэригэр Суэнага Фукуокаҕа Муто Кагесуке анныгар кыргыспыта. Суэнага сылгыларын уонна ыҥыырдарын атыылаан Камакураҕа барар суолун төлөөбүтэ, онно баран бэйэтин өҥөтүн кэпсээбитэ. Билиниини ыларга ол туһунан атын киһи кэпсиэхтээҕэ. Свитокка суруйарынан, Суэнага эппит: «Оҥорбутум биллэриттэн уонна билиниллэриттэн ураты олох олорор төрүөтүм суох», - диэн, манан кини албан аакка уонна харчыга дьулуспута көстөр.
19-с үйэ.
Бакуматсу кэмэ Токугава сегунат кэнники кэмнэрин хабар. Йокои Сонан (Yokoi Shōnan, 1809-1869) Япония учуонайа уонна бэлиитикэни уларытааччыта этэ, кини Токугава сегунаата охтон эрдэҕинэ улахан сабыдыаллааҕа. Йокой Кумаомтоҕа төрөөбүт самураай этэ, Эдо куоракка 1839 үөрэххэ ыыппыттар, онно сылдьан уларытыыны киллэрэр санаалаах Мито Домен дьонун кытта алтыспыт. Кумаотоҕа төннөн баран Неоконфуцианство идиэйэлэрин тарҕаппыт. 1857 сыллаахха кинини Эчизен «даймира» Мацудайра Ёсинага ыҥыран бэйэтин сүбэһитинэн анаабыт. Үрдүктүк сыаналаммыт эрээри 1869 сыллаахха өлөрүллүбүт.
Мэйдзи уларыта тутуута.
Маннык сабыытыйалар буолбуттара Бакумата, Мэйдзи (1868), Хан тиһигин суох гыныы (1871) уонна Сатсума бастаанньата (1877). 1876 сыллаахха Кумаоато префектура диэн билиҥҥи аата баар буолбута.
Каста тиһигин ууратыы туһунан ыйаах 1876 сыллаахха тахсыбыта, самураайдар кыыһырбыттара. Саиго Такамори (Saigō Takamori), Мэйдзи уларыта тутуу дьоруойа уонна көҕүлээччитэ Мэйдзи киин бырабыыталыстыбатыттан тахсан Кагосимаҕа төннүбүтэ.
Satsuma Rebellion.
1877 сыллаахха Сацума аармыйата Кумамотоҕа кэлбитэ, ол эрээрри икки ый куорраты кыайан ылбакка осадалаабыта. Аармыйа кэлиэн иннинэ тулалыыр сэлиэнньэни барытын уоттаан кэбиспиттэрэ. Кумамото заамагын көмүскээччилэр тойоннорро Тани Татейки этэ, кини Тайваньнааҕы экспедицияҕа кыттыбыт этэ (1874).
Административнай тыырыллыыта.
Кумамото префектуратыгар 14 куорат уонна 9 уезд баар (23 бөһүөлэк уонна 8 сэлиэнньэ).
Куораттар.
Куораттар:
Уезстар.
бөһүөлэктэр уонна сэлиэнньэлэр уезстарга:
Успуорт.
Маннык успуорт хамаандалара префектуураҕа олоҕуран дьарыктаналлар:
Миязаки префектурата.  — Кюсю регионугар Кюсю арыыга баар префектура. Префектура болуоссата 7735,99 км², олохтоохторун ахсаана — 1 115 148 киһи. Административнай центра — Миязаки куорат.
Устуоруйата.
Этимология.
Миязаки диэн тыл 10 үйэҕэ тахсыбыт Вамё Руйдзюсё (Wamyo Ruijusho) дьоппуон тылдьытыгар ахтыллар. Онно 5 туттар тэрилтэн биирдэстэрэ. Үһүйээн этэринэн Миязакигэ бастакы импэрээтэр Цзиньму олорбут. 
Түҥ былыргы.
Сэлии тииһэ (Elephas naumanni) Тонокури диэн сиргэ, Сайто куоракка көстүбүтэ (300 000 сылтан 20 000 сыллаахха диэри олоро сылдьыбыт кыыл).
Саитобару кургааннара.
Саитобару кургааннара (Saitobaru kofungun) - 333 кофун эбэтэр кургаан бөлөҕө. Миядзаки префектуратыгар Сайто куоракка баар. Японияҕа саамай элбэх кофун бөлөҕө. 70 миэтэрэ үрдүктээх хайаҕа баар. 
Ямато Оукен уонна Миязаки.
Кофун кэмин үһүс үйэтиттэн Япония Кинки диэн ааттанар сорҕотугар баар буола сылдьыбыт Ох (ыраахтааҕы) эбэтэр Окими (улуу хоруол) баһылыктаах салалта Японияҕа хас да аатынан биллэр. Ол ааттара манныктар: Ямато Чутэй (Суд), Ямато Оукен, Ва Оукен уонна Ямато Сейкен. Ону таһыынан кыра судаарыстыбалар баар буола сылдьыбыттарын ытыктаар куолу диэн этиилэр бааллар. Аны Choutei (суд) диэн аат 4-с эбэтэр 5-с үйэлэртэн эрэ баар буолбута диир дьон бааллар. Билиҥҥи кэмҥэ Ямато Оукен диэн аат элбэхтэ туттуллар. Үһүйээннэр кэпсииллэринэн Миязаки аан бастаан Кюсюгэ Кумасо сорҕотун курдук ахтыллар, ол эрээри биир күдьүс буолбакка, Кумасо бас билэр сирдэрин сорҕотун эрэ быһыытынан. Сыыйа Ямато Оукен күүһүрэн Оита оройуонуттан соҕуруу тарҕаммыта. 
Хьюга.
Рицурью тиһигэ баар буолбутун кэнниттэн Хьюга диэн дойдуну Химука диэн ааттыыллар этэ. Ямато-Оукен хонтуруола күүстээх буолбатах этэ, онон 702 сыллаахха Сацума, оттон 713 сыллаахха Осюми баар буолбуттара, балар Хюга диэн аатырбыттара. Бу дойдулар Ямато Оукен эбэтэр Дадаифу анныгар олороллоро. 815 сыллаахха Ямато Оукен 500 саллааттааҕа ахтыллар, бу атын дойдулартан саамай аҕыйах.
Камакура кэмэ.
Шимазу Тадаһиса, Шимазу самураай клаанын олохтооччу.
1185 сыллаахха Шимазу Тадаһиса (1227 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр өлбүт) диэн киһи Шимазу самураай клааныын олохтообута. Шимазу клаана Сатсума (Satsuma) уонна Осуми (Osumi) диэн Кагошима уонна Хьюга дойдулар сирдэрин баһылыыр этэ. Кини 1196 сыллаахха Сацумаҕа сэрииннэн барбыт, Хюга уонна Осюми провинциялары бас бэриннэрбит, Шимазу диэн сиргэ (Хьюга) заамок туттарбы. Камакураҕа көмүллэ сытар, аҕатын уҥуоҕуттан чугас.
Муромачи уонна Наньбокучо кэмнэрэ.
Хьюгаҕа күүстээх дьонунан Тсучимочи, Ито, Китахара уонна Шимазу, Һонго уонна Нийро этилэр. бу дьон бэйэ-бэйэлэррин кытта сэриилэһэллэрэ. Кэлин Шимазу барыларын кыайан, Тойотоми Һидешиши кинини 1587 сыллаахха кыайыар диэри баһылыктаан олорбут. Кэлин Хюга араас даймо (daimyo) анныгар олорбута.
Административнай тыырыллыыта.
Миязаки префектуратыгар 9 куорат уонна 6 уезд баар(14 бөһүөлэк уонна үс сэлиэнньэ).
Куораттар.
Куораттар:
Уезстар.
бөһүөлэктэр уонна сэлиэнньэлэр уезстарга:
Успуорт.
Аллара Мийазаки спортивнай хамаандалара көстөллөр
Carinha de Anjo. Carinha de Anjo диэн Бразилияҕа (Sistema Brasileiro de Televisão) уһуллубут телесериал (теленовелла), 2016-2018. Бу римейк "Carita de ángel"диэн мексиканскай телевидение.
Малаай тыла. Малаай тыла (мал.: Bahasa Melayu; بهاس ملايو) Австронезия тылларыттан саамай улаханнара, туттуллар Брунейгэ, Индонезияҕа, Малайзияҕа уонна Сингапурга. Бу тылы Малакка силбэһиитин уҥуор-маҥаар олорор 290 мөлүйүөн киһи билэр. Ити Малайзияҕа Малаай тумул арыытын кытылларыгар уонна Индонезияҕа Суматра илин кытылыгар олорооччулар. Итиэннэ бу тыл Калимантан арыытыгар Саравак уонна Арҕаа Калимантан арҕааҥҥы, байҕал кытылынааҕы өттүгэр дьон төрөөбүт тылларын быһыытынан олохтоммут. Ону кытары соҕуруу Пилипииҥҥэ атыыга-эргиэҥҥэ туттуллар, ити Замбоанга тумул арыытын соҕурууҥҥу өттүгэр, Сулу архипелагыгар уонна соҕурууҥҥу үксүн мусульман нэһилиэнньэлээх Батараза уонна Балабак муниципалитеттарыгар.
Чишма оройуона (Башкортостаан). Чишма оройуона () — башкортостаан оройуона, дьаһалта тыырыллыытын биирдэмэ бэйэни салайыныы Чишма оройуона ().
Киинэ — куорат тииптээх Чишма бөһүөлэк.
Географията.
Оройуон Башкортостаан киинигэр, Прибель хапталыгар сытар. Килиимэтэ континенныы, сылаас, орто сииктээх. Гидрографиятын ситимэ Дёма, Уршак, Кармасан, Чермасан, Уза уонна кинилэр салааларыттан турар. Күөллэрин ахсаана 250-ча, барыларын иэнэ 1000 га. Үксүн элгээннэр уонна кутуллар күөллэр. Үүнээйитин сүнньэ лиипаттан, клентан, дуубтан, хатыҥтан уонна тэтиҥтэн турар булкаас ойуурдаах. Кунуһа солоҥноох, карбонааттаах уонна көннөрү чернозем, ону таһынан бороҥ ойуур кунуһа. Хостонор баайдарыттан ньиэп, аргыс гаас, кумах-таас булкадаһыга, агрономия рудаалара үөскээбит сирдэрэ баар. Оройуон сиринэн Москуба — Челябинскай тимр суол, бэдэрээссийэ таһымнаах М-5 «Ураал» массыына суола ааһаллар.
Устуоруйата.
Оройуон устуоруйата орто үйэлэргэ саҕаланар диэххэ сөп. XIII—XV үйэлэргэ миин диэн ааттаах башкиирдэр биис уустара Дема өрүс кырыытыгар олохсуйбут. Кэлин башкиир сирдэрэ Русь састаабыгар киирэригэр манна мишаар татаардарга сир биэрбиттэр (башкиир бууннарын хам баттаабыт манньаларыгар), ону таһынан Пенза губерниятыттан мордва, нуучча, украинецтар кэлэн олохсуйбуттар.
XIV үйэҕэ бу сирдэринэн Тамерлаан аармыйата ааспыт. XVIII үйэҕэ полковник Михельсон Чишманнан Пугачёв буунун хам баттыы ааспыта. 1920 сыллаахха М. В. Фрунзе Чишма ыстаансыйатыттан үрүҥнэри үүрбүтэ.
Манна Тура-хан уонна Хусейн-бек мавзолейдара Чишма бөһүөлэк аттыгар бааллар.
Калмашево дэриэбинэ аттыгар XVIII үйэтээҕи мусульмаан көмүүлэрэ бааллар. Барсуанбашево дэриэбинэҕэ 1724 сыллааҕы мэчиэт баар. Енгалышево дэриэбинэҕэ XX үйэ саҕаланыытыгар Манаев атыыһыт туттарбыт земскэй оскуолатын дьиэтэ баар. 
Куораттыҥы усулуобуйаҕа олороллор % населения района.
Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн: татаардар — 55 %, нууччалар — 20,2 %, башкиирдар — 18,7 %, украинецтар — 2,5 %, мордва-эрзээннэр — 1,5 %, лица других национальностей — 2,1 %.
Дьаһалтанан арахсыыта.
Чишма оройуонугар 104 нэһилиэнньэлээх пуун ол иһигэр биир куораттыҥы уонна 15 тыа сэлиэнньэтэ, баар:
&lt;br&gt;
Экономиката.
Оройуон сүрүн дьарыга: тыа хаһаайыстыбатыгар сүөһү итиитэ уонна бурдук ыһыыта. Тыа хаһаайыстыбатын сирин иэнэ 130,6 тыһ. га, ол иһигэр бааһыналара — 101,5 тыһ. га, ходуһалара — 4,9 тыһ. га, мэччирэҥнэрэ — 23,9 тыһ. га. Саахардаах сүбүөкүлэ, подсолнечник, бурдук, бобтуҥулар. Ынах сүөһү уонна көтөр иитии сайдыбыттар. Бырамыысыланнас тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын таҥастааһыны уонна ньиэптэ хостуур бырамыысыланнаһы кытта ситимнээх.
Сибаай. Сибаай куорат () — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Башкортостаан өрөспүүбүлүкэтин куората. Дьаһалта өттүнэн бэйэни салайаныы тэриллиитэ Сибаай куорат уокуруга диэн ааттанар.
Аатын Эргэ Сибаай диэн дэриэбинэни олохтообут Сибаай диэн киһиттэн утумнуур.
Физико-географическая характеристика.
Башкир Илин Ураалыгар баар, Ирендык сис-хайа тэллэҕэр. Каартаҕа буларга: Магнитогорскайтан соҕуруу 100 км көрөҕүн, Өфөттөн соҕуруулуу-илин 400 км, Белорецкайтан соҕуруулуу-илин 173 км.
Килиимэтэ континенныҥы. Сайына куйаас, кураанныыр, кыһына тымныы, хаара аҕыйах.
Устуоруйата.
Куорат бурзяннар диэн башкиир бииһин-ууһун олорбут сирдэригэр турар. 
XX үйэ саҕаланыытыгар Эргэ Сибаай олохтооҕо солоҥдо хороонун хаһа сылдьан килэбэчигэс пирииттээх кыһыл туойу булбута ахтыллар, бу кэннэ 1912 сыллаахха Саҥа Сибаай дэриэбинэ олохтооҕо Амир Абдулкасимович Худайбердин ол сиртэн хас да куулга ол туойу хаалаан Баймакка ЮУГАО салайар дириэктэригэр А. Ф. Кабановка илдьэн биэрбит. Анаалыс көрдөрбүтүнэн туой көмүс уонна үрүҥ көмүс булкаастаах железняктаах эбит. Администрация ЮУГАО приступила к разведке месторождения.
Гражданскай сэрии кэмигэр бөһүөлэккэ баар шаахтаҕа уу киллэрбиттэр, 1925 сыллаахха эрэ шаахтаны сөргүтүүнү саҕалаабыттар. Сэбиэскэй кэмҥэ элбэх эбийиэк үлэҕэ киирбит. 1938 сыллаахха Ю. А. Болотин Сибаайдааҕы алтан-сыыҥка-колчедаан хостонор сир арыйбытынан ситимнээн, Сибаай оробуочай бөһүөлэк ыстаатыһын ылбыта.
1939 сыллаахха И. Ф. Мутаев Саҥа-Сибаайдааҕы диэн ааттаммыт хостонор сири арыйбыта, бу кэннэ РСФСР Үрдүкү Сэбиэтэ 1955 сэтинньи 21 күнүгэр бөһүөлэги өрөспүүбүлүкэ таһыма ыстаатыстаах куорат аатын иҥэрбитэ..
1972 сыллаахха Сибаайга Өфөттөн бастакы дьон тиэйэр пуойас кэлбитэ. Пуойас билиҥҥи суола Инзери уонна Белорецкайы таарыйан 1979 сыллаахтан сылдьар.
Нэһилиэнньэтэ.
Арассыыйа үрдүнэн 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн: башкирдар — 53 %, нууччалар — 35,6 %, татаардар — 8,3 %, атын омуктар — 3,1 %.
Ямантау. Ямантау ( — «куһаҕан (киҥнээх) хайа») — Соҕуруу Ураал үрдүкү чыпчаала. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Белорецкай оройуонугар баар]. Хотугулуу-илин тайыырр, кэтитэ — 3 км, уһуна — 5 км. Сүрүн чыпчааллара — Улахан Ямантау (1640 м) уонна Аччыгый Ямантау (1510 м). Соҕуруу Ураал заповеднигар киирэр.
Янгантау (сэлиэнньэ). Янгантау () — Башкортостаан Салават оройуонугар баар сэлиэнньэ, Янгантау тыатааҕы сэбиэтин киинэ.
Иокогама.  (дьоп. 横浜市 "Yokohama-shi") —  Дьоппуон саамай улахан порт куората, Канагава прфектууратын киинэ. Куорат иэнэ  437,38. Олохтоохторун ахсаана, киһитин плотноһа 
Куорат Токиоттан соҕуруулуу-илин 30 км сиргэ баар. 
Историята.
Куорат 1858 сыллаахха икки дэриэбинэ холбоһуутун түмүгэр баар буолбута — Иокогама уонна Канагава, ол саҕана олохтоохторо тыа хаһаайыыыстыбатынан уонна балыктааһынын дьарыктаналлара. Кэлин кыраныысса таһыттан кэлэр хараабыллары көрсөр порт тутуллубута.
Сүүрбэччэ сыл иһигэр Иокогама Дьоппуон арыыларын саамай бөдөҥ пуортарыттан бииррдэстэрэ буола улааппыта. 1889 сыллаахха олохтоохторну ахсаана 122 тыһыынча буолбута. Куорат сайдыытыгар сүдү хаамыыннан водопровод тутуута (1887) уонна электрификация (1890) буолбуттара. Куорат историятыгарр хаалбыт бөдөҥ событиеннан 1923 сыллааҕы сир хамсааһына буолбута. Бу сирр хамсааһыныгар 20 тыһыыынча киһи өлбүтэ, 60 тыһыыынча дьиэ умайбыта уонна урусхалламмыта. Иокогама үс баасыната хайдах эрэ охтубакка хаалбыттара. Судаарыстыба уонна олохтоохтор кыһаллыыларынан куорат 1929 сыллаахха чөлүгэр түспүтэ.
1931 сыллаахха Цуруми өрүс төрдүгэр буор аҕалан куппуттара, онно кэлин элбэх бырамыысыланнас эбийиэгэ тутуллубута. 1945 сыллаахха АХШ сөмүлүөттэрэ куораты буомбалаабыттара, онно 14 тыһ. тахса киһи өлбүтэ, 80 тыһ. дьиэ урусхалламмыта.
1934 сыл муус устар 3 күнүгэр Иокогамаҕа нуучча икки фашистыы партияларын салайааччылара К. В. Родзаевскай уонна А. А. Вонсяцкай көрсөн биир Бүтүн Арассыыйатааҕы фашист партиятын олохтообуттара.
Мейджи уонна Тайшо кэмнэрэ (1868-1923).
1868 сыллаахха Мейджи уларыта тутуутун кэнниттэн порт солконнон эргинэр буолбута, сүрүн эргиэн партнерунан Великобритания буолбута. Арҕаа дойдулар сабыдыалларынан Япония бастакы күн аайы тахсар хаһыыата баар буолбута (1870 с.), бастакы гааһынан умайар уулусса лаампалара баар буолбуттара (1872 с.) уонна эмиэ ол сылга тутуллубут Японияҕа бастакы тимир суол Шинагаваны уонна Shinbashi-ны (Токио) кытта холбообута. 1872 сыллаахха Жүль Верн бэйэтин аатырбыт айымньытыгар «Вокруг света за восемьдесят дней» Иокогаманы сайдыыылаах куорат быһыытынан ойуулаабыта (суруйааччы куоракка сылдьыбатаҕа).
1887 сыыллаахха Британия атыыһыта Сэмүэль Кокинг куоракка аан бастакы электростанцияны туттарбыта. Куорат быһыытынан Иокогама 1889 сыл муус устар 1 күнүгэр докумуоҥҥа киирбитэ. Ол саҕана Иокогама онто да суох Яполния саамай сайдыылаах порда этэ. 
XX үйэ саҕаланыытыгар промышленность дохсуннук сайдыбыта. Куорат хоту өттүгэр элбэх фабрика тутуллубута. Байбыт дьон улахан дьиэлэри туттубуттара. Япония атын сирдэриттэн уонна Кэриэйэттэн дьон элбэхтэ кэлиитин түмүгэр Коджики-Ято диэн Японияҕа саамай улахан трущоба үөскээбитэ.
Географията.
Иокогама  Токио хомотун арҕаа өттөгэр турар,  Токиоттан 30 км ыраах, киин куораты кытта тимир суолунан, шосселарынан уонна  Кавасаки куорат уулуссаларынан ситимнэһэр.
Үөрэх уонна билим.
Иокогаматааҕы наассыйа үнүбэрсиэтэ  1949 сыллаахха олохтоммут.
Кьяшар (чыпчаал). Кьяшар (Kyashar, атын ааттара Thangnaktse уоннаи пик 43) Непаал Кхумбу диэр эрэгийиэнигэр баар алта тыһыыынчалаах чыпчаал.
Алексеев Егор Сидорович. Алексеев Егор Сидорович - Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, учуутал, Баппаҕаайы кыраайы үөрэтээччитэ.
1925 сыллаахха төрөөбүтэ. 1944 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Рядовой, Забайкальский фронт, 36 армия, наводчигынан сылдьыбыт. 292-с стр. дивизия, 892-с стр. полк. Манчжурияҕа Хайлар куораты ылыыга кыттыбыта. 1948 сыллаахха муус устар 7 кунугэр демобилизацияланан дойдутугар кэлбитэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин ‖ степеннаах орденнаах, Хорсунун иһин, Японияны кыайыы иһин медалларынан наҕараадаламмыта. Оскуолаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Отличник народного просвещения, За услуги в развитии физической культуры и спорта ЯАССР знактаах. Егор Сидорович оҕо сааһыттан активнай общественнай олоххо кыттара, эдэр сааһыттан бэйэтин олоҕун комсомолу уонна партияны кытта сибээстээбитэ. 
Оскуолаҕа киириэҕиттэн Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэриэр диэри колхозка оҕуһу сиэтэн, аты үүрэн, оту оттоон, маһы мастаан улааппыта. Оннооҕор сэрии ыар сылларыгар, училище иккис куурсун бүтэрэн баран, биир сайын Сталин аатынан колхозка биригэдьииринэн улэлээбитэ. Онтон 1944 сыллаахха училищены бүтэрбит эдэр учуутал Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта уонна 1945 сыл сайыныгар диэри элбэх байыаннай уөрэҕи ааһан баран атардьах- балаҕан ыйдарыгар Японияны Утары кыттыбыта. 
Ол кэнниттэн 1948 сылга диэри комендатураҕа сулууспалаабыта. Саппааска тахсыбыт старшай лейтенант Алексеев Егор Сидорович учуутал быһыытынан үүнэр көлүөнэни иитиигэ ылсыбыта. Кини улэлии сылдьан, кэтэхтэн үөрэнэн, учительскай институт литературнай факультетын бүтэрбитэ. Быыбарга талыллан 1960-62 сылларга Октябрь колхоз председателин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. Эмиэ кэтэхтэн үөрэнэн 1967 сыллаахха Саха Государственнай университетын саха тылын уонна литературатын отделениетын бүтэрбитэ.
Егор Сидорович 1944 сыллаахха байыаннай сулууспаҕа сылдьан комсомолга киирбитэ. Уонна онно комсорунан үлэлээбитэ. ССКП кэккэтигэр 1952 сыллаахха киирбитэ. Ол күнтэн ыла Егор Сидорович маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэ секретарынан, секретары солбуйааччынан, бюро чэлиэнинэн,народнай хонтуруол, группатын председателинэн, пропагандиһынан өр сылларга үлэлээбитэ. 1949 сыллаахтан Эдэр Коммунист, Октябрь суола, Кыым хаһыакка общественнай корреспонденынан үлэлээбитэ. Баппаҕаайы нэһилиэгин, оскуолатын историяларын, колхоз тэриллиитин историятын,үлэ, сэрии ветераннарын ахтыыларын тус-туспа суруйталаабыта.
Алмазы Анабара. «Алмазы Анабара»
1998 сыл тохсунньу ыйыгар «Алмазы Анабара»
аьа5ас акционернай уопсастыба курдук, Анаабыр улууьугар (саха сирин уьук хотугулуу-ар5аа) сир чугас аранатыгар сытар алмаастары хостуурга анаан тэриллибитэ. 2004 сыл атырдьах ыйыгар уопсастыба хаттаан акционированияны барбыта.
Улэлиир хайысхата:
Алмаас хостооьуна, геологическай чинчийии;
Тутаах дириэктэрэ:
Маринычев Павел Алексеевич
«Алмазы Анабара» cаха сирин биир тутаах тэрилтэтэ. 2007 сылтан 100 % акцията Алроса бас билиитигэр. Алмаас хостонор сирдэрэ Республика хотугулуу-ар5аа хас да улууьугар тайаан сыталлар.
Алмааьы 7 сиргэ хостууллар: «Мор5о5ор», «Исток», «Холомолоох», «Эбэлээх», «Гусиное», «Ручей 41» уонна «Курун урэх». Тэрилтэ5э быьа холоон 1800 киьи улэлиир.
Уьук хоту айыл5ата тыйыс буолан, алмаастаах кума5ы байытааьын дьыл кэмин учуоттан туран сайынны ыйдарга ыытыллар.
2016 сылга «Алмазы Анабара» 3,421 млн карат алмааьы хостообута, ол Алроса хампаанньа уопсай хостуур алмааьыттан 5 % ылар.
2013 сылга «Алмазы Анабара» хампаанньа Булун уонна Анаабыр улуустарыгар алмааьы хостуур «Нижне- Ленское» тэрилтэни атыыласпыта.
«Нижне- Ленское» тэрилтэ «Молодо», «Биллээх» уонна «Ручей Шлиховой» диэн сирлэргэ алмааьы хостуур. 2016 сылга бу тэрилтэ 1,724 млн. карат алмааьы хостообута.
Бу куннэ «Алмазы Анабара» сурун улэтин хайысхатын таьынан улэ сана керуннэрин кехтеехтук сайыннарар. Алмааьы хостуур сурун дьарыгын таьынан маьы танастааьынна, тыа хаьайстыбатын сайынарыыга, аьы-уелу дэлэтиигэ кехтеехтук кыттар.
Бас билээччилэр:
Онтон "Алмазы Анабара" бэйэтэ АлМас бөлөх 80% акциятын бас билэр, ол эбэтэр контрольнай пакеты.
= Быhаарыылар =
Варбург гипотезата. Варбург сабаҕалааһына — канцерогенез биир гипотезата. Нобель лауреата, биохимик уонна быраас Отто Варбург (, 1883–1970) бастаан сабаҕалаабыта. Араак ыарыы килиэккэлэрин чинчийэ сылдьан лактаат () аһара үрдүк таһымнааҕын бэлиэтии көрбүтэ.
Араак килиэккэлэрэ эниэргийэлэрин саахар түргэнник таҥастаан (гликолиз, ) ылалларын, ол кэнниттэн анаэроб ферментация буоларын көрдөрбүтэ. Оттон ыарыыга ылларбатах килиэккэлэр, төттөрүтүн, саахары бытааннык таҥастыыллар уонна митоходрияларыгар пирувааты оксисляйдыыллар. Бу бырассыас аэроб, онон кислороду туһанар.
Курнатовскай Виктор Константинович. Курнатовскай Виктор Константинович (бэс ыйын 16 к. 1868, Рига – балаҕан ыйын 19 к. 1912, Париж), идэтийбит революционер, социал-демократ, 24 сыл эмиграцияҕа, сыылкаҕа (ол иһигэр Дьокуускайга), хаайыыларга, хаатыргаҕа сылдьыбыт. Быраас дьиэ-кэргэниттэн төрүттээх, дворянин.
Санкт-Петербург университиэтигэр үөрэммит, 1887 сыллаахха норуот-сомоҕо тэрээһиннэригэр кыттыбытын иһин үөрэҕиттэн уһуллубут.
1888 сыллаахха Московскай университиэткэ туттарсыбыт, марксизм куруһуогун салайбыт.1889 с университиэттэн уһуллубут уонна Шенкурскайга Архангельскай губернияҕа ыытыллыбыт. 
1892 с Швейцарияҕа эмиграциялаабыт, онно Цюрихскай политехническай институтун бутэрбит (1896).
«Освобождение труда» диэн марксисткай группа улэтигэр кыттыыны ылбыт. 
1897 сыллаахха Россияҕа төннүүтүгэр кыраныыссаҕа тутуллубут уонна Минусинскайга утаарыллыбыт. Сыылкатын Ивановкаҕа уонна Ермаковскайга атаарбыт (1897-1900).
1898 сыллаахха Гусев сахарнай заводугар технигынан үлэлээбит.
Сыылкаҕа сылдьан Ленины кытта билсибит.
Атырдьах ыйын 20-22 күннэригэр 1899 сыллаахха, Минусинскайга 17 марксист сыылынайдар мунньахтарын кыттыылааҕа уонна Ленин суруйбут «Российкай социал-демократтар утарсыылара» диэн «кредо экономистары» утары суруллубут үлэҕэ илии баттаабыт.
1900 сыл бүтүүтэ Тифлиска социал-демократическай түмсүүнү салайбыт.
1901 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр 2,5 сылга хаайыллыбыт уонна 4 сылга Илин-сибииргэ сыылкаҕа ыыттыллыбыт.
1903 с. балаҕан ыйыгар Александровскай пересыльнай хаайыыга кэлбит, 1903 сыллаахха сэтинньи ыйга Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт.1904 сыллаахха олунньу 18 күнүттэн кулун тутар 7 күнүгэр диэри А.А. Костюшко-Валюжаниһы кытта саалаах-сэбиргэллээх 56 политссыльнайдар бастаанньаларын салайбыт, ол иһин киниттэн дворянин аатын соппуттара уонна 12 сылга хаатырга үлэтигэр ыыппыттар.
1904с. олунньу 18 күнүгэр Ф.П. Романов диэн саха киһитин 2 этээстээх дьиэтигэр баррикада оҥостубуттар. Кинилэр маннык ирдэбиллэри туруорсубуттар: ссылка срога бүттэҕинэ политссыльнайдары Россияҕа төттөрү ыытыы, свиданияны көҥүллээһин, административнай санкциялары суох гыныы. Романовестары олохтоох нэһилиэнньэ өйөөбөтөх. Кинилэр дьиэлэрин городовойдар, казактар уонна байыаннайдар төгүрүйбүттэр. Ытыалааһын түмүгэр 1 киһи өлбүт уонна 3 сыылкалаахтар бааһырбыттар. Кулун тутар 7 күнүгэр губернатортан байыаннайдар тыыппаттарын туһунан гарантияны тутан бараннар бырачыастааччылар былааска бэриммиттэр. Бары сууттаммыт политссыльнайдар 1905 сыллаахха алтынньы 17 күнүгэр Манифест көмөтүнэн босхоломмуттар.