mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Саха сириттэн Кыайыы параадын кыттыылаахтара. 1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москубаҕа Кыайыы параада буолбута.
Бу параадка Саха сириттэн 14 киһи кыттыбыта:
1. Диодоров Иван Николаевич (1918—1992), Хадаар, Чурапчы
2. Дьячковскай Петр Прокопьевич (1912—1983), Чыамайыкы, Мэҥэ Хаҥалас
3. Ерохин Георгий Алексеевич, 1907 (Жигалово, Иркутскай уобалас, Дьокуускай ГВК-тыттан барбыт)
4. Калашников Юрий Васильевич, 1924 (Уус-Маайа улууһа)
5. Колбунов Владимир Акимович, 1911 (Ростовка, Омскай уобалас, Дьокуускай ГВК-тыттан барбыт)
6. Корякин Константин Евгеньевич (1922—1979), Бүлүү куората.
7. Насыров Алексей Ибрагимович, 1919 (Сунтаар улууһа). 
8. Охлопков Федор Матвеевич (1908—1968), Байаҕантай нэһилиэгэ, Томпо улууһа.
9. Папышев Иван Петрович (1915—1984), нуучча, Чинянино, Омскай уобалас (Алдан РВК-тыттан барбыт). 
10. Рудых Иван Иванович (1922—2001), (Жигалово, Иркутскай уобалас). Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
11. Сидельников Сергей Антипович, (Алдан).
12. Сулавко Илья Матвеевич, 1920, Ленскэй. 
13. Яковлев Иннокентий Иванович-II, (1907—1976), Холгума нэһилигэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа.
14. Саморцев Захар Иннокентьевич (1915—1989), Бэтинчэ, Ленскэй улуус.
Саморцев Захар Иннокентьевич. Саморцев Захар Иннокентьевич (1913, Бэтинчэ нэһилиэгэ, Ленскэй улууһа, Саха уобалаһа — 1989) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Гвардия капитана. Кыайыы Парадын кыттыылааҕа. 
Олоҕун олуктара.
1913 сыллаахха Ленскэй улууһугар Бэтинчэ нэһилиэгэр Бэрэ диэн сиргэ төрөөбүт.
1942 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл от ыйыттан Сталинградскай, Киин, 1-кы Украинскай, 3-с Прибалтийскай фроннарга сэриилэспит.
Сталинградтааҕы, Курскай тоҕой, Днепр өрүһү туорааһын кыргыһыыларын кыттыылааҕа. Европа дойдуларын босхолоспут. 
Аатын үйэтитии.
100 сааһын туоларыгар олорбут дьиэтин эркинигэр (Ленскэй к., Победа уул., 22) өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубут (2013)
Яковлев Иннокентий Иванович-II. Яковлев Иннокентий Иванович-II (1907—1976) — Кыайыы Парадын кыттыылааҕа. Төрүтэ — Холгума, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа.
Диодоров Иван Николаевич. Диодоров Иван Николаевич (1918—1992) — Кыайыы Парадын кыттыылааҕа. 
1918 сыллаахха Чурапчы улууһугар Хадаар с. төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан, «Хорсунун иһин», «Москва көмүскэлин иһин», «Сталинград көмүскэлин иһин», «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
Дьячковскай Петр Прокопьевич. Дьячковскай Петр Прокопьевич (1912—1983) — Кыайыы парадын кыттыылааҕа. Чыамайыкы, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа. 
Олоҕун олуктара.
Сэриигэ 1943 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Украинаны, Румынияны, Венгрияны, Австрияны босхолоспут.
Корякин Константин Евгеньевич. Корякин Константин Евгеньевич (1922, Бүлүү — 1979) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Кыайыы Парадын кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
1922 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт.
1940 сыллаахха Бүлүү оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр 1941? сылтан кыттыбыт. 32-с кавалерийскай дивизия 86-с кавалерийскай Лидскай полкатыгар миномет взводун хамандыыра.
Бурбон. Бурбоннар, Бурбоннар дьиэлэрэ (), ) — Европа ыраахтааҕылыыр сүрүн дьиэ кэргэннэриттэн биирдэстэрэ. Бу дьиэ кэргэн сыдьааннара Франция хоруолун Людовик IX сиэниттэн Людовик I, герцог де Бурбон (Бурбоннааҕы герцог, 1327-1342) диэн киһиттэн тахсаллар.
Францияҕа 1589-1792, 1814-48 сылларга, Испанияҕа 1700-1868, 1870-73, 1874-1931 сылларга уонна 1975 сылтан билиҥҥээҥҥэ дылы, Неапольга уонна Сицилияҕа 1735-1861 сылларга ыраахтааҕылаабыттара.
Бу дьиэ ордук биллибит хоруоллара Генрих IV, Людовик XIII, Людовик XIV, Людовик XV, Людовик XVI, Филипп V.
Варна (индуизм). Варна - индуизмҥа уопсастыба түөрт сүрүн кылааска арахсыыта. Ригведаҕа этиллэринэн брахманнар, кшатрийдар, вайшьялар уонна шудралар Праджапати айаҕыттан, илиилэриттэн, бууттарыттан уонна уллуҥнарыттан оҥоһуллубуттар. Хас биирдии варна дьоно тус-туспа эбээһинэстээхтэр (үксүн түөрүйэҕэ эрэ тутуһуллар): брахманнар үөрэтэллэр уонна сүбэ биэрэллэр, кшатрийдар - көмүскүүллэр, вайшьялар - сири таҥастыыллар, шудралар - өҥө оҥороллор. Бэһис кылааһынан панкама буолар, манна тыытыллыбаттар (неприкасаемые) уонна тиһиликтэн тахсан хаалбыт биис уустара киирсэллэр.
Сорох каасталар (уонунан ааҕыллар) социальнай стаатустарын ханнык эмэ варнаҕа киирэллэринэн үрдэтэ сатыыллар.
Пудова Ирина Аркадьевна. Ирина Аркадьевна Пудова — саха балерината.
1959 сыл тохсунньу 30 күнүгэр Покровскай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Шудра. Шудра - Индия төрдүс, саамай намыһах үктэлгэ турар ваарната (сороҕор сыыһа "кааста" дииллэр). Бу варнаҕа хара үлэһиттэр киирэллэр. Аан бастаан аарийдар сэриилээн ылбыт омуктара киирэллэр эбит. Упанайаанаҕа кыттар кыахтара суох буолан Веданы үөрэтэр кыахтара суох. Шудралар үөһээ араҥаларыгар сорох сири бас билээччилэр киирэллэр, алын араҥаҕа - тыытыллыбаттар.
Аарийдар. Аарийдар (был.-инд. ā́rya-, , ) — билиҥҥи Ираан уонна Хотугу Индия сирдэригэр биһиги эрабыт II—I тыһ. сылларыгар олоро сылдьыбыт омуктар. Бу омуктар тылларыттан билиҥҥи индоевропейскай диэн ааттанар тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр Соҕуруу Азия тыллара тахсыбыттар.
Кумык тыла. Кумык тыла (бэйэлэрин тылларынан: къумукъ тил) — кумыктар тыллара. Дагестааҥҥа, Чэчиэн өрөспүүбүлүкэтин хоту өттүгэр, Хотугу Осетия Моздок оройуонугар тарҕаммыт. Түүр тылларын кыпчаак бөлөҕөр киирэр (карачай-балкаар, ногаай уо.д.а. тыллары кытта). Саҥарар дьонун ахсаана 450—500 тыһыынча киһи.
Кумык тыла — Дагестаан алта «литератууралаах тылларыттан» биирдэстэрэ. XIX үйэ саҕалыытыгар дылы кумык тыла хотугу Дагестаан лингва-франка (омуктар ыккардыларыгар туттуллар) тыла этэ.
Диалектээх классификация.
Кумык тылаҕа араар аныгыскы диалектар:
Агул тыла. Агул тыла — агуллар тыллара. Нах-дагестан тылларын лезгин бөлөҕөр киирэр. Хас да түөлбэ барыллардаах: тпиг, (агуллар), керен (ричин), кошан (кушан), буркихан (кекхюн) уонна фитин (биир аулга эрэ баар). Дагестаан Агул уонна Курах оройуоннарыгар тарҕаммыт. Агул тылынан 29,4 тыһ. киһи саҥарар (2002). 1990 сыллаахха нуучча алпабыытыгар олоҕуран алпабыыт оҥоһуллубута.
Агул алпабыыта:
А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Гl гl Д д Дж дж Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Кк кк Къ къ Кь кь Кl кl 
Л л М м Н н П п Пп пп Пl пl Р р С с Т т Тт тт Тl тl У у Уь Уь Ф ф Х х Хъ хъ Хь хь Хl хl Ц ц
Цl цl Ч ч Чч чч Чl чl Ш ш Щ щ ъ l ы ь Э э Ю ю Я я
Ла Пренса. Ла Пренса () — Аргентина күн аайы тахсар хаһыата. Испаан тылынан тахсар хаһыаттартан ордук үчүгэйинэн ааҕыллар. 
Буэнос-Айреска 1869 сыллаахха олохтоммут. Х.Перон режимин саҕана бырабыыталыстыба баттыы сатаабыта эрээри киһи быраабын турууласпыта (1940-с сылларга). 1951 сыллаахха бырабыыталыстыбаттан тутулуктаммыта, онтон Перону охторбуттарын кэннэ 1956 сыллаахха тутулуга суоҕун төннөрбүтэ.
Лак тыла. Лак тыла — лактар тыллара.
Лак алпаабыта:
Цахур тыла. цахур тыла-цахурдар тыллара
цахур алпабыыта:
А а Аl аl Б б В в Г г Гl гl Гъ гъ Гь гь Д д Дж дж Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Кl кl Къ къ Кь кь
Л л М м Н н О о Оl оl П п Пl пl Р р С с Т т Тl тl У у Уl уl Ф ф Х х Хъ хъ Хь хь Ц ц Цl цl Ч ч
Чl чl Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ыl ыl Э э Ь ь Ю ю Я я
Николаев Владимир Тимофеевич. Николаев Владимир Тимофеевич (13.03.1945—31.03.2008) — «Саха Омук» уопсастыба 1990—1993 сс. салайааччыта, Ил Түмэн маҥнайгы ыҥырыытын дьокутаата, аатырбыт хапсаҕайдьыт.
Олоҕун олуктара.
1945 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр Ньурба оройуонун Хорула нэһилиэгэр төрөөбүт. Идэтинэн — инженер-тутааччы, Саха государственнай университетын бүтэрбит.
2008 сыллаахха, кулун тутар 31 күнүгэр ыалдьан өлбүт.
I ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутаата. «Саха омук» уопсастыбаннай-политическэй холбоһук вице-президенэ. 1990-с сылларга саха норуотун сайдар тускулугар үлэлэһиигэ, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын олохтооһуҥҥа уонна ылыныыга, Саха Сирин экологиятын тирээн турар боппуруостарын быһаарсыыга бэйэтин кылаатын киллэрбитэ.
«Хапсаҕай былыргыта уонна бүгүҥҥүтэ» кинигэ ааптара. Бу 2010 сыллаахха «Өбүгэлэрбит үгэстэрин салҕаан» сиэрийэ иһинэн тахсыбыт кинигэ хапсаҕай бөлөһүөпүйэтин, ис хоһоонун, техникатын уонна тактикатын чинчийэн, үөрэтэн көрүүгэ бастакы холонуу быһыытынан сыаналаныан сөп. Ааптар саха биллиилээх тустууга Абый Бааскалыын тустуу ньымаларын, албастарын көрдөрбүт хаартыскалара кинигэни толорон, ситэрэн биэрэллэр.
Андросов Гаврил Гаврильевич. Андросов Гаврил Гаврильевич — бэйиэт, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньатын бэрэсэдээтэлин солбуйааччы.
Олоҕун олуктара.
1985 с. ыам ыйын 6 күнүгэр Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
2007 сыллаахха М.К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университетын Саха тылын уонна культурологиятын факультетын үөрэнэн бүтэрэн, саха тылын уонна литературатын учууталын сэргэ литература эрэдээктэрэ уонна кириитигэ идэни ылбыта. 
Үлэтэ.
2007-2015 сылларга «Саха сирэ» хаһыат «Эдэр саас» сыһыарыытын, Норуот духуобунай барҕарыытын кыһалҕаларын салаатын кэрэспэдьиэнинэн, устуоруйаҕа уонна духуобунай сайдыыга анаарааччынан үлэлээбитэ. 2015 сыл ыам ыйыттан “Чолбон” сурунаал сүрүн эрэдээктэрин солбуйааччынан үлэлээбитэ.
2020 сыл от ыйын 2 күнүттэн "Чолбон" уус-уран сахалыы сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.
Айар үлэтэ.
Гаврил Андросов үс хоһоон, үс кыраайы үөрэтии уонна публицистика кинигэлэрин ааптара.
Наҕараадалара.
СӨ бочуоттаах бэлиэтинэн, Лев Гумилев аатынан Казахстан Евразиятааҕы национальнай университетын мэтээлинэн наҕараадаламмыта. СӨ култууратын туйгуна. Кини Намжил Нимбуев аатынан норуоттар икки ардыларынааҕы поэзия турнирын призера (2009), «Кыһыл көмүс бөрүө» СӨ Суруналыыстарын сойууһун бириэмийэтин лауреата (2012), «Сахабыт тылын кэскилин туруулаһарыҥ иһин» уопсастыбаннай бириэмийэ лауреата (2019).
Адычча. Адыачча - уос номоҕун быһыытынан, Адыаччы үрэх, кэлин итинник ааттаах нэһилиэк аатын биэрбит баай тоҥус киһитэ.
Клешев Вячеслав Айдынович. Клешев Вячеслав Айдынович - Алтаай устуорук уонна этнограф учуонайа, устуоруйа билимин хандьыдаата. 30 тахса билим үлэтин ааптара. Монголияҕа, Кытайга, Кыргыстааҥҥа, Казахстааҥҥа уонна Узбекистааҥҥа чинчийиилэри ыыппыта.
Каинчин Дибаш Борукович. Каинчин Дибаш Борукович (Jыбаш Каинчин; 1938—2012) - аныгы алтаай литэрэтиирэтин бөдөҥ суруйааччыта.
1938 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Яконур сэлиэнньэтигэр Уус-Каан оройуонун төрөөбүтэ.
Москубатааҕы Горькай аатынан Литэрэтиирэ институутун бүтэрбитэ.
Отуттан тахса сэһэннээх-кэпсээннээх кинигэлэрдээх. Кинигэлэрэ Москуба, Новосибирскай, Барнаул, Таллин, Бишкек, Горно-Алтайскай кинигэ кыһаларыгар тахсыбыта.
Алтаай Хомсомуолун бириэмийэтин, "Норуоттар доҕордоһуулара" сурунаал бириэмийэтин лауреаата. Бочуот Знаага уордьаннаах, М. Шолохов аатынан мэтээллээх.
Алексеев Егор Егорович. Алексеев Егор Егорович — саха аатырбыт устуорук учуонайа, публицист, устуоруйа билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара.
1930 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Саха АССР Ньурба оройуонун Мэгэдьэк нэһилиэгэр төрөөбүт.
Е. Е. Алексеев — республикаҕа омуктар ыккардыларынааҕы сыһыаннар историяларын уонна Саха Сирин государственнай тутуутун үөрэппит чинчийээччинэн биллэр, 30-ча научнай монография, кинигэлэр, брошюралар уонна 400 научнай ыстатыйалар ааптардара. 
Учуонай сыралаах үлэтин биир сүҥкэн өҥөтүнэн Саха Сирин бөдөҥ политиктарын, государственнай деятеллэрин — А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй, М. К. Аммосов, П. А. Ойуунускай, И. Н. Барахов, И. Е. Винокуров, С. В. Васильев, В. Г. Павлов — олохторун-дьылҕаларын чинчийэн, кинилэр тустарынан бэртээхэй кинигэлэри суруйан күн сирин көрдөрбүтэ.
Научнай үлэлэрэ.
КГБ архивтарын чинчийэн, республика органнарын Сталин террорын кэминээҕи үлэлэрин, сымыйанан буруйдаммыттар үтүө ааттарын чөлүгэр түһэриини суруйан сырдаппыта:
В. И. Ленин уонна Саха Сирэ: 
А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй олоҕун-үлэтин чинчийии:
Романов Алексей Семенович. Романов Алексей Семенович — СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, "Золотой Орел" уонна "Ника" Арассыыйа киинэ Академияларын дьиннээх чилиэнэ, Арассыыйа бочуоттаах кинематографииһа, Арассыыйа кинематографистарын союhey
Олоҕун олуктара.
Кини көҕүлээһининэн 1990 с. ТО «Северфильм», онтон 1992 с. онно олоҕуран «Сахафильм» судаарыстыбаннай национальнай киинэ хампаанньата тэриллибиттэрэ.
Николаева Надежда Николаевна. Николаева Надежда Николаевна (14.1.1946–13.1.2010) — учуонай, музыковед, Арассыыйа уонна СӨ композитордарын сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа ноуукатын академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
1946 с. тохсунньу 5 күнүгэр Ньурбаҕа төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы музыка училищетын 1965 сыллаахха, Москубатааҕы Гнесиннар аатынан музыка-педагогика институутун 1973 с., бу институут аспирантууратын 1989 сыллаахха бүтэрбитэ. Искусствоведение хандьыдаата (1991).
Этномузыковед-фольклорист, олохтоох омуктар музыкаҕа култуураларын чинчийээччи. Хандьыдаакка диссертацията олоҥхоҕо уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.
"Эпос олонхо и якутская опера" диэн кинигэ ааптара (Дьокуускай, 1993), "Образцы якутского песенного фольклора" диэн кинигэни Э.Алексеевтыын суруйан таһаарбыттара (1981).
2010 сыллааха өлбүтэ.
Арчы дьиэтэ (Дьокуускай). Арчы дьиэтэ духуобунай култуура киинэ - саха омугун духуобунай култууратын ураты суолтатын билинии көрүҥэ. 
2002 с. Дьокуускай куорат салалтата өйөбүлүнэн тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 2010 с. дириэктэринэн В.И. Бочонина үлэлиир.
Сахафильм (тэрилтэ). Тэрилтэ туһунан.
"Сахафильм" судаарыстыбаннай национальнай киинэ хампаанньа.
1992 с. "Северфильм" диэн айар холбоһук М.Е. Николаев ыйааҕынан тэриллибитэ. Кэлин бу тэрилтэ ""Сахафильм" судаарыстыбаннай национальнай киинэ хампаанньа" аатын ылбыта. Генеральнай дириэктэринэн С.Н. Сивцев-Доллу, уус-уран салайааччынан А.С. Романов буолбуттара. 2004 сыллаахха тэрилтэҕэ "Кинохроника студията" уонна "СӨ киинэлэрин судаарыстыбаннай пуондата" холбоммуттара. 
"Сахафильм" арыллыаҕыттан араас жанрга сүүсчэкэ киинэ уһулунна.
Аан маҥнайгы толору метражтаах киинэ - "Хара мааска" (реж. Н. Аржаков, 2002) - "Сокуон уонна уопсастыба" диэн 6-с Москубатааҕы детектив киинэ фестивалыгар «Бастыҥ детектив киинэ» ааты ылбыта (Москуба к., 2004 с.), ону таһынан Италияттан, Францияттан, Испанияттан, Кореяттан кэлбит 150 киинэттэн 6 бастыҥ иһигэр киирбитэ.
«Оҕонньор» диэн киинэ (реж. Н. Аржаков, 2003 с.) СНГ уонна Прибалтика омуктарын кинематографияларын VIII Форумугар кыттыбыта (2004).
«Оҕонньор» (реж. Н. Аржаков, 2003 с.), «Оҕо куйуурдуу турара» (реж. А.Борисов, 2003 с.) 2004 сыллаахха Владивостокка ааспыт «Меридианы Тихого» диэн Азия уонна Тихэй океан омуктарын икки ардыларыннааҕы фестивалга көстүбүттэрэ.
«Ильмень үрдүнэн туруйалар» диэн Улуу Кыайыы 60 сылыгар анаммыт Саха сириттэн сылдьар саллааттар туһунан киинэ СӨ Президенин Штыров В.А. махталын ылбыта (ыам ыйа, 2005 с.). Бу киинэ Саха сиригэр эрэ буолбакка, Москуба, Санкт-Петербург, Старая Русса, Страссбург (Франция) куораттарга ситиһиилээхтик көрдөрүллэн, дьон-сэргэ биһирэбилин ылбыта. Сэтинньи 16 күнүгэр СӨ Президенин ыйааҕынан, «Ильмень үрдүнэн туруйалар» киинэ айар бөлөҕө (сценарий ааптара Неймохов Е.П., хартыына дириэктэрэ С.Н. Сивцев-Доллу, туруорааччы режиссер Н. Аржаков, устааччы Аммосов И.И.) П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата буолбута. 
"Сахафильм" айар бөлөҕө "Чыҥыс Хаан ыйааҕынан" (реж. А. Борисов, 2009 с.) диэн улахан бырайыакка кыттыбыта. Киинэ сүрүн устааччыта "Сахафильм" оператора Юрий Бережнов этэ.
2010 с. СӨ Президенин уонна СӨ салалтатын сакааһынан "Сахафильм" Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыт саха снайпердарын туһунан уус-уран киинэ устар. «Снайпер саха» (Н. Аржаков) 2010 с. Кыайыы күнүгэр тахсар, бу киинэттэн саҕалаан «Сахафильм» «Мосфильми» кытары үлэлэһэр буолар. 
Никита Аржаков сэрии тематыгар үлэлэрэ элбэх наҕыраадалардаах, Россия кинокритиктэрин хайҕалларын ылаллар. Маны таһынан, «Аанчык» диэн кииэнэ 2011 с. «Nuits Polaires 2011» - «Үрүҥ түүннэр 2011» диэн Парижка ааспыт фестивлга Жюри биһирэбилин (фестивал 3 анал бирииһиттэн биирдэстэрэ) ылбыта. 
«Снайпер саха» 2011 с. бэс ыйын 26 күнүгэр Киинэ дьиэтигэр буолбут 33-с Москубатааҕы омуктар икки ардыларынааҕы киинэ фестивалыгар Россия бастыҥ киинэлэрин кытта көстүбүтэ. Онтон 2012 с. ыам ыйын 16 күнүгэр, Монте-Карлотааҕы 7-с аһымал киинэ фестивалыгар Никита Аржаков «Снайпер саха» үлэтин иһин «Бастыҥ режиссер» диэн ааты ылбыта биллибитэ, онтон киинэ бэйэтэ - «Бастыҥ уус-уран кубулуйуу» диэн ааты.
«Сахафильм» Саха сиригэр киинэни устар уонна оҥорон таһаарар тэрилтэлэртэн сүрүннэрэ. Манна элбэх биллэр режиссердар, оператордар, сценаристар үлэлииллэр.
Неймохов Егор Петрович. Неймохов Егор Петрович (30.03.1950—25.06.2011) — саха народнай суруйааччыта.
Айар үлэтэ.
Айымньылара 1975 сылтан бэчээттэммиттэрэ. Бастакы кинигэтэ, Д. Эверстовы кытта кыттыһан суруйуута, «Жизнь, посвященная борьбе» 1980 сыллаахха күн сирин көрбүт.
Егор Неймохов хас да киэҥник биллибит киинэлэр сценарийдарын суруйбута — «Хара Мааска», «Ильмень күөл үрдүгэр туруйалар», о.д.а. Сорох айымньыларынан тыйаатырдар испэктээкиллэри туруорбуттара: «Хапсыһыы», «Сайсары күөлгэ түбэлтэ» — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар, о. д. а. 
Айымньыларын геройдара — сүнньүнэн аныгы дьоннор, артыыстар, ырыаһыттар, суруйааччылар, спортсменнар, суут-прокуратура үлэһиттэрэ уонна саха ыччаттара.
Киэҥ биһирэбили ылбыт айымньыта — «Схватка» (1983) сэһэн.
Кини сценарийынан «Черная маска» уонна «Журавли над Ильменем» диэн киинэлэр уһуллубуттар.
Нууччалыы, атын да омуктар тылларыгар тылбаастаммыт айымньылардаах. Саха тылыгар нуучча суруйааччыта Ю. Сергеев «Царская охота» кинигэтин тылбаастаабыт.
Горохов Христофор Петрович. Горохов Христофор Петрович (Элгэстэй) — поэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1938 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Дьааҥы улууһун Элгэс нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран грузчигынан, болуотунньугунан, киномеханигынан, культура дьиэтин директорынан, комсомол Райкомун сэкэрэтээринэн улэлээбитэ. 
1968 с. Саха государственнай университет ИФФ бүтэрбитэ. 
Аҕыс кылаастаах уонна орто оскуолалар директордарынан үлэлээбитэ. 
Покровскай (Хаҥалас улууһа) оскуолатыгар учууталлыыр.
Дедюкин Василий Георгиевич. Дедюкин Василий Георгиевич — поэт, 1991 сылтан суруйааччылар союзтарын чилиэнэ.
1940 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Верхоянскай куоракка учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. СГУ историко-филологическай факультетын саха салаатын бүтэрбитэ. Отуттан тахса сыл саха тылын уонна литературатын учууталын быһыытынан үлэлээбитэ. Дьааҥы бочуоттаах гражданина, Саха омук Конгреһын Координационнай Киинин чилиэнэ.
Кинигэлэрэ: Айылҕам алгыһа (1967), Кынаттарым (1975), Звезды мои (1982), "Быйаҥ хаар" (1990)...
S7. S7 Airlines ("эс сэвэн эйрлайнс", юридическай аата - ААУ „Сибиир“ авиахампаанньа) — Арассыыйаҕа бөдөҥүнэн үһүс авиакомпания. Дойду иһинэн пассажирдары таһарга бастакы миэстэҕэ турар. Новосибирскай куорат Толмачево аэропордугар баазаланар. Ону тэҥэ Иркутскайга уонна Владивостокка хаабтардаах. Аан дойдутааҕы Oneworld альянска киирэр..
Алроса авиахампанньа. «АЛРОСА авиахампанньа» — Саха Сиригэр үлэлиир дьону уонна малы таһар авиакомпания. Мирнай уонна Удачнай куораттарга базалардаах.
Регулярнай уонна чартернай рейстары оҥорору тэҥэ Мирнай, Полярнай, Айхал, Витим, Ленскай, Өлөөн уонна Сааскылаах аэропортар оператор хампаанньа буолар.
«АЛРОСА авиахампанньа» сабыылаах акциялаах хампааньа урут "Мирнайдааҕы көтөр предприятиета" төрүтүгэр тэриллибитэ. 2013 сыл тохсунньу 1 күнүттэн туспа юридическай сирэй быһыытынан үлэлиир..
Көтөр аалын флота.
Авиапаркатын сааһа - 30-ттан тахса (Россияҕа биир ордук кырдьаҕас буолар)
Охлопков Василий Егорович. Охлопков Василий Егорович — сүүрүк, Саха Сирин рекордсмена, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, устуоруйа билимин хандьыдаата, спорт бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
Томпо улууһугар Кириэс-Халдьаайыга 1931 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕата Охлопков Егор Дмитриевич - Суодаах Дьөгүөр, кытыгыраһынан биллэр эбит да, онтун кистиир идэлээҕэ дииллэр. Аҕатын бииргэ төрөөбүтэ Миитэрэй атырдьах ыйыгар, оттоон бүтүү саҕана куобаҕы эккирэтэн быһа тэбэн өлөрөрө үһү. Суодаах убайа аармыйаҕа ыҥырыллан баараары мустан олордохторуна дойдутугар Уолба алааһыгар сайыҥҥы эмньик убаһалары арахсыбакка эккирэтэ сылдьан дэйбииринэн охсуталаан көрдөрбүтүн туһунан үөлэннэҕэ Василий Петрович Винокуров кэпсээбитин П. Дарбасов суруйбута. Бырааттыы Баһылай уонна Миитэрэй сэрииттэн эргиллибэтэхтэрэ.
Дьокуускайга педагогика институутугар үөрэнэ сылдьан 1948 сылтан 1959 сылга дылы Саха өрөспүүбүлүкэтин сүүрүүгэ рекордарын араас дистанцияларга барыта холбоон 47 төгүл олохтообута.
Сигэлэр.
Биобиблиографический справочник
Энньэ. Энньэ - кыыс сүктэн кэлэригэр илдьэ кэлэр бэйэтэ бас билэр баайа-дуола. 
Барыта сэттэ көрүҥтэн турар:
Энньэни тэрийиигэ кыыс чугас уруута-аймаҕа барыта кыттар. Энньэ кээмэйэ кутуллубут халыымтан кырата суох буолуохтаах.
Халыым. Халыым - ыал олох баайын дьахтар аймахха тиксэрэр сүрүн майгы. Эр киһи ойох ыларыгар дьахтар төрөппүттэригэр анаммыт баайы-дуолу кутан биэриэхтээх. Халыым кутулларыгар бас билии уларыйар. Биир киһиттэн биир киһиэхэ көһөр. Кийиит дьоно кутуллубут халыымтан итэҕэһэ суох баайы-дуолу оннун-туойун булларан баран кыыстарыгар энньэ баай диэн ааттаан сүктэн барарыгар биэрэллэр.
Тулаһа. Тулаһа - сурт килбэйэр киинэ, тойон сэргэ тула биэрэстэ кэриҥэ төгүрүмтэлээх сири ааттыыллар.
Сурт. Сурт - ыал олорор сирэ. Кыстык, сайылык, нэс-көс олохтор.
Айхал (тыл). Айхал - бэйэ туругун харыстыыр былыргы саха тылларыттан биирдэстэрэ. Үөрүүлээх түбэлтэҕэ этиллэр. Киһи үөрбүт кэмигэр айыыларын санаабатаҕына үөрүүтэ кэрэгэй буолуон сөп. "Айыы кэл" диэн тыллартан үөскээбитэ буолуо диэн сабаҕалааһын баар. Онон бу тыл айыылары ыҥырар. Оччоҕо кини үөрүүтэ толору буолар.
Алыас (тыл). Алыас - туох эрэ куһаҕан, киһи сиргэнэр түбэлтэтигэр этиллэр харыстыыр тыл.
Бу тыл киһини арчылыыр, ыраастыыр күүстээх. Инньэ гымматахха кир киһиэхэ умньаныан сөп. Умньаммыт кир хойох буолан олохсуйар, оччоҕо киһи сүрэ аҕыйыыр.
Туску (тыл). Туску - киһиэхэ эбэтэр туохха эмэ үтүөнү баҕардахха этиллэр харыстыыр тыл. Бу тыл этилиннэҕинэ, алгыстаах былыт ол этиллибит кимҥэ эбэтэр туохха эмэ тиийэр уонна үтүө өттүнэн сабыдыаллыыр.
Кый (тыл). Кый - бэйэҕэ куһаҕан санаа, кыыһырыы үөскээтэҕинэ эбэтэр ким эрэ киһиэхэ туһаайан куһаҕаны, кырыыһы эттэҕинэ этиллэр харысхал тыл. Бу тыл киһи күрүөтүн харыстыыр, киһиттэн куһаҕан сабыдыалы үүрэр, киһи алгыстаах туругун харыстыыр.
Уруй (тыл). Уруй - дьиҥнээх сорунууну, быһаарыныыны көрдөрөр тыл. Ханнык эмэ дьыаланы санаан баран бу тылы эттэххэ, дьыаланы хайаан да толорорго кыһанар куолу. "Уруй" диэтэххэ сүр этиллибит дьыалаҕа туһаайыллар. Бу тылы мээнэ кэһэр сатаммат. Киһи бэйэни төһө эрэнэрэ бу тылы толороругар көстөр.
Дьээ (тыл). Дьээ - киһи өй-санаа буларыгар туһаныллар тыл. Тугу эрэ быһаарыан баҕарар киһи онтун санаан баран бу тылы этэр. Инньэ гынан бэйэтигэр быһаарар өй-санаа үөскүүрүн хааччыйар. "Дьээ" диэтэххэ сүр этиллибит санааҕа туһаайыллар. Бэйэни маннык туруоран (бэлэмнээн) баран атынынан төһө баҕарар дьарыктаныахха сөп.
Дом (тыл). Дом - киһини айыы туругар төннөрөр харысхал тыл. Туохтан эрэ долгуйдахха, санаа алдьаннаҕына, турук уларыйдаҕына этиллэр. Бу тыл этилиннэҕинэ киһи айыылары кытта ситимнһэр, тыына уһуур, хараҕа сырдыыр. Киһи туруга уларыйдаҕына күрүөтэ алдьаныан сөп. "Дом" диэн тыл күрүөнү бөҕөргөтөр.
Саха сиригэр ыытыллыбыт декабриистар. 1826 сыл балаҕан ыйын 16 күнүгэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабриистар кэлбиттэрэ. Олортон 3 киһи куоракка хаалбыттара:
Верхоянскайга биир киһи ыытыллыбыта:
Бүлүүгэ эмиэ биир киһи:
Орто Халымаҕа икки киһи:
Хойутуу 1827 сыл ахсынньытыгар Дьокуускайга Бестужев-Марлинскай А.А. аҕалыллыбыта.
Бүтэһигинэн 1828 сыл бэс ыйыгар Чернышев Захар Григорьевич кэлбит.
Заикин Федор Федорович. Заикин Федор Федорович - Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист Николай Заикин быраата. Пермскай пехота полкатын прапорщига. 1808 сыллааҕы төрүөх. 
Силиэстийэ быһаарбытынан кистэлэҥ уопсастыбалрага киирбэт эбит, ол эрээри П.И. Пестель кумааҕылара ханна көмүллэ сыталларын билэр эбит. Ону биллэрбэтэҕин иһин 1826 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр тутуллубут. 
Силиэстийэлиир кэмитиэт 1826 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр 2 аармыйа главнокомандующайыгар Заикины босхолуурга уонна кистэлэҥ кэтээн көрүүнү олохтуур туһунан биллэрбит. 
Кэлин Северскай конно-егерскай полка прапорщигынан сулууспалаабыта биллэр (1830).