mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Радиолюбитель аан дойдутааҕы күнэ. Радиолюбитель аан дойдутааҕы күнэ (, , туруору нууччалыы тылбааһа — «Всемирный день любительского радио») — аан дойду үрдүнэн радиолюбителлэр муус устар 18 бэлиэтиир күннэрэ.
1925 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр Франция киин куоратыгар Парижка радиодело энтузиастара «Аан дойдуутааҕы радиолюбителлэр сойуустарын» тэрийбиттэрэ.
Sylvania (бренд). Sylvania ("Сильвания" эбэтэр "Сильваниа") - Канаада бренда, ити брендынан Канаадаҕа араас лампалар, телевизордар, ырыа истэр центрдар, үтүүктэр оҥоһуллаллар. Бу бренд сүрүннээн Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа уонна Кытайга тарҕанар. Кытай нөҥүө Саха Сиригэр эмиэ кэлэр сороҕор. Бренды бас билээччи Sylvania Electric Products.
Sylvania Electric Products. Sylvania Electric Products - урукку Америка электроника оҥорор тэрилтэтэ этэ. Билиҥҥи кэмҥэ бренд быһыытынан Mitsui Group састаабар үлэлиир.
Rite Aid. Rite Aid - АХШ үһүс улахан аптеката (CVS Pharmacy уонна Walgreens кэнниттэн) уонна АХШ саамай бөдөҥ drugstore маҕаһыына буолар.
Чернобаевка. Чернобаевка () Соҕуруу Украина Херсон уобалаһыгар баар дэриэбинэ. Чернобаевка тыа общинатын администрацията олорор,Украинаҕа хастан да биир Херсон аан дойдутааҕы аэропорт Чернобаевкаҕа баар.
Историята.
Олохтонуута.
Чернобаевка 1782 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр Запорожье Екатерина II-ттан сир ылбытын кэннэ Сечь казаага Петро Чернобай официальнайдык олохтообута. Нэһилиэк аата кини аатыттан тахсар.
Сайдыыта.
Чернобаевка бытааннык үүммүтэ. Херсон губерниятын докумуоннарыттан 1859 сыллаахха дэриэбинэҕэ 60 ыал олороро, ол аата 239 киһи олорор эбит. Чернобаевка олохтоохторун сүрүн дохуотунан известнягы хостооһунунан биллэр этэ.. Ол саҕана фермаларга арыгы лавкатыттан ураты атыы- эргиэн тэрилтэлэрэ суох этилэрэ. Доруобуйа харыстабылын ресурсалара хааччахтаммыттар. Бастакы оскуола уон тоҕус үйэ бүтүүтэ аһыллыбыта, онно бастаан 26 уол уонна 6 кыыс үөрэнэрэ. 
1902 сыллаахха Черноба хуторыгар кыра оҕолорго аналлаах начальнай оскуола аһыллыбыта. 
Иккис аан дойду сэриитэ.
Иккис аан дойду сэриитигэр нацистскай Германия Чернобаевканы атырдьах ыйын 9 күнүттэн 1941 сыллаахха тутарын саҕалаабыт. 1942 с. нацистар куорат ыччатын күүһүнэн Германияҕа ыыппыттара. Оккупация бириэмэтигэр 242 киһи күһэйэн туран үлэҕэ күһэйиллибиттэр. Бүтэһигэр, 1944 сыл кулун тутар 14 күнүгэр Кыһыл Армия 295- с стрелковай дивизията дэриэбинэни босхолообута.
20 үйэ бүтүүтэ уонна Украина тутулуга суох буолуу.
1970- с сыллар саҕаланыыларыгар Чернобаевка "радикальнай" развитие буолбута. Биэс сүрүн уулусса асфалламмыта, саҥа дьиэлэр тутуллубуттар, уунан хааччыйыы системата оҥоһуллубута уонна радио тэриллибитэ.[1]
2006 сыллаахха Чернобаевкаҕа баар Херсон аэропуорда аан дойду статуһун ылбыта.
2022 С. Украинаҕа Россия хаттаан киириитэ.
Эрдэ түһүмэххэ 2022 с. Украинаҕа Россия сэриинэн киирэригэр дьыл Арассыыйа сэриитэ аэропорт хонтуруолугар ылбыта. Украинскай источниктарга итэҕэйдэххэ, Россия генераллара Андрей Мордвович уонна Яков Резанцев Чернобаевка охсуу сиэрийэтин түмүгэр өлбүттэр.[1][2] Ол эрээри, мордовичев өлбүтүн туһунан Украина сайабылыанньаларын Мариупольга Мордовичев Рамзан Кадыровы кытта туһунан видеозапись тахсыбытын кэнниттэн аккаастаммыттар.Резанцевы өлөрүү, ол гынан баран, бигэргэтиллибэт.
Куорат Херсону босхолонуу бириэмэтигэор Украинскай сэриилэринэн 2022 сыл сэтинньи 11 күнүгэр босхоломмута.
Географията.
Чернобаевка истиэп зонатын иһинэн Украина соҕуруу өттүгэр баар Черноморскай сидьиҥ быһыы Илиҥҥи европейскай дэхситигэр баар. Бөһүөлэк уобалас кииниттэн 10 км сиргэ сытар. Киевка дылы 414 км.
Тиэйии.
Чернобылкаҕа диэри 101 №- дээх микроавтобуһунан тиийиэххэ сөп.
Демография.
2001 сыллааҕы биэрэпис дааннайынан дэриэбинэҕэ 9275 киһи олороро. Тылынан Чернобаевка түҥэтии 2001 сыллаахха маннык этэ: [2]
Гоцо. Го́цо - (мальт. Għawdex, ааҥыл. Gozo, итал. Gozo, др.-греч. Γαῦδον, лат. Gaudus) - диэн Мальта Архипелагыгар киирэр 67 км2 арыы. Мальта судаарыстыбатын састаабыгар иккис улахан. Сүрүн куората-Виктория (1887 сылга диэри).
Эрдэтээҥи дьыл саҕана Гоцо арыыга икки-үс тыһыынча киһи олоруон сөп этэ. Эрабыт иннинээҕи 5500 кэриҥэ сыл устата климат кураан буолан, буор алдьатыыта саҕаламмыта, бу кэнники неолит олохтоох популяцияны көдьүүстээхтик аҕыйаабыта - популяция кээмэйэ 382 эбэтэр 515 киһи этэ. Кинилэр дьиэ кэргэннэрэ (2550-2350 сс.) митохондральнай гапологка К1а уонна Y- хромосомнай гаплогу анаабыттар, дьахталларга Х2а (2900-2750 сс.) митохондральнай гапограф диэн ааттаабыттар (2530-2400 сс.) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри). э.) митохондриальнай бөлөххө Х4а1 уонна Y-хромосомнай гапологуппаны Г2а2а1а3, Уус Ха2а6 (2900-2750 сс. н. э. диэри) митохондриальнай гаплогу анаабыттар.
Рельефа.
Гоцо Мальта архипелаг арыытын кэнниттэн иккис улахан арыыта буолар. Икки арыылар икки ардыларыгар ырааҕа 6 км. буолар.
Арыы ландшафын ураты бэлиэтинэ - хаптаҕай чыпчааллаах томтордор буолаллар. Арыыга өрүстэр хаппыттар дириҥ үрэхтэр урукку суоллара эрэ хаалбыттар. Арыыга ис байҕал, улахан ууну кытта таас хайалар нөҥүө тоннелынан холбоммут лагуна баар.
Арыылар биэрэктэрэ, сүрүннээн, туруору очуостар. Пляжтары оҥорор хас да кумахтаах кыра чычаас сирдэр бааллар.
Нэһилиэнньэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 31 446 киһи (2015), итинтэн алта тыһыынча кэриҥэ Викторияҕа олорор.
Транспорт.
Мальта арыытын кытта уунан пассажирдары да, массыыналары да тиэйэр паромунан туораталлар. Суднолар Гоцо Мжарр Чиркува арыыга (30 мүнүүтэ) уонна Са- Мейсон (1 чаас 15 мүнүүтэ) икки ардыларыгар сылдьаллар.
Туризм.
Гоцо арыытыгар туристическай объектар бааллар. Сүрүн курортар-Шланди, Марсальфорн, Мдьар.
Кытылга устатынан 50 километрдаах ыллык баар — Gozo Coastal Walk.
Кэлэйии. Кэлэйии эбэтэр кэлэйээһин - негативнай туруктаах киһи эмоциятын биир көрүҥэ. Сүрүннээн киһи атын киһиттэн элбэҕи күүппүтүттэр үөскүүр. Кэлэйии хас да көрүҥҥэ арахсар уонна хас даҕаны биричиинэттэн буолуон сөп:
1. Доҕортон кэлэйии
2. Ойохтох/Эртэн кэлэйии
3. Аймахтартан кэлэйии
4. Туохха эрэ эрэммит ситуациаттан кэлэйии
5. Дойдуттан/былаастан кэлэйии
6. Эмоция кризиһэ
7. Итэҕэл кризиһэ
Кэлэйбит киһини төттөрү итэҕэтиигэ киллэрэр олус ыарахан буолар, 90% сүрүннээн табыллыбат. Дойдуттан эбэтэр былаастан кэлэйбиттэр эмиграция процеһыгар сыстыахтарын сөп эбэтэр соруйан иэстэһэн дойдуну утары үлэлиэхтэрин сөп, атын дойду былааһын киксиһиннэрэн. 
Кэлэйииттэн харыстаныы - дьонтон элбэҕи күүппэт ордук. Онтон политикаҕа "хас даҕаны олоппоско" олоруу эбэтэр "нейтрал" буолар ордук.
Вьетнам тыла. Вьетнаам тыла - ("tiếng Việt - тьеҥ вьет"), сороҕор("Việt ngữ - 越語 - вьет ҥы") - аныгы вьетнаамнар тыллара, Вьетнам ил тыла. Ону тэҥэ Камбоджаҕа, Лаоска, Таилаҥҥа, Малайзияҕа, Австралияҕа, Францияҕа, Германияҕа, АХШга, Канадаҕа уонна да атын дойдуларга тарҕаммыт. Саҥарар киһи ахсаана быһа холоон 75 мөл киһи (2005 сыл), Вьетнамҥа бэйэтигэр 72 мөл., Камбодьаҕа - 680 тыһ., (2003), Австралияҕа - 175 тыһ.(2001 биэрэпис), Францияҕа 300 тыһ. (2003), АХШга 1.1 мөл., Канаадаҕа 122 тыһ киһи(2000 биэрэпис), Германияҕа 80 тыһ.
Русава (өрүс). Русава () — диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 78 км, тардыытын иэнэ 991 км². Днестр түһэр. 
Салаалар: Корытна, Томашпилька.
Bain Capital. Bain Capital - АХШ тэрилтэтэ, улахан инвестиционнай уонна венчурнай тэрилтэ. 15 сыл иһигэр 105 млрд доллары 85 араас тэрилтэлэргэ 108 омук сиригэр харчы укпут. Сүрүн төрүттээччи - Митт Ромни.
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Салалтата - Бостон
Tommy Hilfiger. Tommy Hilfiger (сахалыы аата "Томми Һилфиҕер" эбэтэр "Томми Һилфайҕер") - АХШ таҥаһы тигэр уонна айар тэрилтэ, биир премиум класс эйгэҕэ лидер. 2022 сыл түмүгүнэн 50-80 млрд доллар эргинэр, 109 омук сиригэр атыыланар. Төрүттээччи биллэр модельер - Томми Һилфиҕер.
Sony BMG. Sony BMG - Германия, АХШ, Дьоппуон, Канаада, Улуу Британия дойдуларыгар ырыа устар, ыллатар, тупсарар, араас лейбл оҥорооччу, элбэх биллэр Аан Дойду ырыаһыттарын таһаараччы уонна эргитээччи этэ, Sony Music 2012 сыллахха акцияларын BMG хампаанньаттан атыыласпыта, Аан Дойдуга 38% ырыа индустриятын бас билэр Дьоппуон тэрилтэтэ. 
Sony BMG бас билиитигэр бастыҥ rock FM радио станциялара Канаадаҕа, Мексикаҕа, Америкаҕа, Бразилияҕа тиксэр этэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар.
Grammarly. Grammarly - Америка былыкка тиэкис хомууругар көмөлөһөөччү. Онно орфографическай, грамматическай, пунктуационнай сыыһа-халты, английскай тиэкистэргэ кыттыы уонна изложение көрүллэн, сыыһалара-халтылара көстөллөр.[4] Бу эмиэ быһаччы контекстан тутулуга суох туһанааччыларга стиль, тон уонна тыл-өс туттар кыаҕы биэрэр.
Grammarly 2009 сыллахха Алексом Шевченко, Максом Литвиным уонна Дмитрием Лидером буолан саҕалаабыттара. Grammarly араас программалары кытта үлэлииргэ, ону тэҥэ бразузеп сыһыарыга быһыытынан, уонна смартфоннарга клавиатура быһыытанан тарҕанар.[1][2]
Grammarly Калифорнияҕа баар Сан-Франциско куораакка баар Grammarly Inc. хампаанньа оҥорор, атын офистара Киевка,Нью Йоркка, Ванкуверга уонна Берлиҥҥа бааллар.
Дьон сыанабыла.
Рецензеннар Grammarlyны туттуута судургутун иһин уонна көмө буолар этиитин иһин хайҕаабыттар, сыаната ыарахана да буоллар. Форбс сурунаал журналица Джош Стеймилович 2013 сыллаахха "онлайн сервиһэ, тексин түргэнник уонна чэпчэкитик тупсарар, олус сыанабыллаах профессионал курдук көстөр диэн суруйбута..[2] Ол гынан баран сорох туттааччылар Grammarly сыыһа этиилэрин иһин, этии контексын уонна тонун сатаан билбэт диэн суруйбуттара"."
Инбэлииттэр бырааптарын туруулаһыы күнэ. Инбэлииттэр бырааптарын туруулаһыы күнэ — аан дойду үрдүнэн инбэлииттэр бырааптарын туруулаһар дьон сыл ахсын ыам ыйын 5 күнүгэр араас хабааннаах тэрээһиннэри ыыталлар. 
Суолтата.
ВОЗ сыанабылынан 1 миллиартан тахса киһииэхэ, ол аата аан дойду олохтоохторуттан 15% кэриҥэ киһиэхэ бодоҥуруу ханнык эрэ көрүҥэ баар. Ол дьонтон 100 мөлүйүөнтэн тахсата – оҕолор.
Устуоруйата.
1992 сыллаахха Европа 17 дойдутугар инбэлииттэр атын дьону кытта тэҥ бырааптаах буорлууларын туруулаһар дьон мустан аахсыйа тэрийбиттэр. Мантан ылата сылын ахсын бэлиэтэнэр буолбут.
2006 сыллаахха ахсынньы 13 күнүгэр ХНТ Инбэлииттэр бырааптарын конвенциятын ылыммыта. 2008 сыллаахха ыам ыйын 3 күнүгэр, 50 дойду ратификациялаабытын кэнниттэн, бу докумуон олоххо киирбитэ. Арассыыйа Конвенцияны 2008 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр баттаабыта. 2012 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр РФ бэрэсидьиэнэ Медеведев ратификациялыыр туһунан сокуону ылыммыта.
Жизнь замечательных людей (кинигэ сиэрийэтэ). Дьоһуннаах дьон олоҕо () — Арассыыйа импиэрийэтигэр, Сэбиэскэй Сойууска тахсыбыт, билигин Арассыыйа Федерациятыгар тахса турар дьон олоҕун ойуулуур кинигэлэр сиэрийэлэрэ.
Сиэрийэҕэ тахсыбыт сахаларга сыһыаннаах кинигэлэр испииһэктэрэ:
Дом-2. Дом-2 ("Дьиэ-2") - ТНТ телеканалга уһун кэмнэргэ көстө сылдьыбыт (2004-2021) реалити шоу буолар. Саха Сиригэр 2004-2008 сыллардаахха популярнай буола сылдьыбыта, онтон популярноһа намтаан барбыта. Дом диэн реалити шоу салҕыыта буолар.
Ксения Бородина. Ксения Бородина (төрөөбүтүнэн - Ксения Амоева, бүтэһик оҕонньорунан - Ксения Омарова) - Арассыыйа биир биллэр киһитэ, ТНТ телеканалга араас проектары ыытааччы, Дом-2 уһун кэмнэргэ ыыта сылдьыбытынан биллэр. Кулун тутар 8 күнүгэр 1983 сыллаахха Москваҕа төрөөбүтэ.
Ольга Бузова. Ольга Бузова (толору аата - Ольга Игоревна Бузова, сахалыы вариана - Бузов кыыһа Ольга) - Арассыыйа биир биллэр ырыаһыта, шоумена, араас проект ыытааччыта, уһун сылларга Дом-2 кыттыылааҕа уонна ыытааччыта, Instagram уонна TikTok ситимнэргэ 20 мөллүйүөн сурутааччылаах. Тохсунньу 20 күнүгэр 1986 сыллаахха төрөөбүт.
Дмитрий Нагиев. Дмитрий Нагиев - Арассыыйа биир биллэр артыыһа уонна шоумена, 1967 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр төрөөбүт. Азербайджанец, ниэмэс, нуучча, литовец хаан буккаастаах.
Казахстаан бааннарын тиһилигэ.  
Казахстан Республикатыгар икки таһымнаах баан тиһигэ үлэлиир.
Бастакы таһымнаах баан.
Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай баана Казахстан киин баана уонна Казахстан баан бастакы таһыма буолар. Национальнай баан бэйэтин боломуочуйатын иһинэн, Казахстан Республикатын киин бааннарын, атын дойдулар бааннарын кытта хардарыта сыһыаннаһыыларыгар, аан дойдутааҕы бааннарга уонна да атын финансовай- кредитнэй тэрилтэлэргэ интэриэстэрин көмүскүүр.
Иккис таһымнаах бааннар.
Бары бааннар, Казахстан национальнай баана ураты иккис таһымҥа киирэллэр. Иккис таһымынан үлэлиир бааннар "Казахстан Республикатыгар баан уонна баан үлэтин туһунан» сокуон 1995 с. атырдьах ыйын 31 күнүттэн 2443 №- дээх. сокуон быһыытынан үлэлииллэр. Казахстаҥҥа иккис таһымнаах баан, бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох, предприниматель сүрүн сыалын-соругун - барыһы ыларын ситиһэр юридическай сирэйдээх. Иккис таһымнаах бааннар Казахстан сиригэр- уотугар да, дойду тас өттүгэр да бэйэлэрин кыыстарын, филиалларын, представителлэрин арыйар бырааптаахтар.[1] [2]
Казахстан сайдыытын баана.
"Казахстан сайдыытын Баана" АК Казахстан Өрөспүүбүлүкэтигэр сайдар национальнай институтун быһыытынан үлэлиир. Компания өҥөлөрө инвестиционнай бырайыактары үбүлээһини, экспортнай операциялары үбүлээһини, межбанк кредити, клиеннэри операциялааһыны уонна лизинговай үбү- харчыны операциялааһыны киллэрэллэр. Кини ону сэргэ араас үп- харчы, синдикациялаах, арендалыыр, арендалыыр уонна бырайыактыыр үп- харчы; бу дьыаланы кредиттээһин; итиэннэ мэктиэлэри биэрии, ону тэҥэ капиталга туһаныы.[1]
Кылааттары мэктиэлээһин системата.
Казахстан страховкалааһын фондата (КФГД)) бырабылыанньа Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай баанын 1999 сыл сэтинньи 15 күнүттэн уурааҕынан тэрилллибитэ
Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин иккис таһымнаах бааннарга туруоруллубут физическэй сирэйдэр депозиттара бырыһыана суох ислам бааннартан ураты бары киирэллэр.
Аквинотааҕы Томас. Аквинотааҕы Томас (, ) диэн Италия философа уонна таҥара үөрэхтээҕэ, Доминикан уордьанын быраата уонна аҕабыта, схоластика оскуолатын биир чулуу билимдьитэ. Католиктар кинини ытык киһинэн билинэллэр. Сыаркап үөрэтээччитэ (Doctor Ecclesiae). Doctor Angelicus, Doctor Communis, Doctor Universalis, Doctor Humanitatis диэн дьоһун ааттардаах.
Аквинотааҕы Томас айылҕа теологиятын көхтөөх тарҕатааччыта. Томизм диэн толкуй оскуолатын төрүттээччитэ. Кини санаатынан Таҥара айылҕа сылтаҕын уонна итэҕэл сырдатааччыта буолар. Томас философ уонна таҥара үөрэхтээҕэ быһыытынан биир улуу өҥөтө Аристотель философиятын христианизм тосхоллорун кытта холбооһуна буолар.
Үлэлэрэ.
Аквинотааҕы Томас үлэлэрин төрүкү алта категорияҕа үллэрэллэр:
Үтүө. Үтүө диэн үрдүк сигили майгылаах буолуу. Үтүө киһи үчүгэй сигили уратыктаах диэн күндүлэнэр. Үтүө киһи бэйэтин гыныыларыгар өрүү муҥутуур тосхоллору (идеаллары) батыһар. Үтүө тосхоллор холобурдара - үчүгэй, кырдьык, кырдьыктабыл, кэрэ. Үтүө киһи күннээҕи олоҕор үрдүк сигили майгылаах буолуохтаах, сөптөөҕү гыныахтаах, сыыһаттан тумнуохтаах. Үтүө утарыта дьаллык буолар.
Үчүгэй (философия). Үчүгэй диэн үтүө сигили өйдөбүлэ уонна этика категорията. Киһи атын дьоҥҥо бэйэтин көҥүл дьулуурунан көмөнү туһаны оҥороро, эйэҕэс киһилии сыһыана. Үчүгэй куһаҕан утарыта буолар.
Кырдьыктабыл. Кырдьыктабыл диэн биир тутаах үтүө; философия, сигили, төрүн, политика биир тутаах категорията. Кырдьыктабыл түмэт бигэ туругар, сурумугар, сайдыытыгар улахан суолталаах. Кырдьыктабыллаах илгэ үчүгэй быһыы-майгы хайҕанар, куһаҕан быһыы-майгы сэмэлэнэр. Кырдьыктабыл тус бэйэ уонна бар дьон кэрэхсэбиллэрин тэҥниир, кимиэхэ төһө тиксэрин быһаарар, баай-дьадаҥы хайдыһыытын намтатар.
Платон быһаарыытынан, кырдьыктабыл үрдүкү үтүө буолар. Кини хорсун, туттунуу, билиилик курдук үтүөлэри тэҥнэбиллээн дьүөрэлээн бииргэ тутар (хас биирдиигэ киниэнэ). Ил тутула кырдьыктабыллаах буоллаҕына эрэ кини куомуннаахтара "биир куттаах" (homonoia) уонна доҕордуу (philia) буолаллар.
Тутаах үтүөлэр. Тутаах үтүөлэр диэн антик философията уонна христиан теологията билинэр түөрт үтүөтэ. Кинилэр этика үтүө теориятын быһыылыыллар.
Бу үтүөлэри аан бастаан Платон Ил диэн үлэтигэр суруйбута. Аристотель кинилэр ис тутулларын Никомах этиката диэн үлэтигэр сиһилии быһаарбыта. Стоиктар уонна Цицерон бу үтүөлэри эмиэ билинэллэрэ. Христиан таҥара үөрэхтээхтэрэ Аврелий Августин уонна Томас Аквинас бу үтүөлэргэ үс христиан үтүөтүн эппиттэрэ.
Түөрт тутаах үтүө:
Христиан үтүөлэрэ. Христиан үтүөлэрэ () диэн христиан теологиятыгар быыһаныы уонна илгэ өйдөбүллэрин кыта ситимнээх үтүөлэр. Бу тиһиликкэ үс үтүө баар - итэҕэйии, эрэл, аһымал (таптал). Христиан үтүөлэрэ антик философиятын түөрт тутаах үтүөтүн кытта холбооннор сэттэ үтүө буолаллар. Христиан таҥара үөрэхтээҕэ Томас Аквинас быһаарыытынан, бу үс үтүө киһиэхэ Таҥараттан бэриллэллэр.
Сэттэ үтүө. Сэттэ үтүө диэн түөрт тутаах үтүө уонна үс христиан үтүөтүн холбоммут тиһилигэ.
Кэлин атын сэттэ үтүө тиһилигин эбии толкуйдаабыттара. Кинилэр сэттэ өлүүлээх аньыыларга утары тураллар.
Төрүн. Төрүн диэн ил олохтообут сиэр хомуура. Төрүн дьон быһыытын-майгытын ыйар сурумнуур хааччахтыыр. Төрүн баарын сүрүн соруга түмэт харысхала уонна эйэлээх буолуута. Төрүн үөскээһинин төрүөтэ - былыргы түмэттэргэ дьон олоҕун, үлэтин, бэйэ бэйэлэрин кытта сыһыаннарын сурумнааһын наардааһын. Эрдэтээҥҥи иллэргэ баайдар күүстээхтэр төрүнү бэйэлэрин туһаларыгар хайдах баҕарбыттарынан айаллара уларыталлара. Мантан сылтаан түмэт иһигэр элбэх айдаан харсыы тахсара. Кэлин дьаһахтыыр органнар тэриллибиттэрэ - парламент, курултай, конгресс. Бу дьаһахтыыр органнарга талыллыбыт политиктар дьаһахтары суруйан ылыналлар. Парламены куомуннаах олохтоохтор бүтүн талыыларга талаллар. Аныгы дойдуларга төрүн хайдах үлэлиэхтээҕэ Конституция диэн докумуоҥҥа (аактаҕа) суруллар. Түмэккэ уларыйыылар кэрэхтэр үөскээтэхтэринэ конституцияҕа онно сөптөөх саҥа дьаһахтар эбиллэллэр уонна баар дьаһахтар уларытыллаллар. Төрүн Конституцияҕа суруллубут курдук куомуннаахтарга барыларыгар кырдьыктабыллаах тэҥнээх буоларын туһугар илгэ Төрүн баһылыктааһына баар буолуохтаах. Бу өйдөбүлү былыргы грек философа Аристотель толкуйдаабыта. Кини санаатынан Төрүн баһылыктааһына диэн Төрүн биилигэ Дьаһалта биилигинээҕэр күүстээх буолуохтаах, Төрүн көнөтүк булгуччу толоруллуохтаах. Оччоҕо эрэ түмэт кырдьыктабыллаах сөптөөх буолар, киһи көҥүллэрэ харыстаналлар, диктатура буолара буойуллар.
Төрүн хайдах дьайыахтааҕа дьаһахтарга суруллар. Дьаһах хомуура кодекс диэн. Төрүн дьайыытын (Төрүннэтээһини) толорор органнар - дьүүл, полиция, хааччахтыыр тутумта. Кинилэр төрүн сиэрдэрин тутуспат дьону араастык дьастыыр (хааччахтааһын, салык, хаайыы) кыахтаахтар. Төрүнү юриспруденция билимэ үөрэтэр. Төрүн идэлээх киһи юрист дэнэр. Юрист идэлэрэ - дьүүлдьүт, прокурор, адвокат, нотариус.
Төрүн омук култуура, итэҕэл, дьиэ кэргэн, түмэт үгэстэриттэн төрүттэнэр. Ведалар, Биибилийэ, Коран курдук итэҕэл битиктэрэ төрүн биир сүрүн төрүттэрэ буолаллар.
Төрүн өc.
Былыргы түүрүк тыла: törün, törüg, töre (төрүүр, төрөтөр, төрүт), салгыы суолтата "дьаһах, үгэс".
Моҕол тылын дүрэм (dürem, “сиэр”) өһө манна чугас.
Төрүн үөскээһинэ.
Бары омуктарга төрүн сайдыытын историята икки кэрдиистээх: Үгэс төрүн уонна Суруллубут төрүн.
Үгэс төрүн төрүттэрэ: саҥарар тыл, үгэстэр, кэпсээннэр, хоһооннор, ырыалар, номохтор, өc хоhоонноро, уҥуох суруктар, мэҥэ таастар, битик таастар.
Суруллубут төрүн төрүттэрэ: дьаhахтар, дьаhах хомуурдара (кодекстар), история үлэлэрэ, уус-уран литература, юриспруденция үлэлэрэ, төрүн докумуоннара.
Түүрүк омуктар былыргы ордук биллиилээх төрүн төрүттээх мэҥэликтэрэ:
Төрүн чинчилэрэ.
Төрүн үөрэхтээхтэрэ бу ордук биллэр төрүн чинчилэрин бэлиэтииллэр:
Дьаһах. Дьаһах диэн суруллубут төрүн. Дьаһаҕы ил дьаһахтыыр биилигэ суруйар. Ылыллыбыт дьаһах сиэр буолар. Дьаһах континентал төрүннээх дойдуларга төрүн төрдө буолар. Дьаһах ылыныытын сурума үгүс дойдуларга маннык: дьаһахтыыр инициатива — дьаһах оҥкулун ырытыы — дьаһаҕы ылынааһын — дьаһаҕы таһаарааһын.
Кодекс. Кодекс ( - битик) диэн тустаах эйгэ сиэрдэрин хомуура. Төрүн эйгэтигэр Кодекс диэн сурумнаммыт нормалар хомуурдара, ол эбэтэр норматив аакта. Кодексы тиһиктээһин кодификация дэнэр.
Кодификация. Кодификация диэн араас туспа норматив аакталары бэйэ бэйэлэрин кытта тутумталааһын (систематизациялааһын) уонна тиһиктээһин ньымата. Киэҥ өйдөбүлгэ кодификация диэн билиилэри, докумуоннары, текстары сурумнааһын.
Норма. Норма () диэн булгуччу дьайыылаах хайаан да гыныллыахтаах сиэр. Норма үөрүйэххэ олоҕурбат, эрдэттэн биллэр (априори) ирдэбил буолар.
Төрүн нормата. Төрүн нормата диэн түмэт сыһыаннарын эрээттиир булгуччу толоруллуохтаах дьаһах, дьаһал, уураах. Төрүн норматын бииликтээх суверенитеттаах бэйэмтэ (субъект, үксүгэр ил) таһаарар уонна дьайтарар.
Тутула.
Төрүн норматын тутула үс түө ууһуктан турар: гипотеза, диспозиция, санкция.
Дьас. Дьас диэн киһи туох эрэ куһаҕаны оҥорбутун эбэтэр сиэри кэспитин иһин кинини кэһэтээһин, киниэхэ куһаҕан содул буолуута. Буруйдаах ил төрүнүнэн уонна дьүүл уурааҕынан дьастанар. Дьас сүрүн көрүҥнэрэ - өлөрөр дьас, хаайыы, салык. 
Киэҥ өйдөбүлгэ төрөппүт оҕотун мөҕөрө уонна таһыйара эмиэ дьас буолар. Киһи тылын истибэт кыыллары таһыйан хоргутан дьастыыллар.
Дьүүл. Дьүүл диэн төрүн мөккүөрдэрин быһаарар уонна дьүүллэбили бигэргэтэр кыахтаах (авторитеттаах) дьаһалта института. Дьүүлгэ бэриллэр кыах юрисдикция дэнэр. Дьүүл төрүн дьаһабылын тутуһуохтаах. Дьүүл дьүүллэһээччилэр иһиктэрин төрүн үс салаатыгар көрөр: куомун төрүнэ, буруй төрүнэ (кылмыс төрүнэ), салалта төрүнэ. Дьүүллэһиигэ аччаабыта үс өрүт баар буолуохтаах: ирдээччи (āctor), хоруйдааччы (reus), дьүүллүүр биилик (jūdex). Ирдээччи ылбыт эчэйиитин хоромньутун туһунан үҥсэр, хоруйдааччы бу үҥсүүгэ хоруйдуур, дьүүллүүр биилик (дьүүл органнара) баар чахчылар кырдьыктарын тургутар, сөптөөх дьаһаҕы талан быһаарар. Ирдээччи өттүттэн прокурор буруйдуур, хоруйдааччыны адвокат көмүскүүр. Дьүүл уурааҕын дьүүлдьүт биллэрэр. Дьүүлдьүт биир киһи, коллегия эбэтэр жюри буолуон сөп.
Дьүүллэбил. Дьүүллэбил диэн дьүүллүүр биилик хайдах дьайыахтааҕын туһунан өйдөбүл. Хас биирдии киһи тэҥнээхтик уонна кырдьыктабыллаахтык дьүүллэниэхтээх. Ким тугу гыммытын иһин онтукатыгар хоруйдуохтаах уонна онно сөптөөх дьайабылы ылыахтаах. Бу дьүүллэбил хайдах буолуохтааҕын муҥутуур (идеаллаах) баҕа санаата. Дьүүллэбил баар буоларын туһугар илгэ ылыллыбыт төрүн дьайыытынан дьүүллэр үлэлиллэр.
Дьүүллэбил бастакы теорияларын Былыргы Греция философтара Платон уонна Аристотель суруйбуттара. Платон Ил диэн үлэтигэр, Аристотель Никомах этиката диэн үлэтигэр.
Орто үйэлэргэ дьүүллэбил Таҥара ыйааҕынан баар диэн санаа баһыйар этэ. 17 үйэҕэ Джон Локк дьүүллэбил айылҕа төрүнүттэн үөскүүр диэбитэ. Түмэт сөбүлэҥин теорията быһаарарынан, дьүүллэбил дьон бары бэйэ бэйэлэрин кытта сөбүлэһиилэриттэн үөскээбитэ. 19 үйэтээҕи утилитаризм философтара (биирдэстэрэ Джон Стюарт Милл) быһаарыыларынан, дьүүллэбил элбэх киһиэхэ барыстаах табыгастаах буолуу ирдэбилиттэн үөскээбитэ.
Mack Trucks. Mack Trucks ("Мак Тракс" эбэтэр "Мэк Трэкс") - Хоту Кэролайн штатын ыарахан ыйааһыннаах таһаҕас тиэйэр массыыналары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
2001 сылтан ыла Volvo (ол эбэтэр кининэ бас билэр Geely конгломератка) бөлөххө киирэр.
Салалтата - Гринсборо (АХШ)
Volvo. Volvo ("Вольво") - Швеция араас көрүҥнээх массыыналары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 2008 сылтан ыла Geely тэрилтэтэ Volvo 30% өлүгүн бас билэр.
South China Morning Post. South China Morning Post (SCMP) диэн Хоҥ Коҥ аангыл тылынан күн ахсын тахсар хаһыата. Өрөбүллээҕи Sunday Morning Post диэн таһаарыылаах. Бас билээччитэ Alibaba Group. 1903 сылга Цэ Цан-тай (Tse Tsan-tai) уонна Альфред Каннингэм (Alfred Cunningham) төрүттээбиттэрэ. Бас редактора 2016 сылтан ыла Тэмми Там (Tammy Tam). 2016 сыллааҕы орто тирааһа 100,000. 2019 сылга Хоҥ Коҥ кытай университета ыйытыытынан SCMP Хоҥ Коҥ ордук дьон эрэниилээх хаһыата буолар.