mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Егоров Павел Петрович. Егоров Павел Петрович (1914—1944)— коммунист, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Егоров Павел Петрович сэриигэ ынырыллыар диэри оройуонугар народнай судьуйанан үлэлээбит. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан уоттаах сэриигэ 1942 сыллаахха Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылааҕа. Лейтенант, взвод командира этэ. 932-с стрелковай полк 252-с стрелковай дивизиятын стрелога. 1942 сыл алтынньы 28 күнүгэр сэриигэ бааһырбыт, эмтэнэн баран 97-с гвардейскай стрелковай дивизияҕа түбэспит. Бу дивизия Днепр уҥа кытылыгар плацдармы кэҥэтэр иһин ситиһиилээхтик кыргыспыт. 1943 сыл алтынньы 18 күнүгэр Дериевкаҕа баар өстөөх бөҕөргөтүүлээх пуунун сэриилээн ылбыт. Манна гвардеецтар фашистар 2 танкаларын, штабной бронетранспортердарын, 6 станковай уонна 31 ручной пулеметтары, 27 бинтиэпкэни, 47 тыһыынча бинтиэпкэ ботуруоннарын ылбыттара. Кыргыһыы толоонугар өстөөх 6 тыһыынчаттан тахса өлүгэ хаалбыт. Егоров Павел Петрович сэрииттэн эргиллэн кэлбэтэх.
1944 сыл кулун тутар 15 күнүгэр Украинаҕа өлбүт.
Көмүллүбүт сирэ — Украина, Кировоград уобалаһа, , с., оскуола таһа.
Швейцария франката. Швейцария франката (ISO 4217 CHF, или 756) Швейцария уонна Лихтенштейн иллэр туттар харчылара. Банкноталарын Швейцария киин баана таһаарар, бытархайын Швейария харчы быһар дьиэтэ. Аан дойдуга кэбэҕэстик туттуллар валюталарыттан биирдэстэрэ (АХШ долларын, евроны, фунт стерлиҥы уонна иэнаны кытта) 
Билигин Европаҕа швейцария харчыта эрэ франк диэн ааттанар. Дойду 4 билинэр тылларынан маннык суруддар: "Franken" (немец тылынан), "franc" (на французтуу уонна ретро-роман тылыгар), "franco" (италия тылынан). Франк 1/100 ниэмэстии — "Rappen" (Rp.), францустуу — "centime" (c.), италиялыы — "centesimo" (ct.) уонна ретро-романныы — "rap" (rp.). Жаргон тылынан «свисси» () диэн ааттанар.
Банкноталар.
10, 20, 50, 100, 200 и 1000 сыаналаах банкноттары таһаараллар.
Банкноттарга маннык дьон уруһуйдаммытар:
Маньыаттар.
5, 10 уонна 20 рапеннаах (сантимнаах) бытархай харчылар, 1/2, 1, 2 уонна 5 франктар наар тахсаллар. 1 рапеннаах (сантимнаах) бытархайы 2006 быһан тохтоппуттар, 2 рапеннааъ (сантимнаах) бытархайы 1974 с. 
Маньыаттар тимирдэрин уларыйыыта:
1939 — 20 рапен алтан-никель сплавыттан (1850—1859 — биллон, 1881—1938 — никель);
1968 год — 1/2, 1, 2 и 5 франк алтан-никель сплавыттан (эрдэ — үрүҥ көмүс);
1981 — 5 рапен алтан-алюминий-никель сплавыттан (эрдэ — алтан-никель сплава).
Биирдэ эмит юбилейдарга уонна туохха эмит сыһыаннаах маньыаттары таһаараллар, сүрүннээү 10, 20 уонна 50 франк сыаналаах.
Франк бэлиэтэ. Франк бэлиэтэ — Франция национальнай валютатын кылгатыллыбыт бэлиэтэ. 2002 сыллаахха уларыйбыта евро буолта. Бэлиэ уратыта диэн араас шрифтынан суруллар:
Кылгас история.
Бастатан туран франк () — кыһыл көмүс манньыат, бастаан 1360 сыллаахха Иоанн II Франция урдуку баһылыга түөр сыл англия билиэнигэр сытан баран босхоломмутугар анаан онорбуттара. 1575 - 1586 сыллаахха серебрянай манныат ( 1⁄2 и 1⁄4 фракциялаах манньыаттар тахсаллар 1642 сыллаахха дылы). 
Франк саҥаттаан оҥоһуллан тахсар Улуу Французскай революция кэннэ 1795 сыллаахха Франция десятичнай денежнай системаҕа көспүтүгэр (1 франк = 100 сантимов). XIX үйэҕэ оннук ааттаах Бельгия дойдута таҕаарар 1830 сыллаахха, Швейцария 1850 сыллаахха уонна Люксембург 1854 сыллаахха. Бу дойдулар бары швейцарскай франкаттан ураты 2002 сыллаахха евроҕа кеспуттэрэ.
Франк валютаны франция урукку колониялара тутталлар(туттубуттара): Бурунди, Гвинеи, Джибути, Руанды, Демократической Республики Конго, Мадагаскара, Коморские острова. Франк КФА биир тэҥ валюта Западноафриканскай экономическай валютнай союз уонна Киин Африка Экономическай сообществатын. 
Өйдөбул арааһа уонна бэлиэ туттааьына.
Unicode стандартынан франк латинскай F буква аллараа тардыылаах, шрифт разработчиктара үс графемаҕа тутталлар:
Күкэр. Күкэр диэн араҕас дьүһүннээх кытаанах кристалл сэк. Метал буолбатахтар курдук кини итиини эмиэ куһаҕаннык аһарар, чаҕылыманы аһарбат. Чиҥэ 2-гэ чугас, онон күкэр тооромосторо ууга тимирэллэр, ол гынан баран тоһо, ууну сыһыарбат буолан, дагдайан тахсар.
Күкэр — Д. И. Менделеев периодтаах систематын үһүс периодын 16-с бөлөҕүн ууһуга, атомын нүөмэрэ 16. 
Күкэр айылҕаҕа баар үгүс холбоһугун мэлийдэххэ, ууну эмиэ сыһыарбат. Күкэр ити айылгыта кыаҥ таас "кураанах таастыгын" араарарга туһаныллар. Кыаҥы итинник байытыы флотация дэнэр уонна практикаҕа киэҥник туттуллар.
Күкэр ууга суураллыбатын кэриэтэ. Ол оннугар күкэр-уулуккка, толуолга о.д.а. сэбдьилэргэ үчүгэйдик суураллар.
112,8оС температураҕа күкэр ууллан саһархай дьүһүннээх убаҕас буолар. Cалгыы ититтэххэ хараарар уонна хойдор. 444оС кыраадыска күкэр оргуйар. Оргуйуор диэри итийбит күкэри тымныы ууга куттахха эрэһиинэ курдук уунаҥнас пластика күкэр диэн үөскүүр.
Абалык икки аллотроп көрүҥ кубулуйуута - абалык уонна озон. Кристалл уонна пластика күкэртэн эмиэ күкэр аллотроп көрүҥ кубулуйуута буолаллар.
Кристалл күкэр түргэнник ууллар, ити кини молекула кристалл эрэһэлээҕин туоһулуур. Рентгенография, онтон да атын ньыманан чинчийэн, күкэр кристалл эрэһэтэ төгүрүччү ситимнэспит молекулалартан турарын билбиттэрэ. Ититтэххэ, күкэр аҕыстыы эркиннээх төгүрүччү ситимнэспит молекулата ыһыллан, уһуур-кылгыыр кыахтаах уһун ситимҥэ кубулуйар.
Буссенго Жан Батист. Жан Бати́ст Буссенго́ (, ) — франция учуонайа, академик, агрохимияны төрүттээччи.
1802 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр төрөөбүт.
1822 сыллаахха Англия хайатын уопсастыбатын сорудаҕынан Александр Гумбольдт эрэкэмэндээссийэлээх Соҕуруу Америкаҕа баран хас да сыл Анда хайаларын метеорологиятын уонна геологиятын үөрэппит, Венесуэлаҕа, Колумбияҕа, Перуга, Чилигэ, Эквадорга сылдьыбыт. Симон Боливар аармыйатыгар хайа инженерын үлэтин толорбут, ол эрээри оннук дуоһунас аармыйаҕа суох буолан эппиһиэр буолбут, полковник сыбаанньатыгар дылы үүммүт.
Францияҕа 1839 сыллаахха төннөн баран Франция наукатын Академиятыгар талыллыбыт, онтон Лион куоракка химия профессора буолбут (кэлин Айылҕа наукаларын факультетыгар декан буолбут ). 1841 сыллаахха киниэхэ анаан аһыллыбыт тыа хаһаайыстыбатын кафедратыгар профессор буолан Парижка көспүт.
1887 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр өлбүт.
Наукаҕа сүрүн үлэтэ айылҕаҕа сэбдьи эргийиитигэр анаммыт. Кини бары үүнээйи почваттан азоту ыларын, оттон бобтуҥулар почваны азотунан байыталларын дакаастаабыта.
Юстус фон Либих. Юстус фон Либих (; ыам ыйын 12 1803, Дармштадт — муус устар 18 1873, Мюнхен) — ниэмэс химигэ, академик. Агрохимияны төрүттэспитэ. 1840 сыллаахха үүнээйини минеральнай аһатыы теориятын киллэрбитэ. Үүнээйигэ уон элемент: C, H, O, N, Ca, K, P, S, Mg уонна Fe наадатын элбэхтик анализтаан быһаарбыта. Балартан N, К, Р саамай улахан суолталаахтарын ыйбыта. 
Олоҕун олуктара.
Дармштаадка гимназияҕа үөрэммит. Бонн уонна Эрланген куораттарга университекка үөрэммит (1819—1822). 
1822 сыллаахха Парижка көспүт, онно Александр Гумбольдт көмөтүнэн Гей-Люссактыын билсибит. 1824 сыллаахха Гессеҥҥа экстраординарнай, 1826 сыллаахха ординарнай химия профессора.
Сотору кэминэн уһулуччу талааннаах буолан научнай оскуола баһылыга буолбут. Бырабыыталыстыба көмөтүнэн Германияҕа бастакы образцовай лабораторияны арыйар, онтугар үйэ чиэппэриттэн ордук аан дойду биллиилээх учуонайдара кэлэ сатыыллара. Ол курдук кини үөрэнээччилэринэн элбэх нуучча химиктара буолбуттара.
Рупия бэлиэтэ. Рупия бэлиэтэ — элбэх валюта графическай бэлиэтэ, рупия дэнэр:
Аныгы рупия бэлиэтэ.
Индия Холбоһуктаах кабинета 2010 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр бастыҥ дизайнҥа күрэхтэһии түмүгүнэн олохтообут графемата. Деванагари ураты бэлиэтэ үөһэ сытыары сурааһын сыһыарыллыбыт намылыйан түспүт буукубаҕа. Латыын иупурпу сурааһына суох R бичигэр маарынныыр. Бэлиэ ааптара Удая Кумар (Udaya Kumar), Мумбаайдааҕы Индийскай политехническай институт студена, наҕараадата 250 тыс. рупия ( $5,5 тыс.).
Бэлиэ Rs (Rp).
2010 сыл от ыйын 15 диэри индийскэй рупия бэлиэтинэн кылгатыллыбыт Rs туттуллара.
Бэлиэ түһэрэ шрифт көрүҥүттэн тутулуктаах — Rs эбэтэр Rp. Бастакыта "индийскэй рупия" бэлиэтэ этэ, билигин "маврикийскай", "непальскай" уонна да атын "рупиялар" бэлиэлэрэ, иккиһэ — "пакистанская рупия". Arial Unicode MS, Lucida Sans шрифтарга Rs суруллар.
Холобур, ₨ бэлиэ араас шрифтарынан:
Өссө биир уратыта Rs — кылгатыы элбэх ахсааҥҥа ( "rupees"): Rs.2 (икки рупия), Rs.5 (биэс рупия) уо. д. а.
Валюта бэлиэлэрэ Rs уонна Rp.
Үөһээ суруллубутун курдук, Rs (Rp) элбэх валюта бэлиэтэ.
Сантим. Санти́м — бытархай харчы. Аата латыын "centum" («сүүс») тылыттан үөскээбит
Кылгатыллыбыт бэлиэтэ дойду-эмитент суруйуутуттан тутулуктаах: c (француз тылынан саҥарар бары дойдуларга — ) эбэтэр s (холобур, Латвияҕа — ).
Ливр. Ливр (, →  — римскай фунт) — Франция харчыта, эргииргэ 781—1795 сылларга баара.
История.
Ливр су уонна денье манньыаттарга үллэһиллиитэ:
ол аата 1 ливр = 240 денье.
Аан бастаан ливр сыанатынан уонна ыйааһынынан фунтка тэҥнэһэрэ. Хойут, манньыат хаачыстыбата түһэн, сыаната түспүтэ эрээри, ливр син биир манньыатын туругуттан тутулуга суох 20 суттан турара. 
"Турскай ливр" уонна "парижскай ливр" биллэллэр.
"Турскай ливр" (турнуа, tournois) Филипп IV (1282—1314) ыраахтааҕылыаҕыттан ыла Францияҕа баһылыыр сүрүн харчы этэ. Бу ливр бэлиэтэ — (U+20B6).
"Парижскай ливр", турскай ливртан ыйааһыннаах, Филипп II Август (1180—1223) кэмиттэн Франция хоту өттүгэр биир сүрүн харчынан буолбута. Ол эрэн хойут, турскай ливрга баһыйтаран, эргииртэн сүппүт.
Манньыат быһыытынан ливр биирдэ эрэ, 1656 сыллаахха, тахса сылдьыбыт, ыйааһына 8,024 г (7,69 г үрүҥ көмүстээх).
Павлов Федор Федорович (Болтуо). Павлов Федор Федорович (Болтуо). 1890 сыл-лаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бандьыытта-ры утары Ньурбанан, Сунтаарынан сылдьыһан сэриилэс-питэ. 1931—32 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгин Сове-тын председателинэн үлэлээбитэ.
Гражданскай сэрии кэмигэр Үөһээ Бүлүүгэ бандьыыттары утары кыһыл партизаннар этилэр. Строд этэрээдигэр сулууспалаабыта. Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, атыы-эргиэн тэрилтэтигэр агеннаан наар ыраах Өлүөхүмэнэн, атын да сирдэринэн айаҥҥа сылдьыбыт.Сааһыран баран, икки хараҕынан көрбөт буолан өлбүтэ.
Онтон Болтуо икки уоллааҕа. Улахан уола Софрон Федорович Павлов улаатан иһэн ыалдьан өлбүтэ. Кыра уола Павлов Николай Федорович, Ойуунускай аатынан Саха драмтеатырын артыыһа, эдэр сааһыгар ыалдьан орто дойдуттан барбыта. Икки кыыс о5олоох, Надежда Николаевна уонна Мийа (Саргылана) Николаевна.
Майниҥ. Майниҥ (Mining) - криптовалүта хостуур аппарат, сүрүннээн биткоин нөҥүө үлэлиир.
Вонка (киинэ). Вонка ("Wonka") - 2023 сыллаахха тахсыбыт фэнтези киинэ улнна мүзикл буолар.
Саввинов Андрей Саввич. Саввинов Андрей Саввич — физик, бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара, СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта. Хоту дойду физико-техническэй кыһалҕаларын институтун металлофизика лабораториятын сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан бөлүһүөпүйэҕэ диссэртээссийэ суруйан 1997 сыллаахха көмүскээбитэ уонна 2000 сыллаахтан ХИФУ (СГУ) бөлүһүөпүйэҕэ кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1949 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр Ньурба оруйуонугар төрөөбүтэ. 1957 сылтан 1968 сыллаахха диэри Ньурба №1 оскуолатыгар үөрэммитэ. Аармыйаҕа сулууспалаан баран Томскайдааҕы государственнай университекка үөрэммитэ, 1976 сыллаахха физика факультетын бүтэрбитэ, идэтэ «кытаанах эттик физиката». Томскайга үлэлээбитэ.
Хатыҥ Сыһыы (Ньурба улууһа). Хатыҥ Сыһыы — Ньурба улууһун Таркаайы нэһилиэгин киинэ.
Маар (Ньурба улууһа). Маар — Ньурба улууһун Түмүк нэһилиэгин киинэ.
Чаппанда (Ньурба улууһа). Чаппанда (урут "Чаппаҥда" диэн саҥарыллар эбитэ үһү диэн баар) — Ньурба улууһун Чаппанда нэһилиэгин киинэ.
Устуоруйата.
Нэһилиэк урут Омолдоон нэһилиэгэ диэн ааттанар эбит.
Күндээдэ (Ньурба улууһа). Күндээдэ — Ньурба улууһун Күндээдэ нэһилиэгин киинэ.
Сайылык (Ньурба улууһа). Сайылык — Ньурба улууһун Хорула нэһилиэгин киинэ.
Ньурбачаан (Ньурба улууһа). Ньурбачаан — Ньурба улууһун Ньурбачаан нэһилиэгин киинэ.
Чуукаар (Ньурба улууһа). Чуукаар — Ньурба улууһун Чуукаар нэһилиэгин киинэ.
Ынахсыт (Ньурба улууһа). Ынахсыт — Ньурба улууһун Хаҥалас нэһилиэгин киинэ.
Акана (Ньурба улууһа). Акана — Ньурба улууһун Акана нэһилиэгин киинэ.
Өҥөлдьө (Ньурба улууһа). Өҥөлдьө — Ньурба улууһун Марха нэһилиэгин киинэ.
Географията.
Марха өрүс үрдүгэр, уҥа кытылыгар турар.
Историята.
Өҥөлдьө диэн тыл этимологията.
Сүрүн, ордук итэҕэтиилээх барыйаанынан тоҥус хатыҥнаах диэн тылынан ааттаммыт. Норуот этимологията этэринэн, былыр биир баай киһи хоҥсуо кыыстаах эбит, ол кыыһын хаппахчыга кистээн сыппыт. Ону көрөөрү биир уол хаппахчыны уоран өҥөҥнөөбүт, ону кыыс көрөн "өҥөйдө!" диэри "өҥөлдьө!" диэн хаһыытаабыт. Ол кэннэ бу аат бу сиргэ иҥэн хаалбыт.
Быһыттаах (Ньурба улууһа). Быһыттаах — Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.
Сүлэ (Ньурба улууһа). Сүлэ — Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгин киинэ.
Дьаархан (Ньурба улууһа). Дьаархан — Ньурба улууһун Дьаархан нэһилиэгин киинэ.
Дьиикимдэ (Ньурба улууһа). Дьиикимдэ — Ньурба улууһун Дьиикимдэ нэһилиэгин киинэ.
Үөдэй (Ньурба улууһа). Үөдэй — Ньурба улууһун Үөдэй нэһилиэгин киинэ.
Бордоҥ (суолталара). Бордоҥ хас да суолталаах тыл.
Марха (суолталара). Марха хас да суолталаах тыл.
Сайылык (суолталара). "Сайылык"' хас да суолталаах тыл.
Маар (суолталара). Маар хас да суолталаах тыл.
Хаҥалас (суолталара). Хаҥалас хас да суолталаах тыл.
Жиркова Дора Самуиловна. Жиркова Дора Самуиловна (22.12.1902—1988) — революционерка, Саха Сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
1902 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр Ньурба улууһугар Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүт.
Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо. Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо.
Посельская Наталья Семёновна. Посельская Наталья Семёновна (1946 с., муус устар 12 к., Москва — 2011 с. от ыйын 8 к., Дьокуускай) — балерина, балет педагога, хореограф, педагогика билимин хандьыдаата. 
Олоҕун олуктара.
1946 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт. 
Дьокуускайдааҕы хореография училищетын төрүттээбит. Училище Наталья Посельская ийэтэ, А. В. Посельская аатын, сүгэр. Училище директора уонна уус-уран салайааччыта.
Посельская Аксения Васильевна. Посельская Аксения Васильевна (24.12.1924—1983) — саха бастакы балерината.
Олоҕун олуктара.
1924 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Саха АССР Чурапчы оройуонугар Мэлдьэхси с. төрөөбүт.
1940 сыллаахха Саха драматическай театрын иһинэн тэриллибит үҥкүү салаатыгар үөрэнэ киирбит.
Айар үлэтэ.
Үҥкүүгэ бастакы хардыыларын «Ньургун Боотур» уонна «Сайсары» музыкальнай драмаларга оҥорбут. 
Сигэлэр.
Якутский хореографический колледжи имени Аксении и Натальи Посельских:Посельская Аксения Васильевна (1924—1983)
Эллэй (аат). Эллэй — сахалыы аат. 
Суолтата — или төрүттээччи.
Сивцев Эллэй Семенович. Сивцев Эллэй Семенович (31.12.1928—15.06.1994) — саха норуодунай худуоһунньуга.
Айымньылара.
Худуоһунньуктар В. С. Карамзины, И. Д. Корякины кытта Сивцев «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону ойуулаабыта.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай худуоһунньуктара
Ньургун (аат). Ньургун — сахалыы аат. 
Суолтата — бастыҥ, чулуу.
Дьоннор.
Тимофеев Ньургун Семенович — саха политига, 2005—2008 сс. Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ.
Сардаана (аат). Сардаана — сахалыы аат. 
Суолтата — сардаана сибэкки курдук кэрэ.
Өссө маны көр.
Сардаана
Кэскил (аат). Кэскил — сахалыы аат. 
Суолтата — сайдар, үүнэр кыахтаах.
Туйаара (аат). Туйаара — сахалыы аат. 
Суолтата — күөрэгэй курдук кэрэ.
Айтал (аат). Айтал — сахалыы аат. 
Суолтата — кэрэни, талбаны айааччы.
Атын эйгэҕэ.
«Айтал» — ырыа бөлөҕө.
Сосновка (Бүлүү улууһа). Сосновка — Бүлүү улууһун нэһилиэнньэлээх пууна.
Кыадаҥда (Бүлүү улууһа). Кыадаҥда — Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Староватово (Бүлүү улууһа). Староватово — Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Арыылаах (Баппаҕаайы нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа). Арыылаах — Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Сортуол (Бүлүү улууһа). Сортуол — Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Хампа (Бүлүү улууһа). Хампа — Бүлүү улууһун Арыылаах нэһилиэгин киинэ.
Чинэкэ (Бүлүү улууһа). Чинэкэ — Бүлүү улууһун Чернышевскай нэһилиэгин киинэ.
Сыдыбыл (Бүлүү улууһа). Сыдыбыл — Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгин киинэ.
Халбаакы (Бүлүү улууһа). Халбаакы — Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгин киинэ.
Уһун (Бүлүү улууһа). Уһун — Бүлүү улууһун Бастакы Күүлэт нэһилиэгин киинэ.
Тылгыны (Бүлүү улууһа). Тылгыны — Бүлүү улууһун Тылгыны нэһилиэгин киинэ.
Илбэҥэ (Бүлүү улууһа). Илбэҥэ — Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгин киинэ.
Историята.
Нэһилиэк 1917 сылга төрүттэммитэ. Баппаҕаайы нэһлиэгин киининэн Илбэҥэ буолбута. Бу сылтан саҕалаан Сортуолтан, Арыылаахтан, Силээнтэн уонна да атын сирдэртэн дьоннор Илбэҥэҕэ олохсуйуулара саҕаланар.
Сатаҕай (Бүлүү улууһа). Сатаҕай — Бүлүү улууһун Кыргыдай нэһилиэгин киинэ.
Балаҕаччы (Бүлүү улууһа). Балаҕаччы — Бүлүү улууһун Тоҕус нэһилиэгин киинэ.
Күбэйиҥдэ (Бүлүү улууһа). Күбэйиҥдэ — Бүлүү улууһун Үгүлээт нэһилиэгин киинэ.
Историята.
1634 с. Постник Иванов Угулээт а5атын ууьун Гэруулэ диэн кинээьиттэн 80 киис туулээ5и дьаьаах хомуйан барбыт. 1638-39 сс. казак Воин Шахов Угулээт а5атын ууьун кинээьиттэн 172 киис тирриитин хомуйан барбыт.
1897с. Россия бастакы биэрэпэьигэр Угулээт тонус ууьугар барыта холбоон 534 киьи баара суруллубут, ол иьигэр 237 эр киьи. 1860с. чосуобуна триллэр. Оттон, 1881с. Кубэйиндэ куол урдугэр Угулээттээ5и Благовещенскай Танара дьиэтэ тутуллан улэ5э киирэр. 1911с. Угулээт нэьилиэк буолар.
Кэрэ-бэлиэ сирдэр.
 Кыайыы болуоссата. Кэриэстиир кэлим оҥоһук (2010).
 Култуура уонна сынньалаҥ паарката.
 Ытык Томтор - историко-архитектурнай кэлим оҥоһук.
 Ийэ скверэ. Ийэҕэ аналлаах кэлим оҥоһук (2016).
Тааһаҕар (Бүлүү улууһа). Тааһаҕар — Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэһилиэгин киинэ.
Тыымпы (Бүлүү улууһа). Тыымпы — Бүлүү улууһун Бастакы Тоҕус нэһилиэгин киинэ.
Бөтүҥ (Бүлүү улууһа). Бөтүҥ — Бүлүү улууһун Бөкчөҥөө нэһилиэгин киинэ.
Чай (Бүлүү улууһа). Чай — Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгин киинэ.
Эбэ (Бүлүү улууһа). Эбэ — Бүлүү улууһун Дьөккөн нэһилиэгин киинэ.
Күүлэкээн (Бүлүү улууһа). Күүлэкээн — Бүлүү улууһун Иккис Күүлэт нэһилиэгин киинэ.
Кирово (Бүлүү улууһа). Кирово — Бүлүү улууһун Хаҕын нэһилиэгин киинэ.
Лөкөчөөн (Бүлүү улууһа). Лөкөчөөн — Бүлүү улууһун Лөкөчөөн нэһилиэгин киинэ.
Өкүндү (Бүлүү улууһа). Өкүндү — Бүлүү улууһун Өкүндү нэһилиэгин киинэ.
Сардаана (суолталара). "Сардаана"' хас да суолталаах тыл.
Өссө маны көр.
Сахалыы ааттар
Эбэ (суолталара). Эбэ хас да суолталаах тыл.
Захаров Андрей Иванович. Захаров Андрей Иванович (18.08.1912—29.12.1997) — биллиилээх саха бэлиитигэ, 1943 сыллаахтан ВКП(б) Саха Сиринээҕи обкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа сэкиритээрэ. Кэлин тыа хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччытынан үлэлээбитэ, РСФСР уонна Саха АССР Үрдүкү Сэбиэттэрин дьокутаатынан хаста да талылла сылдьыбыта.
Федотов Симон Петрович. Федотов Симон Петрович (01.04.1939—14.05.2004) — Саха тыйаатырын артыыһа, Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1939 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой с. Орто сир диэн түбэҕэ төрөөбүт. 1945 сыллаахха Оҥхой начальнай оскуолатыгар 6 саастааҕар маҥнайгы кылааска үөрэнэ киирбит. 1958 сыллаахха Исидор Барахов аатынан орто оскуоланы бүтэрэн баран, комсомол путевкатынан М. Горькай аатынан колхуоска босхоломмут комсомол секретарынан, онтон баҕа өттүнэн тылланан, ньирэй көрөөччүнэн үлэлии барбыт.
1960 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кульпросвет училищеҕа үөрэнэ сылдьан, Щепкин аатынан Москватааҕы театральнай училищеҕа актерскай факультекка, саха студиятыгар үөрэнэ барбыта. 1966 сыллаахха бүтэрэн баран Ньурбатааҕы драмтеатрга бүтүн студиянан үлэлии барбыттара. Ньурба театрыгар 1977 с. дылы үлэлээбитэ. 
П. А. Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа.
Айар үлэтэ.
Айар үлэтин М. Шолохов «Тиэриллибит кырыһыгар» дед Щукарь оруолуттан саҕалаабыта. 
Аатын үйэтитии.
С. П. Федотов аата Оҥхой оскуолатыгар иҥэриллибит (2007)
Алексеев Степан Прокопьевич. Алексеев Степан Прокопьевич — Боһуут (1866—1916) — Марха улууһун кулубата, атыыһыт.
Олоҕун олуктара.
1866 сыллаахха Марха улууһун (билиҥҥи Ньурба улууһа) Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүт.
15-н тахса сыл Марха улууһун кулубатынан үлэлээбит.
1894 с. — улуус управатын выборнайынан талыллан, олоҕун бүтэһик күннэригэр дылы бу дуоһунаска үлэлээбит.
Аатын үйэтитии.
С. П. Алексеев — Боһуут аата Ньурба улууһун Чаппаҥда орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2006)
Тукайнов Илья Яковлевич. Тукайнов Илья Яковлевич (1905—1951) — норуот үөрэҕириитин уонна культура эйгэтигэр үрдүк таhаарыылаахтык үлэлээбит салайааччы, Саха АССР биллиилээх государственнай уонна общественнай деятелэ.
Олоҕун олуктара.
Дьокуускайдааҕы педтехникуму, Москваҕа философия, история уонна литература государственнай университетын бүтэрбит. 
Хочо улууһун исполкомун бэрэсэдээтэлинэн, партия уобаластааҕы комитетын иһинэн оскуола уонна билим салаатын сэбиэдиссэйинэн, салгыы республика үөрэҕин народнай комиссарынан, Бүлүү педучилищетын директорынан, Саха АССР Министирдэрин Сүбэтин культурнай сырдатар тэрилтэлэр дьыалаларыгар управление солбуйааччы начальнигынан, республика кинофикацияҕа управлениетын начальнигынан үлэлээбитэ.
Аатын үйэтитии.
И. Я. Тукайнов аата Сунтаар улууһун Наахара алын сүһүөх оскуолатыгар иҥэриллибит (2005)
Сигэлэр.
Омуков В. Н. Уhук сир уола. — Дьокуускай: «Сайдам», 2006. — 48 с.
Гурьев Дмитрий Афанасьевич. Гурьев Дмитрий Афанасьевич (04.09.1906—1982) —Саха сиригэр фтизиохирургияны төрүттээбит киһи, хирург, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа.
Аатын үйэтитии.
Д. А. Гурьев аата Сунтаар улууһун Кутана участковай балыыһатыгар иҥэриллибит (2006)
Өссө маны көр.
Дьокуускай ытык олохтоохторо‎
Ефимов Никодим Николаевич. Ефимов Никодим Николаевич (15.11.1928—1992) — физико-математическай билим доктора, профессор.
Олом-Күөл (Амма улууһа). Олом-Күөл — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Историята.
1999 сыл кулун тутар ыйыгар Амма улууһун Олом нэһилиэнньэлээх пууна, аата уларытыллан, Олом-Күөл диэн буолбут.
Караканов Прокопий Иосифович. Караканов Прокопий Иосифович — Бурдук Буокай (1936—2003)— суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара.
1936 сыллаахха төрөөбүт.
Сигэлэр.
Прокопий Иосифович Караканов: (кэнэҕэс эн суолуҥ көстүөхтун килбиэннээх, кэскиллээх улэҕэр)/[Хомуйан онордо У. Е. Караканова]. — Дьокуускай: «Бичик», 2004. — 128 с.
Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна. Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна (23.11.1932–2003) — саха биллиилээх ырыаһыта, ырыа айааччыта, уопсастыбаннай диэйэтэл.
Олоҕун олуктара.
1932 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр Амма оройуонун Соморсун нэһилиэгэр төрөөбүт.
Уопсатыбаннай үлэтэ.
Амма өрүс уутун Чурапчыга хачайдыыр бырайыагы утаран Киин Телевидение эпииригэр тахсан бүтүн сойуус үрдүнэн ыҥырыы таһаарбыта.