mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ильяна Павлова. Ильяна Семеновна Павлова (06.12.1980) - Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыската, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската.
Айар үлэтэ.
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Олоҥхо тыйаатырыгар оруола: Аан Чаҥый – А.Сарын «Эллэй Боотур». 
Омук киинэтигэр оруола: Эмили – «Сердце медведицы», режиссер Арв Ихо (Эстония, Финляндия). 
Россия киинэтигэр оруола: Одьулуун – «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», режиссер А.Борисов. 
Саха киинэтигэр оруоллара: Даайа – «Куораччыт», режиссер М.Лукачевскай, Настя – «Манчаары», режиссер А. Гаврильева, кытай кыыһа – «Покидая благоухающую гавань», режиссер С.Ооржак, Юля - «Ыаллыылар 2» сериал, режиссер А.Кириллин, Эльвира – «Айыы уола», режиссер Э.Новиков, баһылык ойоҕо – «Кытыл», режиссер Р.Тараховскай, Жанна – «Күүдээринэ күүрээн» сериал, режиссер М. Платонова, удаҕан – «Иччи», К.Марсан уо.д.а.
Петр Тимофеевич Макаров. Петр Тимофеевич Макаров (12.08.1981) - Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр дириэктэрэ, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
Айар үлэтэ.
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Россия киинэтигэр оруола: Дьэлмэ – «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», режиссер А.Борисов. 
Саха киинэтигэр оруола: Марҕа баай – «Тыгын Дархан», режиссер Н.Аржаков.
Дьулустаан Семенов. Дьулустаан Игнатьевич Семенов (10.06.1981 –) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
Олоҕун олуктара.
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Үүнэр көлүөнэ тыйаатырыгар: 
Саха тыйаатырыгар: 
Саха киинэтигэр оруоллара:  Иван - «Эргиир», М.Васильев, Ардахов – «Снайпер Саха», режиссер Н.Аржаков, Бааска – «Хаамаайы Бааска», режиссер К.Барашков, Күрүөйэх – «Күрүөйэх», режиссер С.Бурнашев уо.д.а.
Ньургуйаана Шадрина. Ньургуйаана Николаевна Шадрина (13.01.1981) - Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската. 
Айар үлэтэ.
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Саха киинэтигэр оруоллара: Туйаара - «Тыын», режиссер С.Потапов, Света - «Кыһын тымныы эрээри дьоллоох дьоҥҥо ичигэс», ыал кыыһа -«Кэскил», Киэсэ кэргэнэ - «Сибэкки», «Детсат» айар бөлөх, ыанньыксыт - «Лыах», режиссер В.Семенов, «Я люблю тебя, Якутск», режиссер М.Лукачевскай, оҕо ийэтэ - «Кини кыыһа», «Төлөрүйүү», режиссер Т.Эверстова, «Ыаллыылар» сериал, режиссер Л.Васильева, кэргэн дьахтар - «Тиэтэйбит», режиссер Р.Дорофеев, кинээс ойоҕо - «Хаайыылаах», режиссер В.Мункуев, Аня - «Холодное золото», режиссер П.Хики уо.д.а.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет. Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет (ПСУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 1943 сыллаахха олохтоммут. 8 институттаах, 8 факультеттаах.
Устуоруйата.
1943 с. Пензаҕа эвакуацияламмыт Одессатааҕы индустриальнай институт базатыгар тэриллибит.
1943 с.от ыйын 3 күнүгэр ССРС НКС үрдүкү оскуола Бүттүүн Сойуустааҕы Кэмитиэтин таһаарбыт бирикээһигэр олоҕуран арыллыбыт уонна Пензатааҕы индустриальнай институт диэн ааттаммыт.
1959 с.үрдүк үөрэх миниистирин бирикээһинэн Пензатааҕы политехническай институт буолбут.
1993 с.от ыйын 5 күнүгэр АБ үрдүк үөрэҕин Судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин бирикээһинэн - Пензатааҕы судаарыстыбаннай техническай университет.
1998 с.тохсунньу 22 күнүгэр АБ уопсай уонна профессиональнай үөрэх миниистирин бирикээһинэн, ПензатааН университет диэн ааттаммыт.
Институттара.
1. Байыаннай үөрэх института
2. Физическэй култуура уонна успуорт институтШ
3. Мэдиссиинэ института
4. Тохтоло суох үөрэх института
5. В. Г. Белинскай аатынан педагогическай институт
6. Политехническай институт
7. Экэниэмикэ уонна салайыы института
8. Юридическай институт
Факультеттара
-ааҕар-суоттуур техника факультета
-устуоруйа уонна филология факультета
-лечебнай факультет
-промышленнай технология, электроэнергетика уонна транспорт факультета
-педагогика, психология уонна социальнай наукалар факультета
-информационнай технология уонна электроника факультета
-стоматология факультета
-физика, математика уонна естественнай наука факультета
Филиаллара
1. Кузнецкайдааҕы информация уонна салайыы технологиятын института
2. Нижнеломовскайдааҕы филиал
3. Сердобскай филиал.
Рейтиннэрэ.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Пена куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Пензенскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтлэрин рейтинтгэр 73-с миэстэ.
4. Норуоттар ыккардыларынааҕы Вебометрикс рейтиҥҥэ 52-с миэстэ
5. Аан дойдутааҕы рейтиҥҥэ 2949-с миэстэ
Сигэлэр.
https://www.pnzgu.ru/
https://presscentr.pnzgu.ru/univ_gazeta 
https://www.pnzgu.ru/news/2020/02/18/15421696
https://www.pnzgu.ru/news/2020/08/3/14442995
Пензатааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет. Пензатааҕы судаарыстыбанай технологическай университет (ПензСТУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
1959 с. ахсынньы 30 күнүгэр Пензатааҕы суоттуур-анаалистыыр массыыналар собуоттарыгар үрдүк техничнескай үөрэх тэрилтэтэ арыллыбыт. 1994 с. ол тэрилтэ Пензатааҕы технологическай институт буолбут.
2004 с.судаарыстыбаннай технологическай акадьыамыйа, 2013 с. Пензатааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет статуһун ылбыт.
Факультеттара.
1. Промышленнай технология факультета
2. Биомэдиссиинэ технологиятын факультета
3. Автоматизированнай информационнай технология факультета
4. Киэһээҥҥи үөрэх факультета
5. Заочнай үөрэх факультета
6. Интегрированнай үөрэхтээһин программаларын факультета
7. Квалификацияны үрдэтии уонна каадырдары эбии үөрэхээһин факультет
Сүрүн кафедралара:
-ааҕар-суоттуур массыыналары, технология систиэмэлэрин уонна тулалыыр эйгэни харыстыыр инженернай оҥоһуулары автомаизациялааһын уонна салайыы кафедрата
-прикладной информатика кафедрата
-информационнай систиэтэлэр уонна технология кафедрата
-прикладной математика уонна экэниэмикэ эпэрээссийэлэрин чинчийии кафедрата
-уопсай уонна роботизированнай оҥорон таһарыы технологиятын кафедрата
-биотехника уонна мэдиссиинэ менеджменын уонна информационнай технологиятын кафедрата
-электроника уонна электротехника кафедрата
Рейтиннэрэ.
Пензтааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
1. Пенза куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
2. Эрэгийиэн үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 18- тан 2-с миэстэ
3. Арассыйа техническай уонна технологическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 444-тэн 49-с миэстэ
4. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168-тан 135-с миэстэ.
Сигэлэр.
http://www.penzgtu.ru/ 
https://edu.penzgtu.ru/
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет. Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет (ПСАУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1950 с. балаҕан ыйын 21 күнүгэр ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтэ үрдүк үөрэх Министиэристибэтигэр Пенза куоракка лесотехническай техникум базатыгар Пензатааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун арыйарын көҥүллээбит.
1995 с. сэтинньи 16 күнүгэр институт Пензатааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйата буолбут.
2016 с. ахсынньы 1 күнүгэр Арссыыйа Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин 536 нүөмрдээх бирикээһинэн Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университета буолбут.
Факультеттара.
1. Агрономическай факультет
-почвоведение, агрохимия, химия
-уопсай сири оҥоруу уонна сири үллэрии 
-селекция, семеноводство уонна биология 
-растениеводство уонна ойуур хаһаайыстыбата
2. Инженернай факультет
-физика, математика
-трактордар, массыыналар уонна теплоэнергетика
-АПК технологическай процесстары механизациялааһын
-механизмнары уонна массыыналары оҥоруу төрүөттэрэ
-массыына техническай сервиһа
3. Технологическай факультет
-биология, биологическай технологиялар уонна ветеринарнай-санитарнай экспертиза
-тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын переработкалааын
4. Экэнэмиичэскэй факультет
-бух.учуот, анаалис уонна аудит
-салайыы, экэниэмикэ уонна быраап
-финанстар
-оҥорон таһаарыыны тэрийии уонна информатизациялааһын.
Рейтиннэрэ.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
1. Пенза куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
2. Пензенскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 444-с миэстэ
4. 2019 с. "Востребованность вузов" рейтиҥҥэ 4-с миэстэ
Сигэлэр.
https://pgau.ru/
https://na.ria.ru/20161108/1480831777.html
https://vuzopedia.ru/vuz/3721
https://pgau.ru/ob-univer/%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B2%D1%83%D0%B7%D0%B0
Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет. Пермнааҕы судаарыстыбаннай университет, толору аата: Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк үөрэхтиир "Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет" — Арассыыйаҕа Пермь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Уралга бастакы үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Арассыыйа классическай университеттарын ассоциацияларын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
Устуоруйата.
1916 с. алтынньы 1(14) күнүгэр Арассыыйа норуот үөрэҕириитин министиэристибэтин 2773 нүөмэрдээх ааҕынан, Импэрээтэрискэй Петроградтааҕы университет үс куурустаах, үс факультеттаах Пермнээҕи салаата арыллыбыт. Салааҕа 522 устудьуон ылыллыбыт, 32 кафедра тэриллибит.
1917 с. Арассыыйа Бириэмэннэй бырабыыталыстыбатын 752 нүөмэрдээх уурааҕынан от ыйын 1(14) күнүгэр Пермнааҕы университет арыллыбыт.
Факультеттара.
1. Биологическай факультет
2. Географическай факультет
3. Геологическай факультет
4. Историко-политологическай факультет
5. Механико-математическай факультет
6. Аныгы омуктар тыллара уонна литературалара
7. Физическай факультет
8. Философско-социологическай факультет
9. Филологическай факультет
10. Химическай факультет
11. Экэнэмиичэскэй факультет
12. Юридическай факультет
Университет уопсай кафедралара
-педагогика кафедрата
-физическэй култуура уонна успуорт кафедрата.
Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии
1. ПСНЧУ информационнай технологиялар академическай оскуолата
2. Көмпүүтэр оскуолата
3. Эдэр чинчийээччи оскуолата
4. Профессиональнай үөрэх кэллиэһэ
Үрдүк үөрэх кэннэ үөрэхтээһин
1. Профессорскай-преподавательскай састаап квалификациятын үрдэтии факультета
2. "Littera" эбии үөрэх киинэ
3. Психологическай үөрэхтээһин киинэ
Рейтиннэрэ.
Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет
1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 61-с миэстэ.
Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет. Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет — Арассыыйаҕа Пермь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1918 с. от ыйын 1 күнүгэр Пермнааҕы судаарыстыбаннай университетка тыа хаһаайыстыбатын факультетын быһыытынан арыллыбыт. Онон, тыа хаһаайыстыбатын наукаларын үөрэтии ити факультеттан саҕаламмыт.
1922 с. факультет аата уларыйан агрономическай факультет буолбут.
1930 с. факультет туспа үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут - Ураллааҕы тыа хаһаайыстыбатын института. Бастакы дириэктэрэ - Бынов Ф. А.
1933 с. Пермнааҕы тыа хаһаайыстыбатын института диэн ааттанар буолбут. Киниттэн Ирбиккэ рабфак арыллыбыт.
1941 с. Молотовтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун ССРС Наркомзём салайар этэ.
1948 с. институкка учуонай-агрохимик Д. Н. Прянишников аата иҥэриллибит.
1995 с. Пермнааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйата.
2017 с. Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет статуһун ылбыт.
Билигин университекка 7 факультет, 39 кафедра баар, онно, 6000 устудьуон дьарыктанар. Үөрэх 56 бакалавриат, специалитет уонна магистр программатынан ыытыллар. Университет 25 араас испэссээлинэскэ үөрэтэр.
Факультеттара.
1. Агротехнология уонна ойуур хаһаайыстыбатын факультета
2. Почвоведение, агрохимия, экология уонна товароведение факультета
3. Архитектурнай-строительнай факультет
4. Ветеринарнай мэдиссиинэ уонна зоотехния факультета
5. Инженернай факультет
6. Землеустройство уонна кадастр факультета
7. Прикладной информатика факультета
8. Экэниэмикэ, финанса уонна кэммиэрсийэ факультета
9. Кэтэхтэн үөрэнии факультета.
Рейтиннэрэ.
Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет
1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 508-с миэстэ
Сигэлэр.
https://pgsha.ru/today/ 
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9F%D0%93%D0%90%D0%A2%D0%A3/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8
Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет. Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет — Арассыыйа Пермь куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1916 с. Пермь куоракка Петроградтааҕы Импэрээтэрискэй университет филиалын арыйбыттар.
1919 с. алтынньы 2 күнүгэр норуот үөрэхтээһинин института арыллыбыт. 1921 с. балаҕан ыйын 9 күнүгэр Педагоическай институт буолбут. 1922 с. институт үлэлээбэт буолбутунан педагогтар уонна устудьуоннар Пермнааҕы судаарыстыбаннай университекка педагогическай факультет тэриллибитигэр сыһыарыллыбыттар.
1930 с. алтыньы 15 күнүгэр Наркомпрос дьаһалынан Пермнааҕы индустриальнай-педагогическай институт тэриллибит.
1994 с.аттестация түмүгүнэн Пермнааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет буолбут.
2012 с.үөрэхтээһин уонна наука министиэристибэтин ыам ыйын 25 күнүнээҕи бирикээһинэн Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет буолбут.
Структурата.
Факультеттара
Университет 13 факультеттаах уонна институттаах:
1. Математическай факультет
2. Филологическай факультет
3. Историческай факультет
4. Физическай факультет
5. Естественнонаучнай факультет
6. Информатика уонна экэниэмикэ факультета
7. Омук тылын факультета
8. Музыка факультета
9. Физическэй култуура факультета
10. Оҕо педагогикатын уонна психологиятын факультета
11. Начаалынай үөрэх методикатын уонна педагогикатын факультета
12. Правовой уонна социальнай-педагогическай үөрэх факультета
13. Психология института.
2002 сылтан университет филиаллара:
1. Остааҕы филиал
2. Лысьватааҕы филиал
3. Кунгурдааҕы филиал
4. Чайковскайдааҕы филиал
5. Кудымкардааҕы бэрэстэбиитэлистибэ.
Рейтиннэрэ.
1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 367-с миэстэ
4. Арассыыйа бастыҥ педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ.
Туватааҕы судаарыстыбаннай университета. Туватааҕы судаарыстыбаннай университет
Туватааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Тыва Өрөспүүбүлүкэтин Кызыл куоратыгар баар улахан үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1995 с.балаҕан ыйын 30 күнүгэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнин укааһынан Туватааҕы судаарыстыбаннай университет арыллыбыт.
Университет структуратыгар Кызыллааҕы пеагогическай институт, профессиональнай переподготовка уонна каадырдар квалификацияларын үрдэтии института уонна үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии института.
Ону кытта, Кызыллааҕы педагогическай кэллиэс, тоҕус факультет, түөрт уон биир кафедра, музейнай комплекс, Ботаническай сад, аҕыс ааҕар саалалаах научнай бибилэтиэкэ, информационнай-аналитическай киин, доруобуйа Киинэ, сэттэ спортивнай саала, спортивнай-чөл туруктуур лааҕыр уо.д.а.
2011с.Туватааҕы судаарыстыбаннай университет "Открытый сибирский университет" диэн үөрэхтиир-научнай тэрилтэлэр Ассоциацияларын уонна икки технологическай платформа: "Национальная информационная спутниковая система" уонна "Национальнаясуперкомпьютерная технологическая платформа" чилиэнэ буолар. ТувСУ классическай университеттыы үөрэхтээһин уонна испэссээлинэстэр бөдөҥсүйбүт 11 бөлөхтөрүгэр үрдүк үөрэхтэр метод холбоһуктарын чилиэнэ буолар. Университет үс профессиональнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ холбоспутуттан төрүттэнэн, кинилэр научнай потенциалларын туһанан үөрэхтээһин систиэмэтин уонна өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтин сүрүн салааларын үрдүк квалификациялаах испэссээлиистэринэн хааччыйар.
Факультеттара.
1. Естественно-географическай факультет
2. Историческай факультет
3. Экэнэмикэ уонна менеджмент факультета
4. Инженерно-техническай факультет
5. Тыа хаһаайыстыбатын факультета
6. Физико-математический факультет
7. Физическэй култуура уонна успуорт факультета
8. Филологическай факультет
9. Юридическай факультет
10. Квалификацияны үрдэтии уонна профессиональнай эбии үөрэтии института
11. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии института.
Рейтиннэрэ.
Туватааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Кызыл куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Тыва Өрөспүүбүлүкэтин үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 319-с миэстэ
Ссылкалара.
http://tuvsu.ru/ 
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A2%D1%8B%D0%B2%D0%93%D0%A3
https://www.provuz.ru/vuz/tuvsu/rating/
https://kyzyl.ucheba.ru/uz/69672
Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета. Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета — Арассыыйаҕа Хакасия Өрөспүүбүлүкэтигэр Абакан куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1939 с. муус устар 16 күнүгэр РСФСР Наркомпрос көҕүлээһининэн учуутал института тэриллибит. Балаҕаныйыгар 100 устудьуон 15преподаватель көмөтүнэн үөрэҕин саҕалаабыт. Институт үс факультетыгар: нуучча тыла уонна литературата; историческай; физико-математическай; үөрэх икки эрэ сыл ыытыллар эбит.
1944 с.олунньу 10 күнүгэр кини базатыгар Абаканнааҕы судаарыстыбаннай педагогическай институт арыллыбыт. Үөрэх болдьоҕо биэс сыл буолбут.
1992 с. Н. Ф. Катанов аата иҥэриллибит.
1994 с. бэс ыйын 19 күнүгэр институт судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт.
25 сыл үлэлээн, университет 50000 кэриҥэ испэссэлииһи үөрэтэн таһаарбыт.
Структурата.
Университет структуратыгар, 30 хайысхалаах бакалавр таһымнаах уонна 13 хайысхалаах магистр таһымнаах 9 институттаах. 
Орто профессиональнай үөрэхтиир 4 кэллиэстээх. 15 учуобунай куорпустаах уонна 10 общежитиелаах.
Институттара
1. Естественнай наукалар уонна математика института
2. Инженерно-технологическай институт
3. Ускуустуба института
4. Тыа хаһаайыстыбатын института
5. Устуоруйа уонна быраап института
6. Тохтоло суох педагогическай үөрэхтээһин института
7. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии бэлэмнээһин института
8. Филология уонна култууралар ыккардынааҕы коммуникация института
9. Экэниэмикэ уонна салайыы института
10. Мэдиссиинискэй-психолого-социальнай институт
11. Эбии бэлэмнэнии факультета
Кэллиэстэрэ
1. Педагогическай үөрэх, информатика уонна быраап кэллиэһэ
2. Мэдиссиинэ кэллиэһэ
3. Тыа хаһаайыстыбатын кэллиэһэ
4. Музыкальнай кэллиэс
Рейтиннэрэ.
Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета
1. Арассыыйа педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 427-с миэстэ
2. Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 34-с миэстэ
3. Арассыыйа естественнай уонна гуманитарнай науканы үөрэтэр үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 136-с миэстэ.
Ссылкалара.
https://www.provuz.ru/vuz/khsu/
http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.7/isn.725/index.php
http://www.khsu.ru/
Аксаков Анатолий Софронович. Аксаков Анатолий Софронович — учуутал, Норуот үөрэҕириитин туйгуна, Үөһээ Бүлүү Далыр нэһилиэгин уонна Үөһээ Бүлүү улууһуна Ытык олохтооҕо, хомсомуол бэтэрээнэ.
02.11.1942 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун І Үөдүгэй нэһилиэгин «Коммуна ыллыга» холкуостаахтарын Аксаков Софрон Петрович уонна Петрова Федосия Петровна дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Далыр орто оскуолатын 1959 с. үөрэнэн бүтэрбитэ. «Оскуола-производство-вуз» диэн бачыымынан үс сыл холкуоска трактористаабыта. 1962-1967 cc. СГУ ФМФ үөрэммитэ, факультет профкомун ситиһиилээхтик салайбыта, университет студеннарын научнай обществоларын төрүттүүргэ бэйэтин кылаатын киллэрсибитэ. Дипломнай үлэтэ «Наука» сурунаалга бэчээттэммитэ. Физик, электротехника преподавателэ идэлэммитэ. 
Ону сэргэ общественнай үөрэхтээһиҥҥэ дьарыктанан журналист дипломун ылбыта. Далыр орто оскуолатыгар 1967-2019 cc. физика учууталынан, ол иһигэр 30-ча сыл оскуола директорынан, өр сылларга нэһилиэк советын депутатынан талыллан улэлээбитэ. Муҥха тэринэн нэһилиэгин дьонун 51 сыл устата сибиэһэй балыгынан хааччыйбыта. 
Үлэлээбит кэмигэр араас таһымнаах наҕараадаларынан биһирэммитэ: «Победитель соц. соревнования-1975» знак (4.12.1975. МП ЯАССР), Почетная грамота МП РСФСР (№215283 от 12.11.1981 г.), «Отличник народного просвещения» (№228.189 от 01.12.1983), «2000 добрых дел» (2000), «370 лет Якутия с Россией» (№001.370 от 20.08.2002), «Почетный гражданин Далырского наслега» (2002), «Заслуженный работник образования РС(Я)» (27.02.2004), «Гражданская доблесть» (9.11.2007), Почетная грамота МП РС(Я) (2009), «Почетный ветеран системы образования РС(Я)» (21.05.2010), «Учитель учителей РС(Я) (28.03.2014), «Далыр нэһилиэгин Ытык киһитэ» (31.03.2014), «100 лет Далырской школе» (2014), «Почетный гражданин Верхневилюйского улуса» (10.06.2014) бэлиэлэр, «9 Мая. День Победы» (2015), «70 лет Победы» (14.04.2015), «Дети войны» (2015) мэтээллэр, «Почетный ветеран PC(Я)» (2016) бэлиэ, памятная медаль «100 лет ВЛКСМ» (29.10.2018), почетный орден ЦК КПРФ «100 лет Ленинскому комсомолу».
Төрөөбүт нэһилиэгин историятын үөрэтиинэн дьарыктанар. Кэлэр көлүөнэҕэ анаан, сурукка тиһэн нэһилиэк олохтоохторун, кинилэр олохторун, үлэлэрин, дьиэ кэргэннэрин, оскуола учууталларын, үөрэнээччилэрин, бииргэ оонньообут, алтыспыт аҕа табаарыстарын, доҕотторун тустарынан суруйар уонна оҕо сааһыттан хаартысканан дьарыктаммыт буолан, кинилэр мөссүөннэрин үйэтитэр. Ол курдук Далыр оскуолатын историятыгар үс кинигэ, Далыр нэһилиэгин историятыгар уон кинигэ, күүлэттэр тустарынан соавтор быһыытынан биир кинигэ күн сирин көрдүлэр.
Эҕэрдэлэр. Эҕэрдэ сурук 
Үлэ киһититтэн ордук чиэстээх, ытыктабыллаах
бу күн анныгар ким баар буолуой? 
Үлэ үөрүүтүттэн ордук үрдүк, ыраас үөрүү туох баарый? 
Иван Гоголев-Кындыл
"                           Убаастабыллаах Павел Николаевич!"
       Бу орто туруу-бараан дойдуга төрөөн-үөскээн 65 сааскын томточчу туолбут кэрэ-бэлиэ кэрдиис кэмҥинэн, Эйиэхэ истиҥ иэйиилээх иһирэх эҕэрдэбитин, сахалыы сайаҕас алгыспытын тиэрдэрбитин көҥүллээ!
     Бу үөрүүлээх үбүлүөйгүн бэлиэтиир дьоро күҥҥүнэн биһиги Эйигин мэлдьи кыһамньылаах үлэһит, олох кыһалҕаларын өйдүүр, тулуурдаах, сымнаҕас майгылаах киһи быһыытынан үрдүктүк сыаналыыбыт уонна эйиэхэ махтанабыт! Эн саха сүөһүлэрэ Горнай улууһун Улуу-Сыһыы учаастагыттан кэлиэхтэриттэн бэриниилээхтик өр сылларга дууһаҕын уураҥҥын, кыһамньылаахтык, бэриниилээхтик төрүт сахабыт сүөһүтэ үксүүрүгэр-элбииригэр үлэлээн кэллиҥ.  Маҕарас нэһилиэгин дьонун-сэргэтин дириҥ ытыктабылын ыллыҥ. Горнай улууһун онхойго суеьуу барыыта оймекеенне барбыттара суеьу ахсаана элбээтэ. Тарҕатыыга улэлэстэ.   . 
      Эн  оҕо сааскыттан үлэҕэ эриллэн олоҕу сыаналыырыҥ чаҕылхай холобура буолар. Киэҥ-холку, чиэһинэй, хайдах да ыарахантан чаҕыйбат, ыктарыылаах да кэмнэргэ ыгылыйбат майгыҥ, тулалыыр дьоҥҥор-сэргэҕэр эйэ-дэмнээх дьиҥ чахчы доҕордуу
сыһыаҥҥынсыаналыыбыт. 
    Эн, ханна да үлэлээтэргин мэлдьитин күүскүн-уоххун, сатабылгын барытын уураргын, үлэҥ-хамнаһыҥ ситиһиилээх буоларыгар мэлдьи туруулаһаргын үчүгэйдик билэбит!
"       Күндү Павел Николаевич!" аймах-билэ дьонноруҥ, үгүс атастарыҥ-доҕотторуҥ махталларынан арыаллатан, бар дьонун истиҥ сыһыаннарынан кынаттанан үтүөнү-кэрэни айа, үлэлии-хамсыы сырыт. Оҕолоргор, сиэннэргэр дурда-хахха, күүс- көмө, эрэллээх эркин, тапталлаах Аҕа, эһээ буолаҕын.
        Толкуйдаабыккын тобула, санаабыккын саргылыы сырыт диэн алгыс бастыҥын аныыбыт! Ыарыы ыалласпатын, дьаҥ-дьаһах халты хаамтын, үтүө ыраҥ туолан, санаабытыҥ ситэн истин диэн айхаллыыбыт уонна оҕолорун-сиэннэриҥ тапталларыгар бигэнэн өссө да уһуннук, дьоллоохтук сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьан, үлэлээ-хамсаа, үгүс дьоҥҥун үөрдэ сырыт!