mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Сивцев Илья Ефремович. Сивцев Илья Ефремович — суруналыыс, кыраайы үөрэтээччи, Нам улууһун Ытык олохтооҕо.
1952 сыллаахха Саха АССР Нам улууhун Шмидт нэhилиэгэр учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Кып-кыра буп-будьурхай баттахтаах уол этэ. Аҕатын Таллан Бүрэ табаарыhа поэт Ылдьаа Чаҕылҕан кэриэhигэр кинини Ылдьаа диэн ааттабыттара. «Буhурук» диэн бэйэтин хос эhэтин 1821—1857 с.с. улуус кулубата Сивцев Уйбаан Андреевич — Буhурук аатын таптал аат гынан иҥэрбитэ. Ылдьаа кыра эрдэҕиттэн сытыы, түргэн-тарҕан туттуулаах, мэник, тэбэнэттээх уол оҕото буолан улааппыта.
Нам орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн баран Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта, кэлэн 1974 сыллаахха Горькай аатынан Москубатааҕы литературнай үнүстүүккэ үөрэнэ киирэр. Үөрэҕин бүтэрэн 1977 сылтан Нам улууhун «Ленин суола» кэлин «Эҥсиэлигэ» аатын уларыппыт хаhыакка кореспонденынан, литературнай үлэһитинэн, сүрүн эрэдээктэри солбуйааччынан, эппиэт сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ.
Элбэх сыллар усталарыгар Саха сирин суруналыыстарын сойууhун намнааҕы отделениятын бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. «Отуу уота» литературнай түмсүүнү салайан үлэлэппитэ.
Кыраайы үөрэтииннэн, Нам улууhун устуоруйатын үөрэтиинэн дьарыктаммыта.
Үс туомнаах «Книга памяти» диэн Нам улууhуттан аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылаахтарын туhунан улахан үлэни оҥорон турар.
Элбэх доҕоттордоох — атастардаах, дьиэтигэр — уотугар сүрдээх ыалдьытымсах, үөрүнньэҥ этэ. Бэйэтин үлэтигэр ураты бэриниилэҕэ, халбаннаабат санаалааҕа. Нам улууhун «Эҥсиэли» хаhыат эрэдээксийэтигэр, улууhун туhугар эҥкилэ суох олоҕун тиhэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ. Кини илиитин иhинэн бэрт элбэх хаhыаттар, кинигэлэр, брошюралар, буклеттар редакцияланан, корректураланан, версткаланан, суруллан — чочуллан тахсыбыттара. Кини айар талааннаах, суруйар дьоҕурдаах дьоннору өрүүтүн өйүүрэ, кинилэр общественнай корреспондентан журналистка тиийэ үүнэн тахсалларыгар улахан үтүөлээх. Бу сыралаах үлэтин түмүгэ: ССРС журналистарын союhун чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха сирин журналистарын үлэлэрин көрүүлэр лауреата, Кыhыл көмүс боруо хаhаайына, Улуус Бочуоттаах гражданина, өрөспүүбүлүкэ Бэчээтин туйгуна.
Илья Ефремович эрдэ этиллибитин курдук элбэх брошюраны, кинигэни литературнай редактор быhыытынан таhаттарбыта. Ол курдук: Алексеев Е. Е. «Кырдьык уонна карьера», Рыкунов Н. М. «Поэзия — төлөн, поэзия — үлэ!», Замятин Т. И. «Эҥсиэли хочотугар», Кустуров Д. В. «Репрессия ыар тыына», Колмогоров В. Е. «Нам улууhа 19 уйэҕэ», Халыев Т. Т. «Таптал хочото» о.д.а. Биир улахан үлэтинэн буолар Нам улууhун «Мэҥэ Таас» кинигэ маҥнайгы тома.
Илья Ефремович Сивцев айар-суруйар үлэтин үгэнигэр сылдьан ыарахан ыарыыны утары дьүккүөрдээхтик туруулаhа сатаан баран баара суоҕа 52 сааhыгар күн сириттэн барбыта.
Алексеев Семен Михайлович. Алексеев Семен Михайлович - «Горнай улууһа» муниципальнай оройуон Ытык олохтооҕо.
Тохсунньу 28 күнүгэр 1937 c. Маалтааны нэһилиэгин Куудук учаастагар дьадьаҥы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1954 с. Кэптин 7 кылаастах оскуолатын бүтэрбитэ. Оскуола кэнниттэн биир сыл табаһыттаабыта, 1956-1959 сс. Советскай Армия кэккэтигэр Чита уобалаһыгар сулууспалаабыта. Армияттан кэлэн баран, табаһыттар биригээдэлэригэр биригэдьииринэн 1964 с. дылы үлэлээбитэ. Ити сыл Дьокуускай куоракка 1№-дээх СПТУ-га суоппардар куурстарыгар үөрэммитэ, бүтэрэн баран суоппар ыарахан эриирдээх-мускуурдаах, ол эрээри чиэстээх-бочуоттаах үлэтин саҕалаабыта.
Бастаан ГАЗ-66 массыына уруулугар олорбута. Кэптин-Маҥаны икки ардыларыгар колхоз иһинээҕи наадаҕа сүүрдүбүтэ, хас да сыл бензин таһар массыынаҕа ситиһиилээхтик улэлээн коммунистическай үлэ ударигын аатын ылбыта.
1967-1997сс. отут сыл устата уу баһар массыынаҕа суоппардаабыта. Семен Михайлович оройуон үрдүнэн социалистическай куоталаһыыны көҕүлүүрэ, ол иһин оройуон саамай чулуу суоппардарын ортотугар аата ааттанар буолбута. Саҥаттан сана кирбиилэри дабайыы, техника күүһүн муҥутуурдук туһаныы, айаҥҥа саахала суох сылдьыы кини үлэтин уонна олоҕун биир тутаах көрдөрүүтэ буолбута.
Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор, кэргэнинээн 6 оҕону иитэн, 16 сиэннээх, 3 хос сиэннээх.
Наҕараадалара.
Семен Михайлович өр сыллааҕы үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта: 1979-1986 cc. онус уонна уон биирис пятилетка кыайыылаҕа знактар, 1986 c. «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл, 1997 с. «Үлэ ветерана мэтээл», үс төгүл Саха АССР Верховнай Советын президиумун Бочуотунай грамоталара.
1995 сс. 98 №-дээх алтынньы 19 күнүгэр улуус дьаһалтатын баһылыгын уурааҕынан Горнай улууһун Бочуоттаах гражданинын аата иҥэриллибитэ.
Танатос. Та́натос, Та́нат, Фа́нат (, «өлүү») — грэктэр мифологиялатыгар өлүүнү көрдөрөр, Нюкта уонна Эреб оҕото , Гипнос игэрэ аҥаара.
Танатос тимир сүрэхтээх. Кини атын таҥаралартан уратыта бэлэҕи-туһаҕы сөбүлээбэт. Танатос культа Спартаҕа баар этэ.
Танатос үксүн кынаттаах уонна умуллубут факеллаах уол курдук ойууланар.
Доҕордоһуу түмэлэ. Доҕордоһуу түмэлэ — Саха сиригэр нууччалар кэлиилэрин көрдөрөр түмэл.
Доҕордоһуу түмэлэ Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр уҥа кытылга Суотту дэриэбинэ таhыгар, Дьокуускай куораттан сэттэ көс ыраах турар. Аhаҕас халлаан анныгар турар устуоруйа-архитектурнай түмэл буолар.
Түмэл Саха Сирин биллэр айар суруйааччы Суорун Омоллоон көҕүнэн тутуллубут. Бу «Ленскай острог» (Дьокуускай) урукку сиригэр тутуллан турар. Ол острогу биллэр сир арыйааччылара аспыттара, кинилэр быыстарыгар Семён Дежнев, Иван Москвитин, Ерофей Хабаров. Түмэл киинигэр, халлаан анныгар Зашиверскай Спасскай Церковын острога баар. Церковь тула Саха Сиригэр олорор норуоттар дьиэлэрин көруҥнэрэ тутуллан тураллар. Хотугу норуоттар култууратын ис хоhоонун кэпсиир араас сыаналаах маллар бааллар. XIX—XX үйэтээҕи сахалыы былыргы таҥастар, үрүҥ көмүс киэргэллэр, чороон араас көруҥнэрэ баар. Ол таhынан түмэл элбэх уруhуйу мунньан олорор.
Түмэл турар сирин айылҕата, экспонаттарыттан хаалсыбат көрүҥнээх.
Суолбут устун баран иhэн бастакынан Балаҕаны көрөбүт — сахалар кыhын олорор дьиэлэрэ. Былыргы түөрт муннуктаах дьиэни түргэнник тутуохха сөп. Истиэнэтин чараас хаптаhынынан саайаллара. Дьиэ сууллубатын курдук балаҕан ортотугар саамай кытаанах остуолбалары туруораллара. Муостатыгар тэпсиллибит буор сытара, кырыыhатыгар хаптаhынан бүрүйэн баран буор куталлара. Истиэнэтин тас өттүттэн буору кытта буккуллубут балбааҕынан сыбыыллара. Соҕуруу өттүгэр абааhылар олороллор диэн тахсар ааны илин диэки көрөр гына оҥороллоро. Ол иhин сахалар дьиэлэрин кэннигэр тыа турар буолара. Түннүгү былыргы сахалар тардаллыбыт оҕус хабагынан уонна муустан оҥороллоро.
Балаҕан иhэ боростуой буолара. Кирии аан уҥа өттүгэр көмүлүөк оhох турар. Оhох дьиэ ортото буолара. Истиэнэ тула ороннор турараллара. Дьиэ хаhаайынын миэстэтин аата Дархан орон.
Ураhа- былыргы сахалар сайыҥҥы дьиэлэрэ. Көҥүстүү быһыылаах турар уhун мастарынан оҥоhуллара. Иhинээҕитэ балаҕан киэнин курдук буолара. Yөhээтигэр буруо тахсар хайаҕас баар.
Түмэл киинигэр салҕыы баран иhэн Индигир өрүс кытылыгар 1700 сыл. тутуллубут Спасскай церковь куоппуйатыгар тиийэбит, хомолтолоох түбэлтэнэн биллибит хара оспаттан өлбүт «Зашиверскэй острог». Соторутааҕыта тутуллубут да буоллар, сахаларга улахан устуоруйа уонна архитектурнай оруолу оонньуур.
Сыаркап кэннэ Баасап атыыhыт дьиэтэ кэлэр. Ол эмиэ түмэл буолан турар. Иhигэр элбэх араас мал баар.
Салҕыы баран истэххэ тыал миэлниссэтэ кэлэр. Онно киирэн ис оҥоhуутун көрө-көрө хаартыскаҕа түhүөххэ сөп. Инэн түмэл көрүүтэ бүтэр, аны көрүү вышкатыгар тахсабыт. Тахсан баран, үөһэттэн Уус-Алдан айылҕата көстөр.
Табаарыс. Табаарыс (нууччалыыттан "товарищ") диэн тылтан тахсыбыт тыл. Суолтата: сорох ардыгар Доҕор (уруу-аймах) эбэтэр атас диэн тылларга туттуллар.
Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ. Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ () — Саха уобалаһын бастакы хаһыата. 1892 сыл тохсунньу 8 күнүттэн 1919 сыл ахсынньы 14 күнүгэр диэри ыйга иккитэ тахсара. Уобаласка тахсар соҕотох хаһыат этэ, олохтоох типографияҕа бэчээттэнэрэ. Нууччалыы тыллааҕа.
Икки чаастан турара. Бастакы чааһыгар Саха уобалаһын уонна Арассыыйа судаарыстыбатын салалталарын иһитиннэриилэрэ, ыраахтааҕы ыйаахтара, Саха сирин күбүрүнээтэрин аатыгар киирэр Дуума, Ис дьыала министиэристибэтин, бэлииссийэ, атын судаарыстыба уорганнарын матырыйааллара бэчээттэнэллэрэ. Ону сэргэ Уркуускай генерал-күбүрүнээтэрин, Саха күбүрүнээтэрин дьаһаллара, Дьокуускай уокуруктааҕы суутун биллэриилэрэ, быһаарыылара тахсаллара.
Хаһыат иккис чааһыгар Саха сирин Куораттааҕы дууматын бороткуолларын испииһэгэ, тахсыбыт быһылааннар бидэмэстэрэ, биллэриилэр бэчээттэнэллэрэ.
Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ. Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ — Дьокуускайга култуура үлэһиттэрин бэлэмниир орто анал үөрэх кыһата.
Саха АССР обкуомун быһаарыытынан 1937 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр САССР Наркомпрос 25 нүөмэрдээх «8 ыйдаах Уобаластааҕы сэбиэскэй-партийнай оскуоланы 2 сыллаах Культпросвет оскуолаҕа кубулутуу» диэн бирикээһэ тахсар, үөрэх кыһата бу күнтэн тэриллибитинэн ааҕыллар.
Кырыкивка. Кырыкивка () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 891 (2016).
Джима Юлия Валентиновна. Юлия Валентиновна Джима (, 19 Балаҕан ыйын 1990, Киев) диэн Украина биатлоҥҥа Олимпия оонньууларын чөмпүйүөнэ.
Дипсоманийа. Дипсомания (нучч. "Запо́й", , англ. "Dipsomania") — уһун кэмҥэ (сууккаттан ордук) тохтоло суох арыгы иһии, күүстээх сүһүрүүлээх буолар. Арыгыны куруук иһэр дьоҥҥо көстөр, арыгыһыт испэккэ сылдьар кэмин кытта өр өтөр буола-буола хатыланар.
Саргыдаев Степан Анатольевич. Саргыдаев Степан Анатольевич (1980) — 2012 сылтан Чурапчы нэhилиэгин баһылыга, «Биир Ньыгыл» Арассыыйа политическай партия генеральнай сүбэтин чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
2002 с. СГУ-ну бутэрбитэ.
2002—2005 сс. Чурапчы улуустааҕы гимназиятын информатикаҕа учуутала.
2005—2010 сс. Чурапчы нэhилиэгин баhылыгын солбуйааччыта.
2010—2012 сс. Чурапчы улууhун баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта.
2012 сыл балаҕан ыйыттан Чурапчы нэhилиэгэ МТ баhылыга, 2017 с. 70тан тахса % куолаһы ылан иккис болдьоҕор талыллыбыта.
Биир ньыгыл Арассыыйа Чурапчытаа5ы салаатын сэкиритээрэ.
Рутуллар. Рутуллар — "Myhabyr". Бэйэлэрин — мыхабыр дэнэллэр. Ахсааннара 90 000, олортон 35 240 Россияҕа олорор.
Рутул тыла. Рутул тыла — Рутулдар тыллара.
Рутул алпабыыта:
Спиридонов Ефим Никонович. Спиридонов Ефим Никонович — Сэттэ Мэтээл (1922—2003) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Краснопилля. Краснопилля () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 8 359 (2016).
&quot;Кустук&quot; кэпэрэтиип (Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэ). «Кустук» потребительскэй кэпэрэтиип — Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр 2009 сыллаахтан үлэлиир тэрилтэ.
2009 с. кулун тутар ыйга тэриллибит.
Салайааччылар.
Пайщиктааҕын ахсаана 77 киһи.
Үүтү тутуу былаана уонна туолуута (тоннанан).
2015 с. 70 миэстэлээх эргэ хотону өрөмүөннээн үлэҕэ киллэрбиттэрэ.
2017 с. тохсунньу 1 к. сылгы собуотун 38, кэтэхтэр 15 ынах сүөһүлэрин кыстатан тураллар.
2016 с. нэһилиэк гранын ылан «Айда» сайылыкка ньирэй мэччийэр бүтэйин туппуттар.
Маалыкайдааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолата. Маалыкайдааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолата (толору аата ) — Ньурба улууһун Маалыкай сэлиэнньэтигэр баар эбии үөрэхтээһин кыһата.
2014 олунньу сылтан биһиги нэҺилиэкпитигэр 20 үлэһиттээх үлэтин саҕалаан барбыта.
Дириэктэрдэр:
Статистика көрдөрүүтүнэн 2014—2016 с.с. оҕо дьарыктаныыта:
Сэттэ көрүҥҥэ уҺуйааччылар үлэлэрин ситиҺиилээхтик саҕалаан барбыттара.
Уһуйааччылар уонна оҕолор ситиһиилэрэ.
Бокса көрүҥэр уһуйааччылар:
2014—2016 с.с.ситиһиилэр
Россия — 1 оҕо — 3 миэстэ,1оҕо — 5 миэстэ
ДВФО — 2 оҕо бастакы, 4 оҕо призер
РосСовет — 1оҕо бастакы
РС(Я) −6 оҕо бастакы, 9 оҕо призер.
Көҥүл тустууга уhуйааччылар:
2014—2016 с.с. ситиһиилэр
РС (Я) — 1 о5о чемпион, 5 о5о кыттааччы
Саахымат көрүҥүн уҺуйааччыта
РС (Я) — 8оҕо призер, 10 оҕо кыттааччы
ХайыҺар көрүҥэр уҺуйааччылар:
2014—2016 с.с. ситиһиилэр
ДВФО — 1 оҕо участник
РС (Я) — 1 оҕо 3 миэстэ, 8 оҕо кыттааччы
Остуол тенниһин көрүҥэр уҺуйааччылар
2014—2016 сс. ситиһиилэр
Бүлүү бөлөх оройуоннарын икки ардынаа5ы күрэхтэҺиилэргэ — 4 оҕо призер, 9 оҕо кыттааччы
Николаевка (Сумы уобалаһа). Николаевка () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 234 (2016).
Матвеева Людмила Ильинична. Матвеева Людмила Ильинична (1942—2007) — Саха АССР үтүөлээх бырааһа, 1980—2007 сс. СӨ оҕо сэллик санаторийын кылаабынай бырааһа.
Л. И. Матвеева 1942 тохсунньу 26 күнүгэр Нам улууһун Бөтүҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата чулуу үлэһит стахановец-ударник, ийэтэ — ыанньыксыт, ССКП чилиэнэ, Модут нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэстээтэлэ, 1956 сыллаахха ВДНХ кыттыылааҕа.
Романов Николай Петрович (1956). Романов Николай Петрович (24.05.1956 с.т.) - тырахтарыыс, биригэдьиир, СӨ тытатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Дьаҥхаады нэһилиэгин Ытык киһитэ.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Суола Мэлдьэхситигэр төрөөбүтэ. 1973с. Төхтүр орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1973 сыллаахтан «Герой Попов» совхозка Төхтүр отделениетыгар хортуоппуй звенотугар трактористыыр. Эталоннай гектар былааннарын аһарар, уматыгы кэмчилиир. 
1978-1987 сс. хортуоппуй звенотун бригадира. Гектартан муҥутаан 105ц. ылбыттара. 
1987-1997 сс. бурдук звенотын салайбыта, трактористаабыта.
700 га иэннээх бурдук бааһыналарыгар эбиэс, нэчимиэн, сэлиэһинэй ыһаллара. 20-30 ц. үүнүүнү хомуйаллар. 
Н.П.Романов салалтатынан бурдук үүннэриигэ «Төхтүрдээҕи народнай предприятие» тэриллэр. Наставник-агрономунан опыттаах Е.В.Яковлев кэлбитэ. Кини Ийэ сиргэ чахчы ийэлии сыһыаннаһара. А.Н.Попов – агроном. В.П.Романов, И.Н.Максимов – тракторист комбайнердар. 1993с. XX-с үйэ историятыгар киирбит Н.П.Романов чыпчаал көрдөрүүтэ ситиһиллибитэ. Онно этиллибитэ: «Төхтүрдээҕи народнай предприятие бурдук үүннэрэр звенотун салайааччыта Николай Петрович Романов 1993 сыллаахха 65 гаттан хас биирдиититтэн 36-лыы центнер үүнүүнү ылбыта». Кини аата XX-с үйэ историятыгар бигэтик киирбитэ.
Н.П.Романов тракторист идэтин таһынан сварщик. Соломо кэбиһэр агрегаты айан оҥорбута. Техникатын бэйэтэ ремоннуур, дьаһайар.
1979с. – ССКП членэ.
2000 сылтан Төхтүр баһаарынай чааһыгар караул начальнига. 
2004-2008 сс. - И.М.Романов аатынан Төхтүр орто оскуолатыгар массыынаны ыытыы инструктора.
2008 сылтан И.М.Романов аатынан Төхтүр орто уопсай үөрэх оскуолатын директорын административнай-хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччынан үлэлиир.
Бастыҥ общественник, спортсмен. 1995с. дуобакка маастарга кандидат. 
Наградалара:.
-Знак «Победитель соцсоревнований». 1976с., 1977сс.
-Ударник коммунистического труда. 1979с.
-Знак «За вклад в развитие сельского хозяйства». 2008с.
-Ветеран сельского хозяйства РС(Я). 2010с.
-Почетный гражданин Жанхадинского наслега. 2011с.
-СР Тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. 2012с.
-Знак «Рекордсмен XX-го столетия». 12.06.2015с.
-Знак «Год физической культуры и спорта – 2016г.». 2016с.
Шарин Павел Петрович. Шарин Павел Петрович (24.06.1955) — XX үйэ рекордсмен ыанньыксыта.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Дьаҥхаады нэһилиэгэр Төхтүргэ төрөөбүтэ.
1972 с. — Төхтүр орто оскуолатын бүтэрээт «Оскуола — производство — үрдүк үөрэх» диэн ыҥырыынын «Герой Попов» совхозка ыанньыксыттыы тахсар.
1973-1975 сс. — Советскай Армия кэккэтигэр службалаан кэлбитэ.
1972-1992 сс. — Төхтүр отделениетын дояра. Наставниктара: республика биллиилээх доярдара Ленин орденын кавалера П. С. Винокуров, «Октябрьскай революция» орденын кавалера А. З. Колмакова, «Үлэ Кыһыл Знамятын», «Октябрьскай революция» орденнар кавалердара Е. Н. Попов этилэр.
1983 с. — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэн зооинженер специальностаах.
«Герой Попов» совхоз 1976 с. Төхтүргэ сүөһүнү кииннэн иитиини саҕалаабыта. Племенной сүөһүнү үөскэтиини Амвросьева С. А. салайан ыыппыта. Искусственнай сиэмэлээһин инструкторынан Макарова А. Ф. үлэлээбитэ. Племенной үлэ түмүктээх буолуутун искусственнай сиэмэлээһин хааччыйбыта. Амвросьева С. А. сыралаах үлэтин түмүгэр «Герой Попов» совхоз 1973 с., 1974 с. племенной үлэҕэ Россияҕа II, III миэстэлэммитэ. Ити сылларга Павел Шарин үүт ыаһыныгар чаҕылхай ситиһиилэммитэ.
Сыллар 1 ынахтан ыата кг. Валовай үүт тн.
1980
1981
1982
1983
1984
1985 3320
3654
4853
5344
5711
6071 62,4
65,1
72,5
72,6
69,0
109,2
1985 с. ахсынньы 26 күнүгэр хас биирдии сыһыарыллыбыт 18 ынаҕыттан 6071 кг. үүтү ыабыта, XX үйэ чаҕылхай рекордун олохтообута. 4 ынаҕа элита — рекорд, 8 ынаҕа — элита, 1 ынаҕа — бастакы кылаастаах.
Үүттээх ынахтара.
Песня — 6335 кг, Нуоралдьын — 5998 кг. Уһулуччу үүтү Надежда — 7827 кг биэрбитэ, госплем кинигэҕэ киирбит 4-с поколениета этэ. Зональнай выставкаларга 2-тэ кыһыл көмүс медалы ылбыта.
«Биирдии ынахтан ортотунан 6000 кг. үүтү ыан республикаҕа да, Союзка да сүөһү иитиитигэр Саха сирин тымныы кыһыннаах, куйаас сайыннаах усулуобуйатыгар наука дакаастаабыт ирдэбилин дьиҥнээх олоххо көрдөрүү — Павел Шарин үлэтин түмүгэ буолар»,- Т/х министерствотын департаменын специалистара А. И. Никифорова, Н. Н. Неустроева. «Становление племенной работы в РС(Я)», 2001 с., стр. 38-39.
1992-1995 сс. — «Төхтүр» КП племенной хаһаайыстыбатын селекционер-зоотехнига.
1995-2002 сс. — «Төхтүр» ТХПК директора.
2002-2006 сс. — СР Тыатын хаһаайыстыбатын министерствотын племенной дьыалатын Департаменын специалиһа.
2006 с. СР Агропромышленнай комплексын «Консультационно — методологическай центрын» главнай специалиһа.
Литература.
1. «Ленинскэй знамя» 1985 с. ахсынньы 28 күнэ.
2. Становление племенной работы В РС(Я). г. Якутск 2001г.
3. Автономное учреждение "Консультационно — методологический центр агропромышленного комплекса РС(Я)».
4. Плакат «XX-с үйэ чулуу көрдөрүүлэрэ».
Герой Попов аатынан сопхуос. Герой Попов аатынан сопхуос — Сэбиэскэй кэмҥэ Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар баар буола сылдьыбыт бөдөҥ тэрилтэ.
Герой Попов аатынан сопхуос 1967 с. кулун тутар 1 күнүгэр тэриллибитэ. 1976 сылтан сопхуос киинэ Бэдьимэттэн Төхтүргэ көспүтэ.
Директорынан Амвросьев Н.Н., кылаабынай бухгалтерынан Соломонов С.Н., кини солбуйааччытынан Андросов А.М., партком сэкирэтээринэн Тимофеев И.Г., рабочком бэрэсэдээтэлинэн Яковлев В.К., директоры хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччынан Андреев С.Т., Неустроев И.М. үлэлээбиттэрэ. Кылаабынай специалистар: Винокуров И.Е. – солбуйааччы директор уонна агроном, Плотников И.И. – рабочком бэрэсэдээтэлин солбуйааччы уонна зоотехник, Неустроев П.М. – кылаабынай ветбыраас, Тимофеев И.И. – инженер-механик, Романов И.А. – экономист, Тарабукин С.К. – каадыр инспектора, Дадасов В.В. – инженер-электрик, Прокопьев Д.М. – инженер-мелиоратор, Ефимов Н.Г. – охотовед, Попов Т.А. – инженер-тутааччы, Гурьев М.В. – прораб, Попов К.Ф. – хотон ыарахан үлэтин механизациялааһын механига.
Производство бары салааларын механизация быһаарар оруоллаҕа чуолкай. Ити салааны быстах кэмҥэ Спиридонов Иван Николаевич (Нам), И.И.Тимофеев, кэлин Куприянов Степан Николаевич салайбыттара.
Совхоз тэриллэригэр сүүрэрэ 18 трактор, 4 грузовой массыына баара.
Автотракторнай паарка сылтан сыл ахсын ахсаан өттүнэн эбиллэн, кыамтата улаатан саҥа спецтехниканан толору хааччыллан, ханнык баҕарар кээмэйдээх үлэни кыайар, толорор буолбута.
Биллэр-көстөр механизатордар иитиллэн тахсыбыттара. А.Н.Баишев, В.В.Цой, А.Н.Степанов, М.Е.Шарин, М.Н.Баишев, С.П.Субуруускай, П.А.Неустроев, Д.Д.Аргунов, Н.А.Сергучев, А.Д.Степанов, Н.Н.Филиппов, И.Е.Чугунов, Н.Д.Апросимов, Н.Е.Петров, П.Н.Чугунов, П.А.Попов, М.И.Попов, М.Е.Шарин – пилорамщик идэтин баһылаан Төхтүр бөһүөлэгин тутуутун хааччыйбыта.
Сопхуос тэриллиитигэр 620 үлэһит илии баара, онтон 528 быһаччы тыа хаһаайыстыбатын производствотыгар үлэлиирэ. 1967 сыллаахха 4700 ынах сүөһү, ол иһигэр 1831 ыанар ынах, 2513 сылгы, 1295 биэ баара. Ити көрдөрүү 1975 сылга ынах сүөһү 5572, ол иһигэр ынаҕа 2130, сылгы 3100, ол иһигэр 1593 биэ баар буолбута, ньирэй дьыалабыай тахсыыта 90,5%, кулун 72% тиийбитэ.
Совхоз 5 отделениялааҕа: Төхтүр – Дьаҥхаады нэһилиэгэ, Бэдьимэ, Сыымах – Баатара нэһилиэгэ, Суола, Хорообут – Мэлдьэхси нэһилиэгэ. 
Управляющайдар: Захаров П.С., Афонский И.И., Бугаев Н.Д., Пинигин И.П., Андреев Н.Н., үлэлээбиттэрэ. Бары билиилээх, колхознай тутума мунньуммут опыттаах салайааччылар таһаарыылаахтык үлэлээн колхоз инники сайдыытын хааччыйбыттара.
Совхоз сайдыытын кэскиллээх былаана оҥоһуллан бигэргэтиллибитэ. Былаан социальнай уонна экономическай сайдыы хайысхаларыгар туһуламмыта. Нэһилиэктэр идэтийиигэ киирбиттэрэ. Төхтүр отделениета – үүккэ, хортуоппуйга, бурдукка. Бэдьимэ – үүккэ, эккэ, сүөһү аһылыгар. Сыымах – эт оҥоруутугар, сылгы иитиитигэр. Суола – эккэ, үүккэ, сүөһү аһылыгар. Хорообут – үүккэ, эккэ, бурдукка хайысхаламмыттара.
Нанаай тыла. Нанаай тыла (бэйэ аат: "на̄ни хэсэни", "хэдзэ хэсэни") — омук тыла Амур кытылыгар олорор омук тыла. Хабаровскай уонна Приморскай кыраайга тарҕаммыт тыл. Саҥарар дьон ахсааана 5,9 тыh. 
Алпаабыт.
Билигиҥҥи нанай алпаабытын үлэлии сылдьар версията 1993 сыллаахха бигэргэммитэ. Аныгы нанай алфавит маннык көрүҥнээх:
Үөрэх литературатыгар өр аһаҕас дорҕооннору көрдөрөр диакритическай бэлиэлэр-макро буукубаларынан туһаныллаллар.
Жан Поль. Жан Поль () (хос аата; дьиҥнээх аата уонна араспаанньата Йоһанн Фридрих Рихтер, Richter) (1763–1825), ньиэмэс суруйааччыта, педагог. Бэйэтин кэмин биллэр-көстөр романистарыттан биирдэһэ. Жан Поль үгүс айымньытыгар иитии кыһалҕата ордук көтөҕүллэр. Кини айымньыларын сүрүн пафоһа - киһи ис көҥүлэ, онтун сайыннарыы.
Арго. Арго (, фр. уонна ) — тыл үөрэҕэр идэлээх бөлөхтөргө туттуллар тиэрмин. Араас социальнай бөлөх бэйэтэ тус-туспа арго тылы туттар.
Михаил Михайлович Сперанскай. Сперанскай Михаил Михайлович (тохсунньу 1 (12) 1772 сыл - олунньу 11 (23) 1839 сыл) — нуучча уопсастыбыннай уонна судаарыстыбыннай диэйэтэлэ, уларытааччы, сокуоннары айааччы.
Горгиппия. Горгиппия () — Хара байҕалҕа кытылыгар турар былыргы куорат. Кини б.э.инн. VI үйэттэн — б. э. III үйэтигэр дылы Боспуор саарыстыбатын састаабыгар баар буола сылдьыбыта.
Ойогостурова Зоя Ивановна. Ойоҕостурова Зоя Ивановна - бастакы дьокутаат дьахтар. Саха дьахталларыттан аан бастаан ССРС Киин Ситэриилээх Кэмитиэтин уонна Национальнастар сэбиэттэрин чилиэнинэн тэҥҥэ талыллан үлэлилии сылдьыбыт сэбиэскэй-партийнай үлэһит,саха норуотугар үөрэхтээһинигэр, культурнай-сырдатар үлэтигэр бэйэтин сэмэй кылаатын киллэрсибит.
Федотов Николай Алексеевич. Федотов Николай Алексеевич — Торбаза (1927—2008) — Саха АССР спордун маастара, Иккис Наахара нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, «Хохочой — Дьокуускай — Майа» хаһыйарынан десант кыттыылааҕа.
Н. А. Федотов 1927 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр Тиэлигигэ Тамма үрэх тардыытыгар, дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Тулаайах хаалан, оҕо сааһыттан колхоз хара үлэтигэр улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлээн буспута-хаппыта. 1947 сыллаахха Наахара оскуолатын сэттис кылааһын бүтэрбитэ. 
1950 сыллаахха саас Мэҥэ-Хаҥалас военкомата трахома ыарыылаах призывниктары Майаҕа ыҥыртаан киллэрэн эмтэппитэ. Онно Николай Алексеевич эмиэ баара. Военкомат призывниктары кытта үлэлэһэр офицера тренер Сивцев Егор Павловичка хайыһарга ГТО нуорматын тутарыгар дьаһайбыта. Онно Николай Федотов хайа да оҕоттон таһыччы үчүгэйдик сүүрэрин көрөн, Егор Павлович военкомат администрациятын хаһаайыстыбаннай отделын начальнигар, Петров Гаврил Гаврильевичка эппит. Кини дьаһалынан оройуоннааҕы күрэхтэһиигэ кыттар хамаанда тэриллибит. Онно Николай Федотовы чилиэнинэн ылбыттар.
Оччолорго Лазарь Сергучев, 1949 сыллаах республика хайыһарга күрэхтэһиитигэр 50 км сиргэ чемпион буолан, аатыра сылдьар кэмэ этэ. 1950 сыллаахха оройуон күрэхтэһиитэ икки күн буолбута. Маҥнайгы күн 10 км сиргэ Николай Федотов бу өрөспүүбүлүкэ чемпионун куотан кэлиитэ көрөөччүлэри соһуппута. Николай быанан бааллар, мас торуоскалаах мас хайыһардааҕа, ынах этэрбэстээҕэ. Оттон Сергучев буоллаҕына, тимир креплениелаах тупсаҕай хайыһардааҕа. Сарсыныгар 18 км сиргэ Федотов син биир бастаабыта.
Ити сыл 1950 сыллаахха республиканскай күрэхтэһиигэ кыттан 30 км сиргэ 2 миэстэ, 50 км сиргэ 1 миэстэ буолбута. Хайыһардьыт нууччалар даҕаны, көрөөччүлэр даҕаны сөҕүүлэрин-махтайыыларын биллэрэн: «Ай-да, торбаза!» — дэспиттэрэ. Онтон ыла Николай Федотовка ити Торбаза диэн аат иҥэн хаалбыта. Мэҥэ-Хаҥалас спордун историятыгар Николай Алексеевич Федотов — Торбаза курдук үрдүк ситиһиилээх хайыһардьыт суох. Кини Саха сирин чемпионатыгар көрдөрүүлэрэ:
Ити курдук, республика хайыһарга финальнай күрэхтэһиилэригэр тыа, үрэх баһын булчут уола Николай Федотов түөрт сыл устата иннин кимиэхэ даҕаны биэрбэтэҕэ, оччотооҕуга республикаҕа аатыра сылдьар хайыһардьыттары тулуталаабатаҕа.
Н. А. Федотов 40-н тахса сыл ойуур хаһаайыстыбатыгар леснигынан үлэлээбитэ.
Эдэр эрдэҕиттэн отоһутунан, норуот эмчитинэн биллибитэ. Эмтээх оттору хомуйан, араас дьарҕа ыарыылары эмтээн, дьонун-сэргэтин махталын ылара. Ону таһынан айылҕа уларыйыыларын олоҕун тиһэх күннэригэр диэри кэтээн көрбүтэ.
2008 сыллаахха өлбүтэ.