mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Адаар. Адаар диэн 1) оһуу-тоһуу көрүҥнээх тэҥэ суох таастаах сир ньуура; 2) тэҥэ суох уһуктаах чыпчааллардаах таас хайа арҕаһа. 
Тэҥнээ: адыр (түүр., нууч. геогр.) — хайа тэллэҕинээҕи түҥ-таҥ түспүт көрүҥнээх сир ньуура; кадар (эбэҥк.), када (тоҥ.-маньчж.), хада (бур., монг.) — эмиэ итинник.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Адылҕах. Адылҕах - күөл уонна тыа икки ардынааҕы бадарааннаах, дулҕалаах, айан ата бэрт эрэйинэн туоруур сирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Адырҕай. Адырҕай — сааскы тоҥ окко хаар анныгар муус очур-чочур тоҥмута.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Адырҕан. Адырҕан — киһини бэрт эрэйинэн аһарар адаар-быдаар көһөҥө таастаах хайа суолун ньуура.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Айах. Айах - бу тыл хас да суолталаах
Айылгы. Айылгы (географияҕа) сир-дойду, ландшафт, түөлбэ сир, кыыл-сүөл айылҕаттан айыллыбыт ис туруга.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Алар. Алар диэн улахан өрүс сыҥаһалардаах, үрдээн иһэр үктэллэрдээх киэҥ хочотугар өнньүөстэри, хотооллору кытта олбук-солбук эҥэрдии уһун субурҕа эбэтэр арыы-арыы буола үүммүт булкаас ойуурдаах сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Амах. Амах - күөл чалахайа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Аҥхай. Аҥхай — хайа барыы, кырыс хайдыбыта, муустаах сир хайа барыыта, онтон да атын устаты барбыт көрүҥнээх сир ньуурун алдьаныыта (үксүгэр уу суурайан кэҥээбит буолуон сөп). 
Тэҥнээ: ангар, ангара (түүр., монг.) — хайаҕас, хайдыы, хапчаан, хочо; ангкай (кирг.) — киэҥник хайдыы, дьиэллэҕэс; ангай, ангархай, ангара (бур.) — аһаҕас, дьаллайбыт хапчаан, хайа суурайыы; санган, сангар, (х)ангар (эбээн.) — хайдыы, оҥхой, дьөллүү; анга (эбэҥк.) — айаҕы атыы, хараҕы көрөн кэлии.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Аппа. Буордаах сир эниэтин уу хайа охсубута, быраан, сыыр сирэйин үрүйэ быһа суурайбыта.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
Атах (география). Атах - түөлбэ сир, түөлбэ уу намтыыр, синньиир, уутун таһаарынар өттө (толоон атаҕа, күөл атаҕа). Т.к.: адаг (монг., бур.) — бүтэр уһук, өрүс алын сүүрүгэ, өрүс төрдө; адаг (осет.) — оспут аппа, аппа, кураанах көҥкүс; адах (был. түүр.) — киһи атаҕа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Баай. Баай — үп-харчы, мал-сал, ас-таҥас дэлэйэ, үгүһэ (дьоҥҥо).
Ылыллыбыт сирэ.
Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта. II туом, Б. 2005, ISBN 5-02-032347-0
Баҕарах. Баҕарах көспүт суолталарыгар: 1) өрүс, үрэх хочото аҥар эҥэригэр эбэтэр икки өттүгэр кэҥээн тахсыбыт сирэ; 2) хонуу, алаас, сыһыы онон-манан илии-атах курдук кэҥээн тахсан хос хоннохтонор сирэ.
Өссө маны көр.
Баҕарах (иһит)
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бадараан. Бадараан
1) бырыылаах, муохтаах эбэтэр оттоох, сайын 50—100 см эрэ ирэр туой буордаах сир оборчото; 2) ньаҕайдана сылдьар инчэҕэй буор.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бадьараах. Бадьараах () сир булууһун мууһа ирбититтэн муора, арыт күөл, өрүс кытылыгар сир үрүт араҥата алдьаммыта (хоту дойдуга сир мууһа үөскээбитин уонна сиҥнибитин бата хас да кэрискэнэн сытар буолар).
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бас. төбө; географияҕа: 1) үрэх, өрүс саҕаланар өттө, үөһээҥи тардыыта; 2) түөлбэ сир уута киирэр өттө. Т.к.: баш (түүр.) — төбө; бас (казах., ногай.) — өрүс саҕаланар үөһээ тардыыта; баас (азерб., кумык.) — томтор, сүүрүктээх уу саҕаланар сирэ, улахан, сүрүн, тутаах, үрдүкү; баш (болг., турок.) — саҕаланыы, чыпчаал; баш (тадж.) — чыпчаал, өрүс саҕаланыыта, үөһэ тардыыта (түүр. киирбит).
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Боллох. Боллох — уулаах сиргэ (уу дьаратыгар, күөл түгэҕэр, кутаҕа, бадарааҥҥа уо.д.а.) сир ньуура кыратык үрдээн, боллойон тахсыбыта. 
Тэҥнээ: болдог (бур.) — кыра томтор, элбэх лоппоҕордоох дэхситэ суох сир; болдог (монг.) — томтор.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бөлкөй. Бөлкөй - ордон хаалбыт эбэтэр саҥа үөскээбит дьоҕус, намыһах хойуу талаҕынан саба үүммүт өрүс арыыта.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бөлөҕөс. Бөлөҕөс — улахан өрүскэ биир бөдөҥ уустук арыы эбэтэр хас да арыы бөлөхтөһөн үөскээбитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Буом. Буом - суолга, айаҥҥа түбэһэр, кутталынан, эрэйинэн ааһыллар кыбычыын, хапчаан, таас хайа, быһыт таас уо.д.а. мэһэй. 
Тэҥнии көр: бом, боом (түүр., монг., тоҥ.-маньч.), буам (хот. кырг.) — эмиэ итинник өйдөбүл.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Буор. Буор — сир мээккэ туруктаах үрүт араҥата, кырыс, туой.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Буркун. Буркун — эмискэ түһэр күүстээх, хаардаах тыал, силлиэ, буурҕа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Бурулҕан. Бурулҕан — күүстээх сүүрүктээх уу эрилгэнэ; синонима: буруук.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бэрэ. Бэрэ — улахан күөлү кытта биир оҥхойго сэргэстэһэ, силлэһэ эбэтэр ойдом соҕус сытар, улахан эбэ уоллаҕына эбэтэр хорон түһэрдэххэ үөскүүр кыра хос күөл.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Быллаар. Быллаар — сир булууһа (ирбэт тоҥ) үрдүттэн ирэригэр бастаан утаа сир ньуура алдьанан оллур-боллур көрүҥнэммитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Былыык. Былыык - күөлгэ уу түгэҕэр мунньуллар сөҥүү, сапропель.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бырыы. Бырыы — убаҕас, сыстаҥнас, ньамахтаах, күөл былыыгын үрүт араҥата.
Саха тылыгар "Бырыы да бадараан" диэн сомоҕо домох баар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Далай. Далай () — аан дойду туустаах уута уонна гидросфера бастыҥ компонена. Аан дойду далайа (Аан Далай) Сир ньуурун 71% ылар. Далай атмосфераны уонна Сир тас ньуурун литосфераны кытта быстыспат ситимнээх.
Саха тылыгар далай диэн муҥура биллибэт киэҥ, дириҥ ууну (өрүс, күөл, байҕал) ааттыыллар.
Далайы үөрэтэр билими океанология дииллэр; далай фаунатын уонна флоратын далай биологията диэн бмология салаата үөрэтэр.
Аан Далайы араарыы.
Аан Далайы түөрт эбэтэр биэс чааска араараллар. 1937 сылтан 1953 сыллаахха диэри биэс далайы араараллара: Чуумпу, Атлантика, Ииндийэ далайа, Хотугу Муустаах уонна Соҕуруу (эбэтэр Соҕуруу Муустаах) далайдарга. «Соҕуруу Далай» диэн тиэрмин өссө XVIII үйэттэн туттуллар, ол саҕана кини эргинин тиһиктээхтик чинчийиини саҕалаабыттара. Аан дойду гидрографиятын тэрилтэтэ бэйэтин бэчээккэ тахсыбыт докумуоннарыгар Соҕуруу далайы Атлантикаттан, Ииндийэ далайыттан уонна Чуумпу далайтан 1937 сыллаахха арааран туспа далай быһыытынан билиммитэ. Төрүөтэ: үс далай соҕуруу өттүгэр кирбиилэрэ чопчу олоҕо суох, ону тэҥэ Антарктиданы кытта чугас уулар бэйэлэрэ туһунан уратылаахтар, ону таһынан Антарктика циркумполяр сүүрээнэ кинилэри ситимниир. Ол эрээри, кэлин Соҕуруу далайы араарартан батыммыттара. 2000 сыллахха Аан дойду гидрографиятын тэрилтэтэ биэс далайга араарыыны ылыммыта эрээри, бу быһаарыы ратификацияны ааһа илик, онон билиҥҥи туругунан 4 далай баар диэн ааҕыллар.
Даркы. Даркы - устан кэлбит мас сүүрүк, долгун охсор сиригэр, өрүс, арыт күөл кытылыгар мунньуллубута.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Добдурҕа. Добдурҕа - күһүҥҥү дьыбартан суол бадараана, оборчото тоҥон, мииниллэр уонна таһаҕасчыт аттар батыллыбакка айанныыр буолбут кэмнэрэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Догдоон. Догдоон диэн үрдүк сирдэргэ үүнэр уһун умнастаах, үөһээ эрэ өттүгэр лабааланар ыраас тиит ойуур.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Долоҕой. Долоҕой — утарытынан: төбө, атыннык эттэххэ: өй, өй-санаа, мэйии; 
географияҕа: сир ааттарыгар сыһыаннаах. Тэҥнээ: толгой, тологой (бур., монг.) — төбө, чыпчаал, томтор; полагай (казах.) — хайа чыпчаала; тологой (кирг.) — ирбэт хаар — муус аннынааҕы хайа сороҕо, ойуурдаах өттө.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Дулҕа. Дулҕа — куруук уулаах сиргэ сорох оттор сылтан сыл силистэрин чөмөхтөөн, үрдэтэн, ону тирэхтэнэн үүнэллэриттэн үрдээбит, кытааппыт, буордуйбут чөҥөчөк курдук чөмөх.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Дүөдэ. Дүөдэ — сир булууһа ирэн сир сиҥнибититтэн үөскээбит саҥа күөл.
Эбэтэр ойуур иһигэр онон-манан уулардаах, талахтаах, оттоох сир.
Дьаар. Дьаар () — быстыы, эмпэрэ, үрдүк туруору кытыл, аппа үрдүк сыыра. 
Тэҥнээ: йар (был. түүр.) — аппа; джар, жар, чар (түүр.) — үрдүк туруору сыыр, аппа; чар (хакас.) — аппа, туруук таас; джер, джар (перс.) — хоруу, аппа, быстыы, хапчаан, туруору кытыл, туруук таас.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Дьэргэлгэн. Дьэргэлгэн — 1) улахан куйааска салгын итийэн, түргэнник өрө тахсан, ыраах туох баара көстүбэт буола дьиримниирэ; 2) сиргэ-дойдуга, айылҕаҕа туох эмэ ыраах баара уларыйан, чугаһаан, улаатан көстүүтэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Дьугдьуур. Дьугдьуур — киэҥ сир-дойду саҕатыгар өрүстэр тардыыларын араарар кирбии үрдүк хайа. 
Дюгдир, дюгдюр (эбэҥк.) — өрүстэр тардыыларын кирбиитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Баай (география). Географияҕа, баай диэн даҕааһын суолталаах (баай күөл, баай сир, баай дойду).
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Арыы (география). Арыы диэн күөлгэ, өрүскэ, байҕалга уу ортотугар баар кураанах сир. Атын суолтата: аһаҕас сир ортотугар баар ойуур (арыы хатын, арыы тиит, арыы талах). Саҥа кыра арыы диэн ойоос ааттанар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Дьыбар. Дьыбар — саас эрдэ, күһүн хойут салгын күнүс улаханнык сылыйарын, түүн тоҥорорун саҕана киэһэ уонна сарсыарда күүскэ тымныйыы.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Дьыл. Дьыл — 1) сыл; 2) дьыл-күн — бириэмэ, кэм; холобур: дьыл кэмэ — сыл кыһынҥы, сайыҥҥы, күһүҥҥү, сааскы кэмнэрэ.
Сылы икки дьылга — кыһыҥҥа уонна сайыҥҥа - араараллар.
Сайын өттө муус устар 14 күнүттэн алтынньы 14 күнүгэр дылы барар, кыһын өттө алтынньы 14 күнүттэн муус устар 14 күнүгэр диэри салҕанар.
Эбэтэр сылы түөрт дьылга араарыы эмиэ баар: саас, сайын, күһүн уонна кыһын.
Саас — кулун тутар 21 күнүттэн ыам ыйын 22 күнүгэр дылы.
Сайын — ыам ыйын 21 күнүттэн атырдьах ыйын 20 күнүгэр диэри.
Күһүн — атырдьах ыйын 20 күнүттэн алтынньы 14 күнүгэр диэри.
Кыһын — алтынньы 14 күнүттэн кулун тутар 21 күнүгэр диэри.
Илин. Илин () — хайысха, сир-халлаан күн тахсар диэки өттө. Билиҥҥи каарталарга үксүн каарта уҥа өттө буолар.
Утарыта — арҕаа.
Илин сахалыы бэлиэтэ — И, аан дойдуга — E ("east" диэнтэн).
Күн тэҥнэһиитин кэмигэр Күн чопчу илинтэн тахсар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Иһирик. Иһирик — бытархай, хойуу титирик (эдэр тиит) ойуур: синонимнара: ыркый, ыччык, ычыкыын.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Иэйэ. Иэйэ — сир булууһун мууһа ирэн, ол хайысхатынан сир ньууругар уу хонон, саҥардыы үөскээн ситимнэһэн эрэр чоҥолох уулардаах хотойбут сир.
Тыа иһигэр үөскээбит, дулҕатын быыһыгар уулаах (сороҕор сииктээх эрэ), тулатыгар талахтаах, ыарҕалаах ырааһыйа
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Быһаарыылар.
Киллэм. Киллэм — аһаҕас, киэҥ хонуу сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кирбии. Кирбии, кирбэй (диал.) — өрүстэр, үрэхтэр тардыыларын араарар үрдүк арҕас сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Килэҥ. Килэҥ U2014 1) мууһурбут халтархай суол; 2) хаара суох күөл мууһа; 3) муус тоҥот.
Аччыктааһынтан уратыта, киин куорат сир ньууругар, суолга, тротуардарга уонна тропинкаларга эрэ көстөр. Үөскээбит голодицаны чөлүгэр түһэрии, сибиэһэй хаар бүрүөһүнүн, ардаҕы сууйуу, эбэтэр салгын температуратын тэтимнээхтик улаатыннарыы түмүгэр күн- дьыл уһаабатын тухары салҕаныан сөп.
Тыа хаһаайыстыбатыгар улахан хоромньуну оҥоруон сөп, тоҕо диэтэххэ, ыһыллар ыһыы тахсыан сөп. Эмиэ үгүс автомобильнай саахал төрүөтэ буолар.
Суолга аччыктааһыны утары охсуһар дьаһаллар.
СНГ дойдулара.
СНГ дойдуларыгар утарылаһар дьон быһыытынан техническэй туус (NaCl) туһаналлар. Бу реагент тулалыыр эйгэ туругар куһаҕан сабыдыаллыыр, куорат үүнээйилэрин алдьатар, массыыналар коррозияларын түргэтэтэр, атах таҥаһын болдьоҕун кылгатар. Европаҕа, Америкаҕа, онтон 2002 сылтан Россияҕа (Москваҕа) уонна да атын реагеннар көрүҥнэрин туһаналлар. 2000- с сыллар усталарыгар Москва былаастара араас удамыр кыамтатын көспүттэрэ уонна салгыы эксперименнээн иһэллэр. Ол кэмҥэ ордук намыһах температуралаах куораттарга сайыҥҥы кэмҥэ көдьүүстэрин сүтэрэллэр, ол иһин суол кумах эбэтэр туустаах сменанан ыһыллар. Уопсайынан, дойдуга маат- салы утары ырыынак олус сайдыбыт.
Европа.
Олохтоох былаастар бюджеттан бу сыалга олоҕуран, экологическай санаалары туһаныыга уонна туһаныыга табыгастаахтык туһаналларыгар, кыһыҥҥы суоллары хайдах быһыылаахтык тобулалларыгар быһаараллар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Көлүйэ. Көлүйэ — кыра күөл. Мантан тахсыбыт тыллар: көлүччэ, көлүкэ, көлүкэчээн; кёлюйэ, кёлюччэ, кёлюкэ, кёлюкэчээн
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Көмнөх. Көмнөх — мас лабаатыгар күһүн түһэн баран сааскы күүстээх тыалга диэри бүрүйэн турар өлгөм хаар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Көҥүс. Көҥүс - сөҥүү боруодаларын сүүрүктээх уу дириҥник хайа охсон суурайбытыттан үөскүүр туруору эниэлээх аппа, үрүйэ, үрэх сүнньэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Көрдүгэн. Көрдүгэн - 1) көбдүргэни (торфаны), уолба күөл куурбут былыыгын эбэтэр элбэх от-мас тобохтоох кырыһы умуллубакка өр, сороҕор кыһыннары дириҥник сии сытар уот; 2) оннук өрт сиэбититтэн уларыйан хаалбыт сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Көтөҕө. Көтөҕө - саһарбыт, хагдарыйан түспүт тиит уонна бэс мутукчата.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Куду. Куду (эбэҥк. кудук) - 1) сыркы, дьүүктэ, уолба күөл (сэдэхтик үрэх, үрүйэ) туустаах уута; 2) тураҥ буор, туустаах буор, элбэх микроэлеменнардаах туой.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Куйаас. Куйаас — сайын салгын олус күүскэ итийиитэ.
Куйаастан көмүскэнии.
Медицина эйгэтин үлэһиттэрэ куйаастан ордук сүрэх-тымыр ыарыһахтары, соҕуолаах дьону, оҕо күүтэр ийэлэри, кыра оҕолоохтору, саастаах дьону сэрэхтээх буолалларыгар сүбэлииллэр. 
Күн саамай үгэннээн көрөр кэмигэр, ордук 10.00 чаастан 16.00 чааска диэри, куйааска уулуссаҕа тахса сатаабат ордук диэн сэрэтэллэр. Бу кэмҥэ таҕыстаххытына, күлүктээх сирдэринэн сылдьа сатааҥ диэн сүбэлииллэр.
Төбөҕүтүгэр сирэйгитин күн уотуттан, суоһуттан хаххалыыр сэлээппэтэ, чараас киэпкэтэ кэтиҥ. Хаххаланар гына зонтикта тутуҥ. Таһырдьа өр сылдьар буоллаххытына, илиигитин, моойгутун хаххалыыр таҥаста кэтиҥ. Уопсайынан, сайыҥҥы куйааска салгыны киллэрэр чараас, киэҥ таҥаһы таҥна сатааҥ диэн этэллэр.
Куйааска күнү супту олорон эрэ үлэлээтэххэ, хаан баттааһына үрдүүрүн, сүрэх-тымыр ыарыыта көбөрүн бэлиэтииллэр. Ол иһин, сарсыарда эрдэ эбэтэр киэһэ салгын сөрүүдүйбүтүн кэннэ, бэйэни билинэн хамсанар ордугун бэлиэтииллэр.
Тымныы ууга тута хаһан да кииримэҥ. Күлүккэ сөрүүкээҥ, уоскуйуҥ. Ол кэнниттэн, илиигитин, атаххытын, сирэйгитин, моойгутун, онтон көхсүгүтүн илитэн, эккитин-хааҥҥытын бастаан үөрэтиҥ.
Сөрүүн уонна арыый сылаас соҕус ууну үрдүгүтүгэр хардарыта куттуҥ, душтаныҥ.
Сирэйгитин, моойгутун, илиигитин, атаххытын сөрүүн уунан сөп-сөп сууна, сөрүүкэтинэ сылдьыҥ. Кыра соттору эбэтэр платогу сөрүүн уунан (тымныынан буолбатах!) илитэн баран, сүнньүгүтүгэр уурунуҥ.
Төһө да куйаастан ыксаабыккыт иһин, кондиционертан сэрэниҥ! Кондиционер тымныынан үрэ турар кэмигэр, утары чугас турумаҥ. Үрдэрэн түргэнник сыыстарыаххытын, ыалдьыаххытын сөп.
Утаттыбыт диэн тыбыс-тымныы уу, мороженай үрдүгэр түһүмэҥ. Ол оннугар сөрүүн ууну, компоту иһэ сылдьыҥ. Ханна эмэ бардаххытына, кыра иһиттээх ууну кыбына сылдьыҥ.
Бэйэҕит оҕуруоккутуттан оҕурсуну, салааттары тото-хана сиэҥ.
Күлүккэ күөх окко атах сыгынньах хаамыҥ. Сиртэн күүс-сэниэ ылыаххыт.
Дьиэҕит түннүктэрин күн көрөр кэмигэр аһымаҥ. Сылааһы киллэриэххит. Халыҥ сабыынан, жалюзинан сабыҥ. Фольгата сыһыарыҥ.
Бэйэҕитигэр, чугас дьоҥҥутугар болҕомтоҕутун уура сылдьыҥ. 
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Култук. Култук - өрүскэ, күөлгэ, муораҕа чычаас уулаах, кыра, кылгас муҥур булуҥ. 
Тэҥнээ: холтик (был. түүр., казах.) — хоннох анна; колтык (кумык., ногай.) — хомо, өрүс тоҕойо, элгээн; култик (узб.) — хомо, булун; голтуг (азерб.) — синньигэс чычаас хомо, элгээн, от кута сабан эрэр күөлэ; голтуг (туркм.) — булуҥ кыра хомочоон.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Куоллаҕай. Куоллаҕай - кыараҕас хапчаан, дьиэллэҕэс, тугу эмэ курдары ааһыахха сөп кыараҕас хайаҕас; 
Синонимнар: холлороон, куоллараан, куолларай. 
Тэҥнээ: хол, гол (был. түүр.) — хочо, өрүс тардыыта; кол (карач., балк.) — хочо, оспут, кэҥээбит аппа, өрүс төбүлэҕэ; кол (кумык., ногай) — хоруу, аппа, хочо.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Куонда. Куонда (нууч. конда), 1) ханнык эмэ сир олох аан бастакыттан, төрүкүттэн баар өттө; 2) ойуур уһулуччу бөдөҥ мастаах үрдүк өттө.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кураан. Кураан — 1) өр кэмҥэ итии сиигэ суох тыал үрэн, кыырпах да былыта суох ыраас халлаантан таммах уу түспэккэ уот куйаас буолан, сир-дойду хатан, от-мас иинэн барыыта; 2) арыт аҕыйах күн субуруччу куйаас буолбутун да кураан дэнэр.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Куруҥ. Куруҥ — тыаҕа өрт барбытыттан өлбүт, хаппыт, хоруорбут мастаах ойуур. Саха Сирин тыатыгар сайыҥҥы куйааска өрт сотору-сотору турар буолан куруҥ элбэх.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Уот сиэбит ото-маhа, сирэ.
Куруум. Куруум — 1) хайа эниэтинэн үлтүркэй, дэриэспэ () таас суккураан таас сүүрээн буолан түһэрэ; 2) хайа дьаппатын тамаҕар, сүнньүгэр мунньуллар көһөкө таас.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Кута. Кута - оборчолоох бадараан, былыык; 2) уу кытыытыгар хомус, манчаары, кылыс уо.д.а. араас от силистэрэ хойуутук хатыйса үүнэн үөскэппит, уйдаран турдар да, киһи дьөлө түһэн тимириэн сөптөөх кутталлаах кытыл.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кууба. Кууба () — баһыгар өрүс тамахтаах уһун синньигэс муора хомото.
Куула. Куула - 1) алаас эбэтэр үрэх тардыытын соҕуруу өттө; 2) алаас эбэтэр үрэх хоту диэки иҥнэрилээх, күлүктээх эниэтэ. 
Тэҥнээ: кул, кола (осет.) — эниэ, түһүү; кул (перс.) — бүк барбыт, бөкчөгөр.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2