mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Чыҥкы. Чыҥкы.
 Чыҥкы (казильник черноплодный) сэбирдэҕэ суох кыстыыр талах. Саха сиригэр үүнэр көрүҥ хара астаах чыҥкы дэнэр. Хара астаах чыҥкы 0,6-1,5 м үрдүктээх кыра-кыра бөлкөйүнэн үүнэр. Умнаһа хойуутук лабааланар. Сэбирдэҕэ кылгас тууралаах, ньолбоҕор, үөһээ өттө хараҥа күөх, килэркэй, аллараа өттө сырдык күөх, ньуолах түүлээх. Сэбирдэх хонноҕор бытырыыс диэн дьукаах сибэккигэ 5-10 бытархай сибэкки олорор. Сибэкки олоҕо холбоһор, аллараа өттө түүлээх. Чааскы сэбирдэхтэрэ сыстыспыт, онон 5 уһуктаах. Эминньэҕэ үрүҥнүҥү-кытархай, тычинката элбэх, соҕооччуга биир. Аһа - 2-3 уҥуохтуйбут сиэмэлээх хара отон, ситтэҕинэ биллэ-биллибэт халлаан күөҕэ тунахтанар. Бэс ыйыгар - от ыйын саҕаланыытыгар сибэккилиир, отоно атырдьах ыйыгар, сороҕор балаҕан ыйыгар ситэр. Бэрт сэдэхтик өлгөмнүк астанар. Сиппит отоно хойуу сүмэһиннээх, сыта суох, аһыытыҥы-минньигэс амтаннаах.
Үүнэр сирэ.
 Бу Европаҕа, Азияҕа, Кавказка олус киэҥник тарҕаммыт үүнээйи. Саха сиригэр Лена, Алдан, Бүлүү, Яна, Индигир тардыытыгар кураан, сэдэх мастаах тыаны, тыа саҕатын, хайа, сыыр кураайы эниэтин талан тарҕанар. Чыҥкы курааны тулуйумтуо, оппуохалаах туойдуҥу буору сөбүлүүр, бытааннык үүнэр талах. Саха сиригэр олус уһаабат, намыһах бөлкөйдөнөр. Отонун киһи сиэбэт, көтөр-сүүрэр сөбүлээн сиир, онон сиэмэтин тарҕатар.
Химичэскэй састааба.
 Отоно органическай аһыыбалардаах, ол иһигэр С витамин 50 мг% дылы, алкалоидтаах, кумариннаах, оттон сэбирдэҕэр С витамин 230-250 мг% тиийэр.
Эмтээх свойствата.
 Норуот эмчиттэрэ куртах, оһоҕос ыарыытыгар чыҥкы отоно оргуйбут уутун иһэрдэллэр. Ас иҥэригэр, ньиэрбэ ыарыытын уҕарытарга отону сиир туһалааҕа биллэр. Отон оргуйбут уутун ииктэтэргэ, чэлкэх таттарарга эмиэ туһаналлар. Чыҥкы сэбирдэхтээх, ситэ илик отонноох лабаата турбут уутун саһарарга, быар ыарыытыгар иьэллэр.
 Чыҥкы салгыҥҥа баар буруону, быылы, гаһы тулуйар, онон куорат, дэриэбинэ уулуссатын көҕөрдүүгэ туһанар табыгастаах.
Литература.
 Тимофеев П.А., Иванова Е.И., "Саха сирин отонноох үүнээйилэрэ". 1994с. ISBN 5-85841-041-3
Төгүрүк чиэрбэ. Төгүрүк чиэрбэлэр эбэтэр нематодалар (, ) Protostomia диэн таксоҥҥа киирэр харамайдар кэлимнэрэ (тииптэрэ).
= Дьиң төгүрүк чиэрбэ кылааһа (NEMATODA) =
1) Аскарида
2) Анкилостома (Кривоголовка), Некатор
3) Острица
4) Власоглав
5) Трихинелла
6) Ришта
7) Микрофилярия
Төгурук чиэрбэ представителлэрэ ордук элбэх ахсаннаах кылааҺынан аа5ыллар, 500 тахса корунэ баара биллэр.
= Тас көрүҥүн характеристиката =
Эттигэ сигимиэнэ суох, бэрэбинэ курдук формалаах, туора быһылыннаҕына төгүрүк формалаах. Бастаан төгүрүк чиэрбэҕэ ис көндөйө сайдыбыта биллэр (ол иннинээңңилэргэ суох этэ) ол иһигэр ис органнара баалллар.
= Ас буһарар систиэмэтэ = 
Айах, хабарҕа, куолай, ортоку уонна кэлин оһоҕоһо, эмэһэтэ.
= Таһаарар систиэмэтэ =
Протонефридийэтин көрүңэ уларыйбыт: икки эбэтэр биир клеткаттан уонна икки канаалтан турар.
= Ньиэрбэ систиэмэтэ =
 Ньиэрбэ умнаһа ортогон курдук, ол аата ньиэрбэ систиэмэта туора уонна уһаты сытан эрэһээнки курдук буолар.
= Ууһатар орган систиэмэтэ =
Төгүрүк чиэрбэни үксүн тыһы атыыр диэн араараллар.
= Хаан эргиирин уонна тыынар систиэмэлэрэ =
 Хаан эргиирин систиэмэтэ суох. Тирии нөңүө тыыналлар.
= В.А Догель (1981с.) классификацията =
1) Класс Nematoda (Нематоды)
2)Класс Gastrotricha (Брюхоресничные)
3)Класс Gordicea (Волосатики)
4)Класс Kinorinchi (Киноринхи)
5)Класс Rotatoria (Коловратки)
Төгүрүк чиэрбэҕэ баар буолбутугар маннык органнар сайдыылара охсор 
Иһигэр уулаах бастакы ис көндөйө, гидроскелет оруолун толорор, паразит эттигэ уунарыгар көмөлөһөр.
-бастаан кэлин оһоҕоһо сайдыбыт, ол баар буолан аһа биир направленияҕа барар буолбут.
-тыһы атыыр төгүрүк чиэрбэлэргэ бастаан сайдыбыт.
Медициинэҕэ суолтата Nematoda кылааһа маннык төгүрүк чиэрбэлэргэ арахсар
= Геогельминты =
Көрүңнэрэ, киһиэхэ уонна кыылга паразиттыыыллар, сымыыта эбэтэр личинката тас эйгэҕэ сайдар, личинка сайдарыгар температура, сиик, давления, салгын тийиитэ оруолу оонньуур. Чиэрбэ холобурунан аскариданы, власоглавы ааҕаллар.
= Биогельминты =
Бу көрүңнэр личииңкэлэрэ со5отох эбэтэр хас да хаһаайыннаах буолаллар. Холобур, трихинелла, ришта.
Сайдыыта хас бирдии стадия5а сайдарыгар 4 лииңкэлиир.(ол эбэтэр ха5ын быра5ан уларыйар ньымата)
Личиинкэ хаһаайын иһигэр киирэн баран органтан органна көһө сылдьан паразитттыыр, ол гынан баран острица, власоглав көһүүтэ суох паразиттыахтарын соп.
= Көрүң ыарыылара =
Ascaris lumbricoides(Аскарида человеческая)-аскаридоз
Toxocara canis (Аскарида собачья)-токсокароз
Enterobius vermicularis(Острица)-энтеробиоз
Trichocephalus trichiurus (Власоглав)-трихоцефалез
Trichinella spiralis(Трихинелла)-трихинеллез
Strongyloides stercoralis(Угрица кишечная)-стронгилоидоз
Ancylostoma duodenale(Кривоголовка)-анкилостоидоз
Necator americanus (Некатор)-некатороз
Dracunculus medinensis(Ришта)-дракункулез
Dirofilaria repens(Дирофилярия)-дирофиляриоз
Filaria(Филярии)-филяриозы
Wuchereria bancrofti(Вухерерия-вухерериоз)
Onchocercf volvulus (Онхоцерка)-онхоцеркоз
Brugia malayi (Бругия)-бругиоз
Пятилетка. Советскай союз 5 сыллаҕы сайдыытыын былаана. Маҥнайгы пятилетка 1929 сыллаахха ылыллыбыта. Сүрүн хайысхаларынан коллективизация, культурнай революция уонна индустриализация буолбуттара.
Сунтаар. Сунтаар — Сунтаар улууhун уонна Сунтаар нэhилиэгин административнай киинэ. 
Географията.
Бүлүү өрүс хаҥас кытылыгар турар. 1764 сыллаахха олохтоммута. Олохтооҕун ахсаана — 10 034 (2010 с.)
Историята.
Сэлиэнньэ туһунан сурукка бастакы ахтыллыбыт дөкүмүөнүнэн Семен Ремезов «Чертежная книга Сибири» диэн каартата буолар. 
Бу кинигэ 1701 с. Тобольскай куоракка тахсыбыт. Картаҕа Сунтаар диэн сир уонна Сунтаар күөлэ бааллар. 
1764 с. «Введения во Храм Пресвятой Богородицы» диэн ааттаах мас таҥара дьиэтэ тутуллубут. 1854 с. 
Сунтаарга Р. К. Маак экспедицията сылдьыбыт, «Вилюйский округ» диэн үлэтигэр сэлиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын туһунан суруллубут. 
ХIХ үйэ 60-с сылларыгар Саха Сиригэр, ол иһигэр Бүлүү уокуругар, араас чинчийиилэр ыытыллыбыттара. Ол түмүктэрэ Нуучча Географическэй Обществотын архыыбыгар, Санкт-Петербург судаарыстыбаннай архыыптарыгар харалла сыталлар. 
1925 с. сэлиэнньэҕэ уонна улууска Саха Сирин үөрэтэр комплексанй хамыыһыйа экспедицията үлэлээбит. 
Бу кэмҥэ элбэхтик хаартыскаҕа түһэрбиттэрэ билигин Сунтаар олохтоохторун тус бэйэлэрин архыыптарыгар хаалбыттар. 
А. Уваровскай, Ф. Сафронов, этнограф П. Кларк, Г. Ксенофонтов үлэлэригэр Сунтаар туһунан киһи сэргиир матырыйааллара бааллар.
Билиҥҥитэ.
Тыа хаһаайыстыбатын салаалара сайдыбыттар: ынах үүтүн, этин оҥорон таһаарыы, сылгы этин оҥорон таһаарыы, оҕуруот аһын үүннэрии. 
Оһуохай дьиэтэ үлэлиир, норуот театра баар. Профтехучилище, орто оскуолалар, бастакы сүһүөх оскуолата, киин улуустааҕы балыыһа, эргиэн уонна өҥө оҥоруу тэрилтэлэрэ бааллар. 
Сунтаарга өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы алмааһы кырыылыыр завод 1992 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр аһыллыбыта.
Сигэлэр.
Сунтаар Яндекс картатыгар
Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Аллараа Бэстээх диэн Саха Сиригэр баар бөһүөлэк, Мэҥэ Хаҥалас улууhун административнай киинэ. Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар, Дьокуускай куорат утары турар.
Дьонун ахсаана - 3513 (2010)
Аллараа Бэстээх икки федеральнай суолталаах суоллар ыпсыылара: М56 "Өлүөнэ" уонна "Халыма". Онтон таhынан республикатааҕы суолталаах "Амма". 2010 сылга тимир суол кэлэрэ күүтүллэр, ону таһынан икки этээстээх тимир уонна массыына суоллаах Өлүөнэ эбэни туоруур далаһа тутуллуохтаах.
Жатай. Жатай (сахалыы саҥарарга олохтоохтор "Сатай", "Һатай" дииллэр) диэн Саха Сирин киинигэр Туймаада хочотугар баар бөһүөлэк. 
Дьонун ахсаана 9 263 киhи (2010). Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар, Дьокуускай куораттан 15 км аллара турар. Муус устар 28 күнүгэр 1948 с. тэриллибитэ.
Устуоруйата.
Хаһан олохтоммута чуолкай биллибэт. Бастаан сурукка 1920-c сылларга киирбит.
Оробуочай бөһүөлэк быһыытынан 1948 сыл муус устар 28 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Ыйааҕынан буолбута.
2004 сыл сэтинньи 30 күнүттэн куорат уокуруга «Жатай» диэн ааттаах. 
Промышленность.
Икки сүрүн тэрилтэтэ: Сатайдааҕы судоремонтнай-судостроительнай собуот уонна Дьокуускайдааҕы нефтебаза.
Айылҕата уонна климата.
Жатай ирбэт тоҥҥо турар. Килиимэтэ резко континентальнай. Температурата −64,4 °C кыраадыстан +38,3 °C кыраадыска дылы халбаҥныыр.
Нүөрүҥгүрү улууһа. Нүөрүҥгүрү диэн Саха Сирин соҕуруу өттүгэр баар улуус. Республика саамай сайдыылаах индустриальнай улууhа. Административнай киинэ — Нүөрүҥгүрү куорат.
Демография.
Нүөрүҥгүрү. Нүөрүҥгүрү () диэн Саха Сирин соҕуруу өттүгэр баар куорат, Нүөрүҥгүрү улууhун административнай киинэ. Дьонун ахсаана 63228 киһи (2009 сыл). 1975 с. чох бассейнын аттыгар тутуллубута.
Аатын этимологията.
Улуус Ньируунгра үрэх аатынан ааттаммыт. Бу аат судургутук быһаарыллар. Эбэҥки тыла. Ньируу - дьарҕаа балык (хариус). Онно хайалар,өрустэр, күөллэр ааттарын үөскэтэр "-ҥда "сыыарыы вариана "-ҥра "сыстыбыт. Ол аата Ньируу + "- ҥра" - "Дьарҕаалаах урэх"/.../
Куорат аата дьарҕаа балык эбэҥкилии аатыттан тахсыбыт.
Этническай состааба.
Нууччалар — 92 %, сахалар — 5 %, атын омуктар— 3 %.
Быһаарыылар.
Багдарыын Сүлбэ "Улуустар ааттара", Бичик, 2001 с. 93 стр.
Аллараа Халыма улууһа. Аллараа Халыма диэн Саха Сирин хотугулуу-илин өттүгэр баар улуус. Киинэ — Черскэй бөһүөлэк. Улуус үс нэhилиэккэ арахсар: Өлөрөн, Походскай уонна Халарчын. Хаhаайыстыба бас салаалара: таба уонна күндү түүлээх иитээhин, булт, балыктааhын.
Венеция. Венеция (, вен. Venezsia) — хотугу Италияҕа баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 271,3 тыһ. киһи. (2004).
Иванов Василий Ксенофонтович. Иванов-Кустуктуурап Василий Ксенофонтович — Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ биллэн испит саха суруналыыһа уонна суруйааччыта.
Олоҕун олуктара.
1909 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүт. Саха. Оскуоланы бүтэрэн баран Н. Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическэй техникумҥа киирбит. 
Бүлүү оройуонуттан Саха Сирин суруйааччыларын бастакы кэмпириэнсийэлэригэр дэлэгээтинэн талыллан кыттыбыт. 1933 с. Бүлүү оройуонун «Колхоз суола» хаһыатын эрэдээктэрэ, онтон 1937 с. — Өлүөхүмэ «Колхозтаах» хаһыатын эрэдээктэрэ.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар баҕа өттүнэн фроҥҥа барбыт. Политсоставы үрдэтэр куурустарыгар үөрэммит. 1942 сыл от ыйын 1 күнүттэн 1943 сыл муус устарыгар дылы Брянскай фронт политсоставын резерватыгар баар эбит. Младшай политрук. 1943 сыл муус устарыгар сураҕа суох сүппүт. Элиста куорат таһыгар өлбүт буолуон сөп.
ГУК 11.04.1946 0887 №-дээх Бирикээһигэр, младшай политрук Иванов Василий Ксенофонтович 1942 сыл от ыйыгар сураҕа суох сүппүт диэн ыйыллыбыт.
Аатын үйэтитии.
Василий Иванов — Кустуктуурап аатынан Үөһээ Бүлүү уулуссата ааттаммыт.
Туурак тыла. Түүрак тыла сороҕор Түрк тыла дииллэр ("Türkçe") диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Бүтүн аан дойдуга бу тылынан 63 млн. тахса киhи саҥарар. Ол саҥарааччылар бастатан туран Түркийэҕэ уонна Кипрга олороллор, онтон таhынан Грецияҕа, Болгарияҕа, Македония Республикатыгар, Косоваҕа, Албанияҕа уонна Илин Эуропа атын дойдуларыгар. Хас да мөлүйүөн түрктүү саҥарар дьон Арҕаа Эуропаҕа, сүрүннээн Германияҕа олороллор.
Түрк тыла Орто Азияттан төрүттээх. Бастакы бичиктэрэ 1200 сыллааҕыта суруллубуттара.
Түүрак алпабыыт:
Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz.
Тыл (саҥарар). Тыл диэн дьон икки ардыгар билсии бастыҥ тэрилэ. Тыл саҥа эбэтэр этэр хамсаныы киэнэ буолар. Кыыллар бэйэ бэйэлэрин кытта араас тыастарынан уонна хамсааhыннарынан кэпсэтэллэрин кыыл тыла дииллэр. 
Тыл араас категориялара:
киһи тыла (предмет изучения лингвистики):
дьон кэпсэтэр тыла,
дьон бодоруһарыгар анаммыт оҥоһуу тыллар (холобура, волапюк, эсперанто),
жестынан истибэт дьон тыла,
формальнай тыл
көмпүүтэр тыла (например, Алгол, SQL),
кыыл-сүөл тыла
тылы лингвистика үөрэтэр (языкознание). 
Тыллар:
Ил тыл. Ил тыл (атыннык официаллык тыл дэнэр) диэн дойду, ил эбэтэр хайа эмэ туспа территория анал суолталаах тыла. Омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэригэр хас да официаллык тыллар бааллар. Унитарнай иллэргэ биир ил тыл баар, сорох иллэргэ икки тэҥ суолталаах тыл (Бельгия, Канада), онтон федеративнай иллэргэ хас да ил тыла баар буолар. Арассыыйаҕа нуучча тыла бүтүн дойду үрдүнэн ил тыл суолталаах, онтон республикаларга олохтоох төрүт омуктар тыллара нуучча тылын кытта ил тыл суолталаахтар (холобур, саха тыла Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр, татар тыла Татарстан Өрөспүүбүлүкэтигэр уо.д.а.).
Кыргыыс тыла. Кыргыыс тыла ("Kыргыз тили", "Кыргызча"; "Qırğız tili", "Qırğızça"; قىرعىزچا, قىرعىز تىلى) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ, олортон казах тылыгар ордук чугас. Кыргызстан ил тыла.
Кыргызтыы 4 млн. киhи саҥарар Кыргызстаҥҥа, Кытайга, Афганистаҥҥа, Казахстаҥҥа, Тадьикистаҥҥа, Түркийэҕэ, Узбекистаҥҥа, Пакистаҥҥа уонна Россияҕа. Кыргыз бичигэ уларытыллыбыт Кирилл алпабыытынан (Кыргызстаҥҥа) уонна Араб алпабыытынан (Кытайга).
Суруга.
1941 сыллаахтан ыла Кыргыыс тыла кириллицанан суруллар. Кытай Синдьээң кыргыыстара билиҥҥэ дылы синдьээн атын түүр омуктарын (уйгуурдар, казаахтар, татаардар уо.д.а.) курдук араб алпабыытынан туһаналлар. 
Кыргыыс алпабыытыгар Ҥ диэн буукуба суох.
Түһүк.
Кыргыыс тыла 6 түһүктээх:
Татарстаан. Татарстан Өрөспүүбүлүкэтэ () диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. 1920 с. ыам ыйын 27 к. Татар Социалистическай Советскай Өрөспүүбүлүкэ тэриллибитэ. 
Киин куората — Казан. Татарстан Киров, Ульянов, Самара, Оренбург уобластарын кытта, ону таһынан Башкортостаны, Марий Эли, Удмуртияны уонна Чувашияны кытта сыста сытар.
Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин Конституциятынан "Татарстан" уонна "Татарстан Өрөспүүбүлүкэтэ" диэн ааттар тэҥнэр.
Устуоруйата.
Былыр бу сиргэ киэҥник биллэр, Илиҥҥи Европа биир күүстээх дойдута - Волга Булгарията баар этэ. Былыргы болгардар (булгардар) бу сиргэ Орто Азияттан көһөн кэлбиттэрэ биллэр. Сабаҕалааһын быһыытынан болгардар былыргы гуннарга уруулуу омуктар. Чопчу түрк омук буолаллара биллэр.
Кэлин, Хазар Каганата үөскээбитигэр уонна күүһүрбүтүгэр, болгардар хазардарга баһыйтараллар. X. үйэҕэ Булгарияҕа Багдад султанын илдьитэ Ибн Фадлан кэлэр. Ибн Фадлан Булгарияҕа исламы тарҕатар. Формально Булгария хаана аны Багдад султаныттан тутулуктаах буолар.
1224 с., нуучча-кыпчак сомоҕолоспут сэриитин кыайан баран, Дьэбэ-нойон уонна Сүбэдэй-багадур икки түмэннээх Булгарияҕа тиийэллэр (Киин Азияҕа төннөн иһэн). Манна тиийэн баран моҕол-түрктэр булгардартан хоттороллор. Кэлин өссө хас да сэриилээһин буолбута, ол эрээри булгардар кыайыылаах хаалан иһэллэрэ.
1235 с. моҕол-түрктэр Улуу Курултаай тэрийэллэр. Бу Курултаай ыйааҕынан Улуу Арҕааҥҥы Сэрии саҕаланар. 1236 с. үс түмэн күүһүнэн Волга Булгарията моҕол-түрктэргэ бас бэринэр.
Араас кэмҥэ Волга Булгарията араас киин куораттаах этэ. Ордук биллэллэр Болгар уонна Билэр куораттар.
Моҕол-түрк сэриилээһинин кэнниттэн Булгария Дьучи Улууһугар (Көмүс Ордуу) киирэр. 
XV. ү. саҕаланыытыгар (Дьучи Улууһа ыһыллар кэмэ) Улуу-Мухаммад Казан ханлыгын тэрийэр. 1445 с. Улуу-Мухаммад Москубаны бас бэриннэрэр. Казан ханлыга күүһүрэр. 
XVI. ү. саҕалаан, нууччалар сирдэрэ холбоспутун кэннэ, Москуба Казаны кытта сэриини саҕалыыр, ол түмүгэр, 1552 с. IV. Уйбаан Казан куораты сэриилээн ылар. Мантан ыла нуучча сирдэрэ (Русь) Арассыыйа буолаллар.
Арассыыйа иһигэр Казан сирдэрэ "Казан ыраахтааҕылыга", онтон "Казан губернията" диэн ааттана сылдьыбыттара. 1920 с. Татар Социалистическай Советскай Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэр.
Аргентина. Аргентина, официаллык Аргентина Республиката () диэн Соҕуруу Америка дойдута. 23 провинцияттан уонна аутоном куораттан турар федерация. Сирин иэнинэн (2,766,890 км²) Соҕуруу Америкаҕа иккис, аан дойдуга ахсыс дойду.
Мексика.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;377893&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-04-14T20:39:56Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;379751&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Мексика Холбоhуктаах Штаттара (исп. "Estados Unidos Mexicanos"), кылгастык Мексика ("México") диэн Хотугу Америка дойдута. Мексикаттан хоту Америка Холбоhуктаах Штаттара, соҕуруу уонна арҕаа Чуумпу океан, соҕуруулуу-илин Гуатемала, Белиз уонна Кариб байҕала уонна илин Мексика хомото бааллар. Мексика 31 штаттан уонна биир федеральнай уокуруктан турар федеральнай конституционнай республика. Киинэ Мехико (аан дойду саамай дьонноох куората).
Сэтинньи 20 күнүгэр дойдуга Өрөбөлүүссүйэ күнүн бэлиэтииллэр.
Канаада. Канаада диэн Хоту Америка хоту өттүгэр баар дойду. Илин Атлантик океантан арҕаа Чуумпу океаҥҥа уонна хоту Хоту океаҥҥа дылы сытар. Сирин иэнин улаханынан аан дойду иккис дойдута. Соҕуруу уонна хотугулуу-арҕаа АХШ'ыныын кирбиилэhэр. Киин куората - Оттава. Улахан куораттара — Торонто, Монреаль, Ванкувер, Калгари.
Экономиката.
Канаада — Аан Дойду биир саамай сайдыылаах уонна баай дойдута буолар. Дьон орто хамнаһа олох үрдүк. Экономиката сайдарыгар араас өйдөөх иммиграннар олохсуйа кэлэллэриттэн үксэ сайда турар. Бэйэтэ оҥорон таһаарар табаара эмиэ үрдүк хаачыстыбалаах (Дьоппуон, АХШ, Германия курдук). Аан Дойду экономичэскэй көрдөрүүтүгэр - 9% ылар, ол аата олох үрдүк көрдөрүүгэ киирсэр.Ол аата Арассыыйа сыллааҕы доходуттан Канаада 8,866,567 төгүл элбэх харчыны ылар. Элбэх экпердэр этэллэринэн, Канаада өссө 400 сыл устата стабильно сайда туруо дииллэр (саамай үрдүк көрдөрүү).
Нэһилиэнньэтэ.
Канаада араас омуктартан турар дойду буолар. Канаадаҕа олорор дьоннор бары, омугуттан тутулуга суох бары чопчу үчүгэйдик Канадиан инглиш тылынан саҥараллар. Национализм суох дойдута буолар, онон араас омуктар бары бэйэ бэйэлэрин кытта ыал буолаллар, симэлийии (ассимиляция) күүскэ барар дойдута.
Төхтүр (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Төхтүр диэн Мэҥэ-Хаҥалас улууhугар баар дэриэбинэ. Олохтоох ахсаана 2 тыһ. киһи.
Улуус кииниттэн 25 км хоту сытар - Аллараа Бэстээхтэн, Томтортон 5 км, 4 км Мукулук алааһыттан.
Бөдьөлөк уонна Долоон сирдэрэ Төхтүр бас билиитигэр киирэр. 
Төхтүр атын тарҕаммыт аата Дьанхаады сирэ. 
Дьоно сэргэтэ.
2022 сыллаахха 2108 киһи олорор.
Нэһилиэнньэ 38 %- на пенсионердар.
2016 сылтан кырдьаҕастар ахсааннара элбиир.
Сибээс.
1993 сылтан Сахателеком уонна Горизонт РТ үлэлиир.
2002 сылтан үлэлиир Ростелеком.
2012 сылтан Beeline 2G режимигэр үлэлиир, онтон 2020 сылтан 4G режимигэр үлэлиир. 
2019 сылтан эмиэ үлэлиир МТС 4G ситимҥэ үлэлиир.
Ону тэҥэ олохтоох провайдеры үлэлэтэр Ситим Экспресс уонна ВОЛС режимигэр 2020 сылтан.
Мегафон уонна Yota сибээс ситимэ хаппат.
Инфраструктура.
Паарка Дылбаахы муниципальнай суолтата, ону сэргэ республика айылҕатын харыстыыр сирэ Сууллар Мыраан.
125 миэстэлээх оскуола, 69 миэстэлээх оҕо саада.
2021 сылтан тыа кулууба суох. 
Газ суох, ититиллэр дьиэлэр эмиэ бааллар. 
Экэниэмикэ уонна ВВП.
2014 сылтан киһи дохуота түһэр уонна орто дохуоттара ортотунан 22000 солк. эбэтэр 390$ буолар. 
Олунньу 24 күнүттэн 2022 сылга дьиэ кэргэн дохуота мөлтөөһүнэ түргэтээтэ.
Булгунньах. Гидролакколит (булгунньах, пинго) - ортотугар муустаах томтордор. Булгунньахтар тымныы климакка уонна халыҥ ирбэт тоҥноох сирдэргэ эрэ үөскүүллэр. Хас да сыл иһигэр сир аннынааҕы уу ситэ тоҥмокко буору үлүннэрэн таһаарар. Томтор 70 миэтэрэ үрдүккэ тиийиэн сөп, диаметра икки километрга диэри. Булгунньахтар Саха сирин киин өттүгэр, алаастаах дойдуга үөскүүллэр. Атын сиргэ Канаадаҕа бааллар.
Сауд Арабията. Сауд Арабиятын Хоруоллуга (арабтыы مملكة العربية السعودية‎) диэн Араб тумул арыытыгар баар дойду. Хотугулуу илин Иорданиялыын, хоту уонна хотугулуу илин Ирактыын, илин Кувейтыын, Катардыын, Баhрейнныын уонна Холбоhуктаах Араб Эмираттарыныын, соҕуруулуу илин Оманныын уонна соҕуруу Йиэмэнниин кирбиилэhэр. Хотугулуу илин Перс хомото уонна арҕаа Кыhыл байҕал бааллар. 27,6 млн. олохтоохтордоох, 2,150,000 км² кэриҥэ иэннээх.
Хоруоллукка Ислам икки ордук ытык сирэ баар, Мекка уонна Медина, ол иhин кинини "икки ытык мэчиэт сирэ" диэн ааттыыллар.
Сауд Арабията аан дойду бастыҥ ниэп экспорттааччыта. Ниэп дойду бүтүн экспортыгар 90% тахса уонна дьаhалта харчы кэлиитин 75% кэриҥэ буолар.
Дойдулар телефон кодтара. ITU-T таhаарбыт E.164 диэн сүбэтин туттар дойдулар төлөпүөн кодтарын тиhиктэрэ.
At a glance.
Country calling codes form a prefix code, hence they can be organized as a tree:
Махаров Дмитрий Дмитриевич. Махаров Дмитрий Дмитриевич — Бүлүү улууһун баһылыга (02.12.2007—02.12.2012).
Ииннээх. Ииннээх, Өлүөхүмэ улууһун Дэльгэй нэһилиэгэр баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 141 км. Нэһилиэнньэтин ахсаана 200 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ уонна хортуоппуй үүннэрии. 
Кузьминнар дойдулара.
Кэм курдааһына. Кэм курдааһына диэн Сиргэ баар араас уобаластарга араас бириэмэни араарга туттуллар, тоҕо диэтэххэ, Сири Күн тэҥҥэ сырдаппат, биир өттүгэр, холобур, күнүс буоллаҕына атын өттүгэр түүн буолар. Сиргэ билигин 39 кэм курдааһына баар, хас курдааһын бэйэтэ туспа ааттаах. 
Гринвич кэмэ (GMT) билигин UTC (Coordinated Universal Time - сүрүннүүр биирдэһиллибит кэм) диэн ааттанар. Атын кэм курдааһыннара ону кытта тэҥнэһэллэр. Ыаллыы сытар кэм курдааһыннара үксүгэр чааһынан уратылаахтар, ол гынан баран сорох сирдэргэ 30 эбэтэр 45 мүнүүтэнэн араастаах буолар. Сорох дойдулар хас саас аайы сайыҥҥы кэмҥэ, күһүн аайы төттөрү көһөллөр.
Гринвич кэмэ (GMT) 1675 сылаахха Гринвичтээҕи хоруоллук обсерваторияҕа төрүттэммитэ. Ол саҕана байҕалга уста сылдьар хараабыллар ханна сылдьалларын быһаарарга көмөлөһөрө.
UTC. UTC (Universal Time, Coordinated; ааҥ. "Coordinated Universal Time", фр. "Temps Universel Coordonné"), ол аата Бүтүн тэҥнэтиллибит кэм, диэн омуктар икки ардыларынааҕы атом кэмигэр сөп түбэhэр кэм стандарта. Сир эргиирэ бытаарыытыттан сылтаан бу кэмҥэ хас да чорбохтоох сөкүүндэлэр эбиллэллэр.
Саха сирин улахан өттө (Дьокуускайы киллэрэн туран) бу кэмтэн +9 чаас уратылаах.
Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола). Михаил Федорович Корнилов-Мээнчэ Уола (14.02.1888-2.08.1942), Соловки хаайыыга сытан Финляндияҕа күрээбит, онно олорбут, бэйэтин кэнниттэн биллэр суолу-ииһи хаалларбыт саха киһитэ.
Өлүөхүмэ улууһугар Абаҕа сэлиэнньэтигэр 1888 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр төрөөбүт (уҥуоҕар суруллубутунан). 
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин аҕай иннинэ, Амма Солобуодатыгар кэлэ сылдьан, 4 саастаах атыыр оҕуһу дьон көрөн турдаҕына, боккуоптаах саппыкы кэтэн баран, икки муоһуттан ылан тэбис-тэҥҥэ анньыспыт. Үллэ сылдьар суон моойдоох, ситэн эрэр атыыр оҕус өрүтэ түһүөлээн, илгистэн, муоһунан түһүөлээн көрбүтүн букатын хамсаппатах. Мээнчэ Уола тустубута биллибэт, ол гынан баран ыһыахтарга мас тардыһан кими да тулуппата үһү. Иккилии эр бэртэрэ киирэн тардыһан да көрдөхтөрүнэ ылар эбит.
М.Ф.Корнилов-Мээнчэ уола бэйэтин кэмигэр үөрэхтээх киһи, Өрөбөлүүссүйэ иннинэ сэниэ ыаллар Худаевтар дьиэ кэргэннэригэр иитиллибит, начальнай оскуоланы бүтэрбит. Кэргэнин Варвара Васильевна Филипповалыын үс кыыстаахтар эбит, Абаҕаҕа олорбуттар. Ханнык эрэ политическэй боппуруоска балыырга түбэһэн 58 ыстатыйаннан, 1928 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр тутуллубут. Нөҥүө күнүгэр ойоҕо төрдүс оҕотун оҕоломмут. Ону ол диэбэккэ дьахтары Өлүөхүмэ хаайыытыгар укпуттар. Мээнчэ уолун бэйэтин биэс сылга уураахтаан ыраах Соловецкай лааҕырга ыыппыттар. 
1931 сыл ыам ыйыгар үс саха буолан (биир араспаанньалаах Сэмэн уонна Егор Старостиннар) Финляндияҕа күрээбиттэр. Аҕыс хонук хааман уонна устан финнар дэриэбинэлэрин булбуттар. Онтон Хельсинки куоракка кылгас кэмҥэ хаайыыга олорон баран лааҕырга 5 ый үлэлээбиттэр. Бу кэмҥэ Дьокуускайтан төрүттээх Винокуров Михаил диэн АХШ кэнгириэһигэр үлэлиир киһини кытта суруйсубуттара биллэр. Онтон Хельсинкига төннүбүттэр, онно кинилэр тустарынан түүр тылын үөрэтэр профессор Рамстедт истэн бэйэтин институутугар саха тылын билэр дьон быһыытынан үлэҕэ ылбыт.
Финляндияҕа кэргэннэммит, кыыстаах эбит. Хас да европа тылларын үөрэппитэ биллэр. 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр 54 саастааҕар өлбүт. Бэйэтин олоҕун туһунан латыын бичигинэн сахалыы ахтыыта финн-угор уопсастыбатын науучнай сурунаалыгар 1989 сыллаахха бэчээттэммит.
Корнилов М.Ф. 1957 сыллаахха толору реабилитацияламмыт.