mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Яндекс. Yandex () () Россия айти хампаанньата, Россия иһигэр баар саамай улахан көрдүүр ситимин тутар. Интернекка көрдөөбүттэртэн 64% дьоно Яндексы туттубуттар.) уонна ону тэҥэ атын интернет сервистары сайдатар. 2011 сыллаахха Яндекс сир үрдүгэр 5ис саамай улахан интернекка көрдүүр ситиминэн биллэр . 
Яндекс страницата Россияҕа саамай популярная страницанан буолар.. Яндексынан 56 мөлүйүөнтэн тахса дьон туттар. Россияны тэҥэ атын ырыынактарга үлэлиир/: Беларусьга, Казахстаҥҥа, Украинаҕа уонна Турцияҕа
Историята.
Хампааньа историята 1990 сыллаахха саҕаламмыта, Аркадий Волож уонна Аркадий Борковский "Аркадия" диэн хампаанньаны төрүттээбиитэр, онно МС-ДОС операционнай системаҕа патеннары уонна табаардары классификацияллыр программаны таһаарбыттар. Ол программалара нуучча тылын морфологиятан сатаан өйдүүр эбит. 1993 сыллаахха Комптек диэн ааттаах Волож арыйбыт хампаанньа подразделенията буолбут. 1993-1996 сылларга нучча тылыгар классическай литература уонна Библия иһинэн көрдүүрү салҕыы сэмэлээбиттэр.
1993 сыллахха Аркадий Волож уонна Илья Сегалович Яндекс диэн көрдүүргэ аналлаах саҥа тылы айбыттар. Бастаан "Yet Another iNDEXer". ааҥылыйскайтан тылбаастаатахха "Өссө да атын индекс оҥороччу". 
Поисковик 1997 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр үлэтин саҕалаабыт. Ол сылга Яндекс Софтуул выставкаҕа кэпсэтиллэр.Бастаан интернет көрдүүр Комптек хампаанньа сэмэлэнэр эбит. 2000 сыллахха Аркадий Волож хампаанньалары холбообут. 
Яндекс барыһа рекламаттан кэлэр. 1998 сыллахха конекстнай рекламаны көрдүүрүгэр көрдөрөр буолбут. 2001 сыллаахха реклама ситимин - Яндекс.Директ аһыллыбыт. 2004 сыллаахха реклаама атыыта 17 мөл. дуолларга дылы үүммүт.
2005 сыл балаҕан ыйыгар Яндекс үлэтин Украинаҕа саҕалаабыт. 
2007 сыл кулуу тутарыгар МойКруг специализированнай социальнай ситими атыыласпыт. 
2001 сыл ыам ыйыгар NASDAQ фондовай биржатыгар IPOнан тахсан $1.3 миллиарды барыстаабыт. 2004 сылга Google хампаанньа IPOга тахсыбытын кэннэ бу саамай элбэх харчыны барыстаабыт.
Крейг Дэвид. Крейг Эшли Дэвид () диэн Улуу Британия R&amp;B ырыаhыта. Түөрт альбом таhаарбыта: "Born To Do It", "Slicker Than Your Average", "The Story Goes..." уонна "Trust Me".
Таайдар. Таайдар (тай.ชาวไทย), Таиланд 91% омуга. Уопсай ахсааннара — 100 млн, олортон 70 млн Таилааҥҥа олорор. Онтон ордубута — АХШ, Канада, Арассыыйа, Германия дойдутугар олороллор.
Бүрээттэр. Бүрээттэр (Бур. "Буряад", ) диэн Арассыыйа (Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ), АХШ, Монголия уонна Кытай сүрүн омуга буолар, ону таһынан элбэх Бурятия республикатыттан көһөн барбыттар, элбэх омук сирдэригэр олороллор, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ эмиэ киирэр.
Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ. Бүрээтийэ Өрөспүүбүлүкэтэ (; ) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Улан-Удэ.
Географията.
Бүрээтийэ соҕуруулуу илин Сибииргэ, Баай Күөл илин кытылыгар баар.
Кэм зоната.
Бүрээтийэ Иркутскай кэм зонатыгар (IRKT/IRKST) сытар. UTC уларыйыыта +0800 (IRKT)/+0900 (IRKST).
Өрүстэр.
Сүрүн өрүстэрэ:
Хайалар.
Республика сирин 80% тахсата хайалаах сир.
Сир баайдара.
Кыһыл көмүс, вольфрам, сыыҥка, ураниум уо.д.а.
Дьоно.
Дьонун ахсаана — 960 тыh. к. (2007). Дьон чиҥэ — 2,73 к/км² (2007), куорат олохтоохторо — 55,1 % (2007).
Омуктар.
2002 туругунан, республика омуктара:
Администрациянан араарыыта.
Бүрээтийэҕэ 6 куорат, 21 административнай оройуон, 29 бөһүөлэк уонна 614 сэлиэнньэ баар.
Историята.
Нууччалар билиҥҥи Бүрээтийэ сиригэр XVII саҥатыгар кэлбиттэр. 1923, Бүрээт-Монгол автоном сэбиэт социалист республиката тэриллибитэ.
Политиката.
Бүрээтийэ дьаhалтатын баhылыга президент, кинини Арассыыйа президена түөрт сылга аныыр.
Республика парламенын аата Дьон Хурала диэн, түөрт сылга талыллар.
Бүрээтийэ конституцията олунньу 22, 1994 ылыныллыбыта.
Экономиката.
Оҥоруулар: сэлиэhинэй, оҕуруот аhа, хортуопуй, мас, тирии, графит уонна текстиль. Балыктааhын, булт, күндү түүлээх, хой уонна сүөһү иитиитэ, хостооhун.
Туризм.
Баай Күөл туризм биир кэрэхсэбиллээх сирэ, чуолаан сайынын.
Индигиир (өрүс). Индигиир өрүс. Саха сирин хотугулуу-илин диэки биир улахан өрүһэ буолар. Уһуна 1726 км., тардыытын иэнэ 360 000 км². 
Баһа Ханкаан сис эниэтигэр "Хаастаах" уонна "Тарыҥ Үрэх" холбоһууларыттан саҕаланар. Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр. 
Үөһээ сүүрээнэ Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Черскэй хайаларын кыараҕас хочонон быһа охсор. Бу сиргэ таас харгы дэлэй. 
Муома өрүс түһүөн иннинэ Муома Силээннээх намталга киирэр. Төрдүттэн 130 км. сиртэн 5500 км² иэннээх дельтата саҕаланар. 
Уус Ньараҕа уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 428 м³ тэҥнэһэр, ордук улаатар кэмигэр 10600 м³ тиийэр. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри, аллараа сүүрээнигэр бэс ыйын саҥатыгар диэри тоҥ. 
Тардыытыгар 125000 өрүс уонна үрэх, 80000 күөл бааллар. Сүрүн салааларынан буолаллар: уҥа Силээннээх, Уйаандьы; хаҥас Ньара, Муома, Бадьаариха. 
Аал сырыыта төрдүттэн 1086 км. Бириистэннэр Чокуурдаах, Хонуу, Үрүҥ Хайа.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арассыыйа архыыптарын күнэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;271794&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2021-03-23T03:01:38Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;366091&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Архыыптар күннэрэ (нуучч. День архивов) — Арассыыйа архыыбын үлэһиттэрин идэтийбит бырааһынньыктара. Кулун тутар 10 күнүгэр бэлиэтэнэр. Федеральнай архыып сулууспатын Коллегиятын быһаарыытынан 2002 сыл кулун тутар 5 күнүгэр олохтоммут.
Устуоруйата.
Бэлиэтэнэр күнүнэн 1720 сыл олунньу 28 күнэ (саҥа истиилинэн кулун тутар 10) талыллыбыт. Бу күн Бүөтүр I аан бастакы судаарыстыбаннай аахха илии баттаабыт — «Генеральный регламент или Устав». Бу дөкүмүөн или салайыы олоҕун оҥорбут, ил тэрилтэлэригэр архыыптары оҥортуурга дьаһайбыт. 
Урут (2002 сыллаахха дылы?) архыып үлэһиттэрэ бэс ыйын 1 күнүгэр идэтийбит күннэрин ылаллара. 1918 сыллаахха бу күн Норуот хамыһаардарын сэбиэтэ (СНК) декрет ылыммыт: «О реорганизайии и централизации архивного дела в РСФСР».
Сэтинньи 11. Сэтинньи 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 315-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 316-c күнэ). Сыл бүтүө 50 күн баар.
Сэтинньи 12. Сэтинньи 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 316-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 317-c күнэ). Сыл бүтүө 49 күн баар.
Сэтинньи 13. Сэтинньи 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 317-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 318-c күнэ). Сыл бүтүө 48 күн баар.
Сэтинньи 14. Сэтинньи 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 318-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 319-c күнэ). Сыл бүтүө 47 күн баар.
Сэтинньи 15. Сэтинньи 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 319-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 320-c күнэ). Сыл бүтүө 46 күн баар.
Сэтинньи 16. Сэтинньи 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 320-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 321-c күнэ). Сыл бүтүө 45 күн баар.
Сэтинньи 17. Сэтинньи 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 321-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 322-c күнэ). Сыл бүтүө 44 күн баар.
Сэтинньи 18. Сэтинньи 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 322-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 323-c күнэ). Сыл бүтүө 43 күн баар.
Сэтинньи 19. Сэтинньи 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 323 күнэ (ордук хонуктаах сылга 324-c күнэ). Сыл бүтүө 42 күн баар.
Сэтинньи 20. Сэтинньи 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 324-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 325-c күнэ). Сыл бүтүө 41 күн баар.
Сэтинньи 21. Сэтинньи 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 325-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 326-c күнэ). Сыл бүтүө 40 күн баар.
Сэтинньи 22. Сэтинньи 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 326-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 327-c күнэ). Сыл бүтүө 39 күн баар.
Сэтинньи 23. Сэтинньи 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 327-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 328-c күнэ). Сыл бүтүө 38 күн баар.
Сэтинньи 24. Сэтинньи 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 328-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 329-c күнэ). Сыл бүтүө 37 күн баар.
Сэтинньи 25. Сэтинньи 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 329-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 330-c күнэ). Сыл бүтүө 36 күн баар.
Сэтинньи 26. Сэтинньи 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 330-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 331-c күнэ). Сыл бүтүө 35 күн баар.
Сэтинньи 27. Сэтинньи 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 331-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 332-c күнэ). Сыл бүтүө 34 күн баар.
Сэтинньи 28. Сэтинньи 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 332-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 333-c күнэ). Сыл бүтүө 33 күн баар.
Сэтинньи 29. Сэтинньи 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 333-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 334-c күнэ). Сыл бүтүө 32 күн баар.
Сэтинньи 30. Сэтинньи 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 334-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 335-c күнэ). Сыл бүтүө 31 күн баар.
Rihanna. Rihanna диэн Барбадос ырыаhыта уонна моделэ. Бэйэтин дойдутуттан Grammy Award бириэмийэ бастакы кыайыылааҕа. Билигин кини Def Jam Recordings лейблга ыллыыр.
Улан-Удэ. Улан-Удэ, ("Бүрээттии" - Улаан Үдэ). Бүрээтийэ сувереннай республикатын киин уонна саамай улахан куората. Дьонун ахсаана - 373 тыс. киһи. 1775 сыллаахтан куоратынан аа5ыллар.
Улан-Удэ куорат сирин иэнэ 347,6 км.2 . Куорат а5а баһылыга - Айдаев Геннадий Архипович. 
Экономиката.
Улан-Удэ - Бурээтийэ республикатын саамай сайдыылаах куората уонна Арассыыйа5а биир бастыннара. Манна 27% Илинни Сибиир промышленнаһа баар. Элбэх авиационнай заводтар.
Дьоно сэргэтэ.
Дьонун ахсаана 373-400 тыс. киһи. Олортон 170 тыс. Бүрээт омуга. Онтон ордубута - Нуучча, Кытай, Тывалар, Татаардар, Ниэмэстэр, Сахалар, Монголлар, Азербайджанецтар, Грузиннар, Эрмээннэр, Кэриэйдэр. Уопсайа 200 араас омук олорор куората. Ол кынан баран Бүрээт уонна Нуучча омуктара куорат олохтоохторуттан 70-75% ылаллар.
Чондоон. Чондоон өрүс. Лаптевтар байҕалларын "Чондоон" тамаҕар түһэр. Уһуна 606 км., тардыытын иэнэ 18900 км². Баһа Силээннээх сис хотугу эниэтигэр баар.
Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 6600 күөл баар, уопсай иэннэрэ 497 км². Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн "Буор Үрэх" (170 км.), уҥа өрүттэн "Ыганньа" (142 км.), "Додомо" (114 км.) уонна "Нуучча" (243 км.) диэн салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьааҥы - Индигир намтала. Дьааҥы - Индигир намтала. Омолой өрүстэн арҕаа Индигир өрүскэ илин Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларын кытылларынан киэҥ намтал сир. 
Кэтитэ 100 - 300 км. Муора таһымыттан 100 - 200 м. үрдүктээх. Буора үксүнэн муора араҥата, сир аннынааҕы муус. Бадарааннаах уонна олус элбэх күөллээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дулҕалаах (өрүc). Дулҕалаах өрүс. Сартаҥ өрүһү кытта холбоһон Дьааҥы өрүһү үөскэтэр. Уһуна 507 км., тардыытын иэнэ 27300 км². Баһа Верхоянскай сис хотугу эниэтигэр баар. 
Тардыытыгар 1100 күөл уонна 60 км² уопсай иэннээх 25 тарыҥ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥаттан "Эчий" (136 км.), хаҥастан "Орто Салаа" (119 км.) диэн салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сартаҥ (өрүc). Сартаҥ өрүс. Дулҕалаах өрүһү кытта холбоһон Дьааҥы өрүһү үөскэтэр. Уһуна 620 км, тардыытын иэнэ 17800 км². 
Баһа Үөһээ Дьааҥы сиһигэр сытар, "Сис Күөлгэ" баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 50 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах. 
Тардыытыгар 500 күөл, 28 км² уопсай иэннээх 14 тарыҥ баар. Хаҥастан "Хоспохтоох" (112 км.), "Ааллаах" (135 км.), уҥаттан "Таҥкалаах" (86 км.) диэн салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Туостаах. Туостаах өрүс. Адыаччы өрүс уҥа салаата. Уһуна 384 км., тардыытын иэнэ 20000 км². 
Баһа Черскэй хайаларыгар баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Тардыытыгар 800 күөл, 77 км² уопсай иэннээх 40 тарыҥ баар. Хаҥастан "Табалаах" (111 км.), уҥаттан "Тирэхтээх" (89 км.) уонна "Догдо" (174 км.) диэн салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Омолой (өрүс). Омолой өрүс. Уһуна 593 км., тардыытын иэнэ 38900 км². Баһа Сиэтэндэ сискэ баар, Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотугар түһэр. 
Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 14000 күөл уонна 302 км² уопсай иэннээх 108 тарыҥ баар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥастан "Бухурук" (138 км), "Сиэтиндьэ" (98 км.), "Кураанах Үрэх" (203 км.), "Арҕаа Үрэх" (264 км.); уҥаттан "Улахан Күөгүлүүр" (187 км.) салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Нэльгэһэ. Нэльгэһэ өрүс. Адыаччы өрүс хаҥас салаата. Уһуна 566 км., тардыытын иэнэ 15200 км². 
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Төрдүттэн 14 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 38 м³.
Тардыытыгар 500 күөл, 7 км² уопсай иэннээх 7 тарыҥ баар. Уҥаттан "Көндөкөөн" (89 км.) диэн салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дэрбэкэ. Дэрбэкэ өрүс. Аадыча өрүс хаҥас салаата. Уһуна 389 км., тардыытын иэнэ 14100 км². 
Баһа Хунхаады сискэ баар. Киэҥ бадарааннаах Дэрбэкэ намталынан устар
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 2400 күөл баар. Уҥаттан "Саан Үрэх" (140 км.), хаҥастан "Молтыркаан" (120 км.) диэн салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Марий Эл. Марий Эл эбэтэр Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтэ — Арассыыйа састаабыгар киирэр өрөспүүбүлүкэ. Киин куората — Йошкар-Ола.
Кировскай, Нижегородскайуобаластары, Татарстаан уонна Чувашиялыын быысаһар.
"Төрүттэммит" — сэтинньи 4 күнүгэр 1920 сылаахха.
Омуктарын састааба.
Йошкар-Олы уонна Волжскай куораттарга уонна Йошкар-Ола таһынааҕы сэлиэнньэлэргэ, өрөспүүбүлүкэ арҕаа өттүгэр үксэ нууччалар баһыйаллар. Тыаҕа марийдар баһыйаллар, Горномарийскай оройуоҥҥа — тылларынан уонна култуурадарынан атын хонуу марийдарыттан ураты хайа марийдара олороллор. Звениговскай оройуоҥҥа хас да чуваштар сэлиэнньэлэрэ баар.
"1000 тахса ахсааннаах омуктар көрдөрүлүннүлэр"
Боруулаах (өрүс). Боруулаах өрүс. Аадыча өрүс хаҥас салаата. Уһуна 316 км., тардыытын иэнэ 9470 км². 
Дьааҥы хаптал хайалаах сиринэн устар. Тардыытыгар 350 күөл баар. 
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥас "Халтыһыы" (113 км.), уҥа "Хатыҥнаах" (109 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чаркы. Чаркы өрүс. Адыаччы өрүс уҥа салаата. Уһуна 276 км., тардыытын иэнэ 8260 км². 
Баһа Черскэй хайаларын систематыгар баар Чыбаҕалаах сис соҕуруу эниэтиттэн саҕаланар. Тардыытыгар 32 км² уопсай иэннээх 8 тарыҥ баар. 
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата хаҥас өртүттэн "Дьалындьа" (54 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чыбаҕалаах. Чыбаҕалаах сис. Черскэй хайаларын систематыгар баар сис. Сис эниэлэригэр 32,6 км² уопсай иэннээх 96 тарыҥ баар.
Ол аата Черскэй хайаларыгар мууһуруу үөскээбит иккис сиринэн буолар. Сис уһуна 200 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2500 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чыбаҕалаах (өрүс).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;35854&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2016-06-24T02:05:29Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Мастер теней&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;removed ; added using &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;326528&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Чыбаҕалаах өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 197 км., тардыытын иэнэ 9100 км². 
Черскэй хайаларын систематыгар баар Чыбаҕалаах сис соҕуруу эниэтиттэн саҕаланар. Тардыытыгар 360 күөл баар. 
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн "Улахан Үрүнньэ" (60 км.) уонна "Мүрүлэ" (114 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Феминизм. Феминизм диэн дьахталлар эр дьону кытта политика, дьон-сэргэ, үөрэҕирии уонна экономика эйгэлэригэр тэҥ бырааптаныыларын ситиhэр араас хамсааhыннар, теориялар уонна философиялар бүтүн ааттара.
Феминизм Арассыыйаҕа.
XIX үйэ ортотугар Александр II былааска кэлбитин кэннэ Арассыыйаҕа реформалар саҕаламмыттара, уопсастыба арыый көҥүллүк тыынар кыахтаммыта, ол эрээри дьахтар бырааба кэҥээбэтэҕэ. Холобур, 1863 сыллаахха бэс ыйын 30 күнүгэр (урукку халандаарынан бэс ыйын 18 күнүгэр) тахсыбыт саҥа ыйааҕынан Арассыыйа импиэрийэтигэр дьахталлар үрдүк үөрэххэ киирэллэрэ бобуллубута (ол иннинэ да көҥүллэммэт этэ, ол эрээри быһаччы бобуллубат буолан, аҕыйах дьахтар көҥүл истээччи быһыытынан университет лиэксийэлэрин истэллэрэ, төһө да дьупулуом ылар бырааптара суоҕун үрдүнэн). Бу кэми дьахталлар санаалара уһуктуутун, Арассыыйаҕа сыыйа-баайа феминизм үөскээһинин кытта ситимнииллэр. 
Фемнизм Арассыыйаҕа үөскээһинигэр улахан кылааты суруйааччы Николай Чернышевскай, бэйиэт уонна публицист Михаил Михайлов (1829-1865) киллэрбиттэрэ. Ону таһынан фемнизм сайдыытыгар көмөлөспүт дьонунан суруйааччы Достоевскайы уонна учуонай Менделеевы ааттыыллар.
Арассыыйаҕа үрдүк университет билиитин ылбыт бастакы дьахталларынан Наталья Корсини (1841-1913) уонна Надежда Суслова (1843-1918) буолаллар. Корсини (ойох тахсан баран Утина) С-Петербурдааҕы университет юридическэй факультетыгар лиэксийэ истибитэ, оттон Суслова — С-Петербург мэдиссиинэ факультетыгар.
Палеозой. Палеозо́й (гириэктии: πᾰλαιός — былыргы уонна ζωή — олох) — былыргы харамайдар олоро сылдьыбыт геология эрата.
Палеозой 570 мөлүйүөн сыл ноҥүө саҕаламмыта уонна 320 мөлүйүөн сыл салҕаммыта.
Геохронология. Геохронология шкалата.
Геохронология шкалата хайа боруодаларын саастарын быһаарарга аналлаах.
Сир олоҕо икки сүрүн интерваллаах эбэтэр Эоннаах — Фанерозой уонна Кембрий инниннээҕи.
Сир үөрэхтэрэ. Сир үөрэхтэрэ диэн Сир планетаны үөрэтэр үөрэхтэр бүтүн ааттара. Түөрт сүрүн дисциплиналарынан буолаллар география, геология, геофизика уонна геодезия. Бу дисциплиналар Сир тутулун эйгэлэрин уонна сфераларын үөрэтэргэ физика, химия, биология, хронология уонна математика ньымаларын тутталлар.
Эон. Эон ( — эпоха) — геологияҕа Энотема халыыптаммыт геология остуоруйутын кэмэ,; Хас да эраны холбуур.
1704. 1704 сыл.
Өлбүттэр.
От ыйын 14 — ыраахтааҕы Алексей Михайлович кыыһа царевна Софья Алексеевна Романова, 1682—1689 сылларга Петр уонна Иван кыра саастаах царевичтарга регент.
1709. 1709 сыл.
Туох буолбута.
Грузияҕа бастакы бэчээттэммит кинигэ («Саҥа Кэс тыл») тахсыбыт.
1727. 1727 сыл.
Төрөөбүттэр.
Муус устар 29 — Жан Жорж Новер (29.4.1727-19.10.1810) - хореграфическай искусствоны уларыппыт үҥкүүнү үөрэтээччи, француз балетмейстера. Кинини «билиҥҥи балет аҕата» диэн ааттыыллар. ЮНЕСКО быһаарыытынан 1982 сыллаахтан Ж. Ж. Новер төрөөбүт күнүгэр аан дойду Үҥкүү күнүн бэлиэтиир.
1728. 1728 сыл.
Туох буолбута.
Сыл саҕаланыыта — Арассыыйа уонна Кытай ыккардыларыгар Кяхтатааҕы дуогабар баттаммыт. Бу дуогабар быһыытынан кыраныысса бигэргэммит, Пекииннээҕи духовнай миссия туруга чуолкайдаммыт.
Бөрөлөөх (өрүс). Бөрөлөөх өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 775 км, тардыытын иэнэ 17000 км². Полоуснай томтороокко бастаах "Чымага Окатын" уонна "Кэмэлькээн Окат" үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар. 
Тардыытыгар 1610 км² уопсай иэннээх 9000 күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Сүрүн салаалара уҥаттан "Кыыллаах" (241 км.) уонна "Арыы Мас" (284 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Шангин. Шангин өрүһэ. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 344 км, тардыытын иэнэ 5750 км². Алаһыай хаптал хайалаах сиргэ бастаах уонна Абый намталынан устар. 
Тардыытыгар 360 км² уопсай иэннээх 2000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Сүрүн салаалара уҥаттан "Хатыыстаах" (148 км.) уонна "Оҕустаах" (74 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алаһыай (хаптал хайалаах сир). Алаһыай хаптал хайалаах сир. Индигир, Халыма, Алаһыай уонна Одьуогун өрүстэр билирдэрэ буолар.
Уһуна 300 км., орто үрдүгэ муора таһымыттан 350 м тиийэр. Ордук үрдүк чыпчаала 954 м. 
Төрдүгэр протерозойга үөскээбит гнейстар, сорох сиринэн гранитынан быһа охсуллубут девон уонна юра дьапталҕалара. 
450 м дылы тиит мас уонна ыарҕа үүнэр. Хочолорго тэтиҥ, 600 м дылы болбукта, онтон үрдүк туундара.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1739. 1739 сыл.
Туох буолбута.
Дьокуускайдааҕы Гарнизон оскуолата навигацияны үөрэтэр оскуолаҕа кубулуйбут.
Аллайыаха. Аллайыаха өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 563 км, тардыытын иэнэ 12400 км². Полоуснай томтороот хотугу эниэтигэр бастаах уонна Дьааҥы - Индигир намталынан устар. 
Тардыытыгар 765 км² уопсай иэннээх 4000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Сүрүн салаалара хаҥастан "От үрэх" (123 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Полоуснай томтороот. Полоуснай томтороот. Черскэй хайаларын хотугу намыһах сис. 
Дьааҥы - Индигир намтал соҕуруу чэрчитинэн буоларын быһыытынан арҕааттан илин Хоромой өрүс баһыттан Индигир өрүскэ дылы 175 км. усталаах. 
Үрдүк чыпчаала 1040 м. тиийэр. Алларааҥҥы өртүгэр тиит мас үүнэр, чыпчаалларга туундара.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Пеледуй (өрүс). Пеледуй өрүс. Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 398 км., тардыытын иэнэ 14300 км². 
Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир соҕуруулуу-арҕаа уһугар устар. Төрдүттэн 33 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 48 м³. 
Тардыытыгар 900 күөл баар. Сэтинньиттэн ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара хаҥас "Гадала" (117 км.), уҥа "Мулисьма" (127 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
The Simpsons.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;393146&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-12-23T19:50:19Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ymblanter&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;() көннөрүүлэрэ: бу торумҥа: төннөрүлүннүлэр&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;380223&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Симпсоннар () диэн Америка анимация ситкома. Оҥорооччу Мэтт Грөниҥ уонна Fox Broadcasting Company. Сериал Симпсоннар диэн Америка орто кылааhын дьиэ кэргэнин туhунан. Ыал аҕата Хомер, ийэлэрэ Мардь уонна оҕолоро Барт, Лиза уонна Мэгги. Сериал айааччылара Симпсоннар нөҥүө Америка орто ыалын сатиралаан көрдөрөллөр. Шоу айыллыбыт Сприҥфилд диэн куоракка буолар уонна Америка араас култуура, дьон-сэргэ уонна телевидение көстүүлэрин пародиялыыр.
Симпсоннары Грөниҥ Дьэймс Эл. Брукстуун минисериал быhыытынан оҥорбуттара. Айыллыбыт дьиэ кэргэн характердарын Грөниҥ бэйэтин урууларын ааттарынан ааттаталаабыта. Минисериал The Tracey Ullman Show ирээтин быhыытынан муус устар 19 1987 көрдөрүллүбүтэ. Үс сезон кэнниттэн скетч туспа чаас аҥардаах прайм тайм шоу буолбута.
Аан бастаан ахсынньы 17 1989 көстүөҕүттэн ыла шоу 432 эпизодтаах уонна сүүрбэhис сезона балаҕан ыйын 28 2008 саҕаламмыта. The Simpsons Movie диэн толору киинэ аан дойду киинэ театрдарыгар от ыйын 26 уонна от ыйын 27 2007 тахсыбыта уонна аан дойду үрдүнэн $526.2 млн өлөрбүтэ.
The Simpsons элбэх бириэмийэлэри сүүйбүтэ, ол ахсааннарыгар 24 Emmy Awards, 26 Annie Awards уонна Peabody Award. Time сурунаал ахсынньы 31 1999 с. XX үйэ ордук бэрт телесериалын аатын иҥэрбитэ. Тохсунньу 14 2000 Симпсоннар дьиэ кэргэннэрэ Hollywood Walk of Fame аллеяҕа сулустаммыттара. The Simpsons Америка ордук уhун ситкома буолар. Хомер "D'oh!" диэн үөхсүүтэ ааҥл тылын лексиконугар иҥмитэ.
Соҕуруу паарка.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;405255&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-01-26T11:39:05Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Lysenko97&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;Lysenko97 South Park сирэй аатын маннык Соҕуруу паарка уларыппыт&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;405255&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Соҕуруу паарка () диэн сүөргү уонна хара юморынан биллэр Америка анимация ситкома. Итэҕэл, политика, тыйыс быһыы, секс уонна өй ыарыыта курдук дьоҥҥо-сэргэҕэ мөккүөрдээх темалары таарыйар уонна сатиралыыр. Айааччылар уонна сүрүн суруйааччылар, салайааччылар уонна саҥарааччылар Трэй Паркер уонна Мэтт Стоун.
Айымньы ис хоhооно түөрт уол — Стэн Марш, Кайл Брофловски, Эрик Картман уонна Кенни Маккормик — уонна кинилэр хайалаах куоракка мүлчүргэннээх уонна дьиктилэрдээх сырыыларын тула буолар. Шоу хас да бириэмийэлэргэ кыайбыта, олор ахсааннарыгар үс Primetime Emmy Award.
1999 сылга "" диэн толору киинэ тахсыбыта.
Ситком. Ситком (ааҥл. "Situation comedy") диэн комедия телесериал жанра. Мэлдьи баар сүрүн персонажтардаах, бүтүн остуоруйалаах, сирдээх уонна хас биирдии серията туспа ис хоhоонноох. 1920-с сс. Америка радиотыгар үөскээбитэ, 1970-с сс. телевидениеҕэ көспүтэ.