mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Адель (ырэhыт). Адель Лори Блу Адкинс () (1988 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр Тоттенхемҥа, Лондон таһыгар, Холбоһуктаах Хоруоллукка төрөөбүт) Англия соул, джаз, контральто ырыаһыта.
Адель Кройдон куоракка 2006 сылыгар БРИТ оскуоланы бүтэрбитэ. 2006 сыл от ыйыгар "Платформ магазин" диэн сурунаалга икки ырыатын таһаарбыта.[1] Оскуоаны бүтэрэн баран табаарыстарын Джэк Пеньате ону тэҥэ Джейми Ти, Рауль Мидон, Девендра Банхарт, Эймос Ли уонна Кэрон Энн буолан Англия үрдүнэн араас куораттарыгар кыракый оруоллары оонньуур буолбут. 2007 сыл алтынньытыгар бастакы хедлайнер быһыытынан кыттыбыта.
Бастакы альбому аата Hometown Glory диэн эбит. Ол аата "Төрөөбут куоратым албан аата"'. Ол альбом ырыалара сүнньунэн Тоттенхем туһунан эбит. Альбому 2007 сыл Алтынньы 22 күнүгэр таһаарбыттар. Ол кэнниттэн Адель XL
Recordings диэн музыкальнай лэйблы кытта илии баттаабыт. 2008 сыл Тохсунньутугар иккис синглын Chasing Pavements таһаарбыт.\
Ол кэнниттэн MySpace социальнай ситимҥэ олус ситиһиилээъ буолбут. Лили Аллены холобур оҥостон интернетка медиафокус ылбыта, уонна дьон ырыалар туһунан тугу толкуйдуурун туттар буолбут. BBC2 канаалга Later With Jools Holland шоуга Daydreamer ырыаны ыллаан Пол Маккартнины уонна Бьоркы кытта кыттыбыта. 2007 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Friday Night with Jonathan Ross шоуга Chasing Pavements ырыаны толорбута.
Онтон 2007 сыл ахсынньы 10 күнүгэр Брит Авардс диэн олус престижнай бириэмийэ хаһаайката буолбута.[2][3] 2008 сыл тохсунньутугар саҥа Эйми Уайнхаус уонна 2008 сыл куолаһа диэн Би Би Си канал ааттаабыта. [4]
Ис хоһооно
Discography
Ырыалара
Альбомнара
Сыылкалар
Атын уэбсайттар
Discography
Ырыалара
Hometown Glory - 2007 сыл алтынньы 22 күнүгэр тахсыбыта
Chasing Pavements'" - 2008 сыл тохсунньу 21
Cold Shoulder - 2008, муус устар 28
Make You Feel My Love - 2008 сыл алтынньы 27
Rolling in the Deep - 2010 сыл сэтинньи 29 (Billboard чарт бастакы миэстэтигэр 2011 сыл ыам ыйын 21 - от ыйын 8 турбута)
Someone Like You - 2011 кулун тутар (төрөөбүт Англиятыгар бастакы нүөмэргэ тиийбит ырыа)
Альбомнара
 19 2008сыл тохсунньу 28 күнэ[5]
1. "Daydreamer"
2. "Best For Last"
3. "Chasing Pavements"
4. "Cold Shoulder"
5. "Crazy For You"
6. "Melt My Heart To Stone"
7. "First Love"
8. "Right As Rain"
9. "Make You Feel My Love"
10. "My Same"
11. "Tired"
12. "Hometown Glory" 21 2011 сыл тохсунньу 19 күнэ
1. "Rolling in the Deep"
2. "Rumour Has It"
3. "Turning Tables"
4. "Don't You Remember"
5. "Set Fire to the Rain"
6. "He Won't Go"
7. "Take It All"
8. "I'll Be Waiting"
9. "One and Only"
10. "Lovesong"
11. "Someone Like You"
Урицкай Моисей Соломонович. Урицкай Моисей Соломонович - идэтийбит өрөбөлүссүйэниэр, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин көхтөөх кыттыылааҕа, өр кэмҥэ Өлүөхүмэҕэ көскө олорбута.
1873 с. Украинаҕа Черкассы куоракка төрөөбүтэ. 13 сааһыгар олохтоох прогимназияҕа киирэн ситиһиилээхтик бүтэрэр, Онтон Үрүҥ Сыаркап диэн сиргэ гимназияҕа үөрэнэр. Онно өрөбөлүүссүйэ идиэйэлэригэр угуйуллар. Онтон Киевтээҕи үнүбэрсиэт юридическэй бакылтыатыгар киирэр. Манна устудьуоннар социал-демократтыы куруһуоктарын көхтөөх чилиэнэ буолар. 1897 бэлиитикэҕэ үлэтин иһин хаайыллар уонна Саха уобалаһыгар Өлүөхүмэ уйуоһугар көскө ыытыллар. 
Түөрт сылтан ордук олорбут Чокуур сэлиэнньэтин кэлин сэбиэскэй былаас саҕана Урицкай диэн ааттаабыттара. 
1903 с. РСДРП II сийиэһин кэнниттэн меньшевиктэргэ кыттыспыта. 1905 с. Петербуурга аҕытаассыйалыын үлэнэн дьарыктаммыта. Ол сылдьан тутуллан Красноярскайга көскө ыытыллыбыта. Онно Красноярскайдааҕы Сэбиэт бэрэстээтэлинэн талыллыбыта. Иккис аан дойду сэриитин иннинэ эмиграциялаабыта. 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Петрограадка төннүбүтэ. Бассабыыктарга кыттыспыта. Хомуньуус баартыйа VI сийиэһигэр Киин кэмитиэт чилиэнинэн талыллар уонна өктөөптөөҕү сэбилэниилээх бастаанньаны тэрийсибитэ.
Бириэстээҕи эйэлэһиини утарбыта. 
Петрограадтааҕы контреволюцияны, үсүпүкүлээссийэни уонна сабатааһы утары охсуһар ЧК бэрэстээтэлинэн ананар. Бу дуоһунаска аһара кытаанахтык туттубутун-хаптыбытын иһин 1918 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр эсердар өлөрбүттэр.
Эр дьон уонна дьахтар. Таҥара эр киһини айан баран: «Мин мантан элбэххэ сатабыллаахпын» диэн баран дьахтары айбыта.
Адела Сент-Джонс (Б.Роуз "Бэргэн этии кинигэтэ", 1979)*
Биир лааҕыры көрөргө-харайарга сүүс эр киһи наада, оттон биир диэни көрөргө-харайарга биир дьахтар сөп оҥорор.
Роберт Ингерсолл "Дом"*
Ортоһуор эр киһини кытта тэҥнээтэххэ, дьахтар сиппит-хоппут харамай.
Сирил Норткот Паркинсон "Паркинсон сокуоннара"*
Өскөтүн дьахталлар ис дууһа да, эт-хаан да өттүнэн эр дьон курдук сиримсэх эбиттэрэ буоллар, аан дойдуга киһи-аймах сүтэн симэлийиэ этэ. 
Бернард Шоу "Киһи уонна киһини таһынан киһи"*
Дьахтар барытыгар сатабыллаах, эр дьон онтон атыныгар 
Анри Ренье "Кини, эбэтэр Дьахтар уонна таптал"*
Дьахтар күүһэ барыта - эр дьон мөлтөҕөр 
Вольтер "Недотрога"*
Мин бу дьахтар сылааһыгар сууланан олоҕум тухары олоруом этэ.
Жюль Ренар "Күннүк"*
Эр киһи дьахтары таптыыр. Дьахтар оҕотун таптыыр, оҕо кутуйаҕы таптыыр, оттон кутуйах кими да таптаабат.
Эйлис Эллис Би-би-си биэриигэ "Бэлиэтинньик"*
Туохха да итэҕэйбэт киһиэхэ киниэхэ итэҕэйэр дьахтар наада. 
Ойген Розеншток-Хесси (У.Х.Оден."Биир эйгэ: уопсай миэстэ кинигэтэ", 1970)
Баайа барыта баар эр киһиэхэ күндү бэлэх – бу баайы туохха барыырын билэр дьахтар.
Э.Маккензи "Суруйааччыларга уонна араатардарга аналлаах 14000 этии"
Биир да эр киһи хайа да дьахтары атын дьахтар билэрин курдук билбэт.
Роберто Джервазо "Саҥарар чөҥчөҥө"
Хас биирдии эр киһиэхэ бу олоххо үс кэрэ аҥаар наада. Ол кини ийэтэ, ойоҕо уонна саатар биир, кинини эр киһи курдук көрөр дьахтар
Габриэль Лауб "Кыйахаммыт логика: Бэргэн этиилэр"*
Эр киһинэн туох даҕаны ,дьахтар эр киһи туһугар эмсэҕэлэнэрин курдук, чэпчэкитик сыаналаммат
"Таптал бэргэн этиилэрэ" (Мюнхен, 1979)
Дьахтар – эр киһиэхэ олох кумах куйаарын ааһарыгар көмөлөһөр тэбиэн.
Патнем Уил "Бобуулаах кыраныысса"
Эр киһиэхэ лаампа курдук холбонор уонна арахсар дьахтар наада
Ян Фленинг (Д.Пирсон "ян Фленинг олоҕо")
Бавария (футбольнай кулууп). "Бавария Мюнхен футбольнай кулууп" (; ) — профессиональнай немецкэй Мюнхен куораттан төрүттээх футбольнай кулууп. 1900 сыллардаахха Германия Футбольнай сойууһун көмөтүнэн айыллыбыт. Германия уонна Аан Дойду үрдүнэн бастыҥ футбольнай куллутартан биирдэстэрэ буолар.
«Бавария» ХХ үйэҕэ ФИФА Аан дойду кулууптар рейтингыгар 3-с миэстэҕэ турар, Kicker сурунаал рейтингыгар - 4-с миэстэ. Ол курдук IFFHS Европа ХХ үйэ бастыҥ кулуптарын рейтингыгар - 5 миэстэ.
2019 сылга, "Бавария" Германия бастыҥтан бастыҥ футбольнай кулууба буолар. Кини 32 чемпионскай титулун, 20 Германия кубогын, 3 Европа чемпоннарын кубогын уонна 6 Лига чемпионов кубогын бас билээччи. 2013 сылга "Бавария" кулууптар Аан дойду чемпионатыгар кыайбыта.
Стадион.
1945 сылга дылы "Бавария" Мюнхен куорат стадионугар ооньуур этэ. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр, стадион хаста даҕаны бомабардировкаҕа түбэспитэ. 
1972 с. сайыҥҥы Олимпиада буоларыгар Мюнхенҥа 79 тыһыынча киһини батарар Олимпийский стадион туппуттара. Бу стадион 2002 с. диэри "Бавария" официальнай стадиона этэ.
2002 сылга «Мюнхеном 1860» кулууубу кытта кыттыһан «Альянц Арена» стадион тутуллубута. «Альянц Арена» УЕФА 4 категориятын стандартарыгар эппиэттиир.
Күһүҥҥү долгураҥ. Күһүҥҥү долгураҥ – Күннэй ырыата.
Тыллар.
"Сир тиһэх мичээрин иҥэрэн
Саһарбыт сэбирдэх тоҕунна,
От үрэх ууларын оһуордаан
Курустук уйдара уһунна.
Тыаһа суох бу мааны ардахтан,
Дууһаны угуйар чуумпуттан
Тылынна күһүҥҥү долгураҥ,
Ураты уйаҕас дьүрүскэн... 
Тылынна күһүҥҥү долгураҥ,
Ураты уйаҕас дьүрүскэн…"
Хос ырыата:
"Бу кэрэ түгэни илдьээри,
Букатын куоттара сүтээри
От үрэх оһуордаах сүүрүгэ
Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...
Ол дьикти долгуҥҥа бигэтэн
Оҕочоос сүрэҕим сырдаата,
Саһархай, саһархай алыпка
Мин санаам ардаҕа умуста...
Тылынна күһүҥҥү долгураҥ,
Ураты уйаҕас дьүрүскэн… "
Хос ырыата:
"Бу кэрэ түгэни илдьээри,
Букатын куоттара сүтээри
От үрэх оһуордаах сүүрүгэ
Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...
Бу кэрэ түгэни илдьээри,
Букатын куоттара сүтээри
От үрэх оһуордаах сүүрүгэ
Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...
Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...
Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама..."
Саха уобалаһын фотографтара. 1875-1917 сылларга Саха уобалаһыгар үлэлии сылдьыбыт фотографтар уонна фотоательелар испииһэктэрэ
1909–1911 — Дьокуускай, Соборнай уулусса
1908–1911 — Дьокуускай, Прав­ленскай уул.
1875 — Дьокуускай
1903 — Дьокуускай
1908 — Дьокуускай, Прав­ленскай улу.
1909–1911 — Дьокуускай, Прав­ленскай уул.
1899 — Дьокуускай
1882–1883 — Дьокуускай
1908–1911 — Дьокуускай, Полицейскай уул.
1913 — Дьокуускай, Большой уул.
1913 — Дьокуускай, Большой уул.
1909–1911 — Дьокуускай, Полицейскай уул.
Өлүөхүмэ уокуруга.
Успенский прииск / Бодойботооҕу резиденция
Успенскай бириискэ / Бодойботооҕу резиденция
Атыттар.
Маны таһынан хаартыскаҕа атын соруктаах эмиэ түһэрэллэрэ, холобур этнографияҕа анаан.
Ага (киинэ). Ага () — Германия, Франция, Болгария кыттыылаах устуллубут сахалыы киинэ.
Режиссер Милко Лазаров (Болгария). Продюсердар (сопродюсердар): Веселка Кирякова, Эйке Горечка, Кристоф Кукула, Гийом де Сей, Любовь Борисова (II), Сардана Саввина
Саха сиригэр 2017 сыллаахха устубуттара. Биэс артыыс оонньуур, бары сахалар: Михаил Апросимов, Сергей Егоров, Феодосия Иванова («Костер на ветру» киинэҕэ дебюттаабыт артыыс) уонна Галина Тихонова. 
Киинэ саха тылынан саҥарар. Премьерата 2018 сыл олунньу 23 күнүгэр Берлиҥҥэ (Германия) уонна 2018 сыл сэтинньи 21 Каирга (Египет) бэстибээллэргэ буолбут . Берлиннээҕи киинэ бэстибээлигэр киинэ уһулааччылар, ол иһигэр сүрүн оруолу толорооччу Михаил Апросимов кыһыл дорожканан хаампыппыттар. Бүгүҥҥү күҥҥэ араас аан дойду киинэ бэстибээллэригэр 10 бирииһи ылла. 
Саха сиригэр, Арассыйаҕа көстө илик. Арассыыйа атыыластаҕына көстүөхтээх. Францияҕа, Германияҕа, Болгарияҕа прокаакка көстө турар. Ону таһынан Канаада, Япония, Финдляндия уонна АХШ Аляска штаата көрдөрөөрү дуогабар түһэрсибиттэр. көдөрүүгэ. 
Сүдьүөтэ.
Хоту олорор ыал туһунан. Булчут Нанук уонна кини ойоҕо Седна туундараҕа олороллор. Седна өлөр охтуутугар сытар уонна барбыта ырааппыт кыыһын тиһэҕин көрүөн баҕарар. Кыыстара Аага дьонун быраҕан алмааһы хостуур сиргэ үлэлии барбыта быданнаабыт. Нанук буоллаҕына кыыһыгар өһүрбүтэ ааспакка кини туһунан биир да тылы быктарбат.
Киинэ туһунан этиилэр.
Михаил Апросимов: Бэйэбитигэр көстүбэтэ хомолтолоох. Үлэм иһин ботуччу төлөөбүттэрэ, киһи мыыммат. "Под ключ" даача туттубутум.
Апросимов Михаил Михайлович. Апросимов Михаил Михайлович (07.07. 1950) — дыраама тыйаатырын, киинэ артыыһа. СӨ үтүөлээх артыыһа, СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 
Саха АССР Мэҥэ Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр 1950 сыллаахха, от ыйын 7 күнүгэр төрөөбүтэ. 1974 с. М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүкү учуулуссатын бүтэрбитэ. 1974 – 1999 сс. Ньурба көс тыйаатырыгар үлэлээбитэ, 60 оруолу толорбута. 1999 сыллаахтан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар үлэлиир. 
Айар үлэтэ.
Тыйаатырга сүрүн оруоллара:.
Арсан Дуолай – «Кыыс Дэбилийэ» олоҥхо; Нараган –«Лоокуут уонна Ньургуһун» Т. Сметанин; Дьэкиим – «Игра жизни», старик Иван – «Дьадаҥы Дьаакып» Алампа; Орган – «Хаарыан хампа күөх кытылым» Ч. Айтматов; Пантолене- «Король Олень» К. Гоцци; Лобенгула- «Свободы жаркий день», Роман- «Кэпсээнтэн кэпсээн» С. Омоллоон; доҕор- «Суор» Н.Лугинов; Чебутыкин- «Три сестры» А. Чехов; Абдулла – «Расцвел бы вновь подснежник» Ф. Буляков; Бальбоа – «Деревья умирают стоя» А. Касон; Харлампьевич — «Случай на озере Сайсары» Е.Неймохов; человек Крутицкого – «На всякого мудреца, довольно простоты» А. Островскай; Петр – «Власть тьмы» Л. Толстой; Аверенский- «Я вернусь…», Енохов- «Кэт Марсден. Ангел милосердия», Данилов — «Прости отец, прости…», учуутал- «Учитель», Ефремов – «Три реалиста» В. Харысхал; ойуун- «Хара кыталык» Кындыл; Бакыыса – «Сын вечного неба Василий Манчаары» А. Дойду; лекарь –«Король Лир» В. Шекспир; Саввин- «Бүгүн эбэтэр хаһан да…» Д. Наумов; Булм- «Цирк Альберти» И. Бергман; Тоэк- «Дух земли» П. Ламутскай; повар – «Хунны» Н. Лугинов; крестьянин – «Мамаша Кураж и ее дети» Б. Брехт; Николай – «Төлкө» Н. Якутскай; Егор Егорович- «Максим» С. Данилов, В. Протодьяконов. Н.Лугинов, Д. Наумов, В. Харысхал, Е. Алексеев.
Киинэҕэ оруоллара:.
Хаартыһыт — «Хара мааска» реж. Н. Аржаков, ойуун- «Тыал баарын тухары» реж. С. Потапов; Егор – «Травоядные» реж. С. Ермолаев; 2017 сыллаахха "Ага" диэн киинэҕэ сүрүн оруолга уһуллубута.
Кинигэлэрэ:.
«Одун хаан оҥоһуутунан», «Сүрэхтэн сүппэт түгэннэр». Маны таһынан тыйаатыр артыыстарын туһунан ыстатыйалар ааптардара.
Наҕараадалара.
2019, бэс ыйа - Уһулуччу оруол - "Көмүс лиипа" (, ) аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлэ (Стара Загора, Болгария) "Ага" диэн киинэҕэ сүрүн оруолун иһин.
Болгаар тыла. Болгаар тыла ("български език", "bălgarski ezyk", ааҕыллара []) — болгаардар тыллара, соҕуруу славян тылларыгар киирсэр. Билигин сүнньүнэн Болгарияҕа саҥараллар. 
Македонияны кытта ыкса сибээстэһэн (Илиҥҥи-соҕуруу славян тыллара), Балкаан тыллар дьиэ кэргэнин чилиэнэ буолар. Бу икки тыл атын славянскай тыллартан уратылаахтар: уларыйыылар падежтара суохтар, суффикс тубэлтэтин сайыннарбыттар уонна туохтуур инфинитивтара суох буолууларын ситиспиттэр, ол гынан баран кини салгыы боротокуол систиэмэтин сайыннарарбыттар. Маннык биир дьоһун ситиһиитинэн информация кодексатын дакаастыыр туохтуур форматын иһитиннэрии буолар: "туоһу", "түмүк" эбэтэр "иһитиннэрии".
Билигин Болгария официальнай тыла, 2007 сылтан Эуропа Холбоһугун официальнай тылларын ахсааныгар киирэр. Уонна атын дойдуларга тарҕаммыт.
Сурук-бичик.
Болгаар алпабыыта ("българска азбука") олоҕуран кириллица сытар, 30 буукубаттан турар:
Романов Тит Васильевич. Романов Тит Васильевич — биллиилээх хирург-травматолог быраас.
Тит Васильевич 1937 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Ходоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
Аҕата Василий Дмитриевич тимир ууһа этэ, 1943 с. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ өлбүтэ. Оттон ийэтэ уолун төрөөт ыалдьан өлбүтэ. Төгүрүк тулайаах уол аҕатын балтыгар Гаврильева Арина Дмитриевнаҕа иитиллиибитэ. Уол ийэтэ эмиэ уус эбитэ үһү. Муостан баттах тараанар тарааҕы, удьурхайтан хамса онороро үһү. 
1955 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэр. 
1955-1959 сылларга Саха государственнай университетын, педагогическай институтугар, биологическай факультетыгар үөрэнэр. 
1959-1962 сылларыгар Мэҥэ-Хаҥалас улууһун, Матта уонна Балыктаах орто оскулаларыгар биолигия уонна химия учууталынан улэлиир. 
1962-1967 сылларыгар Саха государственнай университетын, Медицинскай институгар үөрэнэр.
1967-1969 сылларыгар травматология уонна ортопедия ординатуратын хирургия кафедратыгар ааспыта. 
1969 сыллаахха С. Оржоникидзе аатынан Дьокуускай куорат клиническай балыаһатыгар травматолог бырааһынан анаммыта. 
1971 сыллаахха травматология салаатын сэбиэдиссэйэ. 
1976 сыллаахха врачтар билиилэрин сайыннарар Москватааҕы институкка итии ууга буһуу, уокка сиэтии курдук ыарахан оһоллорго түбэспиттэри эмтээһиҥҥэ балтараа ыйга курсу барар.
1978 сыллаахха үрдүк квалификационнай категориялаах травматолог-ортопед быраас ата иҥэриллэр. 
1983 сыллаахха Саха республиканскай балыаьатыгар, ортопедо-травматологическое салаатын арыйар. Отделение становится организационно-методическим, лечебным центром республики по травматологии и ортопедии. Были внедрены новейшие методы лечения больных с повреждениями и заболеваниями опорно-двигательного аппарата, различные виды остеосинтеза с применением аппаратов Гудушаури, Илизарова, Волкова-Оганесяна и др.
1983 сыллаахха Курган куоракка врачтар билиилэрин сайыннарар институкка 50 хонуктаах курска үөрэнэр. Илизаров институтугар врачтар билиилэрин сайыннарар курска үөрэнэ сылдьан Г.А. Илизаров оһоллорго ыга баттааһыннаах, ууннары тардыылаах ньыманан кылгаабыт илиигэ-атахха операцияны оҥорууга айбыт аппаратын 3 комплегын Курган куораттан бэрт сыранан 2100 солкуобай суумаҕа бэйэтэ атыылаһан аҕалар.
1988с. «ЯАССР утуөлээх бырааһа» диэн аат инэриллибитэ.
Тит Васильевич үлэтигэр бэйэтэ айбыт методикаларын туттара. Кини аатырбыт травматолог-хирург Гаврил Илизаров методын Саха сиригэр маннайгынан киллэрбитэ.
Кэнники кэмнэ мануальнай терапиянан дьарыктанан элбэх дьону абыраабыта. Орүү санавиацияга сылдьан оройуоннарга ыараханнык эчэйбит дьону миэстэтигэр эмтээн абырыыра.
Автор 10 научных работ.
Принимал участие в работе III Всесоюзного съезда травматологов-ортопедов, II, III съезда травматологов-ортопедов Российской Федерации, научных конференций, совещаний.
За большие заслуги в развитии травматологической службы в республике в 1988г. ему присвоено почетное звание «Заслуженный врач Якутской АССР».
Награжден медалью «Ветеран труда», грамотами Якутского обкома, горкома КПСС, обкома профсоюза медработников.
Өрөөспүүбүлүкэ үтүөлээх бырааһа.
Саха тылын морпулуогуйатын сахалыы-нууччалыы тылдьыта. "Петрова Т.И. уо.д.а., - Саха тыла. Нуучча оскуолатын бүтэрбит устудьуон үөрэнэр кинигэтэ - Дьокуускай, 2000 с. туһанным"
Дьокуускай баһылыктара. Дьокуускай куорат баһылыктарын XX—XXI үйэлэрдээҕи испииһэгэ.
Хой. Дьиэ хойо () — бараан ууһугар киирэр ыыраахтаах туйахтаах үүтүнэн иитиллээччи кыыл. Халыҥ түүлээҕин уонна этин иһин түҥ былыр дьиэтитиллибит. Билигин түүтэ аан дойдуга ханнык да атын кыыл түүтүнээҕэр элбэхтик туттуллар. Хой этэ үгүс дойдуларга саамай туһаныллар аһылыктан биирдэстэрэ буолар. Маны таһынан хойу үүтүн ыары, тириитин (овчина) туһанаары эмиэ иитэллэр. Эспэримиэн оҥорорго туһаналлара эмиэ биллэр. Ордук биллибит түгэн - Долли диэн ааттаах хой - 1996 сыллаахха аан дойдуга бастакыннан клоннаммыт үүтүнэн иитиллээччи.
"Хойу иитии" — кыылы иитии салаата, элбэх дойду экономикатыгар урут да, билигин да улахан суолталаах. Билигин саамай элбэх хойу Кытайга (144 мөл. кэриҥэ төбө), Австралияҕа (98 мөл.), Ииндийэҕэ (60 мөл. кэриҥэ), Ирааҥҥа (54 мөл.), Саҥа Зеландияҕа (44 мөл), Улуу Британияҕа (36 мөл), ЮАР (29 мөл. тахса), Туурсуйаҕа (27 мөл), Пакистааҥҥа уонна Испанияҕа (24 мөлүйүөннүү) иитэллэр. Урукку ССРС дойдуларыттан хойу элбэхтик иитэллэр Кыргыстаан, Казахстаан, Түркменистаан, Молдова уонна Арассыыйа соҕуруу өттүгэр.
Дьиэтитии.
Хой түҥ былыр, 8 тыһ. сыл ынаараа өттүгэр аныгы Туурсуйа, Сиирийэ, хотугу Месопотамия сирдэригэр дьиэтитиллибитэ .
Хой муфлон эбэтэр уриал сыдьаана буолуон сөп дииллэрэ. Цитогенетика анаалыһа көрдөрүнэн дьиҥнээх төрдө муфлон буолуон сөп. Уриал кариотиибэ 58 хромосомалаах, оттон хой уонна муфлон хромосомаларын ахсааннара 54-кэ тэҥ.
Хой култуураҕа.
Элбэх омук култууратыгар хой сымнаҕаһынан, холкутунан, акаарытынан, үүрүү хоту сылдьарынан биллэр. Сахаҕа эмиэ оннук өс хоһоонугар киирэ сылдьар: Хой баһын туойума.
Хой Зодиак бэлиэлэрин ахсааныгар киирэр, халлааҥҥа кини аатынан сулус бөлөҕө баар.
Муунта. Муунта ( диэнтэн — ыйааһын, гиирэ, ) — маасса кээмэйэ. Былыргыттан Европа дойдуларыгар туттуллар, ол эрээри тус-туһунан дойдуларга, ону ааһан араас феодаалларга тус туһунан ыйааһыннаах эбит, онон XVIII үйэ саҥатыгар диэри Европаҕа сүүстэн тахса араас муунта баара.
Ааҥыл муунтата.
Уруккуттан Улуу Британияҕа киирэр дойдуларга билигин да туттуллар (аҥ. pound). 
Хас да муунта баара (тройскай, лондон муунтата, башеннай уо.д.а.). Билигин ааҥыл муунтата:
Билигин Аан дойдутааҕы метрология сокуонун тэрилтэтэ () муунтаны «билигин туһаныллар сиригэр түргэнник туһаныллыбат буолуохтаах, оттон туһаныллыбат сиригэр киллэриллиэ суохтаах» диэн сүбэлиир.
Муунта Арассыыйаҕа.
Муунта Арассыыйаҕа 1918 сыллаахха диэри миэтэрэ тиһигэ киирэ илигинэ туттуллара. Биир муунта 96 золотникка тэҥнэһэрэ. 1747 сыллаахтан эталон ыйааһын этэ. «Кээмэй уонна ыйааһын аан дойдутааҕы миэтэрэ тиһигин киллэрии туһунан» дэкириэтинэн В. И. Ленин 1918 сыллаахха муунтаны тохтоппута.
Бу муунтаны атыы-эргиэн ыйааһынын нуучча муунтата дииллэрэ. Ону таһынан аптека эбэтэр нюрнберг муунтата диэн баара. 1893 сыллааҕы Атыы-эргиэн устаабынан 1 аптека муунтата = 7/8, эбэтэр 0,875 муунтаҕа тэҥнэһэрэ.
Миэтэрэ тиһигин кытта сыһыан:
Миллиграмм, грамм уонна килограмм аптека ыйааһыннарын кытта сыһыаннара:
Атын муунталар.
Миэтэрэ тиһигин туһанар Европа сорох дойдуларыгар «миэтэрэ муунтата» (, , ) диэн кээмэй туһаныллар, чопчу 0,5 киилэҕэ тэҥ.
Мария Семеновна Насырова. Мария Семеновна Насырова Ороһу нэһилиэгэр 1920 сыллаахха төрөөбүтэ. Бүлүү училищетын бүтэрбитэ. Үөһээ Бүлүүгэ, Уус Алдан Бороҕонугар учууталлаабыта. Саха АССР үтүөлээх учуутала.
Горохов Константин Христофорович. Горохов Константин Христофорович - Гражданскай сэрии кыттыылаа5а.
Верхоянскай куоракка 1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Булуңңа, Үөһээ Бүлүүгэ, Уус Алдаңңа үлэлээбитэ.
Конго (өрүс). Конго - Африка саамай толору уулаах, уһунунан иккис өрүһэ (4320 км). Уута элбэҕинэн, тардыытын иэнинэн Амазонкаҕа эрэ баһыйтарар. Экваторы иккитэ быһа охсон ааһар, сылы быһа толору уулаах. Хаптал хайа модьоҕолорунан ааһар, ол иһин үгүс харгылаах, күрүүлгэннээх. Судно сорох учаастакка эрэ сылдьыан сөп. Өрүс Нил курдук дельталаммат, тууһа суох болоорхой уута кэтит сүүрээнинэн Атлантическай акыйааҥҥа ыраахха диэри киирэр.
Нигер (өрүс). Нигер — уһунунан, тардыытын иэнинэн Африка үһүс өрүһэ. Үөһээ уонна алын сүнньүгэр элбэх харгы, күрүлгэн баар. Балачча уһуннук кураайы территориянан устар, ол иһин нүөлсүтүүгэ улахан суолталаах. Өрүскэ элбэх быһыт, нүөлсүтэр ханаал тутуллубут.
Замбези. Замбези — Африка Индийскэй акыйааҥҥа түһэр өрүстэриттэн саамай бөдөҥнөрө. Онно аан дойду биир саамай бөдөҥ күрүлгэнэ — Виктория баар. Өрүс кэтит сүүрээнинэн (1800 м) 120 м үрдүктээх модьоҕоттон туора быһан сытар кыараҕас хапчааҥҥа түһэр. Күрүлгэн күрүлүү ньиргийэр тыаһа элбэх километртан иһиллэр. Түһэр күүһүгэр бырдаҥалаан, уу сүүһүнэн метр үрдүктээх сүүнэ остуолбалары ыһан таһаартыыр. Онтон тыган, күн сардаҥата араас өҥнөөх кустук буолар. Олохтоохтор күрүлгэни “ньирилиир буруо" диэн ааттыыллар. Күрүлгэн алын өттүгэр элбэх быһыт, гидроэлектростанция, водохранилище оҥоһуллубута.
Танганьика. Танганьика - Африкаҕа баар улахан күөл. Африка бөдөҥ күөлэ барыта кэриэтэ Илин-Африканскай хаптал хайа быһыттыы зонатыгар баар. Ол иһин хотооллоро уһун ньолбуһах формалаах. Үксүгэр туруору, үрдүк хайанан бүүрүктэммит, олус дириҥ, балачча уһун буолар. Ол курдук, Танганьика күөл кэтитэ 50—80 км, устата 650 км. Ити аан дойду тууһа суох саамай уһун күөлэ. Дириҥинэн (1435 м) Танганьика Байкалга эрэ баһыйтарар. Күөлү тулалыыр хайалар 2000 м тиийэ үрдүүллэр.
Виктория (күөл). Виктория күөлэ — иэнинэн Африкаҕа саамай улаханнара. Күөл оҥхойо быһыттыыга буолбакка, платформа сырыынньа хотойуутугар баар. Ол иһин күөл чычаас соҕус (орто дириҥэ 40 м), биэрэгэ сырыынньа, быһытталаммыт. Этиҥнээх ардах доҕуһуоллаах силлиэ тыалтан күөл олус күүскэ бааллырар.
Чад (күөл). Чад күөлэ — чычаас, дириҥэ 4–7 м. Сөҥүүттэн, өрүс халаанныырыттан иэнэ улаханнык уларыйар, ардахтаах кэмҥэ арыт икки төгүл кэриҥэ улаатар. Биэрэгэ олус бадараанныйар.
Ганг. Ганг өрүһэ муссон климаттаах территориянан устар. Уута элбэҕинэн Амазонкаҕа уонна Конгоҕа эрэ баһыйтарар. Гималайтан саҕаланар, материк саамай сииктээх территориятынан ааһар. Эмиэ Янцзы курдук, сайын халаанныыр. Өрүс болоорхойдуҥу саһархай уута хайаттан баһаам элбэх кытаанах кыырпаҕы аҕалар, Бенгальскай хомоҕо түһэригэр киэҥ дельтаны үөскэтэр.
Инд. Инд өрүһэ Гималай хайаларын хаара, мууһа ууллуутуттан уонна муссон ардахтан уутуйар, ол эрээри уута элбэҕинэн Гангаҕа баһыйтарар.