mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Куньминь. Куньминь () — Кытайга баар куорат, Юннань улууһун киин куората уонна Кытай эмиэ биир сайдыбыт улахан куората. Бу куорат улахан суол-иис сайдыбыт куората. Манна 2007 сылтан ыла — Аутобан уонна Фривэй баар. Дьонун ахсаана 1,87 мөл, оттон эргимтэтинэн — 17 мөл. буолар. Улахан дойдулар икки ардыларынаа5ы аэропордаах. Куорат Юннань хайатыгар тутуллубута, 1892 миэтэрэ үрдүккэ.
Красноярскай кыраай.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;377907&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-03-26T13:10:45Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Zubryckiy&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;396003&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Красноярскай кыраай — бу Арассыыйа биир бөдөн региона буолар. Улахан сиргэ тэнийэн сытар, сирин иэнэ — 2401,6 тыһ. км2. Дьонун ахсаана — 3,2 мөлүйүөн, олортон 2,87 мөл — нууччалар, онтон ордубута — сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, энцылар, татаардар, башкирдар, узбектар, кэриэйдэр, казахтар уо. д. а.
Киин куората — Красноярскай. Онтон арыый атын улахан куораттара — Канск, Ачинск, Минусинск, Енисейск, Иланский, Ужур, Уйар (Уяр), Игарка, Норильск, Заозерный, Дудинка, Назарова, Дивногорск. Куорат олохтоо5о — 77 % тэннэһэр.
Эркээйи (хаһыат). ЭРКЭЭЙИ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун киэнник биллэр хаһыата. "Эркээйи" - политика, спорт, экономика, иммиграция проблематыгар туһаайан суруйар, ону таһынан улуус иһинээҕи сонуннары тарҕатар. Киин управленията - Майя.
Юннань хайата. Юннань хайата — Кытайга баар улахан иэннээх хайа хаптала, Юннань-Гуйчжоу хайатын арҕаа, ордук үрдүк өттө. Хоту сыыйа Сина-Тибиэт хайата буолар. Гималай хайатын систиэмэтигэр киирэр. Элбэх тыалаах. Аан дойду кэрэ көстүүлээх сирдэриттэн биирдэстэрэ.
Гуйчжоу. Гуйчжоу () — Кытай соҕуруу өттүгэр сытар провинция. Киин уонна самай улахан куората — Гуйян. Олохтоохторун ахсаана — 39,04 мөл киһи (провинциялартан 15-с миэстэ; 2004 с. туругунан).
Административнай тыырыллыыта.
Гуйчжоу 9 уокурукка (2 уокурук, 4 куорат уокуруга уонна 3 автономиялаах уокурук) арахсар.
География.
Иэнэ — 176 100 км² (16-с миэстэ). Хоту Сычуань провинцияны уонна Чунцин куораты кытта, арҕаа — Юньнань провинциялыын, соҕуруу — Гуанси-Чжуань автономиялаах оройуонун кытта, илин — Хунань провинциялыын быысаһар. Сирин ньуура сүнньүнэн хайалаах, ол гынан баран илин уонна соҕуруу өттө хапталлардаах. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ 1000 м. Клиимата сииктээх субтропическэй. Сыллааҕы орто температурата — 14-16°, тохсунньуга — 1-10°, от ыйыгар — 17-28°.
China Mobile. China Mobile Communications Corporation (Кытайдыы: 中国移动通信, Hanyu Pinyin: Zhōngguó Yídòng Tōngxìn) (, ), өссө China Mobile эбэтэр CMCC диэн биллэр, диэн Кытай ордук улахан мобил телефон оператора. Туттааччыларын ахсаанынан (415 млн) ордук улахан мобил телефон оператора (бэс ыйын 30, 2008). Үп эргийиитинэн Vodafone кэнниттэн иккис.
Чурапчылары көһөрүү. Чурапчылары көһөрүү (Чурапчы трагедията) — Чурапчы колхуостарын Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр хоту балыктааһыҥҥа күүс өттүнэн көһөрүү..
Чурапчылары көһөрүү историятын үйэтитии.
2013 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр Чурапчы улууһун дьаһалтатыгар Чурапчылары көһөрүү туһунан үс кинигэ тахсыыта бэлиэтэммит. «Алдьархай ааннаабыт кэмнэрэ» уонна «Оонньооботох оҕо саас» кинигэлэри Чурапчы улууһун уонна Хатылы нэһилиэгин Ытык олохтооҕо, Хатылыга баар чурапчылары көһөрүүлэригэр анаммыт түмэл директора Дмитрий Чечебутов суруйбут. Үһүс кинигэ «Умнуллубатын, хатыламматын!» ааптара — РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, Сылан нэһилиэгин Ытык олохтооҕо Клара Макарова. Ааптардар кинигэлэр суруллууларын историятын туһунан, кылгастык ис хоһооннорун билиһиннэрбиттэр.
Сиһилии нууччалыы салааҕа туһунан ыстатыйаҕа көр. Онно аналлаах туспа сирэйи итэҕэтиилээх источниктара суох диэн сотон кэбиспиттэрэ
 (эбэтэр манна сотуу сурунаалын көр).
МНХ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;39472&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-08-02T08:20:04Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Egerman&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;297421&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Мэнэ-Ханалас улууһун ыччат националистическэй хамсааһына, кытчатыллыбыта МНХ. МНХ тэрээһин СНХ иҺигэр киирэр. Штаба - Майя, Аллараа Бэстээх.
Боотулу.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;43006&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-06-28T06:47:38Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;EmausBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;бот: исправление двойного перенаправления → Боотулуу (Үөһээ Бүлүү нэһилиэгэ)&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;296679&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Далянь.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;322692&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-22T20:14:23Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;391362&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Далянь (Дальний, Ыраах, кытай. 大连) диэн дьоннорунан ааттаммыт Кытай биир ордук сайдыылаах пуорт куораттарыттан биирдэстэрэ буолар. Кини Кытай экономикатын биир улахан киинэ. Манна Кытай 5 бастыҥ аэропордарыттан биирдэстэрэ баар. Далянь куорат Ляонин улууhугар баар. 
Дьонун ахсаана - 8 мөл. (2009)
Дьылабыай Далянь.
Далянь - планета үрдүнэн биир улахан курортнай центр буолар. Пляж 900 км уһуннаах.
А. А буукуба Саха, Нуучча, Ниэмэс уонна Англискай алфавиттарга бастакы миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "1" сыыппара диэн бэлиэтииллэр.
Сергей Зверев. Модьу бичикСергей Зверев (толороу: Сергей Анатольевич Зверев), Төрөөбүт күнэ 21 от ыйа 1963. (45 саастаах). Төрөөбүт куората Култук, Иркутскай уобалас. Арассыыйа саамай моднай парикмахера, ырыаһыта буолар. Кини Алла Пугачёва уонна Ксения Собчак лиичнэй парикмахера, визажиhа буолар. Кини сир шарын үрдүнэн Король Гламура диэн ааты сүгэр.
1696. 1696 сыл.
Туох буолбута.
Нуучча сэриитэ Азов кириэппэһи осаадалаабыт. Флот муораттан бүөлээбит. От ыйын 18 — тууроктар Азовы биэрбиттэр.
Хара Уулаах (сис). Хара Уулаах сис. Верхоянскай сис систематын уһук хотугу сис, 70° хоту сытар. 
Үрдүгэ соҕуруу диэкки муора таһымыттан 1000 м. тиийэр, хоту диэкки намтыыр, Өлүөнэ дельтатын Быков үөһүн аттыгар 430 м. буолар. 
Геология өртунэн сланецтар уонна известняк, диабаз эмиэ баар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куҥа томтороот. Куҥа томтороот. Верхоянскай сис систематыгар баар кылгас томтороот. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомо арҕааҥҥы кытылыгар баар.
Устата 60 км., үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 439 м үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ньаайба томтороот. Ньаайба томтороот. Верхоянскай сис систематын хотугу диэкки сытар томтороот. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотуттан Хара Уулаах өрүһү 65 км. соҕуруу диэкки батыһар.
Чыпчаала муора таһымыттан 1163 м тиийэр үрдүктээх. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Туора Сис. Туора Сис. Верхоянскай сис систематын хотугу өртүгэр баар сис. Өлүөнэ өрүс уҥа кытылын батыһар "Көҥдөй" уонна "Чубукулаах" үрэхтэр икки ардыларынан. 
Устата 100 км. Ордук үрдүк чыпчаалынан буолар "Сокуйдаах" хайа (муора таһымыттан 990 м.). 
Өлүөнэ өрүс манна Туора сис уонна Чекановскай томтороот икки ардынан кыараҕас үөстээх "Өлүөнэ турбата" диэн ааттаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Боливия. Боливия ("Bolivia") диэн Соҕуруу Америка киинигэр баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Бразилия хоту уонна илин, Парагуай уонна Аргентина соҕуруу, Чили уонна Перу арҕаа. 
Эуропа колонизациятын иннинэ билиҥҥи Боливия сирэ, Колумб иннинээҕи Америка ордук улахан илин, Инка Империятыгар киирэрэ. Испания Империята бу регионы XVI үйэҕэ баhылаабыта. Испан колониал кэмин улахан өттүгэр, бу сир "Үөһээ Перу" эбэтэр "Чаркас" диэн этэ уонна Перу Вице Хоруоллугун салалтатыгар киирэрэ. 1809 c. тутулуга суох буолбута. Атырдьах ыйын 6, 1825 c. Симон Боливар аатынан ааттаммыт республика тэриллибитэ. Боливия уhун уустук бигэтэ суох буолуу, диктатуралар уонна экономика эмсэҕэлээhиннэрин кэмнэрин ааспыта.
Боливия демократ республика, 9 департамеҥҥа арахсар. Дойду географията араас, арҕаа Анд хайалар бааллар, илин Амазон өрүс бассейнын намтал сирэ. Боливия сайдар дойду, киhи сайдыытын индекса орто уонна олохтоохтор 60% дьадаҥылар. Сүрүн экономика кыhаларынан буолаллар агрикултуура, тыа кэрдии уонна балыктааhын, хостооhун уонна мал (текстиль, таҥас, ыраастаммыт металлар уонна нефть) оҥоруу.
Боливия олохтоохторун ахсаана 9 млн. Бастыҥ тыл испан тыла, ону тэҥэ аймара уонна кечуа тыллара балай эмэ 
тарҕаныылаахтар.
Суверенитет. Суверенитет диэн бүтүн өйдөбүлэ ил көҥүлэ, тутулуга суох буолуута. Ол гынан баран бу уустук тиэрмин политика көрдөбүллэригэр сөп түбэһэн хас даҕаны бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэт өйдөбүллэрдээх буолла.
Дьон суверенитета.
Дойду (Ил) суверенитета уонна дьон суверенитета диэн өйдөбүллэр бааллар. Бу өйдөбүллэри булкуйар сыыһа. Дьон суверенитета диэн арыый атын таһымҥа сытар. Кини дьон былаас төрүтэ буоларын бэлиэтиир, туоһулуур өйдөбүл. Былааһы талыы эбэтэр атын процедура нөҥүө (холобур, референдум) дьон бэйэтин бэрэстэбиитэллэригэр биэриитэ диэн быһаарыахха сөп.
Бу кэлиҥҥи историяҕа балачча киэҥник туттуллар буолла, ханнык баҕарар аҕа баһылык бэйэтин былааһын сокуоннай көрүҥнээх оҥороругар киниэхэ дьон былааһы биэрбитин көрдөрө сатыыр.
Буэнос Айрес. Буэнос Айрес (, нууччалыы тылбааһа «Город Пресвятой Троицы и Порт нашей Госпожи Святой Марии Добрых Ветров»; ) — Аргентина киин куората, дойду административнай, култуурнай, экономическэй киинэ. Бу куорат Буэнос-Айрес диэн ааттах административнай тутул (провинция) чааһа буолбатах, 1880 сыллааха тэриллибит туспа административнай оройуон. Соҕуруу Америка үһүс улахан куората, Рио де Жанейро уонна Сан Паулу кэннилэриттэн. Рио де ла Плата соҕуруу кытылыгар турар. Тула эргинниин олохтоохторун ахсаана 13 мөл.
Хайыырдаах томтороот. Хайыырдаах томтороот. Верхоянскай сис систематын Кулар сис сорҕото. Дьааҥы өрүс "Мытантай" уонна "Бакы" хаҥас салааларын икки ардыларынан сытар. 
Устата 60 км. Чыпчаала муора таһымыттан 746 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьардьаан (сис). Дьардьаан сис. Верхоянскай сис систематын арҕааҥҥы эниэтигэр сытар сис. 
Хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 1000 - 1925 м. үрдүктээхтэр.
Өлүөнэ өрус уҥа салаалара быһа охсоллор. Геология өртүнэн сүрүннээн таас чох уонна пермь дьапталҕалара. 
Тиит ойуур буккаастаах туундара уонна хайа туундарата ландшафтаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сиэтэндэ. Сиэтэндэ сис. Верхоянскай сис систематын илиҥҥи эниэтигэр сытар сис. 
Омолой өрүс хаҥас кытылын устун хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. кэриҥэ. 
Чыпчааллара муора таһымыттан 1163 - 1929 м. үрдүктээхтэр. Омолой өрүс хаҥас салаалара быһа охсоллор.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бырандьа. Бырандьа сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. 
Өлүөнэ өрүс уҥа салаалара Соболоох Майаан уонна "Бэгидьээн" салааларын билирдэрэ буолар. 
Устата хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1915 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Күөллээх. Күөллээх сис. Верхоянскай сис систематын кыра систэриттэн биирдэстэрэ. 
Устата "Бэгидьээн" үрэх баһыттан Үндүлүҥ уҥа кытылыгар диэри 125 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1483 м. үрдүккэ тиийэр. 
Полюс эргимтэтин туоруур.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Үндүлүҥ (сис). Үндүлүҥ сис. Верхоянскай сис систематын арҕааҥҥы эниэтигэр Үндүлүҥ өрүс тардыытыгар сытар сис. 
Устата Үндүлүҥ өрүстэн кини уҥа салаата "Тирэхтээх" үрэххэ диэри 45 км. Өлүөнэттэн 75 км. илин диэкки сытар.
Чыпчаала муора таһымыттан 734 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кулар. Кулар сис. Верхоянскай сис систематыттан хотугулуу-илин диэкки салааланар. Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр билирдэрэ. Илиҥҥи өртүгэр Дьааҥы өрүс быһа охсор.
Устата 380 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1289 м. үрдүккэ тиийэр. Геология өртүнэн сланецтар уонна песчаник, гранит быһа охсуулурдаах.
Үнээйитэ туундара, хочолорго ойуур буккаастаах туундара. Кыһыл көмүс уонна хорҕолдьун үөскээбит сирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арчакаан хаптал хайалар. Арчакаан хаптал хайалар. "Эчий" уонна Дулҕалаах өрүстэр бастарыгар Верхоянскай сискэ сыстар хайалар.
Иэнэ 8000 км². Муора таһымыттан орто үрдүгэ 900 м., ордук үрдүк чыпчаала 1521 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хабах томтороот. Хабах томтороот. Верхоянскай сис систематын илииҥҥи эниэтигэр сытар сис. 
Устата "Орто Салаа" уонна "Хабах" диэн Дулҕалаах өрүс уҥа салааларын икки ардыларыгар 75 км. 
Чыпчаала муора таһымыттан 1392 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тагындьа. Тагындьа сис. Верхоянскай сис соҕуруу өртүгэр Өлүөнэ диэккитээҕи эниэтигэр сытар сис.
Өлүөнэ уҥа салалара Дээнискэ уонна Белянка икки ардаларынан 120 км. усталаах. 
Лээпискэ үрэх быһа охсор. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1742 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Муоһучаан. Муоһучаан сис. Верхоянскай сис систематын биир кыра сиһэ. Лээпискэ өрүс орто сүүрээнигэр уонна "Муһучаан" диэн салаатын баһыгар сытар. 
Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1243 м. үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Казан.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;280685&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2016-11-04T20:44:20Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;A.Savin&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;иллюстрация&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;328473&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Казан (татар. "Qazan, Казан", нууч. "Казань") диэн Татарстан Республикатын киин куората, дьонун ахсаана 1,2 млн. киhи.
Рио де Жанейро. Рио де Жанейро (португаллыы Rio de Janeiro — "Тохсунньу өрүһэ") диэн Бразилия уонна Соҕуруу Америка иккис улахан куората, Сан Паулу кэнниттэн. Рио де Жанейро штатын киин куората. Куорат 1763-1822 cc. дойду киин куората этэ, уонна 1822-1960 cc. тутулуга суох ил этэ. Онтон таhынан урукку Португал Империятын (1808 - 1821) киин куората этэ. Кылгас аата Рио.
Рио де Жанейро айылҕатынан, карнавалынан, самбатынан уонна биллиилээх пляжтарынан (Копакабана, Ипанема уо.д.а.) аатырар. Аан дойдуга биллэр кэрэхсэбиллээх сирдэринэн буолаллар Корковаду хайа үрдүгэр турар Христос улахан статуята, Христос Өрөһүйээччи ("Cristo Redentor") диэн биллэр; Саахар төбө хайа ("Pão de Açúcar"); Самбадром ("Sambódromo") диэн Карнавал ааhар сирэ уонна Маракана ("Estádio do Maracanã") диэн аан дойду биир улахан футбол стадиона.
Куоракка аан дойду икки ордук улахан урбан тыалар бааллар: Floresta da Tijuca уонна Parque Estadual da Pedra Branca паарка тыата. Galeão омуктар икки ардыларынааҕы аэропорт Рио де Жанейроны Бразилия атын куораттарыныын холбуур уонна сорох омуктар икки ардыларынааҕы сырыылары ыытар.
Аан дойду биир кэрэ куората буолан баран, Рио ону тэҥэ аан дойду биир криминаллаах куората буолар. Ол өттүн туhунан Bus 174, Cidade de Deus уонна Tropa de Elite диэн киинэлэр ойуулаан көрдөрөллөр. Криминал үксэ фавелалар диэн куораты тулалыыр самнархай эҥэрдэргэ буолар.
Этнохороним. Этнохороним, катойконим, демоним диэн ханнык эмит түөлбэ (сэлиэнньэ, куорат, дойду, судаарыстыба уо.д.а.) дьонун омугуттан тутулуга суох ааттааhын: Төхтүр — төхтүрдэр, Томтор — томтордор, куорат — куораттар.
Йошкар-Ола. Йошкар-Ола (марийдыы Кыhыл куорат) диэн Марий Эл Республикатын киин куората.
Ляонин. Ляонин (кытай. 辽宁省) диэн Кытай хотугулуу илинигэр баар провинция.
Шэньян. Шэньян (кытай. 沈阳, пиньин Shěnyáng) эбэтэр Мукден ( маньчжур тылынан) диэн суб-провинциал куорат уонна хотугулуу илин Кытай Ляонин провинциятын киин куората.
Шэньян Кытай биир сайдыылаах индустриал киинэ, дойду хотугулуу илин регионын транспорт уонна эргиэн киинэ.
Христос Толуйааччы (статуя). Христос Толуйааччы (португаллыы "O Cristo Redentor") диэн Бразилия Рио де Жанейро куоратыгар баар Исус Христос статуята. Статуя үрдүгэ 38 м, ыйааhына 635 т, Тижука тыа ил пааркатыгар баар 700 метрдаах Корковаду хайа чыпчаалыгар турар.
Рио уонна бүтүн Бразилия биллэр бэлиэтэ.
Хартнетт Джош. Джошуа Даниель"Джош" Хартнетт (1978 сыл от ыйын 21) АХШ актера уонна продюсера. Бастаан "Майкл Фитцджеральд" диэн сериалга көстүбүтэ. Бастакы киинэҕэ 1998 сылга Хэлоуин 20 сыл кэнниттэн диэн киинэҕэ кыттыбыта.
Бэньси. Бэньси (кытай. 本溪, пиньинь Běnxī) Кытай биир индустриаллык сайдыылаах куората. Ляонин улууһугар баар. XI үйэҕэ төрүттэммит куорат. Оттон 1905 сылтан ыла ыбылы куорат быһыытынан сайдан барар. Бу куоракка Нуучча-Дьоппуон 1904-05 сэриитэ барар. Иккис аан дойду сэриитигэр Дьоппуон авиа көтөр аалларынан ыбылы алдьаммыта уонна хааламмыта. Оттон 1931-45 сс Дьоппуон оккупациятыгар ыбылы сайдар, сэрии өттүнэн.
Дьонун ахсаана - 4 мөл. (2009)
Билигин Бэньси - Кытай биир улахан массыына онорон таһаарар куората, ону таһынан манна аан дойдуга биллэр телевизордары, көтөр ааллары, видеомагнитофоннары, көмпүүтэрдэри онороллор.
Дэриэбинэ. Дэриэбинэ — Арассыыйа импиэрийэтигэр кыра нэһилиэнньэлээх пуун, судаарыстыба үлэтин сороҕун ол саҕана сыаркап тутан олорбут буолан, сыаркаба суох түөлбэни дэриэбинэ, сыаркаптаах буоллаҕына (ол аата оҕо төрүүрүн, киһи өлөрүн бэлиэтиир тэрилтэ) - сэлиэнньэ () дииллэрэ. 
Дэриэбинэ дьоно сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгыраллар. Билигин планета үрдүнэн - 2 971 547 640 дэриэбинэ баар, олортон 443 дэриэбинэ Саха Сиригэр баар.
Цзилинь. Цзилинь (кытай. 吉林) диэн Кытай хотугулуу илин провинцията. Кинилиин кирбиилэhэллэр Хоту Кэриэйэ уонна Арассыыйа илин, Хэйлунцзян хоту, Ляонин соҕуруу уонна Ис Монголия арҕаа.
Чанчунь. Чанчунь (кытай. 長春) диэн Цзилинь провинция киин уонна ордук улахан куората, Кытай хотугулуу илинигэр, Соҥляо хонуу ортотугар баар. Олохтоохторун ахсаана 7.46 млн.
Хэйлунцзян. Хэйлунцзян (кытай. 黑龙江省) диэн Кытай хотугулуу илинигэр баар провинция. Кинилиин кирбиилэhэллэр Цзилинь соҕуруу, Ис Монголия арҕаа уонна Арассыыйа хоту (Амур өрүһүнэн).
Цицикар. Цицикар (кытай. 齐齐哈尔) диэн Хэйлунцзян провинция куората, хотугулуу илин Кытай. Олохтоохторун ахсаана 895,000.
Кэриэй тумул арыыта. Кэриэй тумул арыыта диэн Илин Азияҕа баар тумул арыы. Киниттэн илин Дьоппуон байҕала баар, соҕуруу Илин Кытай байҕала уонна арҕаа Саhарҕай байҕал. Иэнэ 220,847 км².
Тумул арыыга икки дойду баар: Хоту Кэриэйэ уонна Соҕуруу Кэриэйэ.
Буддизм. Буддизм (санскр. बुद्ध धर्म, buddha dharma; пали बुद्ध धम्म, "buddha dhamma", "«Сырдаммыт үөрэҕэ»"; кит. 佛教 "fójiào") - өй санаа уһуктуутун туһунан философияны кытта сыһыаннаах итэҕэл. Бу итэ5эл биһиги эрабыт иннинээҕи 4-с уонна 6-с үйэ икки ардынан Былыргы Индияҕа баар буолбута. 
Буддизм - 4-с миэстэҕэ турар аан дойдутааҕы итэҕэл. Билигин аан дойдуга буддизмы тутуһааччылар - 520 мөлүйүөн киһи буолар (Аан дойду 7%). Буддизмы тутуһар киһини буддист диэн ааттыыллар. Буддизм икки салааҕа арахсар: уонна .
@. @ — типография бэлиэтэ, аан бастаан үп-харчы төлүүр дөкүмүөннэригэр диэн тыл оннугар туттуллар буолбут, суолтата ‘маннык [сыаналаах]’ (өссө ‘маннык [сыананнан]’, ‘хас биирдии / хас биирдии [табаар] бачча [сыананнан]’). ISO/ITU/Unicode стандаартарга аата — эргиэн "at". 
Юникодка маннык сылдьар — шестнадцатиричнай 0040 эбэтэр десятиричнай 64.
Билиҥҥи Арассыыйаҕа бу бэлиэни нууччалыы "Собака", эбэтэр "Собачка", ардыгар "эбисийээнэ" дииллэр. Электроннай почтаҕа туттуллар. Холобура: kholobura@rambler.ru
Сахалыы "ыт" диэххэ сөп.
Аармыйа. Аармыйа — дойдуну көмүскүүргэ аналаах сэбилэниилээх күүстэр. 
119 омук дойдуларыгар баар. Үгүс дойдуларга аармыйаҕа эр дьон (сороҕор дьахталлар эмиэ, холобур Израильга) барыта сулууспалыахтаах, сорох дойдуларга сулууспалыыр булгуччута суох, хамнаска наймылаһар анал үөэхтээх дьон эрэ сулууспалыыллар.
Эбэҥки автономиялаах уокуруга. Эбэҥки автономиялаах уокуруга - Арассыыйа Красноярскай кыраайыгар баар эбэҥкилэр түөлбэлээн олорор сирдэрэ. Сирин иэнэ — 767,6 тыс. км2. Дьонун ахсаана — 21 тыс. (2009), Үксэ Эбэҥкилэр (74 %), Нууччалар (11 %), онтон ордубута Сахалар, Узбектар, атын кэлии омуктар. Киин куората — Тура.
Актау. Актау (казах. "Ақтау") диэн Казахстан Маҥҕыстау улууhун киин куората уонна Каспий байҕалга соҕотох порда.
Маҥҕыстау улууhа. Маҥҕыстау (казах. "Маңғыстау облысы") диэн Казахстан улууhа. Киин куората Актау. Улуус олохтоохторун ахсаана 373,400.
Атырау улууhа. Атырау улууhа (казах. "Атырау облысы") диэн Казахстан улууhа. Дойду арҕаатыгар, Каспий байҕал хотугулуу илин кытылыгар баар. Олохтоохторун ахсаана 380,000. Иэнэ 118,600 км2. Киин куорат Атырау.
Арҕаа Казахстан улууhа. Арҕаа Казахстан (казах. "Батыс Қазақстан облысы") диэн Казахстан улууhа. Киин куорат Орал.
Актөбе улууhа. Актөбе (казах. "Ақтөбе облысы") диэн Казахстан улууhа. Олохтоохторун ахсаана 678,900. Иэнэ 300,600 км2. Киин куорат Актөбе.
Актөбе. Актөбе (казах. "Ақтөбе") диэн Казахстан куората. Актөбе улууhун киин куората. Олохтоохторун ахсаана 387,945 (01.01.2015).
Биллэр уруулар
Аврамкин, Олег Егорович
Адилов, Асет Серикович
Азимов, Алишер Муратович
Акимов, Федор Филиппович
Алтынбекова, Сабина Абаевна
Железко Олег Викторович
Караҕанды улууhа. Караҕанды (казах. "Қарағанды облысы") диэн Казахстан улууhа. Олохтоохторун ахсаана 1,375,000, онтон куорат олохтоохторо 437,000. Иэнэ 428,000 км2. Киин куорат Караҕанды.
Сайдыылаах. ЭКОНОМИЧЕСКИ-САЙДЫБЫТ диэн, ханнык эмэ дойду, куорат эбэтэр дэриэбинэ атын туохтартан ордук сайдыбыт буоллахтарына этиэххэ сөп.
Экономически-сайдыбыт куораттар.
АХШ
Канада
Казахстан
Саха Сирэ
Аустралия
Дьоппуон
Америка Холбоhуктаах Штаттарын конституцията. Америка Холбоhуктаах Штаттарын конституцията - АХШ үрдүкү сокуона. Конституция конвенциятын үлэтин түмүгүнэн 1787 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Филадельфия куоракка суруллан бүтэриллибит, уонна кэлин бастакы 13 штаттарга ратификацияламмыт. Тоҕус штат ратификациялаабытын кэннэ сойуус оҥорбуттар, уонна ол штаттарга федеральнай былаас. Ол правительствота 1789 сыл кулун тутар 4 күнүгэр үлэтин саҕалаабыт. АХШ конституцията билигин федеративнай конституциялартан ордук кырдьаҕас.
1787 сылтан Конституцияҕа 27 көннөрүү киллэриллибит. Бастакы 10 көннөрүүлэри "Биль о правах" диэн биллэллэр.
Юта. Юта () диэн АХШ арҕаа штата. Холбоhуктаах Штаттарга 45-с кыттыспыт штат (тохсунньу 4 1896). Олохтоохторун ахсаана 2,736,424, олортон 80% кэриэтэ Солт Лэйк Сити киин куоракка уонна кини тулалыыр эйгэтигэр олороллор. "Юта" аат юте индианнар тылларыттан "хайа дьоно" диэн тылбаастанар.
Юта Америка биир таҥарамсыт штата буоларынан биллэр, ол курдук олохтоохторун 58% Тиhэх күн Ытыктарын Исус Христос Таҥара дьиэтин (атын аата Мормон Таҥара дьиэтэ) сүгүрүйээччилэрэ буолаллар.
Штат транспорт, информация технологиятын уонна чинчийиитин, дьаhалта сервистарын, хостооhун уонна туризм кииннэрэ буолар. Холбоhуктаах Штаттар 2008 c. олохтоохторун ахсаана элбииринэн бастыҥ штат буолбут.
Колорадо (штаат). Колорадо ("State of Colorado") диэн Таас хайалар регионнарыгар баар АХШ штата. Хайалаах штаттартан биирдэстэрэ. Олохтоохторун ахсаана 4,861,515 (2007). Киин куората Денвер.
Канзас. Канзас ("State of Kansas") диэн АХШ киин штата. Канзас өрүс аатынан ааттаммыт.
Оклаhома. Оклаhома () диэн АХШ соҕуруулуу киин штата. Олохтоохторун ахсаана 3,617,316 (2007) уонна иэнэ 68,667 км2. Киин уонна саамай улахан куората диэн Оклаhома Сити (), уонна икки саамай улахан куорат диэн Талса.
Оклаhома экономикатын сайдыылаах салааларынан буолаллар айылҕа гааhа, нефть, агрикултуура, авиация, энергия, телекоммуникациялар уонна биотехнология. Экономикатын үүнүүтүн түргэнинэн дойду биир бастыҥ штата буолар. Сирин улахан өттө Улуу сыhыыларга сытар.
Нью Мексико. Нью Мексико (ааҥл. "New Mexico", испан. "Nuevo México", навахо "Yootó") диэн АХШ соҕуруулуу арҕаа штата.