mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ситим-сир. Ситим-сир (англ. website: web — «ситим, илим» уонна site — «сир», ол аата «ситимҥэ баар сир») — көмпүүтэрдэр ситимнэригэр баар биир аадырыһынан (дэмиэн аатынан, эбэтэр IP-нан) ситимнэспит билэлэр бөлөхтөрө. Соҕотох киһи эбэтэр тэрилтэ бас билиитигэр баар буолаллар.
Туох баар ситим-сирдэр Аан ситими (Интэриниэти) үөскэтэллэр. Ханнык баҕарар киһи бэйэтин көмпүүтэриттэн киирэн ааҕарыгар анаан HTTP боротокуол ылыныллыбыта.
Веб- сайт электроннай докумуоннар тиһиктэрэ (файлов данных и код) чааһынай киһи эбэтэр тэрилтэ кыттыан сөп уонна уопсай дьиэ эбэтэр IP- аадырыс эбэтэр локальнай компьютерга уһуллуон сөп. «Хаһаайыстыба уонна права» сурунаал ыстатыйатыгар хас биирдии сайт бэйэтин аата баар, ону ааһан дьиэни бутуйбат буолуохтаах диэн санаа этиллибитэ. Сайт автор быраабын көрүүттэн саайт аатыгар сөп түбэһиннэрэн атын айымньылар ааттарын сэргэ харыстаныахтаах.
Все сайт в совокупности состоялось Международное Путину, онно коммуникация (Путин) мировой сообщение информации семеннэрин холбоон аан дойду үрдүнэн биир кэлим — дааннайдар уонна планетной общиналар коммуникацияларын холбоон көрдөрөллөр. Сайтка клиеннэри быһаччы бэлэмниир инниттэн СЕРВЕРДЭРГЭ быһаччы сыһыаннаах боротокуол оҥоһулунна.
Оҥоһук.
Сайт страницалара-бу тылга сыһыаннаах текст файлларын хомуурунньуга. Бу файллар кини компьютерыгар сырытыннарыллан у ' лэлииллэр (монитор, НПК экрана, принтер эбэтэр тыл синтезатора). Тылбыт тексин функциональнай элеменнэргэ араарар, ол аата гипертекстаах ссылкалары (гиперссылкалары) оҥорор уонна ойуулуур страницаны көрдөрөргө, атын мультимедийнай элеменнэри оңорорго кыаллар. Страницалары талларыы стилинэн уларытыахха сөп, тоҕо диэтэххэ, быһаарыылаах файлга форматирование бары элеменнэрин (2- с таһымнаах буукубалар кээмэйдэрин, кээмэйэ уонна да атын) эбэтэр сценарийынан эбэтэр дьайыыларынан кииннээн көрүү кыаҕы биэрэр.
Сайт страницалара боростуой статичнай наборунан буолуохтарын сөп эбэтэр серверга анал компьютернай программа оҥоһуллуон сөп. Кинилэр хайа баҕарар сайтка сакаастаан оҥоруохтарын сөп, эбэтэр ханнык эрэ сайт кылааһыгар суоттанан, бэлэм бородууксуйаны оҥоруохтарын сөп. Олортон сорохторо веб- сайтка информацияны настройкалааһын уонна настройката имигэстик олохтооһун туһунан информацияны таһаарар кыахтаахтар. Маннык салайар программалар ис хоһоонноох (ССС) салайыы систиэмэлэрэ диэн ааттаналлар.
Сайты может быть подразделены, ориентированные бүүс- бүтүннүү ол эбэтэр атын аудитории. Бу түгэҥҥэ маннык разделлар сайт версиятынан ааттаналлар. Аудитория туһаныллар оборудованиеларын көрүҥүнэн араастаһыан сөп. Холобур,смартфону туһанарга аналлаах мобильнай версиялар диэн ааттаммыттар. Сайты может имеет язык версии (русскоязычно, английское и другие).
Дьыала-куолу истиилэ. Дьыала-куолу истиилэ — саҥа истииллэриттэн биирдэстэрэ. Официальнай сыһыаннарга туттуллар: юриспруденцияҕа, экономикаҕа, дойдулар ыккардыларынааҕы сыһыаҥҥа, байыаннай эйгэҕэ, арбааһын эйгэтигэр, официальнай тэрилтэлэргэ алтыһыыга уонна тэрилтэни, судаарыстыбаны салайыыга. 
Хас да тус-туспа подстиллэрдээх: сокуон (судаарыстыбаны салайыыга); салайыы-канцелярия истиилэ (дөкүмүөннэри толорууга сыһыаннаах); дипломатия постилэ.- 
Салалта-дьаһалта суруга-саҥа ньымалартан биирдэстэрэ. Дойдуну салайар тэрилтэлэргэ сыһыаннаах-суут, оҥорон таһаарар эйгэ,дойдулар икки ардыларынааҕы сыһыаннарга,сэрии эйгэтигэр, арбааһын эйгэтигэр уо.д.а. Хас да туспа салаалардаах-сокуон(дойду салайыытыгар) салайыы-дьаһайыы ньымата(суруктары толоруу ньымата) дойдулар икки ардыларыгар туттуллар ньымалар.
Аспыраан. Аспыраан — үрдүк үөрэх кэнниттэн идэтинэн үөрэҕин салгыы үрдэтинэр, анал үөрэххэ (аспирантураҕа) үөрэнэр киһи. 
Аспирантура диэн үрдүк үөрэхтээх дьон идэлэрин таһымын өссө үрдэтинэр сирдэрэ, тиһиктэрэ. Аатынан үөрэх сорҕото гынан баран, дьиҥинэн, аспирантуураҕа үөрэнэр киһи билим чинчийэр үлэтин оҥорор уонна ол түмүгүнэн учуонай истиэпэн ылар.
Селена Гомес. Селена Мари Гомес - (; 22.7.1992) — АХШ актрисата уонна ырыаһыта, ЮНИСЕФ үтүөҕэ дьулуур посола. Киинэҕэ «Вэйверли Плэйс аптаахтара» (2007) диэн телесериалга Алекс Руссо оруолун оонньоон биллибитэ. Ол оруолун иһин "Kids' Choice Awards" (2009, 2010) уонна "ALMA Award" (2009) бириэмиэйлэри ылбыта.
2009 сыллаахтан Селена — Selena Gomez &amp; the Scene диэн поп-рок бөлөх вокалиската.
Селена үтүөнү оҥоруутунан эмиэ биллэр. ЮНИСЕФ үтүөҕэ дьулуур посола, 2009 сыллаахха бу Пуонда саамай эдэр посола буолбута. 
Олоҕун олуктара.
Селена Мари Гомес от ыйын 22 күнүгэр 1992 сыллаахха Техас штаакка Гранд-Прейри диэн сиргэ Мэнди Корнетт уонна Рикардо Гомес дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Аҕата — латиноамериканец, ийэтэ италия уонна англия хааннаах.
Дьаархан оскуолата. Дьаархан оскуолата - Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин оскуолата.
Устуоруйата.
1936 сыллаахха Тээттиир диэн сиргэ аһыллыбыта. Оскуолаҕа Чуукаартан, Маар-Күөлтэн, Аччыгый Торбостон, куоһаантан, Оҕус Арыылааҕыттан уонна да атын сирдэртэн оҕолор кэлэн үөрэнэллэрэ. Тэрийээччи учуутал Афанасий А. Лазаревнэһилиэк онон-манан бытанан олорор ыалларын сатыы кэрийэн маҥнайгы кылааска 42 оҕону ылбыта. Бастакы выпуск 1943 с. буолбута, онно 7-с кылааһы 23 оҕо бүтэрбитэ. Бастакы учуутал уонна дириэктэр А.А. Лазарев уонна өссө 5 учуутал Аҕа дойду сэриитигэр баран өлбүттэрэ, барбыттартан соҕотох А.Е. Макаров тыыннаах эргийэн кэлбитэ.
1954 с. бытархай түөлбэлэр холбоһууларыгар оскуоланы Оҕус Арыылааҕар Дьаархаҥҥа көһөрбүттэрэ.
1971-2001 сылларга оскуоланы Степанов Виктор Семенович диэн дириэктэр салайбыта. Бу саҕана икки мэндиэмэннээх оскуола, алын сүһүөх кылаастар үөрэнэр дьиэлэрэ, мастарыскыай уонна энтузиаст учуутал А.Д. Неустроев көҕүлээһининэн чэпчэки атлетика манеһа тутуллубуттара.
Лазарев Афанасий А.. Лазарев Афанасий А. - Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин оскуолатын тэрийээччи учуутал.
Оскуоланы 1936 сыллаахха Дьаархан нэһилиэгин ортотугар Тээттиир диэн сиргэ арыйбыттара. Бастакы выпуск 1943 с. буолбута, 23 оҕо бүтэрбитэ. Бастакы учуутал уонна дириэктэр А.А. Лазарев Аҕа дойду сэриитигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыта. 1943 сыллаахха ыараханнык бааһырбыта, уонна ыам ыйын 23 күнүгэр госпитальга өлбүтэ.
Никифорова Анастасия Васильевна. Никифорова Анастасия Васильевна - Нам улууһугар биллибит асчыт, кулинар-кондитер, педагог.
Намнааҕы оҕо эйгэтин Түөлбэтэ диэн 1992 сылтан үлэлээбит тэрээһиҥҥэ үлэлээбитэ. V разрядтаах уопуттаах кондитер-кулинар Түөлбэҕэ киирэн уонтан тахса сыл үлэлээн оҕо инники олоҕор сөптөөх олоҕун буларыгар улахан кылааты киллэрбитэ.
Оҕолору тэрийэн Нам телевидениетыгар "Минньигэсчээн" диэн ас астыырга үөрэтэр уруоктары ыыппыттара.
Оҕолор бэстибээллэргэ, куонкурустарга кыттан элбэх диплому, миэстэни ылбыттара, сынньалаҥ лааҕырдарыгар путевканан наҕараадаламмыттара.
Стэнфорд университета. Стэнфорд университета (толору аата , Леланд Стэнфорд (аччыгый) аатынан университет; ол гынан баран биллэр аата ) — АХШ-ка, Калифорния штаат Пало-Альто куоратын (Сан-Францискотан 60 км соҕуруу) таһыгар Силикон хочотун ортотугар баар университет. 
Стэнфорд сылга 6700 кэриҥэ устудьуону уонна 8 000 аспирааны ылар. Университет хас да салаалаах: урбаан факультета, юриспруденция факультета, медицина факультета уонна техника факультета. Университет Силикон хочотугар баар, кини выпускниктара маннык аатырбыт хампаанньалары төрүттээбиттэрэ Hewlett-Packard, Electronic Arts, Sun Microsystems, Nvidia, Yahoo!, Cisco Systems, Silicon Graphics, уонна Google.
Протва (өрүс). Протва - Москуба уонна Калууга уобаластырагр устар өрүс, Ока хаҥас салаата.
Москуба уобалаһын Можайскай оройуонуттан саҕаланар. Бастаан илин диэки устар онтон Верея куорат таһыгар соҕуруу салайар, Боровскайтна эмиэ или уонна соҕуруулуу-илин устар. Окааҕа Серпухов куораттан 12 км үөһэ түһэр. 
Протва үрдүгэр Верея, Боровскай, Обнинскай, Жуков, Кремёнки, Протвино куораттар тураллар.
Навахо. Наваахо (, бэйэлэрин Diné эбэтэр Naabeehó дэнэллэр) - Хотугу Америка саамай элбэх ахсааннаах олохтоох омуга. 
Тыллара атабааскалар тылларын бөлөҕөр киирэр.
Ахсааннара 300048 киһи.
Наваахо тыла. Наваахо тыла — атабааскалар тылларын бөлөҕөр киирэр тыл. АХШ соҕуруулуу-илин өттүгэр Аризона штаакка олорор навахо омуктар тыллара. 
2007 сыллаахха 170717 киһи наваахо тылын билэбин диэбит.
Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр АХШ аармыйатыгар наваахо радиистары туһана сылдьыбыттара биллэр.
Уһук Илин экономика оройуона. Уһук Илин экономика оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 9 федерация субъектарыттан турар:
Оройуон киинэ - Хабаровскай куорат.
Уһук Илин экономика оройуонун сирэ Уһук Илин федерал уокурукка сөп түбэһэр. 
Олохтоохторун ахсаана 6,149 тыһ. киһи.
Иэнэ 6215,9 тыһ. км², ол эбэтэр дойду 36%
Сэбиэскэй кэмҥэ маннык экономика хайысхалара суолталаах этилэр: хайа промышленноһа (таас чох, көмүс, алмаас, өҥнөөх уонна сэдэх метааллар), ойуур, машиностроительнай, балык промышленноһа.
Сэбиэскэй экэнэмиистэр санааларынан оройуон тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйата ис эрэ көрдөбүлү сабыахтааҕа (эт-үүт, оҕуруот аһа, хортуоска).
Чернигов уобалаһа. Чернигов уобалас () — Украина субъега. Киин куората — Чернигов. Дьонун ахсаана 1 065 826 (2014).
Черновцы уобалаһа. Черновцы уобалаһа () — Украина субъега. Киин куората — Черновцы. Дьонун ахсаана 908 540 (2014).
Огирко Игорь Васильевич. Огирко Игорь Васильевич (1952) диэн профессор.
Олоҕун олуктара.
Огирко Игорь Васильевич — математик-физик учуонай. Математика диэн ахсаан, структура, куйаар уонна уларыйыы курдук өйдөбүллэри чинчийэр үөрэх. Огирко Игорь Васильевич бастакы математика салаатыгар үөрэх доктора (1990). 
Математика физиката. Математика убаҕас механиката. Дискрет математика. Искусственнай интелегы интириэһиргиир этэ.
Николаев уобалас. Николаев уобалас () — Украина субъега. Киин куората — Николаев. Дьонун ахсаана 1 167 821 (2014).
Львовскай уобалас. Львовскай уобалас () — Украина субъега. Киин куората — Львов. Дьонун ахсаана 2 537 806 (2014).
Экономика.
Львовскай уобалас статистикатын кылаабынай управлениетын дааннайынан 2008 сыллаахха Украина уобаластарын ортотугар 8 миэстэҕэ сылдьара, онтон олор ахсааннарыгар 1 киһиэхэ 12 ый буолбута.
Массыына оҥорор, маһы таҥастыыр, химическэй промышленность, таас чоҕу (Львовскай- Волынскай чох бассейна), чэпчэки уонна аһылык промышленноһа. Валовой эбии сыана структуратыгар промышленность баһыйар (22,9 %), иккис миэстэҕэ транспорт уонна сибээс (15,2%), үһүс — тыа хаһаайыстыбата (11,6 %). Дьарыктаах буолуу ахсаана 15-75, 2008 сылга 1,1 мөл. киһи эбит, онуоха дьарыктаах буолуу таһыма 55-56% тэҥнэспит. Дьарыктаах буолуу ортотугар эргиэҥҥэ үлэлиир — хас бэһис, тыа хаһаайыстыбатыгар уонна промышленноска — хас биирдии алтыс.
Курортнай ресурсалар төрүттэрин минеральнай уу араас химическэй састаабынан оҥороллор. Уобалас сиригэр- уотугар 100- тэн тахса минеральнай источниктар бааллар. Киин өттүгэр, Улуу таптал бөһүөлэгин чугаһыгар сульфиднай сульфатнай- гидрокарбонат кальциевай уу баар, сүрүннээн бу курорка туһанар Улуу таптал. Уобалас соҕуруу өттүгэр, Прикарпатьеҕа, сульфат- магниево- магниево- кальцевой уу саппааһа баар, ону ааһан Моршин курорка ваннаны тутталлар. Г. Борисов, у. Барыллаан, гидрокарбонат уонна сьфатнай-гидрокарбонат кальцево- натрий ууларыгар таһаарыллыбыт, базатыгар бөдөҥ санаторий- курортнай комплекс (курортнай местница) тутуллар. Львовскай уобалас хотугулуу- арҕаа өттүгэр, Яворовскай р- Н суох, Сульфиднай сульфатно- гидрокарбонатнай кальцевой водтар бааллар, олор курорка немирдэр курортарыгар туттуллар. Манна минеральнай источниктар бааллар: гидрокарбонатнай уонна гидрокарбонатнай-сульфатнай сульфатнай-магниевай водтар (ол иһигэр Нафтуяс № 1 уонна № 2); сульфатно-гидрокарбонатнай кальцево-магниевай; сульфатнай-магниевай; сульфатнай-кальций; сульфатнай-хлориднай уонна хлориднай-сульфатнай; хлориднай хлоридно- Сульфатнай уу.
Яворовскайдааҕы р- га сульфат кальциевай водтар, ону тэҥэ углекислай гидрокарбонатнай натриево- кальциевай водтар баар буоланнар, бу уу курорка аһы- үөлү уонна ваннаны тутталлар. Львова кытыытыгар арыгыны эмтииргэ туттуллар сьфатнай- хлориднай уу эмиэ баар. Минеральнай уу сорох источниктарын минеральнай- остолобуойга («Олесь», «Трскавецкая») быһыытынан бытыылкаҕа илдьэллэр. Вод львовской уобалас водоверализации значительное мерализация: водоминерализованных (1 г/л) до рассольных (с. 35 г/л).
Волынь уобалас. Волынь уобалаһа () — Украина субъега. Киин куората — Луцкай. Дьонун ахсаана 1 041 375 (2014).
Кировоград уобалас. Кировоград уобалас () — Украина субъега. Киин куората — Кропивницкай. Дьонун ахсаана 986 830 (2014).
Харьков уобалас. Харьков уобалас () — Украина субъега. Киин куората — Харьков. Дьонун ахсаана 2 736 807 (2014).
Закарпатье уобалас. Закарпатье уобалас () — Украина субъега. Киин куората — Ужгород. Дьонун ахсаана 1 256 958 (2014).
Черкассы уобалас. Черкассы уобалас () — Украина субъега. Киин куората — Черкассы. Дьонун ахсаана 1 259 240 (2014).
Хмельницкэй уобалас. Хмельницкэй уобалас () — Украина субъега. Киин куората — Хмельницкэй. Дьонун ахсаана 1 306 396 (2014).
Сумы уобалас. Сумы уобалас () — Украина субъега. Киин куората — Сумы. Дьонун ахсаана 1 131 903 (2014).
Полтава уобалаһа. Полтава уобалаһа () — Украина субъега. Киин куората — Полтава. Дьонун ахсаана 1 457 223 (2014).
Ровно уобалас. Ровно уобалас () — Украина субъега. Киин куората — Ровно. Дьонун ахсаана 1 159 114 (2014).
Могилёв-Подольский. Могилёв-Подольскай () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 32 099 (2012).
Тульчин. Тульчин () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 507 (2013).
Сеонг Дже-Ги. Сеонг Дже-Ги (, ) (Балаҕан ыйын 11 1967, Daegu, Соҕуруу Кэриэйэ - От ыйын 26 2013, Сеул) диэн Соҕуруу Кэриэйэ Human right activists civil right activists, liberalism филосова.
Казатин. Казатин () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 261 (2012).
Калиновка (куорат). Калиновка () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 20 078 (2011).
Жмеринка. Жмеринка () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 35 431 (2013).
Уксуус. Уксуус () — уксуус кислотаалаах ас астыырга туттуллар убаҕас. Испиирдээх убаҕастан (арыгыттан) уксуус бактерияларын көмөтүнэн көөнньөрөн оҥороллор. Былыргыттан биллэр. Өҥө суох биитэр биллэр-биллибэт өҥнөөх, хатан сыттаах убаҕас.
Айылҕа уксууһа уксуус кислотаатыттан ураты атын аһылыкка туттуллар кислотаалардаах (лимон, виннокаменнай, яблочнай уо.д.а.), альдегидтардаах, эфиирдэрдээх,
уустук испиирдэрдээх. Ол иһин туспа сыттаах буолар. 
Оттон уксуус кислотаатын суурайан оҥоһуллубут уксуус оннук киһи сэргиир сыта суох буолар. Уксуус кислотаатын сыта эрэ баар буолар.
Сүүмэх (ас-үөл). Сүүмэх - хойуу, биитэр хаппыт суорат. 
Суораты кыл сиидэҕэ кутан уутун сүүрдэн оҥороллор. Сүүмэҕи көннөрү эбэтэр тумалаан сииллэр.
Мантыктарын аналлаах иһиккэ кутан, уутун сүүрдэн, онтон ыган, хатаран баран суолга, айаҥҥа өйүө гыналлар эбит.
Үрүмэ (ас-үөл). Үрүмэ - былыргы сахаларга күндү үрүҥ ас көрүҥэ.
Оҥоһуллуута олус бытаан, сыралаах буолан элбэхтэ астаабаттар эбит. Ыһыахха, уруу малааһыныгар күндүргэтэн бэлэмнииллэр. 
Тус-туспа улуустарга астыыр ньымалара уратылаах. Бүлүү эҥэргэ чарча үрүмэ диэни маннык астыыллар диэн суруйар Е.Ф. Кузьмина: "Үүтү мөлтөх уокка чугуун хобордооххо оргуталлар. Күүгэнин холбуйан ылаллар. Кытыыга тардан сойуталлар. Үүт сойдоҕуна үрдүгэр бүрүөһүн үөскүүр. Ити бүрүөһүнү сэрэнэн хастаан ылан, күн уотугар тэниччи быраҕан хатараллар. Үлтү бара сылдьар гына наһаа хатарбаттар. Сорохтор үрдүгэр суорат сүүмэҕин тарҕата куталлар, оччоҕо хаппытын да иһин сүүмэх сиигиттэн уонна халыҥ буолан үлтү бара сылдьбыта. Маннык бэлэмнэммит үрүмэни кэһии, өйүө оҥостоллор. Көбүөргэ булкуйан эмиэ сииллэр..
Ыт тыла. Ыт тыла (, ) — сииктээх сыһыыга, күлһктээх сиргэ үүнэр ойом-сойом кытыылардаах уһун синньигэс улахан сэбирдэхтээх от элбэх сыллаах үүнээйи. 
Сылгы сөбүлээн сиир ото.
Дьалтах (ас-үөл). Дьалтах эбэтэр хоҥхо — быччыкыны хатаран хаһааныы көрүҥэ.
Бэлэмнээһин.
Бычааҕы хатырыктаабакка эрэ сибиэҕэ кутан тарҕаталлар уонна күн уотугар хатараллар. Эргитэллэр, хаста да тэпсэллэр. Хаппыт собону уокка саллан сииллэр. Хатырыга уокка салыннаҕына хаҕыланан түһэр.
Өссө маны көр.
Хооҥкура
Хооҥкура. Хооҥкура — быччыкыттан, мундуттан оҥоһуллар ас көрүҥэ.
Бэлэмнээһин.
Бычааҕы эбэтэр бөдөҥ, эмис мундуну баһын, иһин ылан бараннар хатараллар. Хобордооххо кыра арыыга буһараллар, эбэтэр үтэһэҕэ үөлэн эргитэ сылдьан уокка сырайаллар. Сороҕор кыра гына бытарыталлар.
Погребище. Погребище (, , ) диэн Украина Винница уобалаһын куората, Погребищенскэй оройуон киинэ. Рось өрүс үрдүгэр турар. Дьонун ахсаана 9 898 (2013).
Историята.
Урукку аата — Рокитня.
XIII үйэ саҕаланыытыгар моҕуоллар ааспыттарын кэннэ олохтоохтор уҥкучахтарга олорон хаалбыттар. Сабаҕалааһын быһыытынан куорат билиҥҥи аата онтон тахсыбыт. 
XVII үйэ бастакы аҥаарыгар дьэбириэйдэр олохсуйбуттар, синагога туттубуттар. 1648 сыллаахха Богдан Хмельницкэй сэриитин Максим Кривонос салайааччылаах бөлөҕө Погребище дьэбириэйдэрин өлөртөөбүттэр. 1653 сыллаахха Вишневецкэй кинээс сэриилэрэ Хмельницкэйтэн чугуйан иһэн Погребищены сир ньууруттан суох гыммыттар. 
XVIII үйэ саҕаланыытыгар дьэбириэйдэн хос олохсуйбуттар, 1765 сыллаахха 664 дьэбириэй баар буолбут. Бу кэмҥэ атыы-эргиэн киининэн биллибит. 
1736 уонна 1768 сылларга Погребищеҕа өрө турбут гайдамаактар тохтуу сылдьыбыттар. XVIII—XIX үйэлэргэ Польша биллэр Ржевускайдар уустарын биир салаата олохсуйбут. Манна Адам Ржевускай суруйааччы дьиэ кэргэнигэр икки аатырбыт кыыс төрөөбүттэрэ — Мицкевич уонна Пушкин таптаабыт Каролиналара уонна Эвелина, Бальзак кэргэнэ.
Идиш. И́диш ( "йидиш" эбэтэр "идиш" — туруору тылбааһа: "«дьэбириэйдии»") — гермаан тылларыгар киирэр ашкенааз дьэбириэйдэр сүрүн тыллара, XX үйэ саҕаланыытыгар аан дойдуга 11 мөл дьэбириэй саҥарар этэ.
Ладыжин. Ладыжин () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 22 967 (2012).
Литин. Литин () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 751 (2011).
Ямполь (куорат). Ямполь () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 302 (2011).
Түүн. Түүн — сарсыарда күн тахсыаҕыттан киэһэ киириэр диэри кэм.
Шаргород. Шаргород () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 6 949 (2011).
Хмельник. Хмельник () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 28 226 (2011).
Өс тыллар. Өс тыллар. 
Урун кун тахсар-туhэр. Дьыл кэмнэрин утумнара кэмиттэн кэмигэр уларыйа тураллар. Олох уескуу-уедуйэ, сал5ана- сайда турар. Ону барытын Аар Айыы Тойон керен- истэн дьаhайар.Дьэ, ол иhин айыы айма5а киниэхэ сугуруйэр уонна уйэттэн уйэ5э, ебугэ са5аттан иhэр Ес тыллары тутуhар.
Айыы итэ5элин ес тыллара ус керуннээхтэр:
1/ Айыы ес диэн сир-дойду, айыл5а халлааннара айыллыыларын, олохторун туhунан айыы айма5ын ейдебуллэриттэн уонна итэ5элтэн уескээбит туомнар, угэстэр алгыс тыллара-естере.
2/Суруннуур ес:
Эн утуе5э тардыс. Айыы айма5ын киhитэ буол. Айыы итэ5элин ес тылларыгар оло5урар сиэри, угэhи кэhимэ.Туктэрини онорон кэстэххинэ, ол- аньыы. Киhи таннары таттаран, аньыыны онорор буолла5ына кини бэйэтигэр эрэ сэти оностор буолбатах.Кини аньыыны онорон олоххо сэти уескэтэр, ол тумугэр энин алдьархайдар, алдьатыылар тахсаллар.
3/Тинсирики ес диэн Орто дойду киhитэ таннары таттаран, аньыыны онорон олоххо сэти уескэтэрин бобор ес тыллар. 
Айыы итэ5элин тинсирики естере аньыыны онорору, сэти уескэтэри бобор.Онтон бобор буолла5ына Аар Айыы Тойон то5о олоххо энин алдьархайдары таhаартарарый,ону то5о тохтоппотуй?. 
Киhи таннары таттарбакка утуе5э тардыhарын туhугар урдук Айыы омук-омукка эгэлгэ итэ5эли, утуе-меку ейдебуллэри биэрбитин тэнэ саха5а эмиэ кут-сур, айыы-аньыы, ес-туктэри, сэт ейдебуллэри биэрбитэ.Онтон ити ейдебуллэр, туох да диэбиппит иннигэр саха оло5о, оло5ун майгыта буолаллар эбээт. Ол аата, Аар Айыы Тойон киhиэхэ, хаhан окко туhуе5уттэн ыла олоххо бары кенулу биэрэр. Киhиэхэ теруе5уттэн ыла бары кенулу биэрэрин быhыытынан урдук Айыы киhи аньыыны онорорун тохтоппот уонна кинини аньыыны онорорун иhин дьууллуу-буруйдуу сатаабат эбит. Аар Айыы Тойон биhиэхэ естеру биэрэн:"Аньыыны онорума, сэти уескэтимэ, утуену уксэт",- диэн этэр-уерэтэр эрэ.
Саха киhитэ тус бэйэтигэр Аар Айыы Тойон кэмнээн биэрбит оло5ун ес-туктэри ейдебуллэринэн салайтаран(еруутун хайдах ба5арбытын уонна бэйэтин эрэ кыа5ынан оностубата5ын да иhин) теhе кыалларынан оностон кэллэ уонна салгыы да оностуо5а.
ёс тыллар.
Биллиилээх иранистка Мэри Бойс " Зороастрийцы.Верования и обычаи " диэн улэтигэр суруйар: "Иранцы считали, что существует закон природы ,по которому солнце движется равномерно , происходит смена времен года и тем самим обеспечивается порядок всего существующего в мире. Этот закон был известен индоарийцам , как рта (авеста5а АША диэн). Понятие аша имело и этический смысл . Считалось, что аша руководит поведением человека . Ложь и искажение истины , которые противопоставлялись аша ,называлась по- авестийски друг ( на санскрите друх). Согласно нравственным представлениям, все люди делились на ашаван-праведных, которые придерживаются аша, и другвант-приверженцев зла". Былыргы саха5а итинник ёйдёбуллэр бааллар этэ дуо? . Бааллар бё5ё. Аша саха5а ёс. Ашаван - аман ёс ( дьицинэн ёс аман (киhи) диэн буолуохтаах эбит). Саха5а ёс утары ёйдёбулэ - туктэри диэн.(туёрэ, туёкун, туёрэккэй суолга).
Субу соторутаа5ыга диэри " туктэри ёстёёх, дьэ, эмиэ тацнары таттаран эрэр ээ, атын дьон о5олорун курдук утуё5э тардыhар диэн суох" диэн мё5ёллёрун- этэллэрин истиллэр буолара.
Гнивань. Гнивань () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 592 (2011).
Винокуров Дмитрий Прокопьевич. Винокуров Дмитрий Прокопьевич (төр. 1884 сыллаахха, мест. Ярмонка (Дьаарманка, Дьаарбаҥ — билинҥи Мэҥэ Хаҥалас улууһун Павловскай бөһүөлэк аттыгар), Дьокуускай уобалаһа — өлб. 1942 сыллаахха, Сикука куорат (билигин Поронайскай куорат, Сахалиин уобалаһа)) — Сахалиин атыыһыта, саха.
Москва куорат Үрдүкү Духовнай семинарийатын бүтэрбит. 1910 сылтан 1926 сылга диэри Хотугу Сахалинҥа (Северный Сахалин) олорбута. Сүрүн дьарыга таба итиитэ, атыы-эргиэн, түүлээҕинэн эргиэн. Сахалиин арыытыгар Винокуров Д. П. коллективнай таба итиитин төрүөтүн саҕалаабыт киһиннэн аҕыахха сөп. Аҕыйах сыл устата уонча табаттан дьаныардаахтык, сынньаммака эҥкилэ суох үлэлээн хас да тыһыынча төбө оҥорон таһаарбыта.
Винокуров Д. П. элбэх олохтоох саха, нивха, эбэҥки, орок дьоно таба тутар дьарыгар үлэлэтэр-хамнастыыр этэ. 1925 сыллаахха Дьоппуон кыраныыссатын аттыгар тоһуур оҥорон Сахалин кыраныыссатын сэбиэскэй сэрии этэрээтэ Винокуров атыыга барыахтаах, мунньубут түүлээҕин булгу барытын былдьаан ылбыта (конфискация), Винокурову бэйэтин аҕыйах кэмҥэ хайыыга олордубута. Ити быһылаан буолбутун кэннэ, Винокуров Д. П. 1926 сыллаахха Соҕуруу Сахалинҥа (Южный Сахалин, Карафуто) сорох табаларын үөрүн илдьэ көскө тиэстибитэ. Винокурову кытта сорох киниэхэ үлэлээбит дьон Дьоппуон диэки барбыта. Сэбиэскэй өттүгэр хаалбыт табаларын олохтоох Сэбиэт былааһа бэйэтигэр былдьаан 3 таба колхоһун тэрийбитэ уонна Винокуровка урут үлэлээбит дьонун таба итиитинэн дьарыктаппыта. Карафутоҕа кэммиэрсийэни кытта Винокуров Д. П. политиканнан дьарыгырбыта диэн бигэргэтиллибэтэх, бэрэбиэркэтэ суох, аҥардас Сэбиэскэй эрэ кэмиттэн сурах баар. Ол кини Саха сирин уонна Хотугу Сахалин дьоппуон сэриитин көмөтүнэн ССРС-тан быһа баттаан туспа государство тэрийиэн баҕарбыт диэн бигэрбиллэбэтэх сурах быһыыта эрэ баар. Сикука куоракка Отасу арыыга (билигин Севернэй диэн ааттаах арыы) Винокуров нивхалар уонна уйльталар национальнай дэриэбинэтин тэрийэн, Карафуто туристическай киининэн аатырдыбыта. Винокуров уонна кини дьиэ кэргэнэ Отасуга олорон табаннан дьарыгын умнубакка дьаныардаахтык үлэ ыыппыта. Дьоппуон аармыйыта бэйэтигэр туһанаары табаларын үксүн Винокуровтан босхо былдьаан ылбыта уонна 1938 сыллаахха дьоппуон Карафуто дьаһалтата Дмитрий Прокопьевиһы уонна киниэхэ үлэлиир таба көрөөччүлэрин ССРС диэки үспүйүөн үлэтин ыыталлар диэн Тойохара куоракка баар хайыыга укпуттара (билигин Южно-Сахалинскай куорат), онно 1940 сыллаахха диэри сыппыта.
Хайыыга сытан улаханнык ыалдьан, босхолонон баран өр буолбакка Сикука куоракка өлбүтэ. Кэлин суруйалларынан, дьиҥэр дьоппуоннар сөпкө уорбалаабыттар, тоҕо диэтэххэ Приморскай уобалас ОГПУ-тун баһылыга Р. А. Шишлянников (партийнай псевдонима «Андрей») Винокуровтыын олох эдэр кэмнэриттэн билсэллэр эбит. Рафаил Шишлянников Винокурову 1926 сыллаахха хаайыыттан таһааран ССРС диэки буол уонна Сэбиэскэй разведка үлэтигэр көмөлөс диэн Дьоппуоннарга анаан ыыппыт курдук.
Гайсин. Гайсин () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 25 711 (2011).