mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Апросимов Дмитрий Нестерович. Апросимов Дмитрий Нестерович (10.03.1929—29.01.1983) — биллиилээх эбэҥки бэйиэтэ, худуоһунньук.
Олоҕун олуктара.
1929 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Уус-Маайа оройуонугар Күп нэһилиэгэр булчут эбэҥки дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Дмитрий Апросимов оҕо сааһын туһунан ахтыыларыттан:
"Олоҕум — окко түһүөхпүттэн очурдаах, этэрбэс кэтиэхпиттэн эрэйдээх, сон кэтиэхпиттэн сордоох. Олус түҥкэтэх сиргэ төрөөн, тулаайах хаалан, бэлэспэр угар туһугар бэдьэйэ сиэлэн элбэх көмүс сылларбын сүтэрбитим. Уус-Маайа оройуонугар Күп нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Алдан өрүс үрдүгэр Уодьана диэн ааттанар өтөххө, тыаны солоон, бурдук ыһан олохсуйбут ыалга. Сайылыкпыт түбүлэх үрдүгэр турара, олус кэрэ айылҕалаах сир этэ. Аҕам удьуор булчут эбэҥки. Ийэм саха дьахтара төрүт Чурапчы Амматыттан. Үс оҕо тыыннаах хаалбыппыт. &lt;…&gt; Убайым Егор, 1921 сыллаах төрүөх, Томмот куоракка геолог үөрэҕин бүтэрбит. 1941 сыллаахха уонтан тахса уол тайҕаттан киирбиттэр да, бары тутуспутунан сэриигэ тылланан барбыттар. Ый курдук сэриилэһэн баран, кыргыһыы хонуутугар охтубут."
Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрээт, биир сыл Томпо оройуонун Дьабарыкы Хайа бөһүөлэккэ шахтаҕа үлэлээбитэ. 
1951 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкально-художественнай училищеҕа туттарсан киирбитэ. 1956 сыллаахха, училищены бүтэрээт, өр сыл Уус-Маайа уонна Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар учууталлаабыта: уруһуйга, чэрчилээһиҥҥэ, трудка, географияҕа уонна төрөөбүт тылга үөрэппитэ. 
1969 сылтан Уус-Маайа оройуонугар Эдьээн с. тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн, библиотекарынан үлэлээбитэ.
Дмитрий Апросимов 1983 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр, айар үлэтин күөгэйэр кэмигэр, ыалдьан, күн сириттэн барбыта.
Айар үлэтэ.
Бэйэтин эбэҥки поэтынан билиннэр да, сахалыы ыраастык суруйара, саха литературатын үчүгэйдик билэрэ уонна киэҥник тарҕаппыта. Саха суруйааччыларын айар үлэлэрин туһунан оскуолаларга, тыа кулууптарыгар элбэхтик дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсээбитэ.
Аан бастаан поэт буолууһуккун диэбит, хоһоон суруйарга уһуйбут киһитэ — саха норуодунай поэта Семен Данилов, кини өйөбүлүнэн 1958 сыллаахха «Кини ыллаата мин иннибэр» диэн хоһооно «Хотугу сулуска» тахсыбыт.
Чугас доҕотторунан уонна сүбэһиттэринэн саха норуодунай поэта Семен Руфов, биллиилээх прозаик Николай Габышев, поэта Василий Гольдеров буолбуттара.
Дмитрий Апросимов айар үлэтин туһунан суруйбутуттан: 
"Үлэҕэ, ыарыыга баттатан хоһоону дьарык оҥостубатаҕым. Сылга биирдии эмэлии хоһоону бэчээттэтэрим. Мин айар кыаҕым уон гыммыт биирин ситэ туһаммытым".
Харитонов Николай Иванович. Харитонов Николай Иванович (Чуор) (02.06.1935—08.09.2010) — поэт, литератураны ырытааччы.
Айар үлэтэ.
Литература эйгэтигэр айар үлэтин 1970-с сыллартан саҕалаабыта.
Чуор айар дьоҕура ордук таптал иэйиитин дьүһүйүүгэ арыллыбыта. Элбэх хоһоонноро дьон таптыыр ырыалара буолан ылланаллар.
Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата. Дмитрий Петрович Коркин аатынан Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата — Чурапчы нэһилиэгэр баар оскуола.
Билиҥҥи директора Гуляев Николай Николаевич. 
Историята.
1957 сыллаахха арыллыбыта. Оскуола спортка дьоҕурдаах оҕолору тустууга, охтон ытыыга, шашкаларга ооннььурга бэлэмниир. Үлэлиир бириэмитигэр Россия, Европа, уонна аан дойду чемпионнарын бэлэмнээбитэ. Саха Сирин уонна Россия олимпийскай резерватын оскуолата буолар.
1991 сыллаахха Коркин Дмитрий Петрович аата иҥэриллибитэ.
Робеспьер. Максимилиан Робеспьер (, Максимилиан Франсуа Мари Исидор де Робеспьер; 1758, Аррас – 1794, Париж), үөлээннэхтэригэр Атыыламмат () эбэтэр Иирээки Гиена (өстөөхтөрүгэр) ааттарынан биллибит Улуу Французскай Өрөбөлүүссүйэ салайааччыларыттан биирдэстэрэ, якобинецтар баһылыктара.
1789 сыллаахтан Түмэн 1792 сыллаахтан Конвент чилиэнэ. 1793 сыллаахха өрөбөлүүссүйэ бырабыыталыстыбатын салайар кэмигэр Людовик XVI хоруолу уонна кини ойоҕун Мария Антуанеттаны өлөрүүгэ кыттыспыта, өрөбөлүүссүйэ трибуналын тэрийсибитэ, жирондистар, эбертистар уонна дантонистар баһылыктарын өлөртөрбүтэ. 1793 сыллаахха Уопсастыбаны быыһыыр кэмитиэти баһылаабыта уонна тугунан да хааччахтаммат былааһы ылбыта, өстөөхтөрүн утары террор ыыппыта. 1794 сыл от ыйын 27 күнүгэр (9 термидорга) былаастан туоратыллыбыта уонна нөҥүө күнүгэр суута суох баһа быһыллыбыта.
Богомолов Александр Александрович. Богомолов Александр Александрович — Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун1963 сыл муус устар 16 күнүнээҕи 1257—VI №-дээх Ыйааҕынан бэриниилээх үлэтин уонна Гражданскай салгын флотун авиационнай техникатын баһылааһыҥҥа уһулуччу ситиһиилэрин иһин Богомолов Александр Александровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
От күөх өҥ. От күөх диэн өҥ. Кустук өҥнөрүттэн биирдэстэрэ. Кустукка араҥас уонна халлаан күөх өҥнөр икки ардыгар турар. От күөх өҥү араҥас уонна халлан күөх кыраасканы булкуйдахха ылыахха сөп. 
От күөх долгунун уһуна быһа холооон 550 нанометр буолар.
Үүнээйилэр сэбирдэхтэрэ үксэ от күөх буолар, тоҕо диэн онно хлорофилл диэн ааттах химия элемена баар.
От күөх өҥ им бэлиэлэригэр.
От күөх өҥ Саудовскай Аравия былааҕар — ислам өҥө.
Пакистан былааҕар от күөх өҥ дойду олохтоохторо үксүлэрэ мусульман буолалларын бэлиэтэ.
Эсперантоҕа (тыл) сыһыаннаах бэлиэлэр (былаах, сулус) үгэс курдук от күөх өҥнөөхтөр. Эрэл бэлиэтэ.
Сунтаар улууһун былааҕыгар от күөх өҥ — улуус кэрэ айылҕата, быйаҥ алаастара уонна хонуулара олоҕу, эрэли кытта биир ситимнээхтэрин көрдөрөр.
Муома нэһилиэгин былааҕар — саҥалыы сайдыы уонна быйаҥнаах үүнүү өҥө.
Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Дьокуускай). Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Дьокуускай).
Өйдөбүнньүгү үөрүүлээхтик аһыы 2013 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Өйдөбүнньүк «Анаабыр Алмаастара» ААО турар сиригэр туруоруллубут.
Өйдөбүнньүк историята.
Иосиф Сталиҥҥа Дьокуускайга өйдөбүнньүк туруоруу өйүгэ турбута син ырааппыт эбит. Хас да сыллааҕыта Саха Сирин коммунистара харчы хомуйан, өйдөбүнньүгү Хотугу Осетияҕа оҥотторбуттар. Барыллаан, сыаната 1 300 тыс. солк. буолбут. Ол эрэн Дьокуускай урукку салайааччыта Юрий Заболев өйдөбүнньүк турарыгар сир биэрбэтэх. Сэрии бэтэрээннэрин, коммунистары Матвей Евсеев өйөөн, өйдөбүнньүк «Алмазы Анабара» турар сиригэр олоҕун булбут.
Өйдөбүнньүгү арыйар ытык быраап Российскай Федерация Коммунистарын партиятын Киин комитетын секретарыгар Казбек Тайсаевка, «Анаабыр Алмаастара» ААО генеральнай директорыгар Матвей Евсеевка, сэрии бэтэрээнигэр, Кыһыл Сулус икки уордьанын кавалерыгар Георгий Ефимович Апросимовка, Саха Сирин коммунистарын салайааччытыгар Виктор Губаревка, сэрии бэтэрээнигэр Анисим Прокопьевка уонна Ыччат Ленинскэй коммунистическай сойууһун Саха Сиринээҕи комитетын бастакы секретарыгар Ньургун Даниловка бэриллибит.
Бу Саха Сиригэр Иосиф Сталиҥҥа туруоруллубут өйдөбүнньүктэртэн үһүс буолар. Икки өйдөбүнньүк Мирнэйгэ уонна Аммаҕа туруоруллубуттар.
Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Амма). Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Амма).
Өйдөбүнньүгү 2009 сыллаахха сэтинньигэ туруоруллубут. Турар сирэ — Амма улууһун дьаһалтатын уонна улуус гимназиятын икки ардыларынан, Лениҥҥэ өйдөбүнньүк аттыгар.
Лениҥҥэ өйдөбүнньүк (Дьокуускай). Лениҥҥэ өйдөбүнньүк (Дьокуускай).
1967 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр туруоруллубут.
Сигэлэр.
Газета «Эхо столицы» 25.01.2010:«Памятники Якутска»
Максим Аммосовка өйдөбүнньүк (Дьокуускай). Максим Аммосовка өйдөбүнньүк (Дьокуускай).
Ойуунускайга өйдөбүнньүк (Дьокуускай). Ойуунускайга өйдөбүнньүк (Дьокуускай)
Апросимов Георгий Ефимович. Апросимов Георгий Ефимович (1923 с. муус устар 18 күнэ - 2018 с. ыам ыйын 26 күнэ) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
Олоҕун олуктара.
1923 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуон 1 Моорук нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сэрии саҕаланыыта учууталлаабыт.
1942 сыл от ыйыгар Кыһыл аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньитигэр дылы Иркутскай уобалас Мальта ст. байыаннай үөрэҕи барбыт. Сэтинньигэ 1310-с полк 3-с стрелковай батальонугар ыыппыттар. Харьковтааҕы операцияҕа кыттыбыт.
Ст. Миллерово аттынааҕы кыргыһыыга бастакы бойобуой сүрэхтэниини ылбыт. 1943 сыл кулун тутар ыйыгар 1310-с полк Холодная гора, Новоселовка, Рубановка оройуонун көмүскүүргэ бойобуой сорудах ылбыт. Байыас Апросимов кыргыһар батальона оборонаны, биир да хардыынан чугуруйбакка, күүскэ туппут, өстөөх аҕыс кимэн киириитин тохтоппут, сэттэ автомашинатын эспит. Печенеги пуун иһин өстөөхтөр 1310-с стрелковай полканы иккитэ атаакалаабыттар. Үс суукка устун кыһыл байыастар элбэх сүтүктээх, өстөөҕү утары туруулаһан кыргыспыттар. Бу кыргыһыыга, Апросимов бааһырыы ылан, Балашов куоракка госпитальга эмтэммит.
1943 сыл от ыйыгар дойдутугар, Мэҥэ-Хаҥаласка, төннүбүт. Саха Сирин профтех үөрэхтээһинин оскуолаларыгар учууталлаабыт.
1958 с. — В. И. Ленин аатынан Москватааҕы педагогическай институту бүтэрбит.
1983 сыл от ыйыттан Саха государственнай университет педагогика факультетын старшай преподавателэ.
2018 сыллаахха ыам ыйын 26 күнүгэр 95 сааһын туолан баран өлбүт.
Манчаары оонньуулара. Манчаары оонньуулара — Баһылай Манчаары аатынан бириистэргэ ыытыллар Саха Сирин норуоттарын спартакиадата. 
Бастакы спартакиада 1968 сыллаахха бэс ыйын 24—25 күннэригэр Дьокуускайга ыытыллыбыта. 
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын бэрэссэдээтэлэ В. Федоров 1997 сыл муус устар 4 күнүнээҕи 386 №-дээх Ыйааҕынан «Баһылай Манчаары бирииһигэр Спартакиада» күрэс аата, уларыйан, «Баһылай Манчаары бирииһигэр Олоҥхо Оонньуулара» диэн ааттаммыт.
XIX Манчаары оонньуулара 2013 сыл от ыйын 1—4 күнүгэр Чурапчыга ыытыллыбыта.
XIX Манчаары оонньуулара. XIX Манчаары оонньуулара 2013 сыл от ыйын 1—4 күннэригэр Чурапчыга ыытыллыбыта. Оонньуулар сүрүн докумуоннара 
«Спорт национальнай көрүҥнэригэр „Манчаары оонньуулара“ XIX спартакиада туһунан Балаһыанньа» тэрийэр комитет бэрэссэдээтэлинэн Д. Е. Глушко 2012 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр бигэргэтиллибит. 
Спартакиада үс түһүмэҕинэн ыытыллыбыт:
Манчаары оонньууларын уотун эстафетата.
Манчаары оонньууларын уотун ылыы сиэрэ-туома Баһылай Манчаары төрөөбүт алааһыгар Арыылаахха (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) 2013 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр буолбута. Эстафета бэс ыйын 21 күнүттэн саҕаланан, от ыйын 1 күнүгэр түмүктэммит. 
Манчаары оонньуутун уотун Саха Сирин биллиилээх сүүрүктэрэ Дьокуускайынан, Уус Алдан, Мэҥэ Хаҥалас, Амма, Таатта, Чурапчы улуустарынан, от ыйын 1 күнүгэр 17.00 чааска «Боотур Уус» стадиоҥҥа Манчаары оонньууларын үөрүүлээхтик аһыы түһүлгэтигэр тириэрдибиттэр.
Эстафета 11 күн устата Дьокуускай уонна 5 улуус 34 нэһилиэнньэлээх пууннарынан ааспыт, уһуна 1231 км. 
XIX Манчаары оонньууларын им бэлиэтэ.
Ымыы.
Манчаары онньууларын ымыыта — элэккэй, эрчимнээх, сыыдам Кулунчук — «Чурапчы улууһа» олохтоох тэриллии 2011 сыл бэс ыйын 1 күнүнээҕи Дьаһалынан бигэргэтиллибит. Бу ымыы сүрүн барылын Кытаанах нэһилиэгин учуутала, Россия үѳрэҕириитин туйгуна Евдокия Миронова уруһуйдаабыт.
Чурапчы улууһа үйэлэр тухары Күн Дьөһөгөй оҕотун кытта быстыспат ситимнээх. Былыр бөҕө-таҕа буулаҕа аттар Ааллаах Үүнтэн таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыттар. Ааспыт үйэҕэ Чурапчы оройуонун Фрунзе аатынан колхоз сылгыһытыгар Константинов Роман Иннокентьевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ. 
Олоҥхо дойдутун Чорооно.
Манчаары оонньууларын кэккэ мас тардыһыытыгар «Боотур Уус» стадиоҥҥа аан дойдутааҕы турнир буолан ааспыт.
Оонньуулар кыайыылаахтара.
XIX Манчаары оонньууларыгар 32 хомуур хамаанда, 2189 спортсмен кыттыбыт.
Өссө маны көр.
Манчаары оонньуулара
Оксид. Оксид диэн абалыгы кытта химия ууһуктарын холбоhуулара. Оксиды эбэтэр "аhыылар" диэн ааттыыллар. 
Эттик абалыкка умайар, абалык «умайарга эбиискэлэhэр» диэн этэбит. Ол гынан баран умайыы диэн туhааннаах эттик абалыгы кытта холбоhорун саҕана, абалык соччо ол эттиги кытта холбоhорун аата буолар. Кинилэр хардары-таары холбоhоллор. Холобура, абалык уулукка умайара син эмиэ уулук абалыкка умайарын курдук буолар. Оксид маннык үөскүөн сөп: Ca + O²=CaO (кальций оксида) C + O²= CO² (харыалык диоксида) Mg + O²= MgO (магний оксида). Оксид ууну кытта холбоhон олохтууллары үөскэтиэн сөп: CaO + H²O=Ca(OH)² (кальций гидроксида); аһыылыгы кытта ууну үөскэтэр : CaO + H²SO4= CaSO4 + H²O.
Ларионов Сергей Александрович. Ларионов Cергей Александрович, 2010 сыллаахтан "ЛОРП" ААО генеральнай дириэктэрэ, СӨ авиациятын бочуоттаах үлэһитэ, салгын көлөтүн туйгуна, СӨ Ил Түмэнин IV, V ыҥырыыларын дьокутаата.
Олоҕун олуктара.
1964 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр Ленскэй улуус Витим бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
Үөрэҕэ.
2012 сыллаахха техника билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбит.
Ылыллыбыт сирэ.
http://www.sakhanews.ru/78054.html
ЛОРП. Өлүөнэтээҕи Холбоһуктаах Өрүс Пароходствота (нуучч. Ленское объединенное Речное пароходство), Өлүөнэ, Дьааҥы, Индигир, Халыма өрүстэргэ уонна тардыыларыгар баар салааларыгар өрүһүнэн таһаҕас уонна пассажирдары тиэйэр транспорт компанията.
Устуоруйаттан.
Сэрии кэмигэр ленд-лиз таһаҕастарын тиэйэргэ пароходствоҕа улахан сайдыы барбыта. 
Осетрово порт баар буолбутун кэннэ 600 — 2000 тонна уйумтуолаах борохуоттар баар буолбуттара.
Чурапчы улууһун былааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Чурапчы улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Дьүһүнэ.
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар. Хонуутун өҥө — халлаан күөх, ортотугар сытары араҕас өҥнөөх үс гыммыттан биирин полоскалаах, онно үс күөх өҥнөөх хатыҥ сэбирдэҕэ баар. 
Ытык бэлиэ олоҕо.
Чурапчы улууһа өрүстэр икки өрдүлэригэр турарын көрдөрөр, уонна ырыаҕа ылламмыт хатыҥ чараҥнары туһаайар.
Гоголев Василий Николаевич. Гоголев Василий Николаевич — саха биллиилээх тустууга, ССРС спордун үтүөлээх маастара
Олоҕун олуктара.
Тренердэрэ — Д. П. Коркин, Р. М. Дмитриев.
Чиряев Константин Спиридонович. Чиряев Константин Спиридонович (19.05.1927—1997) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Ороһутааҕы норуодунай педагогика түмэлин олохтооччута.
Олоҕун олуктара.
1927 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Бүлүү оройуонун Кыадаҥда с. бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1946 сыллаахха Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ.
Григорьев Спиридон Алексеевич. Григорьев Спиридон Алексеевич (12.12.1910 – 1986) — сахаҕа бастакы тыйаатыр идэтийбит режиссера, РСФСР норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1910 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1933 сыллаахха Москватааҕы театральнай комбинат (билигин — ГИТИС) режиссерскай факультетын бүтэрбитэ.
1937—1938 сс. Москватааҕы Евгений Вахтангов аатынан театрга режиссер стажировкатын барбыта.
1950 сыллаахха А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы государственнай театр искусствотын институтун иһинэн искусствоҕа салайааччы үлэһиттэрин куурустарыгар үөрэммитэ.
1933—1961 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматическай театрыгар уус-уран салайааччынан, главнай режиссерунан үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ.
Режиссер быһыытынан 100-н тахса спектакль туруорбута.
Захарова Екатерина Афанасьевна. Захарова Екатерина Афанасьевна — ырыаһыт, саха бастакы үөрэхтээх ырыалары айааччылартан биирдэстэрэ, норуокка таптаан "Саха күөрэгэйэ" диэн ааттыыллара.
Олоҕун олуктара.
Амма улууһун Эмис нэһилиэгэр 1920 сыллаахха төрөөбүтэ. Воронеж куорака музыкальнай училищены бүтэрбитэ. Урааллааҕы консерваторияҕа үөрэнэ сылдьан. ыалдьан, дойдутугар төннүбүтэ. Саха национальнай хуоругар, Саха тыйаатырыгар солистканан үлэлээбитэ. 1939 сыллаахха Москубаҕа бастакынан сахалыы ырыалары грампластинкаларга суруттарбыта.
Слепцова Матрёна Васильевна. Слепцова Матрёна Васильевна (11.04.1916—1995) — РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1916 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Саха АССР Өлүөхүмэ оройуонун Чаара нэһилиэгэр Уолбут с. дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Өлүөхүмэ оройуонун Кыыллаах уонна Иккис Нөөрүктээйи оскуолаларыгар үөрэммит. 
1932 сыллаахха Москватааҕы А. М. Луначарскай аатынан театр искусствотын государственнай институтугар үөрэнэ киирбитэ.
Институту бүтэрээт, 1936 сылтан П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматын государственнай театрыгар (1942—1971 сс. — музыкальнай-драматическай театр) үлэлээбитэ.
Кэрэхсэбиллээх түгэн.
1950 сыллаахха бүтүн Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн ааҕыллар "Огонек" сурунаалга оҕолору кытта түспүт хаартыската тахсыбыта. Онно кини Дьокуускайдааҕы музыкальнай уус-уран училище преподавателэ Поль Ходыревтыын 8-9 саастаах дьоҕурдаах оҕолору Ленинградка хореография училищетыгар уонна консерватория иһинэн үлэлиир оскуолаҕа үөрэххэ илдьэ баран иһэллэр диэн суруллубут. Кэрэспэдьиэн кинилэри Новосибирскай аэропуордугар көрсөн кэпсэппит.
Айар үлэтэ.
Театрга 100-н тахса оруолу оонньообута, ол иһигэр:
Сигэлэр.
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения М. В. Слепцовой, народной артистки РСФСР и ЯАССР, заслуженной артистки РСФСР и ЯАССР
Колесов Гавриил Гаврилович. Колесов Гавриил Гаврилович (08.03.1932—1997) — саха суруйааччыта, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1932 сыллаахха кулун тутар 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Баатара нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ.
Айымньылара 1961 сыллаахтан бэчээттэнэллэр. Бастакы кинигэтэ «Булчут сиэнэ» 1964 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
Аатын үйэтитии.
Г. Г. Колесов аатын Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Сымах с. тыа культуратын Дьиэтэ сүгэр.
Поликарпов Егор Михайлович. Поликарпов Егор Михайлович — саха биллиилээх мелодиһа.
Олоҕун олуктара.
1941 сыл бэс ыйыгар Ньурба оройуонун Акана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Айар үлэтэ.
100-н тахса ырыаны айбыт.
Дьиэ кэргэнэ.
Бииргэ төрөөбүт балта Поликарпова Евдокия Михайловна — саха тылын үөрэтии мэтиэдикэтигэр бөдөҥ учуонай, педагогика билимин дуоктара,
Грабцевич Василий Борисович. Грабцевич Василий Борисович — «АЛРОСА» АК вице-президенэ.
Павлов Владимир Гаврилович. Павлов Владимир Гаврилович (15.08.1929—12.08.1999) — Дьокуускай куорат баһылыга буола сылдьыбыт, 1980-90 сылларга «Сахамебель» Холбоһук салайааччыта.
Олоҕун олуктара.
1929 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр Сунтаар оройуонугар төрөөбүтэ.
20 сыл «Сахамебель» тэрилтэ дириэктэринэн үлэлээбит.
Егоров Иван Егорович. Егоров Иван Егорович — физико-математическай билимнэр доктордара, М. К. Аммосов аатынан Хотугу-Илиҥҥи федеральнай университет профессора.
Үлэлэрэ.
90-н тахса научнай үлэ, ол иһигэр 3 монография, суруйбут. 
Өссө маны көр.
"Хотугу сулус" уордьан кавалердара
Аэрофлот. Аһаҕас акциялаах хампаанньа Аэрофлот - Российские Авиалинии (), боростуйодук Аэрофлот диэн ааттанар - Россия ордук улахан авиакомапнията уонна маҥнайгы көтөөччүтэ. Авиакомпания дойду иһинэн уонна атын дойдуларга эмиэ көтөр, сүнньүнэн хабынанШереметьево авиапуорду туттар.
1923 сыллахха тэриллибит буолан Аэрофлот - аан дойду биир ордук кырдьаҕас авиакомпанията буолар. Советскай Сойуус бириэмэтигэр Сойуус национальнай авиакомпанията уонна сир үрдүгэр саамай улахан авиакомпания этэ. Сэбиэсскэй Сойуус арахсыбытын кэннэ ил хампаанньа буолан бүппүтэ, уонна билигин аан дойду хампаанньаларыттан биир ордук дохуоттаах буолар эбит. Aeroflot is still considered the "de facto" national airline of Russia. Билигин хампаанньа 51% Россия правительствота тутан олорор.
Хампаанньа кэнники бириэмэҕэ флотун саҥардатыытын улаханнык ыыта турар.Авиалиния 2006 сыллаахха SkyTeam альянсыгар холбохон онус чилиэт буолбута.
Көтөр сирдэрэ.
2012 сыллаахха Аэрофлот таһаҕаһы тиэйэр хампаанньалаах этэ, Шереметьево авиапуордуттан 52 дойдуттан 116 куораттарга көтөр эбит
Шеринг сөбүлэһиилэрэ.
2012 сыллаахха Аэрофлот шеринг сөбүлэһиилэринэн маннык хампаанньалары кытта үлэлээбит.:
Флота.
Историята уонна кэнники сайдыыта.
ССРС бириэмэтигэр Аэрофлот туттар көтөр аллара барыта кэриҥэ Советскай хампаанньаларынан оҥоһуллар этэ. 1940-с уонна 1950-с сыллар саҕаланыытыгар самолеттара Дуглас DC-3 самолет лицензиянан оҥоһуллубут версията этэ ПС-84 уонна Ли-2 диэн ааттаах этилэр. Ли-2 бастаан 1939 сыллаахха ССРС-ка оҥоһуллуюута, уонна 1947 сыллаахха дылы үдэлээбитэ, ол бириэмэҕэ кинини Ил-12 солбуйбута. Аэрофлот Ан-2 көтөр аалын киэҥник туттар этэ, 1980-с сылларга дылы тута сылдьыбыта.
Аэрофлот 1954 сыллаахха Ту-104 Москваны Уһук Илин куораттарын (ол курдук, Иркутскай, Дьокуускай) кытта холбуурга көтөрүн саҕалаабыта. Ту-104 ССРС бастакы пассажир реактивнай самолета этэ
1962 сыллаахха Ту-104 кыра версиятын - Ту-124 региональнай перевозкаларга туттарын саҕалаабыта, ону кэлин Ту-134 солбуйбута. Билигин даҕаны Ту-134 Арассыыйа куораттарын холбуурга тутуллар.
1975 сыллаахха сверхзвуковой Ту-144 самолет үлэтин саҕалаабыта. On , бу самолет Домодедово аэропордуттан Алма-Атаҕа уонна Хабаровскайга көтөрүн саҕалаабыта.
Арҕаа дойдутугар оҥоһуллубут бастакы самолет Airbus A310 флотка 1992 сыллаахха киллэриллибитэ. Airbus хампаанньаҕа Россияттан сылдьар бастакы хампаанньа буолбута. 
Онтон бастакы Boeing самолетун Boeing 767 1994 сыллаахха атыыласпыта. Ол кэнниттэн араас моделлары - Boeing 737, Airbus A320, уонна малы таһар Douglas DC-10s атыылаһар буолбута.
Билиҥҥи флота.
Историятын улахан өттүгэр Аэрофлот көтөр аалын флота Советскай самолеттартан турара - Антонов, Ильюшин уонна Туполев собуоттара оҥорбуттарыттан. Сэбиэскэй Сойуус арахсыбытын кэнниттэн самолеттары Арҕаа дойдуларга оҥоһуллубут самолеттарынан солбуйарын саҕалаабыта
2013 сыл кулун тутарыгар Аэрофлотка маннык самолеттар бааллара (флот орто сааһа 5.6 сыл этэ):
Мэлдьи көтөр пассажир программата.
Аэрофлот мэлдьи көтөр пассажирдарга бэйэтэ программалаах. Аата Аэрофлот Бонус диэн. Онно үс таһымнаах::
Власов Василий Михайлович. Власов Василий Михайлович — 1998—2002 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ.
Олоҕун олуктара.
Мирнэй куорат Сүбэтин үс ыҥырыытын норуодунай депутата, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин XI, XII ыҥырыыларын норуодунай депутата.
2002 сыллаахха Ил Түмэн үһүс ыҥырыытын норуодунай депутатынан талылла сылдьыбыта.
Слепцов Будимир Дмитриевич. Слепцов Будимир Дмитриевич — 
Олоҕун олуктара.
1935 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр Абый оройуонун Абый с. төрөөбүт.
ССКП КК иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
Үлэлээбит сирдэрэ.
1991 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын, Правительствотын дьыалаларын дьаһайааччыта.
Бэтэрээннэр Өрөспүүбүлүкэтээҕи Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ.
Велижанина Александра Степановна. Велижанина Александра Степановна — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хотугу Сулус» уордьан кавалера.
Олоҕун олуктара.
1916 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт.
Өссө маны көр.
"Хотугу сулус" уордьан кавалердара
Жирков Семен Гаврильевич. Жирков Семен Гаврильевич — РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, тыа хаһаайыстыбатын бөдөҥ салайааччыта, тэрийээччитэ.
Олоҕун олуктара.
1922 сыллаахха Кэбээйи улууһугар төрөөбүт.
Өр сылларга колхоз бэрэссэдээтэлинэн, ол кэннэ Таатта улууһун Петр Алексеев аатынан совхоз салайааччытынан, Агрофирма Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
Партия райкомун бюротун чилиэнинэн, райсовет депутатынан, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллан сылдьыбыта.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. XXIII съеһин депутата.
Коркин Юрий Семёнович. Коркин Юрий Семёнович (1931 төр.) — Дьокуускай куорат Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ (1983—1988).
Олоҕун олуктара.
1931 сыллаахха кулун тутар 17 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Павловскай с. төрөөбүт.
1966 сылтан «Центральные электрические сети» тэрилтэ директорынан ананан үлэлээбит.
1983—1988 сс. — Дьокуускай куорат Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
Токарев Петр Никитич. Токарев Петр Никитич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хотугу сулус» уордьан кавалера. История билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
1924 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Пермь уобалаһын Добрянскай оройуонугар Аничкино дэриэбинэҕэ төрөөбүт.
Тимир суол станциятыгар үлэлээбит. 1942 сыл атырдьах ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1943 сыл муус устар ыйыгар Златоуст пулеметнай училищетын бүтэрэн, Арҕаа фроҥҥа взвод командирынан сэриигэ барбыт. Хорсуннук сэриилэһэн «Кыһыл Сулус» уордьанынан наҕараадаламмыт.
222-с Смоленскай стрелковай дивизия 787-с стрелковай полк взводун кытта Илин Пруссия границатыгар тиийэ сэриилэспитэ.
1944 сыл атырдьах ыйыгар партияҕа киирбит. Польша босхолооһунугар кыттыбыт.
1950-с сылларга Забайкальскай байыаннай уокурук араас салайар дуоһунастарыгар сулууспалаабыт.
1962 с. — Саха АССР Байыаннай Комиссарын солбуйааччыта.
1963 с. — полковник Токарев Саха государственнай университетын байыаннай кафедратыгар үлэлээбит, ол кэннэ — ССКП историятын кафедратын доцена буолбут.
1975 сыллаахха история билимнэрин кандидатыгар диссертациятын көмүскээбит. 50-н тахса научнай үлэни суруйбут.
Өссө маны көр.
"Хотугу сулус" уордьан кавалердара
Кандинский Вячеслав Алексеевич. Кандинский Вячеслав Алексеевич (1902—1973) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
Олоҕун олуктара.
Дьокуускайдаааҕы уус-уран училище бастакы директора.
1946—1952 сс. — Саха уус-уран түмэлин салайааччыта.