mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Техас. Техас () диэн АХШ соҕуруу штата. Хос аата "Соҕотох сулус штата" ("The Lone Star State"). Иэнинэн (696,200 км2) уонна олохтоохторунан (24.3 млн) Америка иккис улахан штата. Киин куората Остин. Ордук улахан куората Хьюстон, атын улахан куораттара Сан Антонио уонна Эль Пасо. Америка сүөһү иитиитин индустриятын киинэ. Ол курдук cowboy диэн ынахсыт идэлээх киhи Техас аан дойдуга биир биллэр бэлиэтэ буолар.
Историятынан уонна култууратынан, Техас АХШ Соҕуруутун ирээтэ буолар. Ол гынан баран, Испан уонна Мексикан төрүттээх буоларын быhыытынан АХШ соҕуруулуу арҕаатын ирээтэ эмиэ буолуон сөп.
"Six flags over Texas" (Техас үрдүнэн алта былаах) диэн этии бу сири хас да дойдулар бас билэ сылдьыбыттарыттан үөскээбитэ. Испания Техас сирин бас билбит бастакы Эуропа дойдута этэ. Франция Техаска кылгас кэмҥэ колония тэрийэ сылдьыбыта. 1836 дылы штат сирин Мексика бас билэрэ. Бу сылга тутулуга суох Техас Республиката тэриллибитэ. 1845 Холбоhуктаах Штаттарга 28с штатынан кыттыспыта. 1861 саҥатыгар Техас Холбоhуктаах Штаттартан арахсыбыта уонна бу сыл кулун тутар 23 күнүгэр Америка Конфедерат Штаттарыгар кыттыспыта. 1870 Конгресс уурааҕынан Техас Холбоhуктаах Штаттарга төннүбүтэ.
1900-с саҥаларыгар штат сиригэр нефть булуллан экономика үлүскэн сайдыыта саҕаламмыта. Билигин Техас диверсификациялаах экономикалаах. Экономикатын бас олохторунан буолаллар үрдүк технология, биомедик чинчийии уонна үрдүк үөрэҕирии.
Луизиана.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;354057&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-09-23T18:11:35Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;386669&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Луизиана (ааҥл "State of Louisiana", француз "État de Louisiane") диэн АХШ соҕуруу штата. Киин куората Батон Руж уонна ордук улахан куората Нью Орлеан.
Арканзас. Арканзас () диэн АХШ соҕуруу штата. Алта штаттыын кирбиилэhэр, илинигэр Миссиссиппи өрүс баар. Киин уонна ордук улахан куората диэн Литтл Рок.
Миссиссиппи. Миссиссиппи ("Mississippi") диэн АХШ соҕуруу штата. Киин уонна ордук улахан куората Дьэксон. Дириҥ Соҕуруу регион штаттарыттан биирдэстэрэ. Миссиссиппи өрүс аатынан ааттаммыт.
Алабама. Алабама ("Alabama") диэн АХШ соҕуруу штата (22-с). Олохтоохторун ахсаана 4.6 млн (2006). Киин куорат Монтгомери.
Даллас. Даллас () — АХШ Техас штаатын куората, Тринити өрүс үрдүгэр турар. Даллас уокуругун киинэ. 
Атын куораттары кытта холбоон «Даллас—Форт-Уэрт» диэн конурбацияҕа киирэр.
Караҕанды. Караҕанды (казах. "Қарағанды") диэн Казахстан Караҕанды улууhун киин куората. Олохтоохторун ахсаана 446,200.
Секс. Сиэкис () — ити эр киһи уонна дьахтар оҥорор оһуобай дьайыыта, кыарсыыта. Эр киһи уонна дьахтар ирсэллэр, оччоҕуна дьахтар хат буолуон сөп.
Хьюстон. Хьюстон (, ) — диэн улаханынан АХШ төрдүс уонна Техас бастакы куората.
АХШ 2010 сыллааҕы биэрэпиһин түмүгүнэн 2010 сыллаахха куоракка 2 100 263 киһи олорор эбит. Хьюстон Харрис уокурук киинэ уонна Улахан Хьюстон диэн аатырар 6 108 060 олохтоохтоох агломерация экэниэмикэтин сүрүн киинэ буолар. 
Куорат Миэксикэ хомотуттан 50 км сиргэ хочоҕо турар, иэнэ 965 км².
Орегон. Орегон ("Oregon") диэн АХШ хотугулуу арҕаа штата. Орегон территорията 1848 тэриллибитэ. Холбоhуктаах Штаттарга 33с штатынан олунньу 14, 1859 кыттыспыта. Орегон Чуумпу океан кытылыгар баар, кинилиин кирбиилэhэллэр Уашиҥтон хоту, Калифорния соҕуруу, Невада соҕуруулуу илин уонна Айдаhо илин. Киин куорат Сэлем.
Невада. Невада ("Nevada") диэн АХШ арҕаа штата. Киин куората Карсон Сити уонна ордук улахан куората Лас Вегас.
Айдахо. Айдаhо диэн Таастаах хайаларга баар АХШ биир хоту штата буолар. Бу сир биллэн туран айылхатынан уонна салгынынан атын Америка сирдэриттэн ордуктук биллэр. Дьонун ахсаана - 2 млн (2009)
Киин куората - Бойсе
Оттон сирин иэнэ - 216 тыс. км2.
Күрүөлэһэр сирдэрэ.
Айдахо штата маннык сирдэри кытта ыаллыы сытар: Хоту диэкинэн - Канаада, ол аата АХШ дойдута бүтэр, атын дойду кэлэр! Оттон Со5уруу диэкинэн - Юта уонна Невада, илин диэкинэн - Монтана уонна Вайоминг штаттара. Ар5аа диэки - Уашингтон уонна Орегон сирдэрэ ыаллыы сытар.
Аризона. АРИЗОНА () диэн Улахан каньон сиригэр баар АХШ биир штата буолар. Аризона - урут уруккаттан айылхалаах уонна кыһыл көмүстээх сиринэн биллэр. Аризона иһигэр АХШ биир улахан сайдыылаах куората баар - Финикс.
Сирин иэнэ - 294,1 тыс км2.
Киин куората - Финикс, оттон арыый улахан куораттара - Тусон.
Ыаллыы сытар сирдэрэ.
Аризона штата маннык сирдэри кытта ыаллыы сытар: Хоту диэкинэн - Юта, оттон со5уруунан - Мексика(дойду сирэ бүтэр, атын дойду кэлэр), онтон илин диэки - Калифорния уонна Невада штаттара. Ар5аа диэкинэн - Нью-Мексико
Уайомиҥ. Уайомиҥ ("State of Wyoming") диэн АХШ хотугулуу арҕаа штата. Улахан өттө Таастаах хайалар сирдэригэр сытар. Олохтоохторун ахсаана 522,830. Киин уонна ордук улахан куората Шайенн.
Небраска. Небраска () диэн Улуу сыhыыларга баар АХШ штата, ортокулуу арҕаа штат.
Оклахома.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-04-07T03:35:32Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Timir2&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Оклахома аата манныкка уларытылынна: Оклаhома&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;40714&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Орландо.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;410280&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-07-30T19:19:38Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;2604:2D80:D005:7000:184C:6658:895F:F88D&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;410281&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Орландо () диэн Флорида куората.
Туризм. Туризм диэн (, от "tour" — прогулка, поездка) диэнтэн тахсыбыт тыл буолар. Саха Сиригэр СССР кэмигэр киирбитэ. Ол кынан баран СССР дьоно тас дойдуга мээнэ тахсыбатахтара. Билигин демократия уонна капитализм кэлэн - сокуон билигин этэр уонна көнүллүүр. Билигин планетарнай теризм систематыгар сылын ахсын 210 дойду кыттар уонна уопсайа сыл аайы 2 млрд. дьон сир араас муннуктарыгар бараллар кэлэллэр. Россия ити иһигэр олох кыратык киирэр.
Хайа туризма- спорт уонна көхтөөх сынньалаҥ көрүҥэ, Горнай мельеҕа баар линейнэй маршрут бырайыага баар. Спортивнай туризм биир көрүҥэ.
084 003 1 8 1 1 Я. нүөмэрдээх спорт көрүҥнэрин Бүтүн Россиятааҕы реестригэр горнайдар маршруттарын (Россия классификациятынан) уустуктарынан быһаарыллар, кинилэр сүрүн ирдэбиллэринэн маршрут уһуна, кини туоруур кэмигэр, мэһэйдэр (ЛП) ахсааннара уонна мэһэйдэр уустуктара быһаарыллар.
Горнай туризмыгар (Горнай туризмыгар эбэтэр туристскай многоборье) күрэхтэһии икки дисциплинанан ыытыллар: "дистанция» — күрэхтэһии (үгэс курдук).
XIX- с үйэ бүтүөр диэри Россияҕа бу актыыбынай сынньалаҥ көрүҥэ сайдыбатах, экзотиканан ааҕыллар — биирдиилээн дьон үп- харчы, атыыһыттар уонна пр. революция кэнниттэн 1917 с. революция кэнниттэн культивнайдык сайдыбыта (онуоха өйдөбүллэр уонна хайа туризмађа уустара), онон кылгас болдьоххо маассабай көстүү буолбута. Альпинизмы уонна Горнай туризмы араарыы 1930- с сылларга СССР буолбута, бу да, специалистар санааларынан, бу спорт көрүҥнэрин сайыннарыыга куһаҕан дьаллыкка ылларбыттара уонна «дьиикэй туризмы» көстүүгэ сэдиптээн, ол эбэтэр атын маршруттарга киирбэтэхтэрэ, официальнай источниктар киирбэтэхтэрэ. Арай 1989 сылтан хайа туристара бэйэлэрин маршруттарыгар альпинистар киирэллэригэр көҥүллэммитэ.
Спорт көрүҥэ Россияҕа уонна СНГ дойдуларыгар эрэ тарҕаммыт курдук.
Российскай Федерацияҕа ис туризм өссө киэҥник тарҕанар. Ол эрээри, ис туризм өҥөлөрүн ырыынагын чахчы сыаналаан көрдөххө, статистика көрүҥэ үөскээбит системата араас өттүттэн дааннайдары хомуйууну сэрэйбэт. Статистика көдьүүстээх хомуура анал тэрилтэ чааһыгар этии өттүттэн эрэ оҥоһуллар. Туристскай ороскуот кээмэйин уонна структуратын туһунан кэлим информация, туристскай табаары уонна өҥөнү туһаныы кээмэйэ суох. Туристскай сүүрээн ис хоһооно государственнай статистика федеральнай сулууспатын анал статистическай отчуота буолбатах. Олохтоох туристар бэйэлэрэ айанныылларын ордороллор, личнэй транспоры туһанан, туристическай оператордарга туттарбакка, олохтоноллорун ордороллор. Ис туристическай рынок субъектарын хаһаайыстыбаннай үлэтэ- хамнаһа статистика уонна үп- харчы өттүнэн «Тур- 1»форматыгар ыйыллыбатын үгүстүк булбат. Ис туристар тустарынан саамай сөпкө статистика көрдөрбүтүнэн санаторнай- курортнай тэрилтэлэр, сынньалаҥ уонна туристическай базалар дааннайдарыгар олоҕуран ылыахха сөп, тоҕо диэтэххэ бу тэрилтэлэр Российскай Федерация гражданнара уонна кинилэр клиеннэрэ туристар курдук сыаналаналлар.
Денвер. Денвер ("Denver") диэн Колорадо штатын киин куората. Дьонун ахсаана - 600 тыh. (2008).
Олимпия (Уашингтон). Олимпия () диэн АХШ сиригэр баар куорат.
Уашингтон штатын киин куората буолар. Дьонун ахсаана - 49 тыс (2008).
Максимов Христофор Трофимович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;390827&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-02-03T07:21:06Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Бастыҥ ырыалара */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;394327&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Максимов Христофор Трофимович (08.04.1917—23.03.1980) — Саха АССР норуодунай артыыһа, саха аатырбыт ырыаһыта, ырыа айааччыта.
Олоҕун олуктара.
Амма Сулҕаччытыгар дьадаҥы бааһынай кэргэҥҥэ 1917 с. муус устар 8 төрөөбүт. Аҕата өрөпкүөмҥэ кыттыбытын иһин 1921 с. ытыллыбыт. 1936 с. Абаҕа оскуолатын 6 кылааһын бүтэрбит. 
1937 с. Дьокуускайга самодеятельнай куруһуоктар художественнай салайааччыларын куурустарын бүтэрбит. Онтон Амма уонна Мэҥэ Хаҥалас култууратын дьиэлэригэр худруктаабыт, Майаҕа I государственнай колхуоһунай драма театрыгар, Ньурбаҕа II государственнай колхуоһунай драма театрыгар артыыстаабыт, Үөһээ Бүлүү уонна Ньурба судаарыстыбаннай көһө сылдьар тыйаатырдарыгар онтон Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай музыка драма тыйаатырыгар үлэлээбит. 
1980 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр күн сириттэн барбыт.
Айар үлэтэ.
1937—1970 сс. X. Максимов эстрада артыыһын быһыытынан сценаҕа да, араадьыйаҕа да тахсыбыта. 300-чэкэ творческай концерт оҥорбут диэн ааҕаллар.
Самодеятельнай композитор X. Максимов 400-тэн тахса ырыа мелодиятын суруйбута, онтон 80 ырыата идэтийбит композитордар тупсарыыларын кэннэ хомуурунньуктарга тахсыбыттара: «Үлэ, таптал ырыалара» (Песни труда и любви, 1962), «Дьол иһин» (За мир и счастье, 1970), "Суун сибэкки сиигинэн" (1992), "Күнү олус таптыыбын" (2002). Өссө сүүс ырыа бэчээккэ бэлэмнэнэн Норуот айымньытын дьиэтигэр туттарыллыбыттара. 
Улахан айымньылартан С. Дадаскинов «Күн тааһа» сюитатыгар музыкатын ааттыахха сөп. X. Максимов драма спектакылларыгар музыка айбыта биллэр, холобур, Күннүк Уурастыырап «За мир!», Л. Попов «Беспокойный отдых», И. Алексеев «Вилюйский узник», И. Бочкарев «На восходе» пьесаларыгар.
1968 сыллаахха «Утро долгого дня» (Рига киностудията, режиссер А. Неретниеце) киинэҕэ Додор оруолун оонньообута.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Нью-Мексико.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-04-08T13:12:03Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Timir2&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Нью-Мексико аата манныкка уларытылынна: Нью Мексико&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;40970&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дьүкээгир (Усуйаана).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;291728&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-05-07T09:30:43Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;291729&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дьүкээгир национальнай көс олохтоох нэһилиэк.Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьүкээгир.
Улуус кииниттэн 350 км. хоту диэкки Лаптевтар байҕалларын кытылыгар сытар.Уруккута "Усуйаана" сопхуос булчуттарын биригээдэтэ. Алын сүһүөх оскуола, култуура дьиэтэ, ФАП, ДЭС бааллар."Буустаах" улуус суолталаах эркээйи сир, ураты харыстанар күөл бааллар. Нэһилиэк баһылыга Горохов Фёдор Иванович. Нэһилиэнньэтин ахсаана 123 киһи (2007 сыл).Омугунан сахалар, сахатыйбыт дьүкззгирдэр,эбээннэр. Билигин сүрүн дьарыктара кырсаны бултааһын, сэлии муоһун хомуйуу,балыктааһын. Маны барытын аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох дьүкээгирдэр "Дьүкээгир" аҕа уустарын общината сүрүннүүр.Баһылыктара Горохов Василий Григорьевич,СР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна.
Бэлиэ сирдэр.
Буустаах күөл - Саха сиригэр иккис улахан күөл.
1507. 1507 сыл.
Туох буолбута.
Нуучча-Литва сэриитэ са5аламмыта.
1508. 1508 сыл.
Туох буолбута.
Норвгия5а Герлог Гудфат даттар утары туруута.
1512. 1512 сыл.
Туох буолбута.
Сэтинньи — Нуучча уонна Литва ыккардыларыгар 1512-1522 сыллардааҕы сэрии саҕаламмыт.
.hk. .hk диэн Хоҥ Коҥ үрдүк таhымнаах ил домена.
.hm. .hm диэн Херд арыыта уонна Макдоналд арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.hn. .hn диэн Хондурас үрдүк таhымнаах ил домена.
.hr. .hr диэн Хорватия үрдүк таhымнаах ил домена.
.ht. .ht диэн Хаити үрдүк таhымнаах ил домена.
.hu. .hu диэн Мадьаар Сирэ үрдүк таhымнаах ил домена.
.it. .it диэн Италия үрдүк таhымнаах ил домена.
.id. .id диэн Индонезия үрдүк таhымнаах ил домена.
.ie. .ie диэн Ирландия үрдүк таhымнаах ил домена.
.il. .il диэн Исраил үрдүк таhымнаах ил домена.
.im. .im диэн Мэн арыы үрдүк таhымнаах ил домена.
Майами-Дейд. Майами-Дейд ("Miami-Dade County") диэн Майами куоратын уокуруга буолар. Дьонун ахсаана - 5 млн.
Colgate-Palmolive. Colgate-Palmolive Company диэн АХШ тэрилтэтэ буолар, 1990 сыллаахтан ыла аан-дойдуга оҥорон таһаарбыт табаарын 210 дойдуга атылыыр буолла. Штаб-квартирата- Нью-Йорк, АХШ.
Устуоруйата.
1806 сыллаахха Уильям Колгейд диэн киһи олохтообута.
Силикон хочото. Силикон хочото (дьиҥэ Кремний хочото), Silicon Valley - silicon диэн тылтан кремний, полупроводниктары оҥорорго төрүөт элемееню АХШ Сан-Франциско куораттан соҕуруу бардахха промышленность оройуона. Сан-Хосе, Санта-Клара, Лос-Альтос, Пало-Альто уонна Саннивейл куораттары холбуур. Билигин Кремний хочотугар электроннай промышленность хампаанньалар ордук элбэх ахсанннаах буолаллар.
Кремний хочотугар билигин 3 тыһынчаттан тахса хампаанньа үлэлиир. Онтон сорохторо компьютердары оҥороллор, тыыһынчанан программалары суруйаллар. Манна Стенфорд университета баар. 
Силиконовай долина 1951 сыллаахха саҕаламмыта Фред Терман диэн Стенфорд университетын вице-президена университетка баар миэстэни түүллэһиитин саҕалаабыта.
Аквила.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;297482&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-10-05T07:46:06Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;EmausBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;Bot: Migrating 1 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;298343&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Аквила (сороҕор Акуила эбэтэр өссө Л’Акуила) диэн Италия дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 70 000 киһи.
Сир хамсааһына.
2009 сыл муус устар 6 күнүгэр куоракка 6,3 магнитудалаах сир хамсааһына буолбута, 280 киһи олоҕо быстыбыта.
Биллэр дьоннор.
Аквила куораттан арҕаа дойдуларга биллэр поп-ырыаһыт Мадонна (Луиза Вероника Чикконе) дьонноро төрүттээхтэр.
Ландау.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;332630&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2017-04-20T07:02:22Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Egerman&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;332631&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ландау - бу тыл хас да өйдөбүллээх:
Ландау (Бавария).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;332032&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-12-07T01:10:06Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;147.136.249.114&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;392372&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ла́ндау-ан-дер-И́зар () — Бавария сиригэр баар кыра куорат. Сахалыы Изар өрүһүн үрдүнээҕи Ландау (Landau an der Isar). 
Дьонун ахсаана 13 тыс.
Квинсленд. КВИНСЛЕНД, КВИНСЛЭНД (Queensland) диэн Аустралия хоту өттүгэр сытар штат. Киин куората - Брисбен. Онтон улахан арыый улахан куората - Голд-Кост. Дьонун ахсаана 3,8 млн. киһи. Дойдуга биир улахан индустриально-сайдыбыт уонна экономически-сайдыбыт сиринэн биллэр. 
Квинсленд - Аан-Дойду биир саамай улахан туризм сирдэриттэн биирдэстэрэ. Сыллааҕы "оборот туризма" - 11 млн. киһиэхэ тэннэһэр. Чуумпу океан кытылыгар баар сир.
Брисбен. Брисбен, Брисбэн () диэн Куинслэнд диэн Аустралия сиригэр баар куорат. Дойду биир аныгы, экономически-сайдыбыт уонна улахан туризм сайдыбыт сирэ. Дьонун ахсаана — 2 мөл.
Аан-Дойду биир мультинациональнай куората буолар.
Транспорт.
Дьокуускай куорат илин уһугар турар, аэропорда Сидней уонна Мельбурна аэропортарын кэнниттэн үһүс пассажирынан буолар. Аэропорка ис уонна аан дойдутааҕы терминаллар, ону тэҥэ таһаҕас тиэрмин уонна икки ППП үлэлииллэр.
1885 сылтан 1969 сылга диэри трамвай ситим тутуллубута. Ситимнэр муҥутаан сайдыыларын саҕана (1952 сыл) суол уһуна 109 км буолбута, оттон саамай элбэх пассажирдары 1944-1945 сс. тиэйбиттэрэ. В 160 миллионов человек.
Сайыҥҥы Олимпиада 2032.
От ыйын 21 күнүгэр 2021 С. Токио куоракка МОК 138- с сессиятыгар Брсбен XXXV сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулары ыытар миэстэтинэн безальтернативнай олоҕуран талыллыбыта.
2032 с. олимпиаданы ылынар үһүс Австралия куората буолуоҕа. Урут сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулар Мельбурнаҕа (1956) уонна Сидне (2000) буолаллара. Эбиитин соҕуруу полушариеҕа баар буолбутуттан кыһыҥҥы олимпиадалар төрдүс киин куората буолуо, Австралияҕа Мельбурнаҕа уонна сидорнайга уонна Рио-де-Жанейроҕа ыытыллар Бразилияҕа ыытыллыбыт 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулар кэннилэриттэн.
Туристарга киэҥник биллэр сир.
Брисбеҥҥа сынньанар сирдэр ордук табыгастаах паркалар, чуолаан Soma Street Tha, Mont Coot-tha, Counic Gards (улахан Ботаническай сад, туспа сектордаах).
Хотугу кытылга Брисбань куоракка Брисбань диэн ааттанар буоллаҕына, элбэх ахсааннаах «бизнес- точкалар», маҕаһыыннары, бытовой уонна цифровой техниканы, автосервистэри о. д. А киллэрэн, Соҕуруу сир сынньанар сирдэрин, ол иһигэр Соҕуруу сынньанар сирдэри туһаҕа таһаарыы буолар.:
Аквалангы кытта дьүөрэлээһин сайдыыта, ол иһигэр искусственнай уонна естественнэй рифмаларга угуллан турар.
Альберт-стритаҕа соҕурууҥҥу Альберт-паарка, Пери- хус, Альберт-стрит диэн холбоһуктаах церковь курдук биллэр пааматынньыктар бааллар.
Киото. Киото () диэн Дьоппуон биир улахан ордук аныгы куората буолар. Дьонун ахсаана - 2 млн, агломерациятынан 20 млн.
Жан Нувель. Жан Нувель () — Бранли музейын бырайыактаабыт архитектор.
1945 сыллаахха Франция соҕуруу өттугэр Фюмель диэн кыра куоракка төрөөбүт. Эколь де Боз-Ар диэн оскуолаҕа Парижка үөрэммит.
1972 с. архитектор быһыытынан үлэтин саҕалаабыт. 1991 с. Франция архитектураҕа институутун (IFA) вице-президенэ буолбут, 1993 сылтан — Америка Архитектордарын Институутун (AIA) бочуоттаах чилиэнэ.
«Atelier Jean Nouvel» диэн ааттаах бюрота аан дойдуга барытыгар үлэлиир. Нувель үлэлэрин иһигэр — музейдар, конференц-кииннэр, концертыыр зааллар, офиснай комплекстар уонна олорор дьиэлэр бааллар.
Бүтэһик сылларга бырайыактаабыт үлэлэриттэн биллэллэрэ — Картье Фондатын штаб-квартирата, парижка баар Арааптар дойдуларын институута, Лионнааҕы Опера театра, Люцернаҕа тутуллубут концертыыр заал.
Притцкер бириэмийэтин лауреата.
Хонсү. Хонсү (Һоншу, Һондо, ), Дьоппуон дойдутугар баар арыы баар, Дьоппуон архипелагын ордук улахан арыыта буолар, ол курдук дойду - 74,41% сирин ылар. Бу арыы дойду ортотугар сытар, онон нэһилиэнньэтэ ордук дойдуга улахан буолар. Ол курдук 2010 сыллаахха арыыга 100 млн. киһи олохсуйан олорбут.
Арыы устата 1300 км, киэҥэ 50тан 230 км дылы уларыйар, уопсай иэнэ 227 969,74 км², Япония иэниттэн 60% кэриҥэтин ылар. Великобритания арыытыттын кыранан аччыгый
Айылхата.
Хонсү рельепа хайалардаах, ол иһигэр элбэх вулканнардаах. Ордук улахана - Фудьи хайата — гора Фудьи (3776 м.).
Куораттара.
Хонсү арыытыгар ордук бөдөҥ дьоппуон куораттара бааллар: Токио, Иокогама, Осака, Киото, Хиросима, Тояма уонна да атыттар.
Нэһилиэнньэтэ.
XIX үйэ бүтэһигин диэри айн норуот олоро сылдьыбыт, ол гынан баран дьоппуоннар Һоккайдо арыытыгар ыган таһаарбыттар. Арыы нэһилиэнньэтин ахсаана — 100 000 000 киһи (2010 сыл туругунан).
Аустралиялар. АУСТРАЛИЯЛАР - Аустралия сүрүн омуктара буолаллар, сүрүннээн Англичаннар, Ниэмэстэр, Кытайдар, Кэриэйдэр, Ирландиялар, Индонезиялар уонна уопсайа 450 араас омуктара (олор иһигэр 600 Саха омуга) бары холбоон "Аустралиялар" диэн Саҥа омук буолаллар. Бу Саҥа омуктары - мультинациональнай дииллэр.
Мультинациональнай омуктар.
уонна да атыттар
Саҥа Соҕуруу Уэльс. Саҥа Соҕуруу Уэльс, ("Новый Южный Уэльс, New South Wales, NSW") диэн Аустралия биир экономически-сайдыбыт штата буолар. Дойдуга саамай элбэх нэһилиэнньэлээх щтат буолар - 7 млн. (2009). 
Саамай улахан уонна киин куората - Сидней. Оттон арыый улахан куораттара - Ньюкасл, Уоллонгонг, Уагга-Уагга, Олбури уонна Тамуорт.
Уагга-Уагга. УАГГА-УАГГА (WAGGA-WAGGA) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар, Аустралия куорат буолар. Дьонун ахсаана - 50 тыс. Олортон 2984 дьоно аборигеннар.
Уоллонгонг. Уоллонгонг (Wollongong), диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс сиригэр баар, Аустралия 9-ус улахан куората буолар, онтон штат иһигэр бэйэтигэр - 3-үс миэстэ (Сидней уонна Ньюкасл кэнниттэн). Ол курдук куоратка 2008 сыллаахха - 290 тыс. дьон олорбут.
Ньюкасл. Ньюкасл (Newcastle) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатын иккис улахан куората буолар (Сидней кэнниттэн), ол курдук куоратка - 312 тыс киһи олорор.
Дарвин(Аустралия). ДАРВИН (Darwin) диэн Аустралия биир саамай хоту куората буолар, дьонун ахсаана — 101 тыс. Хоту территория сиригэр биир саамай улахан куората буолар. Хоту территория киин куората буолар.
Аустралия хотугу территорията. ХОТУГУ ТЕРРИТОРИЯ (Northern Territory) диэн Аустралия саамай хотугу территорията буолар. Киин куората - Дарвин. Хотугу территория үрдүнэн 190 тыс. киһи олохсуйан олорор.
Өссө маны көр.
Бу сирэйи өссө маннык ааттыыллар - Хоту Территория эбэтэр Аустралия хотугу территорията
Остин. Остин (Austin) - диэн АХШ-ка баар куорат, Техас штатын киин куората буолар. Дьонун ахсаана — 2 мөл.
Моhандас Карамчанд Ганди. Моhандас Карамчанд Ганди (гудьарати: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (алтынньы 2, 1869 — тохсунньу 30, 1948) диэн Индия тутулуга суох буолуутун хамсааhынын тутаах басхана. Кини сатьяграhа диэн тиранияны күргүөмнээх олохтоох бас бэринимиинэн утарылаhыы философиятын айааччыта. Сатьяграhа Индия тутулуга суох буолуутун туhугар охсуhууга улахан оруоллааҕа уонна аан дойду үрдүнэн олохтоох бырааптар уонна көҥүл иhин хамсааhыннары көҕүлээбитэ. Кини аан дойдуга Маhатма Ганди (санскрит: महात्मा — "Улуу кут") диэн ордук биллэр.