mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ноҕай. Ноҕай (نوغاي), Ису-Ноҕай, Нокай (ноҕайдыы "Ногай", , ; олорбут сыллара: 1235/1240 — ) — Алтан Ордуу бэклэрбэгэ, Алтан Ордуу арҕааҥы улууһун баһылыга.
1270-с сыллартан өлүөр диэри Сарайга олорбут Ордуу хааннарыттан тутулуга суох буолбута уонна төттөрүтүн кинилэри хонтуруоллуура. Ноҕай улууһуттан Болгария, Сербия уонна хотугулуу илиҥҥи нуучча кинээстэрэ тутулуктаах этилэр. Ноҕай ойоҕо Ефросинья, Ахсыс Михаил Палеолог (Византия ыраахтааҕыта) кыыһа этэ. Ноҕай Бэркэ хаан кэнниттэн ислам итэҕэлин ылыммыта. Ноҕай аат ноҕай омукка хаалбыт.
Төрдө.
Ноҕай быһа холоон 1235 уонна 1240 сыллар икки ардыларыгар төрөөбүтэ. Кини Татар (Тутар) уола, Дьүчи сэттис уолун Бувал (Тевал) сиэнэ этэ. Н. И. Веселовский диэн чинчийээччи саныырынан Дьүчи бастакы биэс уола эрэ сокуоннай этилэр, ол иһин Ноҕай хаан буолар кыаҕа суох этэ, ол эрээри маны туоһулуур информация былыргы кинигэлэргэ суох.
Былааска кэлиитэ.
Ноҕай аан маҥнай Дьүчи уонна Хулагы сыдьааннарын сэриилэрин кэмигэр ахтыллар. Кини 1262 сыл атырдьах ыйыгар 30-тыһыынча сэрииһиттэрдээх Ширваҥҥа сэриинэн барбыта уонна икки ый буолан баран Хулагу сыдьааннарын сэриитин үлтүрүппүтэ.
1265 сыл от ыйыгар Ноҕай Алтан Ордуу сэриитин салайан Соҕуруу Кавказка сэриинэн барбыта, ол эрээри от ыйын 19 күнүгэр Хулагу сыдьааннарын сэриитигэр хотторбута.
Улуус баһылыга.
Ноҕай Алтан Ордууттан арахсан быһа холоон 1270 сыллаахха Хара муораттан хоту диэки сытар сирдэргэ көспүтэ. Ол сиртэн Ноҕай Болгарияҕа уонна Византияҕа сэрииһиттэри ыытан бу дойдуларга улахан кутталы үөскэппитэ. Ол иһин 1273 сыллаахха Византия ыраахтааҕыта Ахсыс Михаил бэйэтин кыыһы Евфросинияны Ноҕайга ойох биэрбитэ. Ону таһынан Ноҕай болгар кинээстэрин талыыларыгар дьайар этэ уонна бүтүн Болгарияны баһылыы сатаабыта.
1288 сыллаахха (эбэтэр 1291) Ноҕай Польша сиригэр сэриинэн барбыта.
1291 сыллаахха Ноҕай Алтан Ордуу хаанына Тохтаны талбыта.
Ноҕай 1300 сыллаахха Тохта сэриитин утары кыргыһыы кэнниттэн өлбүтэ.
Тинибэк. Тинибэк (өссө "Динибек" да дииэллэр; сыллаахха өлбүтэ) — 1341 сылтан 1342 сыллаахха диэри Алтан Ордуу хаана. Узбек-хаан улахан уола (дьиҥэ иккис уола, ол эрээри Узбек-хаан бастакы уола Тимурбэк 1330 сыллаахха өлөн хаалбыта).
Тинибэк аҕатын Узбек-хааны кытта соҕуруу Кавказка сэриинэн бара сылдьыбыта. 1341 сыллаахха Узбек хаан өлбүтүгэр киин куоракка Дьанибэк былааска кэлбитэ. Тайдула Дьанибэк хаан буоларын өйөөбүтэ. Ол да буоллар Алтан Ордуу тойотторо сокуону кэспэккэ Хорезмҥа баар Узбек хаан улахан уолун Тинибэги хаанынан талбыттара. Тинибэк Хорезмтан Сарайга айанныыр кэмигэр Дьанибэк Узбек хаан атын уолун Хызырбэги өлөрөн кэбиспит. Дьанибэктээх Тайдула Тинибэк Хызырбэк өлбүтүн мээнэ хаалларбатын өйдөөн бэйэлэрин өйөөччүлэрин хомуйан саҕалаабыттара. 1342 сыллаахха Тинибэк өлбүтүгэр саҥа хаан Дьанибэк буолбута. Тайдула Дьанибэги өйөөбүт буолан Тула куораты бас билиигэ ылбыта, ол аата кини баскактара Тула дьонуттан төлөбүр хомуйар буолбуттара.
Кутб диэн ааттаах Алтан Ордуу хоһоонньута Тинибэккэ уонна кини ойоҕор анаан перс тыллаах аатырбыт хоһоонньут Низами "Хосроу уонна Ширин" диэн айымньытын перс тылыттан түүр тылыгар тылбаастаабыта.
Гюзей Гюлистан. Гюлистан Гюзей (, төрөөбүтүгэр бэриллибит аата "Гюлистан Джемали Дениз" , 1927 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр төрөөбүт — 1987 сыллахха кулун тутар 6 күнүгэр өлбүт, Турция) — турок омугун биллиилээх артыыһа
Биографията.
1927 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Стамбул куоракка төрөөбүт.
1942 сылтаахтан Стамбуллааөы куорат тыйаатырыгар оонньоон саҕалаабыта. Быһа холоон ити сыллартан кини киинэ артыыһын быһыытынан карьерата саҕаламмыта. Ол гынан баран, сүрүннээн, кэтэк уонна тэттик оруолларга уһуллара.
1944 сыллаахха «Hürriyet Apartmanı» диэн ааттаах киинэҕэ аан бастакытын сүрүн оруолу оонньообута. Кини саамай албан аатырар, сураҕар кэмэ 1950 - 1960 сыллардаахха кэлэн ааспыта. Ити сылларга Гюзей тыйаатырга даҕаны, киинэҕэ даҕаны тэҥинэн оонньуура. Ити кэмнэргэ кини оруолларын улахан аҥаара дьиэ кэргэн драмаларыгар анаммыта. Кини сүрүн дьоруойдары оонньуура. Гюзей тыйаатыр сыанатыгар «Тимон Афинский» уонна «Король Лир» пьесаларга сүрүн дьахтар оруолларын оонньообута.
Гюзей саамай улахан уонна биллэр оруолун «Во имя закона» () киинэҕэ оонньообута. Онно кини партнера, бииргэ уһуллубут киһитэ Айхан Ышик буолбута.
Гюзей 1987 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр өлбүтэ. Ол кэмҥэ оруобуна улахан ардахтар түһэннэр, кулун тутар 14 күнүгэр эрэ көмпүттэрэ.
Тус олоҕо.
Үс төгүл ыал буола сылдьыбыта. Гюзей Мюфит диэн төрөппүт уоллаах.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%8E%D0%B7%D0%B5%D0%B9,_%D0%93%D1%8E%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD
https://www.film.ru/persona/gulistan-guzey
Озтюрк Селен. Селе́н Озтю́рк (; 1980 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ, Измир куорат, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллэр артыыһа. Киинэҕэ уһуллар уонна тыйаатырга оонньуур.
Биографията.
Селен Озтюрк 1980 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ. Кини ийэтэ грек, оттон аҕата турок хааннаахтара. Кыыс 2004 сыллаахха Хаджеттпе Университетытн судаарыстыбаннай консерваториятын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Стамбул куоракка көһөн барбыта уонна Playhouse Theatre тдиэн ааттаах тыйаатырга бастакы оруолларын оонньоон саҕалаабыта. Селен Озтюрк пианиноҕа уонна гитараҕа сатаан онньуур мусукаалынай дьоҕурдаах
Айар үлэтэ.
Селен Озтюрк бэйэтин профессиональнай карьератын дьоҕус уонна тэттик оруоллартан саҕалаабыта. Кини ол оруолларга Стамбул Playhouse тыйаатырыгар үлэлиир буолан билсиинэн тиксэрэ. Биллиилээх уонна улахан пийиэсэлэртэн Селен «Дама с камелиями» уонна «Землеройка» айымньыларга оонньообута. Ол быыһыгар хас даҕаны киинэ уһуллуутугар кыттыбыта, озвучкаҕа кыттыбыта: Запрещённый приём, Ханна Монтана, Милые кости, Бэтман, Том I, Крошка из Беверли-Хиллз — турциятааҕы дубляжтара. Хас даҕаны тыйаатыр пьесатыгар оонньообута: «Лена с Leonce», «Землеройка», «Дама с камелиями» уонна да атыттар. Селен Озтюрк маннык киинэлэргэ сүрүн оруоллары толорбута: Великолепный век (сериал) (2011) — Гюльфем Хатун оруолла, «Бесконечность» (2009) — сиэстэрэ Алиса оруола, «Once Upon A Time» (сериал) (2008) — Sema, «Чёрная гадюка» (сериал) (2007) — Asiye оруола, «Кукольный короткометражный фильм» (2007).
Урус-хаан. Урус-хаан (төрөөбүт сыла биллибтэ — өлбүт сыла 1377; "Муһаммад-Урус, Орыс, Арыс, Ырыс, Орыс хаан" да диэн биллэр") –" Тука-Тимур сыдьаана этэ, Сырдарьа улууһун баһылыга, Күөх Ордууну баһылаабыта уонна 1372 сылтан 1374 сылга диэри уонна 1375 сыллаахха бүтүн Алтан Ордуу хаан буолбута.
Урус-хаантан Каһаах хааннара төрүттээхтэр.
Төрдө.
"Таварих-и Гузида-йи Нусрат Намэ" диэн кинигэҕэ суруллубутунан Урус-хаан төрдө: Чыҥыс Хаан — Дьүчи — Тука-Тимур — Уз-Тимур — Ходьа — Бадик — Урус-хан. Бу версиянан Урус-хаан Туҕла-Тимур кэнниттэн Маҥан Ордуу хаана буолуохтаах этэ.
"Искандэр анонима" диэн кинигэҕэ суруллубут Урус-хаан төрдө: Чыҥыс Хаан — Дьүчи — Орда-Ичен — Кули — Тумакан — Ноҕай — Сасы-Бука— Эрзен — Чимтай — Урус-хан. Бу версиянан Урус-хаан аҕатын Чимтай кэнниттэн Маҥан Ордуу хаана буолуохтаах этэ.
Сыгнак хаана.
Урус-хаан туох баар Тука-Тимур сыдьааннарын өлөрбүт уонна Сыгнак хаана буолбут. Тойоттор көмөлөрүнэн тус бэйэтин былааһын күүһүрдүбүт. Алтан Ордууттан тутулуга суох хаан буоларын биллэрин бэйэтин харчыларын таһаартарбыта.
Алтан Ордуу хаана.
Урус-хаан 1372 сыллаахха тойоттор көмөлөрүнэн Күөх Ордууга сэриинэн барбыта уонна бүтүн Алтан Ордууну баһылаабыта. 1370- сыллар ортолоругар Хадьи-Тархан (билиҥҥи Астрахань) куораты сэриилээн ылбыта.
1374 сыллаахха Урус-хаан илин сылдьар кэмигэр хаан былааһын былдьаппыта. Саҥа хаан Чэркэс диэн киһи буолбута. Урус-хаан Сарай-Бэркэ куоракка төннүбүтүгэр, саҥа хаан номнуо Мамай анаабыт Булак диэн ааттаах киһи буолбут этэ. Булак Урус-хааны кытта сэриилэспит, Урус-хаан хотторон Сыгнакка төннүбүт.
1377 сыллаахха Урус-хаан утары Тимур (Тамерлан) сэриини саҕалаабыта. "Чингиз-намэ" диэн кинигэҕэ суруллубутунан Урус-хааны Тохтамыш уола Дьалал ад-Дин өлөрбүт.
Урус-хаан уонна Алаша-хаан.
Сорох билиҥҥи каһаах чинчийээччилэрэ этэллэринэн, холобур, Радик Темиргалиев, Урус-хаан уонна Алаша-хаан биир киһи этэ. Каһаах хааннара үгэс быһыытынан бэйэлэрин Урус-хаантан төрүттээх дииллэрэ. Урус-хаан хос сиэнэ Кэрэй-хаан, ону тэҥэ кини атын хос сиэнэ Дьанибэк-хаан Каһаах дойдутун тэрийбиттэрэ.
Гирик Фатма. Фатма Гирик (1942 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок биллиилээх артыыһа. Сүрүннээн күүстээх уобарастаах дьахталлары оонньообутунан биллэр. 
Биографията.
Фатма Гири Хайри Гирик диэн балыксык уонна Мюневвер Гирик диэн баабырыка үлэһитэ дьахтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ийэтэ кинини баара суоөа 16 саастааҕар төрөппүтэ. Фатму кыра сылдьан олус хорсун санаалааҕын иһин дьон сэргэн «Фатма уол» () диэн ааттыыллара. 1955 сыллаахха 13 саастааҕар аан бастакытын «Günahkar Baba» киинэҕэ дьоҕус, тэттик оруолу оонньообута.
1957 сыллаахха «Leke» киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута. Ол кэннэ биллэн уонна көстөн, сыыйа баайа уһуллар киинэтин ахсаана элбээн барбыта. 1960 сыллаахха Мемдуха Уна «Ölüm Peşimizde» киинэтигэр уһуллубута. Ол оруола Гириги ааттаах суоллаах, улахан артыыс, биллэр көстөр киһи оҥорбута. Итини таһынан кини «Ezo Gelin» уонна «Boş Beşik» диэн норуокка биллэр киинэлэргэ оонньообута. Кини муҥутаан саамай аатыра сылдьыбыт кэмнэрэ 1960 1970 -с сылларга кэлэн ааспыттара. Аан бастаан кини нарын кыргыттары оонньуур буоллаҕына, кэлин күүстээх санаалаах хорсун кыргыттары уонна дьахталлары толорор буолбута. Киинэни таһынан Гирик сэрийээллэргэ, тэлэбииндэнньэҕэ эмиэ уһуллара.
198 сыллаахха Фатма Гирик быыбарга талыллан социал демократтар баартыйаларыттан Шишли оройуонун баһылыга буолбута.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA,_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0
https://www.kinopoisk.ru/name/520636/
Перчин Вахиде. Вахиде Перчин () (1965 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүтэ, Измир куорат, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллиилээх артыыһа. Киинэҕэ уонна тыйаатырга оонньуур.
Биографията.
Вахиде Перчин ХХ үйэ саҕаланыытыгар грецияттан Турциюҕа куотан кэлбит эмиграннар оҕолоро буолар. Аҕата улахан массыына суоппара, ийэтэ дьиэҕэ олорор хаһаайка этэ. 
Вахиде орто оскуоланы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүирэн баран ойуулуур дьүһүннүүр ускуустуба факультетыгар тыйаатыр салаатыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ.
Карьерата.
Аан бастаан үөрэҕин бтүрэн баран тыйаатырга үлэҕэ киирбитэ, артыыс быһыытынан. Онтон 2003 сыллаахха Стамбул куоракка көһөн кэлбитэ уонна сотору буолан баран «Сказка о Стамбуле» диэн киинэ сэрийээлигэр оруолламмыта. Ол кэнниттэн кини «Назвала я её Фериха» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Зехра оруолун оонньоон, көрөөччү киэҥ эйгэтигэр биллэн көстөн, аатыран сураҕынан барбыта. 2013 сыллаахха кини «Великолепный век» сэрийээлгэ уһуллан саҕалаабыта. Кини ол саҕана хат буолан киинэҕэ уһуллартан батыммыт Мерьем Узерли диэн артыыһы солбуйбута. 2016 сыллаахха "Мама" диэн ааттаах дьоппуон омук киинэтин үтүгүннэрэн оҥорбут реймейк киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута. .
Тус олоҕо.
1991 сылаахха Вахиде Алтан Гёрдюм диэн артыыс киһиэхэ эргэ тахсыбыта. Кинилэр иккиэн бииргэ Измир куорат тыйаатырыгар үлэлээбиттэрэ. Хас та даҕаны киинэлэргэ бииргэ уһуллубуттара. 1994 сыллахаха Ализе диэн кыыстаммыттара. 2013 сыллахха арахсыбыттара, Вахиде кыыс эрдэҕинээҕи араспаанньатын төттөрү ылыммыта.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%BD,_%D0%92%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B4%D0%B5
https://24smi.org/celebrity/37276-vakhide-gerdium.html
Күөх Ордуу. Күөх Ордуу ("Көк Орда") – Алтан Ордуу (Дьүчи улууһун) илиҥҥи эбэтэр атыннык эттэххэ хаҥас аҥара. Күөх Ордуу сирдэрэ билиҥҥи Казахстаан уонна Арҕаа Сибиир этэ.
Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда).
Былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр буккуллар буоланнар, билиҥҥи чинчийээччилэр бу икки дойду бэйэ-бэйэлэриттэн уратыларын чопчу кыайан быһаарар кыахтара суох.
Холобур, мусульманнар суруйбут кинигэлэригэ (араабтыы, перстыы, түүрдүү) Күөх Ордуу (Көк Орда), Маҥан Ордуу (Ак Орда) уонна Дьүчи Улууһа диэн өйдөбүллэр бүтүн Алтан Ордууну да бэлиэтииллэр, Алтан Ордуу сорох улуустарын да бэлиэтииллэр, ол иһин бу үс өйдөбүл кыраныыссатын быһаарар уустук.
Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара.
Арассыыйа чинчийээччилэрэ үгэс быһыытынан былыргы нуучча сурукатыргар олоҕураллар. Ол кинигэлэргэ Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар. Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовскай уонна Г. А. Федоров-Давыдов саныылларынан Күөх Ордуу Маҥан Ордууттан (Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара) тутулуктаах этэ, тоҕо диэтэр Маҥан Ордуу хааннара Бату убайын Орду Ичен сыдьааннара этилэр.
Нуучча суруктарыгар Күөх Ордуу Волга өрүстэн илиҥҥи кытылыттан саҕаланар. Летописьтэргэ Күөх Ордуу иккитэ ахтыллыбыт: бастакытын Тохтамыш кэмигэр сыһыаннаах («царь с востока, именем Тохтамыш, из Синие Орды») уонна иккиһин Тимур (Тамерлан) 1395 сыллаахха сэриинэн кэлэригэр.
Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара.
Бастакы версияттан ураты Күөх Ордуу Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара буоларын туһунан версия баар. 1840 сыллаахха Австрия чинчийээччитэ Й. Хаммер-Пургшталь Алтан Ордуу историятын суруйбут уонна ол үлэтигэр бу версияны эппит. Кини XV үйэҕэ суруллубут "«Мунтахаб ат-таварих-и Му‛ини»" Му‛ин ад-Дина Натанзи диэн киһи үлэтигэр олоҕурар.
Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарын чааһа.
Каһаах чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн арахсыы Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарыгар эрэ сыһыаннаах. Бу сабаҕалааһынынан Күөх Ордуу (Көк Орда) Шибан улууһа буолар.
Шибан улууһа. Шибан улууһа – Алтан Ордуу биир улууһа, Бату хаан Дьүчи улууһун биистэринэн араартаабытыгар үөскээбитэ. Алтан Ордуу Улуу Кэхтиитин кэмигэр (нууч.: "Великая Замятня") Шибан улууһа киин былаастан тутулуга суох буолбута.
Улуус сирэ.
Шибан улууһун сирэ билиҥҥи Казахстаан илиҥҥи өттүгэр уонна Арҕаа Сибииргэ баар этэ. Арҕаа Сибииргэ Тайбуҕа сурда диэн ааттаах кэрэиттэр дойдулара үөскээбитэ. Шибан улууһун киин куората Сарайчик этэ. Шибан улууһа уонна ону тэҥэ Орда-Ежэн улууһа Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара буолаллар.
Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарын өссө Күөх Ордуу диэн ааттыллар, ол эрээри былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр буккуллар буоланнар, билиҥҥи чинчийээччилэр бу икки дойду бэйэ-бэйэлэриттэн уратыларын чопчу кыайан быһаарар кыахтара суох. Арассыыйа чинчийээччилэрэ үгэс быһыытынан былыргы нуучча сурукатыргар олоҕураллар. Ол кинигэлэргэ Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар. Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовскай уонна Г. А. Федоров-Давыдов саныылларынан Күөх Ордуу Маҥан Ордууттан (Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара) тутулуктаах этэ, тоҕо диэтэр Маҥан Ордуу хааннара Бату убайын Орда Ежэн сыдьааннара этилэр.
Улуус баһылыктара.
Абулҕази Шибан улууһун баһылыктарын уонна баһылыктаабыт сылларын суруйан хаалларбыт:
Тайбуҕа сурда. Тайбуҕа сурда (нууччалыы "Тайбугин юрт, Тайбугинская страна" дииллэр) – XIII үйэ саҕаланыытыгар Арҕааҥы Сибииргэ Алтан Ордуу Күөх Ордуутун (илиҥҥи аҥара) иһигэр үөскээбит татаардар дойдулара. Академик Г. Ф. Миллер сабаҕалыырынан Сибиир ханствота 1220 сыллаахха тэриллибит Тайбуҕа сурдуттан үөскээбит. Тайбуҕа сурдун Алтан Ордуу атын улуустарыттан уратыта диэн кини автономиялаах сир этэ.
Тайбуҕа сурдун киин куората маҥнай Чинги-Тура, онтон кэлин Кашлык куорат этэ. 1359 сылтан ылатан Тайбуҕа сурда Сибиир ханствотын сороҕото буолбута, ол эрээри XVI үйэҕэ Ермак сэриитин кэнниттэн Ноҕай Ордуутугар холбоспута.
Бу сурт аата номоххо киирбит Тайбуҕа диэн киһиттэн саҕаламмыт.
Тайбуҕа сурдун туһунан бастакы ахтыылар.
Иртыш өрүс хочолоругар баар буола сылдьыбыт Тайбуҕа сурда Утэмиш-хадьи диэн ааттаах киһи суруйбут "Чингиз-намэ" айымньытыгар ахтыллар. Бу айымньы 1558 сыллаахха суруллубута.
Ол кэнниттэн 1586 сыллаахха Урмамэт диэн ааттаах Касимов хаан Москваҕа суругар «Тайбугинская страна» диэн ахтыбыт.
Онтон 1597 сыллаахха Сибиир ханствотын баһылыга Кучум Москваҕа ыыппыт суругар Тайбуҕа сурда хас да улуустаах диэн суруйбут.
Тайбуҕа мурзалара (баһылыктара).
Дамир Исхаков диэн татаар чинчийээччитэ Тайбуҕа кинээстэрин сололорун Алтан Ордуу "бэклэрбэк" солотугар тэҥнээх диир. Бэклэрбэк диэн Алтан Ордууга хаан кэнниттэн иккис киһи этэ.
Гюрбюз Аслыхан. Аслыха́н Гюрбю́з (; 1983 сыллахха олунньу 16 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Чанаккале куорат) — турок норуотун биллэр артыыһа. Тыйаатырга уонна киинэҕэ оонньуур.
Биографията.
Аслыхан Гюрбюз — турок норуотун биллэр артыыһа Чанккале диэн куоратыгар төрөөбүтэ. Бу куорат Турцияҕа 20 үйэ бүтүүтүгэр улахан өрө туруулаах киирсиилэр кэннилэриттэн аан дойдуга биллэр буолбута. Аслыхан Гюрбюз 1983 сыллахха олунньу 16 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. 
Аҕата Тургут боростуой оробуочай киһи этэ. Онон үйүгэй олоҕу көрдөөн бастаан Стамбул , ол экнниттэн Бурса куорттарга көһөн кэлбитэ. Аслыхан буҕаалтыр автоматизированнай төрүттэрин дириҥэтэн үөрэтэн орто оскуоланы бүтэрбитэ. Ол гынан баран, кыыс Коньяҕа Сельджук судаарыстыбаннау университетыгра муусука факультетыгар киирэн үөрэммитэ уонна ону туйгун сыаналаах бүтэрбитэ. Аслыхан Гюрбюз кыра эрдэҕиттэн артыыс буолуон олус баҕарар этэ. Оскуола уонна устудьуон сылларыгар дьоҕус дьүһүйүүлэри айан, дьонун сэргэтин иннигэр көрдөрөрө.
Аслыхан Гюрбюз сүгүрүйээччилэрэ соһуйа истэхтэрин сөп, тоҕо диэтэххэ, кини Тимуром Савджи диэн ырыаһыты кытта билсибитэ ыраатта. Кини Аслыхаҥҥа өссө 2009 сыллахха "Если бы я стал облаком" диэн D тэлэ ханаалга көстүбүт биллэр киинэҕэ уһулларга этии киллэрбитэ. 2014 сыллаахха кини "Вершины оливковых гор" диэн ааттаах киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута.
Чакыр Дениз. Дени́з Чакы́р (; 1981 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция,Анкара) — турок норуотун тыйаатыр уонна киинэ биллиилээх артыыһа, аатырбыт, аан дойдуга киэҥник биллэр модела.
Биографията.
Дениз Чакыр 1981 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Анкара куоракка төрөөбүтэ. Эмиэ Анкараҕа Хаджеттепе университетыгар судаарыстыбаннай концерваторияҕа тыйаатыр салаатыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин кэнниттэн тыйаатырга, киинэҕэ артыыс быһыытынан үлэлээбитэ, рекламаларга уһуллар буолбута
Чакыр Дениз экраҥҥа аан бастаан «Желание женщины» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр уһуллан тахсыбыта. Онно кинини сыана маастарыстыбатыгар уһуйбут, биллиилээх артыыс Джихан Унал эмиэ оонньообута. Ити кэнниттэн кини Ферхунде оруолугар «Листопад» диэн хас даҕаны сиэрийэлээх киинэҕэ оонньообут. Ол кэнниттэн кини киэҥник биллэр көстөр буолбута, аата киэҥ эйгэҕэ ааттаммыта. 2010 сыллахха ол оонньообут оруолун иһин киниэхэ Турция Исмаил Джеме аатынан тэлэбиидэнньэ бириэмийэтин биэрбиттэрэ. Ол гынан баран кини ордук «Великолепный век» сэрийээлгэ оонньообутун кэннэ аатырбыта. Дениз ол киинэҕэ I Сулейман балтын уобараһын итэҕэтиилээхтик толорбута. Үгэс курдук, ити да сырыыга кини хобу сиби тарҕатар, куһаҕаны оҥорор артыыс апмлуатын талбыта. Чакыр тыйаатыр сыанатыгар оонньообут оруолларынан эмиэ киэҥник биллэр. Ол курдук көрөөччүлэр кинини ордук Шекспир айымньытын матыыбынан турбут «Любовная лирика» испиктээккэ оонньообутун биһирээбиттэрэ.
Сибиир татаардарын тыллара. Сибиир татаардарын тыллара (бэйэлэрэ ааттыыр ааттара: "татар тел") — Сибиир татаардарын төрөөбүт тыллара. Бу тыл ханнык тыллар бөлөҕөр киирэрин туһунан биир кэлим санаа суох. Сорох чинчийээччилэр Сибиир татаардары тылларын туспа түүр тыла дии саныыллар, атыттар буоллаҕына татаар тылын илиҥҥи диалега дииллэр.
Сибиир татаардарын тыллара үс улахан бөлөххө (диалекка) арахсар: Тобол-Иртыш, Барабинскай уонна Томскай.
Билиҥҥи кэмҥэ Сибиир татаардарын тыллара ЮНЕСКО сүтэр кутталлаах тыллар испииһэгэр киирбитэ.
Үөрэтии историята.
Сибиир татаардарын тылларын аан маҥнай нуучча таҥараһыттара бэйэлэрин итэҕэллэрин тарҕатаары үөрэтэн саҕалаабыттара. Ол курдук XVIII үйэ бүтүүтүгэр (1783 сыллаахха) Сибиир татаардарын тылларын үөрэтии саҕаламмыта. Таҥараһыттартан биллэр Иосиф Гиганов диэн киһи үөрэппит. Кини 1801 сыллаахха «Грамматика татарского языка» диэн кинигэни суруйбута. 1804 сыллаахха Иосиф Гиганов иккис кинигэтэ, чуолаан "Нуучча-татаар тылдьыта" бэчээккэ тахсыбыта.
1802 сыллаахха Саускан оскуолатын учуутала Нийэт-Баки Атнометов Сибиир татаардарын үөрэтээри «Букварь арабского и татарского письма» диэн ааттаах кинигэни Санкт-Петербуркка бэчээккэ таһаартарбыта. Ол кэннитэн аатырбыт Сибиири чинчийээччи Г. Ф. Миллер эмиэ Сибиир татаардарын тылларын үөрэппитэ.
Озберк Бурджу. Бурджý Озбéрк (; 1989 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Эскишехир куорат) — турок норуотун биллэр көстөр артыыһа.
Биографията.
Бурджу Озберк 1989 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр Турция Эскишеһир куоратыгар төрөөбүт. Кини бииргэ төрөөбүт эдьиийдээх. Хаджиттепе университетыгар тыйаатыр салаатын бүтэрбитэ. Билигин Стамбул куоракка олорор.
Карьерата.
Бурджу Озберк Эрдал Бешикчиолу салайааччылаазх Татбикат тыйаатырга оонньуур. Кини маннык туруорууларга кыттыбыта: «Сказка Войцеха», «Дурацкая Любовь» уо д а. Киинэҕэ аан бастаан "Великолепный век" киинэ сэрийээлигэр Хуриджихан Султан, Паргалы Ибрагим паши уонна Хатидже Султан кыыстарын улахан эрдэҕинээҕитин оонньоон сүрэхтэммитэ. 2015 сылтан 2016 сыллаахха диэри Бурджу Назлы оруолугар «Дочери Гюнеш» диэн сэрийээлгэ уһуллубута. Ол бырайыак түмүктэммитин кэннэ, 2016 сыллаахха Бурджу «Замечательный зять» диэн ааттаах тэлэбиисэр сэрийээлигэр Мелике оруолугар тиксибитэ. 2017 сыллаахха Бурджу "Непокорный Каратай" диэн толору метрдаах киинэҕэ сүрүн дьахтар оруолун оонньообута. Ону таһынан эмиэ 2017 сыллаахха кини «Миндальные Сладости» сэрийээлгэ Айше оруолун толорубат. Эмиэ ити сыл күһүнүгэр кини «Семья Аслан» диэн хас даҕаны сиэрийэлээх киинэҕэ ылсыбыта. 2019 муус устарыгар «Любовь напоказ» диэн саҥа сэрийээлгэ оонньоон саҕалаабыта. Онно кинини кытта Чаглар Эртугрул диэн эмиэ биллиилээх киинэ артыыһа уһуллубута.
Тус олоҕо.
2017 сыллаахтан Бурджу Альперен Дуймаз диэн артыыһы кытта көрсөн, доҕордоһон барбыта, арамааннаабыттара. Ол гынан баран эдэрдэр биир сылынан тапсыбакка арахсыбыттара. 2019 сыллаахха саас кыыс Фенербахче диэн волейбол кулуубун хамаандатын хапытаана Улаш Киягы кытта көсрүбүтэ.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA,_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B6%D1%83&amp;stable=0#%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F
https://www.kinopoisk.ru/name/4174730/
Рона Алие. Алие Рона (төрөөбүт араспаанньата "Диллигиль", 1921 сыллаахха төрөөбүтэ, Сирия  — 1996 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр өлбүтэ) — турок норуотун биллиилээх артыыһа. Киинэҕэ уһуллара уонна тыйаатырга оонньуура.
Биографията.
Алие Рона Сирияҕа Даръа диэн дьоҕус куоракка Рамиз бей диэн тимир суолун үлэһитэ уонна Сервиназ ханым диэн дьиэ хаһаайкатын дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Алие Рона Авни Диллигиль диэн бииргэ төрөөбүт бырааттаах этэ. Кини кэлин эмиэ биллиилээх артыыс буола үүммүтэ. Аҕата тимир суолга үлэлиир буолан, сотору сотору үлэлиир сирин уларыта сылдьара. Ол түмүгэр, кэлин тиһэҕэр ыаллар Стамбул куоракка көһөн кэлэн олохсуйбуттара. Алие Рона Бейоглу куоракка баар кыргыттар киэһээҥҥи оскуолаларын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. 
Кини 1930 -с сыллар саҕаланыыларыттан саҕалаан Кадыкея тыйаатырыгар артыыс быһыытынан үлэлээбитэ. Тыйаатырга дьоҕус уонна тэттик оруолларга оонньуура. Онно үлэлии сылдьан кэлин эрэ буолбут Зихни Рону көрсүбүтэ.
Киинэҕэ аан бастаан 1947 сыллаахха уһуллубута. Алие сүрүннээн иккис былаан оруолларын оонньуура. Кини амплуата куһаҕан дьахтар, куһаҕан ийэ этэ. Холобур, ол дьахтар оҕолорун буруйу оҥороно үөрэтэрэ уонна күһэйэрэ.
Алие барыта холбоон 204 киинэҕэ уһуллубута. Үс төгүл «Золотой апельсин» бириэмийэ лауреата буолбута. 
Кини 1996 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр Стамбул Пендик оройуонугар олорон өлбүтэ. Караджаахмет кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0,_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%B5