mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Тылы көтүтүү (элиминация). Тылы көтүтүү (элиминация слова) - өйдүүргэ туһалаах тылы саҥарбакка (суруйбакка) быһа сүүрүү. Этии сатамньыта суох буоларыгар тиэрдэр.
Уһуйуу. Уһуйуу — бэйэ идэтигэр, батыһыннара сылдьан, көрдөрөн, үтүгүннэртэрэн үөрэтии. Уһуйар киһи бэйэтигэр сыһыарар дьоҕурдаах, тулуурдаах буолуохтаах. 
Бөрө, суор оҕолорун булка уһуйаллар дииллэр. Кырдьаҕас ойуун эдэри ойуун идэтигэр уһуйара үһү. Оҕо аан бастаан төрөппүттэриттэн уһуллар (толору көрүҥэ "уһуйуллар" диэн). Туох үчүгэйгэ-куһаҕаҥҥа бүтүннүүтүгэр кинилэртэн үөрэнэр, кинилэри сүһэн ылар (сүһэн ылар, сүһэр диэни билбэт үөрэх үлэһиттэрэ кытта "куоппуйалыыр" дииллэр). Уһуйууну, такайыыны биирдик өйдүүллэр.
Такайыы. Такайыы — туохха эмэ, батыһыннара сылдьан, көрдөрөн, үгүгүннэрэн үөрэтэр кыаҕа суох буолан эбэтэр оннук ирдэммэт суолугар хат-хат лаппыйан, сиһилии, ымпыктаан-чымпыктаан үөрэтии.
Үөрэтии-этии. Үөрэтии-этии — сэмэлээх үөрэтии. 
Туттуу холобура.
Үөрэтэн-этэн көрдүм да — туһа суох. Үөрэтии-этии муҥунан/кууһүнэн киһитийэн сылдьар.
Мөҕүү-этии. Мөҕүү-этии - көннөрү тылынан этэри истибэт буоллаҕына, буруйдаан, чопчу буруйун ырытан, олуйан-моһуйан, мөҕөн үөрэтии. 
Туттуу холобура.
Үөрэтэри-этэри истибэтин иһин мөҕөн-этэн иннин ылабын. Улааттаҕына, онно да иннин биэрбэтэ буолуо.
Мөҕүү-хаһыы. Мөҕүү-хаһыы — "итэҕэһин була-була, хасыһан, сырыы аайы уруккутун-хойуккутун умнубакка барытын ааҕан, арахпакка мөҕүү". Бу төрөппүт, иитээччи, салайааччы ычалара кыратын туоһута. Мөҕөн-хаһан, киһини үчүгэй оҥоруохха табыллыбат. Ааспыт барыта мунньуллан иһэр буоллаҕына, ол оҕо кыайбат таһаҕаһа буолан, ыһыктынан кэбиһиэн сөп.
Ньаҥсыйыы. Ньаҥсыйыы эбэтэр дьаҥсыйыы — иитэр кыаҕа бараммыт, этэн, үөрэтэн да иһитиннэрбэт буолбут киһи, санаата батарбакка, дьаныһан тылынан өйдөтө-үөрэтэ сатааһына. 
Туттуу холобурдара.
Оҕолорбун ньаҥсыйа сатыыбын да — тыал курдук истэллэр... Эмээхсиэн, хайа муҥун ньаҥсыйан хааллаххыный, өйдөөтөхтөрө дии.
Кэнийии. Кэнийии — үтүөҕэ ииппэккэ, үөрэппэккэ, ааспакка-арахпакка дьөлө хаһан, саҥаран, ыыстаан, мөҕөн тахсыы.
Буойуу. Буойуу — сатамматы оҥорору көннөрү аһарбакка тылынан бобон тохтотуу. 
Туттуу холобурдара.
Оҕо буойуулаах буоллаҕыпа сатанар, буойуута суох хайдах табыллыай? Наһаалаан бардылар, бар, тахсан, буойан биэр. Буойбакка сылдьаҥҥын, хайдах "иитэбин" диигиний? Оҕо буохтаах (буойуулаах) буолуохтаах.
Дьаҕырыйыы. Дьаҕырыйыы - суос бэринэн, уодьугуннааһын; сабыта саҥаран, хаптатыы; торутуннарар тыл-өс.
Дьарыйыы. Дьарыйыы — салыннаран иһитиннэрии. Саҥарбакка көрөн да дьарыйыахха, сыыһа быһыыланарын өйдөтүөххэ, көрсүөрдүөххэ сөп. Таһыйан эмиэ дьарыйаллар. Биһиги тылынан дьарыйыыны — туох эмэ буойар тылы этэн иһитиннэриини кэпсиибит. Төрөппүт-төрөппүт, иитээччи-иитээччи тыла оҕотуттан (кимиэхэ туһуламмытыттан) көрөн, тус-туһунан буолуон сөп. Сорох: "Ва-ся!.." эрэ диэҕэ. Оҕо онно сыһыйа түһүө.
Көҥүл ыытыы. Көҥүл ыытыы - буойбакка тугу тыыммытынан илдьэ сылдьыы. 
Туттуу холобура.
Көҥүл ыыппыт оҕолоро ити баар дии, талбытынан сылдьан, киһини өлөрөн, хаайыыга киирдэ... Оҕо ыраатыннаран, уһатан-кэҥэтэн өйдөөбөт, утарытынан сылдьар. Ону хайдах көҥүл ыытыаххыный? .
Бакаат. Бакаат — чопчу суолга лоп бааччы толорору өйдөтөн, хос-хос чиҥэтэн, лаппыйан ис сүрэхтэн ааттаһан туран көрдөһүү. 
Туттуу холобура.
Эһэм "убайыҥ аахтан атын ыалга бараа- йаҕын " диэн бакааттаан-бакааттаан ыыппыта, ону хайдах гыныамый.
Тыл этигэнэ. Тыл этигэнэ (Выразительность речи) — ойуулуур-дьүһүннүүр ньыманы туттан, ураннык, тиийимтиэтик этэн таһаарыы. Уус тыллаах дьон, тыл ууһа буолбут суруйааччылар этэн-суруйан кэбиспиттэрэ урана, тиийимтиэтэ бэрт буолан, өй үрдүгүн, тыл үтүөтүн, иэйии кэрэтин көрдөрөр бэлиэ курдук өйдөнөр. 
Ойуулааһын, сиэллээн-кутуруктаан быһаарыы, тэҥнээһин, үлүннэрии, кыччатыы-кыратытыы, барамай маарынынан, ураты бэлиэтинэн көһөрөн-ханарытан ааттааһын тылы этигэн оҥорор. Хол., Түөллэр солко түһүлгэбит Төлөһүйэ төрүттэннин. (Оһуокай.).
Тыл этиигэ ситимэ. Тыл этиигэ ситимэ. Тыл этиигэ ситимэ кэһилиннэҕинэ, этии сатаҕай, өйдүүргэ уустук буолар. Киһи саҥарарынааҕар суругар этиитин тылын, тутулун ордук кичэйэн сааһылыыр. Ол эрээри хаһыат тылыгар сааһыламматах, тыла сөпкө ситимнэммэтэх этии аҕыйаҕа суох буолан хомотор. 
Хол., биир оннук этиини Нам улууһун хаһыатыттан "Эҥсиэлиттэн" аҕалыахха сөп. Сотрудниктар кэргэннэригэр кэргэттэргитин харыстааҥ, таптааҥ уонна эһиэхэ барыгытыгар бары утуөну, дьолу, эйэни милиция ааспыт күнүнэн баҕарабыт. Эҥ.
Этиини "кэргэттэригэр" диэн тыл уустугурдар. Бу тылы салгыы ситимниир тыл суох. "(Туһаайан) этэбин" диэн тыл баара буоллар, ситимнээх этии буолуох этэ. Эбэтэр "сотрудниктар кэргэттэригэр" диэни туһулуу оҥордор — эмиэ сөп буолуо этэ .
Ефимовтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ). Ефимовтар төрүттэрэ Холгума. Сэриигэ баран өлбүт Бүөтүр Дьэкиимэп аҕата Үөмэр Ньукулай эрдэ өлөн кыра эрдэҕиттэн таайыгар Чооруоһап Лэгэнтэйгэ иитиллибит. Хоптолоох диэн сиргэ олорбуттар. Бииргэ төрөөбүттэрэ Тиэхэн, Хабырыыс, Балбаара уонна Эмискэ олохсуйбут өссө биир кыыс баар эбит. Хабырыыс үс оҕолооҕо. Мотя диэн кыыһа куоракка милииссийэ киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. Улахан уол Коля Намҥа олорбут. Кэргэннээх, оҕолордоох. Бэйэтэ биир оҕону быыһаары ууга былдьаммыт. Ийэтин аатынан кыыс Бырамаҕа олорор. Ефимов Петр Николаевич (1909 с.т.) улахан унуохтаах, маҥан ыраас хааннаах киһи эбитэ үһү. "Коммунар" колхуоска биригэдьиирдээбит. 17 саастаах кыыһы кэргэн ылан үс кыыһы хаалларбыт. 1941 с. сэриигэ баран 1943 с. Ленинградскай уобаласка өлбүт. 
Кэргэнэ Ефимова Александра Семеновна Биэкэнэ Стручковтар — Уочааннар аймах. Тамара диэн кыыһа эрдэ өлбүт. Варвара Петровна Чыамайыкыга олорор, Романовтар диэн ыал ийэлэрэ Бүтэйдээххэ аҕаларын аатгатан үлэ уонна тыыл бэтэрээнэ Марина Петровна Ефимова олорор кыыһа куоракка медкииҥҥэ үлэлиир. Дьүһүнүнэн эһээтигэр майгынныыр Роберт Иванович Ефимов оскуолаҕа кочегар. Кэргэнэ Татьяна Петровна Өлүөхүмэтгэн төрүттээх, математика учуутала. Уоллара, кыыстара оскуолаҕа үөрэнэллэр.
Төрцччц М.П.Ефимова ахтыытпыттпан сурулунна.
Малгаровтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ). Малгаровтар - Бүтэйдээх ыаллара.
Биэкэнэ Харбалааҕар Кыччаанай диэн кырдьаҕас икки уолаттара Малхаараптар олорбуттара. Ноотук Уйбаан Харбалаах халдьаайытыгар, Силипиэн куулаҕа. Ноотук кэргэнэ Кэтириис Куоллара Сахаараптар-Муустайдар кыыстара эбит. Ноотуктар 5 оҕолорун сүһүөхтэригэр туруорбакка эрэ утуу-субуу эрдэ өлөннөр тулаайах хааллартаабыттар. Дьылҕа хаан өссө сэрии иннинэ Биэкэнэ биир элбэх оҕолоох ыалын ыһыллар ыйаахтаабыт. 
Дьөгүөр диэн уоллара ийэтин Кэтириис № Ньукулай Захаровтаахха иитиллибит. Милиция младшай лейтенана Егор я^плаевич захаров 1943 с. Уус-Маайаҕа ураты кутталлаах баанданы тутууга өлбүт. Бу ыалтан иккис киһинэн милииссийэҕэ үлэлээбит Көстөкүүн Малгаров суолун бэйэтэ соломмут. Үс уолаттарынаан Хаҥалас Булгунньахтааҕар сис ыаллар. Көстөкүүн кэлин сүүрүк аттарынан дьарыгырбыт. 
Ноотуктар кыра уоллара Бүөтүр кяэкинэҕэ Мартыын Пономаревтаахха иитиллибит. Убайын Уус-Маайаҕа үлэлии сьшдьаН' хөннөн кэлэн кэргэнин дойдутугар Тиэлигигэ, онтон Майаҕа олорбут. Уоляаах кыыс оҕолордоох.
Уоттаах сэриигэ сылдьыбыт Сэргэй Уйбаанабыс Малгаров (1920 с.т.) эдьиийигэр Кэтириискэ иитиллэн Хараҕа улааппыт. 1942 сыллаахха Кенингсбергэ гиэри сэриилэспит Кыһыл Сулус уордьаннаах хорсун буойун. Хараҕа эргиллэн кэлэн Григорьев Хабырыыс-Харалыыр диэн нэһилиэк биллиилээх киһитин шыһын Кэтирииһи кэргэн ылар. Төрүт дойдутун Бүтэйдээҕи булан тимир оуһунан биллибитэ. 1980 с. 60 сааһыгар өпбүтэ. Үс оҕотутган улахан Куолатын дьоно Бүтэйдээххэ бүтүн аймаҕы ааттаталлар.
Кыччаапай кыра уола Силипиэн Малгаров икки уола сэриигэ баран өлбүтгэр. Улахан уол Иннокентий Ксенофонтович (1915 с.т.) "Коммунар" колхоз суоччута. Ильмень күөлгэ хайыһар биригээдэтигэр сэриилэспит. 1944 с. Калининскай уобаласка өлбүт. Кэргэнэ, оҕото суох киһи. Инитэ Малгаров Моисей Ксенофонтович (1917 с.т.) колхуоска ферма сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Сатаҕай Сысыыгыннарыттан сыдьааннаах Хоборооһу кэргэн ылбыт. Кэнники кэргэниттэн Гоголева диэн араспаанньалаах Февронья Семеновна Сэмэн Окороков диэн маҥнайгы кэргэниттэн Афанасий диэн уоллаах. Кини үс сааһьптан Баҕахха Чээмпиннэргэ иитиллибит. Окороков-Чямпин-Шишигин А.С. сир түннүгэ кырдьаҕас этэ. Моисейдаах Хобороос Садот диэн уолламмыттар. Садот Моисеевич Малгаров бүтүн республикаҕа биллэр кыраайы үөрэтээччи уонна музейы тэрийээччи. Үтүө киһи ийэтин үһүс кэргэниттэн төрөөбүт икки кыыһы, балтыларын бэйэтигэр сыһыаран Өлүөхүмэ Кыыллааҕар олороллор. Малгаровтар халыҥ аймахтар.
Тврцчяцнц оцорууга А.С.Шишигин уонна С.М.Малгаров көмөлөрө баар.
Татаевтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ). Татаевтар, Чыкыевтар
Татаевтар кэлиилэр курдук. Татаев Гаврил Петрович отоһугун уонна Щгстээҕинэн биллибит киһи. Дьоно-сэргэтэ ытыгылаан Отоһут Хабырыыс диэн Киьшлар эбит. Кэргэнэ Балыгыаһынан биллэр Фелигона Давыдовна диэн эригэр Ьныьшаһар кыайыгас дьахтар эбитэ үһү. Хабырыыс кыра унуохтаах симиллибит ^урдук киппэ, күүстээх киһи эбит. Таатай Хатыҥнааҕа диэн аатын ааттатар алааска олорбуттар. Икки оҕоломмуттар. Баар суох соҕотох уоллара Борокуоппай йийыгас ^лэһитинэн биллэн иһэн 1941 с. сэриигэ барбыт. Сотору сураҕа суох ррут. Татаевтар күн сиригэр олорон ааспыттарын ааттатар кыыстара Татьяна Гаврильевна билигин баар. Бэтэрээн дойдутугар кыыһыгар Дуораҕа олорор.
Татыйаана Слепцов Дьөгүөрдүүн 1963 с. ыал буолбута, икки оҕодоммутгара. Ол иннинэ Татьяна бэйэтин икки оҕото баара. Күгүөтгэрэ Федор Иванович Марков народнай художник, уоллара Егор Егорович Слепцов муус оҥоһуктарга аан дойду кылаастаах маастар.
Сэриигэ старшай лейтенанынан сылдьыбыт Хрисанф Дмитриевич Троскин (1915 с.) Биэкэнэҕэ Чыкыайаптар диэн ыалга төрөөбүт. Төрөппүг аҕата Чыкыев Елисей Игнатьевич диэн Чыкыыйап алачайа, Хоохо алачата диэн сирдэргэ олорбуттар. Хрисанф иитиллибитинэн Троскин буолбут. Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын, Дьокуускай национальнай байыаннай оскуолатын бүгэрбит. Сэрии иннинэ " Коммунар" колхозка солбуйар бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьыбыт. Илин н и сэриигэ сылдьыбыт. Куруук куоракка олорбут. Биир кэшгэ дойдутугар чугаһаан Сатаҕайга оскуолаҕа директордыы сылдьыбыт. Нуучча кэргэниттэн уол оҕолоох, 1982 с. куоракка олорон өлбүт. Жюлевтар, Ложкиннар, Татаевтар курдук Чыкыевтар эмиэ сэрии сылларыгар эстибиттэр. Арай хааннара Троскин оҕотунан салҕанар. 
Төрцччц Е.Е. Слепцов, И.А. Чямпин кэпсээннэриттэн сурулунна.
Филипповтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ). Филипповтар - Бүтэйдээх ыаллара.
Олохторо — Туотайытта. Дмитрий Васильевич уонна Мария Егоровна Филипповтар 9-та оҕоломмуттарыттан 4 уол уонна 1 кыыс ордон утуу-субуу улааппыттар. 1931 с. "Кыһамньы" табаарыстыбаҕа киирбитгэр. Төһө да үөрэҕэ суох буолтарын иһин, саҥа былаас кыһамньытынан оҕолорун барыларын үөрэттэрбиттэр.
Иннокентий Дмитриевич Филиппов (1913с.) Алдаҥҥа хайа техникумун бүтэрэн Лебединэй рудоуправленияҕа үлэлээбитэ. Мария Васильевналыын холбоһон 1937 с. Люба диэн кыыстаммыттар. И.Д.Филиппов взвод командира 1944 с. Праганы ылыыга өлбүтэ. Кыыһа үрдүк үөрэхтээх бухгалтер Чурапчыга олорор. 3 оҕолоох. Иккис уол Павел Дмитриевич (1918 с.т.) Докуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын рабфагар 1937-39 сс. үөрэммитэ. Нэһилиэгэр сэбиэт сэкирэтээринэн, оройуон суутугар үлэлээбит. Читаҕа, Сахалшгҥа үлэ фронугар сылдьыбыт. 1951 с. хараҕынан II группалаах инбэлиит буолбут эрээри, 21 сы^устата Лшшыһаҕа завхозтаабыт. Кэргэнэ Мария Ивановна Слепцовалыын элбэх оҕоломмуттар.
Петр Дмитриевич убайыгар Алдаҥҥа баран хайа техникумугар II кууруска үөрэнэ сылдьан сэриигэ барбыт. Сибээс ротатыгар арҕаа сэриилэспит. Эргиллэн кэлэн баран Майаҕа эмп тэрилтэтигэр бухгалтердаабыт. Кыыһа Наталья Дьокуускайга олорор, үлэлиир.
Семен ДмитриевИ Филиппов оскуоланы бүтэрэн 1941 с. армияҕ» ыҥырыллыбыт. 1942 с. Ленинградскай уобаласка өлбүтШнон сэрнигэ 4 бырааттыы Филиппов кытгыбьщшЩ^ЕИ^^® эргиллибэтэх.
Поповтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ). Поповтар
Төрүттэрэ Ынахтаахтар диэн аатганар аҕа ууһа. Кыстыктара — Эрбэһэр, сайылыктара — Ынахсыт арыылааҕа. Аҕалара Токор Өлөксөй диэн. Икки хараҕа суох оҕонньор этэ. Үс уолуттан улахана Сэмэн Попов диэн "Коммунар" колхуоска улэлээн иһэн Аммаҕа көһөн тэрилтэҕэ үлэлээбит. Кэргэннэнэ сылдьыбыт. Иккис эбит. Армия иннинэ колхуоска үлэлээбит. Түүлээхчитинэн сылдьыбыта, үчүгэй сааһытакэпсэнэр. Кыра бырааттара Туутай Ньукулай сэриигэ сылдьыбыта, тыылга үлэлээн кылаатын киллэрсибит киһи. Кэргэнэ, оҕото суох сулумах олорон ааспыт. Павел Алексеевич Попов сэриигэ Никифор Дьяконовтыын бииргэ сылдьыбыттар. Гвардия рядовойдара 1942 с. кулун тутар 13 күнүгэр биир кыргыһыыга өлөннөр кэккэлэһэ көмүллүбүтгэр.
Нэһилиэгим нэһилиэстибэтэ
Төрцччцгэ А.С.Шишигин көмөлөсщтэ.
Ноевтар (Мэҥэ Хаҥалас, Бүтэйдээх). Ноевтар - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээх ыаллара.
Үөһээ Алтан Биэкэнэ быысаһар сиригэр олорбуттар. Ноев хатыҥнааҕа, Ноев чараҥа диэн сирдэр бааллар. Улуу күөлгэ ЭМИЭ олорбуттар. Жюлевтардыын, Ложкиннардыын, Пономаревтардыын төрүттэрэ биир, Тыҥырахтыыр Боотур удьуордара. Саамай элбэх оҕолоох Кууһума Ноев кэргэнэ Маайа Барыыһаба. 
Уолаттар бары Дыабаҥ Баһылай сиэннэрэ. Үөрэхтээх өттүлэрэ Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын бутэрбитгэр. Холбоһуктааһын кэмигэр Ноев Трофим Кузьмич уонна Ноев Гаврил Трофимович "Коммунар" колхозка кяирбиггэр- Ноев Торопуун (1894 с.т.) аҕата Кууһума,
эЬэтэ Өндөрөй Ноевтар. Ол иннинээҕи Сегелинов 18-с үйэ киһитэ. 
Торопуун Биэкэнэҕэ Партизан Васильев аатынан колхоһу тэрийбитэ уонна салайбыта. Ийэтин удьуордаан нууччалыы хааннаах кыра киһи үчүгэйдик ьилыыра, уһанара үһү. Ол оннугар инитэ Хабырылла Ноев улахан унуохгаах, аҕыйах саҥалаах киһи эбит. Торопуун армияҕа үлэ фронугар сылдьыбыт. Кэргэнэ Марфа Михайловна Ноева уот кураан сылларыгар хорсуннук колхуоска йрэссэдээтэллээбит. Торопуун Ноев сэрии кэннитгэн кырдьыар диэри Биэкэнэҕэ олорбут. Саҥа дэриэбинэ тутуутугар үксүн үлэлээбит. Кырдьан баран Алтаҥҥа аймахтарын эҥэрдэспитэ. Бииргэ төрөөбүттэрэ үс уол сэриигэ сылдьыбытгар. Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбит Иннокентий Кузьмич Ноев өссө финскэй сэриигэ кыттыбыт. Лейтенант И.К.Ноев Ленинград анныгар өлбүт. Бутэйдээххэ үөрэммит, учууталлаабыт Валерий Кузьмич Ноев 1943 с. Ростовскай уобаласка өлбүт. Петр Кузьмич Ноев 1945 с. Польшаҕа өлбүт.
Терцччц А.С.Шишигин тпылытптпан сурулунна.
Сутаковтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ). Сутаковтар - Биэкэнэҕэ Көмөр тамаҕа диэн сиргэ олорбуттар. Дьөгүөр Сутаков - Көмөр. Икки уол, икки кыыс оҕолоох оҕонньор. Кыргыттара Бөтүгүттэҕэ, Тараҕайга кэргэн тахсан барбытгар. Улахан уол Тообур Бүөтүр тустан кими да тулуппат, анньыыны астаҕына ким да ситэн баспат гына түргэнник барар кыанар киһи эбит. 
Тообур хаастааҕа диэн сир баар. Тообур биирдэ туналгы маҥан кубаны бултаабыт. Ол кэннэ ыалдьан 9 сыл суорҕаҥҥа, тэллэххэ сыппыт. Өлөрүгэр бу булдун буруйдуу сытан бараахтаабыт. Бэйэтин Биэкэнэтиттэн ылбыт Ааныска диэн Махсыым Стручков кыыһа кэргэннээҕэ Махсыым диэн уолунаан огдообо хаалбыт Ааныска Мэхээлэ Тиэхэнэпкэ-Чоохуга кэргэн тахса сылдьыбыта. Өрүскэ от сии киирэн сылдьан Томторго Махсыым Тиэхэнэпкэ кэргэн тахсыбыт. Уола Петр Максимович Тихонов билигин ийэ олоҥхоһутунан киэҥник биллэр.
Көмөр кыра уола Байбал Дьөгүөрэбис Сутаков (1907 с.т.). Кыра үөрэхтээх. "Коммунар" колхозка киирэн үлэлээбит. Сахалыы аата Адаам диэн. Арҕаа хорсуннук сэриилэспит. "Хорсунун иһин" мэтээлэ кэлин кэлбит. 1946 с. эргиллибит, икки тиҥилэҕэ суох киһи кэлээт дьону кытта тэҥнэ үлэлээн барбыт. 1948 с. Евдокия Афанасьевна Семенованы кэргэн ылбыт. Аҕатын аатынан Дьөгүөр диэн Сутаковтары салҕыахтаах уол төрөөн өлбүт. Кэргэнэ Дьэбдьиэй бу үһүс ыал буолуута. Маҥнайгы кэргэниттэн оҕолоро Аполлон Семенович Стручков уонна Сөдүөрэ Гоголева буолаллар. Иккис кэргэнитгэн уола Уйбаан Стручков Байбал кыыһа Елизавета Павловна Бүтэйдээххэ Чыычаахсьптар диэн улахан ыал ийэтэ, эбэтэ. Кыра кыыс Маайа Кайзер диэн ньиэмэс кэргэннээр, Нижнэй Тагилга олороллор. Байбал биир уһун сылгы этэрбэстээх да буоллар, Кубалаах үрэҕэр күһүҥҥү тымныы ууну кэһэн араанньата бэргээн 1961 с. эрдэ өлбүт. 
К.К. Родионов
Төрүччү А.С.Шишигин кэпсээниттэн сурулунна.
Соловьевтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ). Соловьевтар - Төрүт сирдэрэ Холгума Араҥас алааһа. Холгума Соловьевтара баай төрүттээхтэр. Мэхээлэ Солобуйуоптаах Дьөгүөр, Сааба, Ыстапаан диэн үс уолу, Малаанньа диэн кыыһы төрөтөн улаатыннарбыттар. Абаҕаларын уола Байбалы ииппиттэр. Үөрэхтээхтэрэ кыра уол Степан Михайлович Соловьев Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын уонна рабфагы бүтэрбитэ. 
Соловьев-Араҥас диэн суруйар аатынан биллибит эрдэтээни бэйиэт. "Көрдөөх кэмнэр" диэн кинигэлээх. "Эдэр бассабыык" хаһыакка, араадьыйаҕа үлэлээбитэ. Сэрии саҕаланыытыгар сэлликтээн өлбүт. Убайдара Дьөгүөрдээх Сааба сэриигэ баран эргиллибэтэхтэр. Саха театрыгар артыысканан үлэлипр Малаанньа уОайдара оҕолорун иитиһэ дойдутугар тахсар. Сотору кэргэн тахсан Уус-Алданныыр. Эдьиийдэрэ эргэ барбытын кэннэ Дьөгүөр огдообото кыргытгарын илдьэ ийэтигэр Даарыйа Барабановаҕа Бүтэйдээххэ көһөн кэлэр. 
Кэлин кэргэнэ олбүт Малаанньа, ииппит уоллара Байбал, Сааба уола Ньукулай бары манна олохсуйбуттара. Билигин Дьөгүөр кыргыттара Биэрэлээх, Суура кэккэлэһэ кэриэтэ олороллор, элбэх ыччаттардаахтар. Малаанньа сэрииттэн Гфронговик Степан Чабыкиҥҥа кэргэн тахсан икки уолу хаалларбыта. Сааба 1 ^0 быраас буолбута. Н.С.Соловьев Бүтэйдээх балыыһатыгар быраастаабыта.
Икки кыыһа эмиэ эмчиттэр. Кэргэнэ Федора Никифоровна, соҕотох уола Савва уонна кыыһа Саня Бүтэйдээххэ бааллар. Иитиллибит уол Павел Михайлович Соловьев (1899 с.) Наахара церковнай-приходской оскуолатын б\тэрбитэ. Төрөөбүг нэһилиэгэр ревкомҥа бэрэссэдээтэллээбит, сэбиэтгээбит. Иккис кэргэнэ Борисова боккуойа. Күтүөт киһи Бүтэйдээххэ олохсуйбута. Маҕаһыын атыыһыта, балыыһа завхоһа. Үлэ фронугар Тиксиигэ биир дойдулаахтарын отделениетын салайбыта. «Коммунизм суола" колхозка үлэлээбитэ. Маҥнайгы кэргэнитгэн икки, иккис ергэниттэн эмиэ икки уоллаах.
Оҕонньор 70 сааһыгар куоракка олорон өлбүтэ.
Онон Холгуматтан хааннаах Соловьевтар сыдьааннарын Бүгэйдээххэ элЬэҕи көрсүөххэ сөп.
Дойдум дьоһун дьоно" кинигэттэн.
Слепцовтар (Бүтэйдээх, Мэҥэ-Хаҥалас). Слепцовтар - Бүтэйдээх нэһилиэгин ыаллара.
Аҕаларынан алтаннар, ийэлэринэн алаастар. Үөһээ Алтаҥҥа Улахан сыһыы диэн сиргэ олорбут аҕалара Бүөтүккэ Слепцов уонна ийэлэрэ эрдэ өлөннөр оҕолор тус-туһунан иитиллибиттэр. Хонооһой ийэтин аймахтарыгар Нотуукка Сэмэннээххэ сыстыбыт. Сааба эргэ тахсыбыт эдьиийин эҥээрдэһэн Бөтүҥҥэ олорбут, үөрэммит. Савва Петрович Слепцов-Таппарыйа армияҕа барыан иннинэ нуучча кэргэннэнэ сылдьыбыт. Сэриигэ штаб начальнигын ординареһынан сылдьыбыт. Ленинграды, Прибалтиканы босхолоспут. Үс бойобуой ол иһигэр, "Хорсунун иһин" мэтээллээх эргиллибит. Бөтүҥҥэ колхуоска үлэлээбит, бултаабыт. Холгуматтан Кууһума кыыһын Попова Александраны кэргэн ылан 3 оҕоломмут. 1963 с. Бүтэйдээххэ көһөн кэлбиттэрэ. Ийэлэрэ 1972 с. өлбүт. Сааба уһаммыт, бултаабыт. Кэлин Алтантан Попова Елена Гаврильевнаны кэргэн ылан кырдьар саастарыгар бииргэ олорбутгара. Сэрии бэтэрээнэ 1993 с. 73 сааһыгар өлбүтэ. 
Убайа Хонооһой Слепцов нэһилиэккэ биллэр мас ууһа этэ. Ини-биилэр иккиэн да улахан уустар. Хонооһой алаас Түмэппий Стручков кыыһа Марыыналыын элбэх оҕоломмуттара. Хонооһойу Бүтэйдээххэ элбэх ыччаттара, тутуспут дьиэлэрэ, элбэх дьон махтала санаталлар.
Төрүччүнү оҥорууга А.С.Шишигин көмөлөспүтэ
Чабыкиннар. Чабыкиннар - Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бүтэйдээҕэр олохтоох аҕа ууһа. Сирдэрэ Амма Алтана. Суола баһын баһылаан олорбут аймах. Хаастаах төрдө диэн сиргэ олорбут Хаа уола Уоһук Чабыыкын элбэх ыччаттаах эбит. Уһун ^^Хабырылла, Соттоойук Ньукулай, Сэргэй диэн уолаттардаах. Бу Ыстапаан аҕатынан Борокуоппай абаҕалара. Бүтэйдээх эҥэртэн Хонооһой Наһаарап, Уоһукаптар (Тоойолор), Чабыыкыннарга таайдара буолалларынан таайдахха, Куоллара кыргыттара бу аймахха кийииттээбитгэр эбит. 
Сатаҕай Елисеевтар ийэлэрэ, Чээмпиннэр ытык эбэлэрэ Маайа Чабыыкыналар этэ. Бу Кныкыннар ини-бии Хабырылла, Ньукулай үрүҥ хамсааһыныгар үгүөрү соҕустук кыттыбыттар. Ордук Хабырыыс бэйэтин лаппа кыанарынан, бэргэнник ытарынан, ааггаах атгарынан кыһылларга да үрүҥнэргэ да киэҥник биллибит. Аммаҕа тупсуу бүолбутугар нуучча хаһаахтарын кыайталаабыт соҕотох саха. Ксенофонтовщина саҕана Биэкинэҕэ эдьиийигэр Маайаҕа кэлэн олох нуучча көрүҥнээх дьахтары сугуннэрэн иһэрин уонна дойдутуттан айаас аты атыыласпытын анаан көрдөрөн ааспыт. Хаарылларын билэн бүк сирэ Даайа Амматыгар олорбут. Кини ата Чабыыкын улаана 1936 с. Ытык-Күөлтэн Дьокуускайга 27 көс сири 18 чаас айаннаан киирэн бүтүн Саха сиригэр аатырбыта.
Степан Прокопьевич Чабыкин (1923 с.т.) бу аймахха төрөөбүт киһи. Чабыкин аймаҕы ааттатан Бүтэйдээххэ Николай Степанович олорор. Чабыыкыннар нэһилиэккэ спортивнай дьиэ кэргэнинэн биллэллэр.
Дьабай ойуун. Дьабай Ойуун, Герасимов Роман Адамович - Бүтэйдээххэ олоро сылдьыбыт ойуун.
Түөрт сайылыгынан, Уулуссанынан кыстаан, Тураҥнаах илин баһыгар сайылаан олорбут киһи. Хойут икки хараҕа суох, тараҕай оҕонньор буолан олорорун Сергеев Егор Герасимович кыра сылдьан көрөр этим диэн суруйбут ахтыыта К.К. Родионов кинигэтигэр киирбит.
Бу оҕонньор Советскай былаас саҕана уоран көрүүлэнэн, сэрэбиэйдиир этэ. Ол курдук, Бүтэйдээх ыалларын сүтэрбит сүөһүлэрин, сылгыларын, сирин-уотун чопчу ыйан, булан биэрэрэ. Биирдэ Аргунов Трофим Андреевич көрүүчэй таһар атгара сүппүтүн, Табаҕа Андреев сиригэр баалларын чопчу ыйан, икки эдэр киһи булан тоһуйуохтара диэбит этэ. Онтукайа чахчы булбут этилэр.
Бэйэтэ олорон эрэ кутуран көрүүлэнэр идэлээх этэ. Биирдэ оннук көрүүлэнэн олордоҕуна, Аргунов Трофим Андреевич сүөһү бостуугунан сылдьан талах кымньыытын хаалларбытын, Давыдов Степан Григорьевич диэн биһиги саастыыта оҕо булан, күүгэһи охсуолуу сылдьан, алҕас оройго охсон, көрүүлэнэрин тохтотон кэбиһэр. Степаны ийэтэ таһыйаары гыммытын, «оҕо мэниктээн алҕас оҕустаҕа, мөҕүмэ» диэн тохтотор. Уонна этэр: - «Сайылыкпыт тула кыһыл тураҕас ат кистии- кистии тоҕо сүүрэрий?»- диэн истэн олорооччулартан ыйытар. Онтуктара ол күн киһи оһоллонурун билбит эбит.
Бастакы ойоҕо өлбүтүн кэннэ Аринкина Вера Иннокентьевнаны кэргэн ылан биир оҕоломмуттар, ол уоллара Герасимов Афанасий Романович кэлин улаатан Моорук Суолатыгар кэргэннэнэн, оҕолонон баран эмискэ эдэр сааһыгар өлбүтэ.
Бүтэйдээх нэһилиэгин уустара. Бүтэйдээх нэһилиэгэ Мэҥэ-Хаҥаласка уустар түөлбэлэринэн биллэр.
Нэһилиэк уустара:
Тиһик толору буолбатах.
Дьааргы Доодуол. Дьааргы Доодуол диэн кыргыс үйэ киһитэ. Олус кытыгыраһа кэпсэнэр. Биирдэ Моорук сиригэр нууччаны көрсө биэрбит. Хаһааҕа сүгэнэн төбөтүн сиигинэн түһэрбитин аһаран биэрэн баран эккирэппит этэрээттэн тииттэн-тииккэ тииҥ курдук түһэн куотан хаалбыт.
Аахтый. Аахтый (Аахтай) - Бүтэйдээх былыргы киһитэ, күүстээҕинэн биллибит. 
Таҥара дьиэтин тутуутугар иккилии оҕус соһор сүүнэ улахан бэрэбинэлэри бэлэмнииллэрэ. Сыарҕаҕа тиэйиигэ, сүөкээһиҥҥэ Аахтай диэн ааттаах күүстээх киһи аҥардастыы аатырбыта ахтыллар.
Ынтахтай. Ынтахтай - Куоллара сүүрүүгэ, былыргы киһи. 
Таҥара дьиэтэ аһыллыытыгар нуучча аҕабыытгара күрэхтэһии тэрийбитгэр. Сүүрүүлэргэ Куоллара сүүрүүгэ Ынтахтай бастаабыт. Бугуһуйан бүтэһик сүүрүүтүгэр муннугунан дьиэ үрдүгэр тахсан кириэһи кууһан олорбут. Аҕабыыттар маҥнай сахалары хайҕаан баран кэлин таҥара баайын таах уорууһуктар диэн куттанан дьиэни эпсиэйдэтэ, түннүгү эрэһиэҥкэлии охсубуттара кэпсэнэр.
Бөҕө Бүөтүр. Бөҕө Бүөтүр — Бүтэйдээххэ олорон ааспыт күүстээх киһи.
Барыыһаптар төрүттэригэр өссө Дохсун Бүөтүр диэн күүстээх киһи баар эбит. Бөҕө диэн ааттаах киһибит бүтүн үс нэһилиэги түмпүт сиргэ соҕотоҕо соһутар. Барыыһаптары аҕа ууһунан араарар Дыабан Баһылай 70-н лаппа ааһан баран сиэннэрэ кырата суох кылыыһыт дьон түспүттэрин аһары түһэн хомоторо үһү. 
Күүстээх удьуору утумнаабыттарга бааллар сахаттан соҕотох ыарахан атлетикаҕа спорт маастара Михаил Скрябин, гиревой спорт маастара Руслан Корнилов, имбэлииттэр ортолоругар күрэххэ инники күөҥҥэ сылдьар Валентин Борисов.
Ичээлэр. Ичээлэр - Бахсы боотуртан төрүттээх Стручковтар-Ичээлэр. 
Ичээ Баһылай Куртах диэн сайылыгар дьиэтин маһын бэйэтэ тыаттан сүгэн соҕотоҕун туттубут. Күһүн идэһэ өлөрүүтүгэр ыттартан күрэтэн кур оҕус аҥарын ампаар үрдүгэр элитэр эбит. Ыччаттара бары күүстээхтэр. Кыыстара Татыйаас саха дьахтарыгар бөдөҥө, 4 кырыылаах харылааҕа кэпсэнэн кэлбит. Тустан, мас тардыһан эр дьону кыайталыыр эбит. Арай убайдара тэҥнэһэллэрэ үһү. Уола Баппаай республикаҕа бастаан кэлбитигэр ийэтэ боруобалаһаары гыммытын бэккиһээн буолбатах. Татыйаас эр бэртэрин үс мас бүтэй нөҥүө быраҕаттаан күлүүгэ ыыталыыр эбит. Эмээхсин өлүөн эрэ иннинэ сууллубуг өтөх иинигэр түспүт борооскутун бэйэтэ хостообута үһү. Ичээ сиэнэ, Татыйаас уола Баппаай туһунан бэйэтэ туспа кэпсээн.