mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Coca-Cola. Кока-кола — арыгыта суох гаастаах утах, Coca-Cola компаниянан оҥоһуллар; 2006 сыллаахха саамай сыаналаах брэнд. .
Историята.
«Кока-кола» утах АХШ Атланта куоракка (Джорджия штатыгар) 1886 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр айыллыбыт. Айбыт киһитэ — фармацевт Джон Стит Пембертон, уруккута офицер. Утах аатын бухгалтер Пембертона Фрэнк Робинсон кыраһыабай буочарынан суруйбут, билиҥҥэҥигэ дылы утах логотипынан буолар.
Кока-Кола сүрүн ингрединена маннык эбитэ үһү: кока сэбирдэхтэрин үс чааһа, Кола диэн тропическай эриэхэ биир чааһа.
Онтон ылыллыбыт утах "араас ниэрбэ ыарыытыттан" ыраастыыр диэн патеннанан Атланта улахан аптекатыгар торговай автоматка атыыланарын саҕалаабыт.
Ол бириэмэҕэ кокаин көҥүллэнэр вещество эбит, куһаҕан дьайыытын билбэт эбиттэр. Ол иһин кокаин атыыланар эбит, арыгы оннутугар туттуллар эбит.
Бастакы сыл атыытын оборота 50 доллар эрэ буолбут. Кока-коланы оҥорууга 70 доллар бараабыттар, ол иһин бастакы сыл барыһа суох буолан тахсыбыт. Кыра-кыралаан кока-кола атыыта улааппыт, барыһа эмиэ улааппыт эбит. 1886 сыллаахха утах бастакы рекламата хаһыакка тахсыбыт. 1888 сыллахха Пембертон утах таһаарар прваны атыылаабыт. Онтон 1892 сыллаахха праваны атыыласпыт Аса Григгс Кэндлер "The Coca-Cola Company" диэн хампааннньаны төрүттээбит, ол компания билигин даҕаны кока-коланы оҥоруутунан дьарыктанар.
1902 сыллахха 120 тыһ доллар обороттаах кока-кола АХШга ордук биллэр утах буолбут.
1890ыс сыллар бүтүүтүгэр дьон кокаин утары барбыттарын кэнниттэн кока сибиэһэй сэбирдэхтэрин буолбакка, ыраастааммыт кока сэбирдэхтэрин экстрагын эбэр буолбут
Ол кэнниттэн утах популярнай буолбут. Биэс уон сылынан кока-кола АХШ дьонноругар национальнай символ курдук буолбут.
Кока-Кола Россияҕа.
«Кока-Кола» компания утахтара бастаан ССРСка 1979 сыллаахха Москваҕ Олимпийскай оонньууларга бэлэмнэнии бириэмэтигэр атыыга тахсыбыт. Ол кэнниттэн 1988 сыллаахха перестройка кэнниттэн тахсыбыт уонна Россия экономикатыгар активнай харчыны угааччы буолбут.
Кока-кола таһынан компания атын да утахтары батарар: Fanta, Sprite, Schweppes, Фруктайм, Powerade, Burn, BonAqua, Valser, Nestea, «Кружка и Бочка» квас, Добрый, Nico, Biotime, Rich, Ясли-Сад уонна Rich Fruit Mix соктары таһаарар..
Этэрбэс. Этэрбэс — былыргы сымнаҕас уллуҥнаах атах таҥаһа. Сарыыттан оҥоһуллар.
"Ынах этэрбэс" — аата этэрин курдук ынах тириититтэн тигиллэр. "Саары этэрбэс" — хараардыллыбыт тириититтэн тигиллэр. "Түнэ этэрбэс" — тайах тириититтэн, "тыс этэрбэс" — тайах эбэтэр таба тыһыттан. "Тирэҥсэ" — чараас этэрбэс («Ойуу-дьарҕаа тирэҥсэлэр оһуор үктээн киирдилэр», — "«Саха үҥкүүтэ»").
Туула уобалаһа. Туула уобалаһа — Российскай Федерация субъега. Киин куората Туула.
География.
Уобалас Илин Европатааҕы дэхси ортотугар турар. Кэтитэ, хотуттан соҕурууга диэри - 200 км, архаатан илиҥҥэ - 190 км.
Клиимата сымнаһыар континтаальнай, тымныы соҕус кыһынанан уонна сылаас сайынан уратылаах. Тохсунньу орто температуурата -10, от ыйын киэнэ +20.
Демография.
2009 сылга, уобаласка 1553,1 тыһ. киһи олорбут. Олортон куораттарга - 80%. 1970-ус сыллартан саҕалаан, уобалас дьонун ахсаана аччаан иһэр.
Уобалас сүрүн нэһилиэнньэтэ нууччалар.
Экономика.
Күүстээх промышленностаах, ордук Туула куоракка — онно былыр былыргаттан тимиртэн сэрии сэптэрин оҥороллор. Өссө Арассыыйаҕа Туула салабаара аатырар. Бирээнньиктэрэ эмиэ биллэллэр.
Иванов Петр Михайлович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;69469&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-06-03T04:29:14Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ардах18&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;эбии&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;294700&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Иванов Петр Михайлович — медицина билимнэрин доктора, профессор. 
Олоҕун олуктара.
368 научнай үлэ суруйбут, ол иһигэр 8 монография.
Калуга уобалаһа. Калууга уобалаһа — Российскай Федерация субъега. Киин куората — Калууга.
География.
Калууга уобалаһа Илин Европа дэхси сирин ортотугар сытар, Москваттан 94 километырга, соҕуруу-архаа диэкки.
Кэтитэ: хотуттан соҕурууҥҥуга — 220 км, илинтэн архааҕа — эмиэ 220 км.
Сир баайа.
Сыаналаах суох, уопсайынан араас глина буордар, таас чох (буурай) түннүк тааһын сырьёта, известняк, фосфориттар, кумах, уонна да оннуктар.
Климат.
Уобалас клиимата — сииктээх сылаас сайын уонна тымныы соҕус, элбэх хаардаах кыһын.
Демография.
2002-ис сыллах биэрэпиһинэн уобаласка 1040,9 тыһ. киһи олорор эбит, олортон куораттарга 74,9 %.
2007 сыл ахсаанынан — 1005,6 тыһ. киһи, куоратарга — 76,1 %.
Сүрүн нэһилиэнньэ — нууччалар.
Альенде Сальвадор. Сальвадор Альенде (Allende Salvador) (1908—1973), эбэтэр "Сальвадор Альенде Госсенс" (Allende Gossens) — Чили президена.
Вальпараисо диэн сиргэ 1908 сыл от ыйын 26 төрөөбүт. 1932 с Чили университетын медицина салаатын бүтэрбит.
Иннокентий (Вениаминов). Митрополит Иннокентий аҕабыыт ("Иван Евсеевич Попов-Вениаминов") (1797—1879) — православнай сыаркап «Сибэтиэй» диэн ааты иҥэрбит киһитэ, Москуба митрополита, миссионер, Бииблия сорох тиэкистэрин саха уонна атын хоту норуоттар тылларыгар тылбаастааһыны тэрийбит уонна бэйэтэ тылбаастаабыт киһи.
Анга диэн Өлүөнэ өрүс тардыытыгар, Байкаалтан чугас соҕус Иркутскай губернияҕа баар дэриэбинэҕэ пономарь дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Иркутскайга духуобунай семинарияны бүтэрбит. Онно сылдьан иккис араспаанньатын ылбыт — Вениаминов диэн (ол кэмҥэ өлбүт Иркутскайдааҕы епископ Вениамин кэриэһигэр). 1817 с. ойохтонон баран диакон буолбут уонна Иркутскай куорат Благовещенскай сыаркабар үлэлээбит, онтон 1821 с. иерей аатын ылбыт.
Аита Шапошникова. Шапошникова Аита Ефимовна — суруналыыс, тылбаасчыт, литератураны ырытааччы.
1974 сыллаахха, Саха сирин биллиилээх суруйааччытын Семен Данилов модьуйуутунан, А.М. Горький аатынан Литературнай үнүстүүккэ үөрэнэ киирбитэ. Үнүстүүккэ Саха сириттэн үөрэххэ талыллыбыт оҕолору кытта бөлөҕүнэнсахалыыттан нууччалыыга тылбаастыырга үөрэммиттэрэ. Ол кэмҥэ тылтан тылга тылбаас уһулуччу суолталааҕа, дьоҥҥо-сэргэҕэ наадалааҕа. Хомойуох иһин, Аита Шапошникова үөрэҕин бүтэрэригэр, суруйааччылар Союзтарын иһинэн тылбаасчыттар бөлөхтөрүн тэрийиэхтээх үлэлээһинин былааннаабыт, Семен Данилов олохтон туораабыта. Ол иһин үлэ буларыгар ыарахаттары көрсүбүтэ. Бииргэ үөрэммит тылбаасчыттартан үлэ булуутугар Аита ордук табыллыбыта. "Хотугу Сулус" эрэдээксийэтигэр үлэлии киирбитэ. 20 сыл тухары эрэдээксийэҕэ үлэлээн Далан, Николай Габышев, Софрон Данилов, Николай Заболоцкай-Чысхаан, Иван Федосеев уо. д. а. айымньыларын тылбаастаабыта. Барыларыттан ордук бөдөҥ үлэтэ - Далан "Тыгын Дархан" айымньыта буолбута. Бу айымньыыны тылбаастырга Аита элбэх ыарахаттары көрсүбүт эбит. Саха дьоно ис иһиттэн эрэ өйдүүр сомоҕо домохтору уонна да атын таба этиилэри сахалыыттан нууччалыыга тылбаастыырыгар өйдөбүлүн быһааран уонна Далан уус-уран истиилин, тылын-өһүн баайын сүтэрбэккэ тылбаастыахтаах этэ. "Тыгын Дархан" историческай арамааныттан ураты хайысхалаах Библияны саха тылыгар тылбастааһына буолар.
Олоҕун олуктара.
Айар үлэтэ.
Бастакы саха тылыттан тылбаастара «Полярная звезда» сурунаалга бэчээттэммитэр. Бастакы тылбааһын кинигэтэ «Спасение лебедя» (И. Егоров) 1981 сыллаахха күн сирин көрбүт.
А. Шапошникова хомоҕой тыллаах тылбаасчытынан биллэр. Тылбаастара республика араас хаһыаттарыгар уонна сурунаалларыгар, холбоһук хомуурунньуктара, «Литературная Россия» нэдиэлэ аайы тахсар хаһыакка о. д. а. киин таһаарыыларга бэчээттэммиттэрэ.
Саха билиҥҥи прозатын уонна поэзиятын ырытааччы, саха суруйааччыларын литературнай мжтириэттэрин суруйбута.
Хэйхэ. Хэйхэ(кыт.: 黑河, пиньинь: Hēihé, манчжур тылынан: Сахалыан ула; "Хара үрэх") - Кытайга баар кыракый куорат, ол да буоллар инфраструктуратынан ыбылы сайдыылаах куорат. Нэһилиэнньэтэ 120 тыһ киһи, агломерациялыын 890 тыһ киһи буолар. Манна 2004 сылтан ыла Арассыыйа дьонноро пааспара уонна визата суох сылдьаллар. Билигин куоратка син мээнэ элбэх нуучча олорор, ону таһынан сахалар эмиэ бааллар. Улахан сайдыылаах куорат буолуохтаах, ол туһугар Кытай правительствота 87 миллиард евроны бырахпыта. Куорат билигин аныгы үрдүк (кыччаабыта 70 этээстээх) дьиэлэри тутан эрэр.
Кострома уобалаһа. Кострома уобалаһа, (Нууччалыы: Костромкая область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Кострома.
География.
Кострома уобалаһа, Европатааҕы Россия ортотугар сытар. Кэтитэ хотуттан сөҕурууга - 260 км, архаатан илиҥҥэ - 420 км.
Климат.
Климата умеренно континенатаальнай. Орто температуура: тохсунньуга -12°С, от ыйыгар +18°С. Халлан уута түһэрэ, сылга - 600 мм.
Демография.
Уобаласка барыта 692,3 тыһ. киһи олорор (2009-үс сылга). Олортон куораттарга 67,7% (2005).
Кытай сахалара. Кытай сахалара диэн Кытайга олорор сахалар. Бүтүн ахсааннара 1 тыһ. курдук (кэлии туристары уонна студеннары аахпакка аата). Кытай сахалара дойду араас куораттарыгар барытыгар олороллор.
Холобур:
Хабаровскай кыраай сахалара. Хабаровскай кыраай сахалара диэн Арассыыйа Хабаровскай кыраайын сиригэр олорор сахалар. Хабаровскай кыраайга 3-6 тыһ. саха олорор. Саха омугун олохсуйбут төрүт сирэ.
Хабаровскай. Хаба́ровскай — 1880 сылтан куорат статустаах, Хабаровскай кыраай уонна Дальневосточной федеральнай уокурук административнай центра. 
Нэһилиэнньэтэ 579,1 тыһ. киһи. (2009 сыл тохсунньу 1). Куорат иэнэ — 386,4 км² .
Амур өрүс уҥа оттүгэр тура, Кытайтан 20 км ыраах турар. Москваҕа дылы 6100 км. Тимир суолунан 8533 км. 
1922 сыллаахха Дальневосточнай республика иһинэн РСФСРга киирбитэ.
1926 сылтан Дальневосточнай кыраай администртивнай сыантыра буолбут, 1938 сылтан — Хабаровскай кыраай сыантыра. 2002 сыллахха Дальневосточной федеральнай уокурук административнай центрый аатын сүкпүт.
Административнай арахсыыта.
Куорат 4 уокурукка арахсар, онно 5 куорат района баар:
Доҕордуу куораттар.
Билигин куоракка 5 доҕордуу куораттардаах :
Стэн Нордин. Стэн Нордин () — Стокhольм куорат мээрэ.
Кершенгольц Моисей Израилевич. Моисей Израилевич Кершенгольц — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала (1914—1997).
1914 сыл балаҕан ыйын 13 төрөөбүт. 1931 с. Дьокуускайдааҕы педагогика техникумун математикаҕа факультетын бүтэрбит. 1931—1932 үөрэх сс. Табаҕа алта кылаастаах оскуолатыгар математиканы үөрэппит. 1932—1942 сс. Дьокуускайга II концентр I сэбиэскэй оскуолатыгар эмиэ математиканы биэрбит, соцзав (социалистический заведующий) буолбут, онтон завуч, 1940 с. дириэктэрдээбит. 1940 с. Саха педагогикаҕа институутун киэһээҥҥи салаатыгар үөрэнэн үрдүк үөрэхтээх «математик» идэтин ылбыт.
1942—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт. 277 миномет полкатыгар минометного отделениетын хамандыырынан сулууспалаабыт, сержант. Иккитэ бааһырбыт, Курскай тоҕой сэриитин кыттыылааҕа, Үрдүкү Главнокомандующайтан благодарностаах, Аҕа дойду сэриитин I стиэпэннээх уордьанынан, «Хорсунун иһин» мэтээллэх, атын мэтэллэрдээх.
Дьокуускайга 1945 с. ахсынньытыгар төннөн кэлэн баран 9 нүөмэрдээх эр дьон орто оскуолаларын саабыһынан анаммыт, 1951—1962 сс. онно дириэктэрдээбит, онтон 1962—1966 сс. N 4 ВШРМ дириэктэрэ буола сылдьыбыт. 1966—1970 сс. эмиэ N 9 оскуола дириэктэринэн үлэлээбит, 1970—1975 сс. — саабыс, 1975—1981 сс. — математика учуутала. Уопсайа М. И. Кершенгольц педагогикаҕа стааһа 50 сыл.
Араас сылларга Дьокуускайдааҕы ГОРОНО сүбэтин чилиэнэ этэ, Саха АССР үөрэҕириитин министиэристибэтин коллегиятын чилиэнэ, Дьокуускайдааҕы ССКП горкомугар талыллан үлэлии сылдьыбыта, Дьокуускайдааҕы Горсовекка үсьтэ тваллылла сылдьыбыта, РСФСР педогогикаҕа уопсастыбатын Саха сиринээҕи филиалын бэрэстээтэли солбуйааччыта, куорат уонна Саха АССР Үрдүкү сууттарын норуодунай сэтээтэлэ буола сылдьыбыта.
Хаста да САССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун, САССР уонна РСФСР үөрэҕириигэ министиэристибэлэрин Бочуоттаах Грамоталарынан наҕараадаламмыта. Почетные звания «САССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» бочуоттаах сыбаанньа 1957 с. иҥэриллибитэ, «РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» — 1960 с., «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьаннаах, «Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Трудовое отличие» мэтээлэрдээх.
1997 сыл ахсынньы 7 күнүгэр өлбүтэ. 1999 с. Дьокуускайдааҕы 9№ орто оскуолаҕа кини аата иҥэриллибитэ.
Чертов Юрий Алексеевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;75300&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-08-20T22:57:02Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;383074&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Юрий Алексеевич Чертов — Саха сиригэр айбыт-туппут нуучча суруйааччыта, СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ. Арассыыйа суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Оскар (бириэмийэ). Академия Биhирэбилэ ("Academy Awards") эбэтэр Оскар ("Oscars") диэн АХШ Киинэ дьоҕурдарын уонна үөрэхтэрин академиятын ("Academy of Motion Picture Arts and Sciences") биhирэбилэ. Киинэ индустриятын үлэhиттэрин үрдүк ситиhиилэрин бэлиэтиир. Сыл аайы тэриллэр. Бастакы церемонията 1929 ыам ыйын 16 буолбута.
Номинация.
2004 ыла, Академия Биhирэбилин номинациятын түмүктэрэ дьоҥҥо-сэргэҕэ тохсунньу бүтүүтүгэр биллэриллэллэр.
Талааччылар.
2007 туругунан, Академияҕа 5,835 талааччы баара. Олортон 1,311 актёрдар.
Сиэрдэрэ.
Академия Биhирэбилин 2 уонна 3 сиэрдэринэн номинацияланар киинэ Лос Андьелес эргинигэр ааспыт халандаар сылыгар (тохсунньу 1 — ахсынньы 31) көрдөрүллүбүт буолуохтаах. 2 сиэринэн киинэ уhуна аччаабыта 40 мүнүүтэ буолуохтаах. Киинэ уhуллуутун формата 35 эбэтэр 70 мм эбэтэр 1280x720 аччыгыйа суох көҥүллээх сөкүүндэҕэ 24/48 кадрдаах прогрессив сканнаах буолуохтаах.
Смоленскай. Смоленскай — Россияҕа баар куорат, Смоленскай уобалас административнай, промышленнай уонна культура центра. "Дьоруой-куорат" ааты 1985 сыл ыам ыйын 6 күнүттэн сүкпүтэ. Аҕа дойду сэриитин бастакы степеннах орденынан уонна Ленин орденынан наҕараадаламмыта.
Смоленск куорат Москваттан 378 км ыраах Днепр өрүс үрдүтүгэр турар. Москваттан Белоруссияҕа, Прибалтикаҕа, Европа куораттарын суолларын икки ардытыгар табыгастык турар.
Куорат иэнэ 166,35 км2.
Куорат мэра — Качановскай Эдуард Алексеевич (2009 Кулун тутарыттан).
Симо Хэүхэ. Симо Хэүхэ (Финныы: "Simo Häyhä") (Ахсынньы 17, 1905 – Муус устар 1, 2002) диэн финн саллаата. Хос аата "Үрүҥ Өлүү" (Нууччалыы: "Белая смерть"; Финныы: "Valkoinen kuolema"). Кыhыҥҥы сэрии кэмигэр сэриилэспит. Аан дойду историятын бастыҥ бэргэн ытааччыта буолар.
Эрдэтээҥҥи олоҕо, Иккис аан дойду сэриитигэр кыттыыта.
Хэүхэ Раутйэрви муниципалитетыгар, билиҥҥи Финляндия уонна Арассыыйа кыраньыыссатын чугаhыгар төрөөбүт. Сэрииhит сулууспатын 1925 саҕалаабыт. Армияҕа барыан иннинэ, Хэүхэ фермер уонна булчут эбит. Финляндия уонна ССРС икки ардыларынааҕы Кыhыҥҥы сэрии кэмигэр (1939–1940) кини бэргэн ытааччы солото уонна Кыhыл Армиялыын охсуhуута саҕаламмыт. 
−20 икки −40 С температураҕа, бүтүннүү үрүҥ камуфляжтаах, Хэүхэ туоhуламмытынан 505 сэбиэскэй саллааты өлөрбүт, уонна туоhуламматаҕынан 542 өлөрбүт. Коллаа кыргыhыытыгар бигэргэтиллибэтэх сурахтарынан Хэүхэ бэргэн ытааччы быhыытынан 800 тахса өлөрүүлээх табыылаах үһү. Бэргэн ытааччы быhыытынан өлөрүүлэриттэн ураты, Хэүхэ өссө икки сүүстэн тахса өстөөҕү Suomi KP/-31 массыына-пистэлиэт саанан табан кэрдибит, ол курдук бүтүн бигэргэтиллибит өлөрүүлэрин ахсаана 705 буолар. Бу ахсаан бүтүннүүтэ 100 хонук иhинэн толоруллубут. 
Хэүхэ туттар чуор саата сэбиэскэй Мосин-Наган M/28 диэн финныы вариана.
Сэбиэскэйдэр кинини хаста да өлөрө сатаабыттар, кини утары атын бэргэн ытааччылары уонна артиллерия саба охсууларын туттубуттар. 1940 кулун тутар 6 Хэүхэ кыргыhыы кэмигэр сыҥаахха буулдьанан таптаран улаханнык эчэйбит уонна сэрииттэн туораабыт. Сэрии бүппүтүн кэнниттэн сотору кэминэн, маршал Карл Густаф Эмил Маннерхейм уурааҕынан Хэүхэ капралтан иккис лейтенант буолбут.
Кэлин олоҕо.
Хас да сыл устата Хэүхэ эмтэммит. Буулдьа сыҥааҕын уҥуоҕун алдьаппыт уонна иэдэhин эчэппит. Ол да буоллар, кини букатынныы үтүөрбүт уонна Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн тайах бултааччыта уонна ыт иитээччитэ буолбут.
Симо Хэүхэ олоҕун тиhэх сылларыгар Финляндия соҕуруулуу илинигэр баар Руоколахти диэн ааттаах кыра дэриэбинэҕэ олорбут.
Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата. Быстах кэм бырабыыталыстыбата () — XX үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтин тэрийбит уонна салайбыт бырабыыталыстыба.
Арассыыйа импиэрийэтэ сууллубутун кэннэ судаарыстыба өрөспүүбүлүкэ стаатуһун ылбыта. Бу бырабыыталыстыба Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин түмүгэр ыһыллыбыта.
Чөмчүүк. Чөмчүүк, чөмчүүк таас (кытайдыы: 珍珠 "zhēn zhū", "чөнчүү") — уу моллюскаларын мантиятын иһигэр кумах дуу, атын сыыс дуу киирэн хааллаҕына ол үрдүнэн кальций карбонаатыттан турар арагонит пластииналара үүнэн киирэн бараллар — оччоҕо күндү таас үөскүүр. Таас горуох саҕа буоларыгар 12 сыл ааһыан наада. Пластиинлар бэйэ-бэйэлэрин кытта конхиолин диэн органика эттигинэн силимнэнэллэр. Ити конхиолин кэлин эргэрэн свойствотын сүтэрдэҕинэ чөмчүүк кылбачыйбат буолан хаалар, «кырдьыбыт» диэн ааттыыллар.
Чөмчүүк туһунан Олоҥхоҕо эмиэ этиллэр, холобур, "Күн Чөмчүүк" — айыы кыыһын аата
Лев Троцкай. Лев Давидович Троцкай (идиш тылынан: לייב דאַווידאָוויטש טראָצקי) (дьиҥнээх араспаанньата Бронштейн) - аан дойду коммунистическай революционнай хамсааһынан диэйэтэлэ, марксист, марксизм биир салаатын саҕалааччыта (троцкизм). 
1879 сыл сэтинньи 7 күнүгэр төрөөбүтэ.
Өктөөп өрөболүүссүйэтин тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Кыһыл Аармыйаны тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ. Коминтерн олохтооччулартан уонна кини идеологтарыттан биирдэстэрэ. Бастакы сэбиэскэй бырабыыталыстыба тас дьыалаҕа наркома, 1918—1925 — байыннай уонна муора дьыалаларын наркома, РСФСР онтон ССРС реввоенсоветын бэрэстээтэлэ. 1923 сг. — партия иһинээҕи хаҥас оппозиция салайааччыта. 1919—1926 сс. ВКП(б) политбюротун чилиэнэ. 1927 с. туох баар постарыттан уһуллан көскө ыытыллыбыт. 1929 с. ССРС таһыгар таһаарыллыбыт. 1938 с. Төрдүс интернационалы тэрийбит. Арассыыйаҕа өрөбөлүүссүйэ буолбутун туһунан үлэлэр ааптардара, «Моя жизнь» диэн кинигэ ааптара (Берлин, 1930). Мексикаҕа олордоҕуна НКВД агена Рамон Меркадер 1940 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр өлөрбүт.
Каракозов Дмитрий Владимирович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;253195&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T00:42:41Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 7 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;281845&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Каракозов Дмитрий Владимирович (1842—1866) - революционер, Александр II ыраахтааҕыны өлөрө сатаабыт (1866 с. муус устар 4). 
Дворянин. Саратов гимназиятыгар үөрэммит, 1861 с. Казааннааҕы университекка киирбит. 1865 с. Н.А. Ишутин кистэлэн уопсастыбатыгар киирбит, сэниэлээхтик хамсанары модьуйар эбит. 1866 сыл сааһыгар Петербурга барбыт. Манна кистэлэҥ революционнай уопсастыба тэрийиитигэр кыттыбыт. Уопсастыба салайааччыта - кини тастыҥ убайа Н.А. Ишутин. 1866 сыл муус устар ыйыгар ыраахтааҕыны ыппыт ол гынан баран таппатах. Үрдүкү холуобунай суут ыйаан өлөрөргө уураахтаабыт. Онтуката 1866 с. балаҕан ыйын 3 күнүгэр (саҥа истиилинэн 15) толоруллубут. 
Уопсастыба атын кыттыылаахтарын тутан ылан Сибииргэ ыыталаабыттара.
Ил Түмэн.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;390743&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T16:03:07Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;400817&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ил Түмэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин парлаамена. Биир палааталаах.
Устуоруйата.
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы Арассыыйа империятыгар баар буола сылдьыбыт Степной Дууматыттан тардар. Онтон 
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр дылы буолбута.
1937 сыллаахха Саха АССР Конституцията уларыйбытын түмүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна 1938 сыл кулун тутар 26 күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
1992 сыл муус устар 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
2002 сыл ахсынньы 29 күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
2008 сыл кулун тутар 2 күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
Омугунан.
Ылыллыбыт сирэ
Сигэлэр.
Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/
Арафур байҕала. Арафу́р байҕала () — Индия океанын соҕуруу-илин Аустралия уонна Саҥа Гуинея икки ардыларынан кытыы байҕала.
Иэнэ — 1017 тыһ. км² (1290 х 560 км), дьириҥэ үксүнэн 50-80 м, арҕаа өттүгэр 3680 м. тиийэр.
"Карпентария" диэн улахан хомолоох. 
Арафур байҕала чычаас уонна тропикка сытар буолан, манна тропик тайфуннар үөскүүр сирдэрэ буолар.
Балыктааһын сайдыбыт.