mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Быһа түһүү. Бүлгүрүтүү (ушиб) диэн таһыттан көстөр тас сиртэн сүһүөҕү өлөрүү.
Дьон хайдах ыалдьарый?
Киһи ханна баҕар сылдьан эрэ оҕуннаҕына этин-хаанын, сүһүөҕүн быһа түһүөн сөп. Эбэтэр сыппах малынан охсуллубут, үөһээттэн түспүт буоллахха ыалдьыахха сөп.
Сибикитэ.
Тарҕаммыт сибикиннэн киһи быһа түспүт сиригэр тирии анныгар баар капиллярдара быһыта бараннар көҕөрөн уонна иһэн тахсаллара буолар. Ыалдьыбыт сир чопчу хаан киирэрэ кыччыыр, тоҕо диэтэххэ киһи этэ-хаана хаан барыытын тохтото сатыыр. Күүскэ быһа түспүт буоллахха сүһүөх хамсыыра кыччыр эбэтэр олох сүтэр, ол тула гематома үөскүүр. Улахан гематомалар сүтүмүөхтэрин сөп, ол оннугар хас да араҥа буолан хаалыахтарын сөп.
Араастара.
Бастакы стадията- кыра тириини өлөрүү, уратыла кыра хайа тардыы буолар. Үс-түөрт күнүнэн ааһар.
Иккис стадията- уратыла былчыҥ быһа барыыта, иһэн тахсыы уонна гематома үөскүүтэ буолаллар.
Үһүс стадията- бу сырыыга тас тирии уоона былчыҥ эрэ буортуламмат, иҥиир эмиэ быһа барыан сөп. Оннук буоллаха сүһүөх миэстэтиттэн тахсыан сөп.
Төрдүс стадията- биһиги күүстээх иһэн тахсыыны көрүөхпүтүн сөп, ис органнар үлэлииллэрэ кэһиллэр.
Быһа түһүү кэмигэр суһал көмө.
Бастакы бириэмэҕэ өлөрбүт сири тыытымыахха, хамсатымыахха уонна тымныынны уонбиэс мүнүүтэ тухары тутуохха наада. Бастакы суукка иһигэр тымныыны эрэ тутуохха сөп. ыалдьыбыт киһи сытыахтаах. Өлөрбут сирин өрө көтөҕөн баран. Иккис күнүгэр сылааһы тутуохха сөп, ыарыыны намыратар маастары, быһа түһүү утарыта эмнэри туттуохха сөп. Ол гынан баран ыарыы уон хонук иһигэр ааспатаҕына бырааска барарга көрүллэр.
Информатика. Информатика (, ) — дьайаан ньыматын хомуйуутун, харайыы, чочуйуу, биэрии, анализ уонна информацияны сыаналааһын билимэ, көмпүүтэр технологиятын туттуу.
Теорема Кронекера-Капелли. Теоре́ма Кро́некера–Капе́лли диэн линейнай алгебраическай система сөп түбэһиитин критерийэ.
Лаборатория Белла. Bell Laboratories (оннук курдук биллэр Bell Labs) — урукута американскай, билиҥҥитэ финскэй американскай корпорация, улахан чинчийэр телекоммункация, электроннай уонна компьютернай система киинин уобалаһа.
Сопряженный оператор. Линейнай алгебра.
formula_1 кубулуйуу formula_2 линейнэй кубулуйуутугар сопряженнай диэн ааттанар, өскөтүн векторга барытыгар formula_3 уонна formula_4 маннык тэҥнэбил formula_5 сөп буолар.
Скалярное произведение. Скаля́рное произведе́ние диэн икки матрица дьайыылара, эппиэтигэр чыыһыла тахсар, координата систематыттан уонна вектор-сомножитель тутулугуттан дьайбат.
Эрмитова форма. Эрмитова форма — билинейнай форма уонна комплекснай векторнай пространство тустаах өйдөбүлэ.
Джон Мокли. Джон Уильям Моучли(англ. "John William Mauchly", нуучча тылыгар араспаанньата өссө тылбаастанар "Моучли")(Атырдьах ыйын 30 күнүгэр 1907 сыллаахха, Цинциннати, Огайо күн сирин көрбүтэ - Тохсунньу 8 күнүгэр 1980 сыллаахха, Эмблер, Пенсильвания). Американскай физик уонна инженер, ENIAC электроннай көмпүүтэр оҥорооччулартан биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара.
Учууталынан улэллэбитэ Пенсильванскай университетыгар (Институт Мура) Филадельфия куоратка (США). Джон Преспер Экертыын 1943 сыллаахтан 1945 сыллаахха дылы маҥнайгы ЭНИАК көмпүүтэри оҥорорго үлэлэспиттэрэ, өссө быдаҥ сайдыылаах EDVAC көмпүүтэр оҥоруутугар үлэлэспитэ.
ЭНИАК көмпүүтэр оҥоро сылдьан Мокли уонна Экерт быдаҥ сайдыылаах көмпүүтэр туһунан толкуйдаабыттара. Киннэр толкуйдарын фон Нейман сайыннаран биэрбитэ, Балаҕан ыйын 1944 сыллаахха ЭНИАК бырайыакка холбоспута, онтон 1945 сыл кулун тутар ыйыттан бэс ыйыгар диэри киннэр толкуйдарын олоххо таһаарбыта. Фон Нейман улуу учуонай курдук биллибитэ, кини биллэригэр Мокли уонна Экерт кылааттара баар.
1946 сыл Олунньу ыйыгар бырайыак туттаран баран Инситут Мураттан барбыта уонна Экертыын 1946 сыллаахха Electronic Control Company компанияны оҥорбуттара, кэнники аата Eckert-Mаuchly Computer Corporation диэҥҥэ уларыйбыта. 1949 сыллаахха компания BINAC бастакы суоттуур массыынаны айбыттара, ити массыына иһитиннэриини киллэрэригэр перфокартаны, буолбакка маҥнайгы магнитнай лентаны туттубута. 1950 сыллаахха киннэр компаниялара финансовай ыарахаттары көрсөн, атыыланмыта. Remington Rand компания атыыласпыта уонна уларыйбыта "UNIVAC" диэнҥэ.
1951 сыллаахха, кинилэр оччолорго Remington Rand үлэлиир этилэр, Мокли уонна Экерт бэйэлэрин бастакы коммерческай маассабай UNIVAC I көмпүүтэрдэрин бүтэрбиттэрэ, ол көмпүүтэрдэрэ бүтүн көмпүүтэр сиэрийэлэрин саҕалаабыта, 80 сылларга дылы тахсыбыттара.
Кэнники Мокли сыалай бырайыактар уонна компаниялар салайааччытынан үлэлээбитэ: 
Наҕараадалара.
Көмпүүтэр салаатынан элбэх ситиһииллэммитэ ол быыһыгар
Язы программирование с++ (книга). "Язык программирования С++" () — С++ тылын ырытар Бёрн Страуструп суруйбут кинигэтэ. 1986 сыллаахха бастакы таһаарыыта бэчээттэммитэ уонна история интириэстэрин көрдөрөр. Иккис таһаарыыта 1991 сыллаахха, үсүһэ — 1997 сыллаахха.
Дрейпер бириэмийэтэ. Дрейпер бириэмийэтэ () — США Национальнай инженернэй академиятын бириэмийэтиттэн биирдэстэрэ. Обургу инженернэй ситиһиилэргэ бэриллэр бириэмийэ.
Fellow Awards. Fellow Awards — Көмпүүтэр устуоруйатын түмэлин (CHM) бириэмийэтэ. 1987 сыллаахха Гвен Белл диэн Бостоннааҕы көмпүүтэр түмэлин (TCM) соучредителэ олохтообута. Билигин тыыннаах, информационнай технология сайдыытыгар кыттыгастаах дьоҥҥо бэриллэр.
Наҕараадаламмыттар испииһэктэрэ.
Түмэл ытык чилиэттэрэ диэн ааттаналлар.
Уильям Проктер бириэмийэтэ. Уильям Проктер бириэмийэтэ () — научнай бириэмийэ. Үөрэх ууруутугар бэриллэр бириэмийэ. 1950 сылтан сагалаан туттарыллар. Лауреат 5 тыһынча доллар уонна чаҥ статуэтка бэриллэр.
Грейс Мюррей Хоппер аатынан бириэмийэ. Грейс Мюррей Хоппер аатынан бириэмийэ () — эдэр (35 састарыгар дылы) идэлээх, ааҕан таһаарар техникаҕа улахан ууруу оҥорбут киьиэхэ бэриллэр. Лауреат 35000 доллар ылар. Финансовай өйөөһүнү Microsoft компания биэрэр.
Сорох наҕараадалар Грейс Хоппер аатын кини 1992 сыллаахха өлбүтүн кэннэ ааттарыгар эппиттэрэ да буоллар, сыл ахсын туттарыллар «Грейс Мюррей Хоппер аатынан бириэмийэ» 1971 сыллаахха олохтоммута. Ассоциация вычислительной техники төрүттээбитэ.
Дизайн и эволюция С++. "Дизайн и эволюция С++" (, ) — Бёрн Страуструп кинигэтэ. C++ айыытын туьунан суруллубут кинигэ. 6 тылга тылбаастаммыт.
Dr. Dobb’s Journal. Dr. Dobb’s Journal (кылгатан — DDJ, «Доктор Добб сурунаала») — көмпүүтэр эйгэтигэр сыһыаннааҕы суруйар ый ахсын ааҥыллыы тахсар сурунаал. АХШ CMP Technology хампаанньата (билигин United Business Media сорҕото) таһаарар. 
ISSN 1044-789X, тирааһа 120 тыһ. тиийэр, бастакы нүөмэрэ 1976 сыл тохсунньутугар тахсыбыта.
Fortune (сурунаал). Fortune magazine — киэҥник биллэр АХШ деловой сурунаала. Time Inc. компанияны кытта таьаарыллар. Генри Льюс 1930 сыллаахха олохтообута. Time, Life, Fortune уонна Sports Illustrated сурунааллар урут Time Warner диэн биир конгломераакка киирэллэрэ. 
2014 сыл бэс ыйыгар "Fortune" сурунаалы таһаарар Time Inc. хампаанньа Time Warner конгломерааттан арахсан туспа тэрилтэ буолбута, аахсыйалара Нью-Йорк фонда биржатыгар котировкаланар буолбута.
"Fortune" сурунаал сылын ахсын АХШ уонна аан дойду хампаанньаларын рейтинин (үбү киллэриилэринэн) таһаарарынан биллэр (Fortune 1000 уо.д.а.).
2000 сыллаахха самай биллиилээх сурунаал буолбута.
Олэшкы. Олэшкы () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 838 (2017).
ЭНИАК. ЭНИАК (1945, ) — Бастакы уотунан барар суот суоттуур көмпүүтэр.
EDVAC. EDVAC ("Electronic Discrete Variable Automatic Computer") — бастакы ааҕар-суоттуур электрон массыыналартан биирдэстэрэ. Кини иннинэ тахсыбыт ЭНИАК-тан уратыта диэн ааҕыы десятичнай тиһигэр буолбакка ааҕыы двоичнай тиһигэр олоҕурара. Эмиэ ЭНИАК курдук, EDVAC Пенсильвания университетын Мур Институтугар АХШ аармыйатын Баллистиканы чинчийэр лабораториятыгар (Ballistic Research Laboratory) анаан оҥоһуллубута. Оҥорооччулары Эккерт Джон Преспер уонна Мокли, Джон Уильям салайбыттара, математиктар фон Нейман, Герман Голдстайн уонна Гарри Хаски көхтөөх кыттыыны ылбыттара.
Фон Нейман. Квантовай физикаҕа, квантовай логикаҕа, функциальнай анализка, множество теориятыгар, информатика, экономика сүрүн оруоллары укпут учуонай
BINAC. BINAC (1949, , «диэни кылгатыы — двоичнай автомат көмпүүтэр») — бастакы көлүөнэ электроннай көмпүүтэрэ, Eckert–Mauchly Computer Corporation диэн АХШ хампаанньата 1949сыллаахха таһаарбыта. 
BINAC судаарыстыбаҕа сыһыана суох тэрилтэ атын хампаанньаҕа анаан оҥорбут бастакы көмпүүтэринэн ааҕыллар — генеральнай подрядчик уонна посредник быһыытынан чааһынай тэрилтэ буолбута эрээри, дьиҥэр, АХШ сэбилэниилээх салгын күүстэрин сакааһа этэ.
UNIVAC. UNIVAC (1951, ) — Америка омугар баар буола сылдьыбыт компания.
Remington Rand. уотунан барар көмпүүтэр оҥорооччулартан биирдэстэрэ
Марк I. Марк I — Америка бастакы программанан улэлиир компьютера. 1941 с. Говард Эйкен () салайааччынан оноhуллубута.
Магнитнай сердечник. Магнитнай сердечник — сурэх курдук керуннэ ейдуур устройство (память).
Маннык ейдуур устройство 1950 сылтан саналаан 1970 сылы (20 сыл) быhа оноhуллубута.
Клермон-Ферран. Клермон-Ферран () — Франция куората.
Механик. Механик — механиканан, ону - маны оноруунан дьарыктанар киьи.
Философ. Философ — философиянан интэриэьиргиир, дьарыктанар киьи.
Математическай анализ. Математическай анализ — математика биир корунэ, дифференциальнай уонна интергральнай суоттааьынна олоҕурар.
Вектор. Вектор ( — везущий, несущий).
Математикаҕа.
Сүрүн ыстатыйа: Вектор (математика)
Вектор (геометрия)
Нулевой вектор
Радиус-вектор
Вектор линейнай алгебраҕа — элемент векторного пространства.
Биирдиилэн вектор
Бэйэ вектор
Аксиальнай вектор
Изотропнай вектор
Случайный вектор в теории вероятностей — случайная величина в любом измеримом пространстве.
4-вектор — вектор пространства Минковского, представляемый 4 действительными координатами
Информатика5а.
Вектор в программировании — одномерный массив.
Vector (C++) — диэн халыып стандартнай библиотека C++, динамическай массиватары реализуйдуур (контейнер std::vector в C++).
Вектор прерывания — ячейка памяти, содержащая адрес обработчика прерывания.
Вектор-06Ц — советский персональный компьютер.
Атын уобластарга.
ГНЦ ВБ «Вектор» — государственный научный центр вирусологии и биотехнологии в наукограде Кольцово.
Вектор (вездеход)
Вектор (завод)
Вектор СР-1 — пистолет.
Вектор — калибровочный (юстировочный) КА 11Ф633 («Тайфун-1»).
Вектор — станция радиотехнической разведки РПС-6 (1РЛ234).
Вектор — комплекс средств автоматизации зенитно-ракетной бригады Войск ПВО.
Вектор — анализатор сигналов радионавигационых станций Р-389.
Вектор — корабельный ракетный комплекс с ПКР КСС (проект).
Вектор — морской измерительно-управляюший комплекс.
Вектор — стабилизатор танкового вооружения (на об. 478).
TDI Vector — пистолет-пулемёт калибра .45 ACP.
Крокодил Вектор — персонаж игр серии Sonic the Hedgehog.
Вектор (ТМ) — торговая марка, производитель автосервисного оборудования.
Вектор — персонаж из мультфильма «Гадкий я».
Вектор — невидимая конечность у диклониусов из аниме «Эльфийская песнь».
Embraer/FMA CBA 123 Vector — аргентино-бразильский региональный пассажирский самолёт.
Vector Aeromotive Corp.(ааҥл.) — компания-производитель суперкаров из США.
Vector Informatik — немецкая компания.
Арман Жан дю Плесси, Ришельё герцог. Арман Жан дю Плесси, Ришельё герцог(; 1585, Париж — 1642, Париж), кардина́л Ришельё эбэтэр Кыһыл кардинал диэн аатынан биллэр) — Римнээҕи католиктар сыаркаптарын кардинала, аристократ уонна Франция судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
Пор-Рояль. Пор-Рояль-де-Шан () — французский женский цистерцианский монастырь в долине Шеврёза (современная коммуна Маньи-лез-Амо), который на протяжении XVII века служил главной цитаделью янсенизма во Франции. В 1709 году был закрыт и разрушен.
Антуан Арно. Антуан Арно́ (; олунньу 16, 1612, Париж — атырдьах ыйын 8, 1694, Брюссель) — Франция теолога, бөлүһүөгэ, логик уонна математик. Бастаан юриспруденцияны үөрэппитэ, кэлин Сен-Сиран уонна Янсений сабыдыалынан теологияннан дьарыктаммыта.
Аҕата Антуан Арно́ (; 1560 — ахсынньы 29, 1619) — Франция публициһа, байыаннай уонна судаарыстыбаннай өҥөлөрдөөх былыргы Оверн дьиэ кэргэниттэн төрүттээх.
Генрих IV хоруолу көмүскэспит уонна Париж университетын иезуиттартан 1594 сыллаахха көмүскээбит киһи буолан уордьан өстөөҕө этэ. Иезуиттар кинини өлүөр диэри сойуоласпыттара.
Циклоида. Циклоида () — плоская трансцендентная кривая.
Циклоида определяется кинематически как траектория фиксированной точки производящей окружности (радиуса {\displaystyle r} r), катящейся без скольжения по прямой.
Паскаль (единица измерения). Паска́ль (русское обозначение: Па, международное: Pa) — единица измерения давления (механического напряжения) в Международной системе единиц (СИ)[1].
Вектор (геометрия). бу ыстатыйа — вектор геометрига понятията. Об общем понятии вектора в математике см. Вектор (математика).
В геометрии вектор — направленный отрезок прямой, то есть отрезок, для которого указано, какая из его граничных точек является началом, а какая — концом[1].
Вектор с началом в точке {\displaystyle A} A и концом в точке {\displaystyle B} B принято обозначать как {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB}. Векторы также могут обозначаться малыми латинскими буквами со стрелкой (иногда — чёрточкой) над ними, например {\displaystyle {\vec {a}}} {\vec {a}}. Другой распространённый способ записи: выделение символа вектора жирным шрифтом: {\displaystyle \mathbf {a} } {\mathbf {a}}.
Вектор в геометрии естественно сопоставляется переносу (параллельному переносу), что, очевидно, проясняет происхождение его названия (лат. vector, несущий). Итак, каждый направленный отрезок однозначно определяет собой какой-то параллельный перенос плоскости или пространства: скажем, вектор {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB} естественно определяет перенос, при котором точка {\displaystyle A} A перейдет в точку {\displaystyle B} B, также и обратно, параллельный перенос, при котором {\displaystyle A} A переходит в {\displaystyle B} B, определяет собой единственный направленный отрезок {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB} (единственный — если считать равными все направленные отрезки одинакового направления и длины — то есть рассматривать их как свободные векторы; действительно, при параллельном переносе все точки смещаются в одинаковом направлении на одинаковое расстояние, так что в таком понимании {\displaystyle {\overrightarrow {A_{1}B_{1}}}={\overrightarrow {A_{2}B_{2}}}={\overrightarrow {A_{3}B_{3}}}=\dots } \overrightarrow {A_{1}B_{1}}=\overrightarrow {A_{2}B_{2}}=\overrightarrow {A_{3}B_{3}}=\dots ).
Интерпретация вектора как переноса позволяет естественным и интуитивно очевидным способом ввести операцию сложения векторов — как композиции (последовательного применения) двух (или нескольких) переносов; то же касается и операции умножения вектора на число.
Тутулугар суох уларыйааччы. Переменная — мат. термин.
Шиккард Вильгельм. Вильгельм Шиккард (; Муус устар 22, 1592, Херренберг () — Алтынньы 23, 1635, Түбинген) — немецкай учуонай, астраном, математи и восотоковед, бастакы антикитерскай механизм кэннэ арифмометры. Тюбенгенна илин энэр тылыгар профессора.
Готфрид Лейбниц. Го́тфрид Ви́льгельм Ле́йбниц (, МФА: ) (1646–1716) — ньиэмэс философтэ, логик, математик, механик, физик, юрист, историк, дипломат, айааччы уонна тылы чинчийээччи. Берлиннээҕи Наука академиятын төрүттээччитэ уонна бастакы бэрэсидьиэнэ, Француз Наукатын академиятын тас дойдуттан чилиэнэ.
Шарль-Ксавье. Шарль Ксавье Томас де Кольмар (, 1785, Кольмар, Эльзас — 1870, Париж) — французский предприниматель, создатель первого коммерческого арифмометра.
МГУ. Москубатааҕы государственнай университет (МГУ):= немецкофашистских жидовских америкосовских подстилок недобитков сходняк на жидовских холмиках. Здания взорвать, опрыскать тиофосом двуногих выблядков. Вохрушек, полицаев повесить с семьями.. + ракетно бомбовые удары по территориям и артеллирийско танковым добиванием хохлочичевской мразоты. Abschießen. Los..
 — Михаил Васильевич Ломоносов аатын сугэр, Россия биир былыргы, улахан, классическай университеттарыттан биирдэстэрэ, Москубаҕа бэйэ дойдутун наукатын уонна култууратын киинэ буолар.
Университекка 15 научнай чинчийэр институт, 43 факультет, 300-тэн тахса кафедра уонна 6 филиал баар.
1992 сылтан университет салайааччытынан академик Виктор Антонович Садовничай буолар.
Захарьин Григорий Антонович. Захарьин Григорий Антонович (1829-1897) медецинага улахан кылаат онорбута:кини уһулуччулаах терапевт уонна гигиенист этэ, нууччалы клиническэй оскуола тэрийээччитэ, дьиҥнээх классическай ыарыһагы көрөр ньыма төрүттээччитэ.
 Захарьин Григорий Антонович уонна кини медецинага кылаата
 Клиницист-новатор курдук Захарьин Григорий Антонович ыарыһагы бары өттүнэн уөрэтиини көрдүүр эбит, ыарыыны дириҥник кэтээн көрөн, терапия араас ньымаларын туттуу, эмтэһиннэ ураты сыһыан. Диагноз туруорутугар кини туспа суолтаны сиһилии ыйытаһыҥҥа уурар эбит.
 Мед осмотр Захарьина
 Захарьин-ыарыьагы көрөһүн ньыматын төрүттэччитэ, хас биирди бырааска кыаллар, билиҥҥи да бириэмэгэ киэҥник туттуллар 
 Захарьин Григорий Антонович көрүү ньыматын холбуурга ирдиир,
 Захарьин Григорий Антонович и Гигиена 
 Захарьин Григорий Антонович атын бастыҥ отечественнай учуонайдар курдук, ыарыны буолбакка эрэ ыарыһаҕы эмтиир ирдэбил кордүүр этэ.
 Ыарыһаҕы эмтээһини кини бүтүн комплекс дьаһылларын курдук көрөр этэ, онно киирэр гигиеническай уус уран олох, климат усулуобуйаларын туттуу, физиотерапия, медикаментознай көмө уо. да. а
 Гигиена суолтатын быһааран, Захарьин өйдөтөр, бу медецинэ биир сүрүн үллэһигэ буолар. Бэйэтин үлэтигэр уонна тыл этиилэригэр кини биирдэ эрэ буолбакка бэлиэтиир этэ гигиена суолтатын уонна олох уус уран обраһын:обстановканы улларыт, уус уранҥын уларыт, кини этэр-доруобай буолуоххун баҕарар буоллаххына.
 Захарьин Григорий Антонович биир бастыҥ отечественнай учуонайа, кинилэр дириҥник гигиена туьунан вопуростары ураллар этэ, быраас эбиһиннэһин кытта тэҥнииллэр.
 Улахан практичэскай үлэни оҥорбут быррас буолан туран, Захарьин улахан толкуй уонна өйдөтүү ньыматынан наадалаах гигиеническай дьаһыллары ыытар.
 Кини лекцияларыгар биирдэ эрэ буолбакка бэлиэтиир этэ, терапия ситиһилэрэ гигиена бырабылаларын тутуьутугар эрэ кыаллар диир этэ.
 Улахан суолтаны быраас сүбэтигэр ууран, Захарьин Григорий Антонович клиническай лекциятын түмүктүүр чаһыгар ол сүбэлэри өссө төгүл хатылаан ылар.
 Захарьин Григорий Антонович лекцияларыгар аныгыскы быраастарга ыйыы биэрэр, хайдах быраас ыарыьах баарыгар бэйэтин тутта сылдьыахтаагын ыарыта куьаган түмүккэ тиэрдэр буоллагына.
 Захарьин улахан сыыьаннан ааҕар этэ ыарыһахха аһаҕас майгылаах буолуу.Кини этэринэн быраас ыарыһагы сэҥээрдиэхтээх, кини доруобуйатыгар үчүгэй өттүлээх саҕырыйылары ыйан биэриэхтээх.
 Кини эппит тыллара обществоҕа улахан сыһыаннаах буолар. 
 журнал медецинских статей &lt;молодой врач&gt; диэни көмөлөһүннэрбитим http://newvrach.ru/zaxarin-grigorij-antonovich.html
Некротомия. Циркулярнай дириҥ сиэтиигэ туттуллар эпирээссийэ.
Электросудорожнай терапия. Электрическэй тогу мэйии курдары ыытыы.
Барыы битигэ. Барыы битигэ (; , "Ааттар") диэн Биибилийэ иккис битигэ. Үөскээһин битигин кэнниттэн кэлэр. Дьэбэриэй өбүгэлэрэ суттан куотан Египекка көһөллөр. Бастаан дьэбэриэйдэри үчүгэйдик көрсөллөр 430 сыл эйэлээхтик олороллор. Онтон саҥа фараон баһылыктааһыҥҥа кэлэн төрөөн-ууһаан элбээбит дьэбэриэйдэри кулуттуурга сананар. Дьэбэриэйдэр Таҥара көмөтүнэн кулуттааһынтан босхолонон Египеттан тахсаллар. Моисей көрбүөччү кинилэри Кыһыл байҕалы туоратан Синай хайаҕа аҕалар. Манна Таҥара дьэбэриэйдэргэ 10 ыйыы биэрэр уонна итэҕэллэригэр бэриниилээх буолалларын иһин "аҕабыт хаанылыктаах ытык омук" буолуоххут диэн мэктиэлиир. Мунньах Отуутун тутуҥ диэн дьаһаллыыр. Бу Отууга Кини Үөһээ дойдуттан сиргэ кэлэн Абыраам сыдьааннарыгар мэктиэлэммит Ханаан сирин ылалларыгар илдьэр.
Барыы битигэ 40 бастаах. Ис хоһоонунан икки сороххо араараллар. Бастакыта Кыһыл байҕалы туорааһынынан бүтэр, иккиһэ Таҥара Синай хайаҕа көстүүтүнэн саҕаланар.
Левит битигэ. Левит битигэ (; , "Кини ыҥырда") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах үһүс битигэ. Атын аата Моисей Үһүс Битигэ. Үөрэтээччилэр бүтүн санааларынан бу битик Ахеменид империятын саҕана уһун кэм устата суруллубут (б.э. иннинэ 7-4 үйэлэргэ). 27 бастаах. 
Левит битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Египеттан тахсан бараннар Синай хайаҕа кэлбиттэрин кэмигэр буолар. Таҥара Моисей көрбүөччү нөҥүө дьэбэриэйдэргэ саҥарар, Мунньах Отуутун тутуҥ диэн дьаһаллыыр. Таҥара дьэбэриэйдэргэ уонна левиттарга (аҕабыттарга) Отууга тугу гыналларын хайдах бэлэх биэрэллэрин ыйар-кэрдэр. Левит битигин тутаах ыйыктара: дуом, төрүн, сиэр үгэстэрин быһаарааһын; ытык дуомнары сөптөөхтүк толоруу; аньыы уонна буруй бэлэхтэрин биэрээһин, аньыылар уонна киртийиилэр иһин толунуу.
Ахсааннар битигэ. Ахсааннар битигэ (; , "Куйаарга") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах төрдүс битигэ. Ахеменид империятын кэмигэр суруллубута (б.э. иннинэ 5 үйэ). Битик аата дьэбэриэйдэр ахсааннарын буолбут сурутуутуттан тахсар. 36 бастаах.
Ахсааннар битигин саҥатыгар дьэбэриэйдэр Синай хайаҕа Таҥараттан Сөбүлэҥи уонна Төрүннэрин ылаллар. Таҥара кинилэр туппут Ытык Отууларыгар дьиэлэнэр. Дьэбэриэйдэр Мэктиэлэммит Сири ыла барарга бэлэмнэнэллэр. Дьон ахсаанын сүһүөхтэринэн, эрдэринэн, дьахталларынан, оҕолорунан, аҕабыттарынан ааҕаллар. Моисей биитинээн Аароннуун хаамыы баһылыктара буолаллар. Айан суолугар араас ыарахаттары көрсөллөр, элбэх киһи өлөр. Битик бүтэһигэр Моаб сыһыытыгар баар Иордан өрүскэ кэлэллэр.
Ахсааннар битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Египет кулуттааһыныттан босхолонон баран өбүгэлэригэр Таҥара Мэктиэлээбит сирин баһылыы барар айаннарын муҥутуур чыпчаала буолар. Бу курдук Үөскээһин, Барыы, Левит битиктэргэ кэпсэммит тосхоллору холбоон түмүктүүр: дьэбэриэйдэр Таҥаранан талыллыбыт өлгөм ахсааннаах улуу омук буолуохтара, Кини көмөтүнэн бары өстөөхтөрүн кыайыахтара, мэктиэлэммит Ханаан сирин баһылаан ылыахтара.
Иккис Төрүн битигэ. Иккис Төрүн битигэ (; , "Өстөр") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах бэһис бүтэһик битигэ. 34 бастаах. Инники түөрт битиктэр ис хоһооннорун хос кэпсиирин иһин Иккис Төрүн битигэ диэн ааттанар. 
Иккис Төрүн битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Иордан өрүһү туораан Ханаан сирин баһылыахтарын иннинэ буолар. Моисей дьэбэриэйдэргэ тиһэх ыҥырыыларын этэр. Таҥараны уонна Кини биэрбит төрүннэрин үөрэтиилэрин тутуһарга ыҥырар. Иккис Төрүн 6:4 хоһоонугар дьэбэриэй дьонун биир суолталаах үҥээһинэ (Шема Исраэль) баар: "Ыһыраайыл иһит: Кудай биһиги Таҥарабыт, Кудай биир соҕотох".
Адам. Адам (, Киhи) диэн Таҥара айбыт бастакы киһитэ. Дьон-аймах төрүттээччитэ. Ойоҕо Ева. Оҕолоро Каин, Аабыл, Сет. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Таҥара Адамы уонна Еваны айан баран кинилэри Эден диэн ырай чэчирэҥэр олордубута. Онно сылдьан Үчүгэйи-куһаҕаны билии маһыттан бобуулаах отону сиэннэр ырайтан сиргэ букатын кыйданаллар. Адам биир уола Сет, кини удьуора Ной. Нойтан билиҥҥи дьон-аймах төрүттэнэр.
Ева. Ева (, Тыыннаах, Олохтуур) диэн бастакы дьахтар. Адам ойоҕо. Оҕолоро Каин, Аабыл, Сет. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Таҥара Еваны Адам ойоҕоһуттан ылан айбыта. Адам уонна Ева Эден чэчирэҥэр олорбуттара. Таҥара онно баар Үчүгэйи-куһаҕаны билии маһын отоннорун сиэмэҥ диэн Адамы сэрэтэр. Ева ол этэрин истибэтэҕэ. Хантан эрэ кэлбит Моҕой бобуулаах отону амсай диэн Еваны күөттүүр. Ева отону сиэн баран Адамҥа сиэтэр. Таҥара бобуутун кэспиттэрин иһин Адам уонна Ева ырайтан сиргэ букатын кыйданаллар.
Эден. Эден () диэн Биибилийэҕэ кэпсэнэр ырай чэчирэҥэ. Таҥара Адамы уонна Еваны айан баран кинилэри манна олордубута. Эдеҥҥа Олох уонна Үчүгэйи-куһаҕаны билии мастара үүнэллэр. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Эден баар сирэ түөрт сүүрээн төрдө буолар. Сорох үөрэтээччилэр сабаҕаларынан, бу сир Месопотамия эбэтэр Хапхаас хайаларын ойууларыгар олоҕурар буолуон сөп.
Каин. Каин диэн Адам уонна Ева бастакы уоллара. Энох аҕата. Бииргэ төрөөбүт инитин Аабылы өлөрбүтүнэн биллэр. Бу кэнниттэн "Каин" диэн аат ымсыык туох да кэрээнэ суох киһи номох аата буолан хаалбыта.
Эбии маны көр.
Каин уонна Аабыл
Аабыл. Аабыл диэн Адам уонна Ева иккис уоллара. Аабылы бииргэ төрөөбүт биитэ Каин өлөрбүтэ.
Эбии маны көр.
Каин уонна Аабыл