mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Эҕэрдэ сурук. Эҕэрдэ сурук 
Үлэ киһититтэн ордук чиэстээх, 
ытыктабыллаах бу күн анныгар ким баар буолуой? 
Үлэ үөрүүтүттэн ордук үрдүк, ыраас үөрүү туох баарый? 
(Иван Гоголев-Кындыл) "                          " 
"Убаастабыллаах Галина Николаевна!"
      Эйиигин үтүөкэннээх үбүлүөйгүнэн,  дьоһун – мааны күҥҥүнэн ис сүрэхпититтэн итиитик – истиҥник эҕэрдэлиибит! сахалыы сайаҕас алгыспытын тиэрдэрбит!
      Талан ылбыт идэҕэр бэриниилээхтик, тыа хаьаайыстыбата сайдыытыгар үгүс кылааккын киллэрэн,  дьон-сэргэ уйгу-быйан олохтоох буоллуннар диэн күн бүгүнүгэр диэри эрчимнээхтик үлэлии-хамсыы сылдьаргыттан ис сүрэхпититтэн үөрэбит!
      Эн  оҕо сааскыттан үлэҕэ эриллэн олоҕу сыаналыырыҥ чаҕылхай холобура буолар. Сахалыы-сайаҕас, чиэһинэй, хайдах да ыарахантан чаҕыйбат, ыктарыылаах да кэмнэргэ ыгылыйбат майгыгын, тулалыыр дьоҥҥор-сэргэҕэр өрүү болҕомтолоох, үтүөкэннээх  сыһыаннын сыаналыыбыт.  
    Эн, үлэҕэр мэлдьитин күүскүн-уоххун, сатабылгын барытын уураргын, үлэҥ-хамнаһыҥ ситиһиилээх буоларыгар мэлдьи туруулаһаргын үчүгэйдик билэбит!
"       Күндү Галина Николаевна!" аймах-билэ дьонноруҥ, үгүс атастарыҥ-доҕотторуҥ махталларынан арыаллатан, бар дьонун истиҥ сыһыаннарынан кынаттанан үтүөнү-кэрэни айа, үлэлии-хамсыы сырыт, үлэҕэр ситиһииҥ үөлээннээххин үөртүн, алгыстаах тылын аймаххын арчылаатын, дьоһуннаах олоҕун ыччаккар салҕаннын!
        Толкуйдаабыккын тобула, санаабыккын саргылыы сырыт диэн алгыс бастыҥын аныыбыт! Ыарыы ыалласпатын, дьаҥ-дьаһах халты хаамтын, үтүө ыраҥ туолан, санаабытыҥ ситэн истин диэн айхаллыыбыт уонна оҕолорун-сиэннэриҥ тапталларыгар бигэнэн өссө да уһуннук, дьоллоохтук сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьан, үлэлээ-хамсаа, үгүс дьоҥҥун үөрдэ сырыт!
Оскуола туһунан хоһоон. КЫРДЬАҔАС ОСКУОЛА
Хайдах да күннэр-дьыллар
Хотоҕостуу субуллан Аалыҥнаан, айаатаан
Ааһан да истэллэр Оҕо сааспыт биһигэ 
Олохтоох кырдьаҕас оскуолабыт 
Нэһилиэкпит ортотугар 
Налыйан, иһиллээбит курдук 
Эмиэ да тугу эрэ кэтэспиттии 
Эрэнэ, долгуйа тураахтыыр 
Бу элбэх оҕо-дьон үөрэнэн
Билиини-көрүүнү иҥэринэн 
Үтүө дьоҕуру баһылаан 
Үлэ араас хайысхатын 
Үлүһүйэн туран ылынан
Үлэлии-хамсыы сылдьаллар. 
Бу сылаас, истиҥ уйаҕа 
Былыргы дьыллар мындааларыгар 
Үгүс оҕону үөрэтэ-такайан 
Үтүөҕэ-кэрэҕэ угуйан 
Үлэлээн ааспыт үтүөлээх учууталлар 
Үтүө кэрэ кэмнэрин 
Истиҥ сылаас тылынан
Иһирэхтик ахталлар 
Аныгы сайдыылаах кэмнэргэ 
Алыс олорон хаалбакка 
Эргэни саҥанан солбуйан 
Элбэҕи, үйэлээҕи эрэннэрэр 
Саҥа үйэ ирдэбилинэн 
Саҥа оскуола сандаарда 
Бу сылаас, сырдык кыһаҕа
Биһиги кэлэр кэскиллэрбит 
Кэрэхсэнэр кэрэ ыччаттарбыт 
Кыһаллан туран үөрэнэн
Үрдүккэ, сырдыкка талаһан 
Үүнэн, үрдээн иһиэхтэрэ   
Үгүһү айа туруохтара 
Үтүө дьон аатырыахтара 
Төрөөбүт түөлбэлэригэр 
Төрүт олоҕу төлкөлөөн 
Ол ааспыт ыарахан сылларга 
Олорон, үлэлээн күргүөмнээх олоҕу тутуспут 
Үтүөкэн дьоммутун санатан 
Үйэлэрин уһатан 
Кырдьары билиммэт 
Кырдьаҕас кыһабыт 
Музей дьиэ аатын сүгэн 
Махтал, таптал тылларын иҥэринэн 
Уһун үйэлэргэ туруохтун!
Галина Михайловна Соловьева 
Нам улууһун Партизан орто оскуолатын учуутала 
Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
Үөрэҕирии ситимин бочуоттаах ветерана
Партизан орто оскуолата. Нэһилиэккэ оскуола диэн суоҕа. Аан бастаан 1930 сыллаахха 1 кылаас аһаллыбыта. Оскуола “Хаҥас уола” диэн киһи саха балаҕаннаах нууччатын дьиэтэ этэ. Ыксатыгар эмиэ саҥа тэриллибит “Чомоорко” коммуна чилиэннэрэ, Сэкиирэп баай улахан саха балаҕаннаах нууччатын дьиэтигэр бэрт элбэх дьукаах буолан, ыга симсэн олороллоро.
Бастакы учуутал Василий Авксентьев этэ, кинини кулаак уола диэн ууратан кэбиспиттэр. “Хара былыт” диэн сиргэ олороллоро. 1931-32 үөрэх дьылыгар оҕолору Лазарь учуутал үөрэппитэ, кини кэнниттэн Сивцев И.Н. учууталлыы кэлбит. 1932-33 үөрэх дьылыгар 3 кылааска учууталынан Анна Яковлевна Туласынова кэлбит, бу кэмҥэ саҥа улахан оскуола тутуута саҕаламмыт.
Аракуун. Аракуун эбэтэр Ханат (), тыа кыыла, сүрүннээн Хоту Америка континеныгар тарҕаммыт кыыл. Саха Сиригэр сүрүннээн дьон дьиэтигэр иитэр көрүҥэ Илиитин сууйар Аракуун.
Илиитин сууйар Аракуун. Илиитин сууйар Аракуун Ол эбэтэр "Илиитин сууйар Ханат", аракуун көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ, сүрүннээн американскай Аракуун быһыытынан биллэр. Бу көрүҥ сүрүннээн антропогеннай дьайыыга түргэнник адаптацийа барар, дьоҥҥо сыстыгас, ыт уонна куоска курдук дьону кытта тэҥҥэ алтыһар, дьиэ кыылын курдук иитэ ылыахха сөп. 
Ареала.
Бары атын аракууннар аймахтарын курдук, Бу көрүҥ "илиитин сууйар Аракуун" Америка Холбоһуктаах Штаттарыттан тыатыттан төрүттээх, сүрүннээн Оһайо, Мичиган, Орегон, Иллинойс уонна Британия Колумбията уонна Онтарио (Канаада). 
Урут учуонайдар уонна экологтар боруобаҕа аҕыйах аракууннары Азербайджаҥҥа, Беларуссияҕа, Арассыыйаҕа, Францияҕа, Германияҕа, Дьоппуон дойдуларыгар тарҕаппыттар. Билигин сүрүннээн ити дойдулар тыаларыгар активно төрүүр ууһуур, тэнийэр. Кэнники Саха Сирин тыатыгар ыһар былаан баар.
Баланов Сергей Романович. Баланов Сергей Романович — саха тыйаатырын уонна киинэтин артыыһа.
1972 сыллаахха ахсынньы 23 күнүгэр Кириэс Халдьаайыга (Томпо улууһа) төрөөбүт эбит.
1996 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэ култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр тыйаатыр устуудьуйатын бүтэрбит. 2007 сыллаахха Илин Сибиирдээҕи Култуура уонна ускуустуба академиятыгар "тыйаатыр артыыһа" диэн идэни ылбыт.
1996 сылтан 2010 сыллаахха диэри Нүөрүҥгүрүтээҕи Актер уонна куукула тыйаатырыгар үлэлээбит.
2010-11 сс. Саха тыйаатырыгар сценомашинист быһыытынан үлэлээбит.
2011 сылтан Саха тыйаатырыгар артыыс.
Mila Nitich. Mila Nitich — ырыаһыта.
Discord. Discord — босхо миэссэнджэр үксүн үөрэнээччилэргэ аналлаах туттуллар уонна оонньуларга, видео сибээсинэн эрийэр кыахтаах.
Остуол көмпүүтэрдэригэр Windows, macOS уонна Linux систиэмэлэргэ, төлөпүөннэргэ — Android уонна iOS систиэмэлэргэ анаммыт версиялардаах, ону таһынан веб-клиент баар. 
Айааччы тэрилтэтэ Hammer &amp; Chisel (Discord Inc) буолан турар. Приложение компүүтэрдэргэ уонна төлупуоннэргэ аналлаах. Сервердара уон биир араас сиргэ аан дойду быҺыгар тураллар.
Ыам ыйын 13 күнүнээҕи туругунан, 2019 сыл мессендергэ ортотунан 250 мөл. тахса кыттааччы регистрацияламмыта.
Приложение саҥа конференциялары тэрийиэхин сөп. Суруйсар чат оноруон сөп. Браузердарга холбонуон сөп. Тыаhыгар Opus кодэк холбонон турар, оол атын тыаһы кыччатар, үтүктэр кыахтаах, бэйэтэ усилиэниэты тупсаран биэрэр. Видиотугар V8 кодэк турар.
2016 сыл саҥатыгар регистрацияламмыт туһанааччылар ахсааннара 11 мөл. тахса киһиэхэ тиийдэ, онуоха ый аайы 2 мөл. 2017 сыл алтынньытыгар видеочат эбиллибитэ, ону тэҥэ 2018 сыллааҕы туругунан, видео- ресурсаҕа саамай элбэх киһи үлэлээбит. 11 марта 2020 года хампаанньа видео- кэпсэтиигэ саамай элбэх киһини видео- кэпсэтиигэ 50- ча киһини улаатыннарда. 
2020 сылга сыһыарыы босхо тарҕанар.
Айааччы Джейсон Цитрон discord ону туран барыларга аналлаах буолуо, уорэнээччилэргэ эрэ буотах диэн иһитиннэрбитэ.
Далан- &quot;Саха төрдө&quot;. Саха итэҕэлэ.
Былыргы саха үс дойду баар диирэ: Үөһээ дойду, Орто дойду, Аллараа дойду.
Үөһээ дойду- тоҕус хаттыгастаах добун маҥан халлаан- саха үҥэр- сүктэр үрдүк айыылара- таҥаралар олохторо.
Орто дойдуга- Орто туруу дьаҕыл дойдуга- дьон- аймах олороллор уонна үгүс элбэх иччилэр баалар.
Аллараа дойду - Өлүү Чөркөчүөк төрдө- абааһы дойдута. Онно эҥин араас куһаҕан абааһылар, адьарай аймаҕа дугуйданаллар.
Үөһээ дойду.
Үөһээ дойду мэлдьитин сып сырдык. Киниэхэ, халлаан тоҕус хаттыгаһын тухары айыыдар- таҥаралар олороллор. Таҥаралар киһи аймах чэгиэн- чэбдик буолуон, байыалыатык, дьоллоохтук олоруон, ууһуон-тэнийиэн баҕараллар. Ол иһин киһи аймаҕы көмүскүүллэр, харысаһаллар, араҥаччылыыллар.
Орто дойду.
Орто дойду мэлдьи сырдык даҕаны, мэлдьи хараҥа даҕаны буолбатах. Сырдак күнүс уонна хараҥа түүн бэйэ- бэйэлэрин солбуйсаллар. Орто дьаҕыл дойду дииллэр. Орто дойдуга дьон бииһэ олорор олорор уонна олус һгһс эҥин араас иччилэр бааллар. Иччилэр киһини- сүөһүнү, сири- дойдуну араҥаччылыыллар.
Аллараа дойду.
Аллараа дойду куруутун бүдүк-бадык, хараҥа Онно адьарай биистэрэ- абааһылар олороллор . Кинилэр киһи аймаҕы өһүүллэр, күөмчүлүүллэр: араас дьаҥы- дьаһаҕы, ыарыыны- өлүүнү ыыталлар.
Джефф Безос. Дже́ффри Престон «Джефф» Бе́зос (; төр. тохсунньу 12 кунэгэр 1964 сылга, Альбруке, Нью-Мексико, США) - Эмиэрикэ урбаанньыта, Amazon.com интэрниэт-маҕаһыын төрүттээччитэ уонна тойоно, Blue Origin аэрокосмическай компания төрүтээччитэ уонна бас билээччитэ, уонна бэчээттиир дьиэ The Washington Post бас билээччитэ. 2018 сылга саамай баай киһи Forbes версиятынан буолбута, бастакы строчкаҕа $150,7 млрд. бас билиилээх турбута. Балаҕан ыйын 2020 сылга $200,2 млрд. бас билиилээх.
Биография.
Джефф туөрт саастаах эрдэҕинэ, ийэтэ кубинскай иммигранҥа Мигель Безос-младшийга кэргэн тахсыбыта. Мигель уолу иитии ылбыта.
Джефф 1986 сылга Пристонский университеты электроинженерияҕа уонна компьютерный наукаҕа научнай степеньнаах олус үчүгэйдик бутэрбитэ. 1994-үс сыл иннинэ бэйэтин специальнаһынан Уолл-Стритка арааһынай дуоһунастаах улэлээбитэ. Аан-дойдутааҕы атыы ситиминэрин оҥоһуутунан дьарыктаммыта.Ол кэнниттэн D. E. Shaw &amp; Co холбуһуктаах тэрилтэ вице-президенинэн улэлээбитэ, сайын 1994 сыллаахха ити улэтиттэн уурайбыта.
1994 сыл бутуутэ Нью-Йорктан Сиэтыл куоратка тиийэ айанныы сылдьан Amazon.com интернет-маҕаһыыны төрүттээбитэ. Бастакы инвестицията $300 тыс. эрэ этэ. Интернет-маҕаһыынын сайта 1995 сыл от ыйын 16 күнүгэр холбоммута, ол даҕаны кэмҥэ сайта ситэтэ оҥоһуллубахха сылдьара. Безос этэринэн конкуреннар иннилэригэр түһээри итинк гыммыта. 1997 сылга холбуһуктаах тэрилтэтэ IPO тахсыбыта. 1999 сылга Time диэн эмиэрикээнискэй сурунаалга этэринэн сыл бастыҥ киһитин аатын ылбыта.
Сэтинньи 24 күнүгэр 2017 сылга $100,3 млрд бас билиилээх аан дойдуга саамай баай киһитинэн ааҕыллыбыта
Тохсунньу 9 кунугэр 2019 сылга Безос 25 сыл олорбут ойоҕун кытта арахсарын туһунан биллэрбитэ. Ол сыл муус устар ыйга сокуон быһыытынан арахсыбыттара. Арахсыбыт ойоҕо 4 % акциятын (19,7 млн) ылбыта.
S1mple. Алекса́ндр Оле́гович Ко́стылев (укр. Олександр Олегович Костилєв; төр. Алтынньы 2 күнэ 1997, Киев, Украйыына) — профессиональнай украйыынскай киберспортсмен, s1mple хос ааттаах. Natus Vincere диэн хамаандаҕа оонньуур. 2018 сыла бастыҥ оонньооччу Counter-Strike: Global Offensive дисциплинаҕа HLTV.org диэн сайт саныырынан. 2019 сылга бастыҥ онньоочулар испииһэктэригэр иккис миэстэни ылбыт.
Александр «s1mple» Костылев карьерата 2013 сылга саҕаламмыта. s1mple LAN DODGERS, A-Gaming, Courage Gaming диэн коллективтарга сылдьыбыта. Олунньу 1 күнүгэр 2014 сылга s1mple ESL диэн организацияттан ааҕыыга холонуу уонна буруйу- сэмэни кэһии иһин 2 сыллаах бан ылбыта. Ол түмүгэр, оонньооччу 2016 сылга диэри өйүүр официальнай турнирдарга кыайан тахсыбата.
Балаҕан ыйын ортотугар Александр "HellRaisers" диэн бастакы дьоһуннаах коллективка киирбитэ, ол гынан баран 5 ыйынан "FlipSid3 Tactics" этэҥҥэ туораан барбыта. Карьерга аан дойду бастакы улахан кыайыылааҕа матч HellRaisers уонна Fnatic оонньооччулар ахсааннара буолла. 2015 сыл от ыйыгар s1mple хамаандаттан арахсан тохтобул ылар диэн быһааран биэрдэ. Ол гынан баран, 3 хонугунан, "Evolution" коллективыгар оонньууну саҕалаабыт. Хамаанданы оонньуу сылдьан, Костылев урукку хамаандаларга көмөлөһөн. 2016 сыл тохсунньуга s1mple Team Liquid диэн хамаандаҕа кытынна уонна ESL One: Cologne 2016 күрэхтэҕиигэ иккис миэстэни ылбыт.
Атырдьах ыйын 4 күнүгэр 2016 с. Костылев Natus Vincere диэн контракт түһэрсэн, Даниил «Zеus» Тепленконы солбуйан төрөөбүт дойдутугар төннүбүтэ.
Natus Vincere састаабы кытта ESL One: New York 2016 хотто. Adrenaline Cyber League 2017 уонна StarLadder i-League StarSeries Season 5 үрүҥ көмүс призер буолла.
2017 сыл тохсунньу 28 күнҥэ ыраах баран, ELEAGUE Major 2018 финал чиэппэригэр Astralis хамаандатын 1-2 ахсаанынан кыайан, 5-8 миэстэни ылбыта.
2017 сыл От ыйын 19 күнҥэ Natus Vincere 1-3 ахсаанынан PGL Major Krakow 2017 турниртан 12-14 миэстэни ылан, кыайбата.
2018 сыл тохсунньу 28 күнҥэ Natus Vincere ELEAGUE Major 2018 сыллааҕы боруонса призерунан буолла, полуфиналга Faze хамаандатын 0-2.
S1mple биир интервьюгар хаһан да Natus Vincere барбат диэбитэ. Ол эрээри 2018 сыл кулун тутарга инсайдерскай дааннайынан, SК хамаандата Костылев уонна кини табаарыһын Егор Васильев хамаандатынан атыылаһыан баҕарбыта эрээри, 1 мөл. доллар сыанаттан итэҕэһэ суох оҥоһуллубатаҕа.
2018 с. бэс ыйыгар «device» бөлөх хамаандата (топ 2 аан дойду 2018 сыллааҕы көрдөрүүтүнэн HLTV.org) Костылев аан дойдуга бастыҥ оонньооччунан ааттаата.
Балаҕан ыйын 23 күнэ 2018 с. Natus Vincere хамаандата FACEIT Major 2018 с. финалга Астралиска хотторон, 0-2.
Кулун тутар 3 күнэ 2019 с. Natus Vincere 3- с миэстэни эмиэ 2019 с.полуфиналга ENCE хамаандатыгар 1-2 миэстэни ылбыттара.
Балаҕан ыйын 6 күнэ 2019 с. Natus Vincere StarLadder Berlin Major 2019 NRG хамаандаҕа 0-2 хотторон 5-8 миэстэ буолбуттара.
Exo. Exo (; EXO) — Соҕуруу Кэриэйэ уонна Кытай төрүттээх ыллыыр уолаттар 12 киһилээх бөлөхтөрө. 2012 сыллаахха Сеулга тэриллибитэ. Икки саб-группага үллэһиллибит: "ЭКСО-K уонна ЭКСО-М, кэриэй, кытай уонна дьоппуон тылларынан ыллыыллар. Кэлин альбомнара да ситиһиилээх буоланнар, Корея Forbes 2014 сылтан 2018 сылга диэри саамай сабыдыаллаах артыыстарынан буолбуттара. Кинилэри сэргэ "аан дойдуга саамай улахан бойбендинэн» диэн араас таһаарыылар, талааннаах автордар уонна продюсердар айбыт ырыаларын уонна талааннарын чочуйан суруйбут ырыалара этэ.
2014 сыл ыам ыйыгар Крис бөлөхтөн бараары, хампаанньаны утары көрдөспүтэ. Бу ирдэбил алтынньыга Лухан биэс ый хойутаан ыытта. 2015 сыл муус устар ыйыгар Тао үлэтин тохтоото уонна атырдьах ыйыгар агентствоны утары ирдэбили биэрдэ. Үс кыттааччы баран тоҕус киһи састааптарыгар салҕаабыттара. 2016 сыл от ыйыгар Крис уонна Лухан көрдөөһүн туһунан биллибит: кинилэр 2022 сылга диэри хантараактары атыылыыллар уонна С. М. Корея уонна Япония тас дойдуларыгар биэриэхтэрэ — кинилэр билиҥҥи Кытай агентстволарыгар — « кинилэр компанияларын кытта дохуот үллэстиэхтэрэ»
2014 сылтан бөлөх хас да тылынан музыканы салгыы онорор уонна толорор эрэ бөлөх курдук буолар. Урут бөлөх икки бөлөххө арахсыбыт уон икки кыттааччыны: ЭКСО-K уонна ЭКСО-М. ЭКСО-K уонна ЭКСО-M Корея уонна Кытай тылларыгар музыканы толорбуттара 2014 с. үһүс мини-альбомун тахсыар диэри. Крис, Лухан уонна Тао суут ирдиир фонугар 2014 уонна 2015 сылларга барбыттарын кэннэ, бөлөх хаалбыт тоҕус кыттааччыны кытары салгыы айаннаабыта. 2016 сыллаахха Чен, Сюмин уонна Бэкхен ЭКСО-CBX диэн подргруппаны тэрийбиттэрэ. Кыттааччылар бары араас уобаластарга музыка, киинэ уонна телевидение курдук сольнай карьеры өйүүллэр.
Иммунитеты девициттыыр вирус. Иммунитеты девициттыыр вирус ол эбэтэр ИДВ ( ол эбэтэр ) диэн киһи доруобуйатыгар кутталлаах ыарыы, ретровирустан () үөскүүр ыарыы.
В. Н. Протодьяконов. В.Н. Протодьяконов “Сайдыы төрдө – төрүт үгэс”
Василий Никитич Протодьяконов бу ыстатыйатын  “Айар тыл уоттаннын!!! Тыл илбиһэ төлөннөннүн!!!”: Кэм –  Литература – Төрүт үгэс туһунан санаалар” диэн кинигэтиттэн булан аахтым. Ааптар бу ыстатыйатыгар 9 источникка олоҕуран бэйэтин санаатын ааҕааччыларага ылы-чып тириэрдэр. В.Н. Протодьяконов бу ыстатыйатыгар ХХ үйэни, ол кэминээҕи суруйааччылары, үлэһиттэри сүөргүлээн, сэмэлээн суруйар. Хаһан баҕарар бэйэтин суруйааччы (айааччы) дэнэр киһи төрүт үгэскэ, ол эбэтэр норуот тылынан уус-уран айымньыга (фольклорга) олоҕуран саҥаны үөскэтиэхтээх диэн этэр. Саха литературатын төрүттээбит А.Е. Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөйү, А.И. Софронов – Алампаны, П.А. Ойуунускайы өрө тутара тута харахха быраҕыллар. Саха олоҕун, литературатын, историятын баһааҕырдыбыт, фольклору хаалынньаҥ оҥорон “дьаамаҕа көмө сатаабыт”дьону – Эллэйи, Күндэни, Батаакабы, Ефремовы, Канаевы, Тихоновы, Г. Эргиһи, Г.М. Васильевы, В.Т. Петрову ааттаталыыр. Кини бу дьон төрүт үгэһи суох гына сатаабыттарыттан
Бу ыстатыйа сүрүн санаатын, В.Н. Протодьяконов бэйэтэ суруйбутун курдук, тугу да уларыппакка киллэрэбин: “Баары атынынан солбуйуу – саҥаны киллэрии (новаторство) буолбат. Саҥа эргэттэн (урут баартан) төрүүр, эргэ саҥардыллыыта (саҥаттан тиллиитэ) новаторство диэн – ол буолар. Сайдыы төрдө – төрүт үгэс диэн ол аатырар” [273]. 
Бу ыстатыйа саха литературатын, историятын дириҥэтэн үөрэтэр эрэ дьоҥҥо буолбакка, билигин айа-тута сылдьар прозаиктарга, поэттарга, оскуола оҕолоругар, учууталларга олус суолталаах. Мин санаабар, ыстатыйаны, төһө да ааптар хос быһаарбытын үрдүнэн, киһи ылла да өйдүү охсубат. Ити кини дириҥ философскай ис хоһооннооҕун этэр. Саха сахалыы сайдыахтаах диэн олус сөпкө эппит дии санаатым. Ханнык баҕарар омук бэйэтин төрүт үгэстэрин умнуо суохтаах.
В.Н. Леонтьев “Саха художественнай литературатын, кини сайдыытын туһунан”. Бу ыстатыйа 1927 сыллаахха “Чолбон” сурунаал 5-6 нүөмэрдэригэр бэчээттэммит. Ол эрээри, В.Н. Протодьяконов хрестоматиятыттан булан аахтым. Ыстатыйаҕа саха литературата төрүттэммит кэмиттэн саҕалаан Саха Сиригэр Сэбиэскэй былаас олохтонуутугар дылы кэми хабан көрдөрөр. Саха суругунан литературатын 1900 сыллааха А.Е. Кулаковскай “Байанай алгыһа” диэн ырыаны суруйан саҕалаабыта диир. Ол гынан баран, Василий Никанорович Леонтьев саха литературата төрүттэммит сылынан 1913-1914 сс. этэр. Тоҕо диэтэххэ, бу кэмнэргэ литература бары көрүҥэр (поэзия, проза, драма) суруйар этилэр, саха литературатын куорматын төрүттээбиттэр уонна бу айымньылар тута бэчээккэ тахсан испиттэр эбит.
Ити кэмнэргэ араас гынан баран, уһун үйэтэ суох хаһыаттар тахса сылдьыбыттар (“Саха дойдута”, “Саха олоҕо”), манна Кулаковскайы кытары, Никифоров бэчээттэммиттэр. Ол кэннэ “Саха саҥата” диэн сурунаал тахсан Софронов уонна Гаврильев диэн суруйааччылар биллибиттэрэ диир. Кыым хаһыат тахсарыгар саҥа олоҕу агитациялыыр айымньылар олус элбээбиттэрэ диэн этэр.
Ыстатыйа сүрүн сыала-соруга, мин өйдөөбүппүнэн, “Саха литературатыгар саҥа олоҕу хайдах көрдөрүөххэ сөбүй?” – диэн. В.Н. Леонтьев саҥа олоххо төрөөн-үөскээн улааппыт эрэ киһи ону көрдөрөр кыахтаах диэн этэр. Уонна ону хайдах көрдөрөргө, киһини хайдах ойуулуурга, холобурдары аҕалан үөрэтэр. Киһини уопсай ылан ойуулаамаҥ, холобур хомуньуус туһунан суруйар буоллаххытына, кинини уруйдаан-айхаллаан, аҥардас үчүгэй эрэ өттүн ойуулаабакка, икки өттүттэн ойуулааҥ. Кинилэр эмиэ син киһи курдук хомойоллор, хараасталлар, кыыһыраллар, куттаналлар. Биир өттүнэн ааптар ити кэминээҕи критиктэри сэмэлиир: “Ону критик алыс баһааҕырпакка эрэ ыйан баран үчүгэй өттүн эмиэ быһаарыахтаах. Оччоҕо эрэ литературабытын саҥа олох диэки салайыахпыт” [142]. Ол гынан баран, аны иккис өттүттэн ылан көрдөххө, “эргэ суруйааччылар” (ааптар тылын тутуннум) саҥа олоҕу сатаан хоһуйуохтара суоҕа диэн этэрэ, ааҕарга олуона соҕус. Ол гынан баран кини Софроновтан, Неустроевтан кэтэһэбит диир.
Саха литературатын сайдыытын икки өттүттэн көрөр: 1) тас өттүттэн уонна 2) ис майгынын. Биһиги суруйааччыларбыт 1917 сыллаахха дылы төрүт сүрүн литературанан ааҕыллан, саха хайдах баарынан көрдөрөр (реализм, самобытность). Оттон атын омук суруйааччыларын үтүктүү да баар булоллаҕына. Сэрэнэн, сахаҕа майгынныыры эрэ үтүетэллэрэ диэн этэр.
В.Н. Леонтьев бастакы литературнай критиктэр истэригэр киирсэр. Онон бу кэмҥэ маннык критическэй ыстатыйалар барыта саҥалыы көрүү буолара саарбаҕа суох. Мин санаабар, В.Н. Леонтьев сүрүннээн сөпкө суруйар, ол гынан баран эмиэ да саха литературата төрүттэммитэ уонча сыл буолла диир уонна Кулаковскайдааҕы эргэ суруйааччылар диирэ уонна биһиги саха суругунан литературата 1900 сыллаахтан саҕаламмыт диэн диэн өйдүүр буолан, ааҕарга олуона соҕус.
Рахлеева Мария Афанасьевна. Рахлеева Мария Афанасьевна — худуоһунньук, Арассыыйа үтүөлээх худуоһунньуга, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Арассыыйа ойуулуур-дьүһүннүүр академиятын бочуоттаах академига, АГИИК бэрэпиэссэрэ.
1945 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүтэ.
Анджей Сапковский. Анджей Сапковский () — Польша суруйааччыта-фантаст уонна публицист, биллиилээх фэнтези- сага автора. 1948 сыллаахха Лодзь куоракка төрөөбүтэ. Лодзь университетын, тас эргиэн факультетын бүтэрбитэ. 1972 сылтан 1994 сылга диэри эргиэҥҥэ үлэлээбитэ.
Биография.
1986 сыллаахха «Ведьмак» диэн бастакы сэһэнин суруйбута онно бэйэтин сүрүн Геройа — ведьмак Геральт Ривияттан, кылыстан уонна аптаах бэлиэлэртэн, ол харчынан араас мифическэй айыылартан өлөрөр.
1990 сыллаахха суруйааччы иккис кинигэтэ - «Последнее желание " (польск. Ostatnie życzenie). Бу эмиэ 7 саҥа, урут тахсыбыт сэһэннэртэн турар хомуурунньук этэ. 1993 сыллаахха кинигэ хаттаан бэчээттэммитэ.
1992 сыллаахха Сапковскай «Меч Предназначения» туһунан саҥа кинигэни таһаартарбыта. Өссө 6 кэпсээнтэн киирбит (бары кэпсээннэр нууччалыы тылбаастаммыттар, кинилэри биир томнаах «Ведьмак» уонна «Последнее желание» уонна «Меч Предназначения " таһаарыыларга курдук булуохха сөп).
1994 сыллаахха «Ведьмак и Ведьмачка» туһунан бэһис саганы саҕалаабыта: 1994 с. — «Кровь эльфов» (польск. Krew elfоw), 1995 сыл — «Час Презрения» (польск. Czas pogardy), 1996 с. - «Крещение огнем " (польск. Chrzеst ognia), 1997 с. — «Башня Ласточки» (польск. Wieża Jaskółki), 1999 с. – «Владычица Озера».
2016 сыл от ыйыгар олох ситиһиилэрин иһин аан дойдутааҕы бириэмийэнэн наҕараадаламмыта.
Библиография.
«Последнее желание» («Ostatnie życzenie», 1990 год), кэпсээн хомуурунньуга
«Меч Предназначения» («Miecz przeznaczenia», 1992 год), кэпсээн хомуурунньуга
«Кровь эльфов» («Krew elfów», 1994 год)
«Час Презрения» («Czas pogardy», 1996 год)
«Крещение огнём» («Chrzest ognia», 1996 год)
«Башня Ласточки» («Wieża Jaskółki», 1997 год)
«Владычица Озера» («Pani Jeziora», 1998 год)
«Сезон гроз» («Sezon burz», 2013 год)
Эмиэ туспа кэпсээн сурулунна «Дорога без возврата» (польск. Droga, z której się nie wraca) (1988) уонна «Что-то кончается, что-то начинается» (, ) (1992). «Дорога без возврата» Геральт төрөппүттэрин сэһэргиир, а «Что-то кончается, что-то начинается» ведьмак туһунан цикл концовкатын неканоничнай вариана көрдөрөр.
Квадратнай километр. Айарга́ Квадра́тнай — кыраадыс иэннээх, биир километр иэннээх. Квадратнай квадратнай километр биир миэтэрэ иэннээх квадратнай миэтэрэ иэннээх або 100 гектаарга тэҥнэһиэхтээх.
Биир км² тэҥнэстэ:
Arby's. Arby's (Эрби'с), Америка сетевой ресторана, сендвич буһарар.
Burger King. Burger King (Бургер Киҥ), Америка сетевой ресторана, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэ, 300-тэн тахса тыыһынча рестораннаах 150 омук дойдуларыгар, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр. 
Салалтата — Майами (АХШ).
Burger Hit. Burger Hit ("Бургер Хит"), Саха Сирин сетевой ресторана, сүрүн астара гамбургер, хотдог, араас бургердар, картофель фри. 
Салалтата — Дьокуускай (Саха Сирэ).
Papa John’s. Papa John’s диэн Америка биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан сеть рестораннарын тэрийээччи, Аан Дойдуга үһүс улахан пиццериа буолар (Pizza Hut уонна Domino’s Pizza кэнниттэн). 
Салалтата — Луисвилл () (Кентакки, АХШ).
Domino’s Pizza. Domino’s Pizza, Америка биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис улахан пиццериа (Pizza Hut кэнниттэн).
Салалтата — Энн Арбор (Мичиган, АХШ).
Black Star Burger. Black Star Burger, Арассыыйа тэрилтэтэ, сүрүннээн гамбургер оҥорор. Тэрилтэ 100% акциата Black Star бөлөххө киирэр.
Black Star. Black Star Inc., Арассыыйа тэрилтэлэрин бөлөҕө, сүрүннээн киинэ, ырыа эйгэлэригэр продюсердыырынан дьарыктанар, ырыа суруттаран атыыыга таһаарар. Төрүттээччилэр Тимур Юнусов (Тимати), Павел Курьянов (Пашу) уонна Вальтер Леруссе (Walter). Генеральнай диририэктэр Павел Викторович Курьянов.
Сулейман Стальскай. Сулейман Стальскай — лезгиин ашуг бэйиэтэ, Дагестаан народнай бэйиэтэ.
1869 төрөөбүт. 1937 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр өлбүт.
Белла Ахмадулина. Бе́лла (Изабе́лла) Аха́товна Ахмаду́лина (; 1937, муус устар 10, Москуба — 2010, сэтинньи 29, Переделкино, Москуба уобалаһа) — нуучча бэйиэтэ, суруйааччы, тылбаасчыт, XX үйэ иккис аҥаарыгар нууччалыы суруйбут бөдөҥ лиирик бэйиэт дьахталлартан биирдэстэрэ. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, ПЕН-кулууп исполкомун чилиэнэ. Америка ускуустубаҕа уонна литэрэтиирэҕэ академиятын ытык чилиэнэ. ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин уонна Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара.
Белла Ахмадулина 1937 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүтэ. Аҕата — Ахат Валеевич Ахмадулин (1902—1979), хомсомуол уонна баартыйа үлэһитэ, Аҕа дойду луу сэриитин кэмигэр майор, 31-го туспа зенитно-артиллерийскай дивизион политруга, кэлин ССРС Судаарыстыба таможнятын кэмитиэтин эппиэттээх үлэһитэ (кадр управлениетын начаалынньыга, председатель солбуйааччыта). Ийэтэ Надежда Макаровна Лазарева тылбаачытынан госбезопасность уорганнарыгар үлэлээбитэ ийэтинэн революционер Александр Стопани балта этэ.