mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кут. Элбэх итэҕэллэргэ уонна философияларга, кут диэн киhи баар буолуутун өй-санаа эбэтэр имматериальнай (материальнай буолбатах) өттө, үксүн өлбөт дэнэр. Теология быhаарыытынан, кут киhи өлүүтүн кэнниттэн салҕыы олорор, онтон сорох итэҕэллэр Таҥара куту айар дииллэр. Анимизм итэҕэйиитинэн тыына суох маллар эмиэ куттаахтар.
Кут сур.
Кут диэн киhиэхэ баар буолан баран,киhиттэн тутулуктаммат эттигэ суох төрүт.
Киhи үс куттаах: буор кут, ийэ кут уонна салгын кут. Киhи кинилэр үhүөн бииргэ баар буоллахтарына эрэ чөл тыыннаах бу Орто дойдуга сылдьар. Кулаковскай суруйбутунан: "По понятиям многих якутов, кут состоит из трех элементов: ийэ кут, буор кут и салгын кут. При зачатии ребенка ийэ кут внедряется божествами (через Айыысыт или Иэйэхсит) в женщину-мать ("ийэ кутун инэрэн биэрбит")". Өксөкүлээх дьэ итинник этэр. Онон, Айыыhыт дьахтарга ийэ куту инэрэр эбит. Онтон үөскүүр төрүөх ийэтиттэн тугу эмэ бэриhиннэрэрэ эмиэ чахчы. Ол буор кут буолуон сөп. Аны эрдэтээҕи суруйууларга уонна түөлбэлэргэ ордон хаалбыт тобох өйдөбүллэргэ олоҕуран, кут-сүр өйдөбүлү оннун-тойун буллара сатаан көрүөҕүн.(Сорох тугэҥҥэ өйдөбүл хантан ылыллыбыта ыйыллыаҕа.)
Үөhээ суруллубуттан көстөрүнэн:
Ийэ кут хамсатааччы, дьулуур диэн өйдөнөр.
Салгын кут өй-санаа буолар.
Айыыhыт төрүөхтээх оҕо ийэ кутун эр киhи буор кутугар холбуур. Онон, буор кут орун, удьуордааhын өйдөбүллэри кытта сөп түбэhэр.
Сүр диэн тугуй? Бу майгы-сигили. Сур киhиэхэ төрүөҕүттэн бэриллибэт. Тулалыыр эйгэ уонна өстөр киhи сүрүн иитиэхтииллэр. Киhи сүрэ кини хайдах сүрүннээх киhи буолуутугар сабыдыаллаах. Бу кут-сур туhунан сахаҕа баар хас да өйдөбүллэртэн биирдэстэрэ сурулунна. Куттар салгыы олохторун туhунан Л.Афанасьев-Тэрис маннык тойоннуур: Салгын кут тахсан бардаҕына киhи бу баары билбэт-көрбөт буолар. (Утуйар, өйүн сутэрэр). Салгын кут уратыта диэн ийэ кут киhиттэн тахсан барыар диэри киирэ-тахса сылдьарыгар буолар. Онтон ийэ кут тахсан барда5ына киhи тутатына өлбүтүнэн барар. Ол аата, өлүү диэн киhиттэн ийэ кута тахсан барыыта ааттанар эбит. Ийэ кут таҕыстаҕына салгын кут эмиэ букатыннаахтык тахсан барар. Өлөөччүгэ буор кут эрэ хаалар. Бу да кут сотору ыhыллар, буору кытта буор буолар.
Серошевскайга маннык этии баар: "Душа его жила раньше в надзвездном мире, придя на средний мир, будет вспоминатъ свое прежнее житье и вечно тосковать".(651 стр.) Серошевскай ити саха киhитин душатын( саха өйдөбүлүнэн - ийэ кут) туhунан этэр. Өскөтө, сахаҕа оннук өйдөбүл баар эбит буоллаҕына, дьэ, ол Орто дойду эрэй энээрдээх олоҕор олоро сатаан баран өлбүт киhиттэн тахсан Үөhээ дойду Үhүс халлааныгар барар ийэ кут "иккистээн эргилиннэхпинэ иэччэҕим хайыннын" диэн баран барара буолуохтаах. Оччотугар ийэ кут иккиhин Орто дойдуга төннүбэтэ чахчы. Онон, биhиги ийэ куппут Үhүс халлааҥҥа өрүү дьоллоох олоххо олоруо диэн санаабытын бөҕөргөтүнэргэ эрэ тиийэбит. (Үөhээ дойду үhүс халлаанын сорох омуктар рай диэн аатынан билэллэр.)
Конфуцианизм. Конфуцианизм () диэн Кытай этика уонна философия системата, Конфуций үөрэтиилэриттэн үөскээбитэ. Тутаах өйдөбүллэринэн буолаллар үтүө эр, киһиэхэ амарах санаа уонна дуом сиэрдэрэ. Конфуцианизм Илин Азия дойдуларын култуураларыгар улахан дьайыылаах.
Индуизм. Индуизм диэн Индия субконтиненыгар үөскээбит итэҕэл. Санскрит тылынан былыргы аата Санатана Дхарма (सनातन धर्म), "мэҥэ сиэр" диэн тылбаастанар.
Индуизм аан дойду ордук былыргы итэҕэлэ буолар, веда кэмиттэн төрүттээх. Индуизм историятыгар, атын аан дойду итэҕэллэриттэн уратыта диэн, хайа эрэ биир төрүттээччи суох. Индуизмҥа биир дьүһүннэммит итэҕэйиилэр системалара уонна бүтүн доктрина суох. Индуизм монотеизмҥа, политеизмҥа, панентеизмҥа, пантеизмҥа, монизмҥа уонна атеизмҥа олоҕурар араас итэҕэл үгэстэриттэн, философия системаларыттан уонна итэҕэйиилэриттэн турар. Бу итэҕэл тутаах илгэлэрэ дхарма, карма, самсара, мокша уонна йога.
Индуизм ытык суруйуулара икки бөлөххө арахсаллар — шрути уонна смрити. Суруйуулартан бастыҥ суолталаахтарынан уонна былыргыларынан буолаллар Ведалар уонна Упанишадтар. Атын суолталаах суруйуулар Пураналар, уонна Маhабхарата уонна Рамайана эпостар.
Индуизм итэҕэйээччилэрин ахсаанынан аан дойду үһүс итэҕэлэ, христианизм уонна ислам кэннилэриттэн. Индуизмы 1 млрд тахса киhи тутуhар, олортон 950 млн кэриҥэ Индияҕа уонна Непалга олороллор. Бу дойдуларга индуистар ахсааннара балай эмэ: Баҥладеш, Сри Ланка, Пакистан, Индонезия, Малайзия, Сингапур, Мауритиус, Фидьи, Суринам, Гайана, Тринидад уонна Тобаго, Холбоhуктаах Хоруоллук, Канада уонна АХШ.
XX үйэ иккис аҥарыгар индуизм Индия таhыгар тарҕаммыта уонна аан дойду үрдүнэн элбэх тутуһааччыламмыта. Карма, йога уонна вегетарианизм курдук санаалара киэҥник тарҕаммыттара уонна үөрүйэх буолбуттара.
Потапов Иннокентий Афанасьевич. Потапов Иннокентий Афанасьевич (07.07.1932—09.11.2005) — худуоһунньук, Саха Сирин маҥнайгы искусствоведа, искусствоведение билимин хандьыдаата, Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ (1964). 
Олоҕун олуктара.
1946 сыллаахха 14 сааһыгар Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа үөрэнэ киирбит. Бу үөрэххэ киирэн Петр Петрович Романовка, эдьиийдии-балыстыы Ребекка Гедальевна Левина уонна Галина Гедальевна Зуммерфинкель диэн дьахталларга үөрэммитин кэлин истиҥник ахтара.
Айар үлэтэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Гербэтин оҥорсубут ааптардартан биирдэстэрэ.
Бастакы бүтүн Саха сиринээҕи спартакиада. Бастакы бүтүн Саха сиринээҕи спартакиада — 1932 сыллаахха от ыйын 8-12 күннэригэр Дьокуускайга ыытыллыбыт күрэхтэһии. Саха АССР тэриллибитэ 10 сылыгар анаммыт.
9 оройуонтан 214 киһи кыттыыны ылбыт.
Олортон 68 холкуостаахтар, 73 оробуочайдар эбит. 25 дьахтар, 63 саха кыттыбыта бэлиэтэммит. Алдан, Томмот, Өлүөхүмэ, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Арҕаа Хаҥалас оруйуоннарын, Саҥыйахтаах уонна Дьокуускай сүүмэрдэммит хамаандалара күрэхтэспиттэр. туспа хамаанданалары ону таһынан "Динамо" уонна ЯНВШ туруорбуттар. 
Спартакиада программатыгар атын күрэхтэһиилэри кытта ол саҕана саҥа киирбит ГТО көрүҥнэрэ киирбиттэр: сүүрүү, ыстаҥа, граанта быраҕааһын, противогазтаах хаамыы, харбааһын, тимрэн эрэр киһини быыһааһын, вышкаттан ууга ыстаныы, ат сүүрдүүтэ, спорт национальнай көрүҥнэрэ, футбол, баскетбол, хараҥкы, бинтиэпкэннэн ытыы уонна бэлэсипиэтинэн куоталаһыы.
Бастаан ккыттааччылар Дьокуускай киин уулуссаларынан параадтаан ааспыттар, ЯНВШ аттыгар мустан стройдаабыттар, онтон Октябрьскай (билигин Ленин проспега) Киров уулуссаларынан хааман стадиоҥҥа тиийбиттэр. Күн аайы стадион толору эбит, уоннуу тыһыынча ыалдьааччы кэлэн көрбүт.
Уопсай хамаанданнан түмүк таһаарыллыбатах эрээри, сорохтор суруйалларынан, күрэххэ спартакиада кыайыылааҕынан Алдан куорат хамаандата буолбут.
Чөмпүйүөннэр:
Бу кэмтэн национальнай спорт көрүҥнэрэ ыһыахха оонньонор буолбуттара.
Баишева Февронья Алексеевна. Баишева Февронья Алексеевна — «Саха» НКИК хуорун кылаабынай дирижера, РСФСР үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1925 сыл от ыйын 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Дьабыылыгар төрөөбүтэ.
«Тернистый путь к волшебным звукам» диэн ааттаах Саха Сиригэр музыка сайдыытын, хорунан ыллааһын туһунан кинигэлээх («Бичик» кинигэ кыһата).
«Саха» НКИК хуорун кылаабынай дирижера.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Сэдэх көрүҥнэр. Хамсыыр харамайдар сэдэх көрүҥнэрин Кыһыл кинигэ 5 хаттыгаска араарар:
Саха сиригэр нуул хаттыгаска үс көрүҥ уонна популяция киирэр:
Бастакы, сүтэр кутталлаах хаттыгаска 5 көтөр көрүҥэ киирэр:
Иккис, кэбирэх көрүҥнэргэ үрүҥ эһэ, моржа (лаптевтааҕы подвид), хара баттахтаах Доппельмайер дьабарааскыта (Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи популяция), өрүс выдрата уонна Аллен чубукутун Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи популяцията. Көтөрдөртөн манна боруллуо, хара тойон, мохсоҕол, умсан, кырбый, хара эһир, хардырҕас уонна мороду киирэллэр.
Сэдэх көрүҥнэргэ 10 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи уонна 33 көрүҥ көтөр киирэр.
Бутэһик «чуолкайдамматах көрүҥнэргэ» белуха, дыллык (кыра лыглыйа), розовай хопто, моевка уонна көннөрү скворец киллэриллибиттэр.
Турукаан. Турукаан (очковая гага, Somateria fischeri Brandt.) - кылгас моойдоох, улахан төбөлөөх орто кус. Атыырыгар харахтарын тула үрүҥ "ачыкылаах". Төбөтүн түүтэ сырдык. Сүүһүгэр, оройугар, кэтэҕэр уонна иэдэстэригэр күөхтүҥү түүлэрдээх. Хабарҕата, моонньо, саннылара уонна кохсүн улахан аҥаара маҥаннар. Көхсүн кэлин өттө уонна өрөҕөтө, кутуругун анна - харалар. Тумса оранжевай, атахтара буровато-оливковай.
Саха сиригэр турукаан байҕал таһынааҕы туундараҕа олохсуйар, Дьааҥы илин өттүнэн Саха сирин кыраныыссатыгар дылы. Саҥа Сибиир арыыларыгар уонна Өлүөнэ дельтатыгар сороҕор көстөр. Саха сирин таһыгар Чукоткаҕа, Аляска хотугулуу-арҕаа өттүгэр уйаланар. Кыстыыр сирдэрэ: Беринг байҕалыгар муус соҕуруу кырыытыгар, Прибылов уонна Алеут арыылара.
Уйаланар сирдэригэр ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын саҥатыгар кэлэллэр. Кыра күөллэр кытыыларыгар пааранан уйаланар. 5-6 сырдык өҥнөөх сымыыттаах буолар. Күһүн балаҕан ыйыгар кыстыгар көтөр.
Аһылыга харамайдар уонна үүнээйилэр. Тууһа суох ууга үөннэри уонна кинилэр ыамалрын сиир, уу отун сэбирдэҕин, аһын, сибэккилэрин сиир. Байҕалга моллюскаларынан уонна ракообразнайдарынан аһылыктанар.
Кыра турукаан. Кыра турукаан (сибирская гага, Polysticta stelleri Pall.) — орто кус.
Буор атах анды. Буор атах анды эбэтэр Лаамы андыта (, ) — орто кус.
Америка буор атах андыта. Америка буор атах андыта (, ) — орто кус.
Үрүҥ улун. Үрүҥ улун эбэтэр күөл улуна (, ) — уһун моойдоох, синньигэс тумустаах бөдөҥ кус.
Билгинэх. Билгинэх эбэтэр биргинэх, булчут, судьу (, ) — кыра үөл кус. Улуннар уустарыгар киирэр. 
Атыыра саас үрүҥ. Саха сиригэр ойуурдаах зонаҕа барытыгар кэриэтэ үөскүүр. Ойуур күөллэригэр уонна үрэхтэргэ уйаланарын ордорор. Уйатын үксүн мас көҥдөйүгэр туттар. Уу үөннэринэн уонна кыра балыгынан аһылыктанар.
Сыа муруннаах турукаан. Сыа муруннаах турукаан (Гага-гребенушка, Somateria spectabilis L.) - бөдөҥ кус.
Улахан турукаан. Улахан турукаан (обыкновенная гага, Somateria mollissima L.) — Европа, Илин Сибиир уонна Хотугу Америка хотугу кытылларыгар үөскүүр бөдөҥ кус. Кытылга, арыыларга элбэх буолан уйаланар. Уйаланар сирин соҕуруу өттүгэр кыстыыр. Ууһуур кэмиттэн ураты кэмҥэ үөрдүүр. Байҕал харамайдарынан аһыыр.
Орулуос. Орулуос (, ) — куһугурас сытыы тыастаах кынаттаах үрүҥ ала дьүһүннээх орто үөл кус.
Ээбиллэ. Ээбиллэ эбэтэр ээмиллэ (, ) - атыыра уһун хоройо сылдьар кутурук куорсуннаах орто кус. Атыырын да, тыһытын да өҥө кыһын, сайын, сүүлэр кэмин бүтүүтэ уонна улаата илигинэ тус-туспа буолар.
Хоту саамай тарҕаммыт кустартан биирдэстэрэ. Холобура Хотугу Европа уонна Таймыыр арҕаа өттүнэн сыл аайы 3,8—4,3 мөл. көтөр уйаланар дииллэр. Үөрдүүр. Олоҕун улахан аҥаарын байҕалга атаарар. Туундараҕа көлүйэлэргэ, куталарга, үрэхтэргэ, байҕал кытылыгар уонна арыыларга уйаланар. Байҕалга кыстыыр, кытылга улахан тыал түстэҕинэ эрэ тахсар. Үчүгэйдик умсар, аһын уу түгэҕиттэн булар. уу харамайдарынан аһылыктанар, ардыгар балыгы сиир. Бултанар.
Уораныкы. Уораныкы (, ) — оччо улахана суох Саха сирин илин уонна соҕуруу хайалаах сирдэригэр үөскүүр сэдэх кус. Нууччалыы аата тааска чөкөллөн олоруттан тахсыбыт.
Хайа үрэхтэринэн, ардыгар таас түгэхтээх күөллэргэ олохсуйар. Ыам ыйын эргэтигэр, бэс ыйын саҥатыгар кэлэр. Көһөрүгэр иккилии, аҕыйахтыы буолан үөрдүүр.
Ханай. Ханай, умсаах (чернеть хохлатая, Aythya fuligula L.) — толору эттээх орто кус.
Күлтэн. Күлтэн, эбэтэр күртэн, күлтэн ханай (красноголовая чернеть, Aythya ferina L.) — толору эттээх бөдөҥ соҕус кус. Умсаахтар уустарыгар киирэр.
Муора ханайа. Муора ханайа (морская чернеть, Aythya marila L.) — толору эттээх бөдөҥ соҕус кус.
Халба. Халба (широконоска, Anas clypeata L.) — кэтит тумустаах орто кус.
Моонньоҕон (кус). Моонньоҕон эбэтэр кунньалгы, чандыба (шилохвость, Anas acuta L.) — уһун моойдоох, атыыра уһун синньигэс кутурукаах орто кус.
Чардырҕас чөркөй. Чардырҕас чөркөй эбэтэр таас чөркөйө (чирок-трескунок, Anas querquedula L.) — кыра кус.
Дьаҕыл уйус. Дьаҕыл уйус (, ) — орто кус.
Атыыра саас төбөтө буровато-серая (?) кыра хараҥа эбириэннээх. Көхсө серовато-бурая (?), кутуругун анна хара. Хабарҕата уонна түөһүн үөһээ өттө харатыҥы сиэрэй, хатырыктаах курдук ойуулаах, ойоҕосторо сиэрэй. Кынаттарыгар кытархай уонна хара балаһалар көстөллөр, маҥан зеркальцелаах. Тумса ыас хара, атахтара араҕастар, хараҥа сарыылаахтар.
Саха сирин арҕаа өттүгэр (Бүлүү орто тардыытынан) көстөр, өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүгэр көстөр эрээри отой сэдэх. Өрөспүүбүлүкэ таһыгар Европаҕа син киэҥник тарҕаммыт, Азия уонна Хотугу Америка орто кэтирээһиннэригэр элбэхтик көстөр. Кыстыыр сирдэрэ Хоту уонна Средиземнэй муораларга, Егиипэккэ, Ирааҥҥа, Индияҕа, Соҕуруу Кытайга уонна Хотугу Америка соҕуруу өттө.
Саха сиригэр сэдэх көтөр. Онон өрөспүүбүлүкэ Кыһыл кинигэтигэр киирэ сылдьар. Бултуур бобуллар.
Тыйаах. Тыйаах (, ) — орто кус, көҕөнтөн уонна моонньоҕонтон кыра гынан баран чөркөөкүтээҕэр быдан улахан..
Саас иссэр кэмигэр атыыра сүүһэ уонна кэтэҕэ кытархай, хабарҕата уонна түөһүн сорҕото кытархайдыҥы бороҥ, көхсө уонна ойоҕоһо туора дьураалардаах бороҥ, өрөҕөтө үрүҥ. Тумса уонна атаҕа сибиньиэстиҥи бороҥ. Тыһыта арыый бөлөөркөй өҥнөөх.
Атыырын кынатын уһуна — 255-270 мм, ыйааһына — 600-900 г. Тыһытын кынатын уһунан — 232-265 мм, ыйааһына — 300-770 г.
Тарҕаныыта.
Саха сиригэр туундараттан ураты барытыгар үөскүүр. Хотугу кирбиитэ барыллаан 70-с кэтирээһиҥҥэ диэри тиийэр.
Ыам ыйын иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥарыгар барар.
Үксүн уу үүнээйитин үнүгэһинэн аһылыктанар.
Амыдаев Николай Данилович. Амыдаев Николай Данилович — худуоһунньук, муосчут.
Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар 1932 с. от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт. 1965 с. Дьокуускайдааҕы художественнай училище прикладной салаатын бүтэрбит, «Муоһу уус ураннык кыһыы» диэн идэни ылбыт. 1977 с. ССРС худуоһунньуктарын сойууһугар ылыллыбыт.
1960-с сылларга «Кто кого?» (1965), «Дети Севера» (1966), «Якутский танец» (1963) диэн оҥоһуктары айбыт. Кэлин хоту дьонун олоҕун көрдөрөр «Оленеводы» (1974), «Сээдьэ» (1975), «Установка тордоха» (1978), «Строится ураса» (1980) уо.д.а. айбыт.
Декортивнай композициялары оҥорорунан биллэр: «Пекарский в гостях у якутов» (1982), «Ыһыах» (1985). Маһынан остуол оонньууларын оҥорбута саха омугун оонньууларын холобура буолаллар — «Дуобат» (1974), «Сонор» (1999).
1962 сылтан өрөспүүбулүкэ, зона, бөдөҥ бүтүн Арассыыйатааҕы уонна Сойуустааҕы уус-уран быыстапкаларга кыттыбыта. Кини айымньылара элбэх атын дойдуларга көрдөрүллүбүттэрэ (Канада, Румыния, Монголия, Франция, Германия). Тус быыстапкалара Дьокуускайга 1983, 1993, 2003 сс. буолутаалаабыттара.
СӨ үөрэҕириитин туйгуна, талааннаах уһуйааччы, 1967—1987 сс. Уус-уран училищеҕа преподавателлээбитэ. «За трудовую доблесть» мэтээлинэн наҕараадаламмыта (1986).
Кини айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музейыгар, Саха сирин уонна Арассыыйа музейдарыгар харалла сыталлар. Сорох үлэлэрин Арассыыйа култууратын министиэристибэтэ, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа уонна биирдиилээн араас омук сириттэн дьон атыыласпыттара.
Католик Таҥара дьиэтэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;287428&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-06-01T09:43:18Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 2 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;294471&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Католик Таҥара дьиэтэ (атын аата Ром Католик Таҥара дьиэтэ) диэн аан дойду ордук улахан христиан таҥара дьиэтэ. Биир миллиард кыттааччылардаах, ол эбэтэр бары христианнар аҥардарын кэриҥэ.
Таҥара дьиэтин сирдээҕи үрдүкү салайааччыта Папа (билигин Папа Бенедикт XVI).
Шива. Шива (Санскрит: शिव) диэн индуизм биир сүрүн таҥарата уонна Тримурти биир дьүһүнэ. Индуизм шайвизм үгэhигэр үрдүкү Таҥара буолар.
Дьайнизм. Дьайнизм (санскрит जैन) диэн Индияҕа б.э.и. VI үйэҕэ үөскээбит итэҕэл уонна философия үөрэтиитэ. Төрүттээччитэ Маhавира. 6 млн кэриҥэ итэҕэйээччилэрдээх, олортон 3,5 млн Индияҕа.
Иудаизм. Иудаизм (дьэбэриэйдии יַהֲדוּת) диэн Палестинаҕа б.э.инн. I үйэҕэ үөскээбит дьэбэриэйдэр итэҕэллэрэ уонна сиэрдэрэ. Дьэбэриэй библиятыгар (Танах), Талмудка (эргэ битиктэри ырытыы) уо.д.а. атын ытык суруйууларга олохтонор. Абыраам итэҕэллэриттэн ордук былыргылара буолар. Христианизмҥа уонна исламҥа сүдү дьайыыны оҥорбута.
Итэҕэйээччилэр үксүлэрэ Израильга, АХШ-ка, Европа дойдуларыгар уонна Арассыыйаҕа олороллор. Аныгы иудаизм биир үрдүкү салайааччы тэрилтэтэ эбэтэр сирэйэ суох.
Сиэр, аньыы, үөдэн уонна ырай өйдөбүллэрин Былыргы Егиипэт итэҕэлиттэн ылбыта.
Сикхизм. Сикхизм диэн Пендьабка, Индия субконтиненын хотугулуу арҕаатыгар, үөскээбит итэҕэл. Төрүттээччитэ гуру Нанак (1469—1539).
1990 с. туругунан, сикх итэҕэйээччилэрин ахсааннара 16 млн киhи эбит, олортон 14 млн Индия Пендьаб уонна Харьяна штаттарыгар олороллоро.
Никола Тесла. Никола Тесла () (1856 — 1943) диэн электротехника уонна радиотехника эйгэлэригэр үлэлээбит уһулуччулаах айааччы.
Никола Тесла, омугунан серб, 1856 с. от ыйын 10 күнүгэр Смилян диэн сиргэ (урут Австро-Венгрия, билигин Хорватия) төрдүс оҕоннон төрөөбүт. Аҕата аҕабыыт.
1878 с. Грац куоракка үрдүкү техника училищетын бүтэрбит.
1875—1880 сылларга Прага университетыгар үөрэммит. Будапешка телефон тэрилтэтигэр 1882 с. дылы инженердаабыт. Онтон Парижка Эдисон хампаанньатыгар үлэлээбит.
1884 с. Америкаҕа эмиграциялаабыт. Эдисоҥҥа уонна Вестингаузка үлэлээбит. Нью Йорка, Никола Тесла Ист-Хьюстон уулусса 48-гар олорон лаборатория тэрийбит уонна сотору кэминэн икки фаазалаах уларыйар сүүрээн генераторын айбыт. Онтон хас да фазалаах генератордар, электромотордар уонна трансформатордар оҥоһууларын оҥорбут, уонна элбэх фазалаах сүүрээннэри аһарар уонна тарҕатар систиэмэлэри айбыт. Икки фазалаах систиэмэтин туһанан АХШ-ка хас да индустрия энерготэриллэр оҥоһуллубуттар, ол иһигэр Ниагаратааҕы ГЭС (1895) — ол сылларга аан дойдуга ордук улахан. 1888 сыллаахха Тесла (Г. Ферраристан туспа уонна эрдэ) эргийэр магнит хонуутун арыйар уонна онтун сиһилии ойуулуур. Ол билиитин туһанан үрдүк уонна нааһаа үрдүк түргэннээх электрогенератордары тутар. Ол сылга айыыга сүрүн патеннарын ылар.
1889 с. Тесла үрдүк түргэннээх уонна күүрүүлээх сүүрээннэри үөрэтиитин саҕалыыр. Үрдүк түргэннээх электромеханик генератордары оҥорор (ол иһигэр индуктордаах). 1891 с. резонанснай трансформаторы айар (Тесла трансформатора диэн биллэр), бу тэрил күүрүүтэ 106 В хамсааһыннарын оҥорор кыахтаах эбит. Сигналлары уонна энергияны салгынынан ыраахха биэриини үөрэтэр, 1899 с. бороуобата суох үрдүк түргэҥҥэ үлэлиир лаампалары уонна мотордары элбэх киһиэхэ көрдөрөр.
Тесла буруобата суох сигналлары биэриигэ 1896—1904 сс. үлэлэрэ радиотехника сайдыытыгар улахан оруоллаахтар. Бу сылларга Тесла бэйэтэ телеавтомат диэн ааттаабыт хас да ыраахтан салайыллар механизмнары айар (ол иһигэр хараабыл моделын, 1898). 1900 с. кэнниттэн техника араас эйгэлэригэр элбэх патеннары ылар (электрик ааҕааччы, түргэни кээмэйдээччи, радиоаппаратураны, паар турбиналарын тупсарыылар уо.д.а.). 1917 с. Никола Тесла сумбариналары радио көмөтүнэн булар тэрил оноһуутун көрдөрөр.
Лоҥ Айленд диэн сиргэ радиоантенна тутар. Тесла аатынан магнит сүүрүк чиҥин кээмэйэ ааттанар (магнит индукция). Учуонай наҕараадалара — Э.Крессиан, Дь. Скотт, Т.Эдисон мэтээллэрэ.
Тесла таайыллыбатах дьиктилэрин туһунан элбэх үһүйээннэр бааллар.
Нью Йорка тохсунньу 7, 1943 с. өлбүтэ.
Лебедев Виктор Николаевич. Виктор Николаевич Лебедев — тустуук, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, 2009 с. көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйүөнэ, 2010 с. Москва к. буолбут Аан дойду көҥүл тустуу кыайыылааҕа (чөмпүйүөн). Кэргэннээх, икки оҕолоох.
1988 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Томпо улууһугар Тополинай бөһүөлэккэ төрөөбүт. Эбээн. Бастакы тренерэ Иван Дмитриев. Оскуола үөрэнээччилэрин спартакиадатын кыайыылааҕа, Арассыыйа первенствотын кыайыылааҕа (Дьокуускай, 2006 с.), аан дойду первенствотын кыайыылааҕа (Гватемала, 2006 с.). Норуоттар ыккардыларынааҕы «Иван Ярыгин» гран-при үрүҥ көмүс призера (2009 с.). Арассыыйа чөмпүйүөнэ (Казань, 2009). Аан дойду боруонса призера (Дания).
Красноярскай куоракка ССРС үтүөлээх тренера Дмитрий Миндиашвилига дьарыктаммыт, билиҥҥи тренера Модосян Владимир Гегамович.
Өҥнөөх таастар. Өҥнөөх таастар (нуучч. "самоцветы") — дьэҥкир өҥнөөх киэргэлгэ, араас хомуһуннаах дьайыыларга уонна ону-маны туһалааҕы оҥорорго туттуллар күндү таастар (минерааллар).
Саха сиригэр элбэх өҥнөөх таастар көстөллөр. Ол иһигэр киирэллэр хромдиопсид, хризолит, гранаат, аметист, хайа курустаала, жаад, чароит, нефрит, агаат, сердолик, мрамор, доломит, серпентинит уоннна да элбэх атын өҥнөөх таастар.
Өҥнөөх таастары туһаларынан көрөн икки улахан бөлөххө араараллар: ювелирнай уонна ювелирно-поделочнай.
Хайдах үөскээбиттэриттэн уонна туохтан туралларыттан көрөн таастар өссө элбэх бөлөхтөргө арахсаллар. Ол бөлөхтөр истэригэр араас ааттаах, тус туспа аналлаах таастар баар буолаллар. Холобур, кварцтар бөлөхтөрүгэр киирэр таастар манныктар: курустаал — өҥө суох, дьэҥкир кварц, аметист — чэриниилэ өҥнөөх дьэҥкир таас, араҕас буоллаҕына цитрин диэн ааттанар, оттон хара кварц — морион, раухтопаз - хоҥор дымчатай өҥнөөх. Бериллар тоҕус араас көрүҥҥэ арахсаллар: берилл бэйэтэ, изумруд, аквамарин, гелиодор, воробьевит, ростерит... Гранааттар сүүрбэттэн тахсалар. Арай топаазтар өҥнөрүттэн тутулуга суох бары топааз диэн ааттаналлар.
Олбутцева Елена Дмитриевна. Олбутцева Елена Дмитриевна (13.07.1940—2005) — мелодист. 
Олоҕун олуктара.
1940 сыллаахха от ыйын 13 күнүгэр Горнай улууһун Бэрдьигэстээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
2005 сыллаахха күн сириттэн барбыта.
Айар үлэтэ.
1970 сыллаахха «Биһик ырыата» диэн Вера Нанова тылларыгар бастакы ырыатын айбыта.
Олбутцева Е. Д. барыта 70-н тахса ырыалаах.
Алексеев Михаил Андреевич. Алексеев Михаил Андреевич (05.05.1917, Илбэҥэ, Бүлүү улууһа — 18.09.1995, Дьокуускай) — педагог, методист, ССРС норуодунай учуутала.
Саха Сиригэр физмат оскуолалар хамсааһыннарын саҕалаабыт тэрийээччи. Саха омуга сайдыылаах, үрдүк техническэй билиилээх буоларын туһугар бүтүн олоҕун анаабыт, элбэх, аан дойдуга тиийэ биллиилээх учуонайдары иитэн таһаарбыт, научнай-техническэй интеллигенцияны үөскэтиигэ өлбөт-сүппэт үтүөлээх, саха норуотун интеллектуальнай күүстэрэ уһуктуутугар быһаарыылаах оруолу оонньообут киһи.
Олоҕун олуктара.
1917 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгэр Илбэҥэҕэ дьадаҥы ыалга төрөөбүт. Алта саастааҕар тулаайах хаалан, ыалга хамначчыттаабыт. 1928 сыллаахха Дьөккөн интернатыгар олорон, алын сүһүөх оскуолаҕа үөрэммит. Хампа толорута суох орто оскуолатыгар VI кылааһы бүтэрээт, Бүлүү педучилищетыгар бэлэмнэнии кууруһугар үөрэммит.
1935—1936 сс. Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэммит.
1936—1938 сс. — Үөһээ Халымаҕа Родчево оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан, үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Ол сылдьан ниэмэс уонна ааҥыл тылларын үөрэппит.
1938 сыллаахха Орто Халыма хомсомуолун райкомун секретарынан талыллыбыт.
1939 сыллаахха Рязань пединститутун физико-математическай факультетыгар үөрэнэ киирбит.
1940 с. институт иккис кууруһугар үөрэнэ сылдьан, Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Сулууспатын Украинаҕа 12-с аармыйа 99-с стрелковай дивизиятын 20-с сапернай батальонугар саҕалаабыт. Комсомол үлэтигэр үөрүйэҕин иһин батальон комсорунан талыллыбыт. Биир сыл сулууспалаабытын кэннэ үс ыйдаах кууруска үөрэммит, «младшай политрук» аата иҥэриллибит.
Сэрии сыллара.
Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕаланыытын Арҕаа кыраныыссаҕа диэн куоракка көрсүбүт. Сэттэ хонук сэриилэһии кэннэ чааһа чугуйбут, куораты хаалларбыт. Онтон Киев анныгар бүтүннүү кэриэтэ урусхалламмыт, төгүрүйүүгэ түбэһэн элбэх саллаат билиэҥҥэ түбэспит, олор истэригэр Михаил Алексеев. Ытыллаары туран Владивостокка төрөөбүт дьоппуоммун диэн сымыйалаан тыыннаах хаалбыт. Хаста да күрүү сатаабыт да табыллыбатах. Кэлин босхолонон баран таҥнарыыга күтүрэммит уонна хаайыыга быраҕыллыбыт.
Сэрии кэннинээҕи сыллар.
1951 сыллаахха босхоломмут.
1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун физика-математика салаатын бүтэрэн, үрдүк үөрэхтээх учуутал идэтин ылбыт.
1955—1958 сс. — Үөһээ Бүлүү улууһугар Далыр орто оскуолатыгар учууталлаабыт.
1958—1960 сс. — Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар үлэлээбит.
1960—1974 сс. — Yөhээ Бүлүү Исидор Барахов аатынан орто оскуолатыгар учууталлаабыт. 1966 сыллаахха бастакы физмат кылааһы арыйбыт.
1974—1985 сс. — элбэхтик туруулаһан тэрийсибит Үөһээ Бүлүү 2 №-дээх физико-математическай оскуолатыгар үлэлээбит.
1995 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр Дьокуускайга ыалдьан өлбүт .