mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Мординов Авксентий Егорович. Мординов Авксентий Егорович (10(23)02.1910 — 01.11.1993) — сахаттан бастакы бөлүһүөк-учуонай; философскай билимин доктора, профессор, Россия билимин үтүөлээх диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
Таатта улууһун Уус-Амма нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1930 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Пед.техникуму бүтэрэн баран Москватааҕы философия, литература уонна история институтугар туттарсан киирэр, 1934 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэр. Бу кэмтэн ыла үрдүк үөрэх кыһатыгар философияны үөрэппитэ, 1936 сылтан — Дьокуускайдааҕы пед.институт философия кафедратын сэбиэдиссэйэ, ону таһынан Тыл, литэрэтиирэ, устуоруйа чинчийэр институтугар 1936-38 сс. учуонай сэкиритээрдээбит. 1956 сылтан — Саха государственнай университетын философия кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Кандидатскай диссертацията — «Диктатура пролетариата и национальная культура» (1940). Докторскай диссертацията — «Социалистическое содержание и национальная форма советской культуры народов СССР» (1954). Авксентий Егорович нация уонна культура теориятын проблематыгар үгүс научнай үлэлээх, үйэтин тухары норуоттар доҕордоһууларын тутуһара, онон, интернационализмы сайыннарыыга, чинчийиигэ улахан кылааты киллэрбит киһи. Республикаҕа үрдүк үөрэҕи тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Саха государственнай университетын бастакы ректора.
Кини этэринэн, хас биирдии омук (норуот) хайаан да эпическэй сайдыы түһүмэҕин ааһар, ол иһигэр критическэй түһүмэҕи, барҕарыыны ааһар. Ити киһи, личность төрүүрүгэр ханыы. Бу — омук бэйэтин ийэ өйө тиллэн эрэрин сибикитэ. Саха героическай эпоһа — олоҥхо маннык усулуобуйаҕа айыллыбыта. Олоҥхо тыына — диэн киһи чөлүгэр түһэр, туругурар туһугар мөккүһүүтэ.
Тылга сыһыаннаах үлэтэ.
1950 сыллаахха "Вопросы философии" диэн ССРС Билимин Акадьыамыйатын бүтүн сойуустааҕы сурунаалын үһүс нүөмэригэр "О развитии языков социалистических наций" диэн ыстатыйа таһааттарбыт. 1951 сыллаахха муус устарга тахсыбыт "Большевик" диэн ВКП(б) бүтүн сойуустаҕы билимин сурунаалын 8 нүөмэригэр тылга сыһыаннаах "Некоторые вопросы развития младописьменных языков народов СССР" диэн ыстатыйаны Г. Санжеев диэн киһилиин таһаартарбыт. Бу икки ыстатыйаҕа атын омук тылыттан киирии тыллар суруллуулара хайдах буолуохтааҕар бэйэтин санаатын эппит.
Blue Bird Vision. Blue Bird Vision, диэн автобустар типтара, үксэ "А" уонна "С" типтаах автобустар, АХШ уонна Канаада дойдуларгыар киэнник тэнийбит уонна тарҕаммыт оскуола автобуһа. Оҥорор тэрилтэ - Blue Bird Corporation. Саха Сиригэр итинник автобустар атыыга баар буоллулар, 2012 сыл кэмигэр Саха Сиригэр "С" типтаах саһархай өҥнөөх 18 оскуола автобуһа баар.
Наарва. Наарва (, , ) — Эстония олохтоохторун ахсаанынан үһүс куората, Ида-Вирумаа уезд бөдөҥ куората. Былыргыттан Арассыыйа уонна Эстония ыккардыларыгар улахан суолтаны ылар куорат.
Олохтоохторун ахсаана — 61 076 киһи (2012).
Билиҥҥи ааҕылларынан датчааннар Наарва заамогун 1223 сыллаахха туппут кэмнэриттэн олохтоммут дэнэр.
Эстон тыла. Эстон тыла () — эстоннар тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр. Официальнай тыла Эстония уонна Европа Сойууһун официальнай тыла. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
Быһаараллар.
Ethnologue: 
Glottolog 3.0: Language: Estonian
DarkPlaces. DarkPlaces - Форест «LordHavoc» Хейл суруйбут оонньуу эндьиинэ. Аатырбыт Quake оонньуу эндьиинин форк’а. Босхо GNU GPL лицензиятынан тарҕанар. Nexuiz диэн шутерга туттуллубутун кэнниттэн аатырбыта.
Историята.
Бу эндьиини Форест Хейл Quake эндьиинин базатыгар алта сылы быһа суруйбута.
Оонньуулар.
Бу оонньуулар элбэхтэ уларыйаллар, бастакы эрэ версията тахсыбыт сыла суруллубут:
Сигэлэр.
Официаль сайта
Новгородов Василий Иннокентьевич – Чинэкэ. Новгородов Василий Иннокентьевич – Чинэкэ (1897-1941) – «Саха аймах» культурнай-сырдатар уопсастыба чилиэнэ, учуутал, репрессияҕа түбэһэн лааҕырга өлбүт саха интэлигиэнэ, "Саха норуотун чаҕылхай уолаттарыттан биирдэстэрэ" диэн ааттыыр кинини бэйэтин кинигэтигэр Ылдьаа Куолаһап.
В.И. Новгородов – Чинэкэ 1897 сыллаахха Верхоянскай улууһугар үөрэхтээх интеллигент дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Верхоянскай куорат оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбитэ. Олох эдэр эрдэҕиттэн төрөөбүт сахатын норуотун дьиҥнээх патриота буола иитиллэн тахсыбыта. Олунньутааҕы революцияны, норуоттар олохторугар сырдык ыра сана туолуутун күнэ тахсыбытын курдук үөрэн-көтөн көрсүбүтэ. 1920 сыллаахха кини «Саха аймах» культурнай-сырдатар уопсастыбаҕа үлэлии сылдьыбыта. Уруккута Областной Совет, онтон Колчак милициятын начальнигынан Дьокуускайга үлэлээбит киһи 1920 сыл атырдьах ыйыгар «Оросинскай саагыбар» диэни арыйбыт аатырар. «Саха аймаҕы» сабаллар. Саха оччотооҕу интеллигенциятын лидердэрин В.В. Никифоровы, Г.В. Ксенофонтовы, Р.И. Оросины, В.И. Новгородовы тутан ытарга уураллар уонна ону бигэргэттэрэ Иркутскайга ыыталлар. Ону анарааҥылар революция үс сыла туолбутунан амнистиялыыллар уонна олус улахан үлэлэргэ үлэлэтэллэр. В.И. Новгородов онно сылдьан учуутал үөрэҕин бүтэрэр. 
Арҕаа Хаҥалас Нөмүгүтүттэн төрүттээх Анна Ивановна Павлова диэн кыыһы ойох ылар. 1926-27 үөрэх дьылыгар Чыамайыкы нэһилиэгэр олус үчүгэйдик, олохтоохтор өйдөрүгэр-санааларыгар хаалар гына учууталлыыллар. Биир кыыс оҕолоохторо. В.И. Новгородов Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбатаҕа. 
Кинилэр соҕуруу Крымҥа көһөн олохсуйбуттара. Сэрии иннинэ дуу, саҕаланыытыгар дуу В.И. Новгородовы НКВД үлэһиттэрэ тутан хаайыыга ыыппыттара. Василий Иннокентьевич ГУЛАГ лааҕырыгар мас кэрдиитигэр сылдьан 1941 сыл эргин өлбүтэ. В.И. Новгородовы тутууларыгар Венгрия Народнай Өрөспүүбүлүкэтин компартиятын генеральнай сэкиритээрин Матиас Ракоши ойоҕо кэлин буолбут Ф.Ф. Корнилова-Ракоши быһаччы сыһыаннаах дииллэрэ оруннаах диир Ылдьаа Куолаһап кинигэтигэр.
Старостин Егор Егорович - Тоҕурууса. Старостин Егор Егорович – Тоҕурууса, Урдус Кулуба Уола (1898-1944) – уустук, чаҕылхай олоҕу олорбут саха киһитэ, Гражданскай сэриигэ икки өттүттэн кыттыбыт, ЯЦИК чилиэнэ, Сэбиэскэй Сойуус сэриилэрин кытта саа-саадах тутан сэриилэһии кыттыылааҕа, Финляндия дьоруойа.
Е.Е. Старостин Илин Хаҥалас улууһун II Нөөрүктээйи нэһилиэгэр баай ыал кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кыра үөрэхтээх эбит. 1921-22 сс. үрүҥ повстанчествоҕа уонна сорох дьон ахтыытынан пепеляевщинаҕа кыттыыны ылбыт эбит. Повстанчествоҕа кыра этэрээти хамаандалаабыт. 
1924-25 сс. «Тоҥустар бастаанньаларын» Саха АССР бырабыыталыстыбатын кытта тупсуһуннарыыга – амнистияҕа активнай кыттыыны ылбыт. Хомуньуус баартыйаҕа киирбит. ЯЦИК чилиэнэ буолбут. Саха АССР салалтатын итэҕэлин толору ылбыт. 
1927 с. кинини «харчыны итэҕэстээтэ» диэн, онтон П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыан сөп диэн хаайыыга уган баран 1928 с. Соловки лааҕырга элбэх сылга хаайыыга ыыппыттара. Онно сылдьан М.Ф. Корниловы (Өлүөхүмэ), С.К. Старостины (Боотуруускай улууһа) кытта 1931 с. бэс ыйын бүтүүтэ холобура суох хорсуннук Финляндияҕа күрээбиттэрэ. 
Олус сатабыллаахтык уонна түргэнник Финляндияны булан, онно олохторун булан, өссө аан дойду биллиилээх тюрколог ученайын Рамстедты билсэн саха тылыгар научнай информатор буолбуттара. 
1939-40 сс. советскай-финскэй «Кыһыҥҥы сэриигэ» үһүөн Финляндия армиятыгар ыҥырыллан хорсуннук сэриилэспиттэрэ. М.Ф. Корнилов ол кэмҥэ 51, С.К. Старостин – 39, Е.Е. Старостин – 41 саастаахтара. Е.Е. Старостин «Кыһыҥҥы сэриигэ» «Көҥүл» мэтээлинэн (медаль «Свободы») наҕараадаламмыта. «Көҥүл» мэтээл статуһа Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун Кыһыл Көмүс мэтээлигэр тэҥнээх. Онон, Е.Е. Старостин – Тоҕурууса Финляндия Дьоруойа буолан тахсар эбит. Е.Е. Старостин 1944 сыл сайын Советскай Армия сэриилэрэ күргүөмүнэн кимэн киириилэригэр Валкесаари диэн арыыга сэриилэһэ сылдьан сураҕа суох сүппүт. Финляндияҕа олорон кэргэннэммит эрээри оҕолоро суох эбит.
Геология. Геология ( — «Сир» уонна — «үөрэх» диэн тыллартан) — Сир туругун, тутулун уонна сайдыытын үөрэтэр үөрэх.
Геология салаалара.
Геология сайдан истэҕин аайы тус-туспа хайысхалара дириҥээн бэйэлэрэ туспа билим салаалара буолбуттара.
Манна геология салаалара көстөллөр:
Уле Эйнар Бьорндален. У́ле-Эйнар Бьёрнда́лен (; род. 27 января 1974 года) — Норвегия улуу биатлониһа, 13 олимпийскай мэтээл хаһаайына(13 мэтээл , 8-кыһыл көмүс)),19 төгүллээх аан дойду чемпиона. 95 төгүллээх Аан дойду кубогын этабын кыайыылааҕа, 6 төгүл Аан дойду кубогын хаһаайына.
Як. Як () — ыыраахтаах туйахтаах кыыл; як диэн тыл ("g.yag") - оҕус диэнтэн тарҕаммыт. 
Үөскүүр сирэ — Тибиэт. Ат курдук туттуллар, этин сииллэр, үүтүн ыыллар. 
Уһун эттээх-сииннээх кылгас атахтаах, аллара олоро сылдьар төбөлөөх бөдөҥ кыыл. Арҕаһынан үрдүгэ 2 м тиийэр, кырдьаҕас оҕус ыйааһына 1000 киилэҕэ тиийиэн сөп. Кырдьаҕас атыыр устата 4,25 м, онтон 0,75 м кутугурга. Ынаҕын уһуна 2,8 м, үрдүгэ 1,6 м, ыйааһына 325—360 кг.
Сталин конституцията. ССРС 1936 сыллааҕы Конституцията (олохсуйбут ааттара: «Сталин конституцията», ардыгар — «Кыайбыт социализм конституцията») — ССРС Сүрүн сокуона, 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр Сэбиэттэр Бүтүн Сойуустааҕы VIII чрезвычайнай сийиэстэригэр ылыныллыбыт, 1977 сыллаахха дылы үлэлээбит.
1935 сыл күһүнүгэр тэриллибит Сталин баһылыктаах хамыыһыйа суруйбута. Айааччылар санааларынан бу сүрүн сокуон дойдуга социализм тутуллубутунан саҥа тутулу киллэрэр соруктаах этэ.
Конституцияны барылын ырытыыга 75 мөлүйүөн киһи кыттыбыта, 1,5 мөл. этии киирбитэ.
Ис хоһооно.
Конституция аан бастаан дойдуга көҥүл тылы, бэчээти, мунньаҕы уонна итэҕэли мэктиэлээбитэ. Ону таһынан киһи тыытыллыа суохтааҕа уонна суруйсуу кистэлэҥэ мэктиэлэммиттэрэ. 
Сир, сир аннынааҕы баай, уу, ойуур, собуоттар, баабырыкалар, щаахталар, руднииктар, туох баар көлө, бааннар, сибээс сириэстибэлэрэр бүтүн норуот баайынан билиниллибиттэрэ. Колхуостар сирдэрэ бэйэлэригэр болдьоҕо суох туһаныыга бэриллибитэ.
Эйзенштейн Сергей Михайлович. Эйзенштейн Сергей Михайлович (1898 сыл, тохсунньу 22 (10), Рига — 1948, олунньу 11, Москуба) — сэбиэскэй тыйаатыр уонна киинэ режиссера, худуоһунньук, сценарист, дьоҕуру чинчийээччи, педагог. РСФСР дьоҕурун үтүөлээх үлэһитэ (1935 сыл).
ВГИК бэрэпиэссэрэ. Дьоҕур үөрэҕин дуоктара (1939 сыл), кинематограф түөрүйэтин чинчийээччитэ.
1925 сыллаахха тахсыбыт "Броненосец «Потёмкин»" («1905 год») диэн аатырбыт саҥата суох киинэтэ үһүс этэ. Ол кэнниттэн "Октябрь" диэн киинэтин 1927 сыллаахха уһулбута. Бу Владимир Ленин ойуута уус-уран киинэҕэ аан бастаан тахсыыта этэ. Кэлин "Бежин луг" диэн кулаактааһын туһунан киинэтин цензура аһарбатаҕа, онон түмүктэммэккэ бу киинэ суох буолбута. Ол кэнниттэн уһулбут "Александр Невскэй" диэн киинэтэ хайҕаммыта, бу үлэтин иһин дуоктар билимдьит таһымын иҥэрбиттэрэ уонна 1941 сыллаахха Сталин I таһымнаах бириэмийэтин туттарбыттара. Режиссер быһыытынан 23 киинэни устубута ("Иван Грознай" 3 сиэрийэтин тус туһунан киинэлэр курдук аахтахха).
1948 сылга Москваҕа «Цветовое кино» диэн ыстатыйатын суруйа олорон сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ. Москва Новодевичье көмүргэнигэр көмүллүбүтэ.
Human Rights Watch. Human Rights Watch ("Хьюман Райтс Вотч" ол эбэтэр "Киһи быраабын харабыла") — киһи быраабын күөмчүлээһини кэтиир, чинчийэр уонна дөкүмүөҥҥэ киллэрэр бырабыыталыстыбалартан тутулуга суох Аан Дойдутааҕы тэрилтэ. Салалтата - Нью Йорк уонна Вашингтон (АХШ), директивата - Торонто (Канаада).
«Хьюман райтс вотч» 1978 сыллаахха «Хельсинки вотч» диэн ааттанан тэриллибитэ.
Томас Эдисон. Томас Алва Эдисон (; Олунньу 11 күнэ 1847, Майлен (), Огайо штат — Алтынньы 18 күнэ 1931, Вест Оранж (), Нью-Джерси штат, АХШ) — Аан дойдуга биллэр, Эмиэрикэ биир сүдү саҥаны айааччыта (), уопсайа 1093 тэрилгэ АХШ патенын ылбыт. Саҥа оҥоһуллубут тэриллэрэ сүрүннээн электрикаттан үлэлииллэрэ. 1878 с. «Эдисон электрик лайт компани» компанияны тэрийбит. 1892 с. «Томсон-Хьюстон электрик» компанияны кытта холбоһон баран «General Electric» корпорация тэриллэр.
Дулгааннар. Дулгааннар (долгааннар, долгааттар,тыа киhи) — саха тылын түөлбэ тылынан (сака-дулгаан тыла) саҥарар сахаҕа уонна эбэҥкигэ уруулуу омуктар.
Чинчийээччилэр суруйалларынан дулгааннар Сибиир саамай эдэр омуга буолаллар, кинилэр XVIII—XIX үйэлэргэ билиҥҥи Таймыыр оройуонун сиригэр омук быһыытынан үөскээбиттэрэ. Манна Бүлүү сахалара, эбэҥки Дулгаан, Донгот, Эдьээн, Каранто уустарыттан, Илимпиэй туундаратын эбэҥкилэриттэн (Тамбэгир, Малгачагир, Иолигир, Тыптагир уонна Якчар уустартан) ойдубут дьон түөлбэлээн өр кэмҥэ бииргэ олорбуттара. Ону таһынан энецтэр (Сонуко, Сойта, Масуадай, Муггади уонна Бай уустарыттан ойдубут дьон) уонна дьураактар (Ябтонгэ уонна Аседа уустарын дьоно) омук сорҕото буолбуттара.
Хойукка диэри бэйэлэрин туспа ааттаах омук быһыытынан билиммэттэр этэ. Сороҕор бэйэлэрин "тыа" эбэтэр "тыа киһи" диэн ааттыыллар этэ диэн суруйаллар. Билиҥҥи ааттарынан, А. А. Попов 1934 с. суруйарынан, нууччалар Дулгаан аҕа ууһуттан төрүттээн ааттаабыттар. Кырдьаҕастара бэйэлэрин сахаларбыт (сакаларбыт) дэнэллэр. Красноярскай кыраай хоту өттүгэр Таймыырга уонна Саха сирин Анаабыр улууһугар бааллар.
1979 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн 5100 киһи баар эбит. 1989 сыллааҕы биэрэпискэ — 6945 киһи суруттарбыт. Төрүт дьарыктара сүнньүнэн булт, таба иитиитэ уонна балыктааһын.
Туурактар. Туурактар ("Туроктар", "Түрктэр", ), түүр омуктартан биирдэстэрэ, Турция сүрүн уонна төрүт олохтоохторо. Элбэх турок мигрант быһыытынан Германияҕа, АХШка, Францияҕа, Швецияҕа, Японияҕа уонна Аустралияҕа олорор. Германияҕа 10 миллион курдук ол эбэтэр дойду 15% дьоно. Итэҕэллэрэ - Ислам (Суннизм).
Кириллин Николай Дмитриевич. Кириллин Николай Дмитриевич - Саха сирин уопсастыбаннай диэйэтэлэ, геология-минералогия ноуукаларын хандьыдаата, СӨ үтүөлээх геолога.
1973 сыллаахха геолог идэтин Саха судаарыстыбаннай университетыгар ылбыта, 1997 сыллаахха экономист-менеджер үөрэҕин Арассыыйа судаарыстыбаннай сулууспатын академиятыгар бүтэрбитэ.
Үөһээ Дьааҥыга, Өлүөнэ Алдан ыккардыларыгар (Алдан антиклизата), Приморскай хапталга уонна Халыматааҕы көтөҕүүгэ (поднятие) сүүрбэ сыл устата геология чинчийиитин ыыппыта. 1991 сыллаахтан геологияны, промышленноһьы салайар үлэҕэ сылдьар. СӨ Геологияҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин тэрийиини 1993 сыллаахха көҕүлээччи уонна тэрийсээччи. 
"Аллараа-Өлүөнэтээҕи" (1994) уонна "Анаабыр Алмаастара" (1997) кыырпах алмаас хостуур хампаанньалары тэрийиигэ кыттыбыта. Хас да сокуон бырайыактарын суруйсубута, ол иһигэр Саха ССР "О недрах и недропользовании" (1991) уонна СӨ "О регулировании пользования и распоряжения особым природным ресурсом - ископаемыми остатками мамонтовой фауны" (2005) уонна да атын СӨ уонна кини олохтоохторун сиртэн хостонор баайыгар бырааптарын көмүскүүр сокуоннар уонна нормативнай аакталар ааптардара.
1994 сылтан "О недрах" РФ сокуонун Госудуумаҕа ырытааччы уонна эспиэр. Геологияҕа уонна айылҕа баайын туһаныыга элбэх ноуучунай ыстатыйалары суруйбута.
Саха омугун кэнгириэһин уонна Саха уопсастыбаннай Киин Сүрүннүүр Сүбэлэригэр киирэр.
"Ископаемая мамонтовая кость-особый природный ресурс Севера России: проблемы права, экономики и организация рационального пользования" (2011), "Федерализм и недра"(2012) кинигэлэр ааптардара.
Афанасьев Иван Алексеевич. Афанасьев Иван Алексеевич - Дүпсүн улууһуттан төрүттээх учуутал, Петр Афансьев (Бөтүрүүскэ кулуба) быраата.
Сыылынай Страндеҥҥа үөрэммит, дойдутугар учууталлаабыт. Онтон Москубаҕа университекка үөрэххэ киирбит. Доруобуйата мөлтөөн, үөрэҕин бүтэрбэтэх. Ити кэмҥэ эмиэ Москубаҕа үөрэммит М.Г. Слепцов бэйэтин ахтыыларыгар бу курдук суруйбут: "Саха студена И. Афанасьев Өктөөп революциятын кэнниттэн сэллигэ көбөн дойдулаары оҥосто сылдьан Москваҕа өлөөхтөөбүтэ".
Оросин Роман Иванович. Оросин Роман Иванович (1892—1922) — саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, суруксут.
Таатта Игидэйин баайа Ньукулай Оруоһун сиэнэ.
Улууһугар суруксуттаабыт. Эдэр сааһыттан нэһилиэгэр, улууһугар, куоракка көхтөөхтүк кыттар. Алампа «таатталарга барыбытыгар баһылык киһи» диэбиттээх. 
1912 сыллаахха сахалар сийиэстэригэр учуутал сэминээрийэтин аһарга этии киллэрбитэ. Икки сылынан сэминээрийэ аһыллыбыта. Сэбиэскэй кэмҥэ учуутал техникумугар кубулуйбута.
Быраата Бүөтүр Оруоһуннуун бассабыыктар былаастарын утара сылдьыбыттара. «Оросин саагыбара» диэн ааттаах өрөбөлүүссүйэни утарар, Япония диэки тардыһыылаах тэрилтэ аһылынна диэн ааттаан элбэх киһи сууттаммыта биллэр. «Саха аймах» уопсастыбаны ыспыттара. Арамаан Оруоһун ол суут кэнниттэн көскө ыытыллыбыта. Икки сыл буолан баран амнистияланан дойдутугар төннөөрү сылдьан Томскай куоракка ис тиибинэн ыалдьан өлбүтэ.
Ол туһунан «Автономная Якутия» хаһыакка маннык биллэрии тахсыбыта (19.08.1922): «Сибирские газеты принесли известие о смерти в Томске от осложнений сыпного тифа бывшего работника народного образования и кооперации Р. И. Оросина».
Кулаковскай Роман Федорович. Кулаковскай Роман Федорович (1889-1939) - саха уопсастыбаннай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
Боотур Уус улууһун Сиэллээх нэһилиэгэр сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Реальнай училище 4 кылааһын бүтэрэн баран, 1911-17 сылларга улууһугар суруксуттаабыта. 1912 сыллаахха Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа. Сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа кыттыбыта. 1922 сылтан араас эппиэттээх дуоһунастарга үлэлээбитэ, биир кэмҥэ ис дьыала наркома буола сылдьыбыта. Саха сирин Киин ситэриилээх кэмитиэтин бары сийиэстэрин кыттыылааҕа (1938 сылга дылы).
1924 сыллаахтан хомуньуус баартыйа чилиэнигэр хандьыдаат этэ. 1927 сыллаахха урут кэтэх хаһаайыстыбатыгар 70-ча сүөһүлээх, хамначчытардаах этэ диэн донуоһунан баартыйаттан уһуллар.
Саха автономиятын Киин быыбардыыр хамыыһыйатын бастакы бэрэстээтэлэ этэ. 
Кэргэнэ Говорова Варвара Иннокентьевна, дьахталлар хамсааһыннарын көхтөөх кыттыылааҕа, Дьокуускайга маҥнайгы оҕо саадын сэбиэдиссэйэ.
Роман Кулаковскай 1938 сыллаахха репрессияҕа түбэспитэ, 10 сыл хаайыыга ыытыллыбыта, 1939 сыллаахха Эһэ Хайа лааҕырыгар өлбүтэ.
Шараборин Софрон Афанасьевич. Шараборин Софрон Афанасьевич (1884-1952) - 1912 сыллааҕы Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Өлүөхүмэ уокуругун I Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт, дьоно Кыыллаахтан төрүттээхтэр эбит. Родовой упрааваҕа суруксуттаабыт.
1928 сыллаахха Павел Ксенофонтов өрө туруутугар кыттыста диэн үс сылга Турухаан кыраайыгар көскө ыытыллыбыт. 
Көстөн төннөн кэлэн баран биир дойдулааҕа А. Бахсыров көмөтүнэн Уус Куутка хас да сыл "Холбос" ситимигэр үлэлээбит. Онтон "Краснай Якутия" санаторийга, онтон минздраавка булгаахтырдаабыт. 
1952 сыллаахха өлбүт.
Слепцов Афанасий Спиридонович. Слепцов Афанасий Спиридонович — сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, Нам улууһун Бөтүҥэр бастакы миэлиҥсэни туттарбыт, бурдугу элбэхтик ыһан байбыт киһи.
Нэчимиэни уонна сэлиэһинэйи ыһарга аттакылартан үөрэммит. Сылгыны, ынаҕы да элбэҕи тутар эбит.
Улахан уола Тараах (Тараас) Слепцов Томскайга университекка үөрэнэ сылдьан дойдутугар кэлэн куорат олоҕор көхтөөхтүк кыттар, Саха омук уопсастыба баһылыыр-көһүлүүр чилиэнэ буолар. 1921 сыллаахха өрөбөлүүссүйэни утарар саагыбарга кытынна диэн Е. М. Егасовтааҕы кытта ытыллар.
А. С. Слепцов иккис уола Баһылай уонна кыыһа Маарыйа Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтара. Баһылай 1944 сыллаахха полковник чыыннаах өлбүт, Мария — сержант, Берлины ылыыга кыттыспыт, Рейхстаг эркинигэр аатын суруйбут.
Өссө биир кыыһа Елизавета Афанасьевна — Алампа бастакы таптала.
Ларионов Михаил Прохорович - Биэс уола. Ларионов Михаил Прохорович - Биэс уола (Бэс уола, Биэс уол), Илин Хаҥалас, Хаптаҕайга Олом Күөлүгэр олохтоох биллэр-көстөр атыыһыт. 
1922 с. Дьокуускайга Набережнай уулуссаҕа (билиҥҥитэ Чернышевскай уул.) турар, кини сиэдэрэй оҥоһуулаах дьиэтэ-уота уокка былдьаммыта. М.П. Ларионов 1896 с. Саха сирин депугациятыгар киирсэн, Николай II коронациятыгар бара сылдьыбыта.
Отутус сыллардаахха кулаактааһыҥҥа түбэһэн баран, Амма Наахаратыгар аймахтарыгар тахсан олорон өлбүтэ. Кур Күрүө диэн сиргэ баар көмүллүбүт сиригэр тугул-лубут олус кэрэ көстүүлээх мэҥэтин өрт уота сиэбит.
Сивцев Степан Егорович. Сивцев Степан Егорович - Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, Өлүөхүмэ баайа.
Сивцев Степан Ефимович. Сивцев Степан Ефимович - Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Нам улууһа, Хатыҥ Арыы.
Сивцев Степан Ефремович. Сивцев Степан Ефремович - - Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, поэт Таллан Бүрэ аҕата.
Капитонов Адриан Егорович. Капитонов Адриан Егорович (сорох докумуоннарга Андриан), юрист, Өлүөхүмэ улууһун биллэр-көстөр киһитэ, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ. Кыыллаах. Нэһилиэгин ыстаарастата, улууһун кулубата буола сылдьыбыт. Юрист үөрэхтээх, бочуоттаах мировой судьуйа. К. Завадскай диэн Мама куорат (Иркутскай уобалас) промышленнигын юрист быһыытынан көмүскээн итэҕэлин ылар, онтон Завадскай кыыһын Евлампияны кэргэн кэпсэтэр.
1912 с. сахалар сийиэстэригэр бэрэстээтэл Күлүмнүүр солбуйааччытынан талыллан үлэлээбит (П.И. Сокольниковтыын), Романовтар династияларын 300 сылын өрөгөйүгэр барар депутация чилиэнинэн талыллыбыт, ол эрээри тоҕо эрэ Петербурга барбатах.
Колчак былааһын кэмигэр А. Капитонов Өлүөхүмэ уокуругун земскэй управатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 1919 с. Өлүөхүмэҕэ Колчак былааһа сууллубута, куоракка былааһы бассабыыктар ылбыттара. А.Капитонов күтүөтэ поручик Захаренконы кытта бэйэтин дьиэтиттэн тутуллан хаайыллыбыттара. Захаренконы Иркутскайга илдьэн, 1918 с. Центросибирь 12 комиссарын Өлүөхүмэ Куду күөлүгэр кыыллыы кыдыйбытын иһин сууттаан ытарга уурбуттара. А.Капитонов туох буруйга тиксибитэ билиҥҥитэ биллэ илик. Бу бэйэтин кэмигэр биллэр-көстөр киһи олоҕун хайдах түмүктээбитин туһунан этэр туох даҕаны көстүбэтэ.
Үс оҕолоох эбит. Сиэннэрэ Ужгород куоракка олороллоро биллэр. Суруйааччы Харысхал этэринэн 1929 с. элбэх киһи, П.Ксенофонтов дьыалатыгар түбэһэн, сыылкаҕа (үксүлэрэ Соловкига) ыытыллыбыттара. Капитонов, быһыыта, ол дьону кытта утаарыллан баран, дойдутугар төннүбэтэх.
Ходалевич Николай Леонидович. Ходалевич Николай Леонидович, Дьокуускай уокуругун исправнига. 
Сахалар сийиэстэрин мунньахтарыгар көтүппэккэ сылдьыбыт, үлэм эбээһинэһэ диирэ үһү. Ол кэмнээҕи биир хаһыат бу курдук суруйбуттаах: «сидевший как необходимая декорация представителя власти, исправник не понимал смысла произносимых на якутском языке слов».
Гражданский сэрии кэмигэр Н .Ходалевич уонна урукку вице-губернатор Н.М. Березкин буоланнар, хоту (Орто Халыма, Дьааҥы, Булуҥ) үрүҥнэр этэрээттэрин сэбиэскэй былааһы утары туруорбуттара (холобур, губревком боломуочунайын В.Д. Котенконы өлөрүү).
Кэнники дьылҕата биллибэт.
Попов Иван Николаевич I. Попов Иван Николаевич I - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Нам улууһа;.
Попов Василий Петрович (Дүпсүн улууһа). Попов Василий Петрович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Дүпсүн улууһа.
Попов Василий Николаевич (Бороҕон улууһа). Попов Василий Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Бороҕон улууһа.
Степанов Николай Фёдорович (Илин Хаҥалас). Степанов Николай Фёдорович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Илин Хаҥалас.
Молотков Георгий Михайлович (Бүлүү уокуруга). Молотков Георгий Михайлович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Бүлүү уокуруга.
Ларионов Кирилл Николаевич (Илин Хаҥалас улууһа). Ларионов Кирилл Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, Илин Хаҥалас улууһун кулубата.
Илин Хаҥалас улууһа.
Говоров Иннокентий Степанович. Говоров Иннокентий Степанович (1856—1925) — Саха Сиригэр XX үйэ саҥатын биллэр-көстөр уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, муосчут.
Бороҕон улууһун Иккис Өлтөх нэһилиэгиттэн төрүттээх. Кини эһэтэ Михаил Говоров улуус кулубата, Степной Дума чилиэнэ буола сылдьыбыт.
И. С. Говоров 13 саастааҕытган куоракка киирэн олохсуйар. 1871 с. уобаластааҕы саламтаҕа суруксутунан улэлиир. 1876—1878 сс. Бороҕоҥҥо баран учууталлыыр, онтон 1880—1890 сс. улуус суруксутунан улэлиир. 1890 с. куоракка киирэн духовнай консисторияҕа суруксутунан, уобаластааҕы саламтаҕа тылбаасчыт уонна канцелярия үлэһитэ буолар.
1874 с. 18 саастаах И. Говоров Курбуһахтан төрүттээх 14 саастаах Пелагея Аммосованы кэргэн ылан, 50-ча сыл ыал буолан олорон, 10 оҕону атахтарыгар туруораллар.
И. С. Говоров сааһын тухары куорат уонна улуустар общественнай олохторугар көхтөөхтүк кыттара. Кини В. В. Никифоровы кытта «Сахалар сойуустара» диэн уопсастыбаны төрүттэспитэ, Киин комитетын чилиэнэ. Сүүрбэттэн тахса сыл Бороҕон улууһун бастайааннай бэрэстэбиитэлэ буолан улуус интэриэһин көмүскэспипэ. 1912 с. буолбут сахалар сийиэстэригэр көхтөөхтүк кыттыбыта, хаста да тыл эппитэ. 1916 с. ыҥырыллыбыт улуустар бэрэстэбиитэллэрин мунньахтарыгар бэрэстээтэллээбитэ. Саха сиригэр “Сырдатыы уопсастыбатын” (“Общество просвещения”) тэрийсибитэ, бу уопсастыба бастакы председателэ этэ. 1923 с."буолбут Саха сирин Сэбиэттэрин тэрийэр сийиэстэригэр СсКСК (ЯЦИК) секретарынан талыллыбыта.
И. С. Говоров Саха Сирин историятын туһунан хас да үлэни суруйбуттаах. Сахалартан биир маҥнайгы муосчут уонна ити идэни пропагандатааччы этэ.