mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Местников Тарас Павлович. Местников Тарас Павлович (22.02.1904—04.10.1957) — дыраама артыыһа, ырыаһыт, драматуур, Саха АССР норуодунай артыыһа, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха тыйаатырын 1930-40-с сс. уонна 1955-57 сс. дириэктэрэ, Ньурба тыйаатырын дириэктэрэ.9 (22). II. 1904 - 7. Х. 1957
Олоҕун олуктара.
1957 сыллаахха өлбүтэ.
Хаайыллыы.
1938 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр өрөбөлүүссүйэни утарар тэрилтэни тэрийбит, ол тэрилтэҕэ саҥа чилиэннэри ылбыт (Г.М.Туралысов, Е.К.Гоголева, П.И.Васильев), өстөөхтөр (Күлүмнүүр, Алампа, Ойуунускай) пьесаларын туруорбут уонна туора төрүттээх дьону үлэҕэ ылбыт (казаак уола М. Жиркову, кулаак уола П.И.Васильевы уо.д.а., барыта 26 киһини) диэн буруйданан хаайылла сылдьыбыт. 
Силиэстийэ бүппүтүн кэннэ Саха АССР Үрдүкү суутун мунньаҕар 1939 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр Местников урут биэрбит көрдөрүүлэриттэн эмискэ акаастаммыт, силиэстийэ сыыһа ыытыллыбытын, буруйа суоҕун эппит. Суут дьыаланы хат силиэстийэҕэ ыыппыт. 1939 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр иккис суут Местниковы 20 сыл көҥүлүн быһарга, баайын-дуолун былдьыырга уурбут. Уураах бүтэһиктээх уонна хат көрүүгэ ыытыллыбат диэн этэ. 
Ол эрээри адвокат Н.М.Фляте син биир РСФСР Үрдүкү суутугар үҥсүү суруйбута. Хаайыылаах бэйэтэ 1939 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр САССР Үрдүкү суутугар НКВД силиэдэбэтэллэрэ билинэргэ күһэйбиттэрин туһунан үҥсүү суруйар, ол суругар «Социалистическая Якутия» хаһыаттан САССР Ис дьыалатын комиссарын солбуйаччыта И.А.Дорофеев "социалистическэй сокуоннаһы куруубайдык кэспитин иһин" баартыйаттан уһуллубутун туһунан биллэриини (09.04.1939 нүөмэр) кыбытар. Атырдьах ыйын 19 күнүгэр САССР Үрдүкү суута дьыаланы РСФСР Үрдүкү суутугар "салгыы көрөрүгэр" ыытар. РСФСР Үрдүкү суута олохтоох суут бириигэбэрин көтүрэр уонна дьыаланы төттөрү силиэстийэҕэ ыытар. Бастаан дьыала уруккутун курдук буруйдуур ухханнаахтык баран иһэн, эмискэ уларыйар. Нарком Ежов уһуллубутун кэннэ НКВД-га каадырдар уларыйаллар, 1940 сыл алтынньы 18 күнүгэр САССР НКВД-та дьыаланы тохтотор, хаайыылаах политическэй буруйа суоҕа дакаастанан босхоломмут.
Айар үлэтэ.
Айар үлэтэ 1925 сыллаахтан саҕаламмыт. Бу сыл Т. П. Местниковы Норуот театырын бастакы национальнай труппатыгар ылбыттар. Бастакы спектакылыгар (Н. Неустроев «Куһаҕан тыын») сүрүн оруолу оонньообут. 
Толорбут ырыалара.
Т. П. Местников саха норуотун ырыаларын толорооччунан биллэр. 1936 сылтан — М. Н. Жирков салайааччылаах Государственнай саха хоругар ыллаабыта.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Бочкарева Галина Алексеевна. Бочкарева Галина Алексеевна — суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
Васильев Александр Васильевич — Көрдүгэн. Васильев Александр Васильевич (Көрдүгэн) — суруналыыс, «Кэскил» хаһыат солбуйааччы редактора.
Олоҕун олуктара.
ССРС, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Сигэлэр.
Күндэйэ нэһилиэгин биллиилээх дьоно
Амма улууһун нэһилиэктэрин тиһилигэ. 14 нэһилиэк, 27 нэһилиэнньэлээх пуун.
Уорай (Амма улууһа). Уорай — Амма улууһун Бөтүҥ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Сэргэ Бэс (Амма улууһа). Сэргэ Бэс — Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Куду (Амма улууһа). Куду — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Ураһалаах (Амма улууһа). Ураһалаах — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Төгүлтэ (Амма улууһа). Төгүлтэ — Амма улууһун Амма-Наахара нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Ефремово (Амма улууһа). Ефремово — Амма улууһун Амма-Наахара нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Болугур (Амма улууһа). Болугур — Амма улууһун Болугур нэһилиэгин киинэ.
Абаҕа (Амма улууһа). Абаҕа — Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгин киинэ.
Кэрэ-бэлиэ сирдэр.
Харама хайата
Бөтүҥ (Амма улууһа). Бөтүҥ — Амма улууһун Бөтүҥ нэһилиэгин киинэ.
Алтан (Амма улууһа). Алтан — Амма улууһун Алтан нэһилиэгин киинэ.
Чапчылҕан (Амма улууһа). Чапчылҕан — Амма улууһун Чапчылҕан нэһилиэгин киинэ.
Михайловка (Амма улууһа). Михайловка — Амма улууһун Соморсун нэһилиэгин киинэ.
Иккис Чакыр (Амма улууһа). Иккис Чакыр — Амма улууһун Чакыр нэһилиэгин киинэ.
Сулҕаччы (Амма улууһа). Сулҕаччы — Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгин киинэ.
Покровка (Амма улууһа). Покровка — Амма улууһун Маай нэһилиэгин киинэ.
Эмис (Амма улууһа). Эмис — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин киинэ.
Өнньүөс (Амма улууһа). Өнньүөс — Амма улууһун Амма-Наахара нэһилиэгин киинэ.
Сатаҕай (Амма улууһа). Сатаҕай — Амма улууһун Сатаҕай нэһилиэгин киинэ.
Мээндиги (Амма улууһа). Мээндиги — Амма улууһун Мээндиги нэһилиэгин киинэ.
Амма нэһилиэгэ (Амма улууһа). Амма нэһилиэгэ — Амма улууһун нэһилиэгэ.
Аан дойду дьахталларын күнэ. Аан дойду дьахталларын күнэ 1909 сыллаахтан сыл ахсын кулун тутар 8 күнүгэр бэлиэтэнэр. ХНТ сыл аайы дьахталлар бырааптарын харысхалыгар уонна эйии иһин тутуллар. История этэринэн үлэлиир дьахталлар бырааптарын тэҥнэтэргэ уонна эмансипацияҕа болҕомтону уурарга ыҥырар.
Советскай Союз эстибитин кэннэ кулун тутар 8 күнүгэр Российскай Федерация государственнай бырааһынньыга буолан хаалбыта. Кулун тутар 8 күнүгэр Арассыыйаҕа дьахталларга сибэкки уонна атын бэлэх аҕалар үгэһэ буолар. "Сибэккилэр кулун тутар 8 кунугэр саамай баҕалаах бэлэх буолан хаалаллар: иккис эр киһи кинилэр тапталлаах хотунун бэлэхтээн, оттон иккис Россия хас биирдии олохтооҕо кинилэри белех быһыытынан ылыахпын баҕарабын". Онуоха «бу күн бастакы хоһооно — биир муоста дискриминацияны утары охсуһуу-умнуллубута ыраатта», ол түмүгэр бу күн «дьахтар бырааһынньыгын курдук»диэн бэлиэтииллэр.
1920с сылларга коммуньуус дойдулар, ол курдук Кытай, Куба уонна ССРС, бэлиэтиир буолбуттар. Ол бириэмэттэн бырааһынньык өссө да тарҕаммыт. 
Дойдулар үгүс өттө политика хос санаата суох бырааһынньыктыыллар - эр дьон ийэлэригэр, кэргэннэригэр, коллегаларыгар уо д. а. сибэккилэри уонна кыра бэлэхтэри оҥороллор. Сорох дойдуларга дьахталлары үлэлэриттэн дьиэлэригэр эрдэ ыыталлар.
1975 сыллаахха ХНТ бу бырааһынньыгы билиммитэ. Хас сыл аайы социальнай уонна поллитическай тематын уларыта сылдьан бэлиэтиир. Ол курдук 2011 сыллаахха "Үөрэххэ, билимҥэ уонна технологияларга тэҥ кыах биэриитэ" диэн темалаах этэ.
Албания, Алжир, Армения, Азербайджан, Беларусь, Босния уонна Герцоговина, Бразилия, Буркина Фасо, Камерун, Кытай, Куба, Эквадор, Грузия, Италия, Израиль, Лаос, Казахстан, Кыргызстан, Македония, Молдавия, Черногория, Польша, Румыния, Россия, Сербия, Таджикистан, Украина, Узбекистан, Вьетнам уонна Замбия дойдуларыгар бэлиэтэнэр.
Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич. Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич (29.03.1893—1974) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, байыаннай хамандыыр, салайааччы, бэлиитик.
Сигэлэр.
Интернет-версия Оймяконской районной газеты:Память о них священна:Председатель райсовета
Захаров Николай Семенович. Захаров Николай Семенович (Сахаачча) (20.12.1948—1969) — саха аатырбыт тустууга.
Олоҕун олуктара.
1948 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр Амма с. төрөөбүт.
Сигэлэр.
[[Категория:Саха биллиилээх дьоно]
Сахаача курдук киьи уйэ5э биирдэ эрэ торуур 
]
Неустроев Егор Ильич. Неустроев Егор Ильич — Тулуйхан — саха композитора.
Айар үлэтэ.
Амма улууһун өрөгөйүн ырыатын музыкатын суруйбут.
Сигэлэр.
Союз композиторов Республики Саха (Якутия)
Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ. '"Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ"' () — Беларуська, Кыргыстаанҥа, Россияҕа, Таджикистанҥа, Украинаҕа хас сылын аайы олунньу 23 күнүгэр бэлиэтэнэр бырааһынньык. 
1922 сылтан ССРС ити дата сыллата үгэс курдук «Кыһыл армия күнэ», 1946 сылтан «Советскай армия күнэ», 1949-1991 сс. — «Советскай армия уонна Байыаннай- муора флотун күнэ»диэн бэлиэтэммитэ. Олунньу 23 күнүгэр байыаннай сулууспалаахтартан ураты сэбиэскэй гражданнарга барыларыгар рабочай күн буолбута. 
Советскай Союз эстибитин кэннэ Россияҕа " Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ «диэн бэлиэтэнэр уонна Россия байыаннай албан аатын күнүнэн, ону тэҥэ кэккэ дойдуларга тутулуга суох государстволар (СНГ) бэлиэтэнэр. Аҕа дойду көмүскэлин күнэ- дьыла-эр дьон, ийэ дойду көмүскэлигэр кыттыбыт дьахталлар бырааһынньыктара.
Россияҕа.
Официальнай версиянан Россия Аармыйатыгар сулууспалыыр уонна сулууспалаабыт дьону өрө тутарга бырааһынньыктанар, ол гынан баран киэҥник эр дьон бырааһынньыгын курдук ааҕыллар.
Бырааһынньыкка парад ааһар уонна бэтэрээннэри ветераннары айхаллааһын буолар, эр дьоннорго (кэргэннэригэр, аҕаларыгар уонна уоллагыгар) кыра бэлэхтэри биэрэллэр.
Арассыыйа күнэ. Арассыыйа күнэ () бэс ыйын 12 күнүгэр Арассыыйаҕа бэлиэтэнэр национальнай бырааһынньык. 1992 сыллаахтан сыл аайы бэлиэтэнэр. 1990 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын народнай дьокутааттарын сийиэһитэ суверенитет Декларациятын ылбыта.
Романов Иван Михайлович. Романов Иван Михайлович (04.12.1909—1978)
Аан дойду фонетическай алпабыыта. Аан дойду фонетическай алпабыыта (, кыччатыллан ) диэн Латыын алпабыытынан суруллубут фонетикаҕа алпабыыт транскрипциялыыр системата. Саҥарыыны сөпкө суруйарга Аан дойдутааҕы Фонетика Ассоциацията 1888 сыллаахтан учууталлар, лексикографттар, атын тылы үөрэтэр дьон, лингвисттар, ырыаһыттар, актердар, саҥа тылы айар дьон уонна переводчиктар тутталлар.
Герасимов Кирилл Афанасьевич. Герасимов Кирилл Афанасьевич — саха композитора, педагог, дирижер.
Олоҕун олуктара.
1957 сыллаахха сэтинньи 3 күнүгэр төрөөбүт.
Музыкальнай колледж, искусство уонна культура Арктическай Государственнай Институт преподавателэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын түмсүүлэрин эппиэтинэстээх секретара.
Иванова Полина Николаевна. Иванова Полина Николаевна — саха дьахталларыттан бастакы композитор.
Олоҕун олуктара.
1951 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүт.
Уфатааҕы Государственнай искусство Институтун бүтэрбит.
Саха композитордарын Түмсүүтүн чилиэнэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин музыка Үрдүкү оскуолатын преподавателэ.
Ксенофонтов Владимир Васильевич. Ксенофонтов Владимир Васильевич — композитор.
Куду (Үөһээ Бүлүү улууһа). Куду — Үөһээ Бүлүү улууһун Үөдүгэй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Бүтэйдээх (Үөһээ Бүлүү улууһа). Бүтэйдээх — Үөһээ Бүлүү улууһун Дүллүкү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Көтөрдөөх (Үөһээ Бүлүү улууһа). Көтөрдөөх — Үөһээ Бүлүү улууһун Боотулу нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Кулуһуннаах (Үөһээ Бүлүү улууһа). Кулуһуннаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Далыр нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Маай (Үөһээ Бүлүү улууһа). Маай — Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Чэҥэрэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Чэҥэрэ — Үөһээ Бүлүү улууһун Маҥаас нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Киэҥ Күөл (Үөһээ Бүлүү улууһа). Киэҥ Күөл — Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Андреевскай (Үөһээ Бүлүү улууһа). Андреевскай — Үөһээ Бүлүү улууһун Үөдүгэй нэһилиэгин киинэ.
Хомустаах (Нам нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа). Хомустаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгин киинэ.
Хомустаах (Хомустаах нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа). Хомустаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Хомустаах нэһилиэгин киинэ.
Дүллүкү (Үөһээ Бүлүү улууһа). Дүллүкү — Үөһээ Бүлүү улууһун Дүллүкү нэһилиэгин киинэ.
Хоро (Үөһээ Бүлүү улууһа). Хоро — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин киинэ.
Боотулу (Үөһээ Бүлүү улууһа). Боотулу — Үөһээ Бүлүү улууһун Боотулу нэһилиэгин киинэ.
Далыр (Үөһээ Бүлүү улууһа). Далыр — Үөһээ Бүлүү улууһун Далыр нэһилиэгин киинэ.
Харыйалаах (Үөһээ Бүлүү улууһа). Харыйалаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгин киинэ.
Сайылык (Үөһээ Бүлүү улууһа). Сайылык — Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгин киинэ.
Ороһу (Үөһээ Бүлүү улууһа). Ороһу — Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгин киинэ.
Тамалакаан (Үөһээ Бүлүү улууһа). Тамалакаан — Үөһээ Бүлүү улууһун Тамалакаан нэһилиэгин киинэ.
Өргүөт (Үөһээ Бүлүү улууһа). Өргүөт — Үөһээ Бүлүү улууһун Өргүөт нэһилиэгин киинэ.
Харбала (Үөһээ Бүлүү улууһа). Харбала — Үөһээ Бүлүү улууһун Маҥаас нэһилиэгин киинэ.
Оҥхой (Үөһээ Бүлүү улууһа). Оҥхой — Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой нэһилиэгин киинэ.
Историята.
Липпэ Атах - липпэ ол аата сахалыы торф.
Кырыкый (Үөһээ Бүлүү улууһа). Кырыкый — Үөһээ Бүлүү улууһун Кырыкый нэһилиэгин киинэ.
Баҕадьа (Үөһээ Бүлүү улууһа). Баҕадьа — Үөһээ Бүлүү улууһун Сургулуук нэһилиэгин киинэ.
Туобуйа (Үөһээ Бүлүү улууһа). Туобуйа — Үөһээ Бүлүү улууһун Туобуйа нэһилиэгин киинэ.
Быракаан (Үөһээ Бүлүү улууһа). Быракаан — Үөһээ Бүлүү улууһун Быракаан нэһилиэгин киинэ.
Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай А. И. Герцен аатынан педагогика университета. Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай А. И. Ге́рцен аатынан педагогика университета () — Санкт-Петербуурга баар Арассыыйа биир бастыҥ педогогика кыһаларыттан биирдэстэрэ. 2011 сыллаахтан толору нууччалыы аата маннык — Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Российский государственный педагогический университет им. А. И. Герцена».
Устуоруйатын 1797 сыллаахтан, Павел I саҕаттан ааҕаллар. Ол эрээри 1918 сыллаахха диэри стаатуһа Иитэр дьиэ (Воспитательный дом) этэ. Онон үрдүк үөрэх кыһатын быһыытынан устуоруйата 1918 сыллаахха саҕаламмыта. Ол сыл Наркомпрос бирикээһинэн Үһүс Петроградтааҕы педагогика институтуута буолбута. 1920 сыллаахха институут А. И. Герцен аатын сүкпүтэ. 1922—23 сс. 1-кы уонна 3-с педагогика институуттара холбоһоннор Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай А. И. Герцен аатынан педагогика институута (ЛГПИ) буолбуттара. 1957 сыллаахха институукка Ленинграадтааҕы М. Н. Покровскай аатынан педагогика институута холбоммута. 
1991 сыл тохсунньу 21 күнүгэр А. И. Герцен аатынан ЛГПИ университет буолбута.
Борисов Иван Васильевич. Борисов Иван Васильевич — суруналыыс, 2001—2008 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
Олоҕун олуктара.
1939 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Дүллүкү с. төрөөбүт.
Өр кэм «Якутский университет» хаһыакка үлэлээбит.
1976—1984 сс. — Саха АССР Гостелерадио редактора, старшай редактора.
1984 сылтан — Саха Сирин суруналыыстарын Сойууһугар үлэлээбит, эппиэттинэстээх секретарь.
1992 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
2001—2008 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
ССРС суруналыыстарын Сойууһун VI, VII съезтэрин үлэтигэр кыттыбыт, ол кэннинээҕи аҕыс съезтэргэ делегатынан талыллан кыттыбыт.
Айар үлэтэ.
Бастакы ыстатыйалара 1957 сыллаахха «Кыым», «Эдэр коммунист», «Социалистическая Якутия» уонна «Молодой коммунист» хаһыаттарга бэчээттэммиттэр. Ол кэннэ «Советская Россия», «Красная звезда», «Советская торговля», «Советский спорт», «Пионерская правда» о. д. а. киин хаһыаттарга бэчээттэммит.
Сидоров Олег Гаврильевич. Сидоров Олег Гаврильевич — суруналыыс, 1992—2001 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, суруйааччы, публицист, чинчийээччи, СӨ Духуобунаһын Акадьыамыйатын чилиэнэ, 2015 сыллаахтан СӨ суруйааччыларын ассоциациятын бэрэстээтэлэ. «Илин» сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ. ХИФУ тыл үөрэҕин факультетын суруналыыстыкаҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Айар үлэтэ.
Суруйар аата — Олег Амгин.
Томскай Савва Константинович. Томскай Савва Константинович (1914—1997) — суруналыыс, 1971—1981 сылларга Саха сирин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, «Кыым» хаһыат эрэдээктэрэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.
Олоҕун олуктара.
1914 сыллаахха төрөөбүт.
1971—1981 сс. — Саха суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин V, VI, VII, VIII, IX, X ыҥырыыларын дьокутаата.
Михайлов Виктор Данилович. Михайлов Виктор Данилович — философия билимнэрин доктора, профессор.
Олоҕун олуктара.
2021 сыллаахха балаҕан ыйын 22 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Подголов Александр Григорьевич. Подголов Александр Григорьевич — Саха сирин политига.
Сигэлэр.
SakhaNews 06.06.2013:У министра по делам молодежи и семейной политике Якутии оказался фальшивым диплом о высшем образовании
Арассыыйа бырааһынньыктара. Манна Арассыыйа бырабыыталыстыбата билиммит дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр бырааһынньыктарын испииһэгэ суруллуо. Ол күннэргэ административнай офистар, посольстволар уонна атын тэрилтэлэр үлэлээбэттэр. Субуотаҕа эбэтэр баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ бэнидиэнньиккэ көһөр.
Официальнай бырааһынньыктар.
Саҥа дьыл.
Саҥа Дьыл буолбутун кэннэ Тохсунньу 2-5 күннэрэ эмиэ бырааһынньык күннэринэн ааҕыллаллар. 2005 сылга дылы дьон тохсунньу 1 уонна 2 күнүгэр сынньаналлара.
Ороһуоспа.
Ороһуоспа русскай православнай таҥара дьиэтэ туттар юлиан халандаарынан тохсунньу 7 күнүгэр түһэр. 1991 сыллаахха бырааһынньык төнүммүтэ, ол иннинэ ССРС бириэмэтигэр государственнай атеизм бириэмэтигэр үлэ күнэ этэ.
Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ.
Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ олунньу 23 күнүгэр бэлиэтэнэр. Россия армиятын күнэ. Бырааһынньык 1918 сыллаахтан баар.
Аан дойду дьахталларын күнэ.
Аан дойду дьахталларын күнэ кулун тутар 8 күнүгэр бэлиэтэнэр. 
Саас уонна үлэ күнэ.
ССРС бириэмэтигэр Аан дойдутааҕы үлэһит күнэ бэлиэтэнэр этэ уонна бары куораттарга парад, кэнсиэр ыытыллар этэ. 
Кыайыы күнэ.
Ыам ыйын 9 күнүгэр Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыайыыны бэлиэтиир бырааһынньык. Куораттарга байыаннай параад ааһар. 
Арассыыйа күнэ.
Россия күнэ диэн бэс ыйын 12 күнүгэр бэлиэтэнэр. 1991 сыллаахха бу күн Арассыыйа ССРС-тан туспа барар суверенитетын биллэрбитэ.
Норуот сомоҕолоһуутун күнэ.
Норуот сомоҕолоһуутун күнэ - сэтинньи 4 күнэ. 1612 сыллаахха бу күн Дмитрий Пожарскай уонна Кузьма Минин салайыылаах норуот ополчениета Москуба Китай-Городын поляктартан штурмнаан ылбыта. Поляктар Кремльгэ чугуйбуттара эрээри, сотору кэминэн бэриммиттэрэ. Манан дьалхааннаах кэм (Смутное время) сүрүннээн түмүктэммитэ. 1613 олунньутугар саҥа ыраахтааҕынан Михаил Романов талыллыбыта.
Россия Федерациятын өрөгөйүн ырыата. Россия Федерациятын өрөгөйүн ырыата диэн судаарыстыба тутаах символларыттан биирдэстэрэ. Музыката уонна текст ССРС өрөгөй ырыатыттан ылыллыбыттар, мелодиятын Александр Васильевич Александров, онтон тылын Сергей Владимирович Михалков уонна Габриель Эль-Регистан суруйбуттар.
Мындааба (Уус-Алдан улууһа). Мындааба — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Томтор (Уус-Алдан улууһа). Томтор — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Саһылыкаан (Уус-Алдан улууһа). Саһылыкаан — Уус-Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Хоноҕор (Уус-Алдан улууһа). Хоноҕор — Уус-Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Хомустаах (Лөгөй нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа). Хомустаах — Уус-Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Даалы (Уус-Алдан улууһа). Даалы — Уус-Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Остуойка (Уус-Алдан улууһа). Остуойка — Уус-Алдан улууһун Дүпсүн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Бээди (Уус-Алдан улууһа). Бээди — Уус-Алдан улууһун Дүпсүн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Окоёмовка (Уус-Алдан улууһа). Окоёмовка — Уус-Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Балаҕаннаах (Уус-Алдан улууһа). Балаҕаннаах — Уус-Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Арыылаах (Уус-Алдан улууһа). Арыылаах — Уус-Алдан улууһун Өлтөх нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Арыы Тиит (Уус-Алдан улууһа). Арыы Тиит — Уус-Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Элэһин (Уус-Алдан улууһа). Элэһин — Уус-Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Чирэпчи (Уус-Алдан улууһа). Чирэпчи — Уус-Алдан улууһун Бэрт-Уус нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Оҕуруоттаах (Уус-Алдан улууһа). Оҕуруоттаах — Уус-Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин киинэ.
Кэптэни (Уус-Алдан улууһа). Кэптэни — Уус-Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин киинэ.
Дүпсүн (Уус-Алдан улууһа). Дүпсүн — Уус-Алдан улууһун Дүпсүн нэһилиэгин киинэ.
Уус Күөлэ (Уус-Алдан улууһа). Уус Күөлэ — Уус-Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгин киинэ.
Балыктаах (Уус-Алдан улууһа). Балыктаах — Уус-Алдан улууһун Найахы нэһилиэгин киинэ.
Бэйдиҥэ (Уус-Алдан улууһа). Бэйдиҥэ — Уус-Алдан улууһун Өлтөх нэһилиэгин киинэ.
Тумул (Уус-Алдан улууһа). Тумул — Уус-Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгин киинэ.
Сыырдаах (Уус-Алдан улууһа). Сыырдаах — Уус-Алдан улууһун Бэрт-Уус нэһилиэгин киинэ.
Танда (Уус-Алдан улууһа). Танда — Уус-Алдан улууһун Байаҕантай нэһилиэгин киинэ.
Биллиилээх дьоно.
 Лонгинов Владимир Дионисьевич (1919—1943) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Чараҥ (Уус-Алдан улууһа). Чараҥ — Уус-Алдан улууһун Бастакы Хоро нэһилиэгин киинэ.
Эһэлээх (Уус-Алдан улууһа). Эһэлээх — Уус-Алдан улууһун Өнөр нэһилиэгин киинэ.
Хомустаах (Баатаҕай нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа). Хомустаах — Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин киинэ.
Тулуна (Уус-Алдан улууһа). Тулуна — Уус-Алдан улууһун Иккис Лөгөй нэһилиэгин киинэ.
Кылаайы (Уус-Алдан улууһа). Кылаайы — Уус-Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгин киинэ.
Майаҕас (Уус-Алдан улууһа). Майаҕас — Уус-Алдан улууһун Хоро нэһилиэгин киинэ.
Уһун Күөл (Уус-Алдан улууһа). Уһун Күөл — Уус-Алдан улууһун Бастакы Өспөх нэһилиэгин киинэ.
Чэриктэй (Уус-Алдан улууһа). Чэриктэй — Уус-Алдан улууһун Чэриктэй нэһилиэгин киинэ.
Дыгдал (Уус-Алдан улууһа). Дыгдал — Уус-Алдан улууһун Өспөх нэһилиэгин киинэ.
Тиит Арыы (Уус-Алдан улууһа). Тиит Арыы — Уус-Алдан улууһун Тиит Арыы нэһилиэгин киинэ.
Устуоруйата.
Дүпсүн улууһугар киирэрэ. Урукку аата — Иккис Байаҕантай нэһилиэгэ.
Бээрийэ (Уус-Алдан улууһа). Бээрийэ — Уус-Алдан улууһун Бээрийэ нэһилиэгин киинэ.
Бороҕон (Уус-Алдан улууһа). Бороҕон — Уус-Алдан улууһун киинэ.
Климата.
Олохтоох дьоно.
5222 киьи(2007 сыл)
Балыктаах (суолталара). Балыктаах хас да суолталаах тыл.
Тумул (суолталара). Тумул хас да суолталаах тыл.
Хомустаах (суолталара). Хомустаах хас да суолталаах тыл.
Тойон Арыы (Хаҥалас улууһа). Тойон Арыы — Хаҥалас улууһун Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Чараҥ (Хаҥалас улууһа). Чараҥ — Хаҥалас улууһун Бэстээх нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Кыһыл Үрүйэ (Хаҥалас улууһа). Кыһыл Үрүйэ — Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Еланка (Хаҥалас улууһа). Еланка — Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Хоточчу (Хаҥалас улууһа). Хоточчу — Хаҥалас улууһун Бастакы Дьөппөн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Харыйалаах (Хаҥалас улууһа). Харыйалаах — Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Чкалов (Хаҥалас улууһа). Чкалов — Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Өктөм (Хаҥалас улууһа). Өктөм — Хаҥалас улууһун Өктөм нэһилиэгин киинэ.
Ой (Хаҥалас улууһа). Ой — Хаҥалас улууһун Нөмүгү нэһилиэгин киинэ.
Булгунньахтаах (Хаҥалас улууһа). Булгунньахтаах — Хаҥалас улууһун Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.
Бэстээх (Хаҥалас улууһа). Бэстээх — Хаҥалас улууһун Бэстээх нэһилиэгин киинэ.
Код налогового органа:1448
Код ОКАТО:
Хачыкаат (Хаҥалас улууһа). Хачыкаат — Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин киинэ.
Улахан-Аан (Хаҥалас улууһа). Улахан-Аан — Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.
Тиит-Эбэ (Хаҥалас улууһа). Тиит-Эбэ — Хаҥалас улууһун Бастакы Дьөппөн нэһилиэгин киинэ.
Сиинэ (Хаҥалас улууһа). Сиинэ — Хаҥалас улууһун Сиинэ нэһилиэгин киинэ.
Уулаах-Аан (Хаҥалас улууһа). Уулаах-Аан — Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгин киинэ.
Төхтүр (Хаҥалас улууһа). Төхтүр — Хаҥалас улууһун Төхтүр нэһилиэгин киинэ.
Тиит-Арыы (Хаҥалас улууһа). Тиит-Арыы — Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы нэһилиэгин киинэ.
Кытыл-Дьура (Хаҥалас улууһа). Кытыл-Дьура — Хаҥалас улууһун Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.
Иһит (Хаҥалас улууһа). Иһит — Хаҥалас улууһун Иһит нэһилиэгин киинэ.
Үөдэй (Хаҥалас улууһа). Үөдэй — Хаҥалас улууһун Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.
Күөрдэм (Хаҥалас улууһа). Күөрдэм — Хаҥалас улууһун Иккис Дьөппөн нэһилиэгин киинэ.
Чапаево (Хаҥалас улууһа). Чапаево — Хаҥалас улууһун Өктөм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Новиков Анатолий Георгиевич. Новиков Анатолий Георгиевич — саха бөдөҥ учуонайа, философия билимнэрин доктора.
Үлэлэрэ.
300-н тахса үлэни суруйбут.
Петров Прокопий Устинович. Петров Прокопий Устинович (24.02.1913—04.07.1964) — Саха сиригэр көскө ыытыыны чинчийбит саха устуорук учуонайа.
Сигэлэр.
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения П. У. Петрова, историка
Скрябин Адам Васильевич. Скрябин Адам Васильевич (18.05.1896—1938) — саха бастакы хормейстера, саха национальнай муусукатын култууратын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, саха ырыаларын тарҕатааччы.
Аатын үйэтитии.
А. В. Скрябин аатынан Ой с. уулусса ааттаммыт.
Семенов Платон Саввич. Семенов Платон Саввич (1875—1963) — олоҥхоһут.
Сигэлэр.
Театр Олонхо:Платон Саввич Семенов
Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ). Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ) — Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. 
Аатын үйэтитии.
М. Д. Федоров — Ырыа Миисэ аата Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы культуратын Дьиэтигэр иҥэриллибитэ (2009) 
Сигэлэр.
Ил Хомус:Славный сын Тит-Арыы
Чараҥ (суолталара). Чараҥ хас да суолталаах тыл.
Бэстээх (суолталара). Бэстээх хас да суолталаах тыл.
Өссө маны көр.
Аллараа Бэстээх
Даккы (Таатта улууһа). Даккы — Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Харбалаах (Таатта улууһа). Харбалаах — Таатта улууһун Орто-Амма нэһилиэгин киинэ.