mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Хотойдорунан бултааһын. Хотойдорунан бултааһын
Хотойдорунан бултааһын - Баян-Ольгига(Монголия)уонна Синьцзяҥҥа(Китай)диаспораларынан уонна билиҥҥи Казахстаҥҥа, Кыргыстаҥҥа олорор казаахтар, киргиистэр туттар, Евразийскай истиэп үрдүнэн киэҥник тарҕанан үгэс буолбут мохсоҕолунан бултааһын биир көрүҥэ.Түүр омуктарыгар ордук биллиилээхтэрэ беркутунан(боруллуонан)бултааһын эрээри, кинилэр бултуурга атын көтөрдөрү: кыыртары, сапсаннары, балобаннары уо.д.а.эмиэ тутталлар.Казахстан бырабыыталыстыбата, казаах үгэстэрин туттар булчут-казаахтары төрөөбүт дойдуларыгар, Казахстаҥҥа төннөллөрүгэр көҕүлүү сатаабытын үрдүнэн, үгүстэрэ Монголияҕа хаалалларын ордорбуттара.
Б.э.936 сылтан 945 сылыгар диэри кэмҥэ кидани(биитэр китаи), былыр, Манчжурия, Монголия уонна Ис Монголия сирдэригэр тарҕанан олорбут, Манчжурия көс норуота - Хотугу Кытай сорох чааһын сэриилээн ылбыттар.
960 с.Кытайы Сун династията сэриилээн ылбыт. Хара ааныттан Сун династиялара, хайа-сахха кытай култууратын иҥэриммит киданилары кыайа туппатахтар. Ол түмүгэр, Сун династията 300 сыл кэриҥэ баһылаан олорбутун тухары, киданилар Сун династиятын сирин сэриилээбэтиннэр диэн бэрик биэрэ олорбут.
Киданилар, төһө даҕаны кытай култууратын иҥэриммиттэрин иһин, бэйэлэрин төрүттэриттэн кэлбит үгүс үгэстэрин, ол иһигэр хотойдорунан бултааһыны умнубатахтар. Ол кэмнээҕи бултуур ити үгэстэрин туһунан уруһуйдар, кэпсээннэр бааллар.
Чжурчжэни(Jurchen) уустара "хай-дон-кин"(hai dong qing) диэн сиэмэх көтөрүнэн бултууллара. Онтон кидани уустарын дьоно ол булчут хотойдору былдьаан ылан, күүстэринэн бэйэлэрэ салайан бултата сатыыллара да, ол табыллыбат этэ. Чжурчжэннэр, ол көтөрдөрүн туһуттан, оннооҕор киданилары утары өрө турууну саҕалаабыттарын, сэриилэспиттэрин туһунан сурахтар бааллар. Кинилэр бэйэлэрин хай-дон-кин көтөрдөрүн төннөрбүттэрэ биллэр.
1207 с.кыргыыс көс уустара, Чингисхан уола Джучи салайар сэриилэригэр бас бэриммиттэр. Монгуол баһылыктааһыныгар да олордоллор, кыргыыстар бэйэлэрин көс омуктарын үгэстэрин хотойдорунан бултааһыны умнубатахтар. Ол үгэстэрин 21 үйэҕэ диэри(1990 с.) илдьэ кэлбиттэр. Аныгы археологтар Орто Азия мохсоҕолунан бултааһын устуоруйата биһиги эрабыт саҕаланыа 2000 сыл инниттэн баар эбит дииллэр.
ССРС кэмигэр, эрэгийиэни хомуньуустар салайар эрдэхтэринэ элбэх казаах ыаллыы сытар Монголияҕа куоппуттара: онно, баһыйар үгүстэрэ, Баян-Ольги диэн провинцияҕа олохсуйбуттара уонна бэйэлэрин кытта хотойдорунан бултуур үгэстэрин аҕалбыттара. Арҕаа Монголияҕа Алтай хайаларыгар баар Баян-Ольги эрэгийиэнигэр, билиҥҥэ диэри, быһа холуйан хас да сүүс ахсааннаах хотойдорунан бултуур булчуттар бааллар.
Кинилэр мохсоҕолунан бултуур абыычайдарыгар, атынан сылдьан беркутунан(боруллуонан) бултуур үгэс, эмиэ, баар. Кинилэр, ордук, кыһыл саһылы уонна куобаҕы бултууллар. Ону кытта, хотойдору кыһын, саһыл кыһыл өҥө хаарга ала бэлиэ көстөр кэмигэр тутталлар.
Сыл аайы, "Золотой орел" диэн бэстибээлгэ, казах омук бултуур үгэстэрин көрдөрөллөр.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%B0_%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B8
https://www.bbc.com/russian/amp/blog-photo-41645047
Raiffeisen Bank International.  Raiffeisen Bank International (Омуктар икки ардыларынааҕы Райфайзен Баан), Аустриа саамай улахан баана уонна сир шаарын үрдүнэн биир улахан капиталлаах баана буолар. 
Салалтата — Вена (Аустриа).
Филиаллара:
Райфайзен Банк Рус. Raiffeisen Bank Russia ("Райфайзен Банк Россия" эбэтэр АО "Райфайзен Банк"), Австрия баана, Арассыыйаҕа баар биир сүрүн филиала. "Райфайзен Банк Россия" барыта Raiffeisen Bank International улахан омуктар икки ардыларынааҕы финансовай структураҕа киирэр. 
Сүрүн саайта: https://www.raiffeisen.ru/
Алиев Энвер Алиевич. Алиев Энвер Алиевич (төр.05.08.1927-өлб.23.05.2017) - крымскотатарскай сэбиэскэй механизатор, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин үс созывын депутата.
Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1973).
1927 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр Симферопольга (Сейит-Сеттар диэн былыргы мечеть оройуонугар)төрөөбүтэ.
Аҕата - Али Абдулганиев(1899-1944)оспуоччук этэ. 1935 с.баайын Сэбиэскэй былааска биэрэн баран, фаэтонщиктар артыалларын салайааччынан, кэлин, "Маляркисть" диэн кырааскалыыр артыалга үлэлээбитэ. 1944 с.муус устарга трудовой аарымыйаҕа ыҥырыллан, Казахсаҥҥа, Гурьев куоракка, ниэби переработкалыыр собуот тутуутугар үлэлээбитэ.
Ийэтэ - Муневер Тагаева типография үлэһитэ этэ.
Дьиэ кэргэҥҥэ түөрт оҕо баара. 1944 с. Алиевтар дьиэ кэргэннэрин Узбекистаҥҥа депортациялаабыттара. 1955 с. диэри, Энвер Алиев "Пятилетие Узбекистана" сопхуоска боростуой тракториһынан үлэлээбитэ. Онтон, биэс бастыҥ тракториһы кытта, Ташкеҥҥа, "Трудовые резервы" техникумҥа, "механизатор широкого профиля" диэн идэҕэ үөрэхэ ыытыллыбыта.
1958 с. Энверы звено биригэдьииринэн, онтон, механизированнай комплекснай биригээдэ биригэдьииринэн анаабыттара. Биригээдэ хозрасчетка көһөрүллүбүтэ.
1960-ус сыллартан саҕалаан Энвер Алиев, КП КК бастакы сэкирэтээрэ Шараф Рашидовтыын хаста даҕаны көрсүбүтэ уонна кини ытыктабылын ылбыта. Партия Ташкеннааҕы обкомун хамыыһыйатын састаабыгар баара. Кини үлэлиир сопхуоһа үчүгэй үлэлээх буолан, бородууксуйалара ВДНХ-ҕа кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс уонна икки боруонса мэтээли ылбыта.
ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 8-10 созывын(1970-1984) Национальностар Сэбиэтин Узбекскай ССР Янгиюльскай 131 нүөмэрдээх быыбардыыр уокуругуттан дьокутаата. Национальностар сэбиэттэрин сибээскэ уонна тырааныспарга хамыыһыйатын чилиэнэ.
Докутаат быһыытынан бырабыыталыстыба араас көрсүһүүлэригэр сылдьыбыта. ССКП КК генеральнай сэкирэтээрин Горбачеву, Индияҕа барыан иннинэ Ташкеҥҥа кэлбитин көрсүбүтэ.
1973 с. татаардар бөлөхтөрө бэйэ омугун быраабын чөлүгэр түһэрэргэ модьуйар суруктарын Москубаҕа ыыппыттарын, ССКП КК сэкирэтирийээтигэр тириэрдибитэ. Кэлин, кырыым татаардара дойдуларыгар төннөр бырааптарын Узбекистан КП салалтатын иннигэр көмүскээбитэ. 
ССКП КК генеральнай сэкирэтээрэ Л.И.Брежневы уонна кубинскай лидер Фидель Кастроны кытта тус көрсүтэлээбитэ.
Узбекскай ССР Үрдүкү Сэбиэтин докутаата, Узбекскай ССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун чилиэнэ, 1966 с. ССКП чилиэнэ.ССКП XXVI сийиэһин делегаата, ССРС профсоюһун XVIII сийиэһин делегаата(24-28.02.1987).
1987 с.пенсияҕа тахсан, республиканскай суолталаах пенсионер буолбута. 1990 с. дьиэ кэргэнин кытта, дойдутугар Кырыымҥа көспүтэ. Симферопольскай оройуон Первомайскай бөһүөлэгэр олохсуйбута.
1991с. буолбут Кырыым татаардарын Иккис Курултайын делегаата буолбута.
Наҕараадалара уонна сыбаанньалара..
Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1973); икки Ленин уордьана (1972, 1973); Мэтээл "Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө. Туйгун үлэтин иһин."(1970); атын мэтээллэр; Узбекскай ССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бочуотунай грамотата (1965); 
Ыччат үтүөлээх наставнига.
Саҕайдар. Саҕайдар (хак.: сағай, э.а. "сағайлар") — хакас омугун биир бөлөҕө. Саҕайдар үксүлэрэ Абакан өрүс хочотугар олороллор, тыллара хакас тылын саҕай диалега буолар.
Билиҥҥи кэмҥэ саҕайдар хакас омугун саамай улахан бөлөҕө буолаллар (хакастар 70%-на).
Аан маҥнай саҕайдары Рашид-ад-дин моҕол сэриилэрин туһунан кэпсииригэр ахтар. Нууччалар саҕайдар тустарынан аан маҥнай 1620 сыллаахха "дьаһаах төлөөбөттөр" диэн суруйбуттар.
"Саҕай" диэн аат төрдө былыргы Киин Азияҕа олорбут сакалары кытта ситимнээх буолуон сөп. Ону тэҥэ үгүс чинчийээччи "саҕай" уонна "саха" ааттары тэҥнээбитэ уонна ситимнээхтэрин бэлиэтээбитэ. Этнологтар этэллэринэн саха уонна саҕай култууратыгар элбэх майгыннаһар элеменнэр бааллар. "Саҕай" диэҥҥэ майгынныыр ааттаах биистэр казахтарга ("сакаи" диэн найман бииһин аҕа ууһа) уонна кыргыстарга ("сайак") бааллар.
XVII үйэҕэ икки саҕай буолаһа баар этэ: Үс-Саҕай уонна Том-Саҕай. Саҕайдар 1703 сыллаахха диэри нууччалартан тутулуга суох этилэр. 1703 сыллаахха Енисей кыргыстарын Киин Азияҕа көһөрбүттэрин кэннэ саҕайдар туспа Саҕай сирин (нууч.: "Сагайская землица") тэрийбиттэрэ. Бу кэмҥэ саҕайдарга чугастыы олорор биистэр холбоспуттар.
Номоххо этиллибитинэн саҕайдар Енисей кыргыстарыттан төрүттээхтэр. Бу этиини В.В. Радлов, Н.Ф. Катанов, И.П. Кузнецов-Красноярскай уо.д.а. чинчийээччилэр бигэргэппиттэр.
С.Д. Майнагашев диэн хакас чинчийээччитэ этэринэн саҕайдар кэлии биис буолбакка, олохтоох биистэри ("сөөктөр") кытта ситимнээхтэр. Л.П. Потапов саныырынан саҕайдар биир сомоҕо биис буолбатахтар уонна хантан эрэ көһөн кэлбиттэр.
П.С. Паллас бэлиэтээбит:
«Саҕайдар сирэйдэринэн уонна олохторунан-дьаһахтарынан кашиннартан уратылар уонна ордук Кузнецкай уездка олорор бэлтирдэргэ чугастар: сирэйдэрэ дьиҥнээх татаардыы, сорох ардыгар калмыктыы...»
Г.И. Спасский саҕайдар тустарынан маннык суруйбут: 
«Кинилэр төһө да качиннары кытта биир төрүттээх буолбуттарын иһин, ордук татаардарга майгынныыллар»
XIX үйэҕэ саҕайдарга бэлтирдэр холбоспуттар уонна саҕай биир аҕа ууһа буолбуттар.
Иргит. Иргит, иркит (, , бүр. ирхид) – хакас омук саҕай бииһин биир аҕа ууһа ("сөөк"). Иргит диэн биис алтайдарга, тываларга, дархаттарга, бүрээттэргэ уонна сойотторго эмиэ баар.
Aат туһунан.
Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан "иркыт" эбэтэр "эрхүд" диэн аат былыргы түүрдүү "ирки" уонна -д сыһыарыы холбоһуутуттан үөскээбит. "Ирки(н)" былыргы түүр тылыгар "дьон, омук" диэн суолталааҕа. Моҕол тылыгар бу тыл "иргэн" диэн уонна эмиэ "дьон, омук" суолталаах. Ону таһынан "иргэн" тыл тоҥус төрүттээҕин туһунан сабаҕалааһын баар.
Төрдө.
Хакастар саныылларынан иргиттэр Енисей кыргыстарыттан үөскээбиттэр уонна Маҥан Ийүс, Уйбат өрүстэринэн олорбуттар. Б.З. Нанзатов сабаҕалыырынан иркиттэр Сайаан самадьыларыттан төрүттээхтэр. А. Очир этэринэн иркиттэр өбүгэлэрэ тэлэ биистэрэ буолаллар. А.С. Шабалов сабаҕалыырынан тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах этилэр.
История.
Былыр-былыргыттан Танну-ула уонна Сайаан хайаларыгар иркит (иргид) диэн биистэр олорор этилэр. А. Очир этэринэн иркиттэр VIII–XIII үйэлэргэ тэлэ биистэриттэн биирдэстэрэ этилэр уонна олору кытта Уйгуур хаҕанатын сүрүн омуга буолбуттара. Кинилэр уруккуттан түүрдэри, Сайаан самадьыларын уонна моҕоллору кытта ыкса сыһыаннаах этилэр. Моҕоллор кинилэри "эрхид" эбэтэр "эрхүд" диэн ааттыыллара. Иркиттэр Моҕол сириттэн ураты Россияҕа бүрээттэр, алтайдар, тывалар уонна хакастар быыстарыгар бааллар. "Иркит" диэн аат киэҥник тарҕаммыта бу биис былыр улахан уонна күүстээх буоларын туоһулуур.
Бүрээт иркиттэрэ.
Б.З. Нанзатов саныырынан иркиттэр уонна бүрээт ирхидэйдэрэ ("эрхидэй") биир төрүттээх буолуохтарын сөп. Ол эрээри ирхидэйдэр булаҕат бииһигэр курыканнар кэмнэригэр холбоспут буолуохтаахтар, оттон иркиттэр бүрээттэргэ XVIII—XIX үйэҕэ сыстыбыттар. Иркит аҕа ууһа сойотторго, Тунка уонна Ока бүрээттэригэр баар; булаҕат ирхидэй аҕа ууһа идин бүрээттэргэ бааллар.
Моҕол уонна Кытай иркиттэрэ.
Моҕол сиригэр иркит биистэрэ манныктар: эрхид (иргит) дархаттар быыстарыгар; эрхит (иркид), хасахан иркид Алтаай урааҥхайдарын быыстарыгар. Иркиттэр сорҕолоро Хубсугул урааҥхайдара үөскүүллэригэр кыттыбыттар. Хубсугул хаасут улууһугар (хошуунугар) ирхыт (иркит) аҕа ууһа баар.
Кытайга эмиэ иркиттэр бааллар. Маннааҕы иркиттэр икки улахан бөлөххө арахсаллар: "улуг иргит" уонна "бичии иргит".
Хан улахан мэчиэтэ. Хан улахан мэчиэтэ
Хан улахан мэчиэтэ(крымско-тат.Buyuk Han Cami) биитэр, Дыбарыас улахан мэчиэтэ - Бахчисарайга баар хан дыбарыаһын мэчиэтэ.
Хан улахан мэчиэтэ, дыбарыас болуоссатын хоту боруотатыттан илин диэки баар. Кырыым саамай улахан мэчиэтэ уонна хаан дыбарыаһын бастакы тутуута. Иккис тутуу - Сары-Гюзель диэн баанньык.
Мэчиэти 1532 с.Сахиб l Герай туттарбыт, 17 үйэҕэ мэчиэт кини аатын сүгэрэ.
Мэчиэт дьиэтэ бөҕө-таҕа көрүҥнээх, аллараа өттүнэн стрельчатай аркадалаах, истиэнэтэ майоликовай киллэҕэстэрдээх. Сарайа кыһыл черепицанан бүрүллүбүт түөрт скаттаах. Бастаан, сарайа куупаллардаах эбитэ үһү.
Сүрүн киирэр аан, Чурук-Су диэн өрүс диэки. Дьиэ иннинээҕи истиэнэтэ, урут, мраморынан киэргэллээх эбит. Илин истиэнэтин аттыгар абдестхане(абдест диэн ритуалы толорон суунар сир) шадирваны(фонтан) кытта бааллар.
Истиэнэлэригэр, 18 үйэҕэ баар буолбут араб тылынан каллиграфическай суруктар(Корантан ылыллыбыт сытааталар) бааллар. Суруктар хара өҥүнэн от күөҕэ картуштарга суруллубуттар. Биир сурук , мэчиэти өрөмүөннээбит Кырыым Герайга анаммыт.
Мэчиэт, уон кырыылаах, уһуктаах сарайдарын төбөтө алемнарынан бүтэр икки минареттаах. Минареттар үрдүктэрэ - 28 миэтирэ. Минареттар истэригэр үөһэ тахсарга таас винтовой кирилиэстэр бааллар. Башнялара, сибиньиэс киллэһиктэринэн холбоммут, суоруллубут таас билиитэлэртэн оҥоһуллубуттар.
1736 с. мэчиэт баһаартан эмсэҕэлээбитэ. Ону, хан Селямет ll Герай кэмигэр, маастар Омер чөлүгэр түһэрбитэ. 1750 с.Арслан Герай, мэчиэт тиэргэнигэр медресе туппута биһиги кэммитигэр тиийбэтэх. Сэбиэскэй кэмҥэ мэчиэт сабыылаах турбута. Үөһээ өттүгэр археология салаатын түмэлин экспозицията турбута, онтон аллараа өттө лапидарий(архитектура бытархай чаастара, үлтүркэйдэр, суруктаах уонна уруһуйдаах таастар)хараллар сирдэрэ буолан турбута.
Бүгүҥҥү күҥҥэ мэчиэт үлэлии турар.
Арассыыйа бэдэрээссийэтин норуоттарын
култууратын бэдэрээлинэй суолталаах баайа.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C
http://turizm.sputnik.ru/items/bolshaya-hanskaya-mechet-v-bahchisarae
Бетпак-Дала. Бетпак-Дала, (каз.Бетпакдала)Хотугу Аччык истиэп - Караганда, Соҕуруу Казахстан уонна Жамбыл диэн Казахстан уобаластарыгар баар кураанах сир. Сарысу өрүс аллараа өттүн, Чу өрүс, Балхаш күөл икки ардыларынан сытар.
Координаттара (46°02'N 70°12'Е). Хотугу өттүгэр 46°30' параллель аттынан Казах мелкосопочнигын кытта кыраныыссалаһар. Иэнэ 75000 кв. км., уһуна, арҕааттан илин 500 килэмиэтир кэриҥэ, хотуттан соҕуруу 170 килэмиэтигэ диэри. Бетпак-Дала - хаптаҕай уонна сытыары долгуннардаах курдук көнө сир, орто үрдүгэ 300-350 м. Саамай үрдүк туочуката - Жамбыл хайа( муора таһымыттан 974 м.үрдүк). Бетпак-Дала илин өттө Казахскай мелкосопочник каледонскай структураларын салгыыта. Кини, аллараа сытар көнө сир, онно намыһах субурҕа хайалар элбэх хотооллору кытта солбуйсаллар. Арҕаа өттүгэр, палеозойскай породалар сытыары, мезозойскай уонна палеогеновай көпсөркөй араҥалар(кумах, кумах быыстаах, туойдаах, галечниктаах) анныларыгар тимирэн сырыынньа хаспахтардаах, хоруулардаах көнө сиргэ кубулуйар. Климата континентальнай, сайына кураан уонна итии, кыһына сымнаҕас, аҕыйах хаардаах(хаарын халыҥа 10-15 см. үрдээбэт) салгын орто сылааһа -12,-14°С, от ыйыгар 24-26°С. 30 м.диэри дириҥник сытар сир аннынааҕы уута дэлэгэй. Сылга 100-150 мм сөҥүү түһэр. Баһыйар үксэ буурай, биитэр, сиэрэйдээх буурай буккуспут өҥнөөх почвалаах кураанах сир. Намтыыр сирдэригэр такырдар уонна солончактар элбэхтэр. Сарысу уонна Чу өрүстэр аттыларынааҕы томтордуу уонна субурҕалыы сытар үрдэл кумахтары саксауллар уонна терескены, сиэрэй полыны, житиягы санатар үүнээйилэр баһылыыллар. Фауна бэрэстэбиитэллэрэ - архар уонна косуля, күөх оттоох налыыларга уонна хайалар тэллэхтэригэр сытар көнө сирдэргэ - сайгак, джейран; курупааскы, улар, дрофа эмиэ бааллар. Бетпак-Дала сирэ Караганда, Жамбыл, Шымкент, Кызылорин уобаластар хаһаайыстыбаларыгар сааскы уонна күһүҥҥү мэччирэҥ сирэ буолаллар. Саас сүөһүнү хоту, сайыҥҥы мэччирэҥҥэ Казахскай мелкосопочникка үүрэллэр, күһүн кыстыкка соҕуруу - Мойынкум кумаҕар уонна Чу өрүс налыытыгар илдьэллэр. Бетпак-Далаҕа, 25000 га иэннээх зоологическай заказник тэриллибитэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BA-%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0
https://geosfera.org/aziya/kazaxstan/1573-betpak-dala.html
Чадыр-Лунга манастыыра. Чадыр Лунга манастыыра
Чадыр-Лунгаатааҕы Димитриевскай манастыыр - Нуучча православнай сыаркабын, Гагаузия Чадыр-Лунга куоратыгар баар, Кагульской уонна Комратской епархияларга киирэр дьахтар манастыыра.
1972 с. Сэбиэскэй былаас, куорат ортотугар турар Святой Димитрий хараамын дэлби тэптэрбиттэрэ. 14 саастаах Дмитрий Кириогло, урусхал анныттан икки бүтүн ордон хаалбыт иконалары таһаарбыта.
80-ус сыллар бүтүүлэригэр, Дмитрий Кириогло, Москубаҕа духовнай семинарияны бүтэрэн, Чадыр-Лунгаҕа төннөн кэлбитэ. 1988 с. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумыгар, хараамы тутарга көрдөһүү суругу өйүүргэ сүүһүнэн илии баттааһынын хомуйбута. Хараамы тутары көҥүллээбиттэрэ эрээри, сири урукку курдук куорат ортотугар буолбакка, куорат кытыытыгар, кылабыыһа аттыгар биэрбиттэрэ. Саҥаттан тутуллубут хараам истиэнэлэрин, Дмитрий бэйэтин кыыһын Ксенияны кытта уруһуйдаабыттара. Ону кытта, Дмитрий, 18 үйэтээҕи балканскай истииллээх кыһан оҥоруу иконостас эскиһин уруһуйдаабыта. Иконостаһы Украина маастардара оҥорбуттара.
2000 с. алтынньы 7 күнүгэр, Нуучча православнай сыаркабын Священнай синода Свято-Димитриевскай приходу дьахтар манастыыра гынарга уураахтаабыта. 2009 с. от ыйын 27 күнүттэн, манастыыр настоятельницатынан монахиня Елисавета(Попова) анаммыта.
2014 с. манастыыр тутууларын аннынааҕы сир сыҕарыйан барбыта. Сири бөҕөргөтөргө манастыыр 400000 кэриҥэ лейи ороскуоттаабыта эрээри, баара-суоҕа 3 сылынан, бетон тирээбиллэр сууллан түспүттэригэр, манастыыр тутуулара сууллар куттала үөскээбитэ. 2017 с.манастыыр тулатынааҕы хаспаҕы эмиэ бөҕөргөппүттэрэ. Бу сырыыга Гагаузия салайааччылара өйөөбүттэрэ.
2019 с. туругунан, манастыырга 20 послушница баар. Манастыыр хараама икки бөрөстүөллээх: Святой великомученик Димитрий Солунскай аатыгар уонна святитель Николай Чудотворец аатыгар. Хараам аттыгар духовно-просветительскай киин, куолакаллардаах звонница, кельялар уонна хаһаайыстыбаннай корпус бааллар. Ону кытта, манастыыр бас билэр, биэс гектар иэннээх, үүнээйи олордор хонуулара, виноградниктара сыталлар. Манастыырга, урукку Свято-Димитриевскай хараамтан ордубут икки икона уонна холуодьастан булуллубут Божья Матерь Гербовецкай икона былыргы куоппуйата хараллан тураллар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80-%D0%9B%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C
https://gagauzinfo.md/index.php?newsid=29323
Хакас тыллара. Хакас (кыргыс) тыллара — илиҥҥи түүр тылларын биир бөлөҕө, былыргы кыргыс (Енисей кыргыс) тылыттан үөскээбит буолуон сөп.
Тыллар.
Хакас тылларын ахсааныгар киирэллэр: сарыг йоҕыр, фуйуй кыргыс, хакас уонна шор тыллара. Бу тыллаах омуктар бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөр кыахтаахтар. Балартан саамай ураты тыл Кытай Ганьсу провинциятыгар тарҕаммыт сарыг йоҕыр тыла буолар.
Былыргы кыргыс тыла.
Былыргы кыргыс тыла аан маҥнай Орхон-Енисей тылыгар чугас этэ уонна түҥ былыр бу тылтан арахсан туспа сайдыбыт (орхон-уйгуур тылын курдук). Кэлин былыргы кыргыс тылыгар -d- &gt; -z- дорҕоон уларыйыыта буолбут, ол иһин хакас тылларын -a- бөлөх эбэтэр azaq бөлөх диэн ааттыыллар
Аныгы тыллар.
Сарыг йоҕыр тыла.
Бу тылы атыннык "йуйгу" (кытайды уйгуурдар ааттарыттан), "сары йугур" тыла диэн ааттыыллар. Сарыг йоҕырдары кытта ыаллыы олорор моҕол тыллаах шира йугурдар кинилэри "хара-йоҕур" диэн ааттыыллар.
Сарыг йоҕыр тыллаахтар Ганьсу провинциятыгар Сунань-Югур автономнай уеһыгар олороллор. Билиҥҥи кэмҥэ суруга суох тыллар ахсааннарыгар киирэр, ол эрээри сорох дааннайдарынан кытай суруга туттуллар. Былыргы кэмҥэ сарыг йоҕырдар былыргы уйгуур суругун туттар этилэр.
Сарыг йоҕыр тылын аныгы көрүҥэ XI–XIX үйэлэргэ кыпчак (ноҕай тылыгар курдук š &gt; s, č &gt; š дорҕоон уларыйыыта көстөр), моҕол, кытай уонна тибиэт дьайыытыттан үөскээбит. š &gt; s, č &gt; š дорҕоон уларыйыыта көстөр буолан сарыг йоҕыр тыла хакас тылын орто чулым диалегар чугас.
Тыл саҕаланыытыгар j- эбэтэр d'- дорҕоон баар.
Фуйуй кыргыс тыла.
Бэйэлэрин ааттанар ааттара: "кыргыз". Фуйуй кыргыс тыллаахтар Кытайга Хэйлунцзян провинциятын Фуйуй уеһыгар уонна Хайларга бааллар. Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Кинилэри 1703–1706 сылларга Хакас сириттэн Дьуҥҕаар сиригэр көһөрбүттэр. Онтон Дьуҥҕаар дойдута суох буолбутун кэннэ мандьулар 1755–1757 сылларга кыргыстары Мандьу сиригэр көһөрбүттэр.
Фуйуй кыргыс тыла суруга суох. 2000 сыллар бүтүүлэригэр Кытай тыл үөрэхтээхтэрэ латыын алпабыытыгар олоҕуран (эбии Č č, Ğ ğ, Ï ï, Ö ö, Š š, Ü ü буукубалардаах) фуйуй кыргыс тылын суругун айбыттара. Ол эрээри бу сурук киэҥник тарҕана илик. Тыл саҕаланыытыгар баар "j-" дорҕоон "нь-" дорҕооҥҥо кубулуйуон сөп. Бу тыл хакас тылыгар, чуолаан качин эбэтэр саҕай диалектарыгар чугас. Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн фуйуй кыргыс тыла хакас тылыгар буолбакка, сарыг йоҕыр тылыгар быдан майгынныыр.
Хакас-алтайдар диалектара.
Иһиирэр уонна сыыгыныыр диалектар бааллар. 
Иһиирэр диалектар: 
Саҕай-бэлтир диалегар š &gt; s/z, č &gt; š &gt; s/z дорҕоон уларыйыыта көстөр (икки аһаҕас дорҕоон ыккардыгар j &gt; č дорҕоон уларыйыыта баар). 
Сыыгыныыр диалектар: 
Хакас литературнай тыла саҕай-бэлтир уонна качин диалектарыгар олоҕуран оҥоһуллубут. Шор литературнай тыла Хотугу Алтаай шор диалегар олоҕурар. Хакас тылын суруга 1924 сыллаахха уонна шор тылын суруга 1927 сыллаахха оҥоһуллубут. 
Чулым тыла суруга уонна литературнай нормата суох.
Хакас тыллара туспа бөлөх буоларга төрүт.
Хакас (кыргыс) тыллара маннык уратылаахтар:
Шор тыла. Шор тыла (шор. "шор тили", "тадар тили") – Кемерово уобалаһыгар (Таштагол оройуона, Мыски, Междуреченск), сүрүннээн Хотугу Алтаайга, Кузнецкай Алатауҕа олорор шор омук тыла. 
2002 сыллаах биэрэпиһинэн шор тылын 6 000 тахса киһи билэр этэ.
Шор тыла түүр тыллар хакас бөлөҕөр киирэр.
Диалектара.
Шор тыла икки диалекка арахсар: мрас эбэтэр "зекающай" (шор тылын литературнай нормата буолбута) уонна кондомскай эбэтэр "й-диалект". Мрас диалега хакас тылларыгар киирсэр, оттон кондомскай диалект – хотугу алтаай тылларыгар.
Шор суруга-бичигэ.
Шор суруга-бичигэ 1927 сыллаахха нуучча суругар олоҕуран оҥоһуллубут, ол кэннэ 1929–1938 сылларга латыын суруга туттулла сылдьыбыт. 1938 сыллаахха эмиэ нуучча суругар көһөрүллүбүт. XIX үйэҕэ нуучча таҥараһыттара шор тылын суругун айа сылдьыбыттара.
Аныгы шор алпабыыта:
Тыл туһунан.
Дорҕоонноро.
Шор тылыгар 16 аһаҕас дорҕоон уонна 25 бүтэй дорҕоон баар. Аһаҕас дорҕооннор кылгас (а, э/е, ы, и, ö, ÿ, о, у) уонна уһун (аа, ээ/ее, ыы, ии, öö, ÿÿ, оо, уу) дорҕооннорго арахсаллар.
Морфология.
Шор тылыгар маннык грамматическай категориялар бааллар: ааттар (ол иһигэр аат тыл, даҕааһын аат, туохтуур, ахсаан аат, солбуйар аат, саҥа аллайыы), туохтуурдар (ол иһигэр аат туохтуур уонна сыһыат туохтуур), көмө тыллар (эбиискэ, сыһыан тыл, дьөһүөл уонна ситим тыл).
Шор тылыгар сэттэ түһүк баар, холобур туохтуу түһүк, сыһыарыы түһүк, холбуу түһүк.
Үөрэтии.
Шор тылын Кемерево үнүбүрсүөтүгэр Сибиир тылларын уонна култуураларын киинигэр үөрэтэллэр.