mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Триас. Триас периода эбэтэр триас — геохронологияннан геология периода, мезозой маҥнайгы этаба, пермь периодын кэнниттэн буолбута уонна юра периодын иннинэн буолбута. Саҕаланыыта 251,9 мөл. сыл нөҥүө, бүтүүтэ 201,4 мөл. сыл нөҥүө, устата 50 мөл. сыл. Ф.Альберти 1834 сыллаахха киллэрбитэ. Аата Эуропа илин өртүгэр баар хапталҕанннарыгар баар тобохторуттар уонна үс хапталҕаҥҥа бытарыйар: "эриэн кумах", "хаалаахтар испиэскэлээх таастарыгар" уонна "кейпер".
Геология түгэннэрэ.
Триаска уу түөлбэтэ күүскэ кыччыыр, куйаар ландшафтара сайдаллар. 
Күн-дьыл.
Күн-дьыл сылыйарын аайы иһинээҕи байҕаллар куураллар. Хаалбыт байҕалларга туус таһыма үрдүүр.
Үүнээйилэр.
Сиэмэннэн тарҕанар папоротниктар туорууллар. Мутукчалаахтар баһылыыллар.
Кыыллар.
Рептилиялар, ихтиозаврдар, плакодоннар, склерозаврдар.
Кара байҕал. Кара байҕал — Хоту океан сорҕото. Чэрчитэ соҕурууттан Еуразия, арҕааттан Саҥа сир арыылар, хотуттан Франц-Иосиф сирэ, илинтэн Хотугу Сир. 
Байҕал сүрүннээн шельфка сытар, элбэх арыылардаах. Дьириҥэ 30—100 м; ордук дьириҥ сир 600 м. тиийэр. Иэнэ 883 000 км².
Байҕалга улахан өрүстэр түһэллэр: Обь, Енисей ол иһин уу тууһа намыһах.
Кара байҕал олус тымныы уулаах, сайын даҕаны улахан өрүстэр төрдүлэригэр эрэ 0°С арыый үрдүк. Туманнаах уонна силлиэлээх күн дэлэй. Сыл улахан аҥарын муустаах.
Балыга элбэх: сиг, голец, камбала уонна да атыттар.
Сүрүн муора порда — Диксон. Кара байҕалынан Хотугу муора суола ааһар.
Кэдаиньай. Кэдаиньай () диэн Литван куората, Кэдаиньай районун киинэ. Нэвэжис өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 30 979 к. (2008).
Вилюйский округ Якутской области (кинигэ). "Вилюйский округ Якутской области" диэн Ричард Маак сүрүн кинигэтэ. Кини экспедицията буолбута 30 тахса сыл буолан баран 1883–1887 сыллардаахха үс томнаах бэчээттэнэн тахсыбыта.
Маҥнайгы томугар метеорология көрдөрүүлэрэ, өрүстэр уонна күөллэр чинчийиилэрэ, салгын сиигэ уо.д.а. сибидэнньэлэр киирбиттэрэ.
Иккис томугар флора, фауна, минералогия уонна геология өртүнэн сибидэнньэлэр.
Үһүс том бүттүн Бүлүү сахаларын туһунан суруллубут. Демография туһунан, олорор дьэлэр, таҥас. ыал буолуу сиэр-туом ырытыллыбыт, итэҕэл туһунан, фольклор.
Сахалар хаһаайыстыбалара киэҥник ырытыллар, ынах-сүөһү, оттооһун, аты иитии. Ону таһынан бултааһын уонна балыктааһын туһунан эмиэ баар.
Эргиэн, бурдук ыһыы эмиэ киэҥник сырдатыллыбыт. XIX үйэтээҕи сахалар социальнай уонна экономика сыһаннара эмиэ киэҥник көстүбүт.
Кинигэ тахсаатын кытта интириэһи тардыбыта. 1996 сыллаахха Алроса хампааньыйа үбүлээһининэн ити кинигэ иккистээн тупсаҕай оҥоһуулаах тахсыбыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Эра (геология). Геология эрата. Геохронология шкалатын кээмэйэ, Эону батарытар, холобура Фанерозой үс аҥыы арахсар: Палеозой, Мезозой уонна Кайнозой. Эралар чэрчилэринэн буолаллар улахан түгэннэр, катастрофалар, ханнык эмэ харамай эбэтэр кыыл олохтон туоруура. Метеорииттар сиргэ түһэллэрэ эмиэ чэрчи буолуохтарын сөп.
Катархей, Архей уонна Протерозой бары бииргэ Кембрий иннинээҕи эра диэн ааттаах этэ. Кини устата 4 млрд. сыл этэ, сиргэ моллюскалар үөскүөхтэригэр диэри.
Лантаноид. Лантаноидтар диэн 57-ттэн 71-гэ дылы атом нүөмэрдээх химия элеменнара.
Лантан. Лантан диэн химия элемена. Бэлиэтэ La уонна атом нүөмэрэ 57.
Сериум. Сериум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ce уонна атом нүөмэрэ 58.
Празеодимиум. Празеодимиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Pr уонна атом нүөмэрэ 59.
Палеоген. Палеоген периода. Геология периода, геохронология шкалатыгар кайнозой кэннитэн бастакы. 66 мөлүйүөн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 23,03 мөлүөн сыл нөҥүө бүппүтэ. 42,97 мөлүйүөн сыл салҕаммыта.
Палеоген иккис аҥарыгар сир климата билиҥҥигэ маарыҥныыр буолбута, полюстарга ирбэт муус баар буолбута.
Бу периодка рептилиялар олохтон туораабыттарын кэннэ үүтүнэн иитээччилэр күүскэ сайдыбыттара. Сымыыттааччылар уонна плаценталаахтар киэҥник тарҕаммыттара.
Салгыҥҥа улахан кутуруктаах тииһэ суох көтөрдөр тарҕаналлар. Сүүрэр көтөрдөр үөскээбиттэрэ. Сибэккилиир үүнээйилэр уонна үөннэр-көйүүрдэр эгэлгэлэрэ элбиир.
Байҕалга уҥуохтаах балыктар сайдаллар. Судургу кииттэр үөскүүллэр. 
Палеоген үс эпохаҕа бытарыйар:
Черскэй Иван Дементьевич. Черскэй Иван Дементьевич (Поляктыы: "Jan Czerski") - көскө олорбут, Сибиири чинчийээччи, геолог. Виленскай губернияҕа 1845 сыллаахха төрөөбүтэ. Вильно куоракка (билигин Вильнюс, Литва) гимназияҕа уонна дворяннар институттарыгар үөрэммитэ.
1863 сыллаахха поляктар нууччалары утары өрө турууларыгар кыыттыбыта. Ол түмүгэр Сибииргэ Омскай куоракка сыылкаҕа барбыта.
Сибииргэ тиийээт геологиянан дьарыктаммыта. 1871 сылаахха Иркутскайга көһөн кэлбитэ. Манна Географическай уобсастыба Сибиирдээҕи салаатыгар үлэлиир.
Геологияны чинчийиигэ ситиһиилэрин иһин кинини Саха уобалаһын хотугулуу-илин өттүгэр экспедицияҕа ыыталлар. Бу экспедицияҕа сылдьан 1892 сыллаахха Халыма кытылыгар өлөр. Омолоон өрүс төрдүн утары көмүллүбүтэ.
Кини аатынан улахан хайа сиһэ уонна Аллараа Халыма улууһун киинэ ааттаммыттара.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Заречнай. Заречнай бөһүөлэк — Өлүөхүмэ утары турар. Нэһилиэнньэтэ 700 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — 1980.
Неодимиум. Неодимиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Nd уонна атом нүөмэрэ 60.
Прометиум. Прометиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Pm уонна атом нүөмэрэ 61.
Самариум. Самариум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Sm уонна атом нүөмэрэ 62.
Эуропиум. Эуропиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Eu уонна атом нүөмэрэ 63.
Гадолиниум. Гадолиниум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Gd уонна атом нүөмэрэ 64.
Диспрозиум. Диспрозиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Dy уонна атом нүөмэрэ 66.
Тербиум. Тербиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Tb уонна атом нүөмэрэ 65.
Холмиум. Холмиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ho уонна атом нүөмэрэ 67.
Эрбиум. Эрбиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Er уонна атом нүөмэрэ 68.
Тулиум. Тулиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Tm уонна атом нүөмэрэ 69.
Иттербиум. Иттербиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Yb уонна атом нүөмэрэ 70.
Лютециум. Лютециум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Lu уонна атом нүөмэрэ 71.
1609. 1609 сыл.
Туох буолбута.
От ыйа.
от ыйа — Галилео Галилей бастакы подзорнай турбатын оностубут уонна сулустары кэтиирин са5алаабыт.
1634 сыл. 1634 сыл.
Түбэлтэлэр.
Бүлүү куората төрүттэммит.
Төрөөбүттэр.
"Өссө маны көр: "
Өлбүттэр.
"Өссө маны көр: "
1633. 1633 сыл.
Туох буолбута.
«Златокипящая государева вотчина» буолуох сир диэбит, Өлүөнэ өрүс ойуутун оҥорторбут, уонна ол ойуу роспиһигар саха, тоҥус уонна бүрээт элбэх уустарын аатын тиһиктээбит.
1639. 1639 сыл.
Өлбүттэр.
Ыам ыйын 21 — Томмазо Кампанелла (Tommaso Campanella), италия бөлөһүөгэ, поэт, политическэй диэйэтэл; коммунистыы утопия ааптара (төр. 1568).
Панда. Панда диэн икки араас көрүҥнээх кыыл баар:
Docono NTT. Docono NTT — Дьоппуон дойдутун саамай улахан суотабай сибээһин тэрилтэтэ.
Саппоро.  — Хоккайдо арыытыгар турар, улаханынан Дьоппуон төрдүс куората. Дьонун ахсаана 1-3 мөл. Хоккайдо университета баар. 
Саппороҕа 1972 сыллааҕы Кыһыҥҥы Олимпиада уонна 1986, 1990 уонна 2017 сыллардааҕы Кыһыҥҥы Азия оонньуулара буолбуттара. Саппоро аттыгар итии дьүүктэ уута тахсар сирдэрэ бааллар. Сылын ахсын Хаар бэстибээлэ ыытыллар, онно 2 мөл турист кэлэр.
Билии. Билии диэн өйдөбүлү маннык быhаарыахха сөп:
Былатыан билиини "тоhоҕостоох дьиҥ өйдөөһүн" диэн аан бастаан быhаарыытыттан ыла билии туhунан философия мөккүөрдэрэ саҕаланаллар. Онтон ыла билиҥҥээҥҥи дылы билии биир ылыныллыбыт быhаарыыта суох.
Билии когнитив бырассыастар комплекстарыттан үөскүүр: өйдөөһүн, үөрэтии, билсии, тэҥнээhин уонна санааhын.
Логика. Логика диэн сөптөөх дакастааhын уонна түмүктээhин пириинсиптэрин үөрэтии. Философия салаата уонна классик тривиум ирээтэ.
Логика этии уонна аргумент тутулун көрөр. Аргумент теориятыгар киэҥник туттуллар.
Улахан панда. Улахан панда () диэн эһэлэр ыалларыгар киирсэр кыыл. Кытай ортокулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа сирдэригэр олорор. Аhылыгын 99% бамбук.
Киин Кытай Сычуань, Шанси уонна Гансу провинцияларыгар, аҕыйах хайа систэригэр олорор. Агрикултуура уонна тыа кэрдээhинэ тарҕаныыларыттан сылтаан олорор сирдэрэ аччаан иhэр.
Улахан панда сүтэн эрэр көрүҥнэр ахсааннарыгар киирэр. Кытай зоопаркаларыгар 239 улахан панда баар, атын дойдуларга 27. Айылҕаҕа 1,590 кэриэтэ панда баар.
Улахан панда Кытай биир сүрүн бэлиэтэ буолар.
1643 сыл. 1643 сыл.
Төрөөбүттэр.
"Өссө маны көр: "
Өлбүттэр.
"Өссө маны көр: "
DNS. DNS (ааҥл. "Domain Name System") диэн Интернекка баар көмпүүтэр, сервис эбэтэр хайа баҕар атын ресурс наардыыр аат системата. Интернет куйаарыгар холбонор девайс домен ааттаах. DNS ол ааты IP аадырыска утаарар. Холобур, "www.example.com" аат "208.77.188.166" диэн аадырыстаах.
Үрдүк таhымнаах домен. Үрдүк таhымнаах домен (ааҥл. "Top-level domain") диэн домен аат бүтэhик ирээтэ. Холобур, www.example.com диэн домен аакка үрдүк таhымнаах доменынан буолар com. Үгүс үрдүк таhымнаах доменнарынан ICANN диэн тэрилтэ салайар.
Үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Үрдүк таhымнаах бүтүн домен ("Generic top-level domain", "gTLD") диэн тустаах тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах домен категорията. Билигин .com, .net, .org, .info уонна .biz доменнар көҥүл регистрациялаахтар.
.aero. .aero диэн көтөр аал транспорт тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Холобур, Саха сирин авиакомпанията "Якутия" маннык саайтаах: www.yakutia.aero/
.arpa. .arpa диэн булгуччу Интернет инфраструктуратыгар эрэ туттуллар үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.asia. .asia диэн Азия тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.biz. .biz диэн бизнес тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.com. .com диэн эргиэн тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Билигин көҥүл туттуулаах.
Аан бастаан .com домен урбаан тэрилтэлэригэр анаммыта, 1990-с сыллар ортолоруттан хааччах суох буолбута. Интэриниэт хаҥаабытыгар .com домен ситим-сирдэргэ, электрон почтаҕа уонна ситимнэргэ саамай тарҕаммыт домен буолбута. Үгүс хампаанньа 1997 сылтан 2001 сыллаахха диэри бу домены бэйэлэрин ааттарыгар эбэллэрэ, кинилэри «дотком» эбэтэр «дотком хампаанньалар» диэн ааттыыллара. Оннук элбэх хампаанньа эстибит кириисиһин "Дотком хабаҕа" диэн ааттаабыттара. 2001 сыллаахха тэрилтэлэргэ анаан .biz домен баар буолбута, ол эрээри .com домен тарҕаныытын бу кыччаппатаҕа.
.coop. .coop диэн кооперативтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.edu. .edu диэн үөрэҕирии тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.gov. .gov диэн АХШ дьаhалта тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.info. .info диэн информационнай сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Билигин көҥүл туттуулаах.
.int. .int диэн омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.jobs. .jobs диэн үлэ булар сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.mil. .mil диэн АХШ армиятыгар аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.mobi. .mobi диэн мобил тэриллэринэн көрүллэр сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.cat. .cat диэн Каталония тылын уонна култууратын сайтарыгар аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.museum. .museum диэн музейдарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.name. .name диэн тус бэйэ сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.net. .net диэн ситим тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Билигин көҥүл туттуулаах.
.org. .org диэн атын доменнар критерийдарыгар сөп түбэспэт тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.pro. .pro диэн идэлээх дьоҥҥо аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Урут бу домены туһанарга идэҕин, лиссиэнсийэҕин, лиссиэнсийэлээбит тэрилтэ саайтын ыйар ирдэнэрэ. Ол эрээри маннык хааччах баарыттан, домен күрэстэһэр кыаҕын сүтэрээри гыммытын иһин, 2015 сыл сэтинньи 16 күнүгэр квалификацияны бигэргэтэр докумуоннары ирдээбэт буолбуттара.
.tel. .tel диэн тус уонна корпоратив контактары харайарга уонна салайарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.travel. .travel диэн туризм тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Үрдүк таhымнаах ил домен. Үрдүк таhымнаах ил домен ( эбэтэр ) диэн дойду эбэтэр тутулуктаах территория үрдүк таhымнаах домена.
.ac. .ac диэн Туругуруу арыытын үрдүк таhымнаах ил домена.
.ad. .ad диэн Андорра үрдүк таhымнаах ил домена.
.ae. .ae диэн Холбоhуктаах Араб Эмираттарын үрдүк таhымнаах ил домена.
.af. .af диэн Афганистан үрдүк таhымнаах ил домена.
.ag. .ag диэн Антигуа уонна Барбуда үрдүк таhымнаах ил домена.
.ai. .ai диэн Ангилья үрдүк таhымнаах ил домена.
.al. .al диэн Албания үрдүк таhымнаах ил домена.
.am. .am диэн Эрмээн Сирэ үрдүк таhымнаах ил домена.
.an. .an диэн Недерланд Антиллара үрдүк таhымнаах ил домена.
.ao. .ao диэн Ангола үрдүк таhымнаах ил домена.
.aq. .aq диэн Антарктика үрдүк таhымнаах ил домена.
.as. .as диэн Америка Самоата үрдүк таhымнаах ил домена.
.ar. .ar диэн Аргентина үрдүк таhымнаах ил домена.
.at. .at диэн Аустрия үрдүк таhымнаах ил домена.
.au. .au диэн Аустралия үрдүк таhымнаах ил домена.
.aw. .aw диэн Аруба үрдүк таhымнаах ил домена.
.ax. .ax диэн Аланд үрдүк таhымнаах ил домена.
.az. .az диэн Азербайдьан үрдүк таhымнаах ил домена.
.ba. .ba диэн Босния уонна Херцеговина үрдүк таhымнаах ил домена.
.bb. .bb диэн Барбадос үрдүк таhымнаах ил домена.
.be. .be диэн Бельгия үрдүк таhымнаах ил домена.
.bf. .bf диэн Буркина Фасо үрдүк таhымнаах ил домена.
.bd. .bd диэн Баҥладеш үрдүк таhымнаах ил домена.
.bg. .bg диэн Болгария үрдүк таhымнаах ил домена.
.bh. .bh диэн Баhрейн үрдүк таhымнаах ил домена.
.bi. .bi диэн Бурунди үрдүк таhымнаах ил домена.
.bj. .bj диэн Бенин үрдүк таhымнаах ил домена.
.bm. .bm диэн Бермуда үрдүк таhымнаах ил домена.
.bn. .bn диэн Бруней үрдүк таhымнаах ил домена.
.bo. .bo диэн Боливия үрдүк таhымнаах ил домена.
.br. .br диэн Бразилия үрдүк таhымнаах ил домена.
.bs. .bs диэн Баhамалар үрдүк таhымнаах ил домена.
.bt. .bt диэн Бутан үрдүк таhымнаах ил домена.
.bw. .bw диэн Ботсуана үрдүк таhымнаах ил домена.
.by. .by диэн Беларусь үрдүк таhымнаах ил домена.
.bz. .bz диэн Белиз үрдүк таhымнаах ил домена.
1663. 1663 сыл.
Туох буолбута.
Атырдьах ыйын 22 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы сымыйа манньыат кутааччылары ойохторун-оҕолорун кытта Сибииргэ төннүбэттии олохсута ыытар туһунан ыйаах таһаарбыт.
Рок музыка. Рок музыка (ааҥл. "Rock music") диэн 1950-с сс. саҥаларыгар биллибит популяр музыка хайысхата. 1940-с уонна 1950-с сс. ритм энд блюз, кантри уо.д.а. хайыхалар дьайыыларыттан төрүттэнэр. Онтон ураты, рок музыкаҕа өссө хас да атын хайыхалар дьайыыны оҥорбуттара, олор ахсааннарыгар дьон музыката, дьаз уонна классик музыка.
Рок тыастарын оҥороллор электрик гитара эбэтэр акустик гитара, уонна электрик бас гитара, дарбыйа уонна клавиша инструменнар, үксүн орган, пианино эбэтэр 1970-стартан ыла баар буолбут синтезатор, ритм бөлөхтөрүн күүстээх бэк биттара. Гитараны уонна клавишаны тэҥэ, сороҕор саксофон уонна блюз истииллээх армоника туттуллаллар. 
1960-стар бүтүүлэригэр уонна 1970-стар саҥаларыгар, рок музыка араас субжанрдары үөскэппитэ. Дьон музыкатыныын булкааhыттан фолк рок баар буолбута, блюзтуун булкааhыттан блюз рок уонна дьазтыын jazz fusion. 1970-cтарга, рокка дьайбыттара соул, фанк уонна Латин Америка музыката. Өссө 1970-старга, рок элбэх субжанрдары үөскэппитэ, олор ахсааннарыгар софт рок, глэм рок, хэви метал, хард рок, прогрессив рок уонна панк рок. 1980-старга үөскээбит рок субжанрдарын ахсааннарыгар киирэллэр New Wave, хардкор панк уонна альтернатив рок. 1990-стардааҕы рок субжанрдарынан буолаллар грандж, Бритпоп, инди рок уонна ньү метал.
Рок музыканан дьарыктанар музыканнар бөлөхтөрө рок баанда, рок группа эбэтэр рок бөлөх дэнэр.
Киhи сайдыытын индекса. Киhи сайдыытын индекса (КСИ) диэн дойдулары "киhи сайдыытын" таhымынан наардыырга туттуллар индекс, онон сайдыылаах, сайдар уонна сайдыыта суох дойдулар быhаарыллаллар.
КСИ үс сүрүн кээмэйдэри холбуур:
.ca. .ca диэн Канада үрдүк таhымнаах ил домена.
.cc. .cc диэн Кокос арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.cd. .cd диэн Конго Демократ Республиката үрдүк таhымнаах ил домена.
.cf. .cf диэн Киин Африка Республиката үрдүк таhымнаах ил домена. Домены "Central African Society of Telecommunications" диэн хампаанньа дьаһайар.
.cg. .cg диэн Конго Республиката үрдүк таhымнаах ил домена.
.ch. .ch диэн Швейцария үрдүк таhымнаах ил домена.
.ci. .ci диэн Кот'д'Ивуар үрдүк таhымнаах ил домена.
.cl. .cl диэн Чили үрдүк таhымнаах ил домена.
.cm. .cm диэн Камерун үрдүк таhымнаах ил домена.
.ck. .ck диэн Кук арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.co. .co диэн Колумбия үрдүк таhымнаах ил домена.
.cn. .cn диэн Кытай үрдүк таhымнаах ил домена.
.cu. .cu диэн Куба үрдүк таhымнаах ил домена.
.cr. .cr диэн Коста Рика үрдүк таhымнаах ил домена.
.cv. .cv диэн Кабо Верде үрдүк таhымнаах ил домена.
.cx. .cx диэн Ороhуоспа арыыта үрдүк таhымнаах ил домена.
.cy. .cy диэн Кипр үрдүк таhымнаах ил домена.
.cz. .cz диэн Чехия үрдүк таhымнаах ил домена.
.de. .de диэн Германия үрдүк таhымнаах ил домена.
.dj. .dj диэн Дьибути үрдүк таhымнаах ил домена.
.dm. .dm диэн Доминика үрдүк таhымнаах ил домена.
.dk. .dk диэн Дания үрдүк таhымнаах ил домена.
.do. .do диэн Доминикан Республика үрдүк таhымнаах ил домена.
.dz. .dz диэн Алжир үрдүк таhымнаах ил домена.
.ec. .ec диэн Экуадор үрдүк таhымнаах ил домена.
.ee. .ee диэн Эстония үрдүк таhымнаах ил домена.
.er. .er диэн Эритрея үрдүк таhымнаах ил домена.
.eg. .eg диэн Эгипет үрдүк таhымнаах ил домена.
.et. .et диэн Этиопия үрдүк таhымнаах ил домена.
.es. .es диэн Испания үрдүк таhымнаах ил домена.
.eu. .eu диэн Эуропа Унията үрдүк таhымнаах ил домена.
Этиопия. Этиопия (гээз: ኢትዮጵያ ʾĪtyōṗṗyā) диэн Африка муоhугар баар дойду. Этиопиялыын кирбиилэhэллэр Эритрея хоту, Судан арҕаа, Кения соҕуруу, Сомалия илин уонна Дьибути хотугулуу илин. Иэнэ 1,100,000 км², олохтоохторун ахсаана 78,000,000 тахса. Киин куорат Аддис Абаба.
Соҕурууҥҥу Африка. Соҕурууҥҥу Африка диэн Африка континент соҕуруу региона, киниэхэ киирсэр территориялар география эбэтэр геополитика эйгэлэригэр араастык быhаарыллаллар.
Холбоһуктаах Нациялар быhаарыларынан региоҥҥа биэс дойду киирэр:
Ботсвана. Ботсвана Өрөспүүбүлүкэтэ (ааҥл: Republic of Botswana, тсуана: Lefatshe la Botswana) диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута. Ботсвана олохтоохторо "Батсуана" (биир ахсааҥҥа: Мотсуана) дэнэллэр. Ботсвана урут Бечуаналэнд диэн Британия протектората этэ, билиҥҥи аатынан балаҕан ыйын 30 1966 тутулуга суох буолуутун кэнниттэн ааттаммыта. Кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка соҕуруу уонна соҕуруулуу илин, Намибия арҕаа, Замбия хоту уонна Зимбабуэ хотугулуу илин.
Лесото. Лесото диэн Соҕуруу Африка иhигэр баар дойду уонна анклав. Урукку аата Басутолэнд, Иллэр Доҕордоhууларын кыттааччыта.
Намибия.  
Намибия диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута, Атлантик океан кытылыгар баар. Кинилиин кирбиилэhэллэр Ангола уонна Замбия хоту, Ботсуана илин уонна Соҕуруу Африка соҕуруу уонна илин. 1990 с. Соҕуруу Африкаттан тутулуга суох буолбута. Киин куорат Виндhук.
Эсватини.  
Эсватини Хоруоллуга (урукку аата "Свазиленд", "Umbuso weSwatini") диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута, кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка уонна Мозамбик.
Кейптаун. Кейптаун (ааҥл: Cape Town, африкаанс: Kaapstad, хоса: iKapa) диэн Соҕуруу Африка олохтоохторун ахсаанынан иккис улахан куората. Арҕаа Кейп улуус киинэ, дойду сокуон таhаарар былааhа Ил Парламент уонна элбэх дьаhалта офистара бааллар. Кейптаун пордунан, айылҕатынан биллэр, биллиилээх Остуол хайа уонна Cape Point бааллар. Соҕуруу Африка биир популяр туризм маршрута буолар.
Кейптауну Недерланд Илин Индия Компанията Илин Африкаҕа, Индияҕа уонна Ыраах Илиҥҥэ устар Недерланд аалларын хааччыйар станция быhыытынан туппута. Ян ван Рибек кэлэн муус устар 6 1652 Соҕуруу Африкаҕа бастакы олохтоох Эуропа дьонун олорор сирдэрин тэрийбитэ. Кейптаун түргэнник бастакы Эуропа региоҥҥа форпоста уонна Кейп колония экономика уонна култуура киинэ буолбута. Йоханнесбург тутуллуон иннинэ Соҕуруу Африка ордук улахан куората этэ.
2007 с. туругунан куорат олохтоохторун ахсаана 3.5 млн. Иэнэ 2,455 км2.
.fi. .fi диэн Финляндия үрдүк таhымнаах ил домена.
.fj. .fj диэн Фидьи үрдүк таhымнаах ил домена.
.fk. .fk диэн Фолклэнд арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.fm. .fm диэн Микронезия үрдүк таhымнаах ил домена.
.fo. .fo диэн Фарер арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.fr. .fr диэн Франция үрдүк таhымнаах ил домена.
.ga. .ga диэн Габон үрдүк таhымнаах ил домена.
.gd. .gd диэн Гренада үрдүк таhымнаах ил домена.
.gf. .gf диэн Франция Гуианата үрдүк таhымнаах ил домена.
.gg. .gg диэн Гернси үрдүк таhымнаах ил домена.
.ge. .ge диэн Грузия үрдүк таhымнаах ил домена.
.gh. .gh диэн Гана үрдүк таhымнаах ил домена.
.gi. .gi диэн Гибралтар үрдүк таhымнаах ил домена.
.gl. .gl диэн Гренландия үрдүк таhымнаах ил домена.
.gm. .gm диэн Гамбия үрдүк таhымнаах ил домена.
.gn. .gn диэн Гуинея үрдүк таhымнаах ил домена.
.gp. .gp диэн Гуаделупа үрдүк таhымнаах ил домена.
.gq. .gq диэн Экуатор Гуинеята үрдүк таhымнаах ил домена.
.gr. .gr диэн Греция үрдүк таhымнаах ил домена.
.gs. .gs диэн Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.gu. .gu диэн Гуам үрдүк таhымнаах ил домена.
.gt. .gt диэн Гуатемала үрдүк таhымнаах ил домена.
.gw. .gw диэн Гуинея-Биссау үрдүк таhымнаах ил домена.
.gy. .gy диэн Гайана үрдүк таhымнаах ил домена.
Колониализм.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;277676&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T20:41:01Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 79 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;280639&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Колониализм диэн биир ил суверенитета кини төрүт үөскээбит сириттэн таhынан баар атын сиргэ тарҕаныыта, атын сир баайдарын уонна олохтоохторун бас билиннэрии уонна үлэлэтии. Колонизациялыыр ил бас билиннэрбит сирин баайдарын, үлэhиттэрин уонна баhаардарын хонтуруоллуур. Уонна олохтоох дьон култуураларын, итэҕэллэрин уонна тылларын тутулларыгар дьайыыны оҥорун сөп. Колониализм сүрүн тутулунан буолар баhыйар дойду баттаммыт дойдуга политика, экономика уонна култуура баhылааhына. "Колониализм" тыл төрүкү империализм өйдөбүллүүн ситимнэнэрэ, кэлин кэмҥэ "колониализм" диэн биир дойду атын тутулуга суох дойдуну сэрии уонна экономика өттүлэринэн баhыйар сыhыанын ааттыыллар.
Колониализм этноцентризм итэҕэйиилэригэр олохтонор, ол аата колонизатор омук майгылара уонна суолтата колонизацияланар омук гиэннэринээҕэр үрдүк диэн санаа. Сорох көрөөччүлэр этиилэринэн бу санаа XVIII уонна XIX үйэлэрдээҕи үөрэх расизмыттан төрүттээх. Арҕаа дойдуларга, социал-дарвинизм быhаарыытынан, үрүҥ дьон харамайдар хоруоллуктарын баhылыктара буолалларын быhыытынан, Эуропаттан атын сирдэргэ олорор аборигеннары баhыйыылара айылҕаттан бэриллибит.
Диктатура. Диктатура диэн аутократ дьаhалта көрүҥэ, дьаhалтанан биир киhи, диктатор, салайар, удьуордуур биэриитэ суох. Үс өйдөбүллээх:
Эстуарий. Эстуарий (латыынныы: aestuarium — ууга барар өрүс төрдө) — биир үөстээх өрүс төрдө, байҕал диэкки кэҥиир. 
Өрүс аҕалбыт тибиитин байҕал сүүрүгэ илдьэ барар буоллаҕына үөскүүр, эбэтэр өрүс түһэр сиригэр байҕал олус дьириҥ буоллаҕына.
Аан Дойдуга биллэр улахан эстуарийдарынан буолаллар: Эуропаҕа - Жиронда, Эльба, Рейн, Темза; Азияҕа - Янцзы, Обь, Енисей; Саха сиригэр - Анаабыр.
Утарыта өртүнэн буолар дельта.
General Electric. General Electric Company (GE) диэн мультинационал Америка технология уонна сервис конгломерата, Нью Йорк илгэ баар. Маркет капитализациятынан балаҕан ыйын 30 2008 GE аан дойду онус улахан компанията.
Buick. Buick диэн массыына маарката, General Motors корпорация салаата. Былыргы мааркалаах уонна люкс брэннаах массыыналары оҥорор.
Pontiac. Pontiac диэн General Motors оҥорор массыына брэнда, 1926 тэриллибитэ. Атыыланар дойдулара АХШ, Канада уонна Мексика.
Chevrolet. Chevrolet диэн General Motors оҥорор аутомобил брэнда. GM атыытынан бастыҥ маарката.
Cadillac. Cadillac диэн General Motors оҥорор люкс аутомобил маарката. Cadillac аутомобиллара 50 тахса дойдуларга атыыланаллар, бастатан туран АХШ, Канада уонна Мексика.
Vauxhall Motors. Vauxhall Motors диэн Улуу Британия аутомобил компанията. General Motors Corporation (GM) салаата уонна GM Europe ирээтэ.
GMC. GMC диэн General Motors Хоту Америкаҕа уонна Орто Илиҥҥэ атыылыыр тиэйээччи, вэн уонна SUV брэнда. Тохсунньу 2007 туругунан, GMC атыытынан GM иккис улахан салаата буолар Chevrolet кэнниттэн.
Hummer. Hummer диэн General Motors оҥорор суол суох аутомобил брэна. Бастаан H1 HMMWV (Humvee) диэн сэрии массыыната этэ. Hummer H2 уонна Hummer H3 сивил мааркалар.
Saab Automobile. Saab Automobile AB, биллэр аата Saab диэн Швеция аутомобил оҥорооччута уонна General Motors салаата.