mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Sumitomo Group. Sumitomo Group ("Сумитомо Групп", "Сумитомо бөлөх",住友商事 уонна 住友グループ), Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн биир улахан барыстаах, элбэх харчылаах конгломерат буолар. Уопсайа Сумитомо бөлөҕөр (кини бас билэр) сир шаарын үрдүнэн 396 тэрилтэ киирэр, 96 омук дойдутугар, олор ахсааныгар аатырбыт Mazda уонна NEC. 
Салалтата - Осака.
Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Сумитомо бизнес империята 7 миэстэ Аан Дойдуга, бас билэр тэрилтэлэрин ахсаанынан уонна 4 миэстэ уопсай конгломератын (бизнес империятын) капитализациятынан.
396 тэрилтэлэртэн арыый конгломератка бастыҥнара:
частично:
NEC. NEC — Дьоппуон биир сүрүн тутаах телекоммуникационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэнэн биллэр. Sumitomo бөлөҕөр киирэр. 
251 миэстэ аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар.
Mitsui Group. Mitsui Group (三井グループ, "Митсуи Груп"), Дьоппуон биир улахан тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ тэрилтэ, элбэх барыстаах уонна харчылаах тэрилтэлэр бөлөхтөрүгэр киирэр. Fortuna 500 компоненыгар киирэр. 
2022 сыллаахха Аан Дойдуга саамай бөдөҥ бизнес империя тутааччы (743 тэрилтэни толору бас билиитэ, 1902 тэрилтэни совместнай салайыыга кыттар. Уопсай салайар актива - 21 триллион доллар, ол эбэтэр планета 4/1 хапытаала).
Салалтата — Токио.
Mitsui Group Аан Дойдуга биир улахан финансово-индустриальнай конгломерат буолар, ону таһынан биир сүрүн планета инвестиционнай гигана буолар. Mitsui бас билиитигэр 743 тэрилтэ киирэр 132 омук сиригэр, ону таһынан Fortuna 500 иһигэр киирэр тэрилтэлэр акцияларын 10% бас билэр. Онон сибээстээн, Митсуи Груп империята Аан Дойдуга биир саамай күүстээх тэрилтэ буолар.
Митсуи Груп тэрилтэни аатырбыт самурайдар төрүттээбиттэрэ, аатырбыт Митсуи бизнес-мафията. 
Билиҥҥи кэмҥэ Митсуи Груп иһигэр киирэр тэрилтэлэр планета үрдүнэн бары бизнес секторга бааллар, холобура киниэхэ киирэр 800 тэрилтэлэртэн биллэллэрэ: Panasonic, Samsung, Xiaomi, Asahi Glass, BHP Billiton, Vale SA, Toshiba, Pfizer, Swarovski, Yamaha, Coca Cola Company уонна да атыттар, ол быыһыгар икки сир шаарын үрдүнэн бастыҥ Америка медиаимпериалара WarnerMedia уонна Walt Disney. Тутуу тэрилтэлэрэ Liebherr, Sany, Bosch, Siemens, Electrolux, Makita, Штиль, CAT, микропроцессордар Intel, AMD, Nvidia, аудио система эйгэтигэр Onkyo, Pioneer, Dolby, JBL. страхования эйгэтигэр Metlife, уонна да атын эйгэлэргэ, ол быыһыгар оптическай уонна байыаннай эйгэҕэ Konica Minolta, Canon, Nikon, Leica, Olympus, Alcon, Ricoh, Tamron, Sigma Corporation, TDK, Polaroid, Cisco, Dell, Sharp, Foxconn, Raytheon, ас эйгэтигэр бизнес салаата Nestle, General Mills, KraftHeinz.
Онон сибээстээн Митсуи империатын клана бэйэтэ уонна атын тэрилтэлэр акцияларын нөҥүө планета 40-60% экономикатын тутар. 
Кинини кытта сүрүн конкуреннара бизнес империа оҥороллорунан биллэр BlackRock уонна SoftBank буолаллар.
Биир бөдөҥ бизнес империя тутааччы өссө Sumitomo Group уонна Sony буолаллар.
Epic Games. Epic Games ("Эпическай оонньуулар"), АХШ саҥа инновационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ 3D графикалаах видео оонньуулары оҥорооччу Unreal Engine технологиянан туттар. Fortnite оонньуу ааптара буолар.
Unreal Engine. Unreal Engine ("Анреал Эндьайн"), Epic Games оҥорор уонна өйүүр видео оонньуулары оҥорор хамсыга.
Алексей Михайлович (ыраахтааҕы). Алексей Михайлович "Нуурал" (, Москва — , Москуба) — Нуучча ыраахтааҕыта, Романовтар династияларын иккис ыраахтааҕыта ( — ), Михаил Фёдорович уонна кини иккис ойоҕун Евдокия уоллара.
G1 Therapeutics. G1 Therapeutics (G1 Терапьүтикс), АХШ биир сүрүн тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан искэн ыарыытын эмтиир эмптэри оҥорор.
Киин куорат (хаһыат). Киин куорат — Дьокуускай куорат дьаһалтата таһаарар сахалыы хаһыата.
Бастакы нүөмэрэ 1999 сыл атырдьах ыйын 7 күнүгэр 5000 ахсаанынан тахсыбыт. 12 балаһалаах дьоҕус нүөмэри эрэдээктэр Александр Яковлев, кэрэспэдьиэннэр Андрей Аргунов, Александр Бурцев, Виталий Иванов, Андриан уонна Леонид Николаевтар бэлэмнээбиттэр. Бастакы рубрикаларынан «Биһиги ыалдьыппыт», “Экономика уонна политика”, “Былыргы дьылларга”, «Литературнай балаһа”, “Кус быһыйдар, ат бөҕөлөр”, “Сиэр-майгы”, «Дьиэ хаһаайкаларыгар сүбэлэр» буолбуттар. Хаһыаты дизайнер Василий Андросов таҥмыт
Табык холорук. Табык холорук (, "Торнадо"), сүүнэ улахан аан холорук, итии уонна тымныы охсуһуутуттан үөскүүр, сиик уонна кураан. Кэтитэ 300-400 миэтэрэ буолуон сөп, уһуна төһө баҕарар. 
Табыктар Саха Сиригэр үйэҕэ биирдэ көстөн ааһаллар, сүрүннээн Алдан улууһун сис тыаларынан ааһаллар. 
Элбэх табык АХШ сиригэр сыл аайы Оклахома штатыгар үөскүүр.
Табык туһунан киинэ баар — Табык (киинэ).
Табык оҕотун холорук дииллэр.
Табык (киинэ). Табык () — киинэ, 1996 сыллаахха Оклахома штатыгар уһуллубут. Оклахома штатыгар сылын аайы элбэх киһи табыктан өлөр, ол онно олоҕурбут киинэ.
Холорук. Холорук (, ) — итии-тымныы охсуһуутуттан үөскүүр салгын туруору эргийиитэ.
Сүүнэ улахан холоругу табык холорук дииллэр. Аааҥыл тылыгар Dust devil, ол эбэтэр "кумах абааһыта". 
Холорук сүрүннээн аһары тымныыга эбэтэр итиигэ үөскүүр, турба курдук турар буолар. Атмосфера биир кэрэ көстүүтэ.
Атмосфера. Атмосфера — араас гаастартан турар (сүрүннээн салгынтан) турар сир хаҕа. Биосфера курдук биир сүрүн хах, тыынар тыыннааҕы үөскэппит эйгэ.
Атмосфераҕа биир сүрүн проблемата - Аан дойду сылыйыыта.
Биосфера. Биосфера — Сир биир сүрүн хаҕа (атмосфера тэҥэ) уонна тыынар тыыннаах микробтары, вирустары, үүнээйилэри, мастары, кыыллары, тэллэйдэри холбуур. Сир биир сүрүн экосистемата буолар. Сүрүннээн быһалыы эттэххэ биосфера диэн — айылҕа буолар. 
Билигин биосфера киһи аймах дьайыытыттан алдьанар, холобура тыа баһаардарыттан — Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара.
Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара. Саха Сиригэр тыа баһаара 2021 сыллаахха (), 82 сыл устата буолбатах улахан баһаардар, сүрүннээн 496 араас кыра уонна улахан тыа баһаардара, Саха Сирин тыатын уматан бүтэрэн эрэллэр. Сүрүн баһаар Горнай уонна Кэбээйи улуустарын сис тыаларыгар буолар. 
Баһаар буруота бэс ыйыттан от ыйыгар дылы Дьокуускайга, Мэҥэ Хаҥаласка уонна да атын улуустарга тарҕаналлар, сүрүннээн 200 тахса нэһилиэктэри таарыйар. Дьон буруонан тыынан сүрэхтэрэ ишемическай ыарыынан ыалдьар, тыҥалара эмиэ бүттэ (искэн ыарыы буолуон сөп тыҥа). 
Сүрүн биричиинэлэрин буолаллар: 
Сиһилии тыа умайыыта.
Тыа умайыыта. Тыа умайыыта (, өссө биллэринэн "Тыа баһаара"), тыа уотка былдьаныыта, сүрүннээн икки биричиинэттэн буолар:
1. Чаҕылхантан эбэтэр метеориттан.
2. Дьон буруйуттан эбэтэр соруйан уоттааһынтан.
Тыа баһаара биосфераҕа уонна атмосфераҕа улахан хоромньу оҥорор, үксүн хаһан да көммөт алдьатыыны оҥорор. Олохтоох экосистеманы алдьатыан сөп.
Гепатиты утары охсуһуу күнэ. Гепатиты утары охсуһуу күнэ — сылын ахсын от ыйын 28 күнүгэр бэлиэтэнэр, сыстыганнаах гепатит (A, B, C, D уонна E) туһунан дьон билэллэригэр, харыстаналларыгар туһуланар. Аан дойдуга мөлүйүөнүнэн киһи ыалдьар, сыл аайы сыстыганнаах гепатиттартан сылтаан 1,34 мөлүйүөн киһи өлөр. Гепатит диэн быар ыарыыта. Сорох дойдуларга гепатит B быар цирроһун саамай элбэх төрүөтүнэн буолар, ону таһынан бу ыарыттан сылтаан киһи быар раагынан (гепатокарцинома) ыалдьыан сөп.
Гепатиты утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ аан дойдуга ВОЗ көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр 11 күнтэн биирдэстэрэ: Чөл турук аан дойдутааҕы күнэ, Шагас ыарыытын аан дойдутааҕы күнэ, Хаан дуонарын күнэ, Кумахыны утары охсуһуу күнэ, Иммунизация аан дойдутааҕы нэдиэлэтэ, Сэллиги утары охсуһуу күнэ, Табаҕа суох күн, Пациеннар куттала суох буолууларын аан дойдутааҕы күнэ, Микробтары утары эмтэр тустарынан билии нэдиэлэтэ уонна СПИД-ы кытта охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ.
Universal Pictures. Universal Pictures ("Үниверсал Пикчерс") эбэтэр Universal Studios, АХШ биир сүрүн киинэ уонна мультик оҥорор тэрилтэтэ, саамай былыргы студия Голливуд сиригэр. 2004 сылтан ыла NBCUniversal аатырбыт медиаконгломератка бас бэринэр.
American Broadcasting Company. American Broadcasting Company (ABC), АХШ биир улахан телевидения тэрилтэтэ, хас даҕаны канааллары уонна радиостанциалары бас билэр, олор ахсааннарыгар итинник же ааттаах ABC сонун кэпсиир канаалын бас билэр. 1996 сылтан ыла ABC тэрилтэ Walt Disney конгломератка бас билинэр.
Barclays. Barclays ("Барклайс" эбэтэр "Барклейс"), Улуу Британия иккис улахан баана, Аан Дойдуга биир улахан инвестиционнай конгломерат. Кини эргитэр-урбатар ETF-тэрэ Азиаҕа, Эуропаҕа, Америкаҕа биир улахан көрдөрүүлээх. Планета үрдүнэн биир системнай баан буолар. Элбэх харчылааҕынан аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
HSBC. HSBC ("Эйч-Эс-Би-Си"), Улуу Британия саамай улахан баана уонна Аан Дойдуга 7 миэстэ улаханынан, Аан Дойду стабильнаһыгар биир сүрүн эппиэттээччи, улахан инвестиционнай холдиҥ, 85 дойдуга 6700 филиаллардаах, ол эрэн сүрүн бизнес активтара Гонконг уонна Улуу Британияҕа тиксэр. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
JPMorgan Chase. JPMorgan Chase (ДьиПиМорган Чейз), АХШ биир сүрүн инвестиционнай тэрилтэтэ, Аан Дойду биир улахан харчы конгломерата буолар. Chase баан кини бас билиитигэр киирэр. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
TSMC. TSMC — Тайвань биир саамай улахан тэрилтэтэ, Аан Дойду саамай сүрүн процессордары оҥорооччу (планета 56%) смартфоннарга, компьютердарга. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
BCS Financial Group. BCS Financial Group — Арассыыйа биир улахан финансовай активтары салайар тэрилтэтэ, биллэр "БКС Мир Инвестиций" диэн брокер тэрилин төрүттээччи.
Салалтата — Новосибирск.
Светлана Тихауновскайа. Светлана Тихауновскайа (), Балаҕан ыйын 11 күнэ, 1982 сыллаахха Микашевичи бөһүлэгэр төрөөбүтэ, Бөлөрүүс Республикатыгар. 2020 сыллаахха президеҥҥа анньыспыта, билигин оппозиция лидера.
Түүл. Түүл (), организм туруга, сэргэхсийии туругун кытта биир сүрүн турук буолар. Киһи, кыыл, үөн, көтөрдөр эмиэ түүл туругар киирэллэр, ол эбэтэр түүһүүллэр. Утуйуу кэмигэр түүл үөскүүр.
Түүлү араас медицинэ билимньитинэн ааттанар туруктартан араартыахха сөп, холобура летаргическай түүл, кома, анабиоз. 
Түүл көрбүт киһи түүһээтим диир. Түүлү тойоннуур кинигэ — түүлдьүт. 
Түүлү киһи уонна кыыллар көрөллөр, холобура ыттар уонна куоскалар. Холобура урут олохторугар буолбут түгэннэри көрүөхтэрин сөп эбэтэр фэнтези эйгэтигэр сылдьыахтарын сөп. Сороҕор түүл киһини сэрэтиэн сөп, холобура куһаҕан буолаары кыммытын. Ону түүлдьүт көмөтүнэн таайаллар. 
Түүл кэмигэр киһи мэйиитэ үлэлиир, ол эрэн атын органнар үлэлэрин толору тохтотоллор. Мэйии үлэтэ диэн түүл кэмигэр күнүһүн ылбыт информациалары үллэрэр.
Утуйуу олох итэҕэһэ эбэтэр утуйуу суоҕун кэриэтэ. Биир киһи утуйарын эбэтэр өйдүүрүн түмүгэр үөскүөн сөп. Утуйуу өссө депрессивнай турукка киирэригэр эмиэ дьайар.
Психонализыште омо кончымаш тушто элгӧргӧ кумыл дене да оптыман келыштарымаш-влак коклаште кӧргӧ конфликтым ужын ончыктымым (социал нормо, правил да чарымаш) коклаште ончыктымым ончат. Омым кусарымаш тиде конфликтым иземдымашке ятырын виктаралтын. Психофоналитике-влак айдемын кумылжым тудын шуктен толмо формыштыжо ончыктат.
Экосистема. Экосистема (, «дьиэ»), Айылҕа биир сүрүн эргиирин ааттыыллар. Хас биирдии сир, алаас, күөл, дойду бары экосистема үөскэтэллэр. Хас биирдии кыыл харамай экосистема чааһа буолар. Киһи экосистема чааһа буолбат, онон айылҕа механизымын алдьатыан сөп.
Марыйа Калесникова. Марыйа Калесникова (, , ), 24 муус устар, 1982 с төрөөбүтэ Минскэй куоратка. Биллэр флейтист, ырыаһыт, учуутал, оппозиционер, политическай хаайыылаах. 
Виктор Бабарико штабын координатора, устунан Виктор хаайыыга барбытын кэннэ, Светлана Тихановскаяны кытта тэҥҥэ Лукашенканы утары барбыттара. 
Америка уонна 97 дойду Марыйаны хаайыыттан таһаарарыгар ирдииллэр. Арассыыйа уонна Беларусь МВД испииһэгэр Марыйа террорист экстремист курдук киирэ сылдьар, былааһы суулларарга ыҥырар диэн.
Борис Немцов. Борис Немцов (, 1959–2015), Арассыыйа биллэр политик киһитэ, биллэр активист, публицист, оппозиционер Владимир Путин былааһын утарар, Арассыыйа көҥүл уонна демократия буоларын туһугар охсуһааччы, суруйааччы. Алтынньы 9 күнүгэр 1959 сыллаахха Сочи куоратка төрөөбүтэ.
Москубаҕа олунньу ый 27 күнүгэр Путин һакааһынан Кыһыл болуоссат аттыгар ытан өлөрбүттэрэ. Ытыллар кэмигэр Кремльга баар камералар барыта арахсан хаалбыттара.
Кини оҕото Жанна Немцова түргэнник Путины буруйдаабыта, РБК канаалтан уурайаат Германияҕа көспүтэ (этэринэн кинини эмиэ өлөрүөхпүт диэн телефонунан эрийбиттэр).
Жанна Немцова. Жанна Немцова (), Кулун тутар 26 күнүгэр, 1984 сыллаахха төрөөбүтэ Горькай куоратка. Биллэр журналист, публицист, экономист, демократия уонна көҥүл тыл иһин охсуһааччы, Владимир Путин былааһын утарааччы, оппозиционер, политэмигрант. Аатырбыт Борис Немцов кыыһа буолар. 
Жанна оҕо эрдэҕиттэн политикаҕа чугас этэ (бэйэтэ кэпсииринэн аҕатыттан бэриллибит). Михаил Прохоров ыҥырыытынан РБК канаалга үлэлээбитэ 2011-2015 сылларга, ол эрэн Владимир Путин ыгыытынан уурайбатах. Ол эрэн аҕатын Владимир Путин ыйааҕынан өлөрбүттэрин кэннэ Германияҕа куотар, онно DW канаалга үлэлиир. Польшаҕа демократия аҕала сатаабытын иһин үрдүк премияҕа ананар.
Көҥүл тыл. Көҥүл тыл () — киһиэхэ, дьоҥҥо барыларыгар айылҕаттан бэриллибит, мораль уонна һокуон өттүнэн көмүскэллэнэр быраап буолар. 
Өйдөбүл быһыытынан, киһи киһини сыыһатын иһин кириитикэлиэхтээх — ол кириитикэтин иһин кинини бобуо суохтаах. Тойоттор харчы уоралларын норуот билиэхтээх, армияҕа дедовщина буоларын норуот билиэхтээх, полициялар дьону атаҕастыылларын норуот билиэхтээх. Көҥүл тыл хас биирдии киһи сүрүн бырааба, көҥүлэ буолар. Көҥүл тылы бобуу — политическай репрессия биир көрүҥэ буолар.
РБК. РБК («РосБизнесКонсалтинг») — Арассыыйа биир улахан чааһынай медия конгломерата, элбэх телеканаллары, радио, интернет хаһыаттары бас билэр.
Салалтата — Москуба уонна Өфө.
Deutsche Welle. Deutsche Welle ("Дойче Велле") (буквально, «Немецкэй Долгун», аббр. DW) — Германия судаарыстыбаннай телерадиокомпанията, биир улахан медия конгломерат. 84 омук тылынан 215 омук дойдуларыгар көрдөрөр иһитиннэрэр. 
Салалтата — Бонн.
Долли Партон. Долли Партон (, толору аата "Долли Ребекка Партон"), Тохсунньу 19 күнүгэр 1946 сыллаахха төрөөбүтэ Теннеси штатыгар баар кыракый сайылык дэриэбинэтигэр. Америка уонна Аан Дойду биллэр ырыаһыта, киноактрисата, түөттэ "Королева Кантри" титулын ылбыта, 60-70-80-90 сыллардаахха бастыҥ кантри ырыаһыт (4 уон сыллардаахха кини эрэ аатырар). 
2020 сыллаахха Moderna тэрилтэтигэр 1 мөллүйүөн доллар босхо харчы бэлэхтиир, коронавирус утары вакцина айарыгар. 
Аатырбыт Майли Сайрус тастыҥ ийэтэ буолар. 
Долли Партон 152 см эрэ уһуннаах, ол эрэн айылҕаттан улахан эмиийдээҕинэн биллэр. Америкаҕа телевиденияҕа ток шоуларга наар ырыталлара, дьиҥнээх дуу, силикон дуу диэн. 
Кини эмиийигэр майгыннатан клоннаммыт кыыллары "долли" дииллэрэ, СССР таанкатын "Долли Партон" диэбиттэрэ. 
Боростуой суол үлэһит оҕонньордоох. Оҕолоро суох.
Реба Макинтайр. Реба Макинтайр (, 1955–), Америка уонна Аан Дойду биир бастыҥ кантри ырыатын толорооччу, ырыаһыт, актриса, продюсер. Кулун тутар 28 күнүгэр 1955 сыллаахха Оклахома штатыгар Макалестар куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Аатырбыт Долли Партон тэҥэ "Королева Кантри" () статустаах.
Макалестар. Макалестар () — Оклахома штатыгар баар куорат. Дьонун ахсаана 19,000 киһи. Куоратка биир улахан хаайыы баар.
Майли Сайрус. Майли Сайрус (), Америка эдэр ырыаһыта, сэтинньи 23 күнүгэр 1992 сыллаахха Франклин куоратка, Теннеси штатыгар төрөөбүтэ.
Лиам Хемсворт дьүөгэтэ буолар.
Лиам Хемсворт. Лиам Хемсворт (), Аустралиа актёра, биллэр артыыс Аан Дойдуга. Аустралиа биир биллэр "красавчига", Майли Сайрус доҕоро. Айылҕаны көмүскээччи. Дьадаҥы дойду оҕолоругар харчы спонсордааччы. Ыам ыйын 13 күнүгэр 1990 сыллаахха күн сирин көрбүтэ, Мельбурн куоратка.
Кантри. Кантри (эбэтэр кантри мүзик, ), ырыа биир көрүҥэ, 1800 сыллардаахха ааспыт үйэҕэ үрүҥнэр уонна харалар Оклахома, Теннеси, Техас штаттарыгар төрүттээбиттэр. Сүрүннээн гитараннан оонньонор ырыа. Устунан ковбой () ырыата буолар, Америка поп культурата.
Ленский водник (хаһыат). Ленский водник (Өлүөнэ ууһута) — Өлүөнэ өрүс холбоһуктаах пароходствотын хаһыата.
1931 сыллаахха Саха Сиринээҕи райкомвод Өлүөнэ тардыытын өрүһүн хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр анаан таһаарга быһаарбыта. Бастакы нүөмэрэ ол сыл бэс ыйын 3 күнүгэр тахсыбыта. 2006 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр бастакы нүөмэрэ тахсыбыта 75 сыла Дьокуускайга бэлиэтэммитэ.
Билигин тахсар ахсаана 950, нэдилэҕэ биирдэ субуотаҕа тахсар. Биир бэчээтинэй лиис иэннээх. Сурутуутун ииндэксэ 54921. Тэрийэн таһаарааччы Өлүөнэ пароходствота ().
Гвинея хомото. Гвинея хомото (, , , ) — Атлантика Далайыгар Африкаҕа Гвинея кытылыгар өтөн киирэр хомо.
Хотугулуу-арҕаа Пальмас тумулун (Либерия) уонна Соҕуруулуу илин Лопес тумулун ыккардыларынан сиргэ өтөн киирэр. Иэнэ 1533 тыһ. км². Дириҥэ 6363 м тиийэр, аан дойдуга саамай дириҥ сирдэртэн биирдэстэрэ. Уутун сылааһа 25-27 °C; тууһа — 34-35 ‰.
Кристина Тимановскайа. Кристина Тимановскайа (), Бөлөрүүс Республикатын биллэр спортсменката, чэпчэки сүүрүүк, Сэтинньи 19 күнүгэр 1996 сыллаахха төрөөбүтэ. Неаполь куоратка буолбут сүүрүү чемпионатын кыайыылааҕа.
Атырдьах ыйын 1 күнүгэр 2021 сыллаахха Токио олимпиада 2021 Дьоппуоҥҥа сылдьан Александр Лукашенко кириитикэлээн уонна олимпийскай комитеты кириитикэлээн айдаан таһаарбыта. Дьоппуон полицийаларыттан көмө көрдөөбүтэ, Минскэй куоратка ыытыман диэн. Дьоппуоннар Австрияҕа уонна Германияҕа ыҥырыы ыыппыттара политическай куотуу көрүүтүнэн. Атырдьах ыйын 3 күнүгэр Польша Кристинаны ылабын диэбитэ.
Александр Лукашенко Кристинаны таҥнарыахсыт диэбитэ, өлөрүөх өһөрүөх буолбута. Ити кэнниттэн, Кристина оҕонньоро оҕотун илдьэ Украинаҕа куоппута. Кристина ийэлээх аҕатыгар Бөлөрүүс КГБлара кэлбиттэрэ биллэр.
Ол күн Александр Лукашенко ыйааҕынан КГБлар Украинаҕа олорор политическай активиһы Виталий Шишову өлөрбүттэрэ.
Неаполь. Неаполь () — Италия соҕуруу уһугар сытар улахан куорат.
Александр Лукашенко. Александр Лукашенко — Бөлөрүүс президена 1994 сылтан ыла. Кэнники кинини бары абааһы көрөллөр.
Виталий Шишов. Виталий Шишов (бөл: Віталь Васільевіч Шышоў), Бөлөрүүс политическай активиһа, Александр Лукашенко былааһын кириитикэлээччи, абааһы көрөөччү. Украинаҕа олорор беларустарга "Дом беларусов" диэн офистааҕа. Александр Лукашенко уонна Владимир Путин ыйааҕынан КГБлар атырдьах ыйын 3 күнүгэр 2021 сыллаахха пыткалаан уонна ыйаан өлөрбүттэрэ.
Анна Политковскайа. Анна Политковскайа (, ) (1958–2006), Арассыыйа биир биллэр журналиһа, көҥүл тыл иһин охсуһааччы, демократия иһин туруулаһааччы. Арассыыйа көҥүл буоларын иһин охсуһааччы куһаҕан дьонтон. Чечняҕа дьону пыткалыылларын суруйааччы. 
Дьиҥнээҕи суруйарын иһин уонна Владимир Путины кириитикэлээбитин иһин, кинини лифткэ дьиэтигэр ытан өлөрбүттэрэ. Анна оҕолоро этэллэринэн Арассыына ФБХ дьонноро өлөрбүттэрэ.
Анна Политковскайа бэйэтэ Нью Йорк куоратка төрөөбүтэ, 1958 сыллаахха. 2006 сыллаахха ытан өлөрөллөр Москубаҕа.
ФБХ. ФБХ ("Федерал былааһы харыстааччы"), улахан федеральнай тэрилтэ. Сүрүн дьону репрессийалыыр тэрилтэ Аан Дойдуга.
Aurus. Aurus (, Au — «көмүс» и rus — Russia диэн тылы кылгатыы) — үрдүк хаачыстыбалаах представительскай кылаастаах массыыналар бөлөхтөрө.
Amnesty International. Amnesty International — Улуу Британия коммерческай буолбатах тэриллии, уопсастыбаннай дьон түмсүүтэ. Сүрүн сыала соруга — дьон быраабын көмүскээһин, көҥүл тылы уонна демократия тарҕатааһын.
Салалтата — Лондон, улахан филиаллара — Нью Йорк, Токио, Париж, Варшава.
Sanofi. Sanofi ("Санофи"), Франция саамай улахан фармациа тэрилтэтэ, Аан Дойдуга сүрүн ультракаин оҥорооччу уонна саахар диабетын эмин оҥорооччу. 
Салалтата - Париж
Сүрүн акционердара: Total (39%), L'Oreal (12%), Blackrock (3%). Ордубут акциалара көҥүл эргийэр.
TotalEnergies. TotalEnergies (Тоталь Энерджи, Тоталь Энергүөс), Франция саамай бөдөҥ ниэп уонна гаас хостооччу, уонна саамай бөдөҥ электроэнергия оҥорор тэрилтэтэ. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Салалтата — Париж.
Мүрү алааһа. Мүрү алааһа (Алас Мюрю, Mürü alaaha), сир уонна куйаар үрдүнэн саамай улахан алаас буолар. Уус Алдан сиригэр баар улахан географическай обьект буолар. Мүрү алааһыгар оннук же ааттаах Мүрү күөлэ баар, ону таһынан Бүөр күөл баар кытыытыгар. Мүрү алааһыгар элбэх дьон олорор, ол курдук улуус киинэ Бороҕон, Мындаба у.д.а.
Бүөр күөл. Бүөр Күөл (Büör küöl), Уус Алдан улууһугар баар биир улахан күөл, сүрүннээн акваторията Мүрү алааһа кытыытыгар сытар. Уолан Гимназия айылҕаҕа экстрим күрэх ыытар сирэ.
Уолан Гимназия. Уолан Гимназия (Мүрү уолаттар гимназийалара, , эбэтэр ), аатырбыт уолаттары үөрэтэр үөрэх кыһата, гимназия статустаах үрдүк орто үөрэх кыһата, президент сетевой оскуолаларыттан биирдэстэрэ,сыала соруга — Саха Сирин элитатын иитэн таһаарыы. Математическай уонна IT охтуулаах. 
Салалтата уонна базированията — Бороҕон.
Официал сайта: http://myryuolan.ru/
Витязь. ЗАО Витязь (САТ Витязь, ол эбэтэр "Сабыылаах акционернай тэриллии Витязь"), Бөлөрүүс унитарнай судаарыстыбаннай электрониканы оҥорор тэрилтэтэ, 1973 сылтан ыла үлэлиир. Бастаан СССР саҕаттан телевизордары оҥороро, билигин абсолютно барытын оҥорор тэрилтэ. СССР эстиэҕиттэн биир тарбахха баттанар тэрилтэ — ордубут тэрилтэ.
Салалтата — Витебск.
M1NSK. МОТОВЕЛО эбэтэр M1NSK, улахан чааһынай велосипедтары, мотоцикллары уонна квадрацикллары оҥорор таһаарар тэрилтэ. Мотоцикклара "Минскэй" диэн ааттаналлар уонна Америкаҕа, Европаҕа, Арассыыйаҕа, Индияҕа, Саха Сиригэр, Африкаҕа атыыланаллара.
2018 сыллаахтан тэрилтэ мотоцикл оҥорон бүппүтэ (Кытай өттүттэн конкуренция кыайбата), 2021 сылтан банкрот барар кутталлаах.
Салалтата - Минскай.
Северсталь. Северсталь (Severstal), Арассыыйа биир бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр тэрилтэ. Череповец куораты тутан олорор.
Салалтата — Череповец.
ММК. ММК ("Магнитогорск металл комбината"), Арассыыйа биир бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ.
Салалтата — Магнитогорск.
НЛМК бөлөх. НЛМК — Арассыыйа саамай бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ, улахан филиаллара Европаҕа уонна Америкаҕа баар. Аан Дойдуга биир сүрүн ыстаал тимири уулларааччы.
En+ Group. En+ Group — Арассыыйа саамай улахан металлургия тэрилтэлэрин акцияларын тутар уонна салайар инвестиционнай бөлөх. Сүрүн активтара ММК (30%), НЛМК (23%), Русал (80%), Queensland Alumina Limited (20%), Северсталь (5%) у.д.а. 
Салалтата — Москуба.
Queensland Alumina Limited. Queensland Alumina Limited — Аустралиа саамай улахан туой буорун бурҕатар уонна алүминий тимири уһаарар, ону таһынан араас үүнээйи удобренияларын оҥорор тэрилтэтэ. Аустралиа тэрилтэтин акциятын икки омук тэрилтэтэ бас билэр:
Rio Tinto Alcan. Rio Tinto Alcan — Канаада саамай улахан тимир уһаарар тэрилтэтэ.
Салалтата — Торонто уонна Монреал.
Сүрүн акционера Rio Tinto бөлөҕө.
Rio Tinto. Rio Tinto — Улуу Британия уонна Аустралия сүрүн тимир уһаарар бөлөҕө. 
Салалтата — Мельбурн уонна Лондон.
Бэрик. Бэрик (ол эбэтэр ), биир сүрүн проблема буолар дьон сыһыаныгар. Сүрүннээн үрдүк дуоһунастаах эбэтэр полномочиялаах дьон бэйэлэрин былаастарын билинэн харчыга эбэтэр атын өҥөҕө атыыланаллара. Сүрүннээн бэриги ылааччылар полициялар, судьуйалар, прокурордар, сороҕор учууталлар, араас өҥө оҥорор үлэһиттэр. Бэриги ылыы уопсастыбаҕа тарҕаныы кэнники уопсастыба ис иһиттэн сытыйыытыгар тириэрдэр, онтон дойду үрдүнэн экономика мөлтөөһүнүгэр. 
Ханнык баҕарар дойдуга бэрик утары охсуһаллар, һокуонунан бэрик ылааччы уонна биэрээччи тэҥҥэ эппиэтинэскэ тардыллыахтарын сөп.
Hitachi. HITACHI (Хитачи) — Дьоппуон финансово-индустриа конгломерата, сир шаарыгар биир бөдөҥ уонна биллэр тэрилтэ. Кини бизнес бөлөҕөр уонна сегменнара 1100 тэрилтэлэри холбуур, 854 бизнес эйгэҕэ үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Салалтата — Токио.
Western Digital. Western Digital — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан HDD уонна SSD оҥорор тэрилтэ көмпүүтэрдэргэ уонна ноутбуктарга. Аатырбыт Fortuna 500 компонена буолар.
Салалтата — Сан Хосе, Калифорния (АХШ).