mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Фомин Гаврил Петрович. Фомин Гаврил Петрович (1905-1973) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, холкуостаах.
Оло5ун олуктара.
1905 сыллаахха Боотур Уус улууһугар төрөөбүт. 1934 сыллаахха холкуоска киирбит. Сэрии иннинэ Ааллаахха бириискэҕэ таһаҕас таһыытыгар үлэлээбит. 1942 сыллахха сайын сэриигэ барар. Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куоракка 252-с стрелковай дивизия кэккэтигэр сэриилэспит, онно хамандыыры быыһыы сылдьан атаҕар бааһырбыт.
Ол тубэлтэ маннык буолбут:
Сталинград куорат улууссаларарыгар кытаанах киирсии буола турбут. Кыргыhыы кэмигэр остоохтор позицияларын таhыгар политрук бааhыран охтор. Политрук суду суолталаах докумоннардаах эбит. Ол докумуоннар остооххо тиийдэхтэринэ, улахан иэдээн буолуохтаахтаах эбит. Политругу быыhыы Саха уолун Фомины ыыталлар. Икки отттуттэн кытаанах ытыалаhыы кэмигэр, нэьиилэ политругу бэйэтин дьонугар тиэрдэр, ол эрэн бааьыран госпитальга угуллар. Госпитальга сытан, быыhабыт политругун корсор, политрук бу Саха уолун на5араадалаан диэн уоhээ сурук ыытар. Бу курдук рядовой Фомин уордьанна анаммыта.
Икки ый эмтэнэн баран фроҥҥа төннүбүт. Курскайдааҕы кыргыһыыга кыттыбыт. Хаҥас илиитигэр, санныгар бааһырбыт. Биир ый эмтэнэн баран эмиэ сэрии хонуутугар киирбит. Украинаҕа үсүһүн бааһырбыт, эмтэнэн баран 1944 сыллаахха дойдутугар эргиллибит. Дойдутугар Фрунзе колхозка сылгыhыттыыр.
1969 сыллаахха суруйбут суругар: «Сэрииттэн кэлэн баран сүөһүгэ үлэлээбитим. Билигин иккис группалаах инбэлииппин, үс оҕолоохпун» диэн суруйбут. 
На5араадалара.
Мэтээллэр:
Орден
О5олоро, Сиэннэрэ.
Фомина Екатерина Гаврильевна - Гаврил Петрович кыыьа. Кини тохсунньу 24 кунугэр 1952 сыллаахха Чурапчы улууьун Мында5аайы (Болугур) сэлиэнньэтигэр кун сирин корбутэ. Идэтэ - ветеринар.
Ус о5олоох :
Тартакынов Петр Федотович. Тартакынов Петр Федотович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар 1921 сыллаахха төрөөбүт. Фермаҕа сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Балаҕан ыйын 30 күнүгэр Купороснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга хаҥас илиитигэр бааһырбыт. Бу кыргыһыыга ротаттан 4 эрэ буолан хаалбыттар. 1967 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар Остосов Егор, Хокуров Николай, Хараланов Семен диэн дьону кытта сылдьыбытым, сэриигэ өлбүттэрэ диэн суруйар.
Токусаров Петр Дмитриевич. Токусаров Петр Дмитриевич (төр. 1901, Чаппанда нэһилиэгэ, Саха АССР) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Балаҕан ыйыгар Купороснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга бааһырбыт. Бу дэриэбинэ аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Тартакынов Петр Федотович, Баттахов Петр Акимович уонна Остосов Михаил Кириллович диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит. Мантан чугас Орловка диэн сир хоту өттүгэр сэриилэспит эмиэ Чаппанда киһитэ Михайлов Николай Тимофеевич кыргыһыы хонуутугар охтубут.
Кыайыы 40 сылыгар (06.04.1985) Петр Токусаров Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
Баттахов Петр Акимович. Баттахов Петр Акимович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар 1908 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Бу кыргыһыыларга сэттэ өстөөҕү өлөрбүтэ биллэр эбит. Балаҕан ыйыгар Куопроснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга бааһырбыт. Бу дэриэбинэ аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Токусаров Петр Дмитриевич, Тартакынов Петр Федотович уонна Остосов Михаил Кириллович диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит. Мантан чугас Орловка диэн сир хоту өттүгэр сэриилэспит эмиэ Чаппанда киһитэ Михайлов Николай Тимофеевич кыргыһыы хонуутугар охтубут.
«Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕаараадаламмыт (07.06.1943).
Остосов Михаил Кириллович. Остосов Михаил Кириллович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Балаҕан ыйын 1 күнүгэр Купороснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга бааһырбыт. Бу дэриэбинэ аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Тартакынов Петр Федотович, Баттахов Петр Акимович уонна Токусаров Петр Дмитриевич диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит. Мантан чугас Орловка диэн сир хоту өттүгэр сэриилэспит эмиэ Чаппанда киһитэ Михайлов Николай Тимофеевич кыргыһыы хонуутугар охтубут.
Михайлов Николай Тимофеевич. Михайлов Николай Тимофеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Орловка диэн сир хоту өттүгэр кыргыһыы хонуутугар атырдьах ыйын 27 күнүгэр охтубут. Бу сир аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Остосов Михаил Кириллович, Тартакынов Петр Федотович, Баттахов Петр Акимович уонна Токусаров Петр Дмитриевич диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит.
Дмитриев Алексей Дмитриевич. Дмитриев Алексей Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Үөһээ Бүлүү Намыгар 1905 сыллаахха төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар Грачев баалката диэн сиргэ 1942 сыллаахха сэриилэспит. Алтынньы 29 күнүгэр бааһырбыт. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Миигин кытта биир кэмҥэ Үөһээ Бүлүүттэн 34 киһи баар этибит».
Дмитриев Иннокентий Петрович. Дмитриев Иннокентий Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр 1919 сыллаахха төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха сэриилэспит. Балаҕан ыйын 23 күнүгэр бааһырбыт. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Сахалартан биэс этибит. Куорат таһыгар истиэпкэ сэриилэспиппит».
Григорьев Василий Гаврильевич. Григорьев Василий Гаврильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, пулеметчик.
Ньурба Хаҥалаһыгар 1915 сыллаахха төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха 924-с стрелковай полка кэккэтигэр сэриилэспит. Сэтинньи 27 күнүгэр Чаппандаттан сылдьар Елизаров Павеллыын биир күн бааһырбыт, дойдуларыгар иккиэн бииргэ айаннаан кэлбиттэр. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Отуттан тахса саха баара. Бэйэм нэһилиэкпиттэн Алексеев Егор Самсонович, Григорьев Павел, Егоров Иннокентий баар этилэр да, кыргыһыы хонуутугар бары өлбүттэрэ».
Ефремов Дмитрий Иннокентьевич. Ефремов Дмитрий Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, станковай бүлүмүөккэ наводчик.
1919 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха сэриилэспит. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «1942 с. балаҕан ыйыгар биллиилээх суруйааччы, норуодунай поэт Тобуруокап Петр Николаевич, бүлүмүөт наводчига, Строев Лев, Семен буолан сэриигэ киирбиппит. Мин станковай бүлүмүөт наводчигынан сылдьан ахсынньы 5 күнүгэр дылы сэриилэспитим».
«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (06.11.1947).
Касьянов Василий Гаврильевич. Касьянов Василий Гаврильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1911 сыллаахха Үөһээ Бүлүү өргүөт с. төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
1942 сыл алтынньытыттан ахсынньыга дылы Сталинградскай фроҥҥа 95-с СП кэккэтигэр сэриилэспит. Ньурба Сүлэтиттэн сылдьар Филиппов Константин Семеновичтыын бииргэ сылдьыбыттар. 1942 сыл ахсынньы 21 күнүгэр ыараханнык бааһырбыт. 
Дойдутугар эргиллэн кэлэн Хороҕо кооперация систиэмэтигэр өр сылларга үлэлээбит, уон оҕолоох.
Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (30.05.1951)
Аксаков Софрон Петрович. Аксаков Софрон Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Марха улууһун Оҥхой нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Үөһээ Бүлүү улууһугар киирэр) 1908 сыллаахха төрөөбүт. Холкуоһу тэрийэр үлэҕэ сылдьыбыт. 
1942 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Буденнай аатынан холкуоска бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьан от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл балаҕан ыйыттан Сталинградскай, Волховскай, 2-с Прибалтийскай, Ленинаградскай фроннарга сэриилэспит.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куораты көмүскүүр сэриигэ 1942 сыллаахха 64-с стрелковай полкаҕа сэриилэспит. Балаҕан ыйын 26 күнүгэр бааһырбыт. Онтон 1945 сылга диэри 8-с байыаннай дорожнай управленияҕа сулууспалаабыт. Ахтыытыгар суолдьут оҕоҕо Егоров Егорга кэлин 1970 сыллаахха маннык суруйбут: «Миигин кытта бииргэ сылдьыбыт киһи Дүллүкү нэһилиэгэр баар Васильев Сергей диэн... Элбэх оһуобай түгэн диэн суоҕа. Арай 9-с рота политруга окуопа тас өттүгэр бааһырыы ылан охтубута. Ону мин соһон окуопаҕа киллэрбитим... Ол иһин Бойобуой үтүөлэрин иһин мэтээлинэн наҕараадалаабыттара».
Ираан риала. Ираан риала (, codice_1) диэн Ираан валютатын биирдигэ.
Грузия ларита. Грузия ларита (, codice_1) диэн Грузия валютатын биирдигэ.
Кыргызстан сома. Кыргызстан сома — Кыргызстан Республикатын национальнай валютата. 1 сом 100 тыйыҥҥа тэҥнээх. Кыргызстан Парламена национальнай валютаны олохтуур туһунан Уурааҕа ыам ыйын 10 күнүгэр 1993 сыллаахха тахсыбыта.
Грузин тыла. Грузи́н тыла (; картули эна) — картвел бөлөҕөр киирэр тыл, Грузия официальнай тыла, Кавказ хас да омугун литэрэтиирэтин тыла.
Грузин тыла дорҕооҥҥо олоҕурар грузин алпабыытынан суруктаах-бичиктээ. Саҥарар дьон ахсаана — Грузияҕа 4 мөл тахса киһи, атын дойдуларга (сүнньүнэн Арассыыйаҕа, АХШ-ка уонна Түүркийэҕэ) хас да сүүс тыһыынча. 
Устуоруйаттан.
476 уонна 483 сыллар ыккардыларыгар — грузин тылынан бастакы литэрэтиирэ айымньыта суруллубут — «Сибэтийэ сарыысса Шушаник эрэйдэниитэ», ааптар Яков Цуртавели.
864 — дьыла чуолкай биллэр саамай былыргы илиинэн суруллубут докумуон («Мравалтави»).
1629 — грузин тылынан бастакы бэчээттэммит кинигэ Риимҥэ тахсыбыт.
1709 — Грузяҕа тахсыбыт бастакы бэчээттэммит кинигэ («Саҥа Кэс тыл»).
1819 — бастакы хаһыат тахсар буолбут («Сакартвелос газети»).
Аныгы литэрэтиирэ тылын сайдыытыгар уһулуччу оруолу Илья Чавчавадзе, Акакий Церетели, Я. С. Гогебашвили, Важа Пшавела оонньообуттара.
Хорватия куната. Хорватия куната (, codice_1) диэн Хорватия валютатын биирдигэ.
Либан лирата. Либан лирата (Либан фунта) (, codice_1) диэн Либан валютатын биирдигэ.
РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала. РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала — РСФСР ытык сыбаанната. 1940 сыл тохсунньу 11 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан олохтоммута. 
Устуоруйата.
Аан бастаан РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун «Об установлении почетных званий РСФСР — Заслуженного учителя школы и Заслуженного врача» уурааҕынан олохтоммута.
1975 сыл кулун тутар 28 күнүгэр түөскэ кэтиллэр «РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» бэлиэ баар буолбута.
1995 сыллаахха ахсынньы 30 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан урукку аат оннугар «Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх учуутала» сыбаанньа баар буолбута.
Чех кроната. Чех кроната (, codice_1) диэн Чехия валютатын биирдигэ.
Сүгэ. Сүгэ — маһы кэрдэргэ, суорарга эбэтэр тугу эмэ хайытарга, быһыта охсорго аналлаах, сытыы биилээх, ончохтоох, мас уктаах тимир туттар тэрил. 
Тэрээк сүгэ - чараас биилээх сүгэ.
Корнилова Христина Егоровна. Корнилова Христина Егоровна — Дьааҥы оройуонун «Кэскил» оҕо саадын сэбиэдиссэйэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, Дьааҥы бочуоттаах олохтооҕо
Андросов Иван Иннокентьевич. Андросов Иван Иннокентьевич (1891—1922) — сылларга олорбут Бастакы Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа, икки Георгиевскай кириэс кавалера.
Байаҕантай улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр 1891 сыллаахха төрөөбүт. Дьоно эрдэ өлөннөр убайыгар Дьокуускайга киирэргэ күһэллибит. Сэриигэ бэйэтэ тылланан 1915 сыллаахха барбыт. 44-с Сибиир полкатыгар ефрейтор сыбаанньалаах бүлүмүөччүк Андросов Иван өстөөх бүлүмүөтүн суох гыммыт, уонна Кревлянка үрэҕи нуучча сэриилэрэ туоруулларын хааччыйбыт диэн докумуон архыыпка баар. 
1918 сыллаахха дойдутугар төннүбүт. Кыһыллар өттүлэригэр сэриилэспит. 1922 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр разведкаҕа сылдьан сэриигэ өлбүт.
Егоров Алексей Дмитриевич. Егоров Алексей Дмитриевич — химия наукатын хандьыдаата, биологическай наука доктора, Саха сиригэр биолого-химическэй оскуоланы төрүттээбит киһи, РСФСР уонна Саха АССР наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Байаҕантай улууһун 2-с Байаҕантай нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Уус Алдан улууһун Тиит Арыы нэһилиэгэр) Чулууда диэн алааска төрөөбүтэ. 1938 сыллаахха Саха педагогическэй инсттуутун иһинэн айылҕа факультета (естественный факультет) арыллыбыта. Бастакы декаан эдэр учуонай химик Алексей Егоров буолбута (1938–1941 уонна 1943–1944 сс.). 1940 сыллаахха сахалартан бастакынан химия наукатын хандьыдаатыгар диссертация көмүскээбитэ.
Слепцова Вера Семеновна. Слепцова Вера Семеновна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Дьааҥы улууһун В.С.Чириков аатынан Адыаччы орто оскуолатын үрдүкү категориялаах саха тылын, литературатын учуутала.
2103 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Инникигэ хардыы» күрэскэ кини бэлэмнээбит оҕото сэттис кылаас үөрэнээччитэ Горохова Декабрина «Киһи этин-хаанын көрдөрөр тыллар» диэн чинчийиитэ II миэстэни ылбыта.
Чириков Василий Семенович. Чириков Василий Семенович (03.11.1944 с. -24.09.2000 с. )— Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, ССРС үөрэҕириитин туйгуна(1985 с.),РСФСР үөрэҕэриитин туйгуна (1979 с.), Үөһээ Дааҥы оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо (1994 с.), Аан дойдутааҕы "Саха-Азия оҕолоро» пуонда стипендиата этэ, 1996 с. ыытыллыбыт хомус охсооччулар күрэхтэрин лауреата. Саха сиригэр черчение хамсааһына сайдарыгар сүҥкэн оруоллаах , Үөһээ Дьааҥы ытык киһитэ. Кини Үөһээ Дьааҥы оройуонун Бөтөҥкөс бөһүөлэгэр төрөөбүтэ. Намнааҕы педагогическай училищены 1967 с. бүтэрбитэ, ол кэннэ өлүөр диэри Адыаччы орто оскуолатыгар черчение, уруһуй, үлэ уруогун учууталынан үлэлээбитэ. Үрдүк категориялаах учуутал. Учуутал-маастар, учуутал-методист. Үөрэнээччитин уонна кэллиэгэтин Н.С. Стручкову кытта "Уһуйаан " оскуола- студияны тэрийбиттэрэ. Кини үлэтин уопута "Народное образование" (1988 с.) диэн Россия сурунаалыгар уонна "Мастера педагогического труда Верхоянья" методическай брошюраҕа (1996 с.), өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна оройуоннааҕы хаһыаттарга сырдатыллыбыта. Бэйэтэ туспа суоллаах-иистээх улахан уус быһыытынан киэҥник эмиэ биллибитэ. Ордук тимиргэ, хомус охсуутугар ситиһиилэрин үгүс республикатааҕы быыстапкаҕа кыттыыта туоһулуур. Кини охсон оҥорбут хас да хомуһа Дьокуускайдааҕы хомус түмэлигэр хараллан быыстапкаҕа тураллар. Кини аата нууччалыы уонна сахалыы тылынан суруллубут кинигэлэргэ киирбитэ: 
Көмүс уҥуоҕа төрөөбүт, олорбут уонна өлбүт сиригэр кистэммитэ. 
Кини аатын Адыаччы орто оскуолата 2008 сыл кулун тутар 25 күнүттэн сүгэр.
Дыдаев Дмитрий Герасимович. Дыдаев Дмитрий Герасимович (1935—1974) — сылларга олорон ааспыт саха бэйиэтэ, тылбаасчыта.
Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр алтынньы 10 күнүгэр 1935 сыллаахха төрөөбүтэ. Олох кыра сааһыгар ийэтэ өлөн, тулаайах хаалбыта. Интэринээккэ олорон үөрэммитэ, сайынын үлэ булунан айаҕын ииттэрэ.
1957 сыллаахтан төрөөбүт нэһилиэгэр библиотекарынан үлэлээн баран, уонча сыл "Эдэр коммунист" диэн ыччат хаһыатыгар, "Хотугу сулус" сурунаал редакциятыгар редактор эбээһинэһин толорбута. Саха университетыгар 1960-63 сылларга үөрэнэ сылдьыбыта, ол эрээри бүтэрбэтэҕэ.
1965 сыллаахтан кэргэнин Татьяна Петровна Слепцова дойдутугар Дьааҥыга олохсуйбута. Манна Арыылаах оскуолатыгар идэтинэн саха тылын учууталынан үлэлээбитэ
Айар үлэтэ.
Бастакы хоһооно 1954 сыллаахха "Эдэр коммунист" хааһыакка бэчээттэммитэ. 1968 сыллаахха бастакы хоһоонорун хомуурунньуга тахсыбыта "Ыллыгым ыллыкчааным". 1971 сыллаахха "Тыһыынча туруйа" диэн дьоҕус хомуурунньуга тахсыбыта. Оччотооҕу саха суруйааччыларын сойууһун салайар Сэмэн Данилов кинини үрдүктүк сыаналыыра күннүгүттэн көстөр: "Саха поэзиятын биир бухатыыра буолар киһи бу сылдьар" — диэн суруйбуттаах эбит. Ол эрээри сойууска тоҕо эрэ киирбэтэҕэ, Данилов онтон кэлин кэмсинэрин туһунан Наталья Харлампьева кинигэтигэр суруйар: "Сойууска ылбыппыт буоллар үөрдүө этибит, баҕар барыа суох этэ..."
Маны таһынан бэйиэт тылбаастарынан дьарыктанар. Оннук Фадеев "Эдэр гвардиятын" тылбаастыыр, Эжен Потье хоһооннорун кинигэтин сахалыы таһаарар, Ньурба тыйаатырыгар анаан пьесалары тылбаастыыр (холобур Уборевич "Брест кириэппэһин").
Расул Гамзатов, Роберт Рождественскай уонна казаах бэйиэтэ Абай хоһоонорун тылбаастаабыта. Расул Гамзатовтыын биир кэмҥэ суруйса сылдьыбыта, улахан уолун Расул диэн ааттаабыта.
1974 сыллаахха өлбүтүн кэннэ бэйиэт бэйэтэ бэлэмнээбит "Өр сыллаах ахтылҕаным" диэн хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта. Бу хомуурунньукка киирбит "Хара быраат хара убайыгар суруйбут суруга" диэн хоһоону сэбиэскэй былааһы холуннарыыга буруйдаан бу кинигэни боппуттара, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын дириэктэрин уонна кинигэни эрэдээксийэлээбит Михаил Тимофеевы үлэлэриттэн уһулбуттара.
Потапова Варвара. Потапова Варвара Николаевна — уустук дьылҕалаах аатырбыт саха бэйиэт дьахтара.
Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр ыам ыйын 13 күнүгэр 1946 сыллаахха төрөөбүтэ. 
1966 сыллаахха Ньурба маҥнайгы нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрээт, СГУ саха тылын уонна литературатын салаатыгар киирбитэ. Ити сылларга "Сэргэлээх уоттара" литературнай куруһуокка дьарыктаммыта.
1967 сыллаахтан өрөрспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэнэн барбыта.
1972 сыллаахха "Күннээх халлаан" диэн маҥнайгы кинигэтэ тахсыбыта.
1979 сыллаахха хомолтолоохтук өлбүтэ. 
Кини туһунан кинигэни «Мин сырдык санньыарым…» диэн ааттаан саха артыыската Зоя Багынанова таһаарбыта. Ньурба куорат Убайааныгар
Дуулаҕа Дьуһаал. Дуулаҕа Дьуһаал - Стручков Виктор Павлович, өр сылларга Дьааҥы улууһугар культура эйгэтигэр үлэлээбит салайааччы, музыкант, поэт, алгысчыт, режиссер, учуутал.
Виктор Павлович үгүс үлэтиттэн хас да хоһоон кинигэлээҕин, рок эйгэтигэр хас да аудио-альбомнааҕын бэлиэтиэххэ сөп.
2013 сылтан Дьааҥы улууһун Дулҕалаах нэһилиэгин баһылыга.
Мигалкина Елизавета. Мигалкина Елизавета — поэт, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Икки кинигэлээх. Бастакы кинигэтэ 2007, иккис кинигэтэ 2011 сыллаахха «Бичик» кинигэ кыһатыгар тахсыбыта. Билигин Дьааҥы улууһун Табалаах орто оскуолатын нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир, кэргэннээх, үс оҕолоох.
Юмшанов Степан Иннокентьевич. Юмшанов Степан Иннокентьевич — поэт уонна прозаик-очеркист. 
1998 сылтан Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.
1945 сыллаахха Дьааҥы улууһун Табалаах нэһилиэгэр атырдьах ыйын 31 күнүгэр төрөөбүтэ.
Олоҕун устата учууталынан, оскуола дириэктэринэн, араас салайар үлэҕэ, олоҕун тиһэх сылларыгар "Саха сирэ" хаһыакка үлэлээбитэ. 10-ча кинигэ ааптара.
Шамаева Лидия Петровна. Шамаева Лидия Петровна — "Айыы кыһата" оскуола төрүттэһээччитэ уонна бастакы, билиҥҥи дириэктэрэ, Арассыыйа үтүөлээх учуутала, хас да оҕо ааҕар кинигэтин кыттыгас ааптара.
1959 сыллахха тохсунньу 22 күнүгэр төрөөбүт.
Сухаринова Ольга Петровна. Сухаринова Ольга Петровна — 2011 сылтан Айыы Кыһата оскуола үөрэх чааһыгар дириэктэри солбуйааччы, өрөспүүбүлүкэтээҕи «Сыл учуутала» күрэс былдьаһыы лауреата, омук тылын учуутала. Чурапчыттан төрүттээх. СГУ омук тылын салаатын бүтэрбитэ. 2010 сыллаахха «Чурапчы – Мукучу – Дьокуускай» диэн усуторуйаҕа, кыраайы үөрэтиигэ сыһыаннаах эспэдииссийэтэ СӨ бэрэсидьиэнин граанынан өйөммүттэ. 2012 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэтээҕи педагогика дьаармаркатыгар «Эйгэ» диэн бырайыага «Уһулуччу бырайыак» аатын ылбыта, үөрэх министиэристибэтин Махтал суругун туппута.
Субсидия. Субсидия ( — көмө, өйөөһүн) — көмөҕө наадыйааччыларга судаарыстыба эбэтэр олохтоох бүддьүөт суотуттан төлөнөр төлөбүр.
Быһаарыы.
РФ бюджетнай кодексыгар сөп түбэһиннэрэн икки көрүҥ субсидия көрүллүөхтээх:
Субсидия сүрүн баайа:
Быһаччы субсидия фундаментальнай научнай чинчийиилэри уонна опытнай- конструкторскай үлэлэри (граннары) үбүлээһиҥҥэ, саҥа техниканы оҥорууга уонна кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ туһаныллар. Биир өттүнэн, субсидия кэскиллээх салаалары сайыннарыахтарын сөп, иккиһэ — ньиэп турбатын өйүөххэ сөп, ол эрээри стратегическай суолталаах тэрилтэлэр (ырыынак экономикатыгар охсуулаах бары дьайыыларынан). Оттон тыа хаһаайыстыбатын производствота компенсационнай төлөбүрдэринэн дотацияланар.
Быһаччы субсидия нолуок уонна үп- харчы политикатын үптэринэн оҥоһуллар. Государство быһаччы нолуоктары уонна таможня нолуоктарын төннөрөр, государственнай гарантированиены уонна департаменнары страховкалыыр, чааһынай холбоһуктарга чэпчэтиилээх усулуобуйаҕа кредиттэри биэрэр.
Куорат бюджетыттан субсидиялары холбооһун муниципальнай тэриллиилэр бюджеттарыгар хос үбүлээһин фондатын үөскэтэр
Субсидия-бородууксуйа оҥорооччуларга көмөлөһүү, ол эбэтэр бэйэтэ үбүлэнэр кыаҕа суох субъекка.
Дотация. Дотация ( — бэлэх, толуйуу): судаарыстыба эбэтэр олохтоох бүддьүөт суотуттан ночооттоохтук үлэлиир тэрилтэлэргэ көрөр көмө харчыта. Тэрилтэ оҥорон таһаарбыт бородууксуйата табаар оҥоһуллар ороскуотун кыайан толуйбат буоллаҕына көмө быһыытынан бэриллэр үп. Тыа хаһаайыстыбатын салааларын сайыннарыыга, өйөөһүҥҥэ, социальнай-культурнай тэрилтэлэргэ, , олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбаҕа, науканы сайыннарыыга үксүн көрүллэр. 
Субвенцияттан уратыта диэн тус сыалга анаан диэн бэриллибэт. Биһиги дойдубутугар оҥорон таһаарыыта намыһах салааларга эбии көрүллэр үп.
Формозов Александр Николаевич. Формозов Александр Николаевич (1899—1973) — эколог, зоогеограф, худуоһунньук, суруйааччы. Москубатааҕы судаарыстыбаннай университет профессора, элбэх билим монографияларын ааптара.
Ол эрэн киэҥ ааҕааччыга «Ойуурга алта хонук» (), «Айылҕа ортотугар» (), «Суолдьут аргыһа» () диэн научнай-популярнай кинигэлэр ааптардарын быһыытынан биллибитэ. «Суолдьут аргыһынан» элбэх эдэр натуралистар үөрэммиттэрэ. 
«Суолдьут аргыһа» кинигэтэ 1925 сыллаахха тахсыбыт «Кыыллар уонна көтөрдөр суоллара» диэн кыракый брошюраттан саҕаламмыта, ааптар үйэтин тухары бу кинигэни суруйбута. Серб уонна франзуз тылларынан тахсыбыта. Нууччалыы 7-тэ тахсыбыта. Уопсай тирааһын ахсаана мөлүйүөн аҥаарыгар чугаһаан эрэр диэн суруйаллар нэстилиэнньиктэрэ 7-с таһаарыы аан тылыгар
Сирия лирата. Сирия лирата (Сирия фунта) (, codice_1) диэн Сирия валютатын биирдигэ.
Күргэ онлайн сурунаал. Күргэ онлайн сурунаал омук сириттэн бастакы сахалыы суруйбут сурунаал. Төрүттээччилэр - Вилена Ороһуттан (Франция), Айталина Фэгтеборг (Дания), Маргарита Сюмбо (Норвегия), Вера, Жаргал Соловьевтар (АХШ) муус устар 19 күнүгэр 2013 с. Сурунаал Саха Диаспора аатыттан тахсар. Сыала-соруга Саха Сирин, саха тылын билээччилэрин, төрөөбүт тылы таптааччыларын кытары алтыһыы. Тыл, культура, история, этнография, олох-дьаһах, уус-уран сайдыы эйгэлэрин тула сурунаал суруйар, үлэлиир.
Бастакы нүөмэригэр түөрт ыстатыйа тахсыбыта: Францияаҕа ас туһунан Вилена суруйуута, Дания уонна олорор сирин Стубеккобинг диэн куорат туһунан Айта суруйуута, Норвегияҕа дьиэ-уот тутуун туһунан Маргарита матырыйаала уонна саха былыргы таҥаһын АХШ этнографическэй музейыгар булумньутун туһунан Изабелла Элякова ыстатыйата.
Сүһүөх (тыл). Сүһүөх, тыл сүһүөҕэ — тыл дорҕоонунан арахсар чаастара. Былыргыттан сүһүөх диэн биир тыынынан бииргэ этиллэр дорҕооннортон турар тыл чааһа диэн быһаарыы баар. Ол быһаарыы экспирация түөрүйэтэ диэн ааттанар. Тылы умайар чүмэчи уотун иннигэр саҥардахха уот тахсар салгынтан хамсыыр, хаста хамсыыр да, оччо сүһүөхтээх диэн буолар. Ол эрээри сорох тыллар бу быраабылаҕа сөп түбэспэттэр. Онон бу түөрүйэни сонорнай түөрүйэ солбуйбута.
Орфоэпия. Орфоэпия ( — «сөптөөх», — «саҥа») — сөпкө саҥарыыны үөрэтэр билим салаата. 
Ханнык эмит тылынан саҥарар дьон бары биирдик саҥарбаттар. Сорохтор атыннык саҥараллар. Ол эрээри тылы билээччилэр холобур оҥостор эталоннаах буолаллар. Бу саҥарар дьоҕурдара сайдыбыт, үөрэхтээх, үрдүк култууралаах дьон саҥалара. 
Нуорматтан туорааһын, атыннык саҥарыы үөскүүр төрүөтүнэн түөлбэ тыла, кыра үөрэхтээх дьон тыла буолуохтарын сөп. Сороҕор сыыһа саҥарыы суруктан сылтаан буолуон сөп.
Азербайдьаан маната. Азербайдьан маната (, codice_1) диэн Азербайдьан валютатын биирдигэ.
Иордания динаара. Иордания динаара (, codice_1) диэн Иордания валютатын биирдигэ.