mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Мадхья-Прадеш. Ма́дхья-Праде́ш (; ) — Ииндийэ киинигэр баар штаат штат. «Мадхья»  хинди тылыгар «үөс, киин» диэн суолталаах, «прадеш» — «уобалас, оройуон». Олохтоохторун ахсаана 72 597 565 киһи (дойдуга 6-с). Киин куората — Бхопал. Атын куораттара — Гвалиор, Индаур, Джабалпур. Олохтоохтор туттар сүрүн тыллара — хинди.
Географията.
Штаат иэнэ — 308 000 км² (иэнинэн дойдуга иккис) —  2000 с. Чхаттисгарх штаат арахса илигинэ Мадхья-Прадеш дойдуга саамай улахан иэннээх этэ. Арҕаа Гуджарат штааттыын, хотугулуу-арҕаа Раджастхан штааттыын, хотугулуу илин Уттар-Прадеш, илин Чхаттисгарх уонна соҕуруу Махараштра штааттардыын быысаһар.
Бенгаал хомотун уонна Аравия муоратын тардыыларын кирбиитигэр сытар.  Ганг, Маханади уонна Годавари салаалара хомо тардыытыгар, Нармада уонна Тапти. муора тардыытыгар киирэллэр. Тыата 31 %.
Устуоруйата.
С 321 по 185 годы до н. э. нынешняя территория штата входила в состав империи Маурьев, созданной Чандрагуптой. Город Удджайн, расположенный на северо-западе штата, был одним из важнейших городов империи.
Дьаһалтанан тыырыллыыта.
Штаат 50 уокуруктаах:
Нэһилиэнньэтэ.
2011 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн штаакка 72 597 565 киһи олорор. 2000 сыллааҕы дааннайынан, олохтоохторун 91,1 % индуистар; 6,4 % — ислам; 0,9 % — джайнизм; 0,3 % — христианство; 0,3 % — буддизм. Омугунан элбэх биис уустар бааллар, олор истэригэр байга, бхадия, бхилы, гонды, каул, корку, малто, мария, сахария. Олохтоохторун 87,32 % хинди тылынан саҥарар; 4,93 % — бхили тылынан; 2,1 % — маратхи тылынан; 1,97 % — урду тылынан; 1,53 % — гонди тылынан.
2001 сыллааҕы биэрэпиһинэн Мадхья-Прадешка олохтоохторун 63,74 % суругу-бичиги билэллэр.
Олохтоохторун ахсаана сылынан:
Бөдөҥ куораттар:
Политика.
Бхаратия Джаната Парти былааска 2003 с. Ума Бхарти ассамблеяҕа быыбарга кыайыытын кэнниттэн олорор. 
Губернатордарын тиһигэ:
Экономика.
Уруккуттан бырамыысыланнас сүрүн хайысхатынан хлопогу таҥастааһын буолар. Ону таһынан машиностроение уонна тимири таҥастааһын, тутуу матырыйаалларын оҥоруу сайдыбыттар. Бхопалга баар минераал уоҕурдуулары оҥорор собуокка 1983 с. буолбут саахалтан сылтаан 3 тыһыынча кэриҥэ куорат олохтооҕо өлбүтэ. 
Штаат илин өттүгэр риис үүннэрэллэр, киин өттүгэр — сэлиэһинэй, арҕаа өттүгэр — просо. Ону таһынан хлопок уонна арыылаах култууралары үүннэрэллэр. Солко оҥорон таһаараллар.
Мадхья-Прадеш штаакка ынаҕы өлөрөр сокуон бобор, буруйдаах киһи сэттэ сыл хаайыыга барыан сөп.
Туризмы сайыннарарга болҕомто уураллар. Хаста да омук туриистарыгар саба түһүү оҥоһуллубута. Аан дойдуга 2013 сыллаахха киэҥник биллибит Швейцарияттан сылдьар турист дьахтары күүһүлээһин кэнниттэн былаастар турист полициятын тэрийэр туһунан биллэрбиттэрэ.
Культура.
Штаат сиригэр ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы утумун эбийиэктэрэ бааллар —  Кхаджурахо храам, ступа Санчи уонна Бхимбетки хайа хаспахтара. Ону таһынан Гвалиор, Индаур, Бхопал, Удджайн эмиэ туриистар сылдьар сирдэрэ.
Джоан Кэтлин Роулинг. Джоан Роулинг (; От ыйын 31 1965(19650731), Йейт, Улуу Британия), псевдонимнара Дж. К. Роулинг "(J. K. Rowling)" уонна Роберт Гэлбрейт "(Robert Galbraith)," — британия суруйааччыта, Гарри Поттер туһунан ромааннар сиэрийэлэрин суруйбутунан биллэр. Поттер туһунан кинигэлэрэ хас да литэрэтиирэ наҕараадатыгар тиксибиттэрэ, 400 мөлүйүөнтэн тахса экземплярынан атыыламмыттара. Устуоруйаҕа саамай элбэхтик атыыламмыт кинигэ сиэрийэтэ буолбуттара ону таһынан ол кинигэлэргэ олоҕурбут киинэ сиэрийэлэрэ устуоруйаҕа саамай элбэх харчыны киллэрбиттэрэ. Роулинг киинэлэрин сценарийин бэйэтинэн бигэргэтэр уонна продюсердаан киинэ устуутун быһаччы хонтуруоллуур эбит.
Роулинг Гарри Поттер туһунан бастакы ромаанын суруйарыгар «Международная амнистия» тэрилтэҕэ билим үлэһитэ уонна тылбаасчыт этэ. Бэйэтэ ахтарынан 1990 сыллаахха Манчестертан Лондоҥҥа баран истэҕинэ оннук санаа көтөн түспүт. Ол кэннэ ийэтэ өлөр, бастакы кэргэниттэн арахсар уонна аас-туор олоххо олорор. Онтон 1997 сыллаахха «Гарри Поттер уонна бөлөһүөк тааһа» диэн бастакы ромаанын бэчээттээн эмискэ аатырар уонна байар. Кэлин 6 сиквелы суруйан таһаартарар — тиһэҕэ «Гарри Поттер уонна Өлүү Бэлэхтэрэ» (2007), — уонна ити сиэрийэҕэ 3 эбии суруйууну таһаартарар. Ол кэнниттэн улахан дьоҥҥо суруйан барар, 2012 сыллаахха «Быстах вакансия» трагикомедияны уонна — «Роберт Гэлбрейт» диэн аатынан — «Кэҕэ ыҥырыыта» (2013) итиэннэ «Шелкопряд» (2014) диэн криминал романнара тахсаллар.
Сьерра-Невада (Испания). Сье́рра-Нева́да ( — «хаардаах сис») — Пиреней тумул арыы соҕуруу өттүгэр баар хайа сиһэ, Кордильера-Бетика сорҕото. Андалусияҕа, киирсэр. Үрдүкү чыпчаала — Муласен хайа, 3478 м.
География.
Сис уһуна 80 км, кэтитэ — 15 - 30 км. Соҕуруулуу-арҕааттан хотугулуу-илин сытар. Сис балачча уһун сорҕото 3 тыһ. м ордук үрдүктээх. Муласен хайаҕа Европа саамай соҕурууҥу тарыҥа баар эбит (Корраль-де-ла Велета), 1913 сыллаахха ууллубут.
Сис соҕуруу өттүттэн хас да кыра сис арахсар. Ол систэри уонна кинилэр ыккардыларыгар сүүрэр үрэхтэри Альпухарра диэн ааттыыллар. Сьерра-Невада отугу эниэтиттэн Хениль өрүс саҕаланар (Гвадалквивир салаата).
Корсика. Ко́рсика ( , , ) — Средиземном улаханынан төрдүс арыы. Это один из 27 регионов Франция 27 эрэгийиэниттэн биирдэстэрэ. Ол гынан баран атын эрэгийиэннэртэн туспа стаатустаах — Корсика Сирин Түмэтэ (). Киин куората — Аяччо. Олохтоохторун ахсаана — 314 486 (2011) киһи (Францияҕа 25-с), сүнньүнэн корсиканецтар.
Географията.
Сирин иэнэ 8680 км². Корсика эрэгийиэҥҥэ Соҕуруу Корсика уонна Үөһээ Корсика дэпэртээмэннэр киирсэллэр.
Арыы ортотугар 3000 миэтэрэ үрдүктээх хайалар бааллар.  Өрүстэрэ, хайа үрэхтэрэ буолан аал сылдьыбат: Гравона, Рестоника, Тараво, Тавиньяно, Риццанезе уо.д.а. Ордук бөдөҥ өрүһэ — Голо (90 км).
Биллэр дьоно.
Корсикаҕа (Аяччо) Наполеон Бонапарт, Аббатуччи диэн байыаннайдар дьиэ кэргэттэрэ төрөөбүттэрэ. Сорох сабаҕалааһынынан Корсикаҕа Христофор Колумб төрөөбүт буолуон сөп.
Рени. Рени (, ) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 932 (2011).
Кһумба. Кһумба (), Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ оҥорон таһаарбыт мультига, технология өттүнэн АХШ уонна Дьоппуон көмө буолбуттара. Мультик 2013 сыллаахха Африка дойдуларыгар тахсар, 2014 сыллаахха Аан Дойдуга барытыгар. 150 омук тылынан тылбаастанан Аан Дойду бары кинотеатрдарыгар толору 2014 сыллаахха тахсан, АХШ мультиктарын рейтининэн тэннэһэр.
Сүжет.
Зебра туһунан, төрүүрүгэр кэннин полосалара суохтар, ол иһин ийэтэ Кhумба диэн ааттыыр.
Левиафан (киинэ). Левиафан (английскайдыы "Leviathan", аныгы сахалыы "Левиафан", сахалыы "Лэбиапан"), киинэ, Арассыыйа билиҥҥи олоҕун көрдөрөр эбэтэр олоххо көстөр проблемалары образтааҺын. Киинэ 2014 сыллаахха тахсаатын кытта АХШ, Швеция, Дьоппуон, Европейскай Союз, Илинни Европа дойдулара хайҕабыл биллэрэллэр. Сорох кэмнэ Арассыыйа территориятыгар бобулла сыҺар. Арассыыйа бастакы айымньыта буолар, Кыһыл көмүс глобус аатын ыларынан.
Cүжет.
Киинэ сурун чааьа Мурманскай уобаласка барар.
Териберка. Териберка ("Териберка"), дэриэбинэ, Мурманскай уобаласка баар. Бу дэриэбинэҕэ Левиафан уһуллубута.
Серебряков Алексей Валерьевич. Алексей Валерьевич Серебряков — Арассыыйа артыыһа.
Билигин Канаада олохтооҕо. Элбэх киинэҕэ уһуллубута, бэйэтэ эмиэ устубута.
Биллэр оруоллара уонна киинэлэрэ: Левиафан уонна Груз 200.
Рейс 17 Malaysia Airlines. Рейс 17 Malaysia Airlines диэн Boeing 777 көтөр аал Донбасс территориятыгар сэрии сэбинэн ытыллан сууллар От ыйын 17 кунугэр 2014 сыллаахха. 298 дьон өлөр, 21 үйэ биир улахан террористическай акта буолар. Сууллубут Boeing 777 көтөр аала Malaysia Airlines тэрилтэ бас билиитэ буолар этэ.
Айдаан.
Ити теракт кэнниттэн буруйдаах дьону уонна дойдуну көрдүү сылдьаллар. Украина, АХШ, Канаада, Малайзия, Европейскай Союз Арассыыйаны буруйдууллар, уонна ДНР бэйэтин билиммит республикатын. Онтон Арассыыйа Украинаны буруйдуур. 2015 сыллаахха Украина уонна Малайзия трибунал тэрийээри кыммыттарын, Арассыыйа вето түһэрбитэ. Уголовнай дьыла тэриллэн буруйдааҕы көрдөөҺүн бара турар.
Экономикаҕа дьайыы.
Аан Дойду сүрүн индекстара сууллуулара, Dow Jones (0,73 %) уонна S&amp;P 500 (0,77 %).
S&amp;P 500. S&amp;P 500, диэн промышленнай уонна финансовай индекс экономика сайдыытын, хамсааһынын көрдөрөр. Уопсайа индекска 500-чэкэ АХШ, Дьоппуон уонна да атын сайдыылаах дойдулар улахан тэрилтэлэрэ киирэр. Эттэххэ сайдыылаах дойдулар синдекстыыр тэрилтэ буолар, кинини Standard &amp; Poor’s тэрилтэ салайан ыытар.
NYSE. NYSE (ол эбэтэр "Нью Йорк фондовай биржата"), АХШ уонна да атын омук дойдуларын уопсай фондовай биржата, Аан Дойду саамай улахан биржата буолар. Салалтата - Нью Йорк куоратка Уолл Стрит уулуссаҕа баар.
Планета, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын көрдөрөр биир глобальнай индекс буолар.
Dow Jones Industrial Average. Dow Jones Industrial Average ("Индустриа Доу Дьонс Индекса"), NYSE биир индекса.
Shanghai Stock Exchange. Shanghai Stock Exchange ("上海证券交易所"), Кытай уонна да атын омук дойдуларын биир промышленнай уонна финансовай индекса, Аан Дойду биир бастыҥ индекса. Салалтата - Шанхай куорат.
Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха. Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха, экономика уонна араас финансовай-промышленнай көрдөрүүлэр түһүүлэрэ. Кризис салҕанан бара турар...
Экономическай кризис Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха. Экономическай кризис Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха, урут Арассыыйаҕа буолбут экономическай кризис.
Күлүмэн. Күлүмэн (нууччалыыта слепень) - икки кынаттаахтар аймахтарыгар киирэр бөдөҥ сахсырҕалар кэргэннэрэ. Ойуурга, истиэптэргэ, кумах куйаардарга баар буолаллар. Үксүн өрүс, үрэх, күөл кытылларыгар сөбүлээн үөскүүллэр. Аан дойдуга 200 ууска киирэр 4400 кэриҥэ күлүмэн көрүҥэ баара ойууламмыт. Урукку Сэбиэскэй Сойуус иһинэн 200-чэ көрүҥ баара ааҕыллыбыт. Былыргы күлүмэннэри олигоцен саҕанааҕы хаһыылартан саҕалаан булаллар.
Гранаада (Испания провинцията). Гранаада (исп. "Granada") — Испания соҕуруу өттүгэр баар провинция, Андалусия автономиятыгар киирэр. Киинэ — Гранаада.
Географията.
Сирин иэнэ 12 531 км² (дойду провинцияларыттан 15-с). Гранаада провинция Испания соҕуруу өттүгэр, Андалусия илин өттүгэр сытар. Альбасете, Мурсия (хотугулуу-илин), Малага (соҕуруулуу-арҕаа), Кордова (хотугулуу арҕаа), Хаэн (хоту), Альмерия (илин) провинциялары кытта быысаһар, соҕуруу өттүттэн Сир Ортотунааҕы муораҕа тахсар (уҥуор Марокко сытар). Киин куората — Гранаада.
Демографията.
Олохтоохторун ахсаана — 919 455 (17-с;  2014 сыллааҕы дааннайынан).
Гранаада (Испания куората). Гранаада ( ) — Испания куората уонна муниципалитета, Аналусияҕа киирэр Гранада провинция киинэ. Сабардыыр иэнэ 88,02 км². Олохтоохторун ахсаана 234 325 киһи (на 2009 сыллааҕы туругунан).
Хатыҥаайы. Хатыҥаайы (, подберёзовик) — Лекцинум ууска (лат. Leccinum) киирэр сэлээппэлээх тэллэй көрүҥэ.
Арааһа.
Хас да араастаах буолар, олору сорох классификацияларга туспа көрүҥ быһыытынан араартыыллар:
Туһаныы.
Сиэниллэр, ыһаарылаан, буһаран уонна маринаадтаан сиэххэ сөп, ону таһынан хатараллар.
Вилково. Вилково () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 570 (2011).
Килия. Килия () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 20 829 (2011).
Мартин Лютер. Мартин Лютер (, Сэтинньи 10 1483 Айслебен – Олунньу 18, 1546 Айслебен) диэн ниэмэс христианство манааҕа уонна теолога (таҥараны үөрэтээччи). Кинини Протестант Реформацияны саҕалаабытынан ааҕаллар. Ол түмүгэр Протестант сиэркэптэрэ Рим Католик сиэркэптэриттэн арахсабыттара. Кини Протестант бастакы сиэркэбин - Лютеран таҥара дьиэтин олохтообута, 
Олоҕун олуктара.
Лютер Эрфурт университетыгар философияны үөрэппитэ. 1505 сыллаахха Августин уордьаныгар манаах быһыытынан киирбитэ. Лютер теологияны уонна былыргы тыллары үөрэппиттэрэ. 1512 сыллахха Виттенберг университетыгар теология дуохтара буолбута, уонна Псалм уонна Сибэтиэй Павел суруктарыгар олохтоммут лиэксийэлэри ааҕарын саҕалаабыта.
1517 сыл алтынньы ыйыгар 95 Тезиһын суруйбута. Онно сиэркэп араас олохтоммут идеяларын боппуруостаабыта, ол быыһыгар Папа Римскай былааһын, индульгенцияны уонна да атыттары. Ол бириэмэҕэ Католик таҥара дьиэтэ киһи өлбүтүн кэннэ чистилищеҕа барбат курдук, тута ыраайга барар "индульгенцияны" атыылыыр этэ. Ол сөп эбит буоллаҕына дьадаҥы дьон ыраайга сатаан барбат буолаллара, уонна таҥара дьиэтигэр үлэлиир аҕабыттар байаллара. Лютер ону сыыһа уонна Библияҕа утарар диэн толкуйдуура.
Павел Суруктарын үөрэтэн баран "сола фиде" диэн толкуйга кэлэр. Ол аата итэҕэл эрэ нөҥүө Таҥараттан быыһанаҕын. Оччоҕуна араас үгэс сыыһа буолар уонна тохтотуллуохтаах диэн санааҕа кэлэр.
Бастаан Лютер Рим Католик сиэркэбин уларытыахха сөп диэн толкуйдуура, ол гынан баран Папство кини толкуйун ересь диэн ааттаабыта уонна 1520 сыллаахха таҥара дьиэтиттэн араарбыта уона кинилэр Лютер ыраайга барар бырааба суох диэн сурук суруйбуттара. Кини ол сыл алтынньытыгар дьону хомуйан ол кумааҕыны умаппыта уонна Сиэркэп тылын истибэтин туһунан кэпсээбитэ.
1521 сыллаахха Карл V император Вормскай рейхстакка ыҥырбыта уонна истэн баран санаатын уларыппытын туһунан ыйыппыта. Ол гынан баран кини санаатын уларпыттараҕа.
Белгород-Днестровскай. Белгород-Днестровскай () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 50 078 (2014).
Подольск. Подольск () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 40 700 (2014).
Арциз. Арциз () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 229 (2011).
Рене Декарт. Рене Декарт (1596 сыл Кулун тутар 31 – 1650 сыл Олунньу 11) диэн биллэр Франция бөлүһүөгэ уонна физига. Кини математика, физика уонна философия араас уобаластарыгар кинигэлэри суруйбута. Кини айбыт дуализм туругар дууһаны, толкуйу, эти, элеменнары бииргэ холбообута, дуалисткай теорияны толкуй уонна эттик холбооһунун ааттыыллар.
Декарт уонна физика.
Кини суруйбут "Толкуй хайысха быраабылылара" (, 1628) уонна "Метод туһунан толкуй" (, 1637) кинигэлэригэр кини билим хайысхатын уонна хайдах билимҥэ толкуйдууру кини ньыматын суруйбута. Кини өссө көрүҥнэр (Геометрия) уонна сырдык (Диоптрика), уонна күн-дьыл сэгэргэтин (метеорология) туһунан суруйбута. Ол кэнниттэн араас көрүҥ туһунан суруйарга Картезия координаттаах систематын айбыта, ону тэҥэ кустук туохтан турарын теорияны суруйбута. Декарт физикаҕа айамньылара кэлин олус көмөлөспүттэрэ, ол курдук Сэр Исаак Ньютон маннык диэн эппитэ: Мин ыраах көрбүт буоллахпына тоҕо диэн атын дьон сарыннарыгар турар этим!
Декарт уонна философия.
Кини 1641 сыллаахха суруйбут Бастакы Философия медитациялара диэн кинигэҕэ философия боппуруостарын билим ньымаларын нөҥүө көрбүтэ. Кини ону скептицизм утары мөккүспүтэ.
Кини баарын уонна олорорун толкуйдуурун нөҥүө дакаастаабыта, ол иһин толкуйдуур буоллаҕына дьиҥ буолар диэн толкуйдаабыта. Ол курдук суох эбитэ буоллар хайдах толкуйдуоҕай диэн, кэлин ону кылгатан латыынныы «Cogito ergo sum», ол аата «Мин толкуйдуубун, ол аата мин дьиҥнээхпин» диэн суруйбута.
Кини өссө ону дакаастаабытын курдук Таҥара баарын көрдөрүөҕүн сөп диэн толкуйдуура, Декарт ону Таҥара бэйэтэ муҥура суох диэн итэҕэйэрэ, онтон Декарт бэйэтэ сатаан муҥура суоҕу сатаан өйүгэр булбатаҕа, тоҕо диэн син биин кыра буолара. Декарт Таҥара баар, оччоҕо сир баар, тоҕо диэн суох буоллаҕына сатаан толкуйдуоҕа суох этибит.
Массыына (көлө). Массыына диэн дьоннору таһар транспорт арааһа. Массыына үксүгэр түөрт көлүөһэлээх буолар уонна ис умайыылаах хамсатааччылаах буолар. Атын аатынан автомобиль гириэк тылыттан "авто" уонна француз тылыттан "мобиль", ол аата "бэйэтэ хамсыыр" диэн тылбаастанар, тоҕо диэн ат эбэтэр хамсыырга атын күүс суох буоларыттан инньэ дииллэр.
Араастара.
Сорох кыра куоракка анаммыт массыыналар иккиттэн түөрт киһини сатаан киллэрэллэр, таһаҕаска кыра соҕус миэстэ баар буолар. Сорох атын массыыналар элбэх киһини эбэтэр таһаҕаһы ылыахтарын сөп. 
Массыына үлэлииригэр оттук наада буолар. Ордук тарҕаммыт оттугунан бензин буолар. Сороҕор гаас эбэтэр электричество уотугар айанныыллар. Сорох массыына оҥорор хампаанньалар водородунан айанныыр массыыналары айбыттара, оччоҕуна туох да киртийбэт, ол гынан баран сыаната улахан буолан киэҥ тарҕабылы ыла илик.
Улуу Карл. Улуу Карл  (, ) (742 эбэтэр 747 сылларга – 814 сыл тохсунньу 28) Франктар хоруоллара этэ, Сибэтиэй Рим Империятын олохтообута. Кини 800 сыллаахха император буолбута. Пиппин III хоруол улахан уола этэ. Аҕата өлбүтүн кэннэ Карл уонна быраата Карломан бииргэ салайбыттара. Карломан 771 сыллахха өлбүтүн кэннэ соҕотох салайааччы буолбута. 800 сыллаахха Ороһуоспа күнүгэр Лео III Рим Паапата кинини император оҥорбута.
Олоҕун олуктара.
Франктар — ниэмэс норуоттартан биирдэстэрэ,Рим Империятын биримэтигэр Рэйн өрүc  үрдүгэр олорбуттара. Рим Империята эстибитин кэннэ Рейн өттүттэн илин өттүгэр баар Германия сирин салайаллара. Ону тэҥэ Папствоны уонна Рим Католик итэҕэлин тутуһаллара.
Көөчүк. Көөчүк диэн оҕоҕо ымсыырдыыны туһанан баҕа санааны үөскэтии ааттанар.
Сахаларга олус дириҥ суолталаах көөчүк диэн тыл баар. Бу тыл дьайыыта туолбут ыйтан тутулуктаах уонна ый туолбут кэмигэр олус күүһүрэр. Ону маннык былыргы үгэс баара бигэргэтэр. 
Киһи сирэйигэр, илиитигэр үөн тахсара олус куһаҕан. Илиигэ таҕыстаҕына хайыта баран, хаанныран эрэйдиир. Бу үөнү туолбут ыйга көөчүктээн көрдөрөн баран «Көөчүк, көөчүк, эйиэхэ маннык суох» диэн эттэххэ, төһө эмэ кэминэн үөн суох буолан хаалар.
Улаатан эрэр оҕо дьоно арыгыны үрүүмкэҕэ кутта-кутта охсуһуннаран тыаһата-тыаһата истэхтэринэ, үөрдэхтэринэ-көттөхтөрүнэ оҕо онно ымсыырар, арыгы исиһиэн баҕара саныыр, хаһан улаатарын кэтэһэрэ күүһүрэр. Оҕо көөчүк дьайыытыттан ордук түргэнник куһаҕан, арыгыны иһэр үгэскэ үөрэнэ охсон хаалыан сөп. Көөчүк диэн киһини, оҕону ымсыырдыы, үтүгүннэрии майгына буолар. 
«Көөчүк, көөчүк» диэн баран тугу эмэ билбэтин, көрбөтөҕүн, саҥаны көрдөрдөххө оҕо ымсыырар, оннук эмиэ киниэхэ баар буолуон баҕарар, ону булар-талар баҕа санааны үөскэтинэр. Бу көөчүк үчүгэйгэ, тупсууга ыҥырар буоллаҕына, үчүгэй быһыы буолар, үчүгэйгэ тардыһыннарар, ону ситиһэр баҕа санааны үөскэтиэн сөп. Оҕо көрөрүгэр арыгы иһиитэ, үөрүүтэ-көтүүтэ, хурустаал таас үрүүмкэлэри охсуһуннарыы лыҥкынас тыаһа куһаҕаны, арыгы иһэр үгэһи көөчүктээн үөскэтии буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн арыгы иһэргэ баҕа санааланан хааллаҕына улаатан баран элбэхтик арыгы иһэн арыгыһыт буолан хаалыан сөбүн төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. 
Оҕоҕо арыгынан көөчүктээн, арыгы иһэр баҕа санааны үөскэтэн кэбиһиини билигин биһиги төрөппүттэрбит куруук оҥороллор. Кыра оҕо өйдөөбөт диэн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр этэллэрэ сымыйа. Дьиэлэригэр эрэ арыгыны иһэр төрөппүттэр кыра оҕолоро кинилэри көрөн, үтүктэн арыгы иһэр үгэһи үөскэтинэн кэбиһэллэригэр, эдэр арыгыһыттар элбээн иһэллэригэр тириэрдэллэр.
Оҕо ымсыыран, арыгы иһэр баҕа санааны үөскэтинэн кэбиһэрин киниэхэ анаан кыратык бэрсэр буолуу суох оҥорор. Арыгы амтана куһаҕаныттан оҕо амсайа да барбат, «Бу ас куһаҕан эбит» диэн өйө-санаата олохсуйан ымсыырар санаатын баһыйар. Былыргы сахалар оҕолоругар арыгы кутан бэрсэн, санаатын дуйдаан биэрэн, улааттаҕына арыгы иһэргэ үгэһэ суох буоларын үөскэтэллэр этэ. Билигин арыгыһыттары төрөппүттэрэ дьиэлэригэр арыгылаан, онон көөчүктээн иитэн, үөрэтэн улаатыннаран баран, хантан кэлэн эдэрдэр арыгыһыт буолан хаалаллар диэн мунаахсыйаллар. (1,16).
Көөчүк "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх дьайыылаах:
1. Үчүгэйи, саҥаны, туһалааҕы оҥорууну үтүктүүгэ, батыһыыга тириэртэҕинэ үчүгэй диэн ааттанар.
2. Олоххо туһата суоҕу, буортулааҕы, куһаҕаны үтүктүүгэ, тарҕатыыга туттуллара туоратыллар.
Оҕо өйө-санаата сайдан иһэринэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга үөрэнэрэ эрэйиллэр. Бу үөрэх сахалыы "Үрүҥү, хараны араарыы диэн ааттанар уонна "Тоҕус айыыны оҥорума" диэн сахалыы таҥара үөрэҕэр киирсэр. (2,47). 
Туһаныллыбыт литература.
1. "Туймаада" хаһыат. №252. 7.05.2015.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Көөчүктээһин. Көөчүктээһин диэн кыра оҕоҕо тугу эмэ көрбөтөҕүн, билбэтин, саҥаны көрдөрөн баран биэрбэт буолуу ааттанар. 
«Оҕоҕо биэрбэт аата көөчүктээмэ» диэн кырдьаҕас Лөкүө эбэ этэрэ. Тугу эмэ солуну, билбэтин, саҥаны көрдөрдөххө оҕо ону ылар, көрөр санаата улахан буолар. Былдьаһан, ытаан барыан сөп. Көөчүктээн баран биэрбэтэххэ оҕо уоран, ким да көрбөтүгэр ыларга үөрэнэн хаалыан сөп.
Көөчүктээһин диэн оҕоҕо тугу эмэ билбэтин, саҥаны көрдөрөн, ону булууга баҕа санааны үөскэтии, күөдьүтүү ааттанар. Аныгы рекламалар көөчүктээһин араас көрүҥнэрэ буолаллар. Дьон саҥаны, солуну көрөн-истэн баран олору булунууга туруналларын үөскэтэринэн реклама, көөчүктээһин туһата олус улахан.
Көөчүктээһин «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх дьайыылаах:
1. Үчүгэйи, олоххо туһалааҕы оҥорууну үтүктүү, батыһыы.
2. Олоххо туһата суоҕу, буортулааҕы, куһаҕаны үтүктүү, тарҕатыы.
Киһи өйө-санаата үчүгэйи оҥорууну батыһан сайдарынан бары дойдулар дьон куһаҕаны оҥороллорун аҕыйатар санааларыттан олору көөчүктүүрү бобо, хаайа сатыыллар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны оҕо кыра эрдэҕиттэн таба арааран туһанарга иитиллэрэ, үөрэтиллэрэ төрөппүттэриттэн тутулуга улахан.
Дьиэлэригэр үөрэ-көтө арыгылыыр төрөппүттэр оҕолорун арыгыны иһэр куһаҕан үгэскэ көөчүктээн үөрэтэ сылдьаллар. Хурустаал үрүүмкэлэр лыҥкынас тыастара, үөрүү-көтүү, ырыа-тойук арыгы иһиититтэн элбиирэ кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы, үгэс буолан иҥэн хаалаллар. Дьиэлэригэр арыгы испэт төрөппүттэр оҕолоро арыгыга ылларбат кыахтара элбэҕэ кыра эрдэхтэринэ арыгы иһэр куһаҕан үгэскэ иитиллибэтэхтэрин биллэрэр. (1,73).
Семен Посельскай. Семен Семен Посельскай - 1987 сыллаахха муус устар 15 кунугэр тереебутэ. Таатта улууhун гимназиятын бутэрбитэ. 
СР култууратын туйгуна. 
"Эргиэн" уерэх бырайыагын продюсера. 
Социальнай ситимнэ аккауна:
instagram. com/semen.poselskiy
Өй киирэр. Өй киирэр диэн этии киһи этиттэн-сииниттэн өйүгэр-санаатыгар киирэр уларыйыылары биллэрэр.
Эт-сиин өйү-санааны кытта тутулугунан ыарыы буолар. Ыарыы киһи өйүн-санаатын тупсарар кыахтаах. Аһара баран, аһара туттунан этин-сиинин дэҥнээн ыарыыны билии өйү-санааны уоскутан, оннугар түһэрэн биэрэр кыаҕа улахан. Бэйэтэ ыалдьыбат киһи ыарыһах киһини табан өйдүүрэ уустук, кыаллыбат да буолуон сөп. 
Ыарыы киһи өйүгэр-санаатыгар ураты, сымнатар, ырааҕы толкуйдатар дьайыылаах. Хас улаханнык ыарыйдах аайы дьоҥҥо көмөлөһөр, эмтиир үтүө санаа эбиллэн иһэр. Эрэйи, ыарыыны билэр киһиэхэ «Өй киирэр» диэн сахалар этэллэр. 
«Муоһа-туйаҕа туллубут» диэн этии киһи улахан кэһэйии, ыарыы кэнниттэн өйдөммүтүн, өйө-санаата тупсубутун, аһара барара, айыыны оҥороро дьэ суох буолан көрсүө, сэмэй буолбутун биллэрэр. Бу этии үгүстүк аһара туттунар киһини биллэрэр уратылаах. Ол курдук муос инники киириини биллэрэр. (1,8).
Оҕо кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитилиннэҕинэ араас сыыһа-халты туттунуулартан, «муос-туйах туллуутуттан» харысхаллаах, көмүскэллээх буоларын сахалар билэннэр көрсүө, сэмэй майгылаах дьону ордук сөбүлүүллэр.
Ыарыы киһиэхэ өй киллэрэр, тугу эмэ умнубуту, хаалларбыты санатар ураты өйдөбүллээх. Ханнык ууну иһэри, туох аһылыгы аһыыры киһи сааһыран истэҕинэ араас ыарыылар булалларыттан арааран билэр кыахтанар. Сааһыран истэҕинэ киһиэхэ этин-сиинин туругун таба сыаналыыр кыахтанарыттан өй киирэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 22.05.13.
Балта. Балта () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 19 353 (2011).
Аврелий Августин. Аврелий Августин (латыынныы "Aurelius Augustinus Hipponensis"), сороҕор "сибэтиэй Августин" диэн ааттааччылар (354 сыл сэтинньи 13 – 430 сыл атырдьах ыйын 28 күнэ) диэн Хоту Африкаҕа баар Гиппон диэн куоракка олоро сылдьыбыт философ, теолог уонна аҕабыыт. Арҕаа христианство сайдыытыгар олус улахан оруолу оонньообут киһи, уонна кинини таҥара дьиэтин биир аҕатынан ааҕаллар. Кини анньыы уонна сэрии өйдөбүллэрин чопчулаабыт киһи буолар.
Рим Католицизмыгар уонна  Англиканскай таҥара дьиэтигэр сибэтиэй киһинэн ааҕыллар Августиан уордьаныгар "Таҥара дьиэтин Дуоктара" уонна "Патрона" буолар. Протестаннар, чопчулаан "Кальвинисттар" кинини Реформация аҕатынан ааҕаллар. Провославие таҥара дьиэтигэр эмиэ Сибэтиэй уонна Алгыстаммыт Августин диэн ааттааччылар.
Түүйэр. Киһи айылҕа иһигэр сылдьар, олоҕун олорор. Айылҕа киһиэхэ сыһыана түүйэр диэн тылынан бэриллэр. Булчут киһиэхэ булт кэтэһэр курдук элбэхтик түбэһиитэ түүйэр диэн ааттанар. Манныкка түбэспит киһи сэрэхэдийиэ этэ. Бэстилиэнэй булт буолан хаалара элбэх.
Ананьев. Ананьев () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 318 (2011).