mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Оллонов Дмитрий Данилович. Оллонов Дмитрий Данилович (1907, Түүлээх нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа —1983, Дьокуускай) — гвардия майора, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
1907 сыллаахха Уус-Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгэр төрөөбүт.
1932 сылтан Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1939, ыам ыйа — балаҕан ыйа — Халхин-Гол өрүскэ кыргыһыыга кыттыбыт. Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт.
1941 сыл бэс ыйын 30 күнтэн Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Арҕаа уонна Донской фроннарга сэриилэспит.
Курскай тоҕой кыргыһыытын кыттыылааҕа. 9-с гвардейскай танковай полк танка ротатын хамандыыра.
1945 сыл кулун тутарыттан 1068 №-дээх артиллерия полкатын хамандыырын солбуйааччыта.
Сэриини Мукден куоракка (билиҥҥитэ Шэньян, Кытай) бүтэрбит. Бу куорат байыаннай комендана буола сылдьыбыт.
1957 сыллаахха Аармыйаттан уурайбыт. Дойдутугар төннөн баран, милиисийэҕэ сулууспалаабыт.
Д. Д. Оллонов 1983 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр Дьокуускайга Хатыҥ-Үрэххэ хомолтолоохтук өлбүт. Дойдутугар, Түүлээх нэһилиэгэр Кыыллаайы с., көмүллүбүт.
Улуу дойду сэриитигэр кыттыыта.
Гитлеровскай Германия Советскай Союзка сэриинэн саба туhуутун Оллоглв батальона, Ар5аа фронна, Белоруссия сиригэр Барсуковка дэриэбинэтин көмускээн көрсөр. Тэнэ суох кыргыhыыга батальон командира ата5ар баас ылар. Ол да буоллар Оллонов охсуhуу хонуутуттан туораабат. Киниэхэ аны, Сож өрус уна биэрэгэр, суоллар быhа охсуhар сурун сирдэрин көмускуур сорудах биэрэллэр. Дмитрий Оллонов механизированнай батальона элбэх киhитин, техникатын сyтэрэн туран, өcтөөх кимэн киириитин харгыстыыр. Онтон ата5ар бааhырбыт танкист Сож өруhу, сарсыардаанны туманынан туhанан, харбаан туораан , өлөр өлуттэн муччу көтөр.
Дмитрий Данилович госпитальга сытан, эмтэнэн утуөрэн тахсарын кытта И.В.Сталин аатынан Кыhыл Армия Байыаннай Академиятыгар уөрэххэ ыыталлар. Академиятын бөтэрээт, капитан званиеламмыт Оллонов КВ-9 диэн 47,5 тонналаах, 100 мм халын куйахтаах, чааска 50 км айанныыр уонтан тахса танкалаах, 100 киhилээх гвардейскай рота командирынан ананар. Сотору кини танковай ротата Сталинград кыргыhыытыгар 2 ыйы быhа сэриилэhэр, фельдмаршал Паулюс армиятын төгуруйуугэ уонна унтуруйууэ кыттыыны ылар. 
1943 сыл сайын, аатырар Курскай То5ой кыргыhыытыгар кыттар. Ол сыл сэтинньитигэр кистэлэн докумуоннары танковай армия штабыгар У-2 самолетунан илдьэ баран истэ5инэ, өссөөх «мессершмитэ» атаакалаан, самолеттарын уматар. Онуоха летчик умайа сылдьар самолету хортуоппуй бааhынатыгар туhэрэн тыыннаах ордоллор.
1944 сыл от ыйыттан 1945 сыл тохсунньу ыйга диэри Дмитрий Даниловиhы Магнитогорскай куоракка, урдуку бронетанковай оскуола5а уөрэххэ ыыталлар. Бутэрээт 6-с танковай армия5а 1068 самоходнай артиллерийскай полка командирын солбуйааччынан аныыллар. Онон III Украинскай фронт састаабыгар киирэн Венгрия5а, Австрия5а сэриилэhэр, Вена куораты босхолоhор.
Онтон кини полката II Украинскай фронт дьаhалыгар бэриллэр. 1945 сыл ыам ыйын 9 кунугэр, Прага куоракка Д.Д. Оллонов танковай полката бастакынан то5у көтөн киирэн, Улуу Кыайыыны онно көрсөр.
Абрамов (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Аммосов (суолталара). Бу тын хас да суолталаах
Backstreet Boys. Backstreet Boys (Кэтэх уулусса уолаттара) — АХШ биир бастыҥ эдэр уолаттартан турар поп группата. Аан Дойду биир саамай баай уонна харчылаах атаҕар турбут группата, New Kids on the Block тугунан тахсыбыт. Группа 1993 сыллаахха Орландо куоратка Флорида штатыгар тэриллибит. Кыттар дьоно: Ник Картер, Эй Джей Маклин, Брайан Литтрелл, Хауи Дороу. Бэһис кыттааччылара Кевин Ричардсон бэс ыйын 23 2006 сыллаахха группаттан туораабыта. 2001 сыллаахха Рекорд Гиннеса киирбиттэрэ.
Популярнастара.
Киннэр бу курдук дойдуларга киэҥник биллибиттэрэ:
This Is Us. This Is Us (Бу биһиги) - АХШ саамай бастыҥ группата Backstreet Boys саамай кэнники саҥа альбома. Киннэр Дьоппуон дойдутугар промо-турга сылдьаннар суруйбуттар. Бу альбом аныгы спецэффектардаах технологиянан суруллубут диэн эрэннэрэллэр.
Ник Картер (музыкант). Ни́колас Джин Ка́ртер (; тохсунньу 28 1980) т. — америка ырыаһыта, музыкант, актер, "Backstreet Boys" бөлөх кыттыылааҕа. Аарон Картер убайа. 2000 сыллаахха "People" сурунаал «Планета 50 саамай кэрэ дьонун тиһигэр» киирбитэ.
Ник Картер Джеймстаун куоракка, Нью-Йорк штаакка Роберт Джин Картер уонна Джейн Элизабет Сполдинг дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
Сысолятин Иван Афанасьевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;360406&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T11:46:53Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402707&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Сысолятин Иван Афанасьевич — бэйиэт, прозаик. Арассыыйа суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хоһоон суруйар буолбута. Устудьуоннуу сылдьан "Сэргэлээх уоттара" литература кружогар кыттар. Орто уонна үрдү кылаас оҕолоругар анаан суруйар.
Дэнбэй. Дэнбэй Татэкава (Денбэй, эбэтэр Дембей, дьоппуоннуу 伝兵衛), Осака олохтооҕо Денсей атыыһыт уола.
Осака куораттан кини саахары уонна кумааҕыны тиэнэн бараннар Эдо диэн куракка устубут. 
Аара суолга күүстээх тыал түһэн хараабыллара сэттэ ыйы быһа муораҕа устар. 
1697 сыллаахха кини хараабыла Камчаатка кытылыттан чугас сааххаламмыта, хамаандата барыта олохтоох камчадаалларга пленҥа түбэһэр. 
Сотору буолан баран табаарыстара өлөллөр, онтон кини 1699 эбэтэр 1700 сыллаахха Владимир Атласов экспедицията камчадааллартан босхолуур. 
Дэнбэйгэ искусство туһунан кинигэлээх уонна икки кыһыл көмүс монеталаах этэ. Сайын Атласов Дэнбэйи Дьокуускайга ылар. Дьокуускайтан Бүөтүр I кинини Москваҕа ыҥыран ылар.
1702 сыл тохсунньу 8 күнүгэр Дэнбэйи Бүөтүр I аудиенциялыыр. Ол кэнниттэн Артиллерия прикаһыгар дьоппуон тылы биэрэр. Дэнбэй кэпсээнин истэн баран Бүөтүр I Дьоппуну кытта эргиэни көрдүүр уонна Камчаатканы уонна Курил арыыларын чинчийии күүскэ салҕанар.
1707 сылтга сүрэхтэнэр уонна "Гавриил Богданов" диэн ааты ылар. Кини тэрийбит тылбаасчыттар оскуолалара 1739 сылга диэри үлэлиир.
Атласов Владимир Васильевич. Атласов Владимир Васильевич, (атын домумуоннарынан Отласов; 1661? — 1711) — нуучча казага.
Александр Пушкин Атласовы «Камчаатка Ермага», онтон Степан Крашенинников — «обретатель Камчатки» диэн ааттаабыттара.
Дьокуускайга төрөөбүтэ. 1695 сыллаахха Анадырга приказчигынан барбыта. Мантан 1697 сыллаахха 60 киһилээх Камчаатканы чинчийэ барбыта.
"Пенжина" өрүһүнэн коряктары дьаһаахтаабыттара. 1697 сыллаахха "Олютор" коряктарга тиийбитэ.
Камчаатка тумул арыыны бары хайысхаларынан чинчийбитэ. Тумул арыы соҕуруу уһугар тиийэн камчадаллартан дьоппуон киһитин Дэнбэйи босхолуур.
1700 сыллаахха Дьокуускайга төннөр. 1701 сыллаахха Москваҕа хомуйбут дьаһааҕы тиэйэн барар.
1711 сыллаахха Камчааткаҕа өлөрбүттэрэ.
Саха сирин улуустарын хаһыаттара.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;117089&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T01:20:00Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 1 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;282024&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Саха сирин улуустарын хаһыаттара.
Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар. Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар.
Lordi. Lordi диэн фиин хэви метал бөлөҕө, 2006 сыллаахха Евровидение ырыа конкурсугар "Hard Rock Hallelujah" диэн ырыаны ыллаан кыайбыттара.
Ильин Дмитрий Иванович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;295700&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T06:55:52Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402350&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дмитрий Иванович Ильин (17.10.1914—04.02.1985) — саха биллиилээх муосчута.
Айымньылара.
Ильин Д. И. айымньылар Саха Өрөспүүбүлүкэтн уус-уран бас түмэлгэ баллар
Тирэҥсэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-10-17T06:34:25Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: Этэрбэс&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;76138&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Монреал. Монреал ((, ) — Канаада, Куэбэк сиригэр баар улахан куорат, дойду иккис улахан куората буолар. Улахан транспортнай артерия. Нэһилиэнньэтэ 4 мөллүйүөн курдук. Арҕаа сир шаарын өттүгэр Париж кэнниттэн иккис улахан франко-тыллаах куорат.
Якутск Вечерний. Якутск Вечерний, Дьокуускай куоракка тахсар хаһыат.
1993 сыл тохсунньу 1 күнүттэн тахсар
Тематиката: уобсастыба уонна политика
Нэдиэлэҕэ биирдэ тахсар
Формат A3, тахсар тыла нууччалыы.
Тахсар ахсаана 50 000 
Тарҕатыы ньымата: атыылааһын, сурутуу.
Бэчээтэ офсет
Кэскил - Юность Севера.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;368280&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-10-15T17:36:58Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;388612&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Кэскил - Юность севера, оҕолорго аналлаах хаһыат.
"Бэлэм Буол" бастакы нүөмэрэ 1936 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр тахсыбыта.
Бастакы редакторынан поэт Архип Георгиевич Кудрин — Абаҕыыныскай анаммыта. Киниэхэ көмөлөһөөччүннэн баартыйа үлэһитэ Георгий Багынанов үлэлээбитэ.
Бастакы нүөмэргэ Тойбохой эдэр натуралисттар суруктара бэчээттэммитэ, бу суругу баһаатайдара Бессонов Г. Е. ыыппыта. Ону тэҥэ уобаластааҕы баартыйа, сэбиэттэр. хомсомуол тэрилтэлэрин салайааччыларын эҕэрдэлэрэ бэчээттэммит. Иккис балаһаҕа Суорун Омоллоон "Киристэпиэл" пьесата бэчээттэммит.
Ити кэнниттэн Владимир Михайлович Новиков — Күннүк Уурастыырап, Гаврил Павлович Тихонов редактордаабыттара. Оттон сэрии иннинээҕи редакторынан Никифор Кирикович Седалищев — Дьүөгэ Ааныстыырап этэ. 1941 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр «Бэлэм буол» бүтэһик 277-с нүөмэрин таһаарбыта. Манан хаһыат үлэтэ тохтообута. Никифор Кирикович ити кэнниттэн сэриигэ барбыта. Кыргыһыы хонуутугар 1944 сыллаахха өлбүтэ. 
Партийнай-комсомольскай органнар уураахтарынан «Бэлэм буол» хаһыат 1959 сыл тохсунньу 1 күнүттэн иккистээн тахсар буолбута. Хаһыат 278 нүөмэринэн сэрии иннинээҕини салгыыр курдук бэчээттэммитэ.
ССКП обкуома эрэдээктэринэн Секлетея Курчатованы анаабыта. Кини кэнниттэн 50 сыл устата Нина Протопопова эрэдээктэрдээбитэ. Эппиэттээх сэкирэтээринэн фронтовик бэйиэт Иннокентий Эртюков, литэрэтиирэ салаатын Николай Мординов — Амма Аччыгыйа салайан үлэлээбиттэрэ. 
1990 сылтан «Кэскил» диэн ааттаах, ону таһынан нууччалыы «Юность Севера» диэн тахсар.
Үлэ күүһэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;290994&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2019-10-26T09:25:10Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;348952&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Үлэ күүһэ, Горнай улуус хаһыата.
1950 сыл тохсунньутуттан тахсар, формата А3, икки балаһалаах. 
Бэрдьигэстээххэ сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ иккитэ тахсар. Тахсар ахсаана 1000 экземпляр.
Индигир уоттара.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;291000&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2019-10-26T09:21:11Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;348940&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Индигир уоттара, Муома улууһун хаһыата.
1953 сылтан тахсар, формата А3, икки балаһалаах.
Хонууга сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ иккитэ тахсар, тахсар ахсаана 1000 экземпляр.
Саҥа олох.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;410371&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-08-07T06:45:10Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ojkhol&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;410372&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Саҥа олох, Чурапчы улууһун хаһыата. Урукку аата «Сэссэлиисимэ суола»
1931 сыл алтынньы 15 күнүттэн тахсар, формата А3, түөрт балаһалаах.
Чурапчыга сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ үстэ тахсар, тахсар ахсаана 3500 экземпляр.
Бастакы эрэдээктэринэн Петр Гоголев ананан үлэлээбитэ. 1931 сыллаахха «Сэссэлиисимэ суола» хаһыакка литературнай сотруднигынан 18 саастаах Алексей Бэрияк үлэлээбитэ биллэр.
Миронов Дмитрий Николаевич. Дмитрий Николаевич Миронов — юриспруденция доктора, СӨ Конституция Суутун бэрэссэдээтэлэ.
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык дьоно
Тазлова Римма Семеновна.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;76559&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-10-20T20:30:46Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Олоҕун олуктара */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;76560&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Римма Семеновна Тазлова, медицина доктора, профессор, СӨ Үтүөлээх бырааһа.
Алданский рабочий. Алданский рабочий, Алдан улууһун хаһыата.
1928 сыл балаҕан ыйын 7 күнүттэн тахсар, формата А3, түөрт балаһалаах.
Алдан куоракка нууччалыы тылынан нэдиэлэҕэ биэстэ тахсар, тахсар ахсаана 15000 экземпляр.
Гренландия.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282027&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2015-08-16T16:40:08Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;176.65.127.7&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;319919&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Гренландия (; ) диэн Дания Хоруоллугар киирсэр автономиялаах арыы дойду. Хоту уонна Атлантик океаннар икки ардыларыгар баар. Дания бас билиитигэр XVIII үйэттэн киирэр. Географиятынан Хоту Америкаҕа сыhыаннаах.
Гренландия аан дойду ордук улахан арыыта. Иэнэ 2 166 086 км². Олохтоохторун ахсаана 63 000 киhи (2009). 1979 с. ыла бэйэ салалталаах. 2008 с. референдумугар Гренландия дьоно олохтоох дьаhалта быдан киэҥ компетенцияланарын туhугар куоластаабыттара.
Нуук. Нуук ("Nuuk") () диэн Гренландия киин уонна ордук улахан куората, Сермерсоок муниципалитет киинэ. Олохтоохторун ахсаана 17,834 (тохсунньу 2009), олортон 14,862 Гренландияҕа төрөөбүттэр.
Америка. Америка (сороҕор Эмиэрикэ, Амыарыка дииллэр, аат олохсуйа илигинэ Эмиэрике дии сылдьыбыттара биллэр) диэн Хоту уонна Соҕуруу Америка континеннар, уонна кинилэргэ киирсэр арыылар уонна регионнар, бүтүн ааттара. Сир арҕаа аҥарыгар сытар. Америка Сир ньуурун иэнин 8.3% ылар (кураанах сир 28.4%), манна аан дойду дьонун 13.5% олорор.
Америка диэн үксүн Америка Холбоhуктаах Штаттарын ааттыыллар.
Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа. Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа.
1934 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр Дьокуускайга трактор биригэдьиирдэрин уонна механиктарын Оскуолата аһыллыбыта. 
Иккис пятилеткаҕа квалификациялаах оробуочайдары бэлэмниир үөрэх тэрилтэтэ буолбута. 
Ол сылларга техника өрөбөлүүссүйэтэ киэҥ хардыылаахтык олоххо киирбитэ.
1935 сыллаахха бастакы бүтэрээччилэр 25 трактор биригэдьиирдэрэ үөрэнэн тахсыбыттара.
Тэрилтэ аата хаста да уларыйбыта.
Колледжы 16000 киһи бүтэрбитэ, олор истэригэр:
Чигирёв Сергей Валентинович. Чигирёв Сергей Валентинович, АГИКИ опера студиятын уус-уран салайааччыта, СӨ Искусствотын Үтүөлээх диэйэтэлэ.
Сэһэргээһин. Сэһэргээһин — киһи тугу билбитин-көрбүтүн, санаатын-баҕатын этэрэ, кэпсиирэ сэһэргээһин диэн ааттанар.
Уус-уран айымньы арааһа: кэпсээн, сэһэн, остуоруйа, үгэ, поэма, номох — сэһэргээһин тиибигэр киирэр. Хаһыакка тахсар ыстатыйа, иһитиннэрии, репортаж, бэлиэтээһин, очерк, фельетон эмиэ сэһэргээһин тиибигэр сөп түбэһэр.
Сэһэргээһин үксүгэр маннык тутуллаах буолар:
Иһитиннэрии. Иһитиннэрии (биллэрии) диэн, аата да этэрин курдук, тулалыыр эйгэҕэ, күннээҕи олоххо туох саҥа баар буолбутун, араас сонуну иһитиннэрэр, кэпсиир сэһэргээһин тиэкис ааттанар. 
Иһитиннэриигэ кылаас, оскуола олоҕуттан аан дойдуга туох уларыйыы тахсарыгар тиийэ кэпсиэххэ сөп. Биһиги радионан, телевизорынан күннэтэ истэр сонуммут эмиэ иһитиннэрии буолар.
Иһитиннэрии тыла-өһө судургу, ис хоһооно кылгас, чуолкай буолар. Киһи бэйэтин санаата, иэйиитэ көстүбэт. Онон дьыала стилигэр чугас.
Ыстатыйа. Ыстатыйа — туох эмэ түбэлтэ туһунан сиһилии сырдатар сэһэргиир тиэкис ыстатыйа дэнэр. Ыстатыйа киэҥ ис хоһоонноох, киһиэхэ тиийимтиэ тыллаах-өстөөх суруйуу буолар. Хаһыакка, сурунаалга элбэхтик бэчээттэнэр. Ыстатыйаны араадьыйанан, тэлэбиидэнньэнэн биэриэххэ эмиэ сөп.
Ойуулааһын. Ойуулааһын — туох эмэ предмет ураты бэлиэтин сиһилээн, дьүһүннээн кэпсиир тиэкиһи ойуулааһын диэн ааттанар. Ханнык баҕарар предмети, сири-дойдуну, айылҕаны, үлэни-хамнаһы, хамсыыр харамайы, кыылы-көтөрү, киһини-сүөһүнү ойуулуохха сөп. Ойуулааһын үксүгэр сэһэргиир тиэкис иһигэр көстөр. Туспа ойуулааһын тиэкис сэдэх буолар.
Ойуулааһын ханнык баҕарар стильгэ киириэн сөп. Дьыала кумааҕытыгар, наука кинигэтигэр судургу ойуулааһын баар буолар. Кэпсэтии стилигэр, суруйааччы айымньытыгар уус-уран ойуулааһын киэҥник туттуллар. Саха тыла ойуулуурга, хоһуйарга олус дьүөрэ тыл.
Ойуулааһын үксүгэр маннык тутуллаах буолар:
Тойоннооһун. Тойоннооһун — туох эмит санаа сөбүн-сыыһатын дакаастыыр тиэкис тойоннооһун диэн ааттанар. Тойоннооһун ханнык баҕарар кэпсэтиигэ, суруйууга киириэн сөп.
Тойоннооһун маннык тутуллаах буолар:
Сороҕор тойоннооһун кылгас, 1—2 этиилээх буолуон эмиэ сөп. Саныыр санааны сатаан сааһылаан этэр, дакаастыыр сатабыл киһиэхэ куруук наада буолар.
Саҥарар саҥа истииллэрэ. Саҥарар саҥа истииллэрэ. Киһи араас сиргэ, араас дьону кытта кэпсэтэр тыла-өһө куруук биир буолбат. Ону саҥарар саҥа истиилэ (стилэ) диэн ааттыыллар. Аныгы сайдыылаах киһи хаһан, ханна, хайдах тылы-өһү (стили) туттарын хайаан да билэрэ, сатыыра наада.
Саҥарар саҥаны 5 араас стильгэ араараллар: кэпсэтии тыла-өһө (стилэ), уус-уран айымньы тыла-өһө, публицистика, дьыала уонна наука стилэ. Хас биирдии стиль бэйэтэ аналлаах, тыла-өһө, этиитэ, тиэкиһэ уратылаах, туспа ирдэбиллээх.
Кэпсэтии тыла-өһө. Кэпсэтии истиилэ
Бэйэ-бэйэтин чугастык билсэр дьон күннээҕи олоххо кэпсэтэр тыла-өһө кэпсэтии истиилэ диэн ааттанар.
Кэпсэтии куолутунан эрдэттэн бэлэмэ, былаана суох, хайдах тахсарынан барар. Онон кэпсэтии стилэ маннык ураты бэлиэлээх:
Уус-уран айымньы тыла-өһө. Уус-уран айымньы тыла-өһө — бу истиилгэ литератуура нуорматын толору туттан саҥарыллар-суруйуллар.
Мирнинский рабочий.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;291001&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2019-10-26T09:22:37Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;348945&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Мирнинский рабочий, Мирнэй улууһун хаһыата.
1960 сыл тохсунньу 1 күнүттэн тахсар, формата А3, түөрт балаһалаах.
Мирнэй куоракка нуучча тылынан нэдиэлэҕэ түөрттэ тахсар. Тахсар ахсаана 13000.
Кыһыл Хонуу. Кыһыл Хонуу (нучч. Красная Поляна) - Краснодарскай кыраай сиригэр баар кыракый курорт бөһүөлэк, 32 км Сочи куораттан ыраах уонна муораттан (Хара муора).
Оҕуруот аhа. Оҕуруот аhа диэн сиэниллэр үүнээйи эбэтэр үүнээйи сиэниллэр чааhа.
Хортуоппуй. Хортуоппуй ("Solanum tuberosum") диэн Solanaceae ыалга киирсэр астаах үүнээйи. Аан дойду биир улахан суолталаах астаах үүнээйитэ, риhы, сэлиэhинэйи уонна маиhы тэҥэ. Хортуоппуй үөскээбит сирэ соҕуруу Перу. XVI үйэттэн ыла аан дойдуга тарҕаммыта.
Саха Сиригэр хортуоппуйу үүннэрии XIX үйэҕэ саҕаланар.
Саха сиригэр хортуосканы олордууну Охлопкова Полина Петровна чинчийбитэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;211889&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-02-13T05:17:59Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;80.73.78.70&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;атын буукуба турбут, ону уларыттым&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;351420&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката, Арассыыйа илин өттүгэр биир бөдөҥ библиотека.
1925 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Аммосов М.К. туруорсуутунан төрүттэммитэ.
Библиотека фондатын тэрийэргэ кыттыыны ылбыттара 99 араас тэрилтэ, олор истэригэр Москва, Ленинград тэрилтэлэрэ. 
Манна ВЦИКка Саха сиринээҕи бэрэстэбиитэлэ Винокуров И.Н. оруола улахан.
1927 сылтан Саха сирин бастакы булгуччулаах босхо экземпляры ылар буолбута, онтон 1931 сылтан РСФСР бэчээт бородууксуйатын босхо булгуччулаах экземпяры ылааччы библиотекалар ахсааннарыгар киирбитэ.
1949 сылтан булгуччулаах босхо ылыы төлөбүрдээх буолбута.
1927 сылтан ааҕааччылар саалалара аһыллыбыта. Тэриллиэҕиттэн ыла Саха сирин култуура кииннэриттэн биирдэстэринэн буолбута.
1973 сыллахха саҥа куорпуска көспүтэ.
1992 сыллахха Саха Республикатын Президенын ыйааҕынан саха омук ордук сыаналаах национальнай достояние аатын сүкпүтэ.
Трощанскай Василий Филиппович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;76789&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-10-22T02:39:09Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;76794&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Трощанскай (Жуковскай) Василий Филиппович (1845 - 1898), террорист, народник, Саха сиригэр көскө олорбут киһи.
Хос аата ""Мартышка". 1845 сыл кулун тутар 7 күнүгэр "Бессарабия" губерниятыгар "Оргеев" куоракка (билиҥҥи Молдова) төрөөбүтэ. Дворянин.
1863 сыллаахха Кишинев гимназиятын бүтэрэр уонна Санкт-Петербургка Технология Институтугар киирэр. Ол кэмҥэ ити институт нигилизм уонна атын өй-санаа тарҕаммыт сирэ этэ. 
1867 сылга аресттанар уонна хаайыыга киирэр. 1868 сылтан көскө олорор.
1878 сылга "Троглодиттар" диэн народниктар кружоктарын тэрийэр. Бу кружоктан кэнники "Земля и воля"" диэн террористтар уобсастыбалара тэриллэр. Бу уобсастыба ыраахтааҕыны өлөрөр сыаллаах этэ. 
1878 сылга жандармнар тойоннорун "Н.В. Мезенцевы" өлөрөллөр. Трощанскайы каторгаҕа ыыталлар, онтон 1886 сыллаахха Саха сиригэр көскө Дьохсоҕон нэһилиэккэ кэлэр.
Манна кини бурдук ыһыытынан дьарыктаммыта уонна ойуунааһын туһунан матарыйаал хомйбута. 
1898 сыл тохсунньу 27 күнүгэр өлбүтэ. Чөркөөххө көмүллүбүтэ.
Бэтховэн (киинэ). Бэтховэн (Бетховен, ) — АХШ киинэтэ, ыал киинэтэ буолар. Оҕо сааһыттан тутулуга суох көрөр киинэтэ буолар. Киинэ хас да серияларга хайдар. Киинэ барыта Калифорния штатыгар уһуллар, Лос Анджелес эргимтэтигэр, Глендейл куорат, ону таһынан Хантингтон бич () уонна Лонг Бич () куораттарга, биир чааһа Сан Франсиско куорат кытылыгар уһуллар. 
Сүдьүөтэ.
Биир ыал Ньютон баар, ол онно биир сенбернар ыт иитиллэ кэлэр, остуоруйата барыта онтон саҕаланар.
Toyota Camry. Toyota Camry диэн Toyota компания оҥорор орто кээмэйдээх массыыната. 1980 с. ыла таhаарыллар. "Camry" аат kanmuri (冠, かんむり) диэн дьоппуон тылын ааҥллыы формата, "хоруона" диэн тылбаастанар. Бу аат Toyota бастыҥ моделларын "хоруона" диэн аатынан ааттааhынын үгэhэ буолар: аан бастаан Toyota Crown 1955, онтон Toyota Corona уонна Corolla.
Илин уонна Соҕуруулуу-илин Азия баhаардарыгар Camry моделлара бизнес кылаастаах массыыналарга киирсээллэр.
АХШга Camry тиhэх уон сыл устата атыытынан бастыҥ массыына этэ. Онтон ураты Аустралия, Канаада уонна сорох Азия баhаардарыгар бэркэ атыыланар. Ол гынан баран, Эуропаҕа атыыта соччо үчүгэйэ суох буолан, 2004 ыла онно атыыланан бүппүтэ. Эуропаҕа кинини Avensis солбуйбута.