mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ибрай Алтынсарин. Ибрай Алтынсарин () (, Арагай волоһа, Николаев уезд, Турскай уобалас, Арассыыйа империята — ) — казах педагог-сырдатааччыта, суруйааччы, фольклорист, общественнай деятель, учуонай-этнограф. Казах учебниктарын ааптара, холобур, «Казахская хрестоматия» (1879; 1906) уонна «Начальное руководство к обучению казахов русскому языку» (1879).
Нуучча алпабыытыгар олоҕуран казах тылын алпабыытын оҥорбута уонна ол алпабыытынан бэйэтин тиэкэстэрин суруйбута.
Алтынсарин түөрт икки кылаастаах нуучча-казах училищатын, биир ремесленнэй училище, биир казах дьахтар училищетын, биэс буолас оскуолатын, икки нуучча оҕолорун училищеты арыйбыта.
Олоҕо.
Ибрай Алтынсарин 1841 сыл алтынньы 20 күнүгэр Тургай уобалаһын Аракарагайскай буолаһыгар төрөөбүт. Кини алтыбас диэн аҕа уустан, кыпчак биистэн төрүттээх. Төрдө былыр Орто жузка олорбуттара.
Аҕата эрдэ өлөн хаалбыта, ол иһин Ибрай Алтынсарини эһэтэ Балгожи Жанбуршин ииппитэ.
Ибрай кыра эрдэҕиттэн билиигэ, үөрэххэ тардыһыылаах этэ, үөрэхтээх нуучча дьонун кытта билсэрэ.
1850 сыллаахха Оренбург куоракка үөрэммитэ. Ол саҕана учуонай-востоковеды В. В. Григорьевы кытта билсибит.
Оскуоланы 1857 сыллаахха кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ. Онтон үс сыл устата эһэтигэр суруксутунан үлэлээбитэ.
Алтынсарин биир кэмҥэ Оренбуркка тылбаасчытынан үлэлээбитэ, кини тойоно Н. И. Ильменскай этэ.
1860 сыллаахха Тургай куоракка казах оҕолоругар анаан оскуоланы арыйбыта уонна онно нуучча тылын үөрэппитэ.
1861 Тургай оскуолатын учуутала буолбута.
1864 сыллаахха бастакы народнай оскуоланы арыйбыт.
Бу кэмҥэ Ибрай Алтынсарин статскай сүбэһит солотугар тиксибитэ.
1879 сылтан уонна олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Тургай уобалаһыгар казах оскуолаларын инспектора буолбута.
1883 сыллаахха Алтынсарин Николаевскай уездка көспүтэ. Ибрай Алтынсарин онно өлүөр диэри олорбута.
Ибрай Алтынсарин 1889 сыллаахха от ыйын 17 күнүгэр өлбүтэ.
Кулин, Айше. Кулин, Айше
Айше Кулин(Ayse Kulin төр.1941 с.атырдьах ыйын 26 күнүгэр Стамбулга Турция) - туурак дьахтара. Прозаик, новеллист уонна сценарист.
Кулин, 1941 с. Стамбулга төрөөбүт. Аҕата - Боснияттан төрүттээх, Мухиттин Кулин, Стамбул бастакы инженер-тутааччыларыттан биирдэстэрэ, Судаарыстыбаннай гидравлическай собуоту(DSI) олохтообут уонна ити собуот бастакы дириэктэринэн үлэлээбит киһи. Ийэтэ - Ситаре Ханым черкеска, Осман импиэрийэтин экэниэмикэтин миниистирин сиэнэ. Кулин, Стамбулга, кыргыттар үөрэнэр Америка кэллиэһин бүтэрбитэ. 1984 с.кэпсээннэрин бастакы хомуурунньугун таһаарбыта. Gulizar диэн кэпсээнинэн, 1986 с. "Kirik Bebek" диэн ааттаах киинэ уһуллубута. Ити киинэ сценарийын иһин, культура уонна туризм Министиэристибэтиттэн наҕараада ылбыта. Кулин элбэх киинэлэр, телесериаллар уонна эрэкилээмэ роликтарын сценариһа, кинематографиһа, продюсера буолбута. 1986 с. Ayasli ve Kiracilari телесериалга үлэтин иһин, тыйаатыр суруйааччыларын Ассоциациятыттан "Лучший кинематографист" бириэмийэни ылбыта.
1996 с. Bir tatli Huzur диэн ааттаан Мунир Нуреттин Сельчук биографиятын суруйбута. Foto Saban Resimleri диэн кэпсээнинэн эмиэ, ол сыл "Приз Haldun Taner Short Story", аныгыскы сылыгар "Sait Falk Short Story Award" бириистэри ылбыта. 1997 с. Стамбулга сибээс факультета киниэхэ, Ада Айлин биографическай арамаанын иһин "Писатель года" ааты иҥэрбитэ. 1998 с.итинник наҕарааданы Гениш Заманлар кэпсээнин иһин ылбыта. 1999 с.сэтинньигэ, боснияҕа буолбут сэрии туһунан "Севдалинка" диэн арамааны суруйбута. Ол кэнниттэн, 2000 с. "Фюрейя" диэн биографическай арамааны суруйан бүтэрбитэ. 2001 с.бэс ыйыгар Турция илиҥҥи провинцияларыгар республика эрдэтээҥҥи устуоруйатын хайдах оҥорбуттарын дырааматын туһунан "Kopru" диэн арамаанын таһаарбыта. 
2002 с. ыам ыйыгар, Nefes Nefes'е диэн, турция дипломаттара, Иккис Аан дойду сэриитигэр, Холокост дьэбириэйдэрин быыһабыттарын туһунан арамааны суруйбута.
Айше Кулин иккитэ ыал буола сылдьыбыт. "Хаят" уонна "Хюзюн" арамааннара кини кэргэттэрэ Мехмет Сарперы уонна Эрен Камалины(иккиэннэринээн арахсыбыт) кытта олоҕун кэпсииллэр. Иккитэ кэргэн тахса сылдьыбытыттан 4 уол оҕолордоох.
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Ay%C5%9Fe_Kulin
https://ru.qwe.wiki/wiki/Ay%C5%9Fe_Kulin
https://fem-books.livejournal.com/858515.html
Аслан Хатидже. Хатидже Аслан (1962 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ, Сивас, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок биллиилээх, биир саамай элбэх хамнастаах артыыһа.
Биографията.
Хатидже Аслан 1962 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр күнс сирин көрбүтэ. Кини Сивас диэн Турция оччоугуй куоратыгар төрөөбүтэ. Эмиэ ол куоркка орто оскуолана ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Анкара куорат Судаарыстыбаннай консерваториятыгар үөрэххэ туттарсан киирбитэ. Устудьуоннаан бүтэн баран Измир куорат тыйаатырыгар уонна киин куорат Судаарыстыбаннай тыйаатырыгар артыыс быһыытынан үлэлээбитэ. 
Тэлэбиидэнньэҕэ аан бастаан Фатих Аксой «Хюррем Султан» диэн ааттаах дьҕус, куччугуйкаан сэрийээлигэр сүрэхтэммиттэ. Ол кэнниттэн Аслан Нури Бильге Джейлан «Три обезьяны» киинэтигэр сүрүн дьахтар оруолун оонньоон аатын суолун оҥостубута. Бу киинэ Канн норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлигэр миэстэлэспитэ. Хатидже тус бэйэтэ ол оруолун иһин киинэ бэстибээлин "Бастыҥ дьахтар артыыс" аатын ылары ситиспитэ. Бу улаха кыайыы этэ. Ол кэнниттэн ааннар арыллан барыттара. Кини устунуна маннык курдук улахан бырайыактарга, киинэлэргэ уонна сэрийээллэргэ артыыс быһыытынан кыттыспыта: «Опасная любовь», «Зависть», «Восточные пьесы», «Опасная любовь» уонна «Пора тюльпанов».
Аслан Хатидже икки төгүллээн ойох тахсы сылдьыбыта: бастакы сырыытыгар кини тыйаатыр уонна киинэ худуоһунньуга Хаккы Эргёктүүн холбоспута. Кинилэр ыал буолан этэҥҥэ с;;рбэ сыл олорбуттара эрээри, тапсыбакка, өйдөспөккө арахсыбыттара; икки сырыытыгар кини Ренан Калели диэн аатырбыт худуоһунньукка эргэ барбыта. Ол эрээри кинини да кытта дьоллоох олоҕо уһаабатаҕа. Пааралар сотору буолан баран арахсыбыттара. Хатидже икки оҕолоох: биирэ уол, Экин диэн ааттах. Бэйэтэ төрөппүт оҕото. Ону таһынан кини Эдже диэн Турцияҕа улахан сир хамсааһынан кэнниттэн төгүрүк тулаайах хаалбыт кыыһы иити ылбыта.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD,_%D0%A5%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B6%D0%B5
https://www.kinopoisk.ru/name/1602593/
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ - култуура уонна ускуустуба судаарыстыбаннай бүддьүөт тэрилтэтэ. Башкортостан түмэллэриттэн улаханнара уонна Арассыыйа кырдьаҕас түмэллэриттэн биирдэстэрэ.
1864 с.муус устар 24 күнүгэр, Оренбург күбүөрүнэтин Күбүөрүнэ Статистическэй кэмитиэтин чилиэннэрэ К.А.Бух, Н. А. Гурвич, А. А. Пеккер, В. И. Власов көҕүлээһиннэринэн уонна күбүрүнээтэр Г.С. Аксаков актыыбынай кыттыытынан төрүттэммит. 
1898 с.ахсынньыга түмэл, урукку Крестьянскай Поземельнай баан дьиэтигэр олохтоммут.
Урукку, Крестьянскай Поземельнай баан дьиэтэ(Уфа күбөрүнэтин салаата) салгыы тутуутун кытта(1943-1945) уонна олбуор иһинээҕи хаһаайыстыбаннай тутуулары(1906-1908) кытта, билигин архитектура пааматынньыга.
2001-2003 сс.дьиэҕэ хаппытаалынай өрөмүөн ыытыллыбыт. 
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ, Уфа куоракка баар түмэллэр бас суолталаахтара. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлин састаабыгар киирэн филиал быһыытынан 10 судаарыстыбаннай түмэл үлэлии тураллар, онтон 6 куораттарга, 3 дэриэбинэлэргэ бааллар. 35 выставочнай саалаларга, археология(боруонса уонна таас эпохата), устуоруйа(15-21үү.), башкир уонна өрөспүүбүлүкэ атын омуктарын(удмурт, мордва, мари, украинецтар, чуваштар уо.д.а.)этнографията. Башкирия айылҕатыгар анаммыт саалалар араас биологическай эйгэлэри үтүгүннэрэн көрдөрөллөр:"Земноводные, пресмыкающиеся и рыбы", "Пещеры Башкортостана", "Юпоха камня", онтон, дьоҕус экспозиция, эрэгийиэн тыыннаах сиимбэлин - бурзянскай тойон ыҥырыаны кытта билиһиннэрэр.
Түмэл пуондата, 190000 хараллан турар маллаах. 51000 научнай көмө пуонда хараллан турар мала.
Түмэл сүрүн бас билиитинэн, түмэл тэриллиэҕиттэн улаханнык кэҥээбит уонна эбиллибит нумизматическай кэллиэксийэ буолар. Билигин, 16000 тахса манньыаттаах. Кэллиэксийэ чөмчүүктэринэн, Иван lll салайарын саҕанааҕы кэмҥэ сыһыаннаах "чешуйки" манньыаттар буолаллар. Ону таһынан, түмэл, Арассыыйа кыһыл уонна үрүҥ көмүс манньыаттарын баай кэллиэксийэлэрин бас билэр. Түмэл киэн туттуутунан, көрдөрүүгэ турар, үһүйээн кэпсииринэн национальнай дьоруой Салават Юлаев саабылата(1919-1911 сс.археолог С.Р. Мунцлов Курмантау дэриэбинэҕэ булбут) буолар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD
https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/693/
Атагюль Неслихан. Неслиха́н Атагю́ль Догулу́ (; 1992 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Стамбул) — турок биир саамай биллиилээх модела уонна киинэ, киинэ сэрийээлин артыыһа
Биографията уонна карьерата.
Неслихан Атагюль 1992 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар черкес хааннаах турок киһитигэр уонна Белоруссияттан төрүттээх дьиэ хаһаайкатын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Неслиханы таһынан, дбиэ кэргэн өссө биир оҕолооҕо. Ол курдук, кыыс бииргэ төрөөбүт убайдааҕа. Кини бэйэтин карьератын реклмама роликтарын устууттан саҕалаабыта. 2005 уонна 2006 сыллардаахха Tofita, Valenza Kids, Sütaş курук улахан биллэр хампаанньалар рекламалыыр роликтарыгар уһуллубута. 2006 сыллаахха олоҕор аан бастакытын «Первая любовь» диэн ааттаах киинэҕэ уһуллан, артыыс быһыытынан сүрэхтэммитэ. 2008 уонна 2009 сыллардаахха Неслихан «Листопад» диэн ааттаах элбэх сиэрийэлээх киинэ 34 сиэрийэтигэр уһуллубута..
2013 сыллаахха Неслихан Атагюль «Два лица Стамбула» диэн эмиэ элбэх сиэрийэлээх киинэ устуутугар кыттыбыта. Онно кини олоҕор аан бастакытын сүрүн оруолу оонньообута.
Ол гынан баран кини аан дойдуга биллэр артыыс быһыытынан үүнэн сайдан тахсарыгар «Всё, что мне осталось от тебя» (2015) диэн киинэ төһүү буолбута. Кини бу киинэҕэ Элим диэн биир саамай сүрүн оруолу толорбута.
Төһө даҕаны артыыс олус эдэр саастааҕын иһин, кини норуоттар икки ардыларынааҕы билиниини ситиспитэ. Олортон саамай элбэх бирииһин 2012 сыллаахха «Чистилище» киинэҕэ оонньоон ылбыта.
Тус олоҕо.
2013 сылтан Атагюль Кадир Догулу артыыстыын доҕордоспута; 2015 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр холбоһоллорун туһунан биллэрбиттэрэ. Уруулара 2016 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр буолбута.
Артыыс туохтааҕар даҕаны чуумпу киэһэлэргэ, иллэҥ кэмигэр кинигэни ааҕарын сөбүлүүр. Ол курдук. кини саамай сөбүлүүр суруйааччылара буолаллар: Франц Кафка, Карлос Кастанеда, Урсула Ле Гуин, ону таһынан кини Тим Бертон уонна Дэвид Линч киинэлэрин сэҥээрэр.
Хемчик өрүс. Хемчик өрүс
Хемчик (тув. Хемчик) - Енисей өрүс бассейыныгар киирэр, Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр баар өрүс.
Өрүс уһуна - 320 км.
Алтай Өрөспүүбүлүкэтин кытта кыраныыссаҕа турар Шапшальскай кэлимсэ хайа ситимигэр киирэр Козер хайа илин сирэйигэр баар чыпчаалтан, 3122 м.үрдүктэн саҕаланар. Өрүс барыта Тыва сиригэр сытар. Икки хайа икки ардынан устар - Арҕааҥҥы Саян хотугу өттүнэн уонна Арҕааҥҥы Танну-Ола хайа соҕуруу өттүнэн, кинилэртэн түһэр уулары барытын хомуйан ааһар. Аллараа диэки өттүгэр, Хемчик хотоолугар сөҥүү түспэтиттэн, киирэр уу олох аҕыйах. Бары саҕаланар сирдэрэ уонна салаалара, ууну үрдүк хайалартан ылаллар. Онон, өрүс ситимэ, Хемчик котловинатыгар нүөлсүтүүгэ киэҥник туттуллар. Өрүс элбэх сиринэн үөһээттэн түһэр уулардаах уонна таас харгыстардаах буолан, ууга устар тэриллэр айанныыр кыахтара суох. Хотоол синньигэс эрээри, туруору кытыллардаах, сүнньүгэр элбэх улахан таастардаах. Хемчик хотоолугар көнө сиринэн устар майгылаах өрүс буолар. Сүүрүгэ бытаарар. Былыргы Ийме кэнниттэн эмиэ, хайа өрүһүн майгытын ылынар уонна Хемчик кэлимсэ ситимин хайаларыгар тиийэр. Манна хотоол синньигэс, туруору ойоҕостордоох. Бүтэһик кэрчигэ - Хемчик каньона. Каньон, Үөһээ Енисей, Саяно-Шушенскай водохранилищетынан тимирдиллибит Саян каньоныгар сыстар. 
Өрүскэ киирэр салаалара:
Малый Хемчик, Чон-Хем(уҥа), Чинге-Хем(уҥа), Чиндозын(хаҥас), улахан, уҥа Барлык, үксүн сири нүөлсүтүүгэ туттуллар, улахан, хаҥас Алаш, Чыркагы(уҥа), сүрүн, хаҥас Ак-Суг, Кара-Суг уонна улахан Чадан(уҥа), уонна Алды-Ишкин(хаҥас).
Өрүс бассейыныгар ойуур, үөһээ дьаарыска, үксүн бассейн хотугулуу-арҕаа өттүгэр үүнэр. Хемчик хотоолугар үүнээйи, өрүс саҕаланыытыгар эрэ баар. Салгыы өрүс сүнньүн бата эрэ, синньигэс балаһанан тополь чараҥнара бааллар. Ойуурдарыгар үксүн тиит мас уонна тополь үүнэллэр. Өрүс кытылын бата элбэх талахтар үүнэллэр. Хемчик котловинатыгар өрүс, үүнээйитэ да, ойуура да суох, кураанах кэриэтэ сиринэн устан ааһар.
Хемчик, атыттарга холоотоххо дьоҕус үрэх. Өрүс тайыыр сиригэр сылга ортотунан, 125 мм.сөҥүү түһэр. Онон, өрүс аллараа бассейыныгар Хемчик хотоолугар уу аҕыйах буолар. Өрүс сир аннынааҕы уулартан, эмиэ, эбинэр. Сайын бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри халаанныыр.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D1%87%D0%B8%D0%BA
http://svyato.info/respublika-tyva/ak-dovurak-respublika-tyva/4534-reka-khemchik.html
Асылы күөл. Асылы күөл
Асликуль(был.Асылыкуль; был.Асли-Куль; башк. Асылыкүл) - Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин саамай улахан күөлэ. Давлеканово куораттан хотугулуу-арҕаа хайысхаҕа 27 км.тэйиччи сытар. Белебеевскмй үрдэл хотугулуу-илиҥҥи салааларын икки ардынааҕы киэҥ аппаҕа:Табулак, Улу-Карагач, Улутау, Бэлекей-Карагач, Большой Нор, Малый Нор, Зайтуляктау хайаларынан төгүрүктэнэн сытар. Күөл карст араҥата иһирдьэ түспүтүттэн үөскээбит. Хаар, ардах ууларыттан уонна сир аннынааҕы уулартан "аһыыр". Күөл уута кыра туустаах, минеральнай састааба үрдүк. Күөл иэнэ - 23,5 кб.км., устата - 7км., кэтитэ - 5 км. Орто дириҥэ - 5,1 м. Муора таһымыттан үрдүгэ - 221 м.
Күөл онно Улуктау, Тубулдак, Улу-Карагач, Белекей-Карагач уонна сырт Ташлы-Тау Уфимскай дьаарыс карбонатнай песчаниктаах төбөлөрүн икки ардыларыгар сытар. Соҕуруу кытыла, балачча туруору сирэйдээх, үрдүгэ 210 м-тэн 370 м.диэри. Сирэйин илин өттө булкаас ойуурунан, орто чээрэтэ - эдэр тиит уонна бэс олордуу ойуурунан үүммүт. Күөл иннигэр кытыл ити сирэйэ 50-300 м.кэтиттээх, уу таһымыттан 10-30 м.үрдүктээх террасаҕа кубулуйар. Ити сирэй, күөл диэки хайысхалаах элбэх аппалардаах. Арҕаа, хотугу уонна илин кытыллара уу ньуурун таһымыттан 5-25 үрдүктэр. Уутун хомуйар сирин оҥоһуутугар, үөһээ перм известняктаах, туойдаах уонна сиэрэй, сырдык-сиэрэй известняк араҥаларын кытта солбуһар дьапталара кыттыһаллар. Аллараа, сир тэн 130-150 м.үрдүккэ, Кунгурскай дьаарыс гипсово-ангидритовай туустаах уонна ангидритово-доломитовай араҥалара сыталлар. Күөл кытылларыгар дэриэбинэлэр: Бурангулово, Купоярово, Янги-Турмуш уонна доруобуйаны чөлүгэр түһэрэр комплекстар бааллар.
Күөл үүнээйитэ:хомус, рогоз уонна тростник үүнэллэр. Тулалыы липа, дууп, хатыҥ булкаастаах ойуурдар, типчак уонна ковыль үүнэр истиэптэриниин кыттыһаллар, ону кытта кытыл устун солончактаах хонуулар тэнийэллэр.19 үйэ бүтүөр диэри Асылы күөлү тула үчүгэй микроклиматы үөскэтэр мутукчалаах ойуур, талахтар үүнэллэрэ. Ол эрээри ойууру олохтоохтор кэрдибиттэр. Бүтэһик тиити, 1951 сыллаахха, Янги-Турмуш дэриэбинэ таһыгар охторбуттар. Онон тиит мас сүппүт.
Күөлгэ уонна кини тулатыгар, араас чыычаахтар, көтөрдөр уйаланаллар, айан көтөрдөрө тохтоон ааһаллар: кустар, хаастар, кубалар, пеганкалар, ону кытта элбэх ырыаһыт чыычаахтар бааллар.
Күөлү чугаһыгар сытар сиргэ араас кыыллар, кыһыл кинигэҕэ киирбит үүнээйилэр бааллар. Ол ковыль красивейший, ковыль перистый, тонконог жестколистный, рябчик русский, венерин башмачок настоящий, чина Литвинова, флокс сибирский, гвоздика иглолистная, терексен татарский, клаусия солнцелюбивая. Кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыллартан:обыкновенный аполлон, степная дыбка, чернозобая европейская гагара, казарка краснозобая, сапсан бааллар.
Асылы күөлгэ балык араас көрүҥэ:плотва, щука, окунь, судак, налим, карп, сазан, линь, сиг, рипус уо.д.а.
https://greenexp.ru/places/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE_%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C
Атасевер Вильдан. Вильда́н Атасеве́р (, 1981 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр төрөөбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Бурса куорат) — турок омугун биир саамай биллэр киинэ уонна тэлэбиидэнньэ артыыһа.
Биографията.
Вильдан Атасевер 1981 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр Турция Бурса куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Кини дьиэ кэргэнигэр бэһис оҕонон төрөөбүт. Вильдан Атасевер орто үөрэҕи Стамбул куоракка ылбыта. 13 сааһыгар сылдьан Вильдан «Победители театра» диэн тыйаатыры таптааччылар бөлөхтөрүгэр чилиэн быһыытынан киирбитэ.
Вильдан Атасевер киинэҕэ аан бастыкытын 2001 сыллаахтан саҕалаан уһуллан барбыта. 2005 сыллаахха кини «Две девушки» диэн элбэх сиэрийэлээх драма киинэтигэр уһуллубутун иһин Турция киинэ эйгэтигэр биир саамай улахан бириэмийэтин -- «Золотой апельсин» бириэмийэни ылар чиэскэ тиксибитэ. Онтон салгыы 2006 сылаахха «Судьба» диэн эмиэ турок сэрийээлигэр Угур оруолун толорбутун иһин — Анкара куоракка ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлин анал, биир саамай улахан бирииһин хаһаайката буолбута. 2016 сыллаахха кулун тутар ыйга Вильдан Хюмашах Султан оруолун ылбыта. Хюмашах Султан диэн III Мурада уонна Сафие Султан саамай тапталлаах кыыстара. Бу уобарас «Великолепный век: Кёсем Султан» сэрийээр биир биллэр уонна сүрүн уобараһа буолар. Ону таһынан Вильдан реклама роликтарыгар элбэхтик уһуллар.
Тус олоҕо.
2001 сыллаахтан 2007 сыллаахха диэри Вильдан ТайланКылынче диэн эмиэ биллэр артыыһы кытта ыал буолан олоро сылдьыбыта. Ол эрээри олоҕо уһаабатаөа. Арахсыбыта.
2010 сылаахха Вильдан иккиһин Исмаил Хаджиоглу диэн эмиэ артыыс киһиэхэ эргэ барбыта;
Ол гынан баран олохторо эми уһаабатаҕа. 2015 сыллаахха тохсунньу 21 күнүгэр суутунан арахсыбыттара. 
28. 04. 2019 сыллаахха Вильдан үһүс төгүлүн төхтөрүйэн Эркан Акдемирга ойох тахсыбыта. билигин бииргэ олороллор.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80,_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D0%BD
https://www.kinopoisk.ru/name/762852/
Inkscape.  Inkscape , Linux системаларга көҥүл тарҕанар программа, GNU лицензиатынан. Графическай программа, үрдүк хаачыстыбалаах редактор.
Бирикээсчиктэр кулууптара (Дьокуускай). Бирикээсчиктэр кулууптара — Дьокуускай куоракка XX үйэ саҕаланыытыгар баар буола сылдьыбыт мустар сир, манна пьесалары туруораллара, сахалыы бастакы испэктээх манна турбута, манна саха бастакы үөрэхтээхтэрэ мусталлара.
1917 сыллааҕы түбэлтэлэр.
1917 сыллаахха Арассыыйаҕа Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолбутун кэннэ Дьокуускайга Бирикээсчиктэр кулууптара өрөбөлүүссүйэ оҥорооччулар "ыстааптара" буолбута. Кулун тутар 3 күнэ буолар түүнүгэр (аныгы ааҕыыннан кулун тутар 16 күнэ) полиция ыраахтааҕыга эрэллээх хаалар уонна митиннэри бобор туһунан биллэриилэри ыйаабыта. Ол үрдүнэн бастакы митинг кулун тутар 3 (16) күнүгэр Уопсастыбаннай мунньах саалатыгар буолбута, 500-чэ киһи кыттыбыта. Ол митинг кэнниттэн Бирикээсчиктэр кулууптарыгар испэктээк буола турдаҕына митинг дэлэгээтэ Е. Ярославскай кэлбитэ уонна онно мустубут дьон ортотугар куорат баһылыга П. А. Юшмановка былааһы норуокка биэрэрин модьуйбута.
Кулун тутар 4 (17) күнэ буолар түүнүгэр мустан бастакы өрөпкүөм нелегальнай мунньаҕын ыыппыттара. Онно мустубут бассабыыктар, меньшевиктэр уонна эсердэр куорат гарнизонун саллааттарын бэйэлэрин өттүлэригэр тардар, сэрии сэбин булунар туһунан, телеграф дьиэтин ылар туһунан эҥин быһаарсыбыттара. Ону таһынан Куттал суох буолуутун кэмитиэтин тэрийэргэ быһаарбыттара.
Өрөбөлүүссүйэ оҥорооччулар чааһынай лааппылартан конфискациялаан ылбыт сэриилэрин сэбин Бирикээсчиктэр кулууптарыгар түмпүттэрэ, гражданскай милиисийэ этэрээтин хомуйан барбыттара. Бу этэрээт саалаах-саадахтаах Куорат Быраабатын дьиэтигэр тиийэн Куорат Дууматын былааһы кэмитиэккэ биэрэргэ күһэйбиттэрэ. Кулун тутар 4 күнүгэр норуот мунньаҕын ыҥырбыттара, ол мунньахха Дьокуускайдааҕы Куттал суох буолуутун кэмитиэтин (, кылгатан ЯКОБ) чилиэннэрин талбыттара. Онтон уобалас вице-күбүрүнээтэритэн (күбүрүнээтэр Р.Э. фон Витте астаапкаҕа барбыт кэмэ этэ) барон Тизенгаузентан былааһы биэрэригэр модьубуйуттара. Вице-күбүрүнээтэр уонна полицмейстер Рубцов Петтрограадтан дьаһал суоҕунан матыыптаан батыммыттара. ЯКОБ-тар Петроградка Керенскай аатыгар былааһы кинилэргэ биэрэр туһунан ис хоһоонноох тэлэгирээмэ ыыппыттара.
Кулун тутар 5 күнүгэр Бирикээсчиктэр кулууптарыгар вице-күбүрүнээтэр былааһы туттарарын туһунан биллэрбитэ. Саллааттарын илдьэ кэлбит куорат гарнизонун начаалынньыга Н.Д. Попов ЯКОБ-у өйүүр туһунан этиммитэ.
Buc Ee's. Buc Ee'S (Бак Эс), Техас штатын саамай улахан АЗС инфраструктурнай тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан заправочнай станциалардаах, биир заправкаҕа 300-тэн тахса массыыналары тэҥҥэ заправкалыыр терминаллаах. Тэрилтэ бэйэтэ улахан суол кытыытыгар турар АЗС эрэ буолбакка, араас рестораннары , кафелары бас билэр. Бэйэтэ баан буолбатах эрээри, кредитнай карта наар заправкалатар дьоҥҥо биэрэр. 
Сүрүн саайта https://buc-ees.com/
Кредит скор. Кредит скор (ол эбэтэр , ), билиҥҥи капитализм систематыгар олоҕурбут балловай оонньуу, сыала уонна соруга дьону кредит (иэс) ыллыннар диэн, төһөнөн элбэх иэскэ киирэҕин, оччонон кредитнай скоринговай пойнттара үрдээн иһэр.
Билигин Аан Дойду үрдүнэн хас даҕаны кредитнай историалары кэтээн көрөр тэрилтэлэр бааллар, олортон саамай улахан Equifax (Эквифакс). Эквифакс үксүн Америкаҕа, Арассыыйаҕа, Канаадаҕа, Европаҕа, Кытайга, Дьоппуон, Соҕуруу Корея, Аустралиа дойдуларын төһө иэскэ киирбиттэрин көрөр уонна сыаналыыр. 2020 сылга Эквифакс 800 мөллүйүөн киһини кредит скор оҥорор.
Кредит скор оҥороргор киһи эбэһээт кредит ылыахтаах, минимальнай балла 300 пойнт, максимальнайа 850 балл. 
Киһи Кредит Скор саҕалыырыгар бастаан кредитнай карта арыйыахтаах, кредитнай лимиты 30% элбэҕи туттуо суохтааххын, олоҕун тухары ортотунан 10 кредитнай карталаныахтааххын.
Equifax. Equifax (Эквифакс), АХШ саамай улахан дьон төһө иэскэ киирбитин кэтээн көрөр тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн 800 мөллүйүөн киһиэхэ кредит скор оҥорор. Саха Сирин уонна Арассыыйа бааннара бары эмиэ ити системаҕа бааллар.
Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията. Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията (, ) — 1924 сыллаахха от ыйын 2 күнүгэр Парижка олохтоммут тэрилтэ.
Тэрилтэ олохтоммут күнэ билигин Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр.
Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ. Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ — сыл ахсын от ыйын 2 күнүгэр бэлиэтэнэр. 
Бу күн 1924 сыллаахха Парижка Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията (, ) олохтоммут.
Һанна (ТВ сериал). Һанна, сериал, Amazon уонна HD Videobox платформаларга көстөр сериал, драма уонна триллер көстүүлээх.
Лицензиата Prime Video диэн Amazon төрүкү төрүт платформатыгар көстөр. 
Сүжета.
Польша хоту өттүгэр тыаҕа Эрик диэн ааттаах өлөрүөхсүт уонна солдат Һанна диэн кыыһы 16 сыл иитэр, охсуһарга, өлөрөргө , тыыннаах хааларга үөрэтэр. Киннэри CIA Европатааҕы салаатын хотуна Марисса Веглер диэн дьахтар өлөрөөрү эккирэтэр. Урут Румыния сиригэр Марисса Веглер ыйааҕынан 18 оҕону биологическай лабораторияҕа араас кэтээн көрөөһүн ыытан өлөрөллөр, ону Эрик онно үлэлии сылдьан Һанна диэн оҕону быыһыыр. 
Критика.
CIA авторитетын түһэрэр диэн CIA Amazon тэрилтэҕэ бобор туһунан сурук ыыппыт этэ, ол эрэн АХШ демократия буолан сим биир 2019 сыллаахха Аан Дойду экраннарыгар таҕыста.
Дьону кэтиир киин салалта. Дьону кэтиир киин салалта (ол эбэтэр , кыччатыллыбыта , эбэтэр сахалыы кыччатыллыбыта "ККС"), ол эбэтэр кэтиир киин салалта. АХШ дойдутун уонна Аан Дойду үрдүнэн саамай күүстээх тэрилтэ, Федеральнай былаас агентствота. Сүрүн эбээһинэһэ Америка тас өттүн кэтээн көрөөһүн, дьоннору кэтээн көрөөһүн уонна информациа хомуйааһын. 
Салалтата - Лэнгли (АХШ).
Сүрүн саайта: https://www.cia.gov/ru
Уоррен Баффетт. Уоррен Баффетт (), АХШ инвестора, саамай чулуу инвестор. Оҕо эрдэҕиттэн 11 сааһыттан акциалары уонна облигациалары эргинэр. Билиҥҥи кэмҥэ биир саамай баай киһи. 
Олорор сирэ — Омаха, Небраска (АХШ).
Кини инвестордардыыр уонна инвестиционнай тэрилтэтэ — Berkshire Hathaway.
Berkshire Hathaway. Berkshire Hathaway — АХШ биир улахан холдинговай тэрилтэтэ, улахан инвестиционнай тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ элбэх АХШ уонна Кытай тэрилтэлэрин акциаларын бас билээччи. Сүрүн төрүттээччи - Уоррен Баффетт. 27,000 акция тутааччылардаах, уонна Билл Гейтс хампааннььа биир дириэктэрдэрэ
Хампаанньа аата Баффетт 1964 сыллаахха атыыласпыт текстильнай хампаанньатын аата. Ол хампаанньаны 1985 сыллаахха саппытаю