mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Билюкина Алла Афанасьевна. Билюкина Алла Афанасьевна, литературовед, филология доктора.
Парустар (сулустар бөлөхтөрө). Парустар () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 499,6 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 195 харахха көстөр сулустардаах.
Кэтээн көрүү.
Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт, +34° кэтирээһинтэн соҕуруу олунньуга толору көстөр.
Устуоруйа.
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1752 сыллаахха Арго Аал диэн улахан бөлөхтөн араарбыта.
Охчут (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;400996&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T10:04:37Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402574&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Охчут (, Sgr) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Чубуку уонна Скорпион бөлөхтөр ыккардыларынан баар. 
Бу бөлөххө кыһыҥҥы Күн туруута уонна Галактика киинэ бааллар. Халлаан Сиигэр сытар.
Кэтээн көрүү.
Күн бу бөлөххө ахсынньы 17 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук уонна толору көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Кротос диэн кентавры кытта сибээстээх.
Орион (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282324&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T09:56:01Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402564&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Орион () — экватор сулустарын бөлөҕө. Ордук чаҕылхай сулустар Ригель, Бетельгейзе уонна Беллатрикс. 
Бетельгейзе.
Кыһыл супергигант Бетельгейзе (Орион α-та), араабтыы «хоноҥсо» — уларыйа турар сулус, Улахана 0,2 - 1,2 ыккардынан, ортотунан 0,7m. 650 сырдык сыла ыраах. Ордук улахан сулустартан биирдэстэрэ: Күммүт оннугар турдаҕына Марс орбитатыгар диэри толоруо этэ.
Ригель.
Күөх супергигант Ригель (Орион β-та), араабтыы «атах», Улахана 0,18. 1100 сырдык сыла ыраах. Температурата 11 200 К, диаметра Күннээҕэр 68 төгүл улахан Былыргы Египекка сулустар ыраахтааҕылара дииллэр этэ уонна Осирис таҥараны кытта сибээстиилэр этэ.
Кэтээн көрүү.
Арассыыйа территориятыттан сайын ордук көстөр.
Устуоруйата.
Сулустар киһи халыыбыгар маарыҥныыллар. Былыргы Египекка Орион бөлөҕү «сулустар ыраахтааҕыта» дииллэрэ, Вавилоҥҥа — «Халлаан маныыһыта». Иудеяҕа уонна Библияҕа Орион бөлөххө Кесиль (дьэбириэйдии כסיל, «акаары») диэн бөлөх сөп түбэһэрэ.
Гириэктэр Орион булчуту көрөллөр этэ. Артемида оҕо өлөрбүтүн кэннэ халлааҥҥа тиийбитэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
Оҕус (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;305512&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T10:05:03Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402577&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Оҕус () — зодиак сулустарын бөлөҕө, Игирэлэр уонна Хой бөлөхтөр ыккардыларынан баар. 
Үргэл уонна Гиад.
Оҕуска икки сулустар мустуулара баар — Гиад уонна Үргэл. 
Альдебаран.
Гиад мустууттан чугас Альдебаран (Оҕус α-та) диэн сулус, араабтыы (الدبران, al-dabarān эбэтэр «батыһан иһээччи»). Урут "Оҕус Хараҕа" диэн ааттыыллара. Улахана 0,78 - 0,93 ыккардынан баар. 68 сырдык сыла ыраах.
Краб туманность.
Астрофизика объекта Краб туманность (М 1), 1054 сыллаахха буолбут дьэлби тэбии тобоҕо (М 1). Халлаан Сиигэр баар. 6300 сырдык сыла ыраах, диаметра 6 сырдык сыла уонна күн аайы 80 мөл. км. улаатар. 
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Кэтээн көрүү.
Күн бу бөлөххө ыам ыйын 11 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук көстөр.
Гидра (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;285627&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T15:10:30Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;400732&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Гидра (, , — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Кэтээн көрүү.
Арассыыйа территориятыттан саас ордук көстөр.
«Гидра баһа» астеризм.
Арҕаа өттүгэр элбэх муннуктаах Гидра баһа диэн астеризм баар. Гидра ζ-та, ε-та, δ-та, σ-та уонна η-та киирэллэр. Араабтар Чөмчүүк оҕуруо диэн ааттыыллар.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар «Уу Үөнэ» диэн ааттаах киирбит. Былыргы гириэктэр Геракл иккис хорсун быһыытыгар Лерней гидратын кыттаа сибээстииллэр.
Абааһы. Абааһы — үрэйэр, алдьатар күүһү киһититэн сахалар абааһы дииллэр.
Абааhы — кэбилэнэн өлбүт киһи кута-сүрэ. Абааhы кырыыс суоллаах. Абааhыны өлүү сибиэнэ дииллэр.
Ахсааннара. Үөтүүлээх соҕуруу, илин, арҕаа халлааннарга олорор өлүү төрүттэрэ — абааhылар. Киhи дьайга туттардаҕына эмиэ абааhы буолар.
Хараҥата. Абааhы наар хараҥанан сирэйдэнэн сылдьар, сырдыктан куттанар. Абааhы киhи кутун—сүрүн сиир.
Миэстэтэ. Соҕурууҥу үөтүүлээх халлаан көлдьун былытыгар көтөҕуллэн турар дииллэр. Ити былыт төhө тэнийиилээҕин ким да билбэт.
Суолтата. Сахалар саныылларынан үөhээӈӈи дьайдар киhи уөhээ өттүн, ол аата өйүн — санаатын сииллэр.
Ылыллыбыт сирэ.
Абааhы ейдебулу Серошевскай (Якуты.590 стр) икки белеххе араарбыта:
Онтон Ексекулээх (научные труды.26-27 стр.) абааhылары туерт белеххе араарбыта:
Тылга-еске, туелбэлэргэ баар абааhы туhунан номохтортон кердеххе маннык итэ5эл ейдебулэ баара :
Олонхолорго (номохторго) аллараа дойду баhылыга энин энинник ааттанар. Оттон аан бастакы суруллубут Уваровскай "олонхотугар" (44стр) суруллар: "Маны бутэрэн баран теттеру ар5аа диэки эргийэн алгыыр Хара Харгыhы, кини куhа5аны санаамна суеhуну елерге тириэрбэтин диэн". Бу суруллубуттан кердеххе, аллараа дойду баhылыгын Хара Харгыс диэн ааттаныахтаах.
Хара Харгыс тун былыр Аар Айыы Тойон сири-дойдуну айбытын кэннэ уескээбитэ. Аар Айыы Тойон 44 тус-бас дьонунаан: "Бу Орто дойдуга киhи-суеhу аhары наhаа уксээтэ5и- нэ батыспат улугэрдэрэ буолууhук", — диэн Хара Харгыс уескуурун кенуллээбиттэрэ.
уеhээ ааттаммыт белехтер хантан удьуордаахтарын керуенун:
Аллараа дойду абааhыта диэн белеххе авеста дайва демона сеп тубэhэр (кэлин дайва аата уларыйан дэви диэн ааттанар буолбута.) Дэви демонна кэлин элбэх омук (сорохторо саха олонхо абааhыта уонна олох-дьаhах абааhыта диэн классификациятыгар киириэн сеп) демоннара киирбиттэрэ.Биллэн турар, ханнык эрэ олохтоох демоннары(божество-лары да5аны) ассимилизациялаабыттара чахчы.
Миф. тылдьытыгар Гюль-ябани диэн баар:"Человекоподобен. Являясь к людям, разгова-ривает, предлагает бороться, у азербайджан ездить верхом на лошади, запутывает ей гриву ("абааhы тараабыт"). Ити олонхо абааhыта ейдебулгэ сеп тубэhэр.Саха5а бэйэтигэр олонхо абааhыта олоххо кестерунэн, олох-дьаhах абааhыта диэн ейдебулгэ халбанныыр, кеhер тугэнэ угус. Ити, биллэн турар, олонхону (номо5у) истибит былыргы киhи фантазията оонньууруттан буолуохтаах.
Иччилэр.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;333069&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-26T20:45:59Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;391662&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Буор иччитэ.
Буор иччитин сороҕор Сир иччитэ, Кэс Тортугэн диэн ааттыыллар. Кинини киһини, сүөһүнү да маарыннаабат буор онноох улуу кутур курдук бодолууллар. Сороҕор кини оҕонньор буолан костор, сороҕор оҕус буолар. Буор иччитэ бу дойдуну онорбут куус. Кини одунтан торуттээх. . Буор уоскуур куустээх, буорга ийэ кут туьуон эрэ кэрэх, буор тиллэр. Киьи эмиэ кини дьоҕурун ылан уоскуур – ууьуур дьоҕурданар. Буор иччитэ киьиэхэ буор кут буолан киирэр уонна бу дойдуга тыыннаах сылдьарга дьулуьууну уоскэтэр. Киниэхэ анаан алгыс от ыйыгар оноьуллар. Ити алгыс от – масс толоруйарыгар, сиртэн ону ыларыгар аналлаах. Буор ыарахан буолар. Ким да котохпото, хоппото диэн буору ааттыыллар. Буор киьини бэйэтигэр тардар куустээх. Тардар буор Ийэ буор дэнэр. Ити буор киьи буор кутун кытта ыкса сибээстээх.
Иэйэхсит.
Иэйэхсит үһүс халлаанна олорор. Онон айыыьыттааҕар урдук олохтоох. Бу дойду эмиэ сырдыгынан кулумнээбит, мэлдьи куох, мэльди сылаас. Иэйэхсит уунэр айылҕа айыыта. Оттор – мастар, кыыллар – котордор бары кини быйана буолаллар. Иэйэхсит куол эттээх сииннээх кэрэ дьахтар дьуьуннээх буолар. Салгын кутугар Иэйэхсит туспут киьитэ олус утуо санаалаах буолар. Итинник киьи утуо санаатынан дьону эмтиир., утуону урдэтэр, оту – маьы тупсарар. Буор кукка тустэҕинэ, ол киьи этэ – сиинэ ураты утуо сабыдыалы биэрэр дьоҕурданар. Итинник куустээх дьон ытыстарынан тутуан , харахтарынан корон, силлээн эмтиир дьоҕурданаллар. Иэйэхсит ыам ыйыгар туьэр, кини сабыдыалынан от – масс коҕорор, дьоннор майгылара тупсар. 
иовлева маша САО - 09 Тэрис, Айыы уорэҕэ, с23 уонна 86
Геркулес (сулустар бөлөхтөрө). Геркулес (лат. "Hercules") — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 1225,1 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 235 харахха көстөр сулустардаах. 
Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар толору көстөр.
Атын объектар.
Бу бөлөххө Күн систематын апекса баар, координаталар α = 270°, δ = 30°. Кини сөкүүндэҕэ 20 км түргэнник апекс диэккии баран иһэр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
Сүр.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;390201&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-16T22:18:41Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;390934&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Сүр — киһи дууһата. Салгын кут — киhи өлбүтүн кэннэ, салгын буолар кута. Ийэ кут — киhи өлбүтүн кэннэ «анараа дойдуга» барар кута. Буор кут — киhи өлбүтүн кэннэ сир буолар кут.
Сүр диэн тугуй? Сүр — бу, майгы-сигили. Сүр киhиэхэ төрүөҕүттэн бэриллибэт. Тулалыыр эйгэ уонна өстөр киhи сурун иитиэхтииллэр. Киhи кута-сүрэ кини хайдах сүрүннээх киhи буолуутугар сабыдыаллаах.
Аал Кэтэҕэ (сулустар бөлөхтөрө). Аал Кэтэҕэ (, Pup) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигэр сытар. Халлааҥҥа 673,4 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 241 харахха көстөр сулустардаах. 
Арассыыйа территориятыттан соҕуруу олунньуга ордук көстөр.
Устуоруйата.
Аан бастаан Арго Аал диэн улахан бөлөххө киирэр этэ. 1752 сыллаахха Никола Луи де Лакайль инициативатынан улахан бөлөҕү бытарыппыттар: Корма, Киль уонна Парустар 
Интириэһиргэтэр объектар.
2007 сыллаахха астрономнар рентген телескоп көмөтүнэн RX J0822-4300 сулуһу булбуттар, түргэнэ — чааска 4,7 мөл. км.
Куба (сулустар бөлөхтөрө). Куба (, Cyg) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Арассыыйа территориятыттан сайын ордук көстөр.
«Хотугу Кириэс» астеризм.
Бөлөх халыыбын быһаарар Хотугу Кириэс диэн астеризм α (Денеб), β (Альбирео), γ (Садр), δ уонна ε (Гиенах) сулустардаах.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Көтөр" диэн ааттаах киирбитэ. Былыргы гириэктэр номохторунан Куба — Леданы эккирэтэр Зевс.
Тарскай Николай Николаевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;409480&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-06-26T06:35:58Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;85.26.241.143&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Аатын үйэтитии */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;409481&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Тарскай Николай Николаевич (1924—1962) — Саха Сиригэр физкультураҕа күргүөмнээх хамсааһыны төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, өрөспүүбүлүкэҕэ көҥүл тустуу сайдарыгар сүҥкэн өҥөнү оҥорбут киһи, 1955—1959 сылларга Саха АССР спорткомитетын салайааччыта.
Олоҕун олуктара.
1924 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Дүпсүн улууhун 1 Өспөх нэhилиэгэр Араҥастаах диэн алааска төрөөбүт.
1939 сыллаахха Чараҥай 7 кылаастаах оскуолатын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэннэ Дьокуускай 8 №-дээх оскуолатыгар, салгыы военруктар биир ыйдаах куурустарыгар үөрэнэн, дойдутугар эргиллэр. Сэрии кэмигэр Өнөр, Чараҥай оҕолоругар байыаннай дьыаланы үөрэтэр. Сэрии кэнниттэн Тандаҕа, Мүрүгэ физкультура учууталынан ананан үлэлиир. Мүрүгэ акробатика, гимнастика, бокс, гиирэ, хайыhар, чэпчэки атлетика сиэксийэлэрин үлэлэтэр. Ити кэмҥэ Мүрү орто оскуолатын кэллэктиибэ САССР Министэрдэрин Сэбиэтин көhөрүллэ сылдьар Кыhыл Знамятынан наҕараадаланар. 
1949 – 1954 сылларга Москубаҕа И. В. Сталин аатынан Киин физкультура институтугар үөрэммитэ. Үөрэҕин кэнниттэн САССР Миниистирдэрин Сэбиэтин физическэй культура уонна спорт кэмитиэтин бэрэстээтэлинэн ананар. Өрөспүүбүлүкэҕэ физкультураны уонна спорду сайыннарар туhугар көҥүл тустуу, бокса, остуол тиэнниhэ курдук саҥа көрүҥнэри көҕүлүүр. 
Саха АССР физическэй культураҕа уонна спортка комитетын бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьыбыт кэмигэр Д.П. Коркины, В.Г. Румянцевы, К.П. Григорьевы – Чурапчыга, СГУ-га, Бүлүүгэ анаталаан көҥүл тустууну төрүттэтэр. САССР хомсомуолун кэмитиэтин (обкомол) бастакы сэкирэтээрин Е.Д. Кычкины тылыгар киллэрэн оройоуннарга, ол иһигэр хотугу оройуоннарга, спорду сайыннарыыга көхтөөх үлэни ыыталлар. 
Тарскай 1955 с. Ташкент куораттан ССРС көҥүл тустууга чөмпүйүөнүн Владимир Гуляевы, онтон Яков Невретдиновы ыҥыран, үөрэтэр-эрчийэр сбору тэрийэр. Хапсаҕайдьыттар уонна тренердэр онно сылдьан элбэҕи билэллэр-көрөллөр. 1956 сыллаахха Саха сиригэр бокса уонна көҥүл тустуу бастакы чөмпүйэнээтин тэрийэр, салайан ыытар. Салгыы Саха сирин норуоттарын спартакиадалара, Саха сирин ыччаттарын уонна студеннарын 1-кы фестивала ыытыллыбыттара. 1958 сыллаахха сайыҥҥы спартакиадаҕа өрөспүүбүлүкэ 16 рекорда олохтоммута. 
1959 сыллаахха ССКП Саха сиринээҕи обкуома Уус Маайа оройуонугар райиспоком бэрэстээтэлинэн аныыр. 
1962 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Москубаҕа үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан оһолго түбэһэн өлбүтэ.
Дьиэ кэргэнэ.
1945 сыллаахха сүүрбэ биир саастааҕар, дойдутугар Чараҥҥа ананан үлэлии кэлбит нуучча кыыһын Людмила Серкинаны кэргэн ылбыта. Үс уол, биир кыыс оҕоломмуттара
Аатын үйэтитии.
Н.Н. Тарскай наҕараадалара:.
«Үлэҕэ килбиэнин иhин» мэтээл;
«ССРС физическэй культуратын туйгуна» бэлиэ;
Комсомол Киин Комитетын Бочуоттаах грамотата.
Саввинов Дмитрий Иванович. Саввинов Дмитрий Иванович — архитектор.
Сигэлэр.
SakhaNews 20.05.2008:Архитектор Дмитрий Саввинов презентовал свою книгу «Рождение нового Якутска»
Сайылык (эркээйи сир). Сайылык (эркээйи сир), Абый улууһугар баар уонна 24 600 га иэннээх.
1980 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин 364 №-дээх уурааҕынан резерват быһыытынан тэриллибитэ уонна 1997 сыл сэтинньи 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствота 515 №-дээх уурааҕынан эркээйи сиргэ кубулуппута.
Кыыллар.
Тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, мохотой, куобах, андаатар.
Көтөрдөр.
куба, кыталык.
Ороһуоспа.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;397438&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T09:56:15Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402567&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ороһуоспа диэн христиан итэҕэлигэр Исус Христос төрөөhүнүн бэлиэтиир күн. Григориан халандаарынан ахсынньы 25 ылыллар. Cорох илин христиан таҥара дьиэлэрэ Ороhуоспаны тохсунньу 7 бэлиэтииллэр (Юлиан халандаарынан).
Ороhуоспа төрүкү христиан бэлиэ күнэ эрээри, билигин аан дойдуга барытыгар киэҥник бэлиэтэнэр, христиан буолбатах да дьон эмиэ сөбүлээн бэлиэтииллэр.
Ороhуоспа биллэр үгэстэрэ: дьон бэйэ бэйэлэригэр бэлэх бэрсэллэр (оҕолорго бэлэхтэри Санта Клаус аҕалар), эҕэрдэлээх хаарталарынан атастаhаллар, таҥара дьиэтигэр сылдьаллар, уруу-аймах дьон бииргэ мусталлар, ас астыыллар, ороhуоспа маhын киэргэтэллэр, дьиэ иhигэр уонна таhырдьа уоттары уонна гирляндалары ыйыыллар.
Христос Төрүүр Событиелара.
Каноническай тиэкистэр.
Император ыйааҕынан, империя хас биирдии олохтооҕо «бэйэтин куоратыгар»көстүөхтээх этэ. Иосиф удьуора Давид удьуора Иосиф киспитэ буолан, Вифлеемҥа барбыттара.
Иисус төрөөбүтүн кэннэ, киниэхэ бастакынан аанньал көстүүтүн биллэр маныыһыттар киниэхэ сүгүрүйэ кэлбиттэрэ. Матфей евангелиены иһитиннэрбитинэн, халлааҥҥа абааһылары аҕалбыт дьикти сулус көстүбүт. Кинилэр бэлэх — кыһыл, ладан уонна смирнаны биэрбиттэрэ; кыра оҕо курдук буолбакка, ыраахтааҕы (Мф. 2:1-3). Ол кэмҥэ Сибэтиэй дьиэ кэргэн номнуо «дьиэтигэр» (Мф. 2:1-11).
Мессия төрөөбүтүн билэн, Иудейдар ыраахтааҕылара Ирод кинини икки сааһыгар диэри өлөрөргө приказтаабыта. Христос өлүүттэн дьиктитик быыһаммыт буолан, Иосиф аанньала Египеккэ сүүрэргэ соруйбута уонна Ирод өлүөр диэри олорбут дьиэлэрин кытта (Мф). 2:16).
Апокрифическай источниктар.
Иисус Христос төрөөбүтүн туһунан кэпсээнэ: «Протоевангелия Иакова» уонна «евангелия Псевдо- Матфей». Бу источниктар кэпсииллэринэн, гостиницаҕа миэстэ суоҕуттан, хаспахтан сүөһү хорҕойор хаҕын быһыытынан туһаныллыбыт хаспахха көһөргө күһэллибиттэр.
Мария уустар кэлиилэрин билэн, Иосиф повитуханы көрдүү барбытыгар, төннөн иһэн, хаспах хаспаҕар төннөн иһэн, «хаспах быыһыгар хайдах да таһырдьа таһаарбат гына сырдык сандаарбыта, сотору буолан баран, оҕо тахсан ийэтин түөһүн ылан Мария»диэн кэпсээбитэ. Киприан Карфаген бигэргэтэринэн, Мария «эбэҥки өттүттэн ханнык да өҥөҕө наадыйбат, төрөппүт да, төрөппүт да, төрөппүт да, онон оҕотун дириҥ ытыктабыллаах попечение төлүүр". Он писал, что рождение Христа произошло до того, как Иосиф привел повитуху. Онуоха Саломея ыраахтааҕытын Давид удьуоруттан төрүттээх Мария диэн ааттанар.
Милтон Фридман. Милтон Фридман ("Milton Friedman") диэн АХШ экэнэмииһэ, статистига уонна Нобель экономикаҕа бириэмийэтин ылааччыта. Чикаго университетын профессора. Кини биллэр чинчийиилэрэ: туттууну ырыҥалааһын, харчы историята уонна теорията, бигэтийии политикатын уустугун көрдөрүү. Рейган администрациятыгар экономика сүбэһитэ этэ. Фридман политика философиятыгар биллиилээх этиитэ: дойду экономикатыгар дьаһалта оруола олох кыра буолуохтаах, чааһынай сектор туһатыгар. Микроэкономика, макроэкономика, экономика историятын уонна аһаҕас политика эйгэтин тустарынан элбэх үлэлэри суруйбута. The Economist сурунаал кинини "20с үйэ иккис аҥарын... баҕар бүтүннүүтүн да ордук сабыдыаллаах экономиһа" диэн бэлиэтээбитэ.
Рагнар Фриш. Рагнар Фриш ("Ragnar Frisch") (Кулун тутар 3, 1895, Осло, Норвегия – Тохсунньу 31, 1973, Осло, Норвегия) диэн Норвегия экономиhа. Нобель экономика бирииhин 1969 с. лауреата. Суолталаах үлэлэрэ: эконометрика уонна оҥоруу теорията.
Дьон Мейнард Кейнс. Дьон Мейнард Кейнс ("John Maynard Keynes") (Бэс ыйын 5, 1883, Кэмбридь, Британия – Муус устар 21, 1946, Тилтон, Британия) диэн Британия экономиhа. Аныгы макроэкономика сайдыытыгар тутаах дьайыылаах. Кейнс дойду дьаhалтатаинтервенсионизм политикатын өйүүрэ, ол аата дьаhалта үп инструменнарынан экономика бигэ туруктаах буолуутун көмүскүөхтээх. Кини санааларыттан турар теориятын Кейнс экономиката диэн ааттыыллар.
Томас Роберт Малтус. Томас Роберт Малтус ("Thomas Robert Malthus") диэн Британия үөрэхтээҕэ, экономиhа. Политика экономиятыгар уонна демографияҕа баhаам дьайыылаах.
Дьон Стюарт Милл. Дьон Стюарт Милл ("John Stuart Mill") (Ыам ыйын 20 1806, Лондон, Британия – Ыам ыйын 8 1873, Авиньон, Франция) диэн ааҥл филосова, политика үөрэхтээҕэ уонна экономиhа. 19 үйэтээҕи классик либерализм биир сүрүн өйдөөҕө. Утилитарист.
Лудвиг фон Мизес. Лудвиг фон Мизес ("Ludwig von Mises") (Балаҕан ыйын 29 1881, Львов — алтынньы 10 1973, Нью Йорк) диэн Аустрия экономиhа уонна филосова, аныгы либертарианизм хамсааhынын биир тутаах өйдөөҕө, Аустрия оскуолатын төрүттээччитэ.
Давид Рикардо. Давид Рикардо () диэн Британия экономиhа. Политика экономиятын классига. Классик экономика биир тутаах киhитэ буолар, Томас Малтуhу уонна Адам Смиты кытта. Тэҥнии барыс теориятын таhаарбыта. Бу теория дойдулар икки ардыларынааҕы көҥүл эргиэн сайдыытыгар улахан дьайыыны оҥорбута.
Үлэлэрэ.
Рикардо суруйуулара:
Суруйууларын хомуурдара:
Адам Смит. Адам Смит ("Adam Smith") (Бэс ыйын 16 1723, Керколди, Шотландия – От ыйын 17 1790, Эдинбург, Шотландия) диэн Шотландия этика бөлүһүөгэ уонна экэнэмииһэ. Бэлиитикэ экэниэмикэтин төрүттээччитэ. Шотландия үөрэхтээhинин биир тутаах фигурата. Кини Омуктар баайдара диэн кинигэтэ аан бастакы аныгы кэмнээҕи экэниэмикэ үлэтэ буолар.
Экономист. Экономист биитэр экэнэмиис диэн экономиканан дьарыктанар анал үөрэхтээх, идэтийбит үлэһит. 
Иккис дэгэт суолтата - экономика түөрүйэтин сайыннарар учуонай.
Николя Саркози. Николя́ Поль Стефа́н Саркози́ (толору аата Николя́ Поль Стефа́н Саркози́), 1955 Тохсунньу 28, Парижка төрөөбүт. Жак Ширак кэннититтэн 2007-2012 сылларга Франция бэрэсидьиэнэ. Үлэтин 2007 сыл ыам ыйын 16 күнүгэр саҕалаабыта.
Норуот хамсааһынын сойуһа партия лидера этэ, уонна Франция республикатын президенынан 2007 сыл ыам ыйын16 күнүгэр Социалистическай партия чилиэнин Сэголэн Руяльы кыайан талыллыбыта.
Консервативнай сокуоннары ылар уонна Франция саҥа экономическай моделын иһин киэҥник биллэр. Ааҥылыйа уонна Америка чаҕалхай примерданын көрөн Франция экономикатын либерализациятыгар үлэлээбитэ. Президен буолуон иннинэ 2007 сыл кулун тутар 26 күнүгэр дылы Иһинээҕи дьыала министра этэ. 
Аҕата мадьаар этэ.
Саркози иннинэ Жак Ширак президент этэ.
Жан-Клод Юнкер. Жан-Клод Юнкер ("Jean-Claude Juncker", төр. 1954 Ахсынньы 9) — Лүксембург политига, премьер миниистирэ (1995 тохсунньу 20 ыла). Христиан-социалист дьон партиятын басхана. Урут үп миниистирэ. 
Эуро олохтооһунун көҕүлээччитэ.
Кытай (суолталара). Бу аат хас да суолталаах:
Мор (Утопия). Мор (Утопия) (өссө "«Мор. Утопия»" диэн аат көстөөччү; арҕаатааҕы аата — "«Pathologic»"; сахалыы тылбаас биир ньымата — "«Сор. Санаалар»") — экшн, быһылаан, оруоллаах жанрдардаах көмпүүтэр оонньуута, АК-эксклюзив. Ice-Pick Lodge компаниянан оҥоһуллубута уонна Бука таhаарааччынан атыыга Бэс ыйын 9, 2005 сылга тахсыбыта. Арассыыйаҕа "«КРИ»" оонньуу оҥорооччулар конференциятыгар «Самаай утарсыылаах оонньуу» наҕарааданы ылбыта.
Сүрүн ис хоһооно.
Оонньуу түбэлтэтэ кыра истиэп куоратыгар буолар, онно олохтоохторо билигин даҕаны араас былыргы үһүйээннэргэ итэҕэйэллэр уонна өбүгэлэрин үгэстэрин күүскэ тутуһаллар. Биир күн биллибэккэ да эрээри, эмискэ ол сэлиэнньэҕэ дьикти ыарыы кэлэр. Куорат тойон дьиэ кэргэнэрэ, Каиннар, Ольгимскайдар уонна Сабуровтар, хас биирдиилэрэ бэйэлэрин фавориттарын ыҥыран уонна кинилэри туһанан куораты «Кумах бааһыттан» ("«Песчаная язва», «Песчанка»") быаһыы сатыыллар. Хас күн аайы уоннуннан дьон өлөр, ыарыы уобалаһа миэстэтиттэн көһөр, онтон былааһы тутан олорор «чугастыылар» ("«приближённые»") бэйэлэрин кытта тапсыспакка куорат олоҕун ыһан кэбиһэллэр.
Сүрүн оруоллары толорооччулар, медицина наукатын бакалавра "Даниил Данковскай", гаруспик (тыынар тыыннах ис органнарын көрөн кэлэр кэми билэр киһи) "Артемий Бурах" уонна "Клара" диэн ааттаах эдэр кыыс, куоракка тус бэйэлэрин биричиинэлэринэн биир кэмҥэ кэлэллэр.
Сутуруоха (эркээйи сир). Сутуруоха (эркээйи сир), Абый улууһугар баар ресурс резервата, уонна 500 000 га иэннэх.
1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ
Кыыллар.
тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, бурундук, куобах, андаатыр.
Көтөрдөр.
куба, кыталык.
Аабылаан. Аабылаан — ыарҕалаах, сэппэрээктээх, бөдөҥ маһа суох тыалга-тымныыга эриллэ хаппыт иинэҕэс сэдэх тыа. 
Майгынныыр: ( — ырааһыйа; ( — хонуу, дэхси ньуур, туундара; () — түҥ тыа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск.: Бичик, 2004. — 300, [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
Аба. Аба диэн тыынаар тыыннаахтарга буортулаах өлөрөр кутталлаах сэк. Аба организмҥа дьайыыта сүһүрүү дэнэр. Сүһүрүү эмэ антидот. Абалары токсикология билимэ үөрэтэр.
Көрүҥнэрэ.
Абалар араас төрүттээхтэр уонна туһаныылаахтар.