mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Томтор (Таатта улууһа). Томтор — Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгин киинэ.
Боробул (Таатта улууһа). Боробул — Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгин киинэ.
Дэбдиргэ (Таатта улууһа). Дэбдиргэ — Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгин киинэ.
Кыйы (Таатта улууһа). Кыйы — Таатта улууһун Тыараһа нэһилиэгин киинэ.
Чычымах (Таатта улууһа). Чычымах — Таатта улууһун Амма нэһилиэгин киинэ.
Туора-Күөл (Таатта улууһа). Туора-Күөл — Таатта улууһун Дьүлэй нэһилиэгин киинэ.
Уолба (Таатта улууһа). Уолба — Таатта улууһун Уолба нэһилиэгин киинэ.
Чымнаайы (Таатта улууһа). Чымнаайы — Таатта улууһун Уус-Амма нэһилиэгин киинэ.
Хара-Алдан (Таатта улууһа). Хара-Алдан — Таатта улууһун Хара-Алдан нэһилиэгин киинэ.
Даайа-Аммата (Таатта улууһа). Даайа-Аммата — Таатта улууһун Даайа-Аммата нэһилиэк киинэ.
Ытык-Күөл (Таатта улууһа). Ытык-Күөл — Таатта улууһун киинэ.
Географията.
Ытык Күөл сэлиэнньэтэ Ытык күөл үрдүгэр турар.
Октябрьскай нэһилиэк (Таатта улууһа). Октябрьскай нэһилиэк — Таатта улууһун нэһилиэгэ.
Томтор (суолталара). Томтор хас да суолталаах тыл.
Алексеев Пётр Алексеевич. Алексеев Петр Алексеевич, 14(26).01.1849—16(28).08.1891 — революционер, ткач, 1886—1891 сс. сыылкаҕа билиҥҥи Таатта улууһугар олорбут.
Олоҕун олуктара.
1849 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр Смоленскай губерния Новинская дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Кыра эрдэҕиттэн тигии фабрикатыгар Москваҕа уонна Петербурга үлэлээбитэ. 1873 сыллаахха народниктары кытта табаарыстаспыт - "Чайковецтары" кытта, 1874 сылтан саҕалаан "москвичтар" народнай кружоктарын чилиэнэ буолбут. Литератуураны пропагандалыыр этэ. 1875 тутуллубута уонна суудтаммыта "процесс 50-ти", судка туран революция туһунан аатырбыт тылларын эппитэ. 10 сылга Новобелгородскай каторгаҕа сыппыта, 1882 сыллаахтан Караҕа, 1884 сыллаахтан Саха сиригэр. 1891 сыллааха бандьыыт өлөрбүт. 
Сэбиэскэй былаас бириэмэтигэр Дьокуускайга биэс миэтирэлээх обелиск туруорбуттар, төрөөбүт дойдутугар памятник туруорбуттар.
Аатын үйэтитии.
Дьокуускай куоракка П. Алексеев аатынан уулусса ааттаммыт.
Чарин Иосиф Иосифович. Чарин Иосиф Иосифович (1921—1983) — педагогика билимнэрин кандидата, үөрэх инспектора.
Олоҕун олуктара.
1921 сыллаахха төрөөбүт.
Сигэлэр.
Yөрэх инспектора И. И. Чарин / Хомуйан онордо В. И. Чарина. — Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2001 — 94 с.
Хатылаев Иннокентий Михайлович. Хатылаев Иннокентий Михайлович (1928—1981) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала. 
Олоҕун олуктара.
1965—1981 сс. — Таатта улууһун Баайаҕа орто оскуолатын директора.
Аатын үйэтитии.
Таатта улууһун Баайаҕа орто оскуолатыгар И. М. Хатылаев аата иҥэриллибит (1995)
Сигэлэр.
МОУ «Баягинская СОШ имени И. М. Хатылаева»
Мандарова Анна Васильевна. Мандарова Анна Васильевна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара.
Айар үлэтэ.
К. П. Токумова «Лекарственные растения Якутии», Е. В. Мандарова «Ааҕарга үктэл» кинигэлэрин ойуулаабыт.
Хатылаев Герман Васильевич. Хатылаев Герман Васильевич — саха ырыаһыта, мусукаана, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1961 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүт.
Хатылаева Клавдия Филипповна. Хатылаева Клавдия Филипповна — саха ырыаһыта, мусукаана, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1963 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Бүлүү оройуонугар Үгүлээт с. төрөөбүт.
Христофоров Иннокентий Дмитриевич. Христофоров Иннокентий Дмитриевич — саха бастакы балетмейстера, артыыс, саха балетын төрүттээччи. 
Сигэлэр.
Арктический государственный институт искусств и культурыГИКИ:«История любит правду»
Газета «Якутия» 02.12.2009:Немеркнущий свет
Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна. Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа.
Олоҕун олуктара.
Үлэлиир амплуата - трагедия дьоруойа, лирика дьоруойа.
Сүрүн оруоллара.
Луиза ("Аҕыс таптыыр дьахтар" - Тома Р.); Маша ("Чайка" - Чехов А.П.); Фалина ("Бэмби" - Зальтен Ф.).
Маны таһынан тэлэбиидэнньэҕэ балет туһунан биэриилэргэ кыттыбыта, "Ыаллыылар" (реж. Л.М. Васильева) телесэрийээлгэ уһуллубута, "Бэйэ дьоно" (реж. А. Васильев) киинэҕэ уһуллубута, постановщиктаабыта, продюсердаабыта.
Ларионов Егор Михайлович. Ларионов Егор Михайлович — политик, 1993—1998 сс. Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин Палататын бэрэссэдээтэлэ.
Кыһыл Дэриэбинэ (Нам улууһа). Кыһыл Дэриэбинэ — Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Кириэс-Кытыл (Нам улууһа). Кириэс-Кытыл — Нам улууһун Хамаҕатта нэһилиэгин киинэ.
Аппааны (Нам улууһа). Аппааны — Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин киинэ.
Кыһыл Сыыр (Нам улууһа). Кыһыл Сыыр — Нам улууһун Бастакы Хомустаах нэһилиэгин киинэ.
Столбы (Нам улууһа). Столбы — Нам улууһун Хатырык нэһилиэгин киинэ.
Ымыйахтаах (Нам улууһа). Ымыйахтаах — Нам улууһун Үөдэй нэһилиэгин киинэ.
Тумул (Нам улууһа). Тумул — Нам улууһун Модут нэһилиэгин киинэ.
Партизан (Нам улууһа). Партизан — Нам улууһун Партизан нэһилиэгин киинэ.
Хатас (Нам улууһа). Хатас — Нам улууһун Иккис Хомустаах нэһилиэгин киинэ.
Харыйалаах (Нам улууһа). Харыйалаах — Нам улууһун Көбөкөн нэһилиэгин киинэ.
Булуус (Нам улууһа). Булуус — Нам улууһун Түбэ нэһилиэгин киинэ.
Никольскай (Нам улууһа). Никольскай — Нам улууһун Никольскай нэһилиэгин киинэ.
Хоҥор Биэ (Нам улууһа). Хоҥор Биэ — Нам улууһун Салбаҥ нэһилиэгин киинэ.
Сыгыннаах (Нам улууһа). Сыгыннаах — Нам улууһун Арбын нэһилиэгин киинэ.
Өргөлөөх (Нам улууһа). Өргөлөөх — Нам улууһун Таастаах нэһилиэгин киинэ.
Күрэҥ Ат (Нам улууһа). Күрэҥ Ат — Нам улууһун Искра нэһилиэгин киинэ.
Фрунзе (Нам улууһа). Фрунзе — Нам улууһун Фрунзе нэһилиэгин киинэ.
Нам (улуус киинэ). Нам — Нам улууһун киинэ.
Маймаҕа нэһилиэгэ (Нам улууһа). Маймаҕа нэһилиэгэ — Нам улууһун нэһилиэгэ.
Пестряков Иннокентий Юрьевич. Пестряков Иннокентий Юрьевич (19.07.1962—06.05.2004) — саха худуоһунньуга, тыйаатыр үлэһитэ, суруналыыһа.
Олоҕун олуктара.
1981 сыллаахха Граф биэрэгинээҕи профтехучилищены бүтэрбит. 1982-1984 сылларга аармыйаҕа сулууспалаабыта (бу сылдьан дьонугар хоһоонунан сурук суруйар дьээбэлээх эбит ).
Уссурийскай заповедникка егердии, Сахалииҥҥа балык собуотугар үлэлии сылдьыбыт кэмнэрдээх этэ. Биробиджааннааҕы драма тыйаатырыгар сценограбынан уонна режиссерунан үлэлээбитэ. Шолом Алейхем «Фрейлехс» уонна Исаак Бабель «Одесские истории» испэктээктэрин иһин Арассыыйа тыйаатырдарын бэстибээлин лауреата буолбута. 
Дойдутугар төннөн кэлэн баран уруһуй учуутала, култуура дьиэтин дириэктэрэ, Нам оройуоннааҕы култууратын салаатын мэтэдииһэ, Саха тыйаатырыгар бутафор буола сылдьыбыта.
«Эдэр саас», «Саха сирэ», «Киин куорат» хаһыаттарга худуоһунньук-иллюстратордаабыта. Саха сирин устуоруйатыгар анаан оҥорбут «Маһары Бозеков нуучча ыраахтааҕытыгар», «Лөгөй нуучча хаһаахтарын көрсүүтэ», «XX үйэ саҕаланыытынааҕы Дьокуускай. Троицкай собуор», «Эргэ куоратынан дьаарбайыы» сиэрийэтэ хрестоматия суолтатын ыллылар.
РФ суруналыыстарын чилиэнэ.
Татаринов Владимир Семенович. Татаринов Владимир Семенович — саха эстрадатын ырыаһыта, биллиилээх мелодист.
Бубякин Иван Афанасьевич. Бубякин Иван Афанасьевич, Чөҥөчөк — саха биллиилээх мелодиһа, ССРС култууратын туйгуна. 
Олоҕун олуктара.
1943 сыллаахха Намҥа Хатырык 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. 
Нам улууһун «Отуу уота» литературнай түмсүү чилиэнэ, кыраайы үөрэтиинэн дьарыктанар.
Айар үлэтэ.
Бастакы ырыаларын 1957 сыллаахха айбыт:
Чөҥөҥчөк диэн айар аатын аҕатын аймаҕыттан соҕотох хаалбытын туоһулаан ылыммыт. Түөрт хомуурунньуктаах, эгэлгэ жанрга суруйар. 
Биллэр айымньылара.
«Өлүөнэ эбэ», фортепьяноҕа аналлаах пьеса
«Отонньуттар үҥкүүлэрэ», үҥкүү музыката
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
ССРС култууратын туйгуна (1987), Нам улууһун Ытык киһитэ.
Павлов Федор Федорович. Павлов Федор Федорович — худуоһунньук, Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ (1995).
Бөтүҥ (суолталара). Бөтүҥ хас да суолталаах тыл.
Өссө маны көр.
Бөрө Бөтүҥнэр
Үөдэй (суолталара). Үөдэй хас да суолталаах тыл.
Сыырдаах (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ). Сыырдаах — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Капитоновка. Капитоновка — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Киллэм (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ). Киллэм — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Туймаада хочотугар Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар, Дьокуускай кииниттэн хоту 31 км сиргэ, Тулаҕы сэлиэнньэтиттэн 5 км сиргэ баар.
Устуоруйаҕа.
1883 с. Киллэм сэлиэнньэтин быһыытынан Дьокуускайтан от биэрэстэлээх сиргэ Киллэм үрэх уонна Нидьили күөл кытылларыгар олохтоммута. Олохтоохторо сахалар этэ. Сүөһү иитэллэрэ, булдунан дьарыктаналлара. Кэлин Нам улууһуттан Таастаахтан көспүт нуучча скопецтара олохсубуттара.
19 үйэҕэ Мардьай диэн сиргэ бурдук ыһыытынан дьарыктанар нуучча бааһынайдара олохсубуттара. 
1922 сыллаахха ыам ыйын 21 күнүгэр кыһыллар уонна үрүҥнэр ыккардыларыгар Киллэмнээҕи кыргыһыы буолбут, үрүҥнэр кыайтарбыттар.
Тэрилтэлэрэ.
Оскуола 1913 сыллаахха аһыллбыт. Кумахтаахха сыаркап баара.
Билигин олохтоохторо үгүстэрэ ынах сүөһү, сылгы иитэллэр, оҕоруот ыһаллар, хортуоска үүннэрэллэр. 
Кулууп, балыыһа уонна маҕаһыыннар бааллар.
Суола-ииһэ.
Сэлиэнньэ сиринэн Дьокуускай — Нам массыына суола ааһар (а/д «Нам», 98 ОП РЗ 98К-005).
Дьокуускайтан «Автовокзал — Киллэм» № 105 оптуобуһунан куорат автовокзаалыттан айанныахха сөп. Оптуобус 1 чаас 20 мүнүүтэ кэриҥэ айанныыр.
Сыырдаах (суолталара). Сыырдаах хас да суолталаах тыл.
WeChat. WeChat (ВиЧат), Кытай айбыт приложенията, эмиэ WhatsApp курдук босхо суруктары, хаартыскалары уонна видеолары ыытар. Вичатка ону таhынан босхо кэпсэтии баар, эмиэ Viber курдук. Билинни бириэмэ5э WeChat 180 дойдуга скачиваниятынан биир бастын миэстэ5э баар, 18 омук тылынан улэлиир.
Шемяков Николай Васильевич. Шемяков Николай Васильевич (19.05.1913—08.07.1967) — аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуотун чулуу уола, булчут-стахановец, 1939—1953 сс. Эдьигээн райисполкомун бэрэссэдээтэлэ. Чурапчылары көһөрүү кэмигэр ол дьоҥҥо элбэх көмөнү оҥорбутун иһин тыыннаах хаалбыттар махтаналлар эбит.
Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок). Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок) (22.05.1906–17.03.1938) — бастакы дьүкээгир суруйааччыта, учуонайа.
Олоҕун олуктара.
Тэки Одулок 32 сааһын ситэ туолбакка, дьылҕата хомолтолоохтук быстыбыта. Кыра да кэм буоллар, бэйэтин талааннаах суруйааччы уонна учуонай, Хоту дойдуну чинчийээччи, общественнай деятель быһыытынан көрдөрбүтэ.
Габышева Ася Львовна. Габышева Ася Львовна — Саха национальнай уус-уран түмэлин генеральнай директора.
Кыстатыам (Эдьигээн улууһа). Кыстатыам — Эдьигээн улууһун Ленскэй нэһилиэк киинэ.
Баахынай (Эдьигээн улууһа). Баахынай — Эдьигээн улууһун Лииндэ нэһилиэгин киинэ.
Эдьигээн нэһилиэгэ. Эдьигээн нэһилиэгэ — Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ.
Бэстээх нэһилиэгэ (Эдьигээн улууһа). Бэстээх нэһилиэгэ — Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ.
Дыгын оонньуулара. Дыгын оонньуулара — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ. 
Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993 сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 
1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров (Чурапчы улууһа)(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов (Хаҥалас улууhа)(2016-2019,2021), алта төгүллээх — Николай Дьяконов (Нам улууһа)(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан (Уус-Алдан улууһа)(1999,2007-2012) буолбуттар.
Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ.
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, бэрэмэдэйдээх сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ.
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
Дьяконов Николай Викторович. Дьяконов Николай Викторович — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара.
Олоҕун олуктара.
1977 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр Нам оройуонун Түбэ нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сигэлэр.
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Намский улус:Из истории развития спорта в улусе
Белолюбскай Иван Прокопьевич. Белолюбскай Иван Прокопьевич — мадьыны, мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара, Дыгын оонньууларын 7 төгүллээх кыайыылааҕа, СӨ Физкультура уонна успуорт бочуоттаах үлэһитэ, Уус Алдан улууһун Ытык киһитэ, мас тардыһыыга Арассыыйа (2012), Европа (2011) чөмпүйүөнэ, Аан дойду кубогын призера (2013).
Олоҕун олуктара.
1977 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Баатаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт.
1998 сыллаахха М. К. Аммосов аатынан Саха Судаарыстыбаннай Үнүбүрсүтүөтүн Педагогическай институтун физкультура салаатын бүтэрбит. 1999—2000 сылларга Саха-Бельгийскай гимназияҕа физкультура учуутала. 2000—2001 сылларга Лөгөй нэһилиэгэр успуорт саалатын дириэктэрэ.
2001—2003 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наркотигы утары охсуһар управленияҕа эти-хааны сайыннарар исписэлиис. 2003—2011 сылларга — СӨ Наркотигы утары охсуһар управлениетыгар спецназ оперативнига.
2011—1013 сылларга Баһылай Манчаары аатынан «Модун» успуорт киинигэр мас тардыһыыга тириэнньэр.
2013 сылтан Баһылай Манчаары аатынан спорт национальнай көрүҥнэригэр Өрөспүүбүлүкэтээҕи Киин мас тардыһыытын сайыннарыыга салаатын салайааччыта.
Тренердэрэ: Сивцев Евгений Александрович, Аксенов Андрей Ермакович.
2013 сылтан Уйбаан Белолюбскай бирииһигэр саха спорт хомуур көрүҥнэригэр республика иһинээҕи күрэхтэһии тэриллэн ыытыллар. Бастакы күрэхтэһии Уус-Алдан улууһун Бороҕонугар буолан ааспыт.
Майаҕатта Бэрт Хара уонна Уйбаан Белолюбскай иккиэн Дыгын оонньууларын кыайылаахтара уонна Уус-Алдантан сылдьар дьоннор. Баҕар Белолюбскай Майаҕатта Бэрт Хара реинкарнацията буолуон сөп, эбэтэр киһи дууһата орто дойдуга элбэхтэ кэлэн хос төрүүр.
Блюментрост Лаврентий Лаврентьевич. Блюментрост Лаврентий Лаврентьевич — Арассыыйа билимин Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ (1725 сылтан 1733 сылга дылы).
Арассыыйаҕа төрөөбүт ниэмэс, Оксфордга уонна Галлга үөрэммит, онтон сарыабына Наталья Алексеевна лейб-медига буолбут. Бүөтүр I ыраахтааҕыны эмтээбитин иһин Кунсткамера сэбиэдиссэйинэн анаммыт. 1724 сыллаахха Билим уонна Художествалар академияларын тэрийэр туһунан дакылаат суруйбут. Петр II өлбүтүн кэннэ ыраахтааҕы дьиэтиттэн тэйитиллибит, дуоһунаһыттан ууратыллыбыт уонна Петербууртан көскө ыытыллыбыт.
Разумовскай Кирилл Григорьевич. Разумовскай Кирилл Григорьевич (кулун тутар 18 (29) күнэ, 1728, Лемеши сэл. (билигин Украина Черниговскай уобалаһа) — тохсунньу 9 (21) күнэ, 1803, Батурин к.) — Арассыыйа билимин академиятын бэһис, бастакы нуучча бэрэсидьиэнэ, фельдмаршал.
1746 сыллаахтан 1798 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэһис бэрэсидьиэнинэн (үйэ аҥарыттан ордук) олорбута. Бу киһи Войско Запорожское тиһэх гетмана, фельдмаршал сыбаанньалаах байыаннай киһи этэ. Билимҥэ сыһыана суох 18 саастаах киһи анаммытыгар аан дойду учуонайдара сөҕөн тиэрэ кэлэн түһэ сыспыттара. Ол гынан баран кини быһаччы салайартан туттуммута, дьиҥнээх салалтаны дириэктэрдэргэ көһөрбүтэ (холобур, 1783 сылтан 1794 сыллаахха дылы дириэктэринэн Екатерина II дьүөгэтэ Екатерина Дашкова олорбута).
Дашкова Екатерина Романовна. Дашкова Екатерина Романовна (кулун тутар 17 (28) күнэ, 1743, Санкт-Петербург — тохсунньу 4 (16), 1810, Москуба), төрөөбүтүнэн Воронцова — Арассыыйа устуоруйатыгар Билим Академиятын баһылаан олорбут соҕотох дьахтар, Екатерина II ыраахтааҕы дьүөгэтэ, политик уонна сырдатааччы.
Кини өссө Кирилл Разумовскай Билим Академиятын бэрэсидьиэнинэн олордоҕуна онно дириэктэрдээбитэ, сүнньүнэн 1783 сылтан 1794 сыллаахха дылы тэрилтэни кини салайбыта. Дашкова Петр III ыраахтааҕыны суулларыы кыттыылааҕа. Дашкова саҕана академия бар-дьоҥҥо анаан лиэксийэлэри тэрийэн аахтарбыта, нуучча тылын бастакы быһаарыылаах тылдьыта тахсыбыта. 1801 сыллаахха Александр I ыраахтааҕы буоларыгар Академия Дашковаттан тэрилтэҕэ бэрэсидьиэннииригэр көрдөспүтэ.
Уваров Сергей Семенович. Уваров Сергей Семенович (атырдьах ыйын 25 күнэ, 1786, Москуба — балаҕан ыйын 4 (16) күнэ, 1855, Москуба) — Арассыыйа билимин академиятын бастакы бэрэсидьиэннэриттэн биирдэстэрэ, нуучча устуоруга, бэлиитигэ.
1818 сыллаахтан 1855 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнинэн олорбута. Былыргы гириэк литературатыгар үлэлэрдээх. Гете поэты кытта билсэр этэ. Новосильцев диэн академия үлэтин тохпут бэрэсидьиэн кэнниттэн элбэх үлэни ыыппыта. Ол гынан баран устуоруйаҕа православие, самодержавие уонна народность биир айылҕаларын туһунан формула ааптарын быһыытынан киирбитэ.
Литке Федор Петрович. Литке Федор Петрович (атырдьах ыйын 17 (28) күнэ, 1797, Санкт-Петербург — атырдьах ыйын 8 (20) күнэ, 1882, Санкт-Петербург) — аан дойдуга биллибит муоранан устааччы, Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнэ.
1864 сыллаахтан 1882 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнинэн олорбута. Учуонай быһыытынан аан дойдуга биллибит Академия бастакы бэрэсидьиэнэ. Камчаатка кытылын каартаҕа киллэрбитэ, хас да арыыны уонна архипелаагы арыйбыта, ол өҥөтүн иһин Нуучча географияҕа уопсастыбатын вице-бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. Литке академия бэрэсидьиэнэ буолан олордоҕуна физика обсерваториятын, Павловскайга баар метеорология уонна магнит обсерваторияларын үбүлээһин улааппыта. Билим уонна литература айымньыларын иһин бириэмийэлэр ахсааннара элбээбитэ, түмэллэр туруктара тупсубута.
Джеймс Джойс. Джеймс Джойс (1882 - 1941) - Ирландия аан дойдуга аатырбыт суруйааччыта. «Улисс» диэн кинигэтэ ордук биллибитэ.
Costco. CostCo (КостКо), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ миэстэ атыытынан уонна харчы прибылинан, Fortuna 500 диэн 500 баай Аан Дойдуну салайар тэрилтэлэр клубтарыгар киирэр, 14 миэстэ. КостКо отделениялара билинни бириэмэ5э 140 судаарыстыбаларга баар. 
Официал сайт
Өлөөннөөҕү историко-этнографическай музей. Өлөөннөөҕү историко-этнографическай музей - Өлөөн улууһун историятын көрдөрөр түмэл.
Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбиир. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбиир (кэймиир, быһар) — сомоҕо домох.
Сомоҕо домох суолтата.
Биллибэтинэн-көстүбэтинэн сэмээр сылдьан ол-бу дьээбэни, куһаҕаны оҥорор.
Туттуллуута.
«Саха саҥата» сурунаалга «Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэбийээччи» диэн аатынан суруйар ааптар үлэлэрэ бэчээттэммиттэрэ.
Өссө маны көр.
Сомоҕо домох
Сигэлэр.
Сомоҕо домохтор: кылгас тылдьыт/ [хомуйан оҥордо И. К. Попов]. — Дь.:«Бичик», 2010. — 96 с. — ISBN 978-5-7696-3409-3
Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа. Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа — сомоҕо домох.
Сомоҕо домох суолтата.
Буһан биэрбэт аһы этэллэр. Итини тэҥэ, ону-маны уһатар-кэҥэтэр түбэлтэҕэ «Аата, Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа» диэн этэллэр.
Өссө маны көр.
Сомоҕо домох
Кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буоллум. Кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буоллум (кэтэһэрбэр кэлтэгэй хамыйах буоллум) — сомоҕо домох.
Сомоҕо домох суолтата.
Олус өр күүттүм (элэйиэхпэр диэри өр күүттүм).
Оконешникова Анастасия Петровна. Оконешникова Анастасия Петровна — уйулҕа үөрэҕин билимнэрин доктора, Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай Университет профессора. 
Олоҕун олуктара.
200-н тахса араас дойдуларга тахсыбыт билим үлэлэрдээх. 
Саха Республикатын конституциятын биир улахан көхтөөх суруйааччыта буолар. Национальнай оскуолаларын концепциятын суруйуутугар кыттыбыт. 
Этнология психологиятын чинчийиилэригэр Саха Сиригэр эрэ буолбакка Россияҕа биир улахан учуонай буолар.
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Шамаев Иван Иванович. Шамаев Иван Иванович — физика уонна математика билимнэрин доктора. Республикатааҕы лицей директора. Ил Түмэн V ыҥырыытын депутата.
Олоҕун олуктара.
1952 сыллаахха олунньу 28 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. 1969 сыллаахха Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын, М. А. Алексеев арыйбыт физикаҕа уонна математикаҕа дьоҕурдаах оҕолор кылаастарыгар үөрэнэн, бүтэрбит.
1974 сыллаахха Новосибирскайдааҕы государственнай университеты бүтэрбит (идэтэ «математика»). Ол кэннэ НГУ аспирантуратыгар үөрэммит. 1978 сылтан Саха государственнай университетыгар үлэлээбит.
1982 с. — физика-математика билимнэрин кандидата.
1994 сылтан — Республикатааҕы лицей директора.
1995 с. — физика-математика билимнэрин доктора.
2005—2007 сс. — Саха Общественнай Киинин бэрэссэдээтэлэ.
2011—2014 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Общественнай Палататын чилиэнэ.
2014 сыл балаҕан ыйыттан — Ил Түмэн V ыҥырыытын депутата.
Сигэлэр.
Шамаев Иван Иванович
Сноуден Эдвард. Эдвард Сноуден ("Edward Joseph Snowden"), АХШ урукку олохтооҕо, бэс ыйын 21 күнүгэр 1983 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Урукку CIA (Central Intelligence Agency) үлэһитэ. CIA Аан Дойду дьонун PRISM через кэтээн көрөрүттэн кэлэйэн The Guardian уонна The Washington Post улахан хаһыат изданияларыгар АХШ секреттэрин барытын биэрэр. Билиҥҥи кэмҥэ кинини өлөрөөрү АХШ сир шаарын үрдүнэн көрдүү сылдьар.
PRISM (разведка бырагыраамата). PRISM (Program for Robotics, Intelligents Sensing and Mechatronics) — АХШ судаарыстыбаннай бырагыраамата — аан дойдуга сибээс ситиминэн тарҕанар информацияны кистээн хомуйар тэрээһин, Наассыйа куттала суох буолуутун ааҕыныстыбата салайар.
Новгородов сахалыы алпабыыта. Новгородов сахалыы алпабыыта — Семен Андреевич Новгородов айбыт саха тылын алпабыыта.
Историята.
Революция иннинэ саха тылын алпабыытын хас даҕаны көрүҥэ баар эбит: ол курдук, кириллицаҕа олохтоммут Г. Я. Попов уонна Д. В. Хитров варианнара. Ол алфавиттар «миссионерскай» диэн биллэллэр эбит.
1851 сыллаахха академик О. Н. Бётлинг «Сахалар тылларын туһунан» диэн киэҥ билим үлэтин бэчээттээбит. Онно саха алпабыыта суруллубут, ону дьон «академическай» диэн ааттаабыттар. 
Революция буолуон иннинэ ол алпабыытынан «Сахалар литературатын холобудара», Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьыта» бэчээттэниллибиттэр, уонна саха тылынан бэчээттэнэр хаһыаттар баар буолбуттар («Саха кыраайа», «Якутская жизнь» уонна «Саха саҥата» сурунаал). Ол гынан баран киэҥник тарҕатыллыбатах, билим эрэ суолтатыгар туттуллар буолбут.
Айыыта.
Дьон үөрэҕириитин тарҕатарга Новгородов С. А., дьон туттар алпабыыта наада диэн санаан, Бётлинг алпабыытын уларытан, латиницаҕа олоҕуран, 1917 сыллаахха саха алпабыытын айан бэчээккэ ыыппыт. Онно 33 буукуба, ол иһигэр 4 лигатура дифтоннарга анаан оҥоһуллубут эбит. Уонна кыра буукубата суох эбит. 1929 сыллаахха дылы Новгородов алпабыыта киэҥник туттуллар буолбут.
Алпабыыта.
Аан бастаан алпабыыт кыра эрэ бичиктэрдээх, ону кытта уһатыылаах дорҕооннору (аһаҕас, бүтэй) көрдөрөр «:» бэлиэлээх эбит. Новгородов бастакы бичигин кинигэтигэр a, b, c, d, e, g, ʁ, h, i, ie, j, ɉ, k, l, ʎ, m, n, ng, nj, ɔ, oe, p, q, r, s, t, ɯ, ɯa, u, uo, w, y, з бичиктэри туһаммыт.
Кэккэ мөккүөрдэр кэннилэриттэн бу алпабыыт официальнай таһымҥа ылыныллан, киниэхэ олоҕуран киинигэлэр уонна хаһыаттар тахсыылара, оскуолаҕа үөрэтии о. д. а. саҕаламмыт. 1924 сыллаахха алпабыыт уларытыллыбыт. Ити кэннэ өссө хаста да уларыйан, 1929 сыллаахха солбуллубут.
"Саха алпабыыта, 1929—1939 сс."
Эрдэтээҥи унифицированнай латиницаннан таһаарыыларга алпабыыт атын соҕус: F f, Ş ş, V v, W w, X x, Z z, Ƶ ƶ бичиктэр суохтар, Lj lj, Nj nj диграфтар бааллар.
Ырыа. Ырыа диэн тыллаах музыка.
Ырыалар араастык оҥоһуллуоҕун сөп. Сорох дьон бөлөхтөрго мунньустан ырыа суруйан харчы өлөрөллөр. Атыттар норуот ырыатын толороллор - ол эбэтэр урут-уруккуттан баар ырыаны үгэс быһыытынан ыллыллар.
Сороҕор тыла да суох буоллаҕына дьон "ырыа" диэн этээччи. Тыла суох буоллаҕына "инструментальнай ырыа" буолар.