mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Куйах (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282211&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T16:39:16Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;400868&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Куйах (, Sct) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, халлаан экваторын чугаһыан баар. 
Халааҥҥа 109,1 квадрат кыраадыс иэннээх, 28 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан +74° кэтирээһинтэн соҕуруу ордук от ыйыгар көстөр.
Устуоруйата.
Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» диэн халлаан атлаһыгар киллэрбитэ. Бастакы аата улуу Польша хоруолун аатынан «Собескай Куйаҕа» (Scutum Sobiescianum) диэн ааттаах этэ. Кини түүрктэри 1683 сыллаахха Вена куорат аттыгар кыргыбыта.
Биэрэстэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282212&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-10-14T19:56:46Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;388585&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Биэрэстэ () — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Арассыыйаҕа ырааҕы кээмэйдиир единица. 500 саһаан эбэтэр 1 066,781 миэтэрэ буолар (бу сыыппара XX үйэ саҕаланыытынааҕы 3500 английскай фуут саҕа, ол саҕана фуут уһуна арыый кыра эбит). 
Биэрэстэ уһуна хаста да уларыйа сылдьыбыт: сорох кэмҥэ саһаан уһуна уларыйарыттан, сорох кэмҥэ биэрэстэҕэ киирэр саһаан ахсаана уларыйбытыттан.
Саһаан. Саһаан () — былыргы Арассыыйаҕа туттуллубут уста кээмэйэ.
XVII ү. казеннай саһаан устата 2,16 м эбит, 3 арсыынтан турар (биир арсыыҥҥа 16 вершок киирэр - 72см). 1835 сыллаах Николай I ыраахтааҕы «О системе российских мер и весов» ыйааҕынан, саһаан устата 7 английскай фуут саҕа буолбут, ол аата 2,1336 миэтэрэ. 1924 сыллаахха ССРС-ка метрическэй систиэмэ киириэҕиттэн туттуллубат буолбута.
Урут өссө кылгас эбит үһү араас чинчийээччилэр этэллэринэн 142 сантиметртан 152 см-га дылы — бүтэһик уста илиитин туора туппут киһи тарбахтарын төбөлөрүн ыккардыларын ырааҕар тэҥ. 
Атын суолтата.
Саха тылыгар "саһаан" диэн тыл иккис суолталаах: кыстаммыт, кыһын оттуллар мас.
Соҕуруу Гидра (сулустар бөлөхтөрө). Соҕуруу Гидра (, Hyi) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 243 квадрат кыраадыс иэннээх, 32 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт, +8° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Манчаары (суолталара).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;81818&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-11-26T01:05:53Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;81819&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Бу аат хас да суолталаах
Соҕуруу Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө). Соҕуруу Үс Муннук (лат. "Triangulum Australe") — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. 
Бөлөх сорҕото Халлаах Сиигэр баар. Ордук чаҕылхай сулуһа 1,9 көстөр улаханнаах. Халлааҥҥа 110 квадрат кыраадыс, 32 көстөр сулустардаах. 
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +30° кэтирээһинтэн соҕуруу бэс ыйыгар толору көстөр. 
Устуоруйа.
Саҥа бөлөх. Планциус этиитинэн 1589 сыллаахха киллэриллибитэ.
Компас (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282216&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T07:21:07Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402384&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Компас (, Pyx) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 220,8 квадрат кыраадыс иэннээх, 43 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа соҕуруу өттүгэр көстөр.
Устуоруйа.
Саҥа бөлөх. Былыргы каарталарга бу бөлөх оннугар ""Арго Хараабыл" диэн бөлөх мачтата көстөр. 
Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха "Муоранан устааччы компаһа"" диэн ааттаах киллэрбитэ.
Оконешников Семен Петрович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;362292&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T09:45:51Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402549&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Оконешников Семен Петрович — опера ырыаһыта, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуодунай артыыһа (1993).
Олоҕун олуктара.
Армияҕа сулууспалыы сылдьан эмиэ ыллыыр: Забайкалье сэрии уокуругун ырыа уонна үҥкүү ансаамбылын солиһа.
Секстант (сулустар бөлөхтөрө). Секстант , Sex) — эаквтор халлаанын өлбөөркөй сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 313,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 34 көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан кулун тутар ыйга ордук көстөр.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» каталогка киллэрбитэ. Кини «Халлаан Секстана» диэн бэйэтэ мэлдьи туһанар уонна баһаарга былдьаммыт үнстүрүмүөнүн аатын биэрбит.
Уранография.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;81923&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-04-17T04:08:59Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;KLBot2&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;Bot: Migrating 1 interwiki links, now provided by Wikidata on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;289428&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Уранография («Сулустардаах халааны ырытыы») (лат. Uranographia: totum caelum stellatum) — Ян Гевелий оҥорбут сулустар атлаһа. 
1690 сыллаахха Гевелий өлбүтүн кэнниттэн огдообото "Эльжбета" таһаарбыта.
Атласка 56 каарталаах: 49 туспа сулустар бөлөхтөрүн каарталара, 4 — икиилии биир графикалаах бөлөхтөр, 3 соҕуруу полюс чугаһынааҕы бөлөхтөр. Каарталарга олус точнайдык 1564 сулус киирбит. 
Атласка бөлөхтөр персрнажтарын уруһуйдара бааллар. Хомойуох иһин, координаталар илимнэрэ алҕастардаах.
Аан айылгылар. Аан айылгылар (), Саха Сиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
Эркээйи сирдэр. Эркээйи сирдэр (), Саха Сиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр 78 араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
Улуу түөлбэлэр. Улуу түөлбэлэр (), Саха Cиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
Дьороно (эркээйи сир). Дьороно, эркээйи сир.
Заказник Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин 456 №-дээх уурааҕынан 1969 сыл ахсынньы 4 күнүгэр тэриллибитэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 515 №-дээх уурааҕынан 1997 сыл сэтинньи 27 күнүгэр эркээйи сир буолбута.
Иэнэ 61 500 га. Хаҥалас улууһугар Покровскайтан 30 км хоту сытар.
Эркээйи сир сыала:.
Бу сир олохтоохтор төрүт айылҕа туһаныы зоната буолар.
Геоботаника өттүнэн Киин Саха сирин бэс буккаастаах тииттээх тайҕа Алдан - Өлүөнэ уокуругар киирэр. Флората 300—400 көрүҥнээх.
Кыыллар: тайах, туртас, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, сиэгэн, нэтээгэ, тииҥ, бурундук, дьабара, куобах, андаатар.
Тон-ыйпогам. Тон-ыйпогам () — былыргы кэриэй медицинатын хомуурунньуга. Сончжон хоруол бирикээһинэн учуонай-быраас Хочжун (, 1546–1615 сс.) 16 сыл устата суруйбут. Оригинаала 25 туомнаах.
«Биһиги дойдубут былыргы эмтээһинигэр сыһыаннааҕы барытын Тон-ыйпогамтан буолуохха сөп», — диир Сеул университетын философитын профессора Хванг Кьеонгсик Бу ЮНЕСКО тиһигэр киирбит медицинааҕа аналлаах аан бастакы кинигэ.
Тон-ыйпогам — былыргы кэриэй култууратын сорҕото. Эмчиттэргэ туһалааҕын ааһан кини былыргы XVII үйэтээҕи Илин Азия философиятын сиэркилэтэ буолар. Бу философия олоҕо — эти-сиини чэгиэн хаалларар туһугар энергия араас көрүҥнэрин сөпкө дьүөрэлээһин.
Одьуогун күөл (эркээйи сир). Одьуогун күөл, эркээйи сир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр тэриллибитэ.
Абый уонна Аллайыаха улуустар чэрлэригэр баар. Иэнэ 241 250 га.
Кыыллар.
тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.
Көтөрдөр.
кречет, орлан-белохвост, малый лебедь, клоктун уонна писькулька.
Одьуогун күөл ихтиофауната, майаҕас Индигир өрүстэн үөһүнэн киириитин уонна тахсыытын харыстааһын.
Макроэкономика. Макроэкономика диэн экономика салаата. Дойду, регион эбэтэр бүтүн аан дойду экономикатын үлэтин, тутулун уонна майгытын үөрэтэр. Макроэкономика микроэкономикалыын экономика икки тутаах эйгэлэрэ буолаллар. Экономика бүтүннүүтэ хайдах үлэлиилирин билэргэ макроэкономистар брутто ис оҥоhук, үлэтэ суох буолуу уонна сыана индекса көрдөрүүлэрин тутталлар. Макроэкономика үөрэтэр өйдөбүллэрэ туһаныы, үлэтэ суох буолуу, инфляция, харыстааhын, инвестиция, омуктар икки ардыларынааҕы эргиэн уонна омуктар икки ардыларынааҕы үп.
Макроэкономика политикалара.
Улуу кэхтии курдук улахан экономика сатарыйыылара буолбаттарын гына, аан дойду иллэрин дьаhалталара экономикаларын бигэргэтэр соруктаах политика уларыйыыларын киллэрэллэр. Кинилэр икки стратегиялаахтар:
Сырдыыр от-мас. От мас сырдыыра Саха сирин биир кэрэ көстүүлээх сиригэр Чурапчы улууһун Хадар нэһилиэгэр "Кырыс" дьиэн алааска буолар. Түүн, киэһээ ардах түстэҕинэ, хас этиҥ эттэҕин айы бу сир үрдэ сырдыыр, сир кырса тыаһыыр. Бу сиртэн дьон куттанар эрээри, хас сайын ахсын отуур, улэлиир, хамсыыр, оннооҕор былыргы сайылык буолар. Бу сир аттынааҕы алааһыгар "Курадыҥы" эмтээх күөлэ баар, сирин ньуура "Абалаах" эмтэнэр сириттэн чугас. Тохо от мас маннык сырдыырын быһаарыыта боростуой, таас чох ирбэт тон анныгар сытара чугас, ону билэргэ Дирин бөһүөлэгэр көстө сытар таас чохторо чопчулууллар. Маны дириҥэтэн уэрэтэр үол Чурапчыга олорор. Бу кини түһэртээбит хаартыскалара.
Тукан (сулустар бөлөхтөрө). Тукан (, Tuc) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 294,6 квадрат кыраадыс иэннээх, 44 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +14° кэтиээһинтэн соҕуруу толору көстөр.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Магеллан Кыра Былыта.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;335796&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2018-08-18T21:19:32Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Sneeuwschaap&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;replacing of a wrong image&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;342191&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Магеллан Кыра Былыта (SMC) — кыракый галактика, Халлаан Сиигин аргыһа. Биһиттэн 60 килопарсек ыраах уонна Тукан сулустарын бөлөҕөр баар уонна 3° кэтиттээх кыракый былыт курдук көстөр. Магеллаан Кыра уонна Улахан былыттар гидроген састаабтаах хапталҕан тулалыыр.
Фернандо Магеллан 1519 сыллаахха Сири эргийэр экспедицияны салайан иһэн бастакы көрбүтэ уонна кини аатынан ааттаммыта.
Халлаан Сиигэ. Халлаан Сиигэ галаактика (былыргы гириэктии көннөрү Гала́ктика диэн ааттаах) — сүүнэ кээмээйдээх сулустар систиэмэлэрэ. Бу систиэмэҕэ биһиги Күммүт систиэмэтэ киирэр. Бары көстөр сулустар уонна элбэх көстүбэт сулустар биир улахан былыт курдук көстөллөр. 
Спираль халыыптаах уонна SBbc тииптээх (Хаббл классификацията). 
Аата (Этимология).
Галаактика диэн аат гириэктии "Γαλαξίας", бу тыл "γάλα" — үүт диэн тылтан тахсар. Былыргы гириэктэр номохторунан, Зевс бэйэтин уолун Гераклы өлбөт оҥороору Гера таҥара үүтүн эмтэрбит. Гера уһуктан баран соһуйан Гераклы эмиийиттэн киэр аспыт, онно үүтэ тохтон Халлаан Сиигэ буолбут.
Галактика структурата.
Диаметра 30 тыһыынча парсек (ол аата 100 000 сырдык сыла), кэтитэ 1000 сырдык сыла. Галактикаҕа 200 миллиард кэриҥэ сулус баар. 2009 тохсунньу туругунан Галактика массата 3×1012 Күн массата, эбэтэр 6×1042 кг.
Киинэ.
Ортотугар "балдж" ( — "кэтирээһин") диэн 8 тыһ. парсек кэтиттээх кэтирээһиннээх. Галактика киинигэр Хара Иин баар буолуон сөп. 
Киинэ Охчут бөлөххө проекцияланар (α = 265°, δ = −29°).
Соҕуруу Корона (сулустар бөлөхтөрө). Соҕуруу Корона (, CrA) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 127,7 квадрат кыраадыс иэннээх, 40 харахха көстөр сулустардаах. 
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +40° кэтирээһинтэн соҕуруу от ыйыгар толору көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Номоҕу кытта толору сибээһэ суох.
Соҕуруу Балык (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;285580&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-08T06:04:22Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401418&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Соҕуруу Балык (, PsA) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 245,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 43 харахха көстөр сулустардаах. Ордук чаҕылхай сулус — Фомальгаут.
Арассыыйа территориятыттан +53° кэтирээһинтэн соҕуруу балаҕан ыйыгар ордук көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Номохтор кэпсииллэринэн балык ууга сүспүт Деркето таҥараны быыһыыр. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
Сонордьут Ыттар (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282225&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T11:32:09Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402695&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Сонордьут Ыттар (латыынныы "Canes Venatici") — хотугу халлаан бөлөҕө. Иэнэ 465,2 квадрат кыраадыс, 57 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан кулун тутар - муус устар ыйдарга толору көстөр.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» атласка киллэрбитэ. Кини икки ыт кырдук уруһуйдаабыт, ыттар Маныыһыт Улахан Араҥаска саба түһүннэрэр.
Дельфин (сулустар бөлөхтөрө). Дельфин (латыынныы "Delphinus") — хотугу халлаан кыракый сулустар бөлөхтөрө, үс сулуһа 3,7, 3,8 уонна 4,0 көстөр улаханнаахтар. Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри толору көстөр.
Интириэһиргэтэр объект.
Иов Хоруоба диэн түөрт α ("Суалокин"), β, δ уонна γ сулустардаах ромб (астеризм). 
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Гириэктэр номохторунан Амфитританы Посейдонҥа кэргэн тахсарыгар өҥөлөөх дельфин.
Кэрэх (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;285612&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T16:50:26Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;400883&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Кэрэх () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 237,0 кв. кыраадыс иэннээх, 60 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Европа традициятыгар Евдокс киллэрбитэ. Шумердар «Былыргы Кэрэх Уота» диэн ааттыыллара, Клавдий Птолемей — «Кэрэх Уот».
Былыргы гириэктэр номохторунан «Кентавр Кэрэҕэ» диэн Хирон таҥараны кытта сибээстээх.
Эратосфен быһаарыытынан бу кэрэх тааска Кроноска сэриинэн бараары Зевс, Посейдон уонна Гадес кэрэх сиэрин-туомун толорбуттар.
Уруһуйдьут (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282228&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T12:29:23Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402756&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Уруһуйдьут () — кыракый соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 247.7 квадрат кыраадыс иэннээх, 49 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1756 сыллаахха "Уруһуйдьут остуола" эбэтэр "Мольберт" диэн ааттаах киллэрбитэ, 1763 сыллаахха латыынныы ааттаммыта.
Туруйа (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282229&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T19:35:34Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401176&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Туруйа () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 365,5 квадрат кыраадыс иэннээх,
53 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан +53° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.
Чаҕылхай сулуһа Альнаир 1,7 көстөр улаханнаах, Сиртэн 100 сырдык сыл ыраах сытар. 
Устуоруйата.
Саҥа сулус. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. "Фламинго" диэн аат эмиэ туттуллар этэ.
Сахсырҕа (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;308125&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T19:01:14Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401092&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Сахсырга () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигиттэн чугас сытар. Халлааҥҥа 138,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 60 харахха көстөр сулустардаах. 
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. Маҥнайгы аата «Тигээйи» - "Apis". 
Юдокус Хондиус () глобуһугар Хамелеон тылынан Сахсырганы туту сатыыр.
Сырдык сыла.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282231&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-11T11:23:45Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Legobot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 1 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;285598&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Сырдык сыла ("light year", "ly") — сырдык биир сыл иһигэр бырар ырааҕа, ол аата 1013 километр кэриҥэ. 
Аан Дойду астрономия холбоһук (МАС) ааҕарынан, сырдык ваакуумҥа, гравитация сабыдыала суох биир юлиан сыл иһигэр барар ырааҕа.
Чыыһылата.
Сырдык сыла:
Сырдык түргэнэ биллэр: сөкүүндэҕэ 299 792 458 метр. Сылга төһө сөкүүндэ баар эмиэ биллэр. Төгүллээтэххэ сырдык сыла тахсар.
Астроном кээмэйэ 49 597 870.610 км. Мантан астроном кээмэйин уонна парсегы сырдык сылларынан кээмэйдиэххэ сөп.
Сырдык сылынан кээмэйдэммит ыраахтар.
Бу кээмэй араас астроном ыраахтары кээмэйдииргэ сөптөөх:
Астроном кээмэйэ. Астроном кээмэйэ (а. к.) — устуоруйаҕа киирбит куйаар ыраахтарын кээмэйдиир кээмэй.
. тэҥнээх.
Астроном кээмэйэ Сир уонна Күн массаларын кииннэрин ыккардынааҕы ыраах. Эбэтэр Сир атын планеталар сабыдыалларын учуоттаабат сыллааҕы орбитатын радиуһа буолуо этэ, ол гынан баран орбита улахан радиуһа тэҥ.
Күн систематын иһинээҕи объектар ыкардыларын уонна икки хос сулустар компоненнарын кээмэйдииргэ сөптөөх.
Парсек. Парсек (кылгатыллыбыт "пк", "pc") — астрономияҥа киэҥник тарҕаммыт система таһынааҕы ырааҕы кээмэйдиир кээмэй. Аата муннук сөкүүндэтин параллаксата диэн уонна объект сыллааҕы тригонометрия параллакса биир муннук сөкүүндэтигэр тэҥнээх. 
Атын быһаарыынан: парсек — Сир орбитатын радиуһа биир муннук сөкүүндэ курдук көстөр ыраах (1″).
1 пк = formula_1 а. к. ≈ 206 265 а. к. = 3,08568×1016 метр = 30,8568 Пм (петаметр) = 3,2616 сырдык сыла.
Төгүллээх кээмэйдэр эмиэ туһаныллаллар: килопарсек (кпк, тыһыынча), мегапарсек (Мпк, мөлүйүөн), гигапарсек (Гпк, миллиард).
Телескоп (сулустар бөлөхтөрө). Телескоп (, Tel) — соҕуруу халлаан сулустарын өлбөөркөй бөлөҕө. Халлааҥҥа 251,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 50 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +33° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1756 сыллаахха киллэрбитэ, латыынныы аат 1763 сыллаахха иҥэриллибитэ. Лакайль үнстүрүмүөн аатынан ааттаабыт.
Латыын Америка сахалара.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;96777&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2010-02-25T23:46:39Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Timir2&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;96778&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Латыын Америка сахалара диэн тас сахалар сорҕолоро. Латыын Америка континеныгар бүтүннүүтэ 100 кэриэтэ саха баар, олортон 80 курдуга Аргентина уонна Уругуай дойдуларыгар бааллар. Үксүлэрэ Иккис аан дойду сэриитин уонна Сэбиэт Холбоhуга ыһыллыытын кэннилэриттэн кэлэн хаалбыттар.
Сигэлэр.
Аал Луук Мас диаспората
TÖRYT SIR. TÖRYT SIR (ТӨРҮТ СИР) - Англия сиригэр баар эдэр сахалар түмсүүлэрэ.
Төрүт Сир Саха Диаспора
Норвегия сахалара. Норвегия сахалара - натурализация түмүгүнэн Норвегия дойдутугар олохсуйан хаалбыт сахалар. Үксүлэрэ куотуу өттүлэрэ 1941 сыллаахтан. Олор оҕолоро эмиэ Норвегияҕа олороллор. Үксүлэрэ (98%) саха тылын билбэттэр, бэйэлэрин Норвежпыт дэнэллэр эбит. Билигин Норвегия дойдутугар 156 Саха олорор, олортон 147 Саха бэйэтин тылын билбэт эбит.
Норвегия сахалара
Саҥа Зеландия сахалара. Саҥа Зеландия сахалара - сахалар биир чаастара
СЗ Сахалара
Швейцария сахалара. Швейцария сахалара - Швейцария дойдутугар наар олорор сахалар, эбэтэр олор оҕолоро. Тас сахалартан биирдэстэрэ буолаллар. Бу дойдуга сахалар ниэмэс концлагерыттан куотан (нууччалары уонна атын омуктары кытта...) Германияттан Швейцария границатын диэки быһа түспүттэр. Швейцария нейтралитет политикатынан туһанан. Онон туһанан Германияттан элбэх ниэмэс олохсуйбут, ол иһин Швейцария 64% билигин ниэмэс омуга буолар. Швейцарияҕа уопсайа 30 саха олорор, бары кырдьан өлөн сүтэн эрэллэр. Кинилэр оҕолоро сахалыы билбэттэр. 
Кэнники кэмҥэ, аныгы сахалар эмиэ олохсуйар буолан эрэллэр. Аныгы 21 үйэ сахалара Швейцарияҕа 20 киһи буолбуттар.
Соҕуруу Кириэс (сулустар бөлөхтөрө). Соҕуруу Кириэс () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. 
Түөрт чаҕылхай сулустара кириэс курдук көстөллөр, бу сулустар навигацияҕа туһаныллаллар: γ уонна α сулустары холбуур линияны 4,5 төгүл салҕаатахха Аан дойду соҕуруу полюһун ((Октант σ-та) булуохха сөп.
Ити суолтата улахан, тоҕо диэтэххэ соҕуруу полюс зенитыгар чаҕылхай сулус суох. 
Интириэһиргэтэр объект.
Бөлөххө "Чохтоох Мөһөөччүк" диэн былыт көстөр - Халлаан Сиигэр хараҥа объект.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Кириэскэ маарыҥныыр астеризм былыргыттан биллэр. Ром астрономнара «Ыраахтааҕы Трона» диэн Август чиэһигэр ааттыыр этилэр. Арааб астрономнара эмиэ билэр этилэр, ол туһунан Данте XIV үйэҕэ суруйбута. Саҥа Кэм европаттан төрүттэх бу бөлөҕү ырыппыт киһинэн буолар Америго Веспуччи, 1501 кини «"Миндаль"» () диэн ааттаабыт. Петер Планциус 1589 сыллаахха туспа бөлөх курдук киллэрбит. 
Классик номохтор суохтар, ол гынан баран Аустралия олохтоох норуоттара икки какадуну көрөллөр, эбэтэр хараҥа тыынтар куотан маскэ тахсыбыт опоссум.
Бөлөх Ил символикаҕа.
Биэс чаҕылхай сулустара (α, β, γ, δ уонна ε) Аустралия, Бразилия, Саҥа Зеландия, онтон ε сулуһа суох Папуа - Саҥа Гуинея, Самоа былаахтарыгар баар.
Потапов Федот Федотович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;391735&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T10:28:17Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402610&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Потапов Федот Федотович (02.12.1929—03.10.1995) — драматург, режиссер.