mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Хаҥастайдар аан дойдутааҕы күннэрэ. Хаҥастайдар аан дойдутааҕы күннэрэ (, ) — сыл аайы атырдьах ыйын 13 күнүгэр сүнньүнэн хаҥас илиилэринэн туттар (дьэгин) дьон дьоҕурдарын уонна уратыларын бэлиэтиир аан дойдутааҕы күн. Бу күнү аан бастаан 1976 сыллаахха Дин Р. Кэмпбелл, хаҥастайдар кулууптарын төрүттээччитэ бэлиэтээбитэ. Бу күн үксүн уҥа илиилээх аан дойдуга хаҥас илиилээх дьон көрсөр кыһалҕаларын уонна дьылҕаларын туһунан өйдөбүлү тарҕатар соруктаах .
Хаҥастайдар кыһалҕаларыттан биирдэстэрэ маннык диэн суруйаллар: оҥорон таһаарыыга туттуллар массыыналар уонна тэриллэр уҥа илиинэн туттарга табыгастаах оҥоһуллубут буолан, хаҥастайдар ол массыыналарга үлэлииллэригэр эбэтэр тэриллэринэн тутталларыгар табыгаһа суох эбит, мантан сиэттэрэн сабаҕалааһын үөскээбит — хаҥастайдар ордук элбэхтик оһолго түбэһиэхтэрин сөп. Ону бигэргэтэр чинчийиилэр кытта бааллар диэн буолар.
Айыл Дьулурха. Айыл Дьулурха (илиҥҥи саха тылын варианынан Айыл Дьулурҕа) - Саха Сирин биир биллэр киһитэ, путинизм уонна СВО өйөөччү, Якутия с тобой түмэл салайааччыта уонна төрүттээччитэ, киэҥник 2021 сыллаахха биллибитэ.
интириэһинэй факталара.
Урукку аата Иван Степанов диэн эбит. Бэйэтин бэйэтэ «подполковник» оҥостуммута уонна фальш-погоннаах сылдьыбыта. СВО өйөөн баран Арассыыйа санкциалартан экономиката мөлтөөн эрэриттэн 2023 сыл бүтүүтэ Америкаҕа куоппута (Мексика нөҥүө). Тохсунньу 19 күнүгэр 2024 сыллаахха АХШ былааһыттан политическай куотууну көрдөөбүтэ, аатырбыт i589 Форма толорон. Билигин Белвьү куоратка олорор, Сиэтл кытылыгар.
Урут Иван Степанов диэн аатын уларыппыт биричиинэтэ:
1. судимость часть 2 статьи 206 "Хулиганство" Уголовного кодекса РСФСР, погашена 10.05.1994 г. 
2. судимость часть 2 статьи 144 "Кража" Уголовного кодекса РСФСР, погашена 30.09.1991 г.
Екатерина Шульман. Екатерина Шульман - Арассыыйа биир биллэр киһитэ, путинизм систематын утарааччы. Политическай билимньи кандидата, профессор. Атырдьах ыйын 19 күнүгэр 1978 сыллаахха төрөөбүтэ, Тула куоратка. 2024 сылтан ыла Владимир Путин өлөрүн эбэтэр хаайыыга угун диэн ыйаах таһаарбыта, ол иһин эмиграциялаабыта Германияҕа. 
СВО утарарынан биллэр.
20 күн Мариупольга. 20 күн Мариупольга - 2023 сыллаахха тахсыбыт документальнай киинэ, СВО саҕаланыытыгар Мариуполь куораты Арассыыйа саллааттара тула эргиир ыланнар, 200 тыыһынча куорат дьонун аччыктатан өлөрүүлэрин туһунан. Бу киинэ Арассыыйаҕа тарҕанара уонна көстөрө от ыйын 1 күнүттэн 2023 сылтан бобуллубута, экстремизм материала курдук ааҕыллар.
Саха литэрэтиирэлии тыла. Саха литэрэтиирэлии тыла 
Устуоруйата.
Чинчийээччилэр 6 түһүмэҕи араараллар.
Үһүс түһүмэх: XX үйэ 30-с сс..
1930 с. тохсунньу 29 Юастакы орфография кэмпириэнсийэтэ. Ойууунскай киирии тыллары саха тылын фонетикатынан уларытары туруорсар: экэниэмикэ, дьиктэтиирэ, литэрэтиирэ. 
1935 с. I Всеякутская языковедческая конференция:
Быһаарбыттар: 
1939 сыл кулун тутар 23 күнэ. РСФСР Просвещениетын наркомун бирикээһэ "Алфавит и орфография якутского языка" тахсар, саҥа алпаабыкка көһүү буолар. Сотору кэминэн Л.Н. Харитонов "О новой якутской орфографии" диэн ыстатыйатыгар саҥа арпагыраапыйа итэҕэстэрин ыйар уонна этиилэри киллэрэр. Бу кэмҥэ "тыл объективнай-стихийнай нормализацията" барбыт, "ыраас морфологизмтан" тэйии буолбут. Оокойдуур барыл олох быһыытынан олохсуйбут. Тылы уларытыы/үөскэтии тыыннаах тылга тирэнэн фонетика тосхолугар олоҕуруохтаах диэн санаа баһыйбыт.
Төрдүс түһүмэх: XX үйэ 1940-1960 сс..
1940 сыл атырдьах ыйын 20 күнүгэр "Кыым": сокуон "Основы правописания якутского литературного языка".
Сэрии кэмигэр наһаа элбэх русизм киирбит. Хаһыаттарга 40% тиийэрэ.
195! с. Харитонов "Об улучении якутской орфографии":
1950-52 сс. киэҥ ырытыы. Харитонов этиилэрин утарбыттар.
А. Мординов "Вопросы философии" сурунаалга (1950, №3) "О развитии языков социалистических наций в СССР" ыстатыйатыгар нуучча тылын быраабылатын атын тыллар быраабылаларыгар киллэрии сыыһатын, ол нуучча тылын баһылыырга көмөлөһөр дииллэрэ олоҕо суоҕун туһунан суруйар. Онтон бу санаатын "Большевик" диэн ССРС хомуньуус баартыйатын киин кэмитиэтин түөрүйэҕэ уонна бэлиитикэҕэ сурунаалыгар Г. Санжеевтиин суруйбут "Некоторые вопросы развития младоспиьменных языков народов СССР" диэн ыстатыйатыгар хатылыыр.
1953 с. таба суруйуу быраабылатын бырайыага туспа брошюра быһыытынан тахсыбыт. Е. Убрятова сэҥээрбит.
1954 с. бүтүүтүгэр хамыыһыйа тэриллибит. 213 киирбит этиини көрбүт.
1955 с. Тупсарыллыбыт, чочуллубут быраабыла. 1939 сыллааҕы быраабыла сүнньүнэн хаалбыт, эбии маннык киирбит:
Бэһис түһүмэх: XX үйэ 1960 сылыттан 80-с сс. бүтүүлэригэр диэри.
1961 с. саҥа быраабыла бырайыага хамыыһыйанан бигэргэнэн "Кыым" уонна "СЯ" хаһыаттарга тахсыбыт (1961, муус устар 26)
Л. Харитонов саҥа ыстатыйа таһаарбыт: "К обсуждению правил якутской орфографии". Мөккүөр саҥаттан күөдьүйбүт.
Манна Харитонов "киирии тыллар дорҕооннорун уларытан суруйуу элбээбитэ - саха тылын ситиһиитэ буолар" диэн суруйар. Маны саха арпагыраапыйата аа-дьуо, ыксаабакка ситиспитин туһунан суруйар.
1962 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр саҥа бырайыак бигэргэтиллэр, быраабыла олоххо киирэр.
Манна олоҕуран 1963 сыллаахха таба суруйуу тылдьыта тахсар. 1975 сыллаахха хос тахсар, онно 14 212 тыл киирэр.
Детский Мир. «Детский мир» — 1947 сыллахха тэриллибит сэбиэскэй уонна арассыыйатааҕы оҕолорго анаммыт табаардары атыылыыр маҕаһыыннар ситимэ.. 
Хампаанньа араас көрүҥнээх маҕаһыыннары сайыннарар, ордук биллэр маҕаһыына - «Детский мир», ону тэҥэ «Детмир-мини» уонна зоомаҕаһыын «Зоозавр». 2020 сыллаахха «Детский мир» Арассыыйа системообразующай тэрилтэлэрин тиһилигэр киирбитэ.
Якутскэнерго. ПАО «Якутскэнерго» — саха сиригэр баар энергия оҥорор хампаанньа, РусГидро группатыгар киирэр. Төбө офиһа Дьокуускайга баар. Саха сирин киин уонна хоту өттүгэр уотун генерациятын эппиэттиир
Магнит (ситим). «Магни́т» — Арассыыйа аһы уонна маллары атыылыыр маҕаһыыннар ситиэ. 1994 сыллаахха Краснодаарга Сергей Галицкай олохтообута, кини 2018 сыллаахха дылы тута олорбута, 2021 сылтан Marathon Group инвестиционнай хампааньа тута олорор..
2021 сылга «Магнит» барыһынан аахтахха чааһынай хампаанньалартан Лукойл уонна X5 Group кэнниттэн үһүс этэ.. 2021 сыллаахха «Дикси» маҕаһыыннар ситимин атыыласпыта.2023 сыл от ыйын туругунан 67 регионнарга 28 000 атыылыыр точкалаах этэ.г.
Норникель. ПАО «ГМК „Нори́льский ни́кель“» (бренд «Норни́кель», "англ. Nornickel", до 2016 года — "«Нори́льский ни́кель»") — Арассыыйа хайа металл хампаанньата. Аан дойду никель уонна палладий ордук бөдөҥ хостооччута.. Саамай улахан никелевай руда саппаастарын тутар. Ону тэҥэ атын металлары, ол курдук платинаны, алтаны, үрүҥ уонна кыһыл көмүстэри, кобальты уонна атын металлары хостуур.
Төбө офиһа Москва-Ситига, Меркурий башнятыгар баар. .
Татнефть. «Татнефть» биир улахан Арассыыйа ниэп уоннна гааз хостуур, оҥоһукка кубулутар, батарар хампаанньата, 2022 сыл саҕаланыытыгар капитализацията 1.1 трлн солкуобайтан тахсар.. 2021 сыллахха Форбс сурунаал рейтиҥыгар сэттис миэстэни ылбыта.
Forbes Global 2000 биллэриитинэн, 2020 сыллахха Татнефть Аан дойду хампаанньаларыттан листиҥ кэриҥин аахтахха 539-с миэстэни туппута.
Сургутнефтегаз. ПАО «Сургутнефтегаз» (СНГ) — Арассыыйа биир бөдөҥ ниэп уонна гаас хостуур хампаанньата. Арассыыйа үс ниэп уонна гаас биэрэр провинцияларыгар үлэлиир - 
Арҕаа Сибиир ниэп-гаас биэрэр провинцията, Илин Сибиир ниэп-гаас биэрэр провинцията уонна Тиман-Перчорск ниэп-гаас биэрэр провинцията.
«Эксперт» сурунаал оҥоробудт тиһилигэр 2017 сыллаахха Арассыыйа хампаанньаларыттан барыһынан 8-с миэстэни тута сылдьара.. 2021 сыллахха чааһынай хампаанньалартан 5-с миэстэни ылбыта.. Forbes Global 2000 этэринэн 202 сыллахха аан дойду хампааньаларын листиҥ түмүгүнэн 251 миэстэни ылбыта.. 2023 сыллахха Арассыыйа бөдөҥ хампаанньалартан Forbes сурунаал рейтиҥыгар 21-с миэстэни ылбыта.
Транснефть. «Трансне́фть» — Арассыыйа ниэп сүүрэр турбатын салайар хампаанньа, ил хампаанньа. Оператор быһыытынан үлэлиир. Төбө офиһа Москва куоракка баар.
«Транснефть» — аан дойдуга саамай улахан ниэп сүүрэр турбаларын салайар хампаанньа., бас билиитигэр 68 тыһ км магистральнай турбалар, 500-тэн тахса хачайдыыр станциялар, 24 млн кубометр харайар резервуардар бааллар. Арассыыйа хостообут ниэпин 83% уонна оҥоһуллубут ниэп табаардарын 30%ын хачайдыыр..
Мечел. Группа «Ме́чел» (толору аата — "Публичное акционерное общество «Мечел»") — Хайа боруодатын уонна металл хостуур, уоту оҥорор уонна тимир суолу салайар хампаанньа. Төбө офиһа Москваҕа баар
Группа састаабыгар 20 тэрилтэ киирэр: чоҕу уонна тимир рудатын хостуур, прокат, тимир араас сплавтарын оҥорор, сылааһы уонна уоту оҥорор.. Хампаанньа Европа, Азия, Хотугу уонна Соҕуруу Америкаларга уонна Африкаҕа табаардарын батарар этэ.
Мечел Саха Сиригэр.
2005 сыллаахха Мечел "Якутуголь" хампаанньа 25% уонна биир акциятын атыыласпыта. Онтон 2007 сыллахха барабыыталысытыба ыыппыт аукцион түмүгэр тутар чааһын 100% тиэрдибитэ.
Webster Bank. Webster Bank ("Вебстер Банк") - АХШ кыра чааһынай баана, сүрүннээн Коннектикут уонна Массачусетс штаттарга үлэлиир, ону таһынан Саҥа Йорк куоратка. 1935 сыллаахха төрүттэммит.
Һарвард Үниверситета. Һарвард Үниверситета (Harvard University) - АХШ саамай күүстээх уонна биллиилээх үрдүк үөрэх кыһата буолар, Аан Дойдуга биир топовай үниверситет буолар, 2023 сыл түмүгүнэн - 40 млрд доллар харчылаах (Аан Дойдуга бастакы капитализациатынан). Девиһа - veritas (дьиҥ). 
Баар сирэ - Кембридж (Массачусетс).
1636 свллаахха төрүттэммит.
Массачусетс Технологийа Института. Массачусетс Технологийа Института (MIT) - Массачусетс штатыгар баар биир үрдүк үөрэх кыһата, Аан Дойдуга биир биир биллэр үөрэх кыһата. Элбэх өйдөөх дьон концентрациаланар сирэ. 
Баар сирэ - Кембридж (Массачусетс)
Кембридж (Массачусетс). Кембридж - Массачусетс штатыгар баар кыракый куорат, Аан Дойдуга биир бөдөҥ студенческай куоратынан биллэр, тоҕо диэтэххэ элбэх биллэр университеттар бааллар. Дьонун ахсаана - 119 тыыһынча киһи. Бостон куораттан 60 метр тэйиччи, Чарльз диэн кыра өрүс нөҥүө турар (дьоннор муостанан сатыы хаамаллар). Элбэх саха студеннара үөрэнэллэр.
Карпов Вячеслав Павлович. Карпов Вячеслав Павлович — саха биллииллээх тустууга, успуорт үлэтин тэрийээччи, Дмитрий Коркин аатынан Государственнай бириэмиэйэ лауреата, Чурапчы улууһун ытык киһитэ.
1947 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр Чурапчы Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүт. Чурапчы сэттэ кылаастаах оскуола-интэринээтин 1961 сыллаахха, Чурапчы орто оскуолатын 1965 сыллаахха бүтэрбит. Хабаровскайга физкультура институтугар үөрэммит. Уон саастааҕыттан тириэньэр Дмитрий Коркиҥҥа тустуунан дьарыктаммыт.
1964 с. Саха АССР ыччакка первенствотыгар иккис буолбут. Ол сыл Улан-Удэҕэ буолбут Уһук Илин уонна Сибиир чөмпүйэнээтигэр уолаттарга иккис буолбут. Онтон Оренбурга буолбут РСФСР чөмпүйэнээтигэр уолаттарга иккис буолбут.
1965 с. Чурапчыга ыытыллыбыт күрэхтэһиигэ 52 киилэҕэ Саха АССР уолаттарга чөмпүйүөнэ буолбут. Онтон Дьокуускайга улахаттарга эмиэ 52 киилэҕэ Саха АССР чөмпүйүөнэ буолбут.
Ярославль куоракка ыытыллыбыт РСФСР сүүмэрдиир күрэхтэһиитигэр улахаттарга иккис миэстэ буолбут (52 кг), бастыҥ техника иһин бириис туппут. Черкесскэйгэ ЦС «Урожай» чөмпүйүөнэ буолбут (уолаттар, 55).
Онтон Махачкала куоракка ыытыллыбыт чөмпүйэнээккэ уолаттарга 52 киилэҕэ ССРС чөмпүйүөнүн аатын ылбыт.
ЦС «Урожай» чөмпүйүөнэ (улахаттар, 57), Нальчик.
Дьокуускай чөмпүйүөнэ (улахаттар, 57).
1966 с. аан дойду турнирыгар 3 миэстэ (Тбилиси, 52).
Чемпион ВЦСПС (57), Таллин, приз за лучшую технику.
Серебряный призер чемпионата ЯАССР, Якутск (57).
Чемпион зоны Дальнего Востока и Сибири, Чита (57).
Чемпион зоны Дальнего Востока и Сибири (молодежь, 57), Хабаровск.
2021 сыллаахха атырдьах ыйын 30 күнүгэр Дьокуускайга 74 сааһыгар ыалдьан өлбүт.
Быһаарыылар.
Саха сирин улуустарын (оройуоннарын) хаһыаттара. Испииһэк
Бузина. Бузина.
Саха сиригэр бузина () сэдэхтик үүнэр, онон сахалыы аата суох. Сибиир бузината сэбирдэҕэ суох кыстыыр 2-3 м кэриҥэ үрдүктээх талах. Биир бөлкөйгө 10-ҕа тиийэр умнас үөскүүр. Умнас төрдө 7-10 см суоннаах буолар. Саҥа үүммүт лабаата күөх ньуолаах түүлээх, 2-3 саастаах лабаата сырдык-күрүҥ, онтон кытарымтыйа-күрэҥсийэр. Лабаатын суона 1-2 см, тостумтуо буолар. Маһын этин кытыыта эрэ кытаанах, ортото көмүрүөтүҥү көпсөркөй, киһи илиитинэн да имитэр. Бузина маһа итинник кэбирэх, үйэтэ суох, умнаһа уонча сыл буолан баран хаппытынан барар, ону атын умнас солбуйар. Сайын устата эдэр умнас 40-70 см тиийэ уһуур. Сэбирдэҕэ куорсуннуу уустук, син уһун тууралаах, мөкү сыттаах. Ол иһин бу үүнээйигэ үөн-көйүүр тохтообот, буортулаабат. Сибэккитэ бытархай, элбэх буолан суончуктуҥу дьукаах сибэккигэ мустубут. Чааскыта күөх өҥнөөх 5 сэбирдэхтээх, хоруоната саһархайдыҥы маҥан, 5 эминньэхтээх. Тычинката 4-5, соҕооччуга биир. Аһа-уҥуохтуйбут хахтаах сиэмэлээх отон. Отоно субай кыһыл өҥнөөх, бөдөҥ доруобунньук эрэ саҕа, хойуутуҥу сүмэһиннээх, мөкү сыттаах, сүлүһүннээх.
Үүнэр сирэ.
Барыта 40 көрүҥ баар, онтон Россия территориятыгар 10 эрэ көрүҥ үүнэр. Бузина дьон олорор эбэтэр олоро сылдьыбыт сиригэр тарҕаммыт, Сибиир тыйыс айылҕатыгар ньыматыйбыт (акклиматизацияламмыт). Бу дьаалатынан тарҕанан үүнэр көрүҥү сибиир бузината дииллэр. Ол Лена, Алдан, Амма уонна Бүлүү өрүс сүнньүгэр күн көрөр, тыал үрбэт, сииктээх буолан баран уу тохтообот аппатыгар, үрэх кытылыгар биирдиилээн бөлкөйүнэн үүнэр. Чыычаах кыра көтөр сөбүлээн сиир, сиэмэтин тарҕатар. Соҕурууттан хоту, Бүлүү өрүс тардыытыгар дылы, түөлбэтин кэҥэппит.
Эмтээх свойствата.
Бузина хатырыга оргуйбут эбэтэр суураллыбыт уутун сыптарытар уонна ииктэтэр наадаҕа кыра-кыратык иһэрдэллэр. Отон суурадаһынын киһини тиритиннэрэргэ иһэрдиэххэ эмиэ сөп. Оттон сибэккитин сиэттэхтэринэ киһи хотуолуур, ол эмиэ эмтиир ньыма. Хатырык бороһуогун итии ууга, уокка буһан, көрдүгэннийбит бааһы таттарарга туһаналлар.
Эбии.
Бузина отонун сүмэһинин таҥас кырааскалыырга эмиэ тутталлар. Саха сиригэр бузина биир ураты киэргэл ыарҕа диэн киэҥник биллэр. Көҕөрдүүгэ туһанарга олус табыгастаах: бөлкөйө хойуу умнастанар, түргэнник үүнэр, оттон астаннаҕына олус тупсар - субай кыһыл отон бөдөҥ сүүмэхтэрэ бөлкөйү хойуутук сабаллар. Бузина уоҕурдуллубут, көпсөркөй сииктээх сири сөбүлээн, дьиэ таһыгар, уулуссаҕа үчүгэйдик үүнэр, ууһуур.
Литература.
Тимофеев П,А, Иванова Е.И., "Саха сирин отонноох үүнээйилэрэ" 1994с. ISBN 5-85841-041-3
Тураах сугуна. Тураах сугуна.
Тураах сугуна (жимолость съедобная) - сэбирдэҕэ суох кыстыыр 0,5-1,5 м үрдүктээх талах, сэдэх соҕустук лабааланар эриллэҕэс умнастаах, биир бөлкөйгө 4-6 умнас баар. Сэбирдэҕэ уһун синньигэс пластинкалаах, уһуктаах, кылгас тууралаах, укка утарыта олорор. Саҥа тахсыбыт сэбирдэх хойуу ньуолах түүлээх, ол түүтэ кэлин сэдэхсийэр. Ыам ыйын бүтүүтэ - бэс ыйын саҥатыгар сибэккилиир. Аҕыйах сибэккилээх суончуктуҥу дьукаах сибэккилэр сэбирдэх хонноҕор син өлгөмнүк тыллаллар. Чааскыта хоруоната кылгас туруупкалаах, боруоҥкалыы кэтириир эминньэхтээх, араҕас өҥнөөх. Тычинката 5, соҕооччуга биир. От ыйын саҥатыттан аһа ситэн барар. Аһа - 1-1,2 см усталаах ньолбоҕор хара отон, көҕөрүмтүйэн көстөр суураллымтыа туналаах. Отоно хабархайдыҥы-минньигэс амтаннаах эрээри ньулуун, үчүгэй сыттаах, хойуу сүмэһиннээх, өҥө да, амтана да сугун отонугар маарынныыр.
Үүнэр сирэ.
Саха сирин киин, соҕуруу, хотугулуу-илин улуустарыгар өрүс хочотун ойуурун ырааһыйатыгар, тыа саҕатыгар, маар тулатыгар сииктээх сири талан үүнэр. Хаһан да кэлимсэ бөлкөйүнэн тарҕаммат, атын талахтары кытта абына табына булкуһан үүнэр. Саха сирин тас өттүгэр Илин Сибиир, Дальнай Восток соҕуруу кэтирээһинигэр, Китай хотугулуу-илин уһугар, Японияҕа, Кореяҕа баара биллэр. Сибииргэ үүнэр 6 көрүҥүттэн иккитэ Саха сиригэр үүнэр (алтайская жимолость уонна жимолость съедобная) Бу икки көрүҥ сэдэхтик үүнэр буолан иккиэннэрин тураах сугуна дииллэр.
Химичэскэй састааба.
Отоно элбэх витамииннаах ол иһигэр С, Р витамин, органическай аһыбалардаах, калий, натрий, магний, тимир, кальций, дьуот туустардаах, саахардаах, куураҕас эттиктэрдээх.
Эмтээх свойствата.
Сүһүрүүгэ, титирииргэ, хаан аҕыйаатаҕына, хаан баттаһына үрдээтэҕинэ, авитаминозка кэмнээн туһаналлара биллэр. Норуот эмчиттэрэ тураах сугунун лабаата, хатырыга оргуйбут уутун ииктэтэр, чэлкэх үөскээһинин намыратар ньыма курдук туһаналлар. Саҥа тыллыбыт сэбирдэх суурадаһына ангинаҕа айаҕы, күөмэйи сайҕанарга туһалаах. Тураах сугунун көпсөркөй, сииктээх буордаах сиргэ үүннэрэн көрөр харайар, туһанар сөп. Ол гынан баран бу көрүҥү алтай жимолоһыттан дэбигис арааран билэр наада.
Литература.
Тимофеев П.А., Иванова Е.И., "Саха сирин отонноох үүнээйилэрэ" 1994с. ISBN 5-85841-041-3
Хаарыйар от. Хаарыйар от (, ) — өр сыл үүнэр үүнээйи, күүстээх модьу силистээх. 60-200 устаҕа дылы улаатар. Үүнээйи аһытар баттахтарынан бүрүллүбүт.
Ыам ыйыттан хара күһүнҥэ дылы үүнэр.
Үүнэр сирэ.
Сөбүлээн дьиэ таһыгар кыбыыга сыыс от курдук үүнэр.
Эмтэнэргэ туттуллуута.
Хаарыйар от сэбирдэхтэрин, умнастарын хаан аҕыйааһыныгар (анемияҕа) ону элбэтэргэ, уопсай мөлтөөһүҥҥэ аска эбэн туттар олус туһалааҕа былыргыттан биллэр.
Киьи Кутун-Сүрүн күүһүрдэр, хотторбот аналлыыр, хорсун санаалыыр. Мөлтөөбүтү сэниэлиир. Дьон куһаҕан дьайыытын, иэдээннэри тохтотор, уйулҕа хамсаабытын ууратар, тыыны кэҥэтэр. Аһы-үөлү буларга, толкуйу тобуларга көмөлөһөр.
Үүнээйи силиһин оргутан истэххэ элбэхтик убаҕастатар, сөтөллүүттэн, киһи оһоҕоһуттан илиистиги таһаарарга туһаныллар.
Саха эмчиттэрэ хаарыйар от сэбирдэҕин сүмэһининэн хаан барыытыттан, бааһырыыттан, киһи этэ ириҥэриититтэн эмтэнэргэ сүбэлииллэр.
Крапивницаны, кыһыйар баастары, аллергия араас көрүҥнэрин эмтээһиҥҥэ туттуллар.
Итини таһынан баттах түһэрин тохтоторго, бөгөргөтөргө хаарыйар оту оргутан сууналлар.
Хаарыйар оту ууга туруоран эбэтэр оргутан атеросклерозка, быар, үөс ыарыыларыгар уу үөскээһинигэр, хойуу хаайтарыытыгар (запор), тымныйыыга, геморройга, сүһүөх ыарыыларыгар, бүөр уонна хабах тымныйыыларыгар, кыра уокка сиэтиигэ көмөлөһөр.
Хаарыйар оту ууга туруоран бэлэмнэниллибит эмэ төбүрүөн, хатаал, кутургуйа буллаҕына хааны ыраастаан эмтиир. 
Ырысыаба.
1 кымаах оту 1 курууска ууга оргутан биирдии омурдуунан күҥҥэ үстэ иһиллэр.
Кэлим (биология). Кэлим (, ) — зоологияҕа таксономия иерархиятын үрдүкү раангаларыттан биир үрдүктэрэ. Ботаникаҕа, микологияҕа уонна бактериология классификациятыгар салаа (, ) диэн тиэрмин сөп түбэһэр.
Коллективизация. Биирдиилээн хahаайыстыбалары холбоон коллективнай хаhаайыстыбалары тэрийии 1929 сыллаахтан са5аламмыта. Бастаан артыаллар, табаарыстыбалар тэриллибиттэрэ. Онтон 1930-с сылларга холбоhон колхоз буолбуттара.
Культурнай революция. Советскай Россия общество культуратын, идеологиятын уларытар, үөрэхтээhини киэҥ араҥаҕа тарҕатар политиката. Аан бастаан ликбезтэр тэриллибиттэрэ, үѳрэх кыhалара арыллыбыттара: оскуолалар, учууталлары бэлэмниир курстар, училищелар.
Сүүр. Сүүр - уу мууһун ойбонтон эбэтэр чардааттан хостуурга уонна балыгы баһарга аналлаах сиидэлээх күрдьэх курдук уһун уктаах тэрил.
Сэксэ. Сэксэ (Чурапчыга "Сөксө" дииллэр диэн сибидиэнньэ баар) — үөл мас лабаата тэлгэтиллибитэ, холобур, сиргэ хонорго анаан. Өлүөхүмэ, Мухтуйа (Лиэнскэй) эргин тыалтан, ардахтан хахханы, кэлтэгэй отууну сэксэ дииллэр, Ньурба эргин эмиэ быстахха тутуллубут сэдэмдьи отууну сэксэ дииллэрэ иһиллэр.
Кииhилэ. Кииhилэ (нууч. щавель, лат.Rumex acetosa) уhун синньигэс сэбирдэхтээх,сибэккитэ бытархай сиэмэ буолар, толооннорго ходуhаларга үүнэр эмтээх yyнээйи.
Бу үүнээйи бары чааһа барыта эмтээх. Сибэккитин, сэбирдэҕин оргутан температураны түһэрэргэ иһэллэр. Сэбирдэҕин сүмэтин ыган ревматизмы, бааһы эмтииллэр. Силиһэ уонна сиэмэтэ ис ыарыытыгар туһалаах. Сэбирдэҕин эрийэн барыанньа оҥороллор, аска тума гыналлар.
Эбии маны көр.
Куртах, оhоҕос (суhурууну) улэтин тупсарар. 
Сэбирдэҕинэн саhарар ыарыыны, тыҥа сөтөлүн,кыраадыс туhэрэллэр, сэбирдэх сумэhининэн ишиас (сис ыарыыта), гипертония, зоб эмтииллэр.
Бүөргэ, хабахха таастаах (больные с нарушением водно-солевого баланса) дьон тутталлара сэрэхтээх мочевая кислота составыгар элбэх буолан таас үөскүүр, сүһүөххэ таас мунньустар.
Алюминевай,чугуннай иhиккэ көйөрүллүбэт, оргутуллубат, хомуйарга тимири туттуллубат.
Сигэлэр.
Иванова Г.Н., Дегтярева С.А., Винокурова Л.К., Готовцева Р.А., Дойдум эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2015. ISBN 978-5-7696-4811-3
Яковлева А.И., Мохова М.Е., Тимофеева Т.Т., Аар айылҕа эмтиир күүһэ. Дьокуускай 2009.
https://www.yakutskhistory.net/%D1%81-%D0%B8-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%BE/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0-%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%8B/narod9/ 
https://vk.com/club51649429
Атеросклероз - тымыр ыарыыта. Атеросклероз ()— Хаан сүүрэр тымырдара сыанан бүрүллэн кыарыыллар, ол түмүгэр киһи уорганыгар эттиктэр солбуйсуулара (липидовый обмен) кэһиллэр, тымыр ис бүрүөһүнүн күүскэ кэбирэтэр, "холестериновай бляшкалар" үөскүүллэр. 
Киирии чааһа.
Урукку кэмнэргэ кырдьаҕастар ыарыыларынан ааҕыллара. Билиҥҥи кэмҥэ эдэр дьон "моһуогуруулара" элбээн иһэр. Ситэ эмтэммэккэ баалатан кэбиһэннэр мэйии инсулугар, сүрэх инфарктыгар "тиэрдэллэр". 
Атеросклероз үөскүүр төрүөтэ - "куһаҕан" холестерин таһымын үрдээһинэ, "үчүгэй" аччааһына. Хаан сүүрэр тымырдара сыанан бүрүллэн кыарыыллар, ол түмүгэр киһи уорганыгар эттиктэр солбуйсуулара (липидовый обмен) кэһиллэр, тымыр ис бүрүөһүнүн күүскэ кэбирэтэр, "холестериновай бляшкалар" үөскүүллэр.
Ыарыыны көбүтэр дьайыылар.
 сайдыытыгар көмөлөһөр буортулаах дьаллыктарынан ааҕыллаллар:
1.Уойуу, сыалаах-арыылаах аһынан үлүһүйүү
2. - аҕыйахтык хамсаныы
3.Табаҕы тардыы
4.Стресс, депрессия 
5.
6.Киһи сааһыттан
Балары таһынан, утумунан бэриллиэн эмиэ сөп.
Ыарыыны сэрэтии.
Ас киһиэхэ эниэргийэ биэрэр, өлбүт килиэккэлэриҥ оннугар саҥалар үөскүүллэригэр туһалыыр. Нуорманы тутуһан ас үгүс көрүҥүн аһааһын ирдэнэр. эн сааскыттан быһа тутулуктааҕын умнума. Олус аһааһынтан ас буһарар уорганнар сыанан бүрүллэллэр, кээмэйдэрэ улаатар. Онон киһи аска сыһыана оттукка сыһыан курдук буолуохтаах. Төһө аһы ороскуоттуургун ааҕынан аһыахтааххын. Калорийнай баланс тутуһуллуохтаах. 
Уойуу элбэх эрэйи аҕаларын таһынан, доруобуйаҕын айгыратарын өйдөө. Ордук ыйааһыннаах, уойуулаах, улахан стресстээх дьон элбэхтик быччыҥ улэтинэн улэлээн, физическэй культуранан, хаамыынан дьарыктанан, араас тренажедрар көмөлөрүнэн үгүс эрчиллиилэри, хамсаныылары оҥорон түмүктэри ситиһэллэр.
Табахтааһын быраҕыллыахтаах. Никотин "тымыр дьаатынан" ааҕыллар. Никотин тымыр ис бүрүөһүнүн алдьатан холестерин тымырга өтөн киирэрин түргэтэтэр. Табахтаабахха сүрэх тэбиитэ 10-15 тэбиинэн элбиир, сүрэх инфарктанан үс төгүл элбэхтик ыалдьаллар. Стресс кэмигэр табахтаан баран инсуллаабыт киһи эмиэ элбэх. Никотин мэйии тымырын хам тутан, кыаратан, хаан сүүрүүтүн тохтуор диэри бытаардыан сөп.
Атахтарыгар атеросклерозтаах киһиэхэ никотин дьаата атахтарын ампутациялыырга тириэрдэр кыахтаах.
Хараҕы хаанынан хааччыйар тымыр кыараатаҕына киһи көрөрө мөлтүүр эбэтэр көрбөт буолар. 
Никотин дьаата киһи бронхатын салыҥнаах бүрүөтүн куурдар, тыҥаны мөлтөтөр. Куртах бааһырыытынан табахтаабат дьоннооҕор 10 төгүл, хаан баттааһынын кэһиллиитэ 13 төгүл элбэхтик ыалдьаллар. Итилэргэ умнуган буолуу, толкуйдуур - өйдүүр дьоҕур мөлтөөһүнүн, утуйбат буолууну эбэн кэбис.
Атеросклероз ыарыылары эрдэттэн эмтээтэххэ бохсор кыах элбэх.
Доруобуйаҥ бэйэҥ илиигэр!