mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Буҕарҕана. Буҕарҕана биитэр боҕурҕана, кииллэҥи. "(, )". Күрэҥ өҥнөөх. Көхсүн түүтэ усталыы хара сурааһыннардаах, оттон иһин ортотунан туора сурааһыннаах. Харахтарын аннынан хара хаймыылаах. Атыырын уонна тыһытын өҥнөрө майгыннаһаллар. Ыйааһына 100-130 г. Аймаҕа коростельтан уһун, арыый токур тумсунан уратылаах.
Буҕарҕана Евразияҕа, Хотугу Африкаҕа киэҥник тарҕаммыт. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар. Бүлүүгэ 64-с параллелинэн ааһар. Бу көтөр Индигиир өрүс үөһээ тардыытыгар, Үөһээ Дьааҥы киинигэр тиийэ сылдьыбыта биллэр. Саха сирин киин улуустарыгар ыам ыйын 18 күнүгэр кэлэр. Ол курдук, ити кэмҥэ Мэҥэ Хаҥалас улууһугар, Кэҥкэмэ үрэххэ, Дьокуускай тулатыгар бэлиэтэммит. Күһүнүн, балаҕан ыйын бастакы аҥаарыгар, төттөрү айанныыра биллэр.
Буҕарҕана ордук уу таһынааҕы хойуу хомуска ордууланарын сөбүлүүр. Үчүгэйдик харбыыр, умсуоҕун эмиэ сөп. Дьикти көтөр саҥата сибиинньэ хоһуҥурааһынын, часкыйыытын санатар. Сүрүн аһылыгынан уу харамайдара, чиэрбэлэр, моллюскалар буолаллар. Уйатыгар сэттэ-тоҕус, ардыгар уон биэс сымыыттаах буолар. Оҕолорун иккиэн солбуһа баттыыллар. Сэдэх көтөр Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киллэриллэн сылдьар.
Былыргы түүр бичигэ. Былыргы түүр бичигэ (Орхон-Енисей бичигэ) диэн Орто Азияҕа түүр тылларынан биһиги эрабыт иннинэ V-с үйэттэн биһиги эрабыт X үйэтигэр дылы туттуллубут сурук-бичик. Билиҥҥи чинчийэччилэргэ бастаан Орхон уонна Енисей өрүстэр кытылларыгар көстүбүттэр. Сороҕар рунанан сурук дииллэр, былыргы германскай руналарга майгынныырын иһин (сорох руналар ойуутунан эрэ буолбакка, суолтатынан эмиэ сөп түбэсиһэллэр).
Сурук тутула.
Хойукку сайдыбыт кэмигэр (VIII үйэҕэ) 38 буукубаттан уонна тыл араарар бэлиэттэн турар эбит. Сурук хайысхата сытыары, уҥаттан хаҥас. 
Ааҕыы холобура.
 — уруһуйданыыта (уҥаттан хаҥас ааҕыллар)
T²NGR²I — транслитерация (эпиграфическай)
/teŋri/ — транскрипция ()
teñri — транслитерация (билиҥҥи түүр латиницата)
Сурук историята.
Бу бичигинэн саамай былыргы суруктар (V—III б.э.и. үйэлэргэ) Кыргызтаҥҥа Иссык диэн сиргэ көстүбүттэрэ. — көр. Иссык суруга, Талас, Балыкчи о.д.а.).
Сурук хантан төрүттэммитэ чуолкай биллибэт. Элбэх бэлиэлэрэ тамгаалары кытта майгыннаһалларын көрөллөр. Сорох бэлиэлэр (буукубалара сытыы муннуктаахтара, сурук хайысхата, фонетиката) эргэ семитическэй суруктарга чугаһатар курдуктар: библосс уонна финикийэ суруктарыгар.
Бастаан, саҥа чинчиллэн эрдэҕинэ улахан итэҕэтиитэ суох да буоллар согдийскэй төгүрүк сурукка, эбэтэр оннооҕор кытай суругун фонетикатын бэлиэлэригэр чугаһаталлара.
Кэнники сорох чинчийээччилэр кхароштхи суругуттан тахсыбыт буолуон сөп дииллэр, эбэтэр ити икки сурук биир төрдүлээхтэр диэн буолар.
Монголлар кимэн киириилэрин кэмигэр (XIII үйэ) алфавит арабицаннан уонна атын түүр суруктарынан уларытыллыбыт.
Былыргы түүр бичигиттэн атын руна суруктар тахсаллар - холобур, болгар руналара, Хазар каганатын Саркел диэн сирин суруга, мадьаар руналара о.д.а.
Былыргы түүр суругун туһунан бастаан Петр I саҕана биллибитэ. Дьиҥнээх научнай чинчийии XIX үйэ бүтүүтүгэр саҕаламмыта. Алтынньы 25 күнүгэр 1893 сыллаахха суругу Дания лингвиһа Вильгельм Томсен аныгы дьонтон бастакыннан аахпыта. Бастакы ааҕыллыбыт тыл — Теҥри (Таҥара).
Тэнийиитэ.
Былыргыттан хаалбыт көстүбүт суруктар Россия, Казахстан, Кыргызстан, Кытай уонна Монголия сирдэригэр бааллар.
Бэдэр. Бэдэр (лат. "Lynx") диэн сиэмэх кыыл, куоска бииһин-ууһугар киирсэр. Соҕотоҕун сылдьан бултуур. Атыыр бэдэр ыйааһына 18-30 киилэ буолар. Бэйэтин уһуна 80-130 см, үрдүгэ арҕаһыгар 70 см тиийэр.
Бэс ыйа. Бэс ыйа - 6 ый.
Бэс ыйа — сайыҥҥы кэм саҕаланыыта. Кэҕэ чоргуйар, чыычаах ырыата уҕараабат, күөлгэ балык күннээн ыыр. Толоон-толоон аайы, сыһыы-сыһыы ахсын сибэкки ситэр: намыһах налыы сиргэ таҥара кийиитэ, кулун ньургуһуна, чуораан от, талах анныгар — герань, кырдалга — алтан от, сир симэҕэ буолан, сир ийэни киэргэтэллэр. Хатыҥ, тэтиҥ, үөт, талах сэбирдэхтэрэ тыллаллар. Ходуһаҕа араас от үүнэр, дьикти кэрэ үрүмэччилэр көтөн тэлимнэһэллэр.
Ый саҥатыгар саха ыала сайылыкка тахсар. Тэлгэһэ аайы оҕо саҥата айманар. Титииктэр тиэргэннэригэр түптэ буруота унаарар, маныыһыт сайдыыра иһиллэр, ынах маҥырыыр, атыыр оҕус айаатыыр, ньирэйдэр мэҥирэһэллэр. Ити барыта самаан сайын саҥата буолан иһиллэр.
Бэс ыйыгар ыһыы үлэтэ бүтэн, хомуурга бэлэмнэнэллэр, сири оҥороллор. Бэс ыйа — ыһыах ыйа. Биэлэри тутан, кымыс көөнньөрөллөр. Ыһыах туһүлгэтигэр ыраахтан, чугастан кэлбит ыалдьыттар уохтаах кымыһы иһэллэр, үтэһэлээх этинэн күндүлэнэллэр. Илии-атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, оһуокай дьиэрэйэр, ырыа дэлэйэр.
Бэс ыйыгар саамай уһун күннэр тураллар, саамай сырдык үрүҥ түүннэргэ киэһээҥҥи уонна сарсыардаантгы саһарҕалар оонньууллар.
Бэс ыйын күнүн-дьылын билгэтэ.
Бэс ыйа — от-мас, сир симэҕэ тиллэр, чыычаах ыллыыр кэмэ, сайын саҕаланыыта, үрүҥ түүн түһүүтэ.
Норуот билгэлээһининэн, бэс ыйыгар түүн сылаас буоллаҕына, үрдүк үүнүүнү кэтэһиэххэ сөп. Сарсыарда туманнаах буоллаҕына тэллэй хойуутук үүнүө. Сарсыардааҥҥы сиик элбэҕэ — эмиэ үрдүк үүнүүгэ. Дьон-сэргэ бэс ыйа хайдаҕый да, от үүнүүтэ эмиэ оннук буолуо диир.
Күнү-дьылы билгэлииргэ маннык күннэри кэтээн көрүү ордук суолталаах:
&lt;poem&gt;
3 — сөҥүү түстэҕинэ, күһүн эмиэ ардахтаах буолар.
10 — чуумпу буоллаҕына, үрдүк үүнүүнү кэтэс.
16 — хотугулуу-арҕааттан тыал үрдэҕинэ, өҥ сайын буолуо. Этиҥнээх ардах — от үлэтэ уустуктук ааһарын бэлиэтэ. Күнү быһа самыырдаатаҕына — тэллэй элбэх.&lt;/poem&gt;
Бэс ыйа атын омуктарга.
Былыргы Риимҥэ бу ыйга дьахтар уонна төлкө таҥаратын Юнона () аатын иҥэрбиттэр.
Түөлбэ тылыгар.
балык сырыытын ыйа;
бырдах ыйа;
иккинньи;
көмүөл ыйа;
күүлэй ыйа;
сара ыйа;
сыма ыйа;
сымыыт ыйа;
тунах ыйа;
уу кэлэр ыйа;
ыһыах ыйа;
эбэ барар ыйа.
Бүлүү (өрүс). Бүлүү диэн былыр былыргыттан кытылыгар дьон олохсуйбут Саха Сирин биир улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ. Өлүөнэ ордук уhун салаата. 
Гидрогеографията.
Саха Сиригэр уһунунан иккис өрүс. Өлүөнэ өрүскэ ханас өттүттэн түһэр. Уһуна 2650 км, бассейнын иэнэ - 454 тыһ. км2. Уутун сыллааҕы орто ороскуота Өлүөнэҕэ түһэр сиринэн 1450 м3/с.
Бу көрдөрүүлэринэн Дон, Урал курдук улахан өрүстэри куоһарар, Днепрдааҕар арыый кыра буолан биэрэр.
Гидрология, килиимэт.
Бүлүү бассейныгар 15664 уу салаата сүүрүгүрдэн киирэр. Онтон улахан салаалара: Марха, Чуона, Улахан Вава, Ахтаранда, Улахан Ботуобуйа, Түҥ, Түүкээн онтон да атыттар. Өрүс бассейныгар 67266 күөл баар, онтон улаханнара Нидьили (119 км2), Сүгдьээр (80 км2), Богуда (22,6 км2), дириҥнэрэ - Муоһааны (110 м).
Өрүс бассейныгар салгын сыллааҕы орто температурата — 8 кыраадыс.
Кыра салаалара.
Ботомоойу
Айылҕата.
Балыга.
Бүлүү өрүс бэйэтэ да, тулалыыр күөллэрэ да балыгынан баайдар. Бүлүү бассейныгар маннык балыктар бааллар: 
Бүлүү Эбэ уус-уран айымньыларга.
Далан «Бүтэй Бүлүү» диэн арамааныгар нууччалар кэлиэхтэрин иннигэр Бүлүү өрүс сүнньүнэн олоро сылдьыбыт биис-уустар тустарынан суруйбут.
Киһи үлэтин содула.
Гидроэлектростанция.
Бүлүүтээҕи ГЭС муората 2170 км2 иэннээх. Онно 30 мөл. кубическай миэтэрэ мас тимирэ сытар.
"Кристалл" уонна "Кратон-3".
Ядернай дэлби тэптэрии полигоннара. 1978 сылтан саҕалаан сир анныгар ядернай зарядтары элбэх төгүл эспиттэрэ. Бу объектар 1996 сыллаахха аварийнай туруктаахтара биллибитэ.
Алмаас хостооһун.
Өрүс тардыытыгар алмаас баара өрөбөлүүссүйэ инниттэн биллэрэ. Холобур, Парижка буолбут аан дойдутааҕы быыстапкаҕа Саха сирин алмааһа көрдөрүллүбүтэ биллэр. Ону туһаҕа таһаарыахха сөбүн туһунан Бүлүү куорат учуутала Петр Староватов туруорсар этэ. Ол эрээри геологтар 1950 с. эрэ бигэргэппиттэрэ.
Олохтоохтор содуллара.
Бүлүү сүннүнньүгэр олорор куораттар, нэһилиэктэр бөхтөрүн-сахтарын ыраастаабакка өрүскэ түһэрэллэр. Тыа хаһаайыстыбатын ыарахан техниката сир кырсын алдьатар. Сүүһүнэн свалкалар киһи түөлбэлээн олорор сирдэригэр туох да көрүүтэ-харайыыта суох сытыйа-ымыйа сыталлар. Удобрениелар уонна араас химикааттар мунньулла сытар сирдэрэ бааллар.
Космодром содула.
"Свободнай" диэн ааттаах космодромтан ракеталар космоска тахсалларыгар өрөспүүбүлүкэ территориятын үрдүнэн ааһаллар. Ракетнай двигателлэр бастакы ступеннара үлэлээн бүттэҕинэ ракетаттан арахсан Өргүөт, Быракаан уонна Туобуйа диэн Үөһээ Бүлүү сирдэригэр түһэр. Ол ступеннар уматыктара ситэ туһаныллыбат, онон дьааттаах гептил диэн эттик айылҕаны сүһүрдэр.
Бүлүү Эбэ көмүскэлигэр.
Бүлүү өрүс айылҕатын алдьатан эрэбит диэн санаа ааспыт XX үйэ 70-с сылларыттан баар буолбута. 90-с сылларга ол санаа хамсааһыҥҥа кубулуйбута. Бүлүүнү көмүскүохтэрин харыыстыахтахтарын баҕарар дьон үксэ "Вилюй" диэн ааттаах общественнай экологическай комитекка түмсүбүтэ.
Бүлүү өрүс күнэ.
Бүлүү улуустарын быһаарыытынан ыам ыйын 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Бүлүү улууһа. Бүлүү улууһа — Саха Сирин улууһа. Киинэ — Бүлүү куората, 1634 сыллаахха олохтоммута.
География.
Улуус Өрөспүүбүлүкэ арҕаа өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньуура дэхси.
Сирин иэнэ: 55,2 тыһ. кв. км. 
Сытар координаталара: ?
Дьокуускайтан ырааҕа: сиринэн 592 км, уунан 735 км.
Сыл орто температурата: 10,7° тымныы.
Тохсунньу ый орто температурата: 38—40° тымныы.
От ыйын орто температурата: 16—18° сылаас.
Сылга сөҥүү түһүүтүн орто кээмэйэ: 200—300 мм.
Сүрүн өрүһэ Түҥ салаалаах Бүлүү өрүс. Бүлүү улууһугар элбэх күөллээх. Кинилэр уопсай иэннэрэ 295.157 гаҕа тэҥнэһэр. Саамай улахан күөллэринэн термокарстовай төрүттээх Мастаах уонна Боҕууда күөллэр буолаллар. Мастаах өрөспүүбүлүкэ саамай улахан күөллэриттэн биирдэстэрэ — 15 км усталаах, ортотугар тыалаах 13 арыылаах.
Демография.
2013 сыл туругунан, улуус олохтоохторун ахсаана — 24 816 киһи, итинтэн тыа сирин олохтоохторо — 11 378 киһи.
Улуус биллиилээх дьоно.
 Кондаков Николай Алексеевич — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
 Миронов Алексей Афанасьевич — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
 Степанов Николай Саввич — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
 Гоголев Иван Михайлович (Кындыл) — саха норуодунай поэта.
Тимофеев Михаил Елисеевич -- саха норуодунай поэта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Гимнин (Өрөгөй ырыатын) ааптара.
Бүрээттэр сахалар туһунан номохторо. Саха диэн ааттаах норуот Байкал таһыгар олорбутун туһунан бүрээттэр Үөһээ Өлүөнэҕэ олохтоох эхирит диэн биистэрин эрэ номоҕор көрсүөххэ сөп. Онно кэпсэнэринэн 250 сыл анараа өттүгэр, Зулхэ-мурен (Өлүөнэ) өрүс хаҥас биэрэгэр саха норуота олорбут. Саха бухатыырдара кэлэн түһээн төлүүргэ модьуйаллара. Илдьит киһи ыытан, бу сиргэ бачча кэмҥэ туһээҥҥитин хаалларыҥ диэн ыгаллара.
Эхириттэр ортолоругар Эдэгэй диэн эдэр бухатыыр үөскээбит. Сэттэ сааһын туолан баран, түһээн төлөөн бүтүөххэ, аны кэлэн көрдөөтөхтөрүнэ мин кинилэри кытта сэриилэһэ барыам. Бүрээт норуота төгүрүк сэттэ сыл кинини көрдөспүт, туһата суох, син биир хотторор эрээри сэриини тэрийимэ диэн. Ол эрээри уон түөрт сааһын туолан баран, кырдьаҕастары олох истибэт буолбут. Онон дойдутун дьоно, туох кыахтааххын көрдөр диэн көрдөспүттэр. Ону истээт эдэр бухатыыр оҕун тардан баран, бастакы оҕун ытан баран, ону өссө үс оҕунан табан үс төгүл хайыппыт!
Ол эрээри оннооҕор буолуоҕу көрбүт кырдьаҕастар саха бухатыыра уонна ата киһи хотуппат куйаҕын кэтэ сылдьаллар диэн сэрэппиттэр. Эдэгэй саҥата суох оҕонньоттор этиилэрин истибит. Кырдьаҕастар оннук айыылаах киһини кытта хайдах киирсиэххиний диэн сэрэхидийбиттэр. Сахалартан сотору үс илдьит киһи кэлбитин, Эдэгэй иккитин өлөрбүт, үсүһүн илиитин-атаҕын тоһуппут уонна боотургар тиийэн эт, мин кинини кыргыһыы хонуутугар күүтэбин диэбит. Болдьоммут кэмҥэ икки сүүс аттаах киһилээх Эдэгэй саха бухатыыра Хүнтэ Хошошону кытта болдьоммут сиргэ көрсө тиийбит. Уҥа биэрэктэн икки сүүс аттаах абааһы бухатыыра (биһиэхэ айыы) өрүһү харбатан туораабыттар. Кинилэр бухатыырдара Хүнтэ Хошошо олус диэн уордайбыт: «Бу туох кыра уолу миигин кытары сэриилэһиннэрэ аҕаллыгыт? Мин кинини кымньаххайым биир кырыытынан охторуом!». Эдэгэй ону эрдэттэн күөскүн өрүнүмэ, улахан айаххынан мээнэ саҥарыма диэбит.
Саха бухатыыра маҥнай оҕунан ыппытын, Эдэгэй иҥэһитинэн илгэн кэбиспит. Эдэгэй оҕо Хүнтэ Хошошо атын хаҥас хараҕар тиийэн õàтàíà түспүт, хаһаайына ата охторугар атын төбөтүн нөҥүө эһиллибит. Сууллан түһэригэр төбөтүн куйахатын сабар куйаҕа сирэйин саба түһэн кэбиспит, моонньо буоллаҕына аһыллан хаалбыт. Эдэгэй иккис оҕо онно тиийэн түһэн, саха бухатыырын өлөрбүт. Уолуйбут сахалар баһылыга суох хаалан үрүө-тараа куоппуттар, чугуйбуттар. Эдэгэй түһээнин төттөрү ылбыт, дьиэтигэр төннүбүт.
Эдэгэй бу 1940 сыллар диэки кэпсээбит киһи аҕатын сэттис көлүөнэҕэ өбүгэтэ эбит, дапсытын (эрхыбша) өргө диэри кэриэс оҥостон илдьэ сылдьыбыттар. Онон бу олох дьиҥнээх буолбут түбэлтэ 16-ыс үйэ бүтүүтүн диэки буолуон сөп эбит. Манан көрдөххө саха диэн ааттанар дьон Байкал таһыгар төрүт былыр курыканнар саҕана буолбакка, нуучча кэлиэн эрэ иннинэ олорбут буолан тахсаллар.
Винокурова Ульяна Алексеевна. Ульяна Алексеевна Винокурова — Саха Сирин биллэр общественнай деятелэ, Россия социологтарын Саха Сиринээҕи салаатын салайааччыта (2007), СР наукаларын үтүөлээх деятеля. Орто Халыма улууһун ытык киһитэ.
Орто Халыма улууһун Байды нэһилиэгэр 1947 сыл от ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ. Ленингратааҕы Государственнай университет психологическай факультетын бастакы бүтэрээччилэриттэн биирдэстэрэ. Саха Сиригэр социология билимин наука сайдыытыгар олук уурсубута, сахалартан бастакы социология билимнэрин доктора. С. Сидорова аатынан государственнай бэлиэннэн бастакынан наҕараадаламмыта. 
Суверенитеты туруорсуу кэмигэр СР Декларациятын, Конституциятын ситиһиигэ, Ил Түмэн икки ыҥырыылаах народнай депутатнынан эрчимнээхтик үлэлээбитэ. Хотугу омуктары чинчийэр институту тэрийсибитэ, 19 кинигэ ааптара. "Биһиги сахалар...", "Сказ о народе Саха", "Саха бастакы Президенэ" диэн кинигэлэрэ ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыттара.
Туһаныллыбыт литература.
[Категория:Чинчийээччилэр]]
Голубев Александр Ефимович. Голубев Александр Ефимович - медицина доктора, гистология профессора, Саха сиригэр XIX үйэҕэ быраастаабыт киһи. 
1836 сыллаахха Нижнэй Ломов диэн Пенза губерниятыгар баар куоракка төрөөбүт. 1852 сыллаахха Пензатааҕы гимназияны бүтэрэн баран, Казаннааҕы университет быраас факультетыгар киирбит. 1857 сыллаахха бүтэрэн баран уезд бырааһа аатын ылбыт уонна ол сыл Саха сиригэр үлэлии кэлбит. 8 сыл Өлүөхүмэ уокуругун бириискэлэригэр бырааһынан үлэлээбит. Онтон 1865 сыллаахтан Петербурга үлэлиир, онтон 1867 сыллаахха Австрияҕа стажировкаланар. Ол кэмҥэ кэлин ойоҕо буолбут нуучча бастакы дьахтар бырааһа Надежда Суслованы кытта билсэр. Өр сылларга науканнан уонна студеннары үөрэтииннэн дьарыктанан баран 1879 сыллаахха астаапкаҕа тахсан Крымҥа олохсуйбут. 1926 сыллаахха 90 сааһыгар өлбүт. Алуштаҕа олорон кэргэнниилэр бэйэлэрин харчыларынан гимназия, дьадаҥыларга санаторий туттарбыттара, бэйэлэрин именияларыгар дьадаҥы оҕолорго оскуола арыйан үлэлэппиттэрэ. Надежда Прокофьевна босхо олохтоох татаар дьахталларын эмтиир этэ.
Горбачёв Михаил Сергеевич. Горбачев Михаил Сергеевич (Кулун тутар 2 1931 — Атырдьах ыйын 30 2022) — Советскай Союз бастакы уонна бүтэһик президена.
1931 сыллаахха Привольное диэн Ставрополье сиригэр төрөөбүт. 1985 сыл кулун тутар 11 күнүгэр Черненко кэнниттэн дойдуну салайыыга киирбит. 1991 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр дойду салайааччытын быһыытынан үлэтэ тохтообут.
Былааска олорон Горбачев элбэх уларытыыны оҥорбута, хомуньуус баартыйа монополиятын суох гыммыта, Сэбиэскэй Сойуус кини олордоҕуна үрэллибитэ, социалистическай лааҕыр суох буолбута.
Горбунов Леонтий Герасимович. Горбунов Леонтий Герасимович - Социалистическэй үлэ Геройа, шахтер. 
1917 сыл олунньу 6 күнүгэр төрөөбүтэ.
2008 сыл сэтинньигэ өлбүт.
Литература.
Герои Социалистического Труда Якутской АССР : биобиблиогр. справ. – Якутск, 1987. – С. 48-49.
Горнай улууһа. Горнай улууһа — Саха Сирин улууһа.
Улуус киинэ — Бэрдьигэстээх бөһүөлэгэ. Нэһилиэнньэтэ — 11 600 киһи (2007 сыллаах ааҕыынан), сирин иэнэ — 45,6 тыһыынча кв. км эбэтэр Саха Сирин алта уон гыммыт биирэ. 
2002 сыллаах сурутуу түмүгүнэн үксүлэрэ сахалар.
Демография.
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 11 600 киһи.
Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын институута. Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын института — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын Академиятын историяны, литератураны, тылы үөрэтэр института. 1935 сыллаахха Платон Ойуунускай төрүттээбитэ.
Кини Азия хотугулуу-арҕаа өттүгэр саамай кырдьаҕас академическэй тэрилтэ. 1935 с. балаҕан ыйын 17 күнүнээҕи Саха АССР СНК 701№ уурааҕынан олохтоммута. 
Институт бастакы сүрүн үлэтинэн фольклор пааматанньыктарын хомуйуу буолбута, онон былыргы олоҥхо, устуоруйа үһүйээннэрин, ырыалары уонна да атын саха омугун уоһугар сылдьар айымньыларын сүтэрбэккэ саҥа көлүөнэлэргэ биэрэр кыах үөскээбитэ. 1937—1938 сс. саха наукатын классиката буолбут маннык фундаментальнай чинчийиилэр тахсыбыттара: Г. В. Ксенофонтов «Ураангхай-сахалар» үлэтэ, Н. М. Заболоцкай «Очерки истории якутской литературы», Сэһэн Боло «Прошлое якутов до прихода русских на Лену». Хара маҥнайгыттан саха тылын үөрэтиигэ, омук култууратын чинчийиигэ элбэх оҥоһуллубута. Үөрэхтээһиҥҥэ туттуллар бырагырааммалар, үөрэнэр кинигэлэр, ааҕар кинигэлэр уонна саха литературатын хрестоматиялара манна оҥоһуллубуттара. Улахан ымпыктаах-чымпыктаах орфографияҕа уонна тиэрминнэри онорууга үлэ оҥоһуллубута, Саха сирин устуоруйатын үөрэтии саҕаламмыта. 
1941 сыл атырдьах ыйыгар институут сэрии саҕаламмытынан сабылла сылдьыбыта. 1943 сыллаахха хат аһыллыбыта. Онно 10 штаатаах эбит, ол эрэн штааты таһынан элбэх киһини үлэлэппитэ. Аҥардас Саха сирин оройуоннарыгар корреспонденнара 60-тан тахсалар эбит. Икки сыл иһигэр 7 болкулуору хомуйар уонна этнографияҕа сыһыаннаах эспэдииссийэ тэриллибитэ. Бу сылларга институут 14 чинчийэр институуту кытта ситим олохтообута. Бу сылларга Өлүөнэтээҕи устуоруйа-археология эспэдииссийэтэ Өлүөнэ кытылын барытын чинчийбитэ. 
Институт салайааччылара:.
Аҕыйах ый Р.И. Местников дириэктэрдии сылдьыбыта биллэр.
Үлэһиттэрэ.
2005 сыллаахха институука үлэлиир киһи ахсаана 98 этэ. Онтон — 17 билим дуоктара, 44 билим хандьыдаата, 4 СӨ НА академига, 2 РАЕН академига, 1 РАСН академига, 1 РАХ член-корреспондена , 3 Нью-Йорктааҕы билим академиятын академига.
Институукка үлэлээбит дьон.
Институукка үлээбит дьон тиһигэ.
Дархан. Манна дархан диэн тылы А.П.Окладников киэҥник ырыппытын бэлиэтиэххэ сөп. Холобур, Чингис-хан уурааҕынан, меркииттэр сирдэрэ – билиҥҥи Бурятия сирэ-дойдута Сорхан-Ширай удьуордарыгар үйэ-саас тухары дарханныырга анаан бэриллибит. Оттон саха өйдөбүлүнэн, сэһэнньит П.С.Семенов (Малдьаҕар) этэринэн, былыргы сахалар дархан диэн ааты биис ууһун саамай бөдөҥ сирдьиттэригэр, киэҥ сирдэри сэриилээн ылбыт, элбэх хорсун быһыыны көрдөрбүт улахан сэрииһиттэргэ эрэ биэрэллэр эбит. Хазардар ыраахтааҕыларын, кэлин чуваштарга талыллар норуот баһылыгын эмиэ тархан диэн ааттыыллар эбит. Г.Н.Потанин бэлиэтээбитинэн, норуот номоҕо Монголияҕа Чингис-ханы тархан (биитэр дархан) диэн этэр эбит. Былыргы монголларга, дархан диэн көҥүл ыытыллыбыт кулуттары, буруйтан босхоломмут нойоннору (тойоттору) ааттыыллара биллэр. Ону таһынан, «улуу дарханнар» - dai-darxad диэн кимиэхэ да бас бэриммэт дьоннор баар эбиттэр. Дойдууһа-дарханы Окладников бу улуу дарханнары кытта тэҥнии тутар.
Дахань омук. Кытай орто үйэтээҕи докумуоннара кэпсииллэринэн, Бэйхай тас өттүгэр, гулиганнар дойдуларыттан өссө хоту диэки Дахань диэн дойду баара кэпсэнэр. Ол курдук Гулигань уонна Дубо биистэриттэн хоту диэки бардахха кыра муора баара сэhэргэнэр. Муус халыҥ буоллаҕына, аттар 8 күн айаннаан туоруохтарын сөп диэн буолар. Муораттан хоту диэки олус элбэх улахан хайалар бааллар. Ол кэтэҕэр сүрдээх улахан дьоннор аалыӨнаhаллара көстөр. Yгэстэринэн гулиганнарга маарынныыллар. Манна Кытай омук суруйуулара олус чуолкайа суох буоланнар, кыра муоранан Байкал күөл дуу, Хоту Муустаах акыйаан буолар дуу диэн сабаҕалыахха эрэ син? Холобур, Берингов силбэhиитинэн Америка континеныгар эмиэ туоруохха сөп курдук. Бу гулиганнар кэтэх өттүлэригэр баар улахан дьоннор Дахань бииhин дьоно буолуон сөп. Ол курдук бу дойду аата да – ол аата улахан, хань диэн киси диэн суолталаах. Онон тылбааһа Улахан Киһи, Сүрдээх Улахан Киһи диэн буолар. Дьонноро уонна маллара-саллара аhара бөдөӨ буолан маннык ааты ылбыттар. Бу Дахань норуотун өссө Н.В.Кюнер Өлүөхүмэ, Соҕуруу Саха сирин олохтоохторо диэн ыйан турар. Е.С.Сидоров бэл саха үhүйээнигэр ахтыллар сахалары кытта сибээстээбитэ. Кинилэр ынах, сылгы сүөhүлээхтэрин бэлиэтиэххэ син. Дахань дойдута өссө олус интириэhинэй Фусань диэн дойду туhунан кэпсээҥҥэ уонна Корея саарыстыбаларын, кытта сэргэстэhэр дойду курдук ахтылларын дьиктиргиэххэ сөп. Өссө ханнык эрэ Гэнь-хай диэн күөлгэ Дахань уонна Гюй (Увань) дьоно Хягас (Кыргыс) дойдутун дьонун кытта кыраныыссалаhаллара диэн буолар. Бу Гэнь-хай куолун Н.В.Кюнер Өлүөнэ эбэ сылдьар диэн ыйбыта төhө сөптөөх эбитэ буоллар? Бу даханнары кытта сэргэ Юйчжэ омук наар ахтыллар. Кинилэри Н.В.Кюнер уонна А.П.Окладников ааттарынан чугаhатан, дьүкэгиирдэр сылдьаллар диэн ыйбыттара. Бу дойдуга киис уонна гуду (моржа уҥуоҕа) олус элбэх эбит. Аҕыйах да буоллар, сылгыны уонна ынах сүөhүнү туталлара бэлиэтэнэр. Юйчжэ дойдутугар Гюй биитэр Увань (эбээн) сириттэн 15 күн айаннаан тиэйиэххэ сөп этэ. Бу дойду олус киэҥэ уонна халыҥ нэhилиэнньэлээҕин бэлиэтиир тоҕоостоох.
Джида. Джида (Джиида, Jeada) - Васильев Гоша - саха ырыаһыта, рэп-музыка хайысхатыгар айар, ырыа тиэкистэрин бэйэтэ суруйар. 
Бастакы "Мин Сахабын" диэн ааттаах альбома 2003 сыллаахха тахсыбыта. Онно киирбит ырыалар ("Мин Сахабын", "Атаарабын" уо.д.а.) өр кэмҥэ араадьыйа уонна телевизионнай эфиирга тахсаллара, Саха сирин чаартарыгар бастакы миэстэни ылаллар этэ. Бу кэмҥэ Джида "Extra" диэн тэрилтэ рекламнай кампаниятын сирэйэ буолар. 2005 сыл күһүнүгэр «Magdis» тэрилтэни кытта толору метражтаах уус-уран киинэни устуутун саҕалыыр («Далаһа устун уҥуор», режиссер – Сергей Зверев), бу киинэҕэ Джида сүрүн оруолу толорор. Киинэ 2007 сыллаахха дылы уһуллар. Саас өрөспүүбүлүкэ киинэтин тыйаатырдарыгар улахан ситиһиилээхтик көрдөрүллэр. Бу кэнниттэн ырыаһыт гастролларын тохтотон "Olokh/ostuoruyA" диэн альбомун суруйар.
Иккис альбомун ("Olokh/ostuoruyA") «aARTyk» (Лэкиэс – Иннокентий Гаврильев) студияҕа суруйар. Ол сыл күһүнүгэр саҥа «Эппэтэх Санааларым» диэн альбому босхо интэриниэттэн хачайдаан ылыахха сөп буолар. 
Джида аҕыйах кэмҥэ «Ай-Тал» этно-рок бөлөҕү кытта үлэлиир, хас да кэнсиэркэ бииргэ ыллыыллар. 
2011 сылга Джида саҥа ырыата Тургутуу ыччат Герои киинэтигэр саундтрек буолбута. 
Дискография:.
«Мин Сахабын»/2003
«Сурэхпит Тэбэрин Тухары. DVD»/2005/magdis studio
«Olokh/ostuoruyA»/2007/aARTyk/magdis studio
«Эппэтэх Санааларым»/2007/Интернет-альбом
«OlokhTulaSanaalar»/2008/JEADA production (coming soon…)
Джурма. Джурма – Сэбиэскэй Сойуус саҕана Чуумпу Акыйаан устун устар "Дальстрой" хараабылын аата.
Хараабыл уһуна 123 м, кэтитэ 18 м, уйуга 7000 т.
Хараабыл туһунан үһүйээн.
"Джурма" хараабыл 1933 сыл күһүөрү Владивосток куораттан Магадаҥҥа 12 000 хаайылаахтары тиэйэн хоҥнубут. Беринг проливын туораан, Чукотка муоратыгар киирэн баран, мууска хам ылларбыт уонна онно кыстаабыт. Бу түмүгэр бары 12 000 хаайыылахтар үлүйэн өлбүттэр. 1934 сыл сааһыгар хараабыл босхолонон, Амбарчик пордугар кураанах тиксибит. Ол аата, 12 000 киһи өлүгүн ууга бырахпыттар.
Хараабыл Голландияҕа оҥоһуллубут, аата "Бриэль" ("Brielle"). Аан дойду экономиката кириизискэ киирбит кэмигэр Амстердам тэрилтэтэ хараабылы ССРС-ка атыылабыт, хараабыл аата "Джурма" диэҥҥэ уларытыллыбыт уонна Чуумпу Акыйаан флотугар бэриллибит.
Аҕа Дойду Улуу сэриитин саҕана "Джурма" кэмиттэн кэмигэр АХШ биэрэгэр сырыыны оҥороро, ССРС-ка анаммыт сэрии матырыйаалын аҕалара. АХШ хаста даҕаны хараабыл өрөмүөнүн ороскуотун уйуммута. 
60-ус сылларга "Джурма" эргэрэн көтүрүллүүгэ барбыта.
Хараабыл мууска хам ылларан олорор кэмигэр быыһыыр кыах баар этэ. Ол курдук, 1934 сыл олунньутугар чугас эргининэн "Челюскин" хараабыл 104 төбөлөөх хамаандата лааҕыр оҥостон олорорун быыһаабыттара. Маны таһынан АХШ көмөлөһөргө бэлэммит, Аляскаттан кэлэн дьону быыһыахпытын сөп диэбиттэрин Сталин аккаастаммыта.
"Джурма" туһунан чахчы.
Мартин Боллингер диэн АХШ учуонайа быһаарбытынан, бу кэпсэммит үһүйээн үһүйээн эрэ. "Джурма" хараабыл 1935 сылга диэри Голландия бас билиитигэр баара. Дьон кэпсээнигэр "Хабаровск" диэн атын хараабылы кытта бутуйбут буолуохтарын сөп. Ол хараабыл кырдьык сити миэстэҕэ, сити кэмҥэ мууска хам ылларбыт, уонна 1934 сыл сааһыгар Амбарчик пордугар тиксибит. "Хабаровск" "Джурматааҕар" улахана. "Джурма" 3-4 тыһыынча хаайыылааҕы тиэйэрэ.
Халыма лааҕырдарыгар учуонайдар суоттууларынан биир мөлүйүөнтэн тахса киһи өлбүтэ.