mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Чжан Цзиган. Чжан Цзиган (Zhang Jigang, 張繼鋼; Кытай Шаньси куоратыгар 1958 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр төрөөбүт) — Кытай аатырбыт хореограба, КНБА (Кытай народнай-босхолуур аармыйатын) Сүрүннүүр бэлитиичэскэй салалтатын иһинэн үлэлиир ансаамбыл сүрүн хореограба, генерал-лейтенант. 2008 сыллаахха Кытайга ыытыллыбыт Олимпия Оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыыларын уонна сабыллыыларын тэрийээччитэ. "Тыһыынча илиилээх Гауньинь" ("Тысячерукая Гуаньинь") туруоруунан киэҥник биллибитэ.
Дэнни Бойл. Дэ́ниел (Дэ́нни) Бойл (англ. Daniel «Danny» Boyle, 1956 сыллаахха Великобритания Манчестер куоратыгар төрөөбүтэ) — киинэ режиссёра, продюсер. 2012 сыллаахха Лондоҥҥа ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпия Оонньууларын үөрүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын туруорбута.
Туманов Иосиф Михайлович. Иосиф Михайлович Туманов (дьиҥнээх араспаанньата — Туманишви́ли; 1909—1981) — сэбиэскэй артыыс, тыйаатыр уонна маассабай туруоруу биллиилээх режиссера, уһуйааччы. ССРС народнай артыыһа (1964). Сталин аатынан иккис истиэпэннээх бириэмийэ лауреата (1950). 1980 сыллаахха Москваҕа ыытыллыбыт олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын уонна сабыллыытын сүрүн туруорааччыта.
Олоҕо уонна айар үлэтэ.
И. М. Туманов 1909 сыллаахха тохсунньу 2 (15) күнүгэр Тифлис (билиҥҥитэ Тбилиси) куоракка төрөөбүтэ.
Сыанаҕа 1923 сыллаахтан оонньоон барбыта. Ю. А. Завадской салайар драматическай куруһуогун ситиһиилээхтик бүтэрбитэ (1929). Завадской Театр-студиятын артыыһынан үлэлии сылдьан (1925—1932) хас да сүрүн оруолга оонньообута. 1933—1934 сыллардаахха — үлэһит дьон Москватааҕы уус-уран театрын сүрүн режиссёра; 1934—1936 сыллардаахха — Саҥа театр режиссера.
1936 сылтан режиссуранан дьарыктанар, 1938—1946 сыллардаахха — К. С. Станиславскай аатынан Опера тыйаатырын сүрүн режиссера (1941 сылтан — К. С. Станиславскай уонна Вл. И. Немирович-Данченко ааттарынан музыка Москватааҕы академическай тыйаатыра). 1946—1953 сыллардаахха — оперетта Москватааҕы тыйаатырын салайааччыта.
1953—1961 сыллардаахха — А. С. Пушкин аатынан драма Москватааҕы академическай театрын сүрүн режиссера. 1961 сылтан сийиэс Кириэмиллээҕи дыбарыаһын сүрүн режиссера, ону сэргэ 1964—1970 сыллардаахха — Улахан театр сүрүн режиссера.
1951 сыллаахтан ГИТИСка уһуйааччынан үлэлээбитэ. 1965 сыллаахтан профессор. 1970 сыллаахтан — ГИТИС режиссура хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.
И. М. Туманов 1981 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр өлбүтэ. Москваҕа Ваганьковскай кылабыыһаҕа көмүллэ сытар.
1 олимпиада. Сайыҥҥы маҥнайгы олимпиада туһунан этиини 1894 сыллаахха бэс ыйын 16-23 күннэригэр Сорбоҥҥа Париж университетыгар француз бароона Пьер де Кубертен кэнгириэскэ эппит. Итинэн олоҕуран маҥнайгы Олимпийскэй оонньууну Афина куоратыгар Греция дойдутугар 1896 сыллаахха ыытары быһаарбыттар.Оонньуу ыытылларыгар норуоттар икки ардыларынааҕы олимпийскай кэмитиэти (МОК) талбыттар.Маҥнайгы президенинэн грэк Деметриус Викелаһы, генеральнай сэкэритээринэн барон Пьер де Кубертены анаабыттар.
Сайыҥҥы маҥнайгы олимпиада 1896 сыллаахха ситиһиилээхтик ааспыт. Онно 241 курэхтэһээччи 14 дойдуттан кыттыбыт.Гректэр өрүүтүн Афинаҕа буоларын туруорсан эппиттэрин МОК түөртүү сыл буола буола Оонньуулар буолар сирдэрин уларытарга диэбиттэр.
Димитрис Панайоноу. Димитрис Панайоноу (Англ.: Dimitris Papaioannou, грэктии: Δημήτρης Παπαϊωάννου; 1964 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр төрөөбүт) Грек сирин экспериментальнай тыйаатырын сүрүн режиссера, хореограф уонна худуоһунньук. Маассабай туруорууларынан эмиэ дьарыктанар. Олортон биирдэстэрэ - 2004 сыллаахха Грек сиригэр Афины куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын сиэрэ-туома.
Рик Бирч. Рик Бирч (англ.Ric Birch) - Австралияттан төрүттээх улахан маассабай туруорууларынан дьарыктанар продюсер, 2000 сыллаахха Сидней куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын уонна сабыллыытын ааптара, туруорааччыта.
Пьер де Кубертен. Пьер де Фреди, Барон де Кубертен (; 1863 сыл тохсунньу 1 – 1937 сыл балаҕан ыйын 2) Франция учуутала уонна историк. Физкультураны олус интириэһиргиирэ уонна былыргы Грецияҕа буола сылдьыбыт Олимпиадалары сөҕөрө. Аан Дойду Олимпия хамытыатын олохтообута.
Олимпия оонньуутун ымыыта. Олимпия сайыҥҥы оонньууларын ымыылара — Олимпия оонньууларын үгэс буолбут төрүт бэлиэлэриттэн биирдэстэрэ, 1968 сылтан Олимпия оонньууларын булгуччулаах атрибута. “Улахан олимпия энциклопедията” этэринэн, рекламнай-коммерческай суолталаах бэлиэ. Үксүгэр Олимпия оонньуулара буолар дойдута эбии харчы киллэринэригэр туттар ньымата. Олимпия оонньууларын тэрийээччилэрин бас билиитигэр киирэр. “GEO” сурунаалга этиллэринэн, Олимпия оонньууларын ымыыта - «оонньуу ыытыллар дойдутун тыынын көрдөрөр, спортсменнарга ситиһиини аҕалар итиэннэ үөрүүлээх өрө көтөҕүллүү эйгэтин тэрийэр кыахтаах». Үксүгэр оонньуу ыытыллар дойдутун киэҥник тарҕаммыт ханнык эмэ кыыла-көтөрө, биитэр дьон айан таһаарбыт харамайа буолар.
Остуоруйатыттан.
1968 сылга диэри Олимпия оонньууларын сүрүн атрибута – Олимпия оонньууларын норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтигэр бигэргэммит Төрүт бэлиэ буолар эбит.
1968 сыл олунньу ыйыгар аан бастакы ымыы баар буолбут. Ол эрэн кини киэҥник биллибэтэх, онтон эмиэ ити сыл алтынньы ыйыгар Мексикаҕа ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларыгар саҥа ымыыны — Чичен-Ица диэн былыргы Маайа омук олоро сылдьыбыт куоратын хаһыыларыгар көстүбүт ойууга майгыннатан Кыһыл ягуары билиһиннэрбиттэр. 
Анаан-минээн “Олимпия оонньууларын ымыыта” диэн өйдөбүлү кумааҕыга 1972 сыл сайыныгар Мюнхен куоракка буолбут Олимпия ХХ оонньууларын кэмигэр ыытыллыбыт Олимпия оонньууларын норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэт сиэссийэтигэр бигэргэппиттэр. Онтон ыла хас оонньуу аайы дириҥ ис хоһоонноох ымыы баар буолуохтаах диэн үгэскэ кубулуйбут. 
Сайыҥҥы оонньуулар ымыылара.
Кыһыл ягуар (Мехико, 1968) 
Вальди таакса (Мюнхен, 1972)
Амик буобура (Монреаль, 1976)
Миша эһэ оҕото уонна Вигри муора котига (Москва, 1980)
Сэм хотой оҕото (Лос-Анджелес, 1984)
Ходори баабыр оҕото (Сеул, 1988) 
Коби ыт оҕото (Барселона, 1992) 
Иззи (Атланта, 1996) 
Олли, Сид уонна Милли (Сидней, 2000)
Феб уонна Афина (Афины, 2004)
Фува (Пекин, 2008)
Венлок уонна Мандевиль (Лондон, 2012)
Винисиус уонна Том (Рио де Жанейро, 2016)
KDE. KDE ( эбэтэр ), көҥүл үлэлиир остуол буолар уонна онно сөптөөх программалар. KDE талисмана — от күөх дракон Konqui.
KDE билиҥҥи кэмҥэ Windows, Linux, macOS үлэлиир.
Үлэлиир остуол эйгэтэ. Үлэлиир остуол (desktop environment), ол эбэтэр компьютер экраныгар көстөр араас графическай темалары уонна метафоралары өйдүүллэр. Хас биирдии үлэлиир остуол туспа темалаах уонна араас лаунчерынан уларытыллыан сөп. Араас операционнай системаларга үлэлиир остуол тус туҺунан.
LXDE. LXDE (Lightweight X11 Desktop Environment), көҥүл үлэлиир остуол уонна онно сөптөөх программалар. LXDE үксүн мөлтөх компьютердарга туттуллар.
MATE. MATE, көҥүл үлэлиир остуол уонна онно сөптөөх программалар.
Cinnamon. Cinnamon (Синнамон), көҥүл үлэлиир остуол уонна онно сөптөөх программалар. Үксүн саҥата суох Linux Mint операционнай системаҕа туттуллар.
Ubuntu. Ubuntu (зулу. "Киһилии", "Убунту"), Аан Дойдуга биир биллэр операционнай система, Debian систематыттан төрүттэммит. Салайыллар уонна үбүлэнэр Canonical тэрилтэтинэн. Билиҥҥи кэмҥэ биир саамай киэнник туттуллар система, почти 100 мөл дьон туттар, элбэх интернет ситим дьонунан көмө ылар. Үлэлиир остуола - GNOME.
Убунту базовай кодунан Linux Mint.
Debian. Debian (Дебиан, сахалыы "Дьэбийэн"), операционнай система, Аан Дойдуга биир бастыҥ система буолар. Уопсай туттар дьон ахсаана 150–200 мөл буолар. Практически Linux системаларын иччитэ, төрүттээччитэ, кырдьаҕастара, абаҕалара буолар. Debian базовай кодунан уопсайа 100-тэн тахса араас операционнай системалар төрүттэммиттэрэ (холобура, эмиэ киэҥҥик биллэр оҕолоро Ubuntu, Linux Mint, TAILS).
Debian аан дойдуга Windows тэҥэ улахан библиотекалаах, араас программалаах буолар.
Debian ноутбуктарга, персональнай компьютердарга, смартфоннарга, планшеттарга үлэлиир. Ону таһынан араас байыаннайдарга (АХШ, Франция аармыйата), сервердарга, былыттарга, сетевой инфраструктураларга барсар. Ону таһынан NASA эмиэ туттар.
Майкл Фелпс. Майкл Фред Фелпс 1985 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Мэрилэнд штат Балтимор куоратыгар төрөөбүт АХШ устууга спортсмена. Афинаҕа буолбут 2004 сыллааҕы Олимпия оонньууларыгар аҕыс мэтээли кыайбыта, онтон алтата кыһыл көмүс этэ. Александр Дитятин 1980 ылбыт рекордын кытта тэҥнэспитэ. 2008 сыллаахха Пекиҥҥа буолбут Олимпия оонньууларыгар аҕыс кыһыл көмүс мэтээли ылбыта..Уопсайынан билигин 28 Олимпия оонньууларын мэтээллэрдээх, ол рекорд буолар.
2016 сыл Олимпия оонньууларыгар Тэскилээччилэр сүүмэрдэммит хамаандата. 2016 сыл сайыҥҥы Олимпия оонньууларыгар Тэскилээччиилэр Сүүмэрдэммит хамаандата үс спорт көрүҥэр уон спорстменнарынан тахсыбыта. 2016 сыл тохсунньу ыйыгар хамаанда оҥорор санаалаах Аан Дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнэ Томас Бах эппитэ.. Тэскилээччилэр Олимпиийскай былаахтаах кыттар буолбуттара. Хамаандаҕа киирэргэ спортсмен үчүгэй результаттаах уонна ООН бигэргэммит тэскилээччи статустаах буолуохтаах. Кулун тутарга хамаанда баар буоларын Аан Дойду Олимпия хамытыата билэннэрбитэ.
Хамаанда састааба.
2016 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр тэскилээччилэр хамаандатын састаабын биллэрбиттэрэ. Хамаандаҕа 3 спорт көрүҥэр кыттар 10 спортсмен киирбитэ. Хамаандаан урукку рекорду туруобут Тегла Лорупе диэн Кенияттан сылдьар марафоҥҥа сүүрүќ туруоруллубута..
Томас Бах. Томас Бах (1953 сыл ахсынньы 29 күнүгэр Вурцбург, Германияҕа төрөбүтэ) диэн ниэмэс юриһа уонна фехтованиеҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона. Билигин Аан дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнэ, уонна Германия Олимпийскай хамытыатын урукку чилиэнэ этэ.
Fencing career.
Бах урут Таубербисхофхайм диэн хамаанаттан кыттара. 1976 сыллаахха Монреаль куоракка кыһыл көмүс мэтээри ылбыа.
АОХ бэрэсидьиэнэ.
2013 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Аан дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнин талыытыгар кыттарын туһунан биллэрбитэ.
2013 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр Буэнос Айрес куоракка аҕыс сыллаах болдьоххо талыллыбыта. Ол кэнниттэн өссө иккистээн түөрт сылга талыллыан сөп.
Талыы процеһа
Талаллан баран куораттар кыттар уонна талаллар процесстарын уларытар санналаах этэ. Билиҥҥи процеһы наһаа эрдэ уонна наһаа улахан харчылаах диэн ааттыыра. Бастакы 2022 сыллааҕы Олимпия оннььуларын буолар куоратын ыыппыта. 
Талыллыбытын нэдиэлэ буолан баран Лозаннаҕа көспүтэ.. Томас Бах үчүгэйдик боронсуустуу, английскайдыы, испанскайдыы уонна ниэмэстии саҥарар.
Тегла Лорупе. Тегла Чепките Лорупе — уһун дистанцияҕа биллэр сүүрүк.
Билигин 20 000, 25 000, уонна 30 000 миэтирэҕэ сүүрү рекорд хаһаайката. Марафоҥҥа урукку рекорду туруора сылдьыбыта. 3 Олимпия оонньууларын кыттыылааҕа. 1992 сыллаахха Барселонаҕа 10 00 миэтирэҕэ 17-с миэстэни ылбыта, 1996 сыл Атланта Олимпия оонньууларыгар 6-с миэстэни ылбыта, 2000 сылга Сиднейга 10 000 миэтэрэҕэ 5-с буолбута. 1994 уонна 1998 сылларга Париж полумарафонугар кыайбта, Лиссабон полумарафонун 6 төгүллээх кыайыылааҕа.
Кыһыл ягуар. Кыһыл Ягуар () — 1968 сыллаахха Гренобльга уонна Мехикоҕа аан бастаан Олимпия оонньууларын ымыытын быһыытынан туһаныллыбыт ымыы. Бу уобараһы былыргы Майя () омук Чичен-Ица () куоратын хаһыы кэмигэр булуллубут кыһыл ягуар быһыылаах улахан тойон олорор күндү олбоҕор майгыннатан оҥорбуттара. Мехикоҕа Олимпия оонньууларын тэрийээччилэр Кыһыл Ягуарга аат биэрбэтэхтэр. Ол эрэн билигин мексиканецтар Майя диэн ааттаах этэ дииллэр. Хайдаҕын да иннигэр, 1968 сыллааҕы олимпиада кэмигэр ити ымыы киэҥ биһирэбили ылбатаҕа.
Болт, Усэйн. Усэйн Сент-Лео Болт (аанг. "Usain St. Leo Bolt"; атырдьах ыйын 21 к. 1986 с., Шервуд-Контент, Трелони уокурук, Ямайка) — Ямайка чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, кылгас кэрчиктээх сүүрүүгэ идэтийэр, Олимпиада алта, аан дойду 11 төгүллээх чөмпүйүөнэ. Кылгас дистанцияҕа сүүрүүгэ аан дойду 8 рекордун олохтообут. Ол иһигэр 100 миэтэрэҕэ — 9,58 сөк.; 200 м — 19,19 сөк., ону сэргэ Ямайка сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар сылдьан 4×100 м. эстэпиэтэҕэ — 36,84 сөк..
100 уонна 200 миэтэрэҕэ сүүрүүгэ икки Олимпиада тухары бастаабыт суос-соҕотох уонна бастакы спортсмен (Пекин 2008 уонна Лондон 2012). Ямайка саамай элбэх Олимпиада мэтээллээх спортсмена. Аан дойдуга Олимпиадатааҕы чэпчэки атлетика күрэхтэһиитигэр саамай элбэх көмүс мэтээли ылбыт 4-үс нүөмэрдээх спортсмен. Киниттэн элбэх мэтээллээхтэр - Пааво Нурми, Карлу Льюису уонна Рею Юри. Киһи аймах устуоруйатыгар аан дойду чөмпүйэнээтин 11 көмүс мэтээлин ылбыт соҕотох киһи. Ямайка Дьоһуннаах буолуу (2008) уонна Ямайка уордьаннар кавалердара (2009).
Олус түргэнник сүүрэрин иһин "Чаҕылҕан" диэн хос ааттаммыт ().
Биографията.
Төрөөбүт тыла — ямайкатааҕы креол тыла. Кини христиан-католик.
Усэйн Болт Ямайка Трелони уобалаһын Шерфуд-Контент диэн кыра дэриэбинэтигэр Дженнифер уонна Уэлсли Болттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Аҕата дьоҕус маҕаһыыннааҕа. Усэйн Садики диэн бииргэ төрөөбүт бырааттаах, Шерин диэн эдьиийдээх (аҕатын бастакы ойоҕуттан кыыһа). Усэйн оҕо сылдьан олус көхтөөх эбит. Крикети сөбүлээн оонньуур эбит. Төрөппүттэрэ кинини Вальденсия алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр. Оскуолаҕа киирэн баран Усэйн чэпчэки атлетиканан утумнаахтык дьарыктанан барар. Ол гынан баран крикетин ордорор эбит. 1998 с. алын сүһүөх оскуоланы бүтэрэн баран, уол Ульям Нибба аатынан орто оскуолаҕа киирэр. Онно үөрэнэ сылдьан биирдэ крикет күрэхтэһиитигэр кытта сырыттаҕына, кинини Пабло Макнейл диэн чэпчэки атлетика тириэньэрэ өйдөөн көрөр. Ол түмүгэр, Болт крикети быраҕар уонна 2001 с.  сүүрүүгэ бастакы кыһыл көмүс мэтээлин ылар. Ямайка оскуола оҕолоругар сүүрүүгэ чөмпүйэнээтигэр 200 миэтэрэни 22,4 сөкүүндэнэн кэлэн, 2-с миэстэ буолар.
Тус олоҕо.
Усэйн Болт билигин Кингстоҥҥа олорор. Вест-Индия университет чэпчэки алтеликаҕа стадионугар дьарыктанар. 2011 сыллаахха Лубице Куцерова диэн словак модельер дьахтарын кытта доҕордоһо сылдьыбыта. Ол эрээри 2012 сыллаахха эйэнэн арахсыбаттара. Лондоннааҕы Олимпиада кэмигэр Дартфорд куорат олохтооҕо Меган Эдвардс диэн Британия спортсменын кытары билсэ сылдьыбыта. Ол эрээри сыһыаннара уһаабатаҕа -- 2012 сыллаахха эмиэ арахсыбыттара.
Усэйн Болт аан дойду биир саамай улахан хамнастаах спортсмена. 2012 с. Forbes сурунаал эриэйтинигэр Болт 63-с миэстэҕэ сылдьара. Дохуота 20,3 АХШ дуолларыгар тэҥнэспитэ. Онтон 20 мөлүйүөнэ аҥаардас эрэкилээмэ уонна успуонсар харчыта этэ. 2013 сыллаахха эмиэ ол эрийэтиҥҥэ 40-с миэстэҕэ тахсыбыта. Харчыта 24,2 мөлүйүөҥҥэ тэҥнэспитэ.
В 2011 сыллаахха Усэйн Болт Кингстон куоракка «Tracks &amp; Records» диэн эрэстэрээн аһыммыта.
Махов, Билял Валерьевич. Биля́л Валерьевич Ма́хов (каб.-черк. Махуэ Билал Валерий и къуэ; 1987 с. балаҕан ыйын 20 к. төр. Нальчик) — Арассыыйа көҥүл уонна греко-римскай тустууга бөҕөһө. Көҥүл тустууга аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөнэ, көҥүл тустууга Дьобуруопа чөмпүйүөнэ, көҥүл уонна греко-римскай тустууга Арассыыйа чөмпүйүөнэ. Ырахан ыйааһыҥҥа UFC профессиональнай бөҕөһө.
Успуорка карьерата.
Көҥүл тустуунан 8 сааһыттан дьарыктанар. 10 сааһыгар бастакы чөмпүйэнээтин кыайбыта. Ол кэмнэртэн греко-римскай тустуунан дьарыктанан саҕалаабыта. 14 саастааҕар кинини Гаджи Гаджиев диэн Дагестан тириэньэрэ таба көрөн, киниэхэ дьарыктанар буолар. 2005 уонна 2006 сыылардаахха юниордарга аан дойду чөмпүйэнээтин кыайар, оттон 2007 сыллаахха улахан дьон тустуутугар тахсар уонна аатырбыт Курамагомед Курамагомедовы кыайан, тута чөмпүйүөннүүр. 
2007 сыллаахха Арассыыйа Олимпиадаҕа кэмитиэтэ Билял Маховы "Успуорт сайыҥҥы көрүҥнэригэр сыл бастыҥ арыйыыта" диэн билинэр. 
2008 сыллаахха Красноярскайга ыытыллыбыт Иван Ярыгин аатынан көҥүл тустуу чөмпүйэнээтигэр кытта сылдьан ыалдьар. Анаалыс түмүгэ көрдөрбүтүнэн, Махов уртуутунан сүһүрбүт буолар. Онстон сылтаан кини Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр уонна Пекиннээҕи Олимпиадаҕа кыттыбатаҕа. 
Ол кэннэ Махов хас да төгүллээн ЦСКА кубогын хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ буолар.
2012 сыллаахха Лондоннааҕы сайыҥҥы Олимпиадаҕа көҥүл тустууга 120 киилэҕэ боруонса мэтээли ылар. 
Тус олоҕо.
2012 сыллааҕы Олимпиада кэннэ ыал буолбута. Ойоҕо — адыг (кабардинка), фортепианоҕа оонньуур
Аан дойду Олимпия хамытыата. Аан дойду Олимпия хамытыата диэн тэрилтэ Лозаннаҕа, Швейцарияҕа баар, Пьер де Кубертен уонна Деметриос Викелас 1894 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр тэрийбиттэрэ.Билигин 203 дойдуларынан Олимпия хамытыаттар чилиэн буолаллар.
Тимофеева Кристина Владимировна. Кристина Владимировна Тимофеева (1993 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнэ, Бэрдьигэстээх, Горнай улууһа, Саха сирэ, Арассыыйа) — Арассыыйа спорстмена, охчут, 2012 с. ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ.
Үөрэҕэ.
Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай эрэллэр училищеларыгар охчуттар салааларын бүтэрбитэ
Успуорка карьерата.
2009 с. Огдеҥҥа ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр "Кадеттар" категорияҕа хамаанданан киирсиигэ үрүҥ көмүс призер буолбута.
2012 с. Лас-Вегаска дьиэ иһигэр оҕунан ытыы аан дойдутааҕы чөмпүйэнээт буолбута. Онно Тимофеева юниордарга хамаанданан күрэххэ 2-с миэстэ буолбута. Эмиэ ол сыл Огдеҥҥа ыытыллыбыт Аан дойду кубогар биирдиилээн бастыыр иһин уонна хамаанданан киирсиигэ бастаабыта. Софияҕа ыытыллыбыт Дьобуруопа Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта. 
2012 с. Олимпиада оонньуулара.
Квалификация түһүмэҕэр биирдиилээн киирсиигэ 650 очукуону ылан 23 миэстэ буолбута. Финал бастакы түһүмэҕэр Улуу Британия дьахтара Наоми Фолкардтан 4:6 ахсаанына кыайтарбыта. Күрэхтэһии түмүгүнэн биирдиилээн киирсиигэ 33 миэстэ буолбата. Хамаанданан киирсиигэ Ксениея Перованы уонна Инна Степанованы кытары финал 8/1 215:208 ахсаанынан Улуу Британия сүүмэрдэммит хамаандатын кыайбыттара. Финал чиэппэригэр Тайбаан сүүмэрдэммит хамаандатын кытары киирсэн 216(28):216(26) кыайбыттара. Финал аҥаарыгар КНР хамаандатыгар кыайтарбыттара (207:208). Оттон үһүс миэстэни былдьаһыыга 2 очукуонан Дьоппуон хамаандатыгар сабырыйтарбыттара (207:209).
Тус олоҕо.
2016 сыл атырдьах ыйыгар ыал буолбута
Хинчегашвили Владимир. Влади́мир Хинчегашви́ли (; 1991 сыл муус устар 18 күнэ, Гори) — грузин көҥүл тустууга бөҕөһө, 2012 сыллааҕы Олимпиада 55 киилэҕэ үрүҥ көмүс призера, Дьобуруопа чөмпүйүөнэ.
Биографията.
Владимир Хинчегашвили 1991 сыллаахха Горига төрөөбүт. Билигин "Динамо" успуорт кулуубун аатыттан тустар.
Хинчегашвили бастакы саамай улахан кыайыытын 2011 сыллаахха Германия Дортмундугар ыытыллыбыт Дьопуруопа чөмпүйэнээтигэр ситиспитэ - финалга Арассыыйа бөҕөһө Джамал Отарсултановка кыайтаран иккис миэстэ буолбута.
2012 сыллааҕы Лондоннааҕы Олимпиадаҕа Хинчегашвили Египет бөҕөһө Фары, болгарин Великовы кыайан баран, эмиэ финалга тахсан Отарсултановка кыайтаран, иккис миэстэ буолбута.
2013 сыллаахха Тбилисигэ ыытыллыбыт Дьопуруопа чөмпүйэнээтигэр 60 киилэҕэ киирсибитэ. Ол гынан баран полуфиналга тахсан баран, Арассыыйа бөҕөһө Опан Саттан кыайтаран, боруосна мэтээлгэ тиксибитэ.
2014 сыллааҕы Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр 57 киилэҕэ тустан чөмпүйүөнээбитэ. Ол ситиһиитин 2016 сыллаахха Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр 61 киилэҕэ тустан эмиэ хатылаабыта.
Рахими Хасан. Хасан Рахими (حسن رحيمى‎‎, 1989 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт) - Иран көҥүл тустууга бөҕөһө, аан дойду уонна Азия чөмпүйүөнэ.
Хасан Рахими 1989 сыллаахха Тегераҥҥа төрөөбүт. 2008 сыллаахха юниордарга Азия чөмпүйэнээтин кыайыаалааҕа, Аан дойду чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера буолбута. 2009 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабыта, Азия чөмпүйэнээтигэр үһүс миэстэ буолбата. 2010 сыллаахха байыаннайдар ортолоругар ыытыллыбыт Аан дойду көҥүл тустууга чөмпүйэнээтин муҥутуур кыайыылааҕа буолбута. 2011 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтин боруонса призера. 2012 сыллаахха Азия чөмпүйэнээтин кыайыылааҕа. Лондоннааҕы Олимпиадаҕа 8-с миэстэ буолбута. 2013 сыллаахха Индия бөҕөһө Амит кумары кыайан аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута. 2014 сыллааҕа Аан дойду чөмпүйэнээтигэр боруонса мэтээлгэ тиксибитэ. Эһиилигэр Лас Вегаска ыытыллыбыт аан дойду чөмпүйэнээтигэр Грузин Владимир Хинчегашвилигэ кыайтаран, иккис буолбута.
Копакабана. Копакаба́на () — пляж уонна оннук ааттаах Рио-де-Жанейро куорат биир түөлбэтэ.
Копакобана Гуанабара хомоҕо киириигэ, куорат кииниттэн соҕуруу диэки бардахха сытар. Устата — 4 км. Кытыла — Авенида Атлантика. Уруту кытылга турбут балыксыттар дэриэбинэлэрин аатынан ааттаммыт. Оттон дэриэбинэ бэйэтин кэмигэр Боливия Копакабана куоратын аатынан ааттаммыта.
Топоним.
Боливия Капакабана куоратын аата хантан үөскээбитэ ку күннээххэ чопчу биллибэт. Биир сабаҕа быһыытынан, "копак" уонна "кабана" диэн тыллар Инктар эпохаларын саҕанааҕы кечуалар тылларыттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Тылбыыһа -- "сырдык бээтинэ", "күөх пляж" диэн. Оттон иккис сабаҕа быһыытынан, Аймара индиэйэстэр "коппа" уонна "каһуана" диэн ("күөл көстөр сирэ") тылларыттан тахсыбыт.
Устуоруйата.
Копакабана устуоруйата 1750-с сс. саҕаланар. Оччолорго Сакупенапана диэн сиргэ, кытылга, Боливия Копакабана куоратын сибэтиэй дьахтарын аатынан чочуобуна тутуллубут. Чочуобуна аата кэлин балыксыттар дэриэбинэлэрин аата буолбут. Кэлин 1892 сыллаахха Реал Грандес тоннель арыллан трамвай сылдьар буолбутун кэннэ, Копакабана уонна Рио-де-Жанейро икки ардыгар сылдьыһыы, сибээс олохтоммут.
Билигин Копакабана диэн Рио-де-Жанейро куорат биир саамай улухан кэнсиэртиир түһүлгэтэ. Копакабанаҕа хас да төгүллээн Элтон Джон, Ленни Кравитц, Мик Джаггер ыллаабыттара. Оттон 1994 сыл ахсынньытыгар Род Стюард бүтүн улахан бырааһынньыктааҕы шоута тэриллибитэ. Кини ырыатын-тойугун истээри аан дойду араас муннугуттан инньэ 4 мөлүйүөнтэн тахса киһи кэлбитэ. Ити бэлиэ түгэн бэл Гиннесс рекордарын кинигэтигэр киирбитэ. 2006 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр Копакабанаҕа The Rolling Stones бөлөх кэнсиэрэ буолбута, икки мөлүйүөнтэн тахса киһи ыалдьыттаабыта. Кэнсиэри быһа эфиргэ көрдөрбүттэрэ, оттон сотору буолан баран «Rolling Stones — Copacabana Beach, Rio de Janeiro, Brazil» (The Biggest Bang Box Set, часть 2) диэн DVD диискэ тахсыбыта.
Олимпиада-2016.
2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллар Олимпиада оонньууларыгар Копакабана пляжка эр дьон уонна дьахталлар икки ардыларыгар пляж волейболун күрэҕэ ыытыллар.
Маракана. «Маракана стадион» (), «Ма́рио Фи́лью» стадион эписийээлинэй аата () — уруккута аан дойду, билиҥҥитэ Бразилия футболга аналлаах саамай улахан стадиона. Рио-де-Жанейро куоракка баар. Стадиоҥҥа «Фламенго» уонна «Флуминенсе» кулууптар уонна Бразилия футболга сааһыттан тутулуга суох бары сүүмэрдэммит хамаандата дьарыктаналлар. Оттон атын штаттар хамаандалара — «Ботафого» уонна «Васко да Гама» төһө даҕаны бэйэлэрэ 40-нуу тыһыынча киһи киирэр стадионнаах буоллаллар, үгэс курдук, «Суперклассикоҕа» атын хамаандалары кытары син биир «Мараканаҕа» эрэ кэлэн оонньууллар. Ону сэргэ манна сыллата Кариока Лигатын финаллара буолаллар.
Устуоруйата.
«Маракана» стадион кини таһынан сүүрэн ааһар Маракана үрэх аатынан ааттаммыт. Кини тутуута инньэ 1948 сыллаахтан саҕаланан баран, кэккэ биричиинэн толору 1965 сыллаахха биирдэ эрэ түмүктэммитэ. Ол гынан баран стадиону спортивнай сыалга 1950 сыллаахтан хото туһанан киирэн барбыттара. Билигин бу стадион Бразилия киэн туттуута. «Маракана» куорат бас билиитигэр киирэр. 
1950 с. чөмпүйэнээт.
1950 сыллааҕы Аан дойду чөмпүйэнээтигэр стадиоҥҥа 8 матч буолбута: биэс бастакы бөлөх, үс — финал.
2014 с. чөмпүйэнээт.
2014 сыллааҕы аан дойду чөмпүйэнээтигэр 7 матч буолбута: 4 бөлөх этаба уонна 3 плей-офф матча.