mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Чиряев Валерий Георгиевич. Чиряев Валерий Георгиевич (19.12.1911—01.02.1989) — саха поэта, тылбаасчыт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1944).
Олоҕун олуктара.
1911 сылллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Хоро нэһилиэгэр Тыымпы алааска төрөөбүтэ. Аҕата Георгий Николаевич Чиряев сэниэ ыал этэ, барыта биэс оҕолооҕо. 
В. Чиряев Дьокуускайдааҕы учуутал институтун Тыл уонна литература факультетын бүтэрбитэ, «Кыһыл ыллык» диэн сурунаал эрэдээксийэтигэр 8 сыл устата үлэлээбитэ. Нам, Уус Алдан, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар отуттан тахса сыл учууталлаабыта.
Айар үлэтэ.
Бастакы «Самыыр» диэн хоһооно 1927 с. «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммитэ. 1930 с. «Саһыл Сыһыы» диэн пьесата тахсыбыта.
Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Колхозтаах хоhооно» 1932 с. тахсыбыта. Сорох хоһоонноро ырыа буолбуттара.
В. Чиряев С. Михалков «Особое задание», Б. Лавренев «Разлом» пьесаларын, К. Симонов «Сын артиллериста» поэматын, А. Пушкин остуоруйаларын, С. Есенин, А. Блок хоһооннорун уонна поэмаларын тылбаастаабыта.
Сигэлэр.
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Чиряев Валерий Георгиевич
Күөх (өҥ). Күөх өҥ — сырдык халлаан өҥө өҥнөөх.
&lt;poem&gt;
Дьэҥкир күөх - сырдык күөх от.
Күөх бороҥ - сылгы дьүһүнүн арааһа: нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх.
Күөх буулуур - сылгыга сыыаннаах: көҕөрүмтүйэн көстөр толбоннордоох бороҥ дьүһүннээх
Күөх көҕөччөр
Күөх сур - сылгы ҕҥүн арааһа: көҕөрүмтүйэ кытаран көстөр хара өҥ.
Күөх таалай - хараҥа халлаан күөх.
Күөх таалай - күөх өҥ булкаастаах
Күөх эбириэн - сырдык күөх толбоннордоох
Күөх элэмэс - сылгы өҥүн арааһа: уопсай өҥө бороҥ көстүүлээх буолан баран, ханан эрэ элэмэстээх.
Күөх эриэн - сырдык өҥө көҕөрүмтүйэн көстөр эриэн.
От күөх - от өҥө күөх өҥнөөх.
Торҕо күөх - олус сырдык от күөх.
Хампа күөх - хараҥа от күөх.
Чээлэй күөх - сып-сырдык от күөх.
&lt;/poem&gt;
Күпсүүр. Күпсүүр — саха былыргы музыкалыыр үстүрүмүөнэ, хас да сиринэн дьөлөҕөстөрдөөх, биэс-алта миэтэрэ уһуннаах көҥдөй дүлүҥү икки баһын үөл тириинэн саба тиирэн оҥороллоро.
Улахан күпсүүрү тииккэ ыйаан туран мас өтүйэнэн охсоллоро, кыра күпсүүрү быатыттан кэтэн туран илиинэн охсон оонньууллар.
Күргэ. Күргэ диэн мэһэйи туоратар суол тутула. Суол уонна тимир суол үрдүнэн барар күргэ аастарар дэнэр. Аппа уонна хапчаҕай үрдүнэн барар күргэ виадук дэнэр.
Күргэ сүрүн көрүҥнэрэ:
Күрдьүгэс эриэн. Күрдьүгэс эриэн — кытархай дьураалардаах күрүҥ өҥ (сүөһүгэ сыһыаннаах).
Тараах күрдьүгэс — үрүҥ дьураалардаах хараҥа кыһыл.
Күтэр кутуруга. Күтэр кутуруга (, ) — сэбирдэҕэ суох уһун синньигэс умнастаах, төбөтүгэр кыра кугас өҥнөөх куоластаах уу кытыытыгар үүнэр от.
Күүгэс. Күүгэс (, ) - килэбэчигэс күөх харахтаах, эбирдээх кынаттаах, күлүмэнтэн кыра үөн.
Кыабака. Кыабака - үксүн кыһыл, үрүҥ көмүс, алтан тиэрбэстэртэн тиһэн оҥоһуллубут иилэҕэс киэргэл быа (сыап) .
Кыабакы. Кыабакы (, ) - төрдүттэн лабааланар умнастаах, кэтит ньолбоҕор сэбирдэхтэрин хоонньугар үрүҥ эбэтэр кыһыл сибэккилэрдээх суол кытыытыгар, оҕуруокка үүнэр сыыс от.
Кылыс хараҥаччыта. Кылыс хараҥаччыта (, ) — Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр кылыс хараҥаччылар уустарын соҕотох көрүҥэ. Куолаҕар уонна түөһүгэр туора харатыҥы дьураалаах буолар.
Кылыс от. Кылыс от () — кылыс оттуҥулар () кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах оттор уустара, араас классификациянан ууска 1500 көрүҥтэн 2000 көрүҥҥэ дылы үүнээйи киирэр. Туох баар килиимэт зонатыгар үүнэр гынан баран, саамай тарҕаммыт сирдэрэ - Хотугу полушарие сымнаһыар килиимэттээх сирдэрэ. 
Уһун синньигэс кырыылаах сэбирдэхтээх ууга үүнэр соппоҥ от.
Кыаһы. Кыаһы - сүөһү, киһи атаҕын бохсор кэлгиэ быа.
Кыдама. Кыдама - оту кэбиһиигэ түстүүргэ аналлаах түөрт миэтэрэ кэриҥнээх уһун уктаах атырдьах.
Кыдама сууйуута - сахалар хомуур бүппүтүн бэлиэтиир тэрээһиннэрэ. Алаадьы, арыылаах саламаат сииллэрэ.
Кыйыа. Кыйыа - өрүс, үрэх эмпэ кытылын эниэтэ, иҥнэри сыыра.
Кыл көнтөс. Кыл көнтөс - хас да кыл быаттан холбоон оҥоһуллубут аты баайарга аналлаах уһун хаптаҕай быа.
Кыл өтүү. Кыл өтүү- сылгы кылыттан өрөн оҥоһуллубут уһун суон быа.
Кыл ситии. Кыл ситии - кылынан өрүллэн оҥоһуллубут уһун синньигэс быа. Үксүн туос иһити тигиигэ туттуллар.
Кыл кылыы. Кыл кылыы - айаны, сохсону иитэргэ туттуллар сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс быа.
Кыл туһах. Кыл туһах - кыра кыыллары, көтөрдөрү бултуурга аналлаах сылгы кылыттан хатыллан оҥоһуллубут туһах.
Бэчимэ от. Кыл сэбирдэх эбэтэр бэчимэ от (, ) — сүүрүгэ суох дириҥ ууга үүнэр үөһээ өттүнэн хойуу лабааланар синньигэс умнастаах, умнаһын тула хас да сиринэн бөлөхтүү үүнэр атырдьахтыы салаалаах хатыылаах кылгас сэбирдэхтээх үүнээйи.
Кыл. Кыл — сылгы сиэлин уонна кутуругун биир утаһына. Кылтан туттар маллары, таҥаһы өрөн оҥороллор. Ону тэҥэ араас быалары, туһахтары хаталлар, туос иһиттэри оҥорорго тутталлар.
Тыһы кыл — синньигэс кыл.
Кэһиэччик. Кэһиэччик — ойоҕоһугар, көхсүгэр оноолоох, сиэҕэ суох, үксүгэр сиэдэрэй оҥоһуулаах, киэргэллээх, ырбаахы үрдүнэн кэтиллэр уһун соҕус таҥас. Үксүгэр солкоттон, атылаастан тигиллэр.
Кэһиэччиги сахалар оҕолуун, дьахтардыын, эмээхсинниин — бары кэтэллэрэ. Баархаттан, солкоттон, хаарыстан таҥас биэтэстээх, биир эбэтэр икки элээннээх тимэхтээх, сөп соҕус уһун, саннын ырбаахы дьогдьуурун мэһэйдээбэт курдук, кыра саҕалаах гына тигиллэр. Оҕуруонан киэргэтэллэр.
Кэһиэччиги ырбаахы таһынан кэтэллэр. Кэһиэччик саха дьахтарын быһыытын олус тупсарар. 
Бы таҥас аныгы сэлиэччиккэ майгынныыр. Сэлиэччик — сиэҕэ суох таҥас, сон иһинэн кэтиллэр. Куобах, бэдэр, тииҥ,бөрө тириитэ, о.д.а. истээх буолар.
Эбии маны көр.
Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
Евдокимов Михаил Сергеевич. Евдокимов Михаил Сергеевич (1957, ахсынньы 6, Сталинскай — 2005, атырдьах ыйын 7, Бийскай анныгар) — эстраада артыыһа, юморист, киинэ артыыһа, РФ үтүөлээх артыыһа (1994), 2004 муус устарыттан 2005 сыл атырдьах ыйыгар дылы Алтаай кыраайын губернатора.
Кемеровскай уобалас Сталинскай (билигин Новокузнецкай) куоратыгар оробуочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1958 сыллаахха Алтаайга көспүттэр.
Губернатордыы олорон элбэх тойон уонна харчылаах дьон интэриэстэрин таарыйан, уураттара сатаабыттара. 2005 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр массыына саахалыгар түбэһэн өлбүтэ.
Метеора. Метеора () — Греция бөдөҥ манастыырдарын бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Очуос таастарга тутуллубутунан аан дойдуга биллэр. X үйэҕэ олохтоммута. 1988 сыллаахха Аан дойду Утумугар киллэриллибитэ. Эллаада православнай сыаркабыгар киирэр. 
Метеора Греция хоту өттүгэр Фессалия хайаларыгар Трикала номҥа баар. Каламбака куораттан 1-2 км ыраах, оттон Трикала куораттан 21 км ыраах сытар.
Кыспа бэс. Кыспа бэс — кыра лоскуй курдук сулуйан ылан, хааһахха симэн, аһылыкка анаан хаһааныллыбыт бэс сутуката.
Кыргыс сэргэтэ. Кыргыс сэргэтэ - кыргыс үйэтигэр боотур атын тэһиинин баайбакка эрэ иилэ быраҕар мутук төрдүнэн оҥоһуллубут муостардаах сэргэ. Ытарҕалаах, үс-түөрт муостаах, оһуордаах буолара.
Кыргыс үйэтэ. Кыргыс үйэтэ диэн норуот номоҕор 16-17-с үйэлэрдээҕи саха омугун улахан аҕа уустара баһылыыр-көһүлүүр иһин күөнтэһиилэрин, нуучча хаһаактара аан бастаан Саха сиригэр кэлиилэрин ааттыыллар. Ити кэмҥэ сэрииттэн сылайбыт, кыайтарбыт, сонордоһууттан тэскилээбит, көҥүлү сырсыбыт саха үгүс дьоно эйэлээх олоҕу көрдөөн тус хоту түспүттэрэ.
Дьокуускай биэрии талата. Дьокуускай (Туймаада) биэрии талата диэн Дьокуускайга (Туймаадаҕа) баар биэрии талата. 1982 сыллаахха тутуллубута. Үрдүгэ 241 миэтэрэ. 2018 сылтан ыла сандаарар буолбута.
Тутуллар кэмигэр ирбэт тоҥҥо тутуллубут тутуулартан саамай үрдүктэрэ этэ. Атахха турар соҕотох биэрии талата.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ - Саха АССР түмэнэ (парлаамена).
Аан бастаан 1938 сыллаахха талыллыбыта, сэрии бүтүөр дылы үлэлээбитэ. Бастакы Үрдүкү Сэбиэт бэрэстээтэлинэн Аммосов Петр Васильевич, оттон Президиум бэрэстээтэлинэн Сидорова Софья Петровна таллылан үлэлээбиттэрэ.
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ
Ил Түмэн
Саха күбүөрүнэтэ. Саха күбүөрүнэтэ () - XX үйэ саҕаланыытыгар кылгас кэмҥэ баар буола сылдьыбыт административнай эдинииссэ. Бу иннинэ баар буола сылдьыбыт Саха уобалаһа син биир күбүөрүнэ бырааптаах этэ.
Саха уобалаһа 1920 сыллаахха Сибревком быһаарыытынан Иркутскай күбүөрүнэтин оһуобай оройуона буолбута. Онтон ол сыл балаҕан ыйыгар туспа Саха күбүөрүнэтэ диэн ааттаммыта. 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Сойуустааҕы ЦИК дэкириэтинэн РСФСР иһинэн Саха АССР олохтоммута.
Бу дэкириэтинэн Саха Сиригэр урукку Саха уобалаһын сирдэрэ барыта, Енисей күбүөрүнэтин Хатанга-Анаабыр оройуона, Киренскай уезд Өлүөхүмэ-Сунтаар буолаһа, Хотугу Муустаах акыйаан илиҥҥи кэтирээһин 84 уонна 140 кыраадыстарын ыккардыгар сытар бары арыылара уонна Камчаатка уобалаһын Охуоскай уезда киирбиттэрэ.
Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ. Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ (, , ) — атырдьах ыйын 9 күнүгэр бэлиэтэнэр.
1994 сыллаахха ХНТ Генеральнай Ассамблеята олохтоох омуктар уон сылларын биллэрбитэ, уонна бу уон сыл иһигэр атырдьах ыйын 9 күнүгэр анал күнү бэлиэтииргэ уураахтаабыта (ахсынньы 23 күнүнээҕи 49/214 № резолюцията).
Онтон 2004 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр Генеральнай Ассамблея олохтоох омуктарга аналлаах иккис уон сылы биллэрбитэ (59/174 № резолюция) уонна бу күнү бэлиэтиири салгыыр туһунан эппитэ. Уонна ХНТ Генеральнай сэкиритээриттэн дойдулар бырабыыталыстыбаларыгар бу күнү судаарыстыбалар таһымнарыгар бэлиэтииргэ ыҥырарын көрдөспүтэ.
ХНТ Генеральнай сэкиритээрэ 2005 сыллаахха Туһаайыытыгар эппитэ:
…расширить повсюду круг солидарности с коренными народами и совместно с ними работать над тем, чтобы обеспечить им возможности для развития в условиях мира и безопасности при уважении прав человека, в которых слишком многим из них слишком долго отказывали.
Сигэлэр.
[[Категория:ХНТ]]
[[Категория:Омуктар]]
[[Категория:Атырдьах ыйын 9]]
Олохтоох омуктар. Олохтоох омуктар - ханнык эмит сиргэ былыргыттан олохсуйбут төрүт омуктар. Урукку кэмҥэ (XVI үйэттэн саҕалаан) бөдөҥ сэриилээх Европа омуктара аҕыйах ахсааннаах омуктар уруккуттан олорбут сирдэригэр (Азияҕа, Африкаҕа, икки Америкаларга) өтөн киирэн, кинилэри күөмчүлээн, кыһарыйан, бэйэлэрин судаарыстыбаларыгар киллэрбиттэрэ. Ол түмүгэр олохтоох омуктар бас билэр сирдэриттэн маппыттара, баайдарын-дуолларын сүтэрбиттэрэ, култууралара уларыйбыта, тылларын сүтэрэр халыыпка киирбиттэрэ.
Билигин аан дойдуга ханнык баҕарар омуктар бэйэлэрин култуураларын сүтэрэллэрэ куһаҕана, ол бар-дьон култууратын дьадатара, дьон олоҕун уустугурдара бастакы күөҥҥэ таҕыста. Ол иһин ХНТ, чуолаан ЮНЕСКО, уонна да атын тэрилтэлэр уонна биирдиилээн дойдулар бырабыыталыстыбалара төрүт култуураны харыстыырга, омуктар тыллара сүппэтигэр болҕомтолорун уураллар. Ол холобурунан ХНТ икки төгүллээн, 1994 уонна 2004 сыллардаахха, Олохтоох омуктар уон сылларын анаабыта буолар. Ону таһынан 1994 сылтан сыл аайы атырдьах ыйын 9 күнүгэр Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ бэлиэтэнэр.
2007 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеята 62-с сессиятыгар Олохтоох омуктар бырааптарын туһунан Декларация ылыммыта. Бу декларация сокуон буолбатах эрээри, ХНТ дойдулара сайдар тосхоллорун быһаарар. Кини бу дойдуларга киһи бырааба күөмчүлэммэтин, олохтоох омуктар баттаныылара уонна култуураларын сүтэриилэрэ суох буоларын туһугар бу дойдулар тугу эрэ гыныахтаахтарын туһунан этэр.
Киис тиҥилэҕэ. Киис тиҥилэҕэ (, ) - сир үрдүнэн сыылан үүнэр, кыһыл сибэккилээх, бустаҕына быдьырыттаҕас кыһыл отонноох сир аһа.
Киис кутуруга. Киис кутуруга (, ) - нэчимиэннии кылыстаах, кылгас умнастаах, өтөххө, бааһынаҕа үүнэр элбэх сыллаах сыыс от.
Киис отоно. Киичэрэ эбэтэр Киис отоно, Киис хараҕа (, ) - сииктээх ойуурга, маарга, туундараҕа үүнэр, бытархай хара отонноох, сэппэрээктиҥи үүнээйи.
Кийиит. Кийиит - ким эрэ уолун эбэтэр бэйэтиттэн балыс аймаҕын (быраатын, сиэнин) кэргэнэ. Иккис суолтата - кэргэн тахсан, сүктэн эрэр кыыс.
Таҥара кийиитэ (үүнээйи). Таҥара кийиитэ (, ) — бытархай сырдык күөх сибэккилээх, кыра сэбирдэхтээх, намыһах хонуу сибэккитэ.
Сэбирдэхтэрэ, умнаһа, сибэккилэрэ сүлүһүннээхтэр, быччыҥ күүрүүтүн суох оҥорор алкалоид эттиктээхтэр. Былыр былыргыттан эмтээх үүнээйи быһыытынан биллэр.
Таҥара кийиитэ (суолталара). Бу аат хас да суолталаах:
Фернан Магеллаан. Фернан Магеллаан ( , , , 1480 — муус устар 27 1521) - аатырбыт айанньыт, муоранан устааччы, аан бастакынан (биллэринэн) сири эргийбит эспэдииссийэни тэрийбит уонна салайбыт киһи. Кэлин кини аатынан ааттаммыт муора силбэһиитин арыйбыта, онон Атлаан далайыттан Чуумпу Далайга устубут бастакы европеец буолбута. 
Магеллаан бэйэтэ төннөн иһэн Филиппиин арыыларыгар Лапу-Лапу диэн испааннары утары сэриилэспит киһи илиититтэн өлбүт. Эспэдииссийэтин 5 хараабылыттан биирэ эрэ, Хуан Элькано хапытааннаах "Виктория" Испанияны этэҥҥэ булбута, уонна Сир төгүрүгүн чуолкай дакаастаабыта.
Магеллаан силбэһиитэ. Магеллаан силбэһиитэ - Соҕуруу Америка уонна Уоттаах сир диэн ааттанар арыылар архипелаагтарын ыккардынан сытар байҕал силбэһиитэ. Европеецтартан аан бастаан бу силбэһиини арыйбыт Магеллаан аатынан ааттаммыта.
Үргэл (хомуурунньук). "Үргэл" хомуурунньук - литературнай айымньылар хомуурунньуктара.
Бурдук. Бурдук - үүнээйи туораахтарыттан, атын да чаастарыттан мэлийэн оҥоһуллубут ас. Бурдугу, холобура сэлиэһинэйтэн, нэчимиэнтэн. Килиэп оҥорорго ордук туттуллар ингредиент. Сэлиэһинэй бурдугун араас сортдарга араараллар : бастакы, иккис уонна да атын.
Бурдук туораахтаах бурдугу, полба, оруос, гречиха, эбиэс, ячмень, просо, кукуруза, рис уонна дагусс курдук суортартан оҥоруон сөп. Сүрүн муҥханы сэлиэһинэй үүттээн таһаараллар. Килиэп астыырга наадалаах мэһэй буолар. Сэлиэһинэй килиэби астыыр бурдугу суортарга араараллар: курупчаакка, үрдүкү, бастакы, иккис, обойнайга.
История.
Сэлиэһинэй сиэмэтин урукку археологическай дааннайдара быылга Суоруна таастарынан үлтүркэйдээн, эрабыт инниттэн 6000 сылга диэри биэрэллэр. Мельница Мукучуга урукку Римҥэ, онтон 1879 с. промышленнай революция кэмигэр, Лондоҥҥа паровой хамсатыылаах бастакы миэлиҥсэ баар буолбута. 1930- с сылларга Мукучуга тимир, никотиновай кислотанан, тиаминанан уонна рибофламинынан байытар буолбуттара, онтон 1940- с сыллартан ыла музыка маассабай масштабтарыгар быһаччы үлэлиир буолбуттара. 1990- с сыллартан фолиевой кислотанан байытар буолбуттара.
Бурдугу харыстааһын.
Промышленнай революция эпохатыгар атыы- эргиэн харайар болдьоҕор бытааннык сыһыаннаһан бурдугу харайыы боппуруоһа сытыытык турар. Арыылаах кислоталары үөскэтэн, бурдукка тиһэн хаалбыт арыылартан бурдукка аҕалбыт этилэр. XIX үйэ бүтүүтүгэр бурдугу таңастыыр кислоталарга, ону тэҥэ бурдугу тиэммит паар эбэтэр кураанах нагревтарынан туһаныы үөскээбитэ.
Применение.
Бурдук бурдук, блин, пирогу, пельмени, килиэп- буулка, кондитерскай (тырахтары, кексалары, печенолары, баахылалары, бирээнньиктэри) уонна макарон оҥоһуктары, комбикорму, клейстеры уонна соус оҥорорго туһаныллар. Ону тэҥэ бурдук, холобур, балык, котлет эҥин туһаныллар. Ол эрээри бурдугу куурдуу, көтүрүү уонна салгынынан байытыы, үчүгэй Харысхал наадатынан туһаныы эрэйиллэр.
Көҥүллэх. Көҥүллэх - сылгы эбэтэр тайах түүлэри сылдьар уорҕатын тириитэ.
Көһүйэ. Көһүйэ — күөстэнэр кыра туой иһит, кыра күөс.
Эрдэҕэс көһүйэ — кыра кээмэйдээх көһүйэ (боччуктан эрэ улахан). Ыалдьыт көһүйэтэ — биир киһи тото аһыырыгар сөп буолар аһы буһарар истээх көһүйэ.
Көһүө. Көһүө (, ) — харах халтаһатын салыҥнаах бүрүөтэ сүһүрэн ыалдьыыта.
Сылгы чыычаахтарын ууһа. Сылгы чыычаахтарын ууһа () — сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар уустара. 
Ойуулааһын.
Атын сылгычыайдыҥылартан уратылара аҕыйах. Уһун синньигэс кутуруктаахтар, онтуларын икки ортоку куорсуна арыычча уһуннар. 1-кы мааховай куорсуна 2-тэн уонна 3-тэн кылгас; кэнники тарбаҕын тыҥыраҕа оччо-бачча токура суох, тарбаҕынааҕар кылгас.
Көтөр тумуута. Көтөр тумуута () — сытыы сыстыганнаах көтөрдөр вирус ыарыылара. Ас буһарар, тыынар систиэмэлэр таарыллаллар, элбэх өлүүлээхтик барар. Вирус антигенын барыллара элбэх буолан уонна вирулентноһа үрдүк буолан элбэх хоромньуну аҕалар кутталлаах ыарыыларга киирэр. Вирус штаамыттан тутулуктаах ыалдьыбыт көтөрдөр 10-тан 100 бырыһыаннара өлөр. Тарҕатааччылар - саас-күһүн көһөр көтөрдөр, үксүн кустар. Хаҥыл көтөрдөр дьиэ көтөрдөрүнээҕэр тулуйумтуо буолаллар. Аан бастаан вируһу Италияҕа сүүстэн тахса сыллааҕыта (1878 ) булбуттара. 
H5N1.
H5N1 - Тумуу вируһун А подтиибын көрүҥэ. Киһи көтөртөн сыстан ыалдьар. ВОЗ ааҕарынан бу вирус киһиттэн киһиэхэ сыстар кыахтаннаҕына улахан хоромньуну аҕалыан сөп.
Быһыы. Быһыы эбэтэр Вакцина ( — ынах) — сыстыганнаах ыарыылары утары иммунитеты үөскэтэр эмп. Быһыыны мөлтөөбүт уонна өлбүт микробтартан, кинилэр таһаарар эттиктэриттэн, эбэтэр ген инженериятын эбэтэр химия көмөтүнэн оҥоһуллубут микроб антигеннарыттан оҥороллор. 
Устуоруйата.
Эдвард Дженнер 1770-с сылларга бастакы вакцинаны айбыта. Ол кэмҥэ уоспа ыарыытыттан өлүү элбэх этэ. Дженнер ынах уоспатынан (натуральнай уоспаҕа аймахтыҥы ыарыы) эспиттэр, үксүн уоспаҕа ыалдьыбаттар диэн бэлиэтээбит. Оспо ынаҕын этин-сиинин этинэн-хаанынан көмүскүүр дии санаабыта.
Бу идеяны бэрэбиэркэлээри Дженнер биир уолу ынах уоспатынан ыалдьыппыт. Ол кэнниттэн кини уолу натуральнай уоспатынан сыһыарбыт. Кини ынах уоспатынан хайыы-үйэ ыалдьыбыт буолан, уол натуральнай уоспанан ыалдьыбатаҕа. Дженнер сөп этэ: ынах уоспатанан ыалдьыбыт дьон дьиҥнээх уоспаттан көмүскүүрэ.
Ынах уосптын ылыаҕыттан өлүөр диэри уоспаттынан ыалдьыбат буолан, 1853 сыллаахха өссө биир сокуону ылыннылар, ол быһыытынан хас биирдии оҕо Дженнер вакцина уоспатын утары вакциналаныахтаах диэн.
19-с үйэҕэ Луи Пастер иирии вакцинатын айбыта.
20с үйэҕэ учуонайдар дифтерияттан, корь, эпидемическэй паротиттан уонна краснухаттан көмүскүүр вакциналары айбыттар. 1950-с сылларга Джонас Солк полиомиелиттан вакцинаны оҥорбута.
Ол гынан баран, малярия уонна ВИЧ курдук улахан суолталаах ыарыылартан вакцин билигин да суох.
Үгүс дойдулар тустаах дьон вакцинацияны ааһалларын ирдиир булгуччулаах сокуоннары ылыннылар.Ол курдук, холобур, үгүс дойдуларга оҕолор государственнай оскуолаҕа сылдьарга тустаах ыарыылары утары вакцинацияланыахтаахтар. Иккис өттүттэн, вакцинация көрүҥүн барытын бобор сорох итэҕэллэр бааллар: холобур сэттис күнүн адвентистар сиэркиптэригэр оннук.
Гаас. Гаас (, диэнтэн) — мөлүөкүлэлэрэ, аатомнара эбэтэр ионнара бэйэ-бэйэлэрин кытта отой мөлтөх ситимнээх бэссэстибэ агрегатнай туруга. Гаас частицалара көҥүл уонна туох да бэрээдэгэ суох хамсыы сылдьаллар.
Саха быһаарыылаах тылдьыта маннык быһаарар: көҥүл тарҕанар, көтө сылдьар чэпчэки бэссэстибэ.
Эттик убаҕас эбэтэр кытаанах эрдэҕинэ киниттэн көтөр гааһы үксүн паар диэн ааттыллар.
Оттук буолар айылҕа гааһын (метан уонна да атын углеводород гаастар булкаастара) судургутук эмиэ гаас диэн ааттыллар.
Дабдака. Дабдака - кылгас түүлээх сон көрүҥэ
Дабыдал. Дабыдал — көтөр кынатын икки бастакы (бүлгүнүттэн) сүһүөҕэ.
Даҕаамыр. Даҕаамыр — этиигэ предмет аатыгар сэргэ атын ааты биэрэн быһаарар этии чилиэнэ.
Даҕаамыр – быһаарар тыл кэннигэр турар быһаарыы, ордук чопчулуур суолталаах буолан, этиигэ соппутуойунан араарыллар. Барамай аатыгар эбии иккис эбии ааты биэрэр оннук быһаарыы.
Холобур: Амма Аччыгыйын, "саха норуотун биир уус уран тыл маастарынан аатырбыт суруйааччыбытын", билбэт киһи суоҕа буолуо.
Былыт. Былыт диэн салгыҥҥа баар көстөр уу. Былыттан хаар уонна ардах түһэр.
Сиргэ баар уу паар буолан халлааҥҥа тахсар. Үөһэ халлааҥҥа тымныыгар уу муус кристалларыгар кубулуйар, ол хомуллан ардах эбэтэр хаар буолан түһэр. Түһэн баран эмиэ халлааҥҥа паар буолан тахсыан сөп. Ону уу цикла диэн аттааччылар.
Салгыҥҥа киһи көрбөт уу кыырпахтара син биир баар буолар. Салгыҥҥа уу сатаан турбат буоллаҕына былыттарга мунньустар. 
Сылаас салгыҥҥа элбэх уу хараныан сөп. Тымныы буоллаҕына оннук элбэх хараныллыбат. 
Былыттар олус улахан ыйааһыннах буолаллар. Уутун массата хас да мөлүйүөн тонна буолуон сөп. 
Былыттар араастара.
Өссө Даҥ хара былыт - олус хара, ыһырыктыйбыт хараҥа былыт.
Бэлиэ курдук.
Библияҕа, былыттар Таҥара баарын туһунан бэлиэ буолар.
Даҥ. Даҥ - дьиэ, тутуу үрдүгэр кутуллар буор сабыы.
Далыс. Далыс - саҥыйах эҥэрдэрин саба түһэрэр таҥас. Сорох сирдэргэ булка үөмэргэ аналлаах тирииттэн тигиллибит түөс таҥаһын, түһүлүгү этэллэр.
Тыы. Тыы — ууга устарга аналлаах дьоҕус тэрил, оҥочо.
Харыстаан сорох сирдэргэ "даллыһах" дииллэр эбит.
Тыл туттуллуута.
Тыл номохторо.
Эрдиитэ суох "тыыга" олорто.
Харыс тыл. Харыс тыл () — тугу эмэ сирэйинэн ааттырыы, этэри тумнар туһугар туттуллар тыллар бааллар. Оннук тыллары харыс тыллар дэнэр.
Тылы тумнуу бииринэн, урукку кэмҥэ итэҕэлтэн тэптэрэн, куттаныыттан, айыырҕааһынтан тахсар. Туох эмэ аатын тумнуу сиэри тутуһан кыбыстыыттан эбэтэр харыстааһынтан тахсар. Сорох харыс тыллар, харыс тыл буолаллара умнулуннаҕына, иккистээн-үһүстээн тумнуллаллар. Холобур, сорох сирдэргэ, ордук Дьааҥы, Булуҥ диэки, тугэх диэн тылы тумнан, туох эмэ түгэҕин уллуҥаҕа (иһит уллуҥаҕа, күөл уллуҥаҕа), сэп диэни тумнан, тэрил (ат тэрилэ) дииллэр. Оттон ити тумнуллар түгэх, сэп диэннэр төрүт суолталарыттан ураты сахаларга өртөн ыла харыс тыл курдук туттуллар суолталаахтара биллэр.
Бүттүүн тылга биллэр тыллартан ураты олохтоох говордарга эрэ туттуллар харыс тыллар үгэстэр. Сирэйинэн ааттааһыны тумнан, наар харыс тылларынан саҥарыы булчуттар тылларыгар ордук бэлиэ. Булчуттар кыылы бэйэтин эрэ буолбакка, кыыл үгүс миэстэлэрин, булт сэбин-сэбиргэлэрин, булт өйдөбүллэрин харыс тылларынан ааттыыллар.
Итэҕэлтэн төрүөттэнэн үөскээбит харыс тыллар билигин улам умнуллан сүтэн иһэллэр, оттон сиэри тутуһууттан, мараны тумнан туһуттан олоҕурбут харыс тыллар умнуллубаттар. Харыс тыллар барымта дьиҥнээх аатыгар синоним курдук сыһыаннаахтар (стилистическэй синонимнар). Ол гынан баран литературный лексикаҕа киирбэттэрин быһыытынан кэпсэтии тылын иһинэн эрэ көрүллүөхтэрин сөп.
Дарах. Дарах - ыт көлөнү хаҥас диэки салайар тыл.
Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ. Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (ВОЗ, ) — ХНТ анал тэрилтэтэ, 193 судаарыстыба чилиэннээх, сүрүн соруга аан дойдуга доруобуйа харыстабылын кыһалҕаларын быһаарыы уонна аан дойду дьонун чэгиэн буолууларын хааччыйыы. 1948 сыллаахха олохтоммута, салалтата Женеваҕа Швейцарияҕа баар.
ХНТ анал тэрилтэлэрин бөлөҕөр өссө ЮНЕСКО (Үөрэхтээһин, билим уонна култуура тэрилтэтэ), МОТ (Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ), ЮНИСЕФ (оҕолорго көмө пуондата) киирэллэр.
ВОЗ историята.
Официальнай сайтыттан ылыллыбыт тиһигинэн маннык буолар:
Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията. Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията — ХНТ дойдуларыгар туһанарга сүбэлэммит дөкүмүөн. ХНТ Генеральнай Ассамблеятын үһүс сиэссийэтигэр 217 А (III) («Киһи быраабын туһунан аан дойдутааҕы паакт») резолюциянан 1948 сыллаахха Парижка ылыныллыбыта. 
Декларация тиэкиһэ 375 тылга уонна диалекка тылбаастаммыта. Киһи барыта туһанар быраабын аан дойду таһымыгар бигэргэтэр аан бастакы дөкүмүөн буолар. 30 ыстатыйаттан турар. Киһи быраабын аан дойдутааҕы бииллин сорҕото буолар, маннык дөкүмүөннэри тэҥэ: Экономикаҕа, социальнай эйгэҕэ уонна култуураҕа аан дойду Паакта, Гражданскай уонна бэлитиичэскэй бырааптар аан дойдутааҕы паактара, икки Факультатив Боротокуоллар.
Дуулаҕа. Дуулаҕа - былыр саха боотурдара кэтэр тимир бэргэһэлэрэ.
Дуулаҕа диэн өссө даҕааһын аат быһыытынан күүстээх-уохтаах, модун, улахан диэн өйдөбүлгэ туттуллар.
Дүрбүөн сата. Дүрбүөн сата — тыастаах-уустаах сытыы тыал-куус.
Дүҥүр. Дүҥүр - ойуун кыырарыгар былаайаҕынан охсон тыаһатар тэрилэ. Ис өттүгэр тимир быарыктаах, аарыктаах, хоболоох буолар. Ойуун айанныыыр атын курдук өйдөбүллээх.
Оҥоһуута.
Киил мастан оҥоһуллубут ньолбоҕор быhыылаах иигэ оҕус тириитин тиирэн оҥороллор. Ии ис өттүгэр, ортотугар тимир быарыктаах (кириэстии баайыллыбыт тимир тоhоҕолор) буолар. Быарык иигэ үүттэммит анал хайаҕастарга (бүөр диэн ааттаах) баайыллара- туттарыллара. Хойутуу ии ис-тас өттүгэр эгэлгэ хоболору, кыыhааннары иилэр буолбуттара. 
Туттуу.
Билицци кэмцэ саха5а уонна зороастризм итэ5элигэр баар, суруллан хаалбыт ёйдёбуллэртэн холбоон дуцур ёйдёбул туhунан маннык хартыынаны кёруёххэ сёп. Туц былыр Суцкэн Эрили Хомпоруун Хотой Айыыга (кини биир аата: Улуу Тойон) анаан кыhыары куhун туом толороллоро. (Кулаковский "научн. труды". Якутск.1979г.-18 стр). Санаан кёрдёххё, туом урдук сиргэ( Эт Мураацца) толоруллара буолуохтаах. Дьэ, туомун ситэрэн баран туhэллэр. Ётёр кэминэн ол сиргэ (арацаска) тыцырахтаах кётёр (Айыы диэн ёйдёнёрё) туhэрэ. Тёhё эрэ кэм буолан баран, кэтии- кёрё сылдьан, жрец Эт Мураацца тахсар уонна урдук айыы а5а ууhугар (омукка) сыhыанын билгэлиир. Барыта этэццэ буолла5ына, арацас (ньолбо5ор быhыылаах иигэ тиириллибит тирии) ол кэмтэн ыла Айыы "бэлэ5э"- дуцур буолара.
ёссё кёр: Итэ5эл-ойуун эттэниитэ- туёрт харахтаах ыт.