mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Федотов Александр Иванович. Федотов Александр Иванович (1967-2012) - уопсастыбаннай, политическай деятель.
Олоҕун кэрчиктэрэ.
Чурапчы улууһун Одьулуун нэhилиэгэр 1967 с. олунньу 4 күнүгэр төрөөбүтэ.
1984 - 1992 сс. Москубатааҕы инженернай - строительнай институтка үөрэммитэ.
1985 - 1988 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1992 - 1993 сс. Чурапчытааҕы МПМК прораба.
1993 - 1995 сс. Чурапчытааҕы МПМК сүрүннүүр инженера.
1995 - 1997 сс. Чурапчы улууhун баhылыгын тутуу, ОДьКХ, промышленность боппуруостарыгар солбуйааччыта.
1997 - 1998 сс. Саха Сирин "Целевой фонд будущих поколений" сүрүннүүр специалиһа, управлениятын салайааччыта.
1998 - 2000 сс. СР экономикаҕа министерствотын управлениятын салайааччыта.
06.2000 - 04.2002 сс. СР правительствотын председателин солбуйааччытын управлениятын салайааччыта.
2002 - 2003 сс. СР экономикаҕа министерствотын департаменын салайааччыта.
2003 - 2007 сс. СР экономикага министирин солбуйааччыта.
2007 сылтан олоҕун тиhэх күнүгэр диэри Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора.
2005-2010 сс. Чурапчы улууhун боксаҕа федерациятын президенэ.
2010-2012 сс. СР боксаҕа федерациятын президенэ.
2012 с. ыарахан ыарыыттан күн сириттэн күрэммитэ.
Наҕараадалара.
- СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ;
- РФ бочуоттаах тутааччыта;
- Чурапчы улууhун Ытык киһитэ
Аатын үйэтитии.
Чурапчыга кини аатын сүгэр многофункциональнай спортивнай комплекс арыллыбыта;
Комплекс иннигэр памятник турбута;
Чурапчы нэhилиэгэр кини аатын сүгэр уулусса баар.
Ылыллыбыт сирэ.
http://саханьюс.рф/55868.html
Великая Писаревка. Великая Писаревка () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 437 (2016).
Яковлев Семен Илларионович. Яковлев Семен Илларионович (1967) 2008—2013 сс. Чурапчы улууhун баhылыга.
Олоҕун олуктара.
1967 с. алтынньы 28 кунугэр Чурапчы улууhун Одьулуун нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1984—1985 сс. Мындаҕаайы сопхуоhун рабочайа.
1985—1987 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1988—1990 сс. Мындаҕаайытаа5ы сопхуос көҥүллэммит сэкрэтээрэ.
1990—1992 сс. Москубатааҕы землеустройство институтун устудьуона.
1992—1993 сс. Спецгруппа 1-кы категориялаах специалиһа.
1993—1993 сс. Өлүөхөмэ куоратын дьаhалтатын специалиһа.
1993—1994 сс. Спецгруппа 1-кы категориялаах специалиһа.
1994—1995 сс. Сир реформатын комитетын сүрүн специалиhа.
1995—1997 сс. Муома улууhун сир хамытыатын салайааччыта.
1997—1999 сс. Дьокуускай спецкомземын сүрүннүүр специалиһа.
1999 с. Москубатааҕы землеустройство институтун бутэрбитэ.
1999—2000 сс. Дьокуускай куорат землеустройствоҕа отделын салайааччыта.
2001—2004 сс. Дьокуускай куорат землеустройствоҕа отделын сүрүннүүр специалиһа.
2004—2006 сс. «Земельная служба» муниципальнай унитарнай тэрилтэ директора.
2006—2007 сс. Ростехинвентаризация Саха Сиринээҕи салаатын дириэктэрин 1-кы солбуйааччыта.
2007—2008 сс. Ростехинвентаризация Саха Сиринээҕи салаатын дириэктэрэ.
2008—2013 сс. Чурапчы улууhун баhылыга.
2013 сылтан айылҕа харыстабылын миниистирин 1-кы солбуйааччыта.
Наҕараадалара.
- СР норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (2017).
- СР бочуоттаах сир туруорааччыта.
- СР экономикаҕа уонна промышленнай сайдыыга министерствотын туйгуна.
- Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.
- СР Президенин бочуотунай грамотата.
Ылыллыбыт сирэ.
http://old.sakha.gov.ru/node/192830
Гуляев Василий Васильевич. Гуляев Василий Васильевич (1968) — учуутал, салайааччы.
Олоҕун олуктара.
1968 с. Чурапчы оройуонун Чурапчы нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1986 с. столяр үөрэнээччитэ.
1986—1988 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1988—1989 сс. Чурапчытааҕы РТП рабочайа.
1990—1995 сс. СГУ историческай факультетын устудьуона.
1995—1999 сс. С. А. Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын историяҕа учуутала.
1999—2004 сс. Чурачы улуустааҕы гимназиятын историяҕа учуутала.
2004—2008 сс. Чурапчы улуустаа5ы гимназиятын директора, тэнинэн улуус мунньаҕын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
2008—2014 сс. Чурапчы улууhун депутаттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
2014—2016 сс. СӨ үөрэҕин миниистирин солбуйааччыта.
2016 сылтан СӨ Ил Дарханын уонна правительствотын администрациятын ис политикаҕа департаменын салайааччыта.
На5араадалара.
— СӨ үөрэҕэриитин туйгуна
Ылыллыбыт сирэ.
https://sakhapress.ru/mobile/archives/192676
Аммосов Иннокентий Николаевич. Аммосов Иннокентий Николаевич (1949 сыллааҕы төрүөх) — 2002—2008 сс. Чурапчы улууhун баhылыга, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо.
Олоҕун олуктара.
Балаҕан ыйын 1 күнүгэр 1949 сыллаахха Нам улууhун 2-с Хомустаах нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1964—1969 сс. Калинин аатынан колхуос үлэһитэ.
1969 по 1974 сс. Благовещенскайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын институтун устудьуона.
1974—1978 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос сүрүн экономиhа.
1978—1982 сс. Чурапчы сопхуос дириэктэрэ.
1982—1984 сс. Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуола истээччитэ.
1984—1985 сс. Чурапчы райкомун инструктора.
1985—1987 сс. Чурапчы райкомун 2-с секретаря.
1987—1989 сс. Райисполком председателин 1-кы солбуйааччыта, РАПО бэрэсэдээтэлэ.
1989—1991 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос дириэктэрэ.
1991—1994 сс. Чурапчытаа5ы ММП ЯАПС бэрэсэдээтэлэ.
1994—2002 сс. Төлөй нэhилиэгин аҕа баhылыга.
2002—2008 сс. Чурапчы улууһун аҕа баһылыга.
2008 сылтан Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта.
Наҕараадалара.
— СР норуотун хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
— Чурапчы улууhун Ытык киһитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
http://www.yakut.izbirkom.ru/WAY/CD89F110-80CB-4358-B66E-29FB4F8A7750.html
Воронеж (Сумы уобалас). Воронеж () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 028 (2016).
Илларионов Афанасий Петрович. Илларионов Афанасий Петрович (1942-1997) государственнай диэйэтэл, юрист, бэйиэт, тылбаасчыт. 
СӨ Ил Түмэн государственнай мунньаҕын представителлэрин палататын бастакы бэрэссэдээтэлэ.
Олоҕун олуктара.
Эдьигээн улууhун Наатара нэhилиэгэр 1942 сыл алтынньы 18 күнүгэр хоту көспүт Чурапчыларга төрөөбүтэ.
1962 - 1967 сс. Чурапчыга бухгалтер, дизелист, кулууп сэбиэдиссэйэ, учуутал, оройуон хаhыатын корректора.
1967 - 1971 сс. Свердловскайдааҕы юридическай институт устудьуона.
1971 - 1972 сс. Дьокуускай куоракка нотариус.
1972 - 1975 сс. Орджоникидзе оройуонун норуот судьуйата.
1975 - 1986 сс. Норуот судьуйата, Нерюнгри народнай суутун бэрэссэдээтэлэ.
1986 - 1988 сс. Нерюнгритааҕы дьиэ тутар комбинат кадр отделын салайааччыта.
1988 - 1990 сс. Дьокуускай исполкомун юридическай боппуруостарга сэбиэдиссэйэ.
1990 - 1992 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин верховнай советын сокуон онорор отделын сэбиэдиссэйэ.
1992 - 1993 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин сүбэhитэ.
1993 - 1997 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин палаататын бэрэссэдээтэлэ.
1997 с. ыарахан ыарыыттан соhуччу өлбутэ.
Үгүс хоhооннор, тылбаастар ааптардара. "Игорь полкатын туhунан кэс тыл" сахалыы тылбаастаабыта.
Наҕараадалара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриhа.
Ылыллыбыт сирэ.
http://iltumen.ru/node/637 
http://old.sakha.gov.ru/node/287276
Стивен Сегал. Стивен Фредерик Сегал (, 1952) — Америка биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы.
Николаев Михаил Данилович. Николаев Михаил Данилович (1946) - Чурапчы улууһун Ытык киһитэ, салайар хаhаайыстыбаннай үлэhит.
Олоҕун олуктара.
Чурапчы улууhун Мырыла нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
Республика рекордсмен механизатора.
Мырыла сельсоветын управляющайа.
2002 сылга диэри Мырыла нэhилиэгин бастакы баһылыга.
2002 сылтан Туолума бааһынай хаhаайыстыба салайааччыта.
Кэргэнэ Николаева (Яковлева) Христина Семеновна, 5 оҕолоохтор.
Наҕараадалара.
- Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иhин 2-с степеннээх орден кавалера.
- СР тыа хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
- Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.
- Мырыла нэhилиэгин бочуоттаах гражданина.
- СР тыа xaһаайыстыбатын бочуоттаах ветерана.
Торотоев Гаврил Григорьевич. &lt;br&gt;
Торотоев Гаврил Григорьевич 1972 сыллаахха сэтинньи 14-с күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
Тыл үөрэҕин хандьыдаата, дассыан, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт ХИФУ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн (АБ ХИНТКҮ) дириэктэрэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин туйгуна, С.Ө. Ноҕуруодап аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ хаһаайына, СӨ Билим Акадьыамыйатын судаарыстыбаннай истипэндьийээтэ, Михаил Ильич уонна Мария Гаврильевна Егоровтар анал истипиэндьийэлэрин хаһаайына, “Билим эйгэтигэр үтүөтүн-өҥөтүн иһин”, "Бүлүү улууһун Дьөккөн нэһилиэгин сайдыытыгар үтүөтүн-өҥөтүн иһин", “Бүлүүтээҕи учуутал кыһатын бастыҥ выпускнига” түөскэ анньыллар бэлиэлэр хаһаайыннара, Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт иһинэн ыытыллыбыт “Бастыҥ манагыраапыйа”, “Бастыҥ кураатар”, “Бастыҥ дьарык” куоҥкурустар кыайыылаахтара.
Үлэлэрэ.
170-тан тахса бэчээттэммит үлэлээх. 49 кинигэ, ол иһигэр 8 манагыраапыйа, 13 үөрэх босуобуйатын, нууччалыыттан сахалыы тылбаастаммыт 14 үөрэх кинигэтин, киэҥ эйгэҕэ анаммыт 7 кинигэ, 6 тылбаас кинигэтин, 1 тылдьыт ааптара уонна хос ааптара. 20-тэн тахса ырыалаах. Дьөккөн нэһилиэгин уонна Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Н.Ө. Хондокуоп аатынан Дьөккөн орто оскуолатын Өрөгөй ырыаларын тылын суруйбута.
Торотоев Г.Г. салалтатынан «Саха тыла. 6 кылаас» (2009) уонна «Саха тыла. 7 кылаас» (2009) нуучча оскуолаларыгар үөрэнэр кинигэлэр тахсыбыттара. 
Саха оскуолатыгар аналлаах «Саха тыла: 6 кылаас» (2016) учуобунньук хос ааптара. 
“Маадай-Кара” алтаай омук эпоһын, СӨ Төрүт Сокуонун сахалыы тылбаастаабыт дьонтон биирдэстэрэ. 
«Саха тылын тылы уларытар сыһыарыыларын болдьох бэлиэлэрэ» («Индексированные словоизменительные аффиксы языка саха» түмүлүк (база данных) ааптара. 
Сүрүн үлэлэрэ:
Тирэх матырыйаал.
Дубовязовка. Дубовязовка () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 545 (2016).
Эсмань. Эсмань (; 1957-2016 - "Червоное") диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 435 (2016).
Аньыы диэн саха тыла буолбатах. Аньыы диэн тыл саха тыла буолбатах. Бу тылы 19-с үйэҕэ нуучча аҕабыыттара православнай таҥара үөрэҕин «грех» диэн тылын сахалыы тылбаастаарылар булан кэбиспит саҥа тыллара буолар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр бары үөрэхтээхтэр «айыыны оҥоруу үчүгэй» диэн үөрэҕи өрө тутаннар айыыны оҥорууну үчүгэй эрэ курдук сыыһа санааҕа киирбиттэрэ. Онтон киһи куһаҕаны оҥоруутун нуучча аҕабыыттарын үтүктэннэр, «грех» диэн тылы тылбаастааннар «аньыы» диэн тылы туһана сатыыллар, саха дьонун барыларын албынныыллар. (1,57).
Дьон олоҕор халыйыыны үөскэппит сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ айыыны үчүгэй диэһин, айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук этии суох буолуо этэ. 
Билигин даҕаны эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, учуонайдар, нуучча тылын быһалыы үтүктээччилэр бу сыыһаны салҕаан иһэллэр. Бэйэлэрэ оҥорор, тутар үлэһиттэр киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын бэйэлэрэ билэллэр.
Сахалар айыы диэн тыллара бэйэтэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин биллэрэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйыа суоҕа. (2,32).
«Аньыы» диэн тыл сахаларга былыр-былыргыттан суох тыл. "Аньыы" диэн тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Колесов Афанасий Степанович. Колесов Афанасий Степанович – Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа
Бэйэ олоҕун кэпсээнэ
Афанасий Степанович 1913 сыллаахха ЯАССР Таатта оройуонун Байаҕантай нэһилиэгин кэрэ айылҕалаах Ичигэс алааһыгар төрөөбүтэ. Ийэтэ Харытыана, аҕата Ыстапаан – колхуостаахтар. Бииргэ төрөөбүт Афанасий, Миитэрэй, Уйбаан, Дьөгүөр диэн уолаттардаах ыал ньир-бааччы олорбуттар. Афанасий Степанович кэргэнэ Аграфена Ивановналыын 11 сыл бииргэ олорон, 9 оҕону төрөппүттэр. Сэрии содулуттан 5 оҕо суорума суолламмыт. Афанасий Степанович, 4 кылаас үөрэхтээх да буоллар, колхуоска бэрэссэдээтэллээбит. 
Бойобуой суола.
1943 сыл сайыныгар бииргэ төрөөбүт быраатын кытары Дьөгүөрдүүн тылланан, өстөөҕү өһөрөргө туруналлар. Дьөгүөр үлэ фронугар түбэһэн, сотору доруобуйата айгыраан, дойдутугар эргиллибит. Ол эрээри баара-суоҕа 28 саастааҕар өлбүт. Кини кэргэнэ Марина Романовна эмиэ уһаабатаҕа, 3 оҕо төгүрүк тулаайах хаалан, детдомҥа иитиллибиттэрэ. Оттон Афанасий Степанович салгыы айаннаан, Вологда уонна Калинин куораттарга баар резервэҕэ турар чаастарга 2-лии ый хайыһарга үөрэммит. Кини 284-с стрелковай полк састаабыгар Калининскай, Арҕаа уонна I Украинскай фроннарга сэриилэспит. Сэрии будулҕанын ортотугар сылдьан дьонугар ыыппыт суругар биир дойдулааҕа Алексей Петрович Бравины кытта баалларын биллэрбит. Ону таһынан роталарыгар саха уонча саллаата баар диэн ахтыбыт.
Тохсунньу тостор тымныытыгар Великие Луки куорат таһыгар 284-с стрелковай полк өстөөх күүскэ бөҕөргөтүммүт оборонатыгар кимэн киирбит. Элбэх хаан тохтуулаах кыргыһыы кэнниттэн өстөөх 7 км сири чугуйбут. Ытыалаһыы саамай күүстээх уотун ортотугар сылдьар доҕордуулар иккиэн бааһырбыттар, госпитальтан госпитальга көһө сылдьан эмтэммиттэр. Онтон иккиэннэрин тус-туһунан фроннарга ыыппыттар. Афанасий Колесовы Арҕааҥы фроҥҥа, оттон доҕорун Алексейы Чехословакия хайысхатынан.
1944 сыл сааһыгар хорсун саллаат кэргэнэ Аграфена Ивановнаҕа маннык ис хоһоонноох сурук кэлэр: “Ваш муж, красно армеец Афанасий Степанович Колесов, уроженец Якутской АССР Таттинского района, в бою за социалистическую Родину, верный воинской присяге, проявив геройство и мужество пал смертью храбрых 14 апреля 1944 года. Похоронен на хуторе Шайно Мацильского района Волынской области...”
Оттон кини доҕоро Алексей Бравин сэриини Чехословакия киин куората Прага5а түмүктээбитэ. Дойдутугар кэлэн тыа хаһаайыстыбатыгар таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Сэриигэ ылбыт баастарга аһыллан, 1978 сыллаахха олохтон туораабыта. Кини Афанасий Степанович бойобуой сырыыларыттан дьоҥҥо-сэргэҕэ элбэҕи кэпсиир эбит.
Широких Петр Константинович. Широких Петр Константинович — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Муус устар 12 күнүгэр 1922 с. ЯАССР Орджоникидзевскай оройуонун Маалтааны 1 нэһилиэгэр, дьадыҥы колхозтаах ыалыгар төрөөбүтэ. Ийэлэрэ төрдүс оҕо төрүүрүгэр өлбут, 4 оҕону аҕалара көрбүт. Петр саамай улаханнара буолар, ол иһин 6 кылаас кэнниттэн аҕата колхозка үлэлэтэ ыыппыт. Петр Константинович этэринэн оскуолаҕа үөрэҕэ итинэн бүппүт, бостуугунан үлэлээбит, ыанньыксыттарга көмөлөспүт. Ол кэннэ кинини Дьокуускай куоракка ФЗУ-га үөрэтэ ыыппыттар. Онно буочка, тэлиэгэ, сыарҕа оҥорорго үөрэппиттэр. ФЗУ-уну бүтэрээт, төттөрү дьиэтигэр колхозка үлэлэтэ ыыппыттар. 
1943 сыллаахха атырдьах ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт.
Атырдьах ыйын 1943 сылаахха Покровскай бөһүөлэккэ саҥа кэлбит новобранецтары хомуйбуттар уонна красноармейскай билиэти туттарбыттар. Ол кэмҥэ Петр 18 саастаах уонна кинилэри бастакынан борохуотунан Иркутскай уобуласка ыыппыттар. Иркутскай уобуласка Оловяннай станциятыгар военнай подготовканы ааспыттар. Кинилэри сэрии дьыалатыгар бэлэмнээбиттэр. Элбэх саха уолаттарын курдук Петр ытыыга үчүгэй түмүгү көрдөрбүт. Сэтинньи 15 күнүгэр 1943 сылаахха бирисээгэни ылбыттар уонна кинилэри Арҕаа фроҥҥа ыыппыттар. Кинини “Особый лыжный батальон” 54 полка 19 гвардейскай дивизияҕа 2 Белорусскай фроҥҥа ыыппыттар. Маҕан халаат, ханньыһар уонна автомат саа туттарбыттар. Инники линияҕа сэриилэспит. Витебск-Орел куорат икки ардыгар кыргыһыыга кыттыбыт. Ол онно улахан эчийиини ылбыт уонна Смоленскай уобаласка эмтэтэ ыыппыттар. Эмтэнии кэнниттэн “не годен к военной службе” диэбиттэр уонна инники фроҥҥа 764 нүөмэрдээх горючай складыгар ыытыллыбыт. Бииргэ передовой войсканы кытары Польшанан г.Кенисберг, Германиянан Штеттен ааспыттар. Кыайыы күнүн Германияҕа Висла өрүс аттыгар көрсүбүттэр.
Сэрии кэмигэр «хорсун быһыы» мэтээлин, "Аҕа дойду сэриитин" II степеннээх и уонна да атын мэтээллэрин ылбыт. Сэтинньи 15 күнүгэр 1945 сыллаахха ПВС СССР укааһынан 25.09.1945 с. демобилизацияламмыт.
Сэрии кэнниттэн бэйэтин Нөмөгү нэһилиэгэр колхозка бухгалтерынан үлэлээбит,1952 сыллаахтан Дьокуускай куорат стройкатыгар улэлээбит. 1957 сылтан Дьокуускай Совнархозка СМУ-16 плотнигынан улэлээбит, Ньурбаҕа аэровокзал тутуутугар ыыппыттар. Шахта, Дьокуускай куорат канализациятын тутуутугар Донескай шахтердарын кытта плотнигынан үлэлээбит. Ол кэннэ благоустроеннай дьиэлэр баар буолбуттар. 1966 сыллаахха ГРЭС-ка үлэһиттэргэ аналлаах икки этээстээх дьиэ тутуутугар ыыппыттар, манна болуотунньуктар биригэдиирдэрэ буолбут. 1973 сылтан саҕалаан СМУ треста "Стройремонт"-ҥа болуотунньуктар биригэдиирдэринэн үлэлээбит. Сайсар оройуон дьиэлэрин тутууларыгар үлэлээбит. Пенсияҕа 01.02.1980 с. СМУ треста "Стройремонт" тахсыбыт, кэнники аата СМУ треста "Горремстрой" уларыйбыт.
Фронт хаартыскалара: 
Широких П.К. 1943 с. 
Кыым хаьыаттан ылыллыбыт статья 2002 с.
Фукусима (префектура). Фукусима (префектура)
Фукусима (дьоппуон тылыттан Фукусима-кэн) — Япония Тохоку регионун префектурата.
Иэнэ 11 636,28 км², нэһилиэнньэтэ 1 038 364 киьи(атырдьах ыйын 1 кунэ, 2014 сыл), нэһилиэнньэ чиҥэ 89,24 киьи./км².
Административнай киинэ — Фукусима куорат. Губернатора — Юхей Сато.
Географията.
Фукусима префектурата 3 чааска хайаларынан арахсыбыт: Айдзу, Накадори уонна Хакадори. Айдзу өрөгүйүөнэ хайалаа5ынан биллэр, отнон Бандай (1819 м) диэн уоттаах хайа өссө да5аны эстиэх кутталлаах. Накадори бэйэтин тыа хаһаайыстыбатын ситиһиилэринэн биллэр, онтон Хамадори икки династия сир былдьаспыт сэриитинэн биллэр.
Административнай территориальнай арахсыыта.
Фукусима префектуратыгар 13 куорат уонна 13 уездтар киирэллэр(31 бөһүөлэк уонна 15 сэлиэнньэ)
Куораттара.
o Айдзувакамацу;
o Дате;
o Иваки;
o Китаката;
o Корияма;
o Минамисома;
o Мотомия;
o Нихоммацу;
o Сиракава;
o Сома;
o Сукагава;
o Тамура;
o Фукусима.
Фукусима префектура биллиилээх куората Фукусима буолар (2011 сыл кулун тутарыгар буолут атомнай электростанция алдьархайын кэнниттэн). Онтон ураты 645 сыллаахха оҥоһуллубут Иваки куорат биллэр. Манна 350 тыһыынча киһи олорор, Япония дойдутугар иэнин ахсаанынан 10 миэстэзэ турар.
Айдувакамацу куорат эмиэ биллиилээх буолар. Манна 1868 сыллаахха сүдү суолталаах Босин сэрии охсуһуута буолбута -Айдзу кыттыспыт охсуһуута. 19 эдэр ыччаттар сэрии кэмигэр хотторон бараннар харакири(ритуальнай бэйэҕэ тиийиниини) оҥорбуттара.
Айувакамацу киэҥник биллэр «ыаллыылаах»-Китаката куорат. Манна ас өттунэн киэҥ тутталлар -кытайдааҕы рамэн. Рамэн туһугар чугастыы турар префектуралартан, бөһүөлэктэртэн уонна арыылартан кэлэллэр.
Устуоруйата.
Кулун тутар 11 кунугэр, 2011 сыллаахха буолбут сир хамсааһына.
Мияги префектура кытылыгар Токио куораттан хотугулуу-илиҥнии 383 килэмиэтиргэ саамай күүстээх сир хамсааһыныттан биирдэстэрэ буолбута- 89 магнитулалаах.
Дьоппуоннар былаастара «Фукусима-1» уонна «Фукусима-2» оройуоннарга ыксабыллаах түбэлтэ эрэһиимин киллэрбиттэрэ.
«Фукусима-1» бастакы реакторын хоьугар радиация таһыма биир тыһыынча төгүл элбэ5э.
Былаас быһаарыытынан олохтоохтору тэрээһиннээхтик көһөрүү зуоната бастакы уонна иккис АЭС эноргоблогуттан 10 килэмиэтиртэн 30 диэри улаатыннарбыттар.
Символиката.
Алтынньы 23 күнүгэр, 1968 сыллаахха Фукусима префектура былаа5а уонна бэлиэтэ үлэҕэ киирбитэ. Бэлиэтэ уларытыллыбыт «фу» хирагана символа, префектура аатын бастакы сүһүө5э буолар. Былаа5а янтарнай өҥноох маҥан бэлиэ.
Префектура сибэккитинэн 1955 сыллаахха кылгас астаах рододендрону талбыттара. Маһынан сиэрэй вяз (бала5ан ыйын 28 күнэ, 1966 сылга), көтөр кыылынан- дьоппуон сахсыр5а тутааччыта буолар.
Саха оһуора. Саха киһитэ былыр-былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри Дьөһөгөй оҕотугар – сылгыга сүгүрүйэр.
Норуот ускуустубата сүүһүнэн сылларга сүүмэрдэнэн, чочуллан кэлбит, бириэмэҕэ бэриммэт, уларыйбат өттө, саха омук култууратын биир сүрүн төрдө орнамент (оһуор) буолар. Ханнык да атын омуктар оҥоһуктарыгар маарыннаабат, туспа көрүҥнээхтэр. Онон билиҥҥи үйэҕэ традиционнай искусство биир туспа салаата буолаллар.
Техника уонна промышленность сайдыбыт билиҥҥи кэмигэр, наһаа элбэх стандартнай туттар тээбириннэр үөскээннэр, норуот маастардара илиилэринэн оҥорбут үлэлэрэ сүрүннээн искусство айымньытынан буолаллар.
Сахалар таҥас, көмүс, туос, онтон да атын оҥоһуктарга тус-туспа орнаменнары тутталлар эбит.
Саха оһуора үксүгэр төгүрүк моһуоннаах, четнай сыыппаралаах ойуулаах. Ортотугар хайаан да харысхаллаах. Ойуута-оһуора бэйэ-бэйэтин кытта холбуу, силбэһэ сылдьыахтаах. Ол киһини уһун үйэлиир — хаһан да быстыбат ситимнээх диэн өйдөбүллээх.
Холобура:
Кэнники оһуор култуурата сайдан араас мероприятиялар тэрийэллэрэ, ат симэҕин тигэллэрэ, үҥкүү айбыттара. 
Туһаныллыбыт литературалар.
1. Ойуу-оһуор, дьарҕаа-силик суолтатын быһаарыы [Текст] : [хомуйан оҥордо А. И. Егоров-Кыраһа Өлөксөөн]. - Дьокуускай : Бичик, 2015.
Эдьиий Дора. Эдьиий Дора (дьиҥ аата Кобякова Федора Иннокентьевна) (03.12.1959) – норуот эмчитэ.
Олоҕун олуктара.
1959 сыл ахсынньы 3 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Аҕата, Дьяконов Иннокентий Иннокентьевич, Тыайаттан төрүттээх Кэбээйи орто оскуолатын бүтэрбит 14 оҕолоох ыал оҕото. Ийэтэ Васильева-Дьяконова Мария Тимофеевна Үөһээ Бүлүү Кэнтигиттэн төрүттээҕэ.
Дьиэ кэргэнин кытары Кэбээйи оройуон ойуурун-тыатын батан улэлиир, неби көрдүүр полевой партияны кытта сиртэн сиргэ көһөн сылдьаллара. Аҕалара Иннокентий Иннокентьевич экспедицияҕа моторииhынан улэлиирэ, массыына-трактор мотуорун өрөмүөннүүрэ, киэhээ киинэ көрдөрөрө. Ыал үс оҕолоро улаатан, оскуолаҕа киирэр саастара чугаhаабыта. Онон Дьяконовтар сахалыы тыллаах оскуолалаах тыа дьоно олорор сирин диэки тардыһан, Лүксүгүҥҥэ көһөн кэлбиттэрэ. Аҕалара «Холбос» кыылы (кырымахтаах хара саһылы) иитэр улахан фермаҕа механигынан улэҕэ киирбитэ. 4 кылаастаах оскуолаҕа оҕолор утуу-субуу киирэн уерэнэн барбыттара.
Ийэлэрэ Мария Тимофеевна улахан хаан баттааhыныттан 1969 сыллаахха ыалдьан өлбүтэ. Дора 10 саастааҕар икки кыра бырааттарын кытта ийэтэ суох хаалбыттара. 
Оҕолорун үөрэттэрээри, оскуоланы батыhан аҕалара сиртэн сиргэ көһөн иhэрэ: Ньидьили куөл үрдүгэр турар Арыктаахха, онтон Чагда, Мукучу оскуолатыгар. Иккиhин кэргэннэнэн, Иннокентий Иннокентьевич эмиэ оҕоломмута, кэргэнин оҕолорунуун барыта сэттэ оҕолоох ыал буолбуттара.
Дора оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар аhаҕас эттээҕэ, ураты дьоҕурдааҕа биллэн барбыта. Аҕата оҕотун харыстаан, наhаа эрдэ этэ-хаана тулуйуо суоҕа диэн, кытаанах бобууга илдьэ сылдьыбыта. Алтыс кылааска тахсан баран Дора уҥуоҕунан уhулуччу улааппыта. Сүһүөхтэрэ ыалдьаллара, улааталлара. Бүлүү Дьөккөнүгэр Сиидэрэп диэн сахалыы эмчиккэ Кэбээйиттэн дьон барар буолбутугар эhэтэ Дьөгүөр оҕонньору (маачаха ийэлэрин аҕата) кытта көрдөрүнэн баран кэлтэ. 
Оскуолатын бүтэрэрин эргин Дора айылҕаҕа дьарыгырар дьоҕура лаппа арыллан барбыта, ардаҕы-тыалы түhэрэр кыаҕын аҕатыгар биллэрбитэ. Ону барытын дьонтон кистииллэрэ.
Дора орто оскуоланы бутэрэн, Речной училищеҕа радист курсугар киирбитэ. Практикатыгар Ленанан, Саха сирин өрүстэринэн устубута. Практиката бүппүтүн кэннэ аҕата кыыһа ыалдьан ыҥыртаран ылбыта. Быраастар кини ыарыытын да, эмтэниитин да кыайан чуолкай быhаарбаттара. Ааспытын кэннэ, билигин сахалыы эттэххэ, ол Дора ураты айылгытыгар, дьарыгар киллэрэр «эттэтии» эбит.
Кэлин Дора иис үөрэҕин бүтэрбитэ. 
Дьиэ кэргэнэ.
Василий Кобяковтыын ыал буолбуттара. Бастакы кыыстарын Марианна диэн ааттыыллар. Онтон Яна, түөрт сылынан Роза төрүүллэр.
Быһаарыылар.
Эдьиий Дора / Н. И. Протопопова – Дьокуускай: Бичик, 2011. - 240с.