mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Куулар, Дондук. Дондук Куулар (тув. Куулар Дондук; 1888—1932) — тыва судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин Аччыгый Хуралын Бүрүсүдьүүмүн бэрэссэдээтэлэ.
Биографията.
Шеми (билигин Тыва Дзун-Хемчикскэй кожуунун Шеми сэлиэнньэтэ) түөлбэтигэр олорбут орто-сэниэ арат уола. Ургеҕэ уонна Үөһээ Чадан хүрэҕэ баар будда манастыырдарыгар үөрэммит Кепши диэн учуонай истиэпэннээҕэ, Үөһээ Чадан хүрэ биллэр лаамата этэ. Оччолорго саҥа үөскээн эрэр тувин интэлигиэнсийэтин орто сүһүөх бэрэстэбиитэлэ этэ. Бэйэтин кэмигэр былыргы, ааспыт кэм уонна аныгы бириэмэ култуураларын дьүөрэлээн олоххо киллэрэ сатаабыта.
1925-1929 сыылардаахха -- Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин (1926 сыллаахха диэри -- Танну-Тыва өрөспүүбүлүкэтэ) Аччыгый Хуралын Бүрүсүдьүүмүн иккис бэрэссэдээтэлэ (бырабыыталыстыба салайааччыта) уонна тас сибээс дьыалаларын миниистирэ. [""]
1925 сыл сайынагар Москубаҕа ыытыллыбыт Танну-Тыва уонна ССРС дипломаттыы сыһыаннаһыыларын олохтуур кэпсэтиилэргэ барбыт дэлэгээссийэ сайааччыта.
1925 сыллаахха балаҕан ыйын Тыватааҕы эргиэн-бырамыысыланнас баана (Тувинбанк) тэриллибитин кэннэ, баан Сүбэтин бастакы бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.
Оччотооҕу кэм салайааччыларын үгэһинэн, буддизмҥа уонна сангхаҕа сиэрдээхтик сыһыаннаһара. 1927 сыллаахха ТНР Миниистирдэрин Сэбиэтин биир мунньаҕар уопсастыбаҕа буддизм оруолун туһунан маннык эппитэ: "«Күн бүгүн биһиги, тыва норуота, көҥүл өрөспүүбүлүкэ буолабыт. Ол гынан баран, кэккэ быһыынан-майгынан сибээстээн, уонна ылыммыт Төрүт сокуоммут быһыытынан, таҥара дьиэтэ судаарыстыбаттан туспа барар уонна религия хас биирдии гражданин тус дьыалата буолар. Нэһилиэнньэ улахан аҥаара хайдах эрэ арахсыбыт, сокуон таһыгар сылдьар курдук»".
1932 сыллаахха "өрөбүлүүссүйэни утары үлэни-хамнаһы ыыппытын иһин" буруйдаммыта уонна Буян-Бадыргыны кытта ытыллыбыта. 2007 сыллаахха үтүө аата реабилитацияламмыта.
Литэрэтиирэ.
"Монгуш Байыр-Оол" «Тайный курьер» Буяна-Бадыргы — «Тувинская правда», 11.12.2014 № 139
Хоомей. Хоомей — тывалыы хабарҕа ырыатын уопсай аата (тув. Хөөмей).
«Хоомей» диэн тылынан тывалыы хабарҕа ырыатын барытын, ону таһынан хабарҕа ырыатын биир сүрүн истиилин ааттыыллар.
"Хоомей" — тывалыы хабарҕа ырыатын биэс сүрүн истиилиттэн биир ойуччу, ураты истиилэ. Тувинныы тиэхиньикэнэн түөс иһиттэн дорҕоону таһаарыыны "хоректээр" (түөһүнэн ыллыыр) диэн билим тиэрмининэн бэлиэтииллэр. Бу ускуустуба уратыта диэн, ылааччы хабарҕатынан ыллыыр кэмигэр тута икки эбэтэр үс нуотаны тэҥинэн таһаарыан сөп. Ол түмүгэр "элбэх куоластаах" соло үөскүүр.
Тывалыы хабарҕа ырыатын албастара.
Итини таһынан өссө биэс уонтан тахса араас ньыма баар. Холобур — думчуктаар (салгыны муннунан таһаарыы), даг каргыраазы (хабарҕа каргыраата), хову каргыраазы (истиэп каргыраата), буга хоомей (оҕус хоомейэ), Ойдупа ырыаһыт каргыраата.
Хабарҕа ырыата Киин Азияҕа былыр-былыргыттан тарҕаммыт көрүҥ. Элбэх норуокка-омукка көстөр. Ол иһигэр монголларга, тувиннарга, казахтарга, алтайдарга, бүрээттэргэ уонна да атыттарга баар. Номохторго кэпсэнэргэ, былыыр-былыр хабарҕа ырыатын хайа чыпчаалыгар тахсан туран уол оҕо ыллыыр үһү. Кини ырыатын истээри ыраах сиртэн, бэл, баай дьон кэлэллэр үһү.
Тыва толорооччулара хоомейы бары тус-туһунан толороллор, албастардаах, ньымалардаах буолаллар. Холобур:
Тувинныы хабарҕа ырыатын биир биллэр толорооччута Кайгал-оол Ховалыг буолар. Арҕааны көрөөччүлэр ордук Ондар Коңгар-оолу билэллэр. Казахтар ордук каргырааны ыллыыр Едиль Хусаиновы сэҥээрэллэр.
Хабарҕа ырыата. Хабарҕа ырыата — хабарҕа уонна күөмэй көмөтүнэн ылланар ырыа тиэхиньикэтэ. Сүрүннээн, Сибиир, Монгуол, Тибиэт уонна Түүр норуоттарын төрүт буолбут муусукаларыгар көстөр. Хабарҕа ырыатын кэмигэр ырыаһыт биирдэ икки тыаһы таһаарар: сүрүн уонна обертон.
Толоруу.
Хабарҕа ырыата сүрүн туонтан (намыһах частоталаах "күүгүнээһин") уонна үрдүк куоластан турар буолар (үксүгэр 4 — 13 обертоннар туттуллаллар).
Обертоннар ордук айах, күөмэй уонна хабарҕа көмөтүнэн тыаһы күүһүртэххэ иһиллэр буолаллар. Ол көмөтүнэн ырыаһыт хас даҕаны туону тэҥинэн таһаарар
Хайысхалара.
Хабарҕа ырыата, сүрүннээн, түүрдэр (тываларга, тофалардарга, алтайдарга, башкирдарга, хакаастарга, сахаларга, казахтарга, кыргыыстарга), монгуол (монголларга, бүрээттэргэ, калмыктарга) уонна тоҥус-маньчжур (эбэҥкилэргэ) норуоттарын култуураларыгар көстөр. Алтаайдарга уонна хакаастарга кай уонна хай диэн истииллэр тарҕаммыттар. Олору, бастатан туран, улахан кээмэйдээх эпоһы толороллоругар туһаналлар. Башкирдар хабарҕаларын ырыата узляу дэнэр. Сахалар «хабарҕа ырыата» дииллэр. Саха хабарҕатын ырыата тувиннар «каргырааларын» кытта атылыы буолар.
Тувинныы хабарҕа ырыата хоректээр диэн ньыманан толоруллар. Монголияҕа уонна Тываҕа хабарҕа ырыатын үксүгэр хоомей дииллэр.
Тибет омутара хабарҕа ырыатын будда кононнарын ааҕарга туһаналлар. Оннон хабарҕа ырыатын анаан үөрэтэр үөрэх кыһалара баар буолаллар. Олортон биир саамай биллэллэрэ - Гьюме (Гьюдмед) уонна Гьюто манастыырдар.
Хабарҕа ырыата өссө Соҕурууҥҥу Африка коса норуотугар баара. Кинилэр хабарҕа ырыатын "umngqokolo" дииллэр. Ону сэргэ Канада инуиттара эмиэ ыллыыллар, ("katajjaq[en]" или "Iirngaaq") дииллэр. Ити икки омукка хабарҕа ырыатын, сүрүннээн, дьахталлар толороллор. 
Европаҕа хабарҕа ырыатын Сардиния арыытын бостууктара толороллор.
Кашкайдар. Кашкайдар (бэйэлэрин ааттаналлара – "qaşqaylar", б.а. — "qaşqay," азерб. "qaşqaylar", перс. قشقایی‎) – Ирааннааҕы Фарс, Хузестан уонна соҕуруу Исфахан сирдэригэр олорор түүр тыллаах көс биистэрэ. Ирааннааҕы азербайдьаан омугун шахсэвэн диэн бииһин кытта биир төрүттээхтэр. Сорох чинчийээччилэр саныылларынан кашкайдар азербайдьаан тылыгар чугас кашкай тылынан саҥараллар, атыттар этэллэринэн кашкайдар тыллара азербайдьаан тылын диалега эрэ.
Төрүттэрэ уонна ааттара.
XIX-с уонна XX-с үйэ бастакы аҥарыгар Эуропа уонна нуучча чинчийээччилэрэ кашкайдар төрүттэрин туһунан араас сабаҕалааһыннары эппиттэрэ. Бу сабаҕалааһыннар сүрүннээн араас кашкай биистэрэ бэйэлэрэ эппит көрүүлэргэ олоҕурар этилэр.
Холобур, В.В. Бартольд уонна XIX үйэтээҕи Ираан сорох чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан кашкайдар халач диэн оҕус бииһиттэн арахсан XI үйэҕэ Ираан киин сирдэригэр олохсуйбуттар. Бу сабаҕалааһыны кашкайдар ахсааннарыгар халач диэн биис баара бигэргэтиэн сөп.
Пьер Оберлинг диэн Америкатааҕы историк сабаҕалыырынан кашкайдар төрүт сирдэрэ Ирааннааҕы Азербайдьаан буолар. Бу чинчийээччи этэринэн кашкайдар биистэрин ааттара Азербайдьаан сирдэрин ааттарын кытта ситимнээхтэр, холобур диэн эттэххэ: Муганлу, Ак-Койунлу, Кара-Койунлу, Бэйгдэли уонна Мусэллу. Ону таһынан П. Оберлинг бэлиэтээбитинэн кашкайдар Тэбриз сирин дойду дииллэр эбит. 
Тыллара.
Кашкай тылын таһымын туһунан биир кэлим санаа суох эрээри, үгүс тыл үөрэхтээхтэрэ саныылларынан кашкай тыла азербайдьаан тылын диалега буолар.
Кашкайдар бэйэлэрин тылларын түрки диэн ааттыыллар.
Сойутар. Сойутар эбэтэр Сөрүүкэтэр ("тоҥтурар", "тоҥ турар", "халадыынньык", "рефрижератор"), сойутар тэрил, аһы тоҥорор эбэтэр сөрүүкэтэр тэрил ас астыыр хоско туттуллар. Билиҥҥи сайдыылаах дойдуларга аһы үөлү туруорар үгүстүк туттуллар тэрил буолар.
Бастакы Сойутар тэриллэр Германияҕа, Дьоппуон дойдуларыгар үөскээбиттэрэ. Билигин сайдыылаах дойдуларга барыларыгар тарҕаммыт, Саха Сиригэр эмиэ.
Сойутар тэрили үксүн Samsung, LG, Saratov Refrigerator, Haier, Gorenje, Bosch, Ariston, Electrolux, Бирюса, Stinol тэрилтэлэр оҥороллор. 
Сойутар тэриллэр үксүн фреон тутталлар.
Морозильник-туспа прибор эбэтэр састааптаах чааһа. Кэнники кэмҥэ саамай элбэх камералаах холодильниктар, икки компонент киирэр буоллулар. Бастакы икки сылга холодильниктары фирмаҕа Сыыһа- халты таһаарбыттар.
Холодильниктары туһаныы.
Сибиэһэй аһы- үөлү харыстыырга холодильникка харайыы быраабылатын тутуһуохтаахпыт. Аныгы холодильник араас аһы- үөлү харайар аналлаах элбэх камералардаах: хас биирдии камераҕа температура, ону эбэтэр атын тииптээх бородуукта барыта сөптөөх. Ол гынан баран, сир циркуляциялаах холодильниктарга салгын температурата араастаһар, онон аһы- үөлү сөпкө түһэриэххэ наада.
Ордук тымныы (температура 0 °C) зонаҕа түргэнник буортуйар бородуукталар: сибиэһэй эт, балыгы уонна да атын. Бэлэм аһылыгы (салаты, кисели уо. д. А) төттөрүтүн үрдүк температуралаах отделениеларга (+8 °C) ууруохтаахтар. Олус сытыытык сыттаах (эт, балык, сорох фрукта), эбэтэр саппааһы (үүт, арыы) сиир бородуукталар, туспа суураллан, сабыылаах (Амма сыһыарыыта суох) табаҕа буолуохтарын сөп. Оҥоһуллубут аһы- үөлү кэмигэр өрүһүйүөххэ наада.
Ас- үөл автоматическай оттуга суох холодильник иһигэр туруоруллуо суохтаах, тоҕо диэтэххэ, дьиэ иһинээҕи температурата биллэ үрдүүрүгэр, үлэ көдьүүһэ намтыырыгар уонна электроэнергия ороскуота биллэрдик улаатарыгар көмөлөһөр. Кэнники кэмҥэ автоматическай өттүнэн холодильниктары эмиэ сыһыаннаах. Тоҥоруллубут бородуукталары холодильнай камераҕа угаллар: тымныы бириэмэттэн ордук кэмҥэ ылар эрээри, электроэнергияны кэмчилиир кыах бэриллэр.
Холодильник автотранивания ситиминэн хааччыллыбатах буоллаҕына, инеяны тутан- хабан араарарга тиһигин быспакка араарыахха наада. Ол гынан баран, бэл, автотранспорт холодильниктара куруутун сууйуохтаахтар уонна ыар сыта тахсарын быһаарарга. Холодильник арааран бүтэрдэҕинэ ааны аһан, ас ууран кэбиһиэххэ наада. Ону тэҥэ куһаҕан сытыыны- хотууну утары охсуһарга сыта эҥин барыта туһанар. Бу сыалга эмиэ активированнай чоҕу, эбэтэр норуот средствота-дьэбиннээх килиэп хас да ломтатын туһаныахха сөп.
Европейскай статистика көрдөрөрүнэн, биир киһиэхэ холодильник кээмэйэ 150 л, икки- түөрт киһиэхэ-200-280 л, биэс уонна онтон элбэх киһиэхэ — 300-320 Л тиийэр.
Кызытсе холодильник-влак тӱрлӧ продуктым аралаш ышталтше шуко камер улыт: кажне камерыште температур, оптимальный але моло продуктын типан улмыжо кучалтеш.
Ашина. Ашина (кыт.: 阿史那, пиньинь: "Āshǐnà") — VI–IX үйэлэргэ былыргы түүр хаҕаннарын аҕа ууһа. 
Ашина төрүтэ.
Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х.В. Хауссиг, А.Н. Бернштам, Ю.А. Зуев, Д.Г. Савинов, С.П. Гущин, Рон-Таш, Р.Н. Фрай, Финдли, В.У. Махпиров сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа сака-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн "Ашина" аҕа ууһун аата Орто Азиятааҕы Ираанныы төрүттээх тылларга "күөх" диэн суолталаах.
Х.В. Хауссиг уонна С.Г. Кляшторнай сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһун аата былыргы перстии ахşаẽnа "халлаан күөх" диэн тылтан үөскээбит буолуон сөп, онтон бу аат "гөк-түрк", ол эбэтэр "күөх түүр" диэҥҥэ кубулуйбут. Ону таһынан С.Г. Кляшторнай "Ашина" аат сакалыы asana "аар, үтүө" диэнтэн үөскүөн сөп диир.
Дьоппуон чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан "Ашина" аат дьиҥэ "Ашинас" диэн уонна хайа эрэ түүр аҕа ууһун аата буолуохтаах. Онно эбии бу чинчийээччилэр этэллэринэн Ашиналар тоҥус төрүттээх буолуохтарын сөптөр.
Л.Н. Гумилев, Н.Я. Бичурин уонна М.И. Артамонов чинчийиилэрин түмүктэригэр Ашиналар моҕол төрүттээхтэр диэн санааҕа кэлбиттэр.
Ашина хаҕаннарын хааннарын чинчийии.
Генетиктар Бумын-хаҕан сыдьааннарын хааннарын үөрэтэннэр Ашиналар R1a гаплогруппа Z93, Z94+, Z2123-, Y2632 салааларыгар сыһыаннаахтар диэн түмүккэ кэлбиттэр.
Ашина бэлиэтэ.
Ашина аҕа ууһун бэлиэтэ судургутуллубут чубуку уруһуйа этэ.
Ашина удьуора.
Ашина аҕа ууһун төрүттээччилэрэ Бумын (илиҥҥи салаа) уонна Истэми (арҕааҥҥы салаа) хаҕаннар буолаллар. Бу аҕа ууһун дьоно үрдүк сололордоох этилэр, холобур "йабҕу" — хаҕан кэнниттэн бастакы соло, "тыгын" – хаҕан нэһилиэнньигэ. Хаҕан солотун Ашина аҕа ууһун дьоно эрэ ылар кыахтаах этилэр.
Былыргы түүрдэр. Былыргы түүрдэр — Киин Азияҕа Түүр хаҕанатын тэрийбит омук. Былыргы түүрдэр олохтоох Алтаай дьоно уонна кэлии Ашина аҕа ууһун булкуһуутуттан үөскээбиттэр.
Ааттара.
Былыргы түүрдэри уонна билиҥҥи түүр тыллаах омуктары араарар гына чинчийээччилэр араас-араас терминнери тутта сатыыллар. Холобур, "Улахан Нууччалыы Энциклопедияҕа" (БРЭ) былыргы түүрдэри "собственно тюрки" диэн ааттыыллар. 
Аатырбыт чинчийээччи Л.Н. Гумилев "түркүт" (нууч.: тюркют) диэн тылы туттар: "түрк" диэн түүрдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара, "-үт" диэн моҕол тылыгар элбэх ахсаан сыһыарыыта.
Кытайдар былыргы түүрдэри кыт. 突厥 (пиньинь: tūjué) диэн ааттыыллара, ол иһин сорох нуучча чинчийээччилэрэ "тюрк-тюгю" эбэтэр "тугю" (Н.Я. Бичурин "тукюе" диир) диэн ааттары тутталлар.
Сорох чинчийээччилэр буоллаҕына былыргы түүр тылынан суруллубут суруктарга олоҕуран "кёк тюрк" ("көк түрк") диэн ааты ылыналлар. Бу ааты былыргы түүдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара дииллэр уонна "күөх түүрдэр" эбэтэр "халлаан түүрдэрэ" диэн тылбаастыыллар.
Археологтар буоллаҕына ордук "Алтаай-теле түүрдэрэ" диэн аатын тутталлар.
"Түрк" (былыргы түүр.: Türük, , пиньинь: Tūjué, орто кыт.: tʰuot-küot, грек.: Τούρκοις) диэн аат бастыкытын VI-с үйэҕэ туттуллубута биллэр. Ол курдук кытай суруктарыгар 542 сыллаахха түүрдэри ахталлар. Европаҕа буоллаҕына түүрдэр туһунан бастыкытын Менандр уонна Феофан диэн Византия историктара суруйаллар. Ышбара хаҕан (581–587 сс.) Кытай ыраахтааҕытыгар суругар бэйэтин "түүрдэр улуу хаҕаннара" дэнэр.
Араас былыргы суруктарга түүрдэр ааттара маннык суруллан хаалбыт: Согд тылынан — "twrk", орто перстии — "turk", араабтыы — "trk" (арааб.: ترك), Сирия тылынан – "turkaye", гректии – "τoύpκoç", санскриттии – "turuška", Тибет тылынан — "drug", "drugu", Хотан тылынан – "ttûrka", "tturki".
Ону таһынан Византиятааҕы суруктарга түүрдэри "скиф" (Σκύθαι) диэн ааттыыллара биллэр. Оттон пехлеви суруктарыгар (орто перс тылынан) түүрдэри "тур" диэн былыргы Туран олохтоохторун кытта булкуйар этилэр.
Былыргы түүрдэр уонна Ашина аҕа ууһун туһунан.
Былыргы кытайдар суруйбуттарынан түүрдэр хууннартан төрүттээхтэр. 
Алтайга Ашина аҕа ууһун тула "түрк" диэн ааттаах биистэр холбоһуктара үөскүүр. Бу кэмҥэ былыргы түүрдэр жуань-жуань диэн омуктан тутулуктаах этилэр
Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х.В. Хауссиг, А.Н. Бернштам, Ю.А. Зуев, Д.Г. Савинов, С.П. Гущин, Рон-Таш, Р.Н. Фрай, Финдли, В.У. Махпиров сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа сака-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн "Ашина" аҕа ууһун аата Орто Азиятааҕы Ираанныы төрүттээх тылларга "күөх" диэн суолталаах.
Модун. Модун, Модэ, Модунь (, пиньинь: "Mòdún Chányú"; б.к.и. 234–174 сс.) – Хун илин төрүттээччитэ уонна б.к.и. 209-с сылтан 174-с сылга диэри ол ил баһылыга ("шаньюй").
Номох.
Номоххо киирбитинэн Модун Түмэн шаньюй бастакы уонна көйгө уола этэ, ол иһин Түмэн шаньюй кинини үөдьүлэргэ (юэчжи) аманаакка ыытар. Түмэн үөдьүлэргэ сэриинэн баран Модуну өлөттөрүөн баҕарбыт, ол эрээри Модун аҕатын былаанын билэн дойдутугар күрүүр. Модун хорсун быһыыта хуннары соһутар, ол иһин Түмэн уолугар 10 тыһынча боотуру бас билиннэрэр.
Онтон ылата Модун боотурдарын уһуйан саҕалыыр. Ол курдук Модун иһиирэр охтонор уонна ол ох ханна көттө да боотурдар ол диэки ытыахтаахтар диэн үөрэтэр. Бу урааҕы толорботох өлөргө ууруллар. Биирдэ Модун иһиирэр оҕун тапталлаах атын диэки ытар, ким куттанан ыппатах төбөлөрүн быспыт. Ол кэнниттэн Модун иһиирэр оҕун таптыыр ойоҕун диэки ытар, ким ыппатах төбөлөрүн быспыт. Тиһэҕэр тиийэн Модун иһиирэр оҕун аҕатын диэки ытар, биир да боотур Модун уураҕын кэспэккэ Түмэн шаньюйү өлөрөллөр. Ол курдук Модун б.к.и. 209-с сылга хуннар баһылыктара буолар.
Модун кэмэ.
Бастакы сэриилэр.
Модун аан маҥнай Согд олохтоохторун кытта эйэлэһэр. Ол кэмҥэ дунху диэн илиҥҥи көс биистэрэ хуннартан бастыҥ аттарын көрдүүллэр. Сорох хуннар өһүргэнэн сэриини саҕалыахха диэбиттэрин Модун "аттан сылтаан сэриини саҕалыыллар дуо?" диэн аттары биэрэн кэбиһэр, оттон сэриини саҕалыахтарын баҕарбыт дьону өлөрөргө быһаарар. Онтон дунхулар Модун тапталлаах кэргэнин көрдүүллэр, сорохтор өһүргэнэн сэриини саҕалыахха диэбиттэрин Модун "дьахтартан сылтаан сэриини саҕалыыллар дуо?" диэн кэргэнин биэрэн кэбиһэр, оттон сэриини саҕалыахтарын баҕарбыт дьону өлөрөргө быһаарар. Ол кэннэ дунхулар кумах куйаардаах сири көрдүүллэр, сорохтор бу сир туһата суох диэннэр биэрэргэ сүбэлииллэр, онуоха Модун "сир дойду тутула, өстөөххө биэрэр сатаммат" диэн сири биэриэхтэрин баҕарбыт дьону өлөрөргө быһааран баран дунхулары утары сэриини саҕалыыр уонна кыайыылаах буолар. Модун дунхулары хотон баран урукку өстөөхтөрүн үөдьүлэри утары сэриинэн барар уонна олору эмиэ үлтү сынньар. Ол кэннэ Хун илэ күүһүрэн Кытайы утары сэриилэһэр кыахтанар.
Кытайы кытта сэрии.
Модун б.к.и. 201 с. Маи диэн киин куораттаах Дай сирин (代县, Шаньси, Синьчжоу улууһа) сэриилээн ылар. Хуннар бу сиртэн Кытай киин улуустарыгар сэриинэн барар суоллара аһыллан Тхайюань (Тайюань) уонна Цзяньянь куораттары төгүрүйдүүллэр. Хань Гао-цзу ыраахтааҕы сэриитин хомуйан б.к.и. 200 сыллаахха Модуну утары тахсар. Модун төттөрү чугуйан саҕалыыр, онуоха 320 тыһ. киһилээх кытай сэриитэ хуннары эккирэтэр. Гао-Цзу ыраахтааҕы талыллыбыт аттаах бухатыырдарын кытары аһары ыраах тиийэн хуннарга түбэһэн хаалар. Хуннар Байдын диэн сир таһыгар (билиҥҥи Датун) Кытай ыраахтааҕытын төгүрүйдүүллэр, ол эрээри кыайан хоппоттор, ол иһин Модун Гао-цзуну кытта эйэлэһэргэ быһаарсар. 
Ол кэнниттэн хуннар уонна Кытай хаста да сэриилэһэллэр уонна эйэлэһэллэр.
Модун б.к.и. 174 сылга өлөр.
Дав Камерон. Дав Оли́вия Ка́мерон (; төрөөбүтүнэн Хло́я Оли́вия Се́лэста Хо́стерман) — Америкатааҕы актриса уонна ырыаһыт. «Лив уонна Мадди» телесериалга, «Descendants» (2015-2019) үс фильмаларыгар сүрүн оруоллардаах буолан Аан дойдуга аатырбыта.
Биографията.
Дав Камерон Сиэтлга, Уашиҥтон штакка кэлин арахсыбыт Филипп Алан Хостерман уонна Бонни Уоллес ыалыгар төрөөбүтэ. Клэр Хостерман диэн аҕастаах. Дав Бейнбридж уу арыытыгар баар Сакаи диэн орто оскуолаҕа үөрэммитэ. Аҕыс сааһыттан Bainbridge Performing Arts диэн общественнай тыйаатырга оонньоон барбыта.
14 сааһыгар кини дьиэ кэргэнниин Лос-Андьелеска, Калифорния штатка көспүтэ. Онно Дав Бөрбаҥк үрдүкү оскуолатын National Chaimpionship хорга ыллаабыта.
15 сааһыгар аҕата өлөн хаалбыта. Инник буолан кыыс сорумдьу аатын «Дав» диэҥҥэ уларыппыт (), тоҕо диэтэххэ аҕата инник хос ааты биэрэн хаалларбыта.
Телеуттар. Телеуттар (бэйэлэрин ааттанар ааттара: "теленнет", "тадар", "байат-пачат") — Арҕаа Сибиир түүрдэриттэн төрүттэх түүр аҕыйах ахсааннаах омуга. Телеуттар тыллара уонна култууралара алтаай киэннэригэр чугас, ол иһин телеуттары 1993 сылга диэри алтаай омугун биир бөлөҕө дии саныыр этилэр. Билиҥҥи телеуттар Кемеровскай уобалас соҕуруу өттүгэр олороллор.
Телеуттар Y-хромосомалаах гаплобөлөхтөр: R1a1 (55,3 %), C3xM77, N1c1, R1b*, R1b3, I, J.
Ахсааннара уонна олорор сирдэрэ.
Россияҕа телеуттар ахсааннара 2643 киһи (2010 сыллаах биэрэпис), олортон Кемеровскай уобаласка 2520 киһи олорор. Телеуттар сүрүннээн тыа сирин олохтоохторо буолаллар. Ол курдук икки тыһынча киһи кэриҥэ Беловскай уонна Гурьевскай оройуоннар Беков, Челухоев, Верховскай, Шанда, Ново-Бачаты дэриэбинэлэригэр олороллор. Бу дойду телеуттара Улахан уонна Кыра Бачат өрүстэринэн олорор буоланнар «бачат телеуттара» диэн ааттаммыттар. Ону таһынан телеуттар Кемеровскай уобалас Новокузнецкай оройуонугар уонна Алтай Өрөспүүбүлүкэтигэр Шебалинскай оройуоҥҥа олороллор.
2002 сыллаах биэрэпис туругунан телеуттар ахсааннара:
Тыллара.
Телеут тыла алтаай тылларын түүр тыллар бөлөҕөр баар кыргыс-кыпчак (хакас) тылларыгар сыһыаннаах, ол эрээри атын быһаарыынан телеут тыла туспа тыл буолбакка алтаай тылын биир диалега буолар. 2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн бүтүн Россия үрдүнэн 975 киһи телеут тылын билэр (телеуттар уопсай ахсааннарыттан 37%). Ону тэҥэ телеуттар бары нуучча тылын билэллэр.
История.
"Телеут" диэн аат "телеҥит" уонна "төлөс" диэн ааттары тэҥэ былыргы түүрдүү "теле" диэн ааттан төрүттээх. Теле омук историята Орто үйэлэртэн биллэр. 391 сылга телелэри табҕачтар баһылыыллар, онтон 403 с.  — жужаннар. 480-с сылларга телелэр сэриилэргэ кыайаннаар Кытайга доҕордуу Гаогюй диэн дойдуну тэрийэллэр, ол эрээри сотору кэминэн бу дойду ыһыллар уонна телелэри эфталиттар сэриилээн ылаллар. VI-с үйэ саҕаланыытыгар телелэр жужаннары кытары сэриилэһэллэр, ол гынан баран 550-с сылга кинилэри түүрдэр сэриилээн ыланнар Түүр хаҕанатыгар кииллэрэллэр.
930-с сылтан 1207 сылга диэри телелэр биир да омук аннынан буолбакка бэйэ-бэйэлэригэр олорбуттар. Онтон 1207 сылга Дьүчи-хаан Соҕуруу Сибииргэ кэлэ сылдьан телелэри сэриилээн ылбыт. Бу кэмтэн ылата телелэр моҕоллор дьайыыларыгар түбэһэллэр. Чыҥыс Хаан дойдута XIII үйэҕэ ыһыллыбытын кэннэ телелэр Өгэдэй улууһугар киирэллэр, ол кэннэ аны Ойрат хааннарын былааһын билинэллэр.
Телеуттар нуучча суруктарыгар аан маҥнай 1601 сылга "үрүҥ калмыктар" диэн ааттаах киирэллэр. Ону таһынан моҕол тыллаах ойраттары "хара калмыктар" диэн ааттыыллар эбит.
XVII үйэ тухары телеуттар нууччалары кытта сыһыаннара сайдар уонна сорох телеут биистэрэ хоту, Томск остуруогун диэки көһөллөр. Ол да буоллар, хаалбыт телеуттар Джунгарияттан өйөбүллээх буоланнар нуучча былааһа Алтаайга тарҕанарын өр кэмҥэ утарылаһаллар.
XVIII үйэ саҕаланыаҕыттан телеуттар үксүлэрэ Джунгарияҕа олорбуттара. 1760-с сылларга Джунгария уонна Кытай сэриитэ буолбутугар уонна ол түмүгэр Джунгария күүһэ ахсаабытыгар телеуттар холбоһуулара ыһыллар.
Култууралара уонна итэҕэллэрэ.
Телеуттар быыстарыгар сүрэхтэммиттэр да, төрүт итэҕэли да тутуһааччылар бааллар.
Телеуттар култууралар телеҥит уонна хакаас киэннэригэр чугас.
Көмүскэлгэ эрэнии. Көмүскэлгэ эрэнии (), Аан Дойдуга билиниллэр һокуон, хас биирдии дойду ол һокуону билиниэхтээх. 
Киһи аймах историятыгар хорҕойор бырааба икки биис ууһа этэ: 1) ис- тас өттүнэн хорҕойуу уонна көмүскэнии; 2) тас дойдуттан, эбэтэр аан дойду быраабыгар олоҕуран, куоттарар киһиттэн. 
Аныгылыы аан дойду бырааба икки көрүҥэ: территориальнай (государство территориятыгар) уонна дипломатическай (омук судаарыстыбатын территориятыгар). Латинскай Америка кэккэ государстволара бэйэлэрин территорияларыгар 1928 с. Гаванскай конвенцияҕа олоҕуран дипломатическай хорҕойууну биэрэр.
Сүрүн докуменнар:
Ити үс докуменнар Аан Дойду таһымыгар үлэлииллэр уонна үридически (юридически) бары дойдуларга үлэлииллэр. 
Сыала соруга:
Түмэн (шаньюй). Түмэн (былыргы кыт.: 頭曼, 头曼, пиньинь: "Tóumàn"; "Тумань", "Томань", "Тэумань" эбэтэр "Тумынь") — б.к.и 220-с сылтан 209-с сылга диэри хуннар шаньюйдара.
Олоҕо.
Түмэн бастакы биллэр шаньюй буолар. Кини кэмигэр хуннар үөдьүлэргэ (юэчжи), дунхуларга уонна Цинь дойдутугар хоттороннор баттабылга түбэһэллэр. Цинь мөлтөөбүтүгэр Түмэн Ордос сирин төнүннэрэр. Номоххо киирбитинэн Түмэн иккис, тапталлаах кэргэниттэн оҕолонор, ол иһин бастакы, көйгө уолун үөдьүлэргэ аманаакка ыытан өлөттөрүөн баҕарар. Ол уол Модун этэ. Модун аҕатын былаанын билэн үөдьүлэртэн куотар уонна кэлин күүһүрэн, аҕатын уонна быраатын өлөрөн шаньюй буолар.
Түмэн шаньюй уонна Хара-хаан.
Ираан былыргы историга Хондемир уонна Абу-л-Гази Хара-хаан туһунан номох суруйан хаалларбыттар. Былыр Каракум уонна Сырдарья сирдэринэн Хара-хаан диэн олоро сылдьыбыт эбит. Бу Хара-хаан уола Оҕус аҕатыттан кистээн ислам итэҕэлин ылыммыт, онтон сылтаан Хара-хаан булт кэмигэр уолун өлөрөргө сананар, ол эрээри бэйэтэ өлөн хаалар. 
Иакинф (Бичурин) сабаҕалыырынан Хара-хаан–Оҕус номоҕо Түмэн–Модун киэнигэр чугас уонна биир төрүттээх буолуохтаах. Иакинф сабаҕалааһынын М. Соегов диэн чинчийээччи өйүүр. Кини этэринэн Хара-хаан уонна Түмэн ааттара эмиэ биир төрүттээх буолуохтарын сөп: Түмэн аатын төрдө "түн" "түүн", оттон Хара-хаан аатын төрдө "хара".