mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Эрдэҕэс кутуруга (тэллэй). Эрдэҕэс кутуруга (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга үүнэр. Сорохтор Саха сиригэр үүммэт дииллэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: Көппөҕөр, онтон кэтит боруонка курдук, иэҕиллибит түүлээх иилээх. Сииктээх, салахайдаах, чээл күөхтүҥү эбэтэр хараҥа буурай, хара.
Таҥалайдаах араҥата: Кирдээх үрүҥ
Этэ: Үрүҥ, тоһуттаахха хараарар. Убаҕаһа үрүҥ, амтана аһыы.
Атаҕа: Модьу. Көҥдөй. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Хаачыстыбатынан үһүс категорияҕа киирэр тэллэй. Сэлээппэтин эрэ тууһууллар. Тууһаатахха кыһыл арыгы өҥнөнөр.
Оҕус мунна (тэллэй). Оҕус мунна (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх эбэтэр инньэлээх ойуурдарга бөлөхтөрүнэн үүнэр. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 6-15 см. Курааҥҥа хайыта барар, килбэчигэс, иитэ чараас, курдат көстөр. Сииктээх кэмҥэ салахайдаах. 
Таҥалайдаах араҥата: Сырдык саһархай, кэлин арыый кытарар.
Этэ: кытаанах, үрүҥ, аһыы. Оччото суох сыттаах.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Буһаран баран тууһууллар уонна маринуйдууллар.
Осипов Софрон Софронович. Осипов Софрон Софронович — "Софрон Осипов" диэн аатынан биллэр нууччалыы суруйар саха поэта.
«Молодежь Якутии» хаһыакка от ыйын 14 күнүгэр 1977 сыллаахха аан бастаан бэчээттэммит. Бу кэмҥэ поэт орто оскуоланы (29№ Дьокуускай оскуолата) бүтэрбитэ биир сыл буолбут эбит, «Якутгражданпроекка» үлэлии сылдьар кэмэ.
Горькай аатынан Литература институутун бүтэрбитэ. Арассыыйа суруйааччыларын түмсүүтүн чилиэнэ.
Иннокентьев Иван Иванович. Иннокентьев Иван Иванович — суруйааччы, драматург, суруналыыс.
Айар үлэтэ.
Айымньыларын нуучча тылынан суруйар. 
Аан маҥнайгы хоһоонноро, кэпсээннэрэ күн сирин 1970 сыллаахха көрбүттэрэ. Бастакы сэһэнин кинигэтэ «Куст» 1990 сыллаахха бэчээттэммитэ.
Тылбаасчыт.
Нуучча тылыгар биллиилээх юкагир суруйааччыта Николай Курилов новеллатын, П. Аввакумов «Единожды потеряв…» сэһэнин, эдэр суруйааччылар айымньыларын тылбаастаабыта.
Аһыы сиик тэллэйэ. Аһыы сиик тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх сииктээх ойуурдарга эбэтэр инньэлээх ойуурдар саҕаларыгар, маардар кытыыларыгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 4-10 см. Көппөҕөр, кэлин хаптаҕай, ортотугар боруонка курдуктаах. Тириитэ үчүгэйдик арахсар, кыһыллыҥы, сырдык-кыһыл.
Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ.
Этэ: үрүҥ, аһыы сыттаах. Өҥө уларыйбат, үүтэ суох.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. 4-с категорияҕа киирэр. Тууһууллар уонна маринуйдууллар.
Үлтүркэй сиик тэллэйэ. Үлтүркэй сиик тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна инньэлээх ойуурдарга Саха сиригэр тарҕанан үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 2-7 см. Хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Тириитэ үчүгэйдик арахсар, розатыҥы-кыһыл, хоҥордуҥу-кыһыл.
Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ.
Этэ: тостумтуо, үрүҥ, аһыы сыттаах. Өҥө уларыйбат, үүтэ суох. 
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Тууһууллар.
Тарас Шевченко. Тарас Григорьевич Шевченко () — Украина аатырбыт поэта, уруһуйдьут.
1814 сыллаахха Киев губерниятын Моринцы сэлиэнньэтигэр крепостной бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Дьоно эрдэ өлөннөр эрэйи-муҥу көрбүт, 16 саастааҕар хаһаайынын помещик Энгельгардт дьиэтигэр хамначчыт буолбут. Уол уруһуйга дьоҕурдааҕын көрөн Энгельгард Петербурга үөрэтэ ыыппыт. Онно аатырбыт нуучча худуоһунньуктара кинини сөбүлээннэр, помещигын кытта уһун кэпсэтии кэнниттэн көҥүлүн атыылаһан ылаллар.
1840—1847 сылларга Шевченко поэт быһыытынан тыллан тахсар. 1840 с. «Кобзарь» диэн ааттанан айымньыларын дьоҕус хомуурунньуга тахсар. 1842 с. «Гайдамактар» диэн саамай улахан айымньыта бэчээттэнэр. 1843 с. Шевченко көҥүл худуоһунньук степенин ылар.
1846 с. Киевка олорон Н.И. Костомаровтыын билсэр. Ол сыл Кирилл-Мефодий уопсастыбатын чилиэнэ буолар. Бу тэрээһин славян омуктара (ол иһигэр украиналар) сайдыыларынан үлүһүйэр эдэр дьону түмэр этэ. Куруһуок кыттыылаахтарын 10 киһини политика уопсастыбатын тэрийиигэ буруйдааннар тутан хаайаллар уонна араас сэмэҕэ тардыллаллар. Шевченко хоһооннорун иһин саамай ыардык сууттанар, Оренбург кыраайыгар саллаат быһыытынан ыытыллар, суруйар уонна уруһуйдуур бырааба быһыллар. 
Өр кэмҥэ дойдутуттан ыраах, казарма олоҕор-дьаһаҕар олорор. 1857 с. Художестволар Академияларын вице-президена граф Ф.П. Толстой уонна кини кэргэнэ А.И. Толстая көрдөһүүлэринэн босхолонор. Көскө сылдьыы, арыгылааһын ыар содула суруйааччыны түргэнник айгыраппыттара. Ойох ыла сылдьыбыта туһалаабатаҕа (актриса Риунова, бааһынайдар Харита уонна Лукерья). 1859 с. Шевченко дойдутугар сылдьыбыта, Днепр үрдүгэр уһаайба ылар санааламмыта. Ол да буоллар манна олороро табыллыбатаҕа. Бу сылларга суруйарын да уруһуйдуурун да быраҕан, оччо күттүөннээҕи оҥорботоҕо. Өлүөн аҕай иннинэ украиннныы учебниктары оҥорууннан дьарыктанан испитэ. 1861 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр өлбүтэ. 
Үгүс айымньыларын критиктар оччо күүстээҕинэн аахпаттар эбит, чыпчаалынан «Кобзарь» диэн бастакы кинигэтин билинэллэр. Тас көстүүтүнэн дьоҕуһун иһин, «Кобзарь» ис тутулунан уустук уонна баай дииллэр. Биир өттүнэн Украина бөлөһүөгэ Сковорода уонна норуот кобзаардарын дьайыыта биллэр, иккис өттүнэн — Мицкевич, Жуковскай, Пушкин уонна Лермонтов поэзияларын дьайыыта көстөр.
Балык сыттаах сиик тэллэйэ. Балык сыттаах сиик тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна инньэлээх ойуурдарга Саха сиригэр тарҕанан үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 5-12 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. хараҥа-кыһыл, килэбэчийбэт.
Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ, онтон араҕас. Баттаатахха олива өҥнөнөр, чараас.
Этэ: үрүҥ, селедка сыттаах. Өҥө алдьаттахха хараҥарар, үүтэ суох. 
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Наһаа минньигэс тэллэй. Араас бүлүүдэ оҥороллор.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2009-12. Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин Токио куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ.
Күөх сиик тэллэйэ. Күөх сиик тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Хатыҥ үүнэр ннньэлээх ойуурдарыгар Саха сирин үгүс улуустарыгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 8-15 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Күрэҥ уонна чээл күөх ыккардынан өҥнөөх, хатырыктардаах.
Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ, чараас.
Этэ: үрүҥ, субатын анныгар кытархай. Үүтэ суох.
Атаҕа: 5-12 см дылы. Кэпсөркөй, маҥан.. 
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Бэс ыйа – балаҕан ыйа. 3-с категорияҕа киирэр. Араас бүлүүдэ оҥороллор.
Минньигэс сиик тэллэйэ. Минньигэс сиик тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Саха сирин сэбирдэхтээх, инньэлээх уонна булкаас ойуурдарыгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 5-10 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Хаан кыһыл, ортотугар олива курдук саһархай өҥнөөх, кытаанах, салахайдаах, субата чэпчэкитик арахсар. Иитэ долгун курдук, хайыта барар.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан сырдйк олива өҥнөөх, онтон саһарар, хоҥордуҥу буолар.
Этэ: үрүҥ, тостумтуо. Бастаан минньигэс, онтон аһыҥас. Үүтэ суох.
Атаҕа: Модьу, диаметра 2-3 см дылы. Маҥан.. 
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
От ыйа – балаҕан ыйа. Тууһуллар, маринуйдууллар, араас бүлүүдэ оҥороллор.
Көҕөрөөн. Көҕөрөөн (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сииктээх сэбирдэхтээх, инньэлээх ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: Кыра, чуораан курдук формалаах. Фиолет өҥнөөх, субата маатабай, кураанах. Ортотугар иһирдьэ киириилээх.
Таҥалайдаах араҥата: Тиистэрдээх, халыҥ, бэйэ бэйэтиттэн ыраах-ыраах. 
Этэ: фиолет өҥнөөх. Фрукта сыттаах, минньигэстиҥи амтаннаах.
Атаҕа: Уһун синньигэс, 8 см дылы. Кытаанах.. 
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Наһаа минньигэс тэллэй. Үксүн тута сиэнэр.
Лаахтаах тэллэй. Лаахтаах тэллэй (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сииктээх сэбирдэхтээх, инньэлээх ойуурдарга муох анныгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: Хаптаҕайдыҥы, кураанах, кыһыллыҥы-хоҥор, эбэтэр розатыҥы хоҥор, кэлин өлбөөдүйэр. 
Таҥалайдаах араҥата: Халыҥ, бэйэ бэйэтиттэн ыраах-ыраах. 
Этэ: кыһыллыҥы-хоҥор, чараас. Сыта да амтана да суох.
Атаҕа: сэлээппэтин курдук өҥнөөх.. 
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Үксүн тута сиэнэр.
Сапожников Владимир Васильевич. Сапожников Владимир Васильевич (14.06.1914—23.03.1982) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944), бомбардировщикка сулууспалаабыт лүөччүк.
Олоҕун олуктара.
1914 сыллаахха бэс ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга рабочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Сэттэ кылааһы, ФЗУ бүтэрбит. Воронежтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар үөрэммит.
Аармыйаҕа 1934 сылтан сулууспалаабыт. Энгельстааҕы байыаннай оскуоланы бүтэрбит. Арҕаа Белоруссия уонна Арҕаа Украинаҕа буолбут кыргыһыыларга, Финляндияны кытта 1939—1940 сыллардааҕы сэриигэ кыттыбыт.
Аҕа дойду Улуу сэриитин 1941 сыл бэс ыйыттан кыттыбыт. 1942 сыл ыам ыйыгар биир бастакыннан саҥа Ли-2 сөмүлүөтү үөрэппитэ, сэрии бүтүөр диэри онно сулуспалаабыта. Курскай тоҕойугар сэриигэ кыттыбыт. 1944 с. дылы 360 бойобуой көтүүнү оҥорбут.
63-с авиация аармыйатыгар сулууспалаабыт. Сэрии кэмигэр майор.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл атырдьах ыйын 19 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин майор Сапожников Владимир Васильевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн В. В. Сапожников салгыы ВВС-ка сулууспалаабыт. 1957 сылтан Сапожников подполковник сыбаанньалаах саппааска барбыт.
Куйбышев куоракка (1991 сылтан — Самаара) олорбут, үлэлээбит. 1982 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр өлбүт. Самаараҕа «Рубежное» кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Аатын үйэтитии.
Дьоруой аатынан Дьокуускай куорат Новопортовской микрорайон переулога ааттаммыта.
Билэ (көмпүүтэр). Билэ (, — паапка, скоросшиватель) — ааҕар-суоттуур техникаҕа туттуллар концепция: ааҕар-суоттуур систиэмэ ханнык эрэ ресурсатын туһанар кыах биэрэр уонна хас да бэлиэлэрдээх өйдөбүл:
Информатикаҕа маннык быһаарыллар: билэ — диэн диискэҕэ ууруллар, тас өй (память) ханнык эрэ уобалаһын ылар наардаммыт дааннайдар бөлөхтөрө. Билэ улахана кини иһигэр баар билии (информация) иэниттэн тутулуктаах. Билэлэри систематизациялыырга кинилэри катаалогтарга түмэллэр.
Хонуу өтөҕүн тэллэйэ. Хонуу өтөҕүн тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: хонуу, ойуур ырааһыйалара, суол кытыыта, өрүстэр кытыллара, мэччирэҥнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: Төгүрүктүҥү, чуораан курдук формалаах. Үрүҥ өҥнөөх, таарыйдахха саһарар.Диаметра 5-20 см.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон күрэҥ, буро-фиолет. 
Этэ: Үрүҥ, араҕас, эттээх. Минньигэс анис сыттаах, эриэхэ амтаннаах.
Атаҕа: Үрүҥ, кэлин саһарар. Аллара модьуруур. 6-10 см уһуннаах. Кэтит икки хаттыгастаах тиэрбэстээх.. 
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Тута сиэнэр уонна маринуйданар.
Ялта. Ялта (, , ) диэн Украина куората. Олохтоохторун ахсаана 80 552.
Украин тыла. Украин тыла (укр. "українська мова") — илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл Индо-Европа тыл ууһугар киирэр.
Украинскай атын славян тылларын кытта тэҥнээтэххэ тарҕаммытынан уонна саҥарар киһитинэн иккис буолар. Украина официальнай тыла буолар. Украина иһигэр саҥара киһи ахсаана 37 мөл киһи. Үксэ саҥарар дьон төрөөбүт тыла буолар. Аан дойду үрдүнэн саҥарар киһи ахсаана 50 мөл. киһи.
Кириллицанан суруллар. Сорох тыллара польскай тылга майгынныыр.
Ойуур өтөҕүн тэллэйэ. Ойуур өтөҕүн тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр таҥалайдаах сиэнэр тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: ойуур ырааһыйалара, кымырдаҕас оргулун таһа.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: Сымыыттыҥы, чуораан курдук формалаах, кэлин хаптайар. Элбэх хараҥа хатырыктардаах. Диаметра 5-10 см.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан роза өҥнөөх, онтон күрэҥ, сакалаат өҥүн курдук. 
Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха кытарар, онтон саһарар.
Атаҕа: Аллара модьуруур. Үрүҥ тиэрбэстээх, кэлин сүтэр.. 
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Атын өтөх тэллэйдэрин курдук ордук иҥэмтэлээх тэллэйдэргэ киирсэр. Тута сиэнэр уонна маринуйданар.
Өтөх тэллэйэ. Өтөх тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: киһи олорор сирдэригэр элбэхтик көстөр, хонуу, ойуур ырааһыйалара, суол кытыыта, мэччирэҥнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: Төгүрүктүҥү формалаах, ортотугар бөлтөҕөрдөөх. Сороҕор хатырыктардаах. Диаметра 5-10 см.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан роза өҥнөөх, онтон саһархайдыҥы-хоҥор, фиолеттыҥы.
Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха роза өҥнөнөр. Минньигэс сыттаах.
Атаҕа: Үрүҥр. Аллара модьуруур. 10 см дылы уһуннаах. Тиэрбэһэ ортотун диэки..
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Ыам ыйа — балаҕан ыйа. Үһүс категорияҕа сыһыараллар эрээри, иҥэмтэтинэн үрүҥ тэллэйгэ тэҥ. Тута сиэнэр, тууһанар уонна маринуйданар.
Исландия кроната. Исландия кроната (codice_1) диэн Исландиятын валютатын биирдигэ.
Кишинев.  
Кишинев (), Молдова киин уонна ордук улахан куората. Дойду тутаах индустрия, экономика уонна үөрэх киинэ. Олохтоохторун ахсаана 592,900, тула эргинниин 911,400 (2007).
Сараево. Сараево ("Sarajevo"), Босния уонна Херцеговина киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 305,242.
София. София, Болгария киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 1.4 мөлүйүөн киhи. Болгария арҕаа өттүгэр, Витоша хайа алыныгар баар. Дойду политика, култуура, экономика уонна үөрэх киинэ.
Албрехт Дүрер. Албрехт Дүрер ("Albrecht Dürer", Муус устар 21 1471 – Муус устар 6 1528), Ренессанс кэмин биир улуу ньиэмэс уруhуйдьута. Нүрнбергтан төрүттээх.
Франсиско Гойа. Франсиско Хосе де Гойа и Лусиентес ("Francisco José de Goya y Lucientes", Кулун тутар 30 1746 – Муус устар 16 1828), Испания уруhуйдьута.
Винсент ван Гог. Винсент Виллем ван Гог (, Кулун тутар 30 1853 – От ыйын 29 1890), Недерланд уруhуйдьута, постимпрессионист. Ван Гог үлэлэрэ 20 үйэ дьоҕуругар баhаам сабыдыаллаахтар. Кини өйүнэн ыалдьар эбит. 37 сааhыгар пистэлиэтинэн төбөҕө ытынан өлбүтэ.
Ван Гог олоҕун тухары соччо биллибэт эбит. Өлбүтүн эрэ кэнниттэн биллиитэ дьэ улаатан барбыт. Бүгүн күн Ван Гогу история биир улуу уруhуйдьутунан билинэллэр. Аныгы дьоҕурга кини сабыдыала улахан, бастатан туран модернизм хайысхатыгар.
Ван Гог 2000 тахса уус-уран айымньылаах, олортон 900 кэриҥэ хартыыналар, 1100 уруhуйдар уонна барыллар. Билигин кини сорох үлэлэрэ (бэйэ мэтириэттэрэ, пейзажтара, мэтириэттэрэ уонна күн чэчиктэрэ) аан дойду ордук биллиилээх уонна күндү дьоҕур айымньыларын ахсааннарыгар киирсэллэр.
Хокусай, Кацусика. Кацушика Һокусай (葛飾北斎, Алтынньы 31 1760 – Ыам ыйын 10 1849), Дьоппуон Эдо кэминээҕи уруhуйдьута. Айар жанра укийо-э. «Фуджи хайа отут алта көстүүтэ» (富嶽三十六景) диэн маска ойууламмыт гравюралар сериялара кини саамай биллиилээх үлэтэ буолар.
Фрида Кало. Фрида Кало ("Frida Kahlo", От ыйын 6 1907 – От ыйын 13 1954), Мексика уруhуйдьута. Кини уруhуйдууругар чаҕылхай өҥнөрү туттара. Кини үлэлэригэр Мексика төрүт култуураларын дьайыыта көстөр, Эуропа култууратын дьайыыта эмиэ баар. Ол курдук, Кало үлэлэригэр реализм, симболизм уонна сюрреализм истииллэрин туттар. Элбэх үлэлэрэ бэйэ мэтириэттэр буолаллар. Кало Диега Ривера диэн аатырбыт Мексика уруhуйдьутун ойоҕо этэ.
Анри Матисс. Анри Матисс ("Henri Matisse", Ахсынньы 31 1869 – Сэтинньи 3 1954), Франция уруhуйдьута уонна скульптора. 20 үйэ ойуулуур дьоҕурун биир чулуу ууhа буолар.
Рембрандт. Рембрандт Харменс ван Рейн ("Rembrandt Harmenszoon van Rijn", 1606 от ыйын 15 – 1669 алтынньы 4), Недерланд уруhуйдьута уонна офортааччыта. Недерланд историятын бастыҥ уруhуйдьута, Эуропа дьоҕурун историятыгар биир улуу уруhуйдьут буолар. Недерланд алтан үйэтин кэмин биир уhулуччулаах киhитэ буолар.
Эдэр сааhыгар ситиhиилээх мэтириэт уруhуйдьута быhыытынан биллибитэ. Сааhыран баран олоҕо сатамматах, үп-харчы өттүнэн ыарахаттары көрсүбүт. Ол да буоллар кини уруhуйдара уонна гравюралара олоҕун тухары хайҕаналлара уонна биhирэбиллэнэллэрэ. Сүүрбэ сыл устата кини элбэх дьоһуннаах Недерланд уруhуйдьуттарын үөрэппит. Рембрандт бастыҥ ситиhиилээх үлэлэринэн буолаллар үөлээннээхтэрин мэтириэттэрэ, бэйэ мэтириэттэрэ уонна Биибилийэ көстүүлэрин ойуулааhыннара. Бэйэ мэтириэттэригэр Рембрандт бэйэтин бэрдимсийиитэ суох уонна олус истиҥник ойуулуур.
Петер Паул Рубенс. Петер Паул Рубенс ("Peter Paul Rubens", 1577 бэс ыйын 28 – 1640 ыам ыйын 4), Барокко истиилин биир биллиилээх уруhуйдьута. Фламандияттан төрүттээх дьиэ кэргэҥҥэ Германияҕа төрөөбүтэ, Антверпеҥҥа өлбүтэ.
3000-тан тахса билигин баар хартыынаны кинини кытта ситимнииллэр. Онтон үксүн үөрэнээччилэрин кытта суруйбут дииллэр. М. Джаффе каталогар 1403 хартыына чопчу киниэхэ сыһыаннааҕа ыйыллар.
Рубенс айымньыларын Брейгель реализмын кытта Венециятааҕы уруһуйдьуттар оскуолаларын үгэстэрэ холбоспута диэн сыаналыыллар. Рубенс итэҕэлгэ сыһыаннаах хартыыналары суруйара, мэтириэттэри (кэлин онтон батыммыта), пейзажтары уонна устуоруйа сюжеттарын ойуулуура. Ону таһынан шпалера эскиистэрин уонна кинигэ иллюстрацияларын оҥороро.
Украина ҕрывньата. Украина ҕрывньата (, , codice_1, ₴) диэн Украинатын валютатын биирдигэ.
Историята.
Бастаан ҕрывньа ити буол түөскэ киэргэл. Кэмигэр Владимир Улуу саҕалаа оҥор кыһыл көмүс манньыат уонна үрүҥ көмүс манньыат, хайаларай хойутуу
1906 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. 1906 сыллаах сайыҥҥы оонньуулар Афины куоракка муус устар 9 - 19 күннэригэр "Мрамор стадионугар" ааспыта. Аан дойду Олимпия оонньууларын комитета билиммэтэҕэ уонна нүөмэрдэммэтэҕэ.
Бааһынайдар. Бааһынайдар () диэн сахалар атын омуктардыын буккаастарыттан төрөөбүт дьон. Атын омук хааннаах сахалар эбэтэр саха хааннаах атын омуктар. Бааһынайдар диэн өссө сахатыйбыт (саха тылын уонна култууратын ылыммыт) Саха Сиригэр олорор нууччалары ааттыыллар.
Балбаах тэллэйэ. Балбаах тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: киһи олорор сирдэригэр элбэхтик көстөр, балбаахха үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: Эдэр тэллэй сымыыкка майгынныыр, онтон чуораан курдук буолар, кырыыта хайыта барар. Хатырыктардаах, ситтэҕинэ килэрийэр. Диаметра 5-10 см. Күр өҥнөөх, ортотугар арыый хараҥа.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон хараҥа-бороҥ, онтон хараарар.
Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха хараарар. Кыра түүнүк сыттаах.
Атаҕа: Көҥдөй. Тиэрбэһэ түргэнник сүтэр..
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Эдэр эрэ тэллэйдэри тута сиэнэр уонна маринуйданар. Минньигэс. Ол гынан баран арыгыны кытта сиэтэххэ (оннооҕор 1-2 күн) сүһүрүөххэ сөп. Сороҕор чэриниилэ тэллэйэ диэн ааттыллар, тоҕо диэтэххэ урут сэлээппэтиттэн улахан суолталаах дөкүмүоннэргэ илии баттыырга чэриниилэ оҥороллор эбит.
Хатырыктаах бөх тэллэйэ. Хатырыктаах бөх тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: сыалаах кунуска үүнэр, саҥа балбаахха үүммэт.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: Диаметра 10 см дылы, үрдүгэ 5-12 см. Сымыыттыҥы онтон чуораан курдук, түүлээх, хатырыктара түһэ сылдьар буолар.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон кытарар, бүтэһигэр хараарар.
Этэ: Үрүҥ, Чараас. Минньигэс сыттаах.
Атаҕа: Үрүҥ. Аллара модьуруур. 10-15 см дылы уһуннаах. Тиэрбэһэ үрүҥ. Көҥдөй..
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Таҥалайдаах араҥата үрүҥ эрдэҕинэ эрэ сиэнэр. Арыгыны кытта сиэниллибэт.
Куобах чочунааҕа. Куобах чочунааҕа (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: Элбэх түспүт хаппыт сэбирдэхтээх сирдэргэ элбэхтик көстөр, бэс хаппыт мутуктарыгар, инньэтигэр эмиэ үүнэр. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: Көппөҕөр, ситтэҕинэ хаптайар. иаметра 1-3 см. Сырдык саһархай. Кураанах ньуурдаах, тиэрбэс ойуулардаах.
Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ өҥнөөх.
Этэ: Буурайдыҥы, кытаанах, аһыы чеснок сыттаах.
Атаҕа: Синньигэс, кыһыллыҥы буурай, килбэчигэс..
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
От ыйа – атырдьах ыйа. Төрдүс категорияҕа сыһыараллар. Ыһаарылыыллар, ол эрэн аска тума быһыытынан туттар ордук.
Сабарай Илгэ. Сабарай Илгэ Парникова Анна Алексеевна — бэйиэт.
1959 сыллаахха муус устар күнүгэр Уус Алдан оройуонугар Суотту нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Свердловскайдааҕы университет философскай факультетыгар уонна Ленинградтааҕы университет библиотечнай факультетыгар үөрэнэ сылдьыбыта.
1992 сыллаахха «Куйаас сайын» диэн хоһооннор хомуурунньуктарын таһаартарбыта. 1997 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
2003 сыллаахха «Күн баҕам» хомуурунньуга тахсыбыта. Онно аннотациятар маннык суруллар: «бу поэт истиҥ иэйиитин дневнигэ. Манна „күлүм“ гына түһэр түгэн өр үйэлээҕи, ааспыт кэм кэлэр кэми, истурук тас эйгэни кытта алтыһын ылар. Сабарай Илгэ поэзията — олоҕу туойуу, олоххо ода. Аахтар ааҕан бардаҕыҥ ахсын ааптар олоххо тапталыгар умсугуйаҕын. Поэт биһигини олох хас биирдии чыпчылҕаныттан таптыырга ыҥырар.»
2015 сыллаахха «Күһүҥҥү ыһыаҕым» хомуурунньуга күн сирин көрбүтэ.
2017 сыл от ыйыгар ыарахан ыарыыттан өлбүтэ.
Сабарай Илгэни Наталья Михалева - Сайа «Хоһоон хонуутун көстүбэт Хотуна» диэн ааттаабыта, чахчы да оннук этэ. Дьоннуун улаханнык алтыспат, олоҕун бүтүннүү поэзияҕа, айар үлэҕэ анаабыт «үрдүкү поэзия» уһулуччулаах бэрэстэбиитэлэ этэ.
Попов Андрей Александрович. Попов Андрей Александрович (1902—1960) — история билимнэрин кандидата, этнограф.
Олоҕун олуктара.
1902 сыллаахха Бүлүү улууһун Үгүлээтигэр аҕабыт кэргэнигэр төрөөбүт. 1924—25 сс. Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар учууталлаабыт. Омугунан нуучча эрээри саха ыккардыгар улааппыт буолан саха тылын уһулуччу үчүгэйдик билэрэ. 
Бу киһи 11 ойуун 30 кыырыытын сурукка киллэрбит уһулуччулаах өҥөлөөх. Ол рукопиһа Этнография институтун Санкт-Петербуурдааҕы салаатын архыыбыгар харалла сытар.
Сигэлэр.
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия): 100 лет со дня рождения А. А. Попова, кандидата исторических наук, этнографа, фольклориста
Дягилев Андрей Алексеевич. Дягилев Андрей Алексеевич — 1920-с сылларга Үөһээ Бүлүү кыһыл дружинатыгар хамандыыр.
1872 сыллаахха Томскай губерния Смоленскай волоһын Бийскэй уеһын Красный Яр дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Духовнай семинария 5 кылааһын бүтэрбит. 1895 сыллаахха байыаннай сулууспаҕа ыҥырбыттар. 2 сыл сулууспалаабыт. Онтон Порт-Артур куоракка байыаннай оскуолаҕа делопроизводителинэн үлэлээбит. Онно сылдьан нуучча-дьоппуон сэриитин кэмигэр политическай буруйдааһыҥҥа түбэһэн Илин Сибииргэ (Саха уобалаһыгар) Бүлүү уокуругар 32 сыл хаатыргаҕа суутунан уурахтанан кэлбит. 1902 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Хороҕо кэлэн олохсуйар.
Павлов Андрей Петрович. Павлов Андрей Петрович — 1920-с сылларга Үөһээ Бүлүү кыһыл дружинатыгар хамандыыр көмөлөһөөччүтэ. Хочо улууһун киһитэ, коммунист, волревком председателэ, дружина командирын көмөлөһөөччүтунэн сылдьыбыта.
Овчинников Яков Захарович. Овчинников Яков Захарович — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа. 
Тверскэй күбүөрүнэ дьадаҥы бааһынайын уола. 1906 сыллаахха Саха уобалаһыгар хаатыргаҕа ыытыллыбыта. 1914 сыллаахха Ньурбаҕа, онтон 1918 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтиккэ кэлбитэ. Овчинников Я.З. кыһыл дружинаны тэрийсибитэ, милиция начальнигынан үлэлээбитэ. 1937 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ өлбүтэ.
Яковлев Герасим Михайлович. Яковлев Герасим Михайлович — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.
1901 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр батараак кэргэнигэр төрөөбүтэ. Холкуостары тэрийсибитэ, кулаактары эһиспитэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Расторгуев Пантелеймон Ильич. Расторгуев Пантелеймон Ильич — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.
Учуутал, революционер, С.М. Аржаков соратнига.
Кардашевскай Руф Иванович. Кардашевскай Руф Иванович — Гражданскай сэрии кэмигэр Пясталов этэрээтин разведкатын начаалынньыга, Бүлүү уокуругун Сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, Саха АССР сирин наркомун солбуйааччы, тыа хаһаайыстыбатын "Салҕабыл" иэс биэрэр табаараыстыба бэрэстээтэлэ, Сельхозбанк салайааччыта, Саха АССР наркоматын Москубатааҕы бэрэстэбиитэлэ, Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын тэрийсибит киһи. 
1891 с. муус устар 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Балаҕаннаах нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата элбэх оҕолоох Тиэрэйбэҥ Борокуоппай. Ол эрээри оҕото суох баай аймахтарыгар Кардашевскай Уйбаан Леонтьевич - Кутаскыын кулубалаахха иитиллибитэ. 1900 с. Куорамыкыга саҥа аһыллыбыт 2 кылаастаах сыаркап приходун оскуолатыгар Монастырев Василий Григорьевичка үөрэммитэ. 1904 сыл сааһыгар оскуоланы бүтэрбитэ. Кыра эрдэҕиттэн Бүлүү куоракка Николай Расторгуев баайга үлэлээбит. 17 саастааҕар Битиимҥэ, Бодойбоҕо барбыт.
Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын тэрийсибитэ. Революционер, уезтааҕы чилиэнэ.