mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Космачёв Михаил Михайлович. Космачёв Михаил Михайлович (15.10.1920—23.12.1944) — гвардия старшай сержана, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).
Олоҕун олуктара.
1920 сыллаахха Чернецкое дэриэбинэҕэ (билиҥҥи Ленинград уобалаһа, Волховскай оройуон) төрөөбүт. 
1939 сылтан Саха Сиригэр Алдаҥҥа олорбут. Сэттэ кылааһы бүтэрбит. Алдаҥҥа Якокут электростанцияҕа слесарь-монтажнигынан үлэлээбит.
1942 сыллаахха муус устарга Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Танк механик-ыытааччытын идэтигэр үөрэммит.
1943 сыл саас фроҥҥа барбыт. Воронежскай-Касторненскай операцияҕа, Курск тоҕойун кыргыһыытыгар, Украинаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.
1944 сыл сайын Румынияҕа Ясско-Кишиневскай операция кыргыһыыларыгар хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит. 
1944 сыл атырдьах ыйын 24—28 күннэригэр Бырлад, Фокшаны уонна Бакэу (Румыния) куораттар иһин кыргыһыыларга кини кыттыылаах экипаж өстөөх алта орудиетын эспитэ, элбэх өстөөҕү кыргыбыта. Кини танката Сирет өрүһү туоруур муостанан бастакынан тоҕо анньан тахсан, өстөөх артиллериятын батареятын уонна харабылын эһэн, муостаны көмө күүстэр кэлиэхтэригэр дылы туппута. Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибитэ.
1944 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Соколаш (Ипельски-Соколец, Словакия) нэһилиэнньэлээх пуун аттыгар 22-с гвардейскай танковай бригада экипаһа, ол иһигэр Космачёв, сураҕа суох сүппүт. Атын көрдөрүүлэринэн, өстөөх снаряда танкатыгар түбэһэн, умайан өлбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшай сержаныгар Космачёв Михаил Михайловичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Краснояров Клавдий Карпович. Краснояров Клавдий Карпович (12.06.1907, Исаковка д., Омскай уобалаһа — 24.09.1943, Большая Листвень д., Украина) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
Олоҕун олуктара.
1907 сыллаахха ыам ыйын 30 (бэс ыйын 12) күнүгэр Исаковка дириэбинэҕэ (билиҥҥи Омскай уобалас, Горьковскай оройуон) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча.
Бастакы сүһүөх оскуоланы бүтэрбит, колхозка үлэлээбит.
1931 сылтан Дьокуускайга олорбут, ЛОРП тэрилтэтигэр үлэлээбит.
1943 сыл олунньутугар Дьокуускай военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт, ити сыл муус устарыттан Брянскай уонна Киин фроннарга сэриилэспит.
1943 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр 1181-с стрелковай полк ытааччыта, кыһыл армеец Клавдий Краснояров Большая Листвень дэриэбинэ (билиҥҥи Чернигов уобалаһа, Городнянскай оройуон, Великий Листвен дэриэбинэ) иһин кыргыһыыга, бойобуой ботуруоннара бүтэн, бэйэтинэн өстөөх дзотун ытар чуолҕанын саппыт. 
Герой Клавдий Краснояров Городнянскай оройуон Великий Листвен дэриэбинэтин кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан Чернигов уобалаһын босхолооһуҥҥа хорсун уонна геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Клавдий Карпович Краснояровка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Кузнецов Григорий Дмитриевич. Кузнецов Григорий Дмитриевич (18.06.1911, Шевелёво д. — 06.1953) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
Олоҕун олуктара.
1911 сыллаахха бэс ыйын 5 (бэс ыйын 18) күнүгэр Шевелёво дэриэбинэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. 
Оскуоланы бүтэрээт, Саха Сиригэр кэлбит. Незаметный бүһүөлэккэ көмүс хостуур рудникка үлэлээбит. 1937 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сулууспа кэннэ Алдаҥҥа төннүбүт.
1942 сыллаахха Алдан оройуонун военкоматынан иккиһин Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл балаҕан ыйыттан Сталинградскай, Соҕуруулуу-Арҕаа, 3-с Украинскай фроннарга сэриилэспит.
Бастакы бойобуой сүрэхтэниини Сталинград аннынааҕы кыргыһыыга ылбыт. Бааһырыы ылбыт, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
1943 сыллаахха, сайыҥҥы кимэн киирээһин кэмигэр, Кузнецов дьоһун өстөөҕү туппутун иһин иккис «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Украинаны босхолооһун кыргыһыыларыгар хорсуна быһыыта бэлиэтэммит. 1944 сыл кулун тутар 3 күнүгэр взвод хамандыыра гвардия старшай сержана Григорий Кузнецов Ингулец өрүс туорааһынын Зелёное бөһүөлэк аттынан (Днепропетровскай уобалас, Криворожскай оройуон) табыгастаахтык тэрийбит. Разведчиктар биэрэккэ өстөөх тирэх пууннарыгар кимэн киирэн, өстөөх пулемётун, гранатомётун, 16 саллаатын кыдыйбыттар. Кузнецов тус бэйэтэ пулемёт расчётун эспит. Салгыы тимир суолга өстөөх эшелоннарын сырыытыгар, өстөөх бөҕөргөтүүлэригэр мэһэйдэри оҥорбуттар. Өстөөх уотун бэйэлэригэр сээбэҥнэтэн, кыһыллар роталара Зелёное диэн бөһүөлэги ылалларыгар толук буолбуттар. Кузнецов сатабыллаахтык маневрдаан ниэмэстэр иккис тирэх пууннарыгар кимэн киирбит, өстөөх 20 саллаатын уонна офицерын суох гыммыт, 6 ниэмэһи билиэн ылбыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл бэс ыйын 3 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшай сержаныгар Кузнецов Григорий Дмитриевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Герой, салгыы сэриилэһэн, Белоруссия, Польша босхолооһуннарыгар кыттыбыт. Кыайыы Күнүн Берлиҥҥа көрсүбүт.
Сэрии бүтэн, 1945 сыллаахха дойдутугар Ивановскай уобаласка төннүбүт. 1951 сыллаахха Донбасска көһөн, шахтаҕа үлэлээбит. 1953 сыллаахха бэс ыйыгар шахтаҕа, оһолго түбэһэн, өлбүт.
Павлов Валентин Васильевич. Павлов Валентин Васильевич (26.06.1916, Богатое с., Самара уобалаһа — 24.04.1974) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).
Олоҕун олуктара.
1916 сыллаахха бэс ыйын 26 күнүгэр Самара уобалаһын Богатовскай оройуонугар Богатое сэлиэнньэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. 4 кылаас үөрэхтээх. Тырахтарыыстар куурустарын бүтэрэн, төрөөбүт колхуоһугар «Красный путь» тырахтарыыһынан үлэлээбит. Ол кэннэ уу тырааныспарын оскуолатыгар үөрэммит. Волгатааҕы өрүс борохуостубатыгар масленщигынан, хачыгаарынан, мэхээнньигинэн үлэлээбит.
1934 сылтан Дьокуускай куоракка олорбут. 1935 сыл тохсунньутугар Саха АССР ИДьНК-гар үлэлээбит: практикант-дактилоскопист, холуобунай ирдэбил оперболомурчунайа, онтон да атын сулууспаларга (пааспар, БХСС, ОВИР).
1939 сылтан ВКП(б)/ССКП чилиэнэ. 1940 сыл ахсынньытыгар баартыйа обкуома Павловы холуобунай ирдэбил начаалынньыгынан бигэргэппит.
1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сулууспатын Уһук Илиннээҕи тааҥка чаастарыгар ааспыт.
1942 сыллаахха Иркутскайдааҕы байыаннай политическай учуулуссаны бүтэрбит.
1942 сыл муус устарыгар эдэр эписиэр саҥа тэриллибит 11-с тааҥка куорпуһугар хамыһаарынан анаммыт. 1942 сыл сайыныгар Брянскай фроҥҥа көмүскэнии кыргыһыыларыгар кыттыбыт.
Хас да уһулуччу ситиһиилэрин иһин, ол иһигэр хамаандалыыр батальона 300 массыыналаах ньиэмэс холуоннатын генералы кытта билиэн ылбытын иһин, тааҥкалартан бастакынан Одер өрүһү туораабытын иһин кэккэ уордьаннарынан наҕараадаламмыта.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Бүрүсүүдьүмүн 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, дьоруойдуу быһыытын иһин капитан Павлов Валентин Васильевичка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн, 1946 сыллаахха, Павлов Дьокуускайга төннөн, милииссийэҕэ салгыы үлэлээбит. 1947 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыт. Ол кэннэ Иваново, Барнаул, Симферополь куораттар ис дьыалаларын уорганнарыгар үлэлээбит. Олоҕун бүтэһик сылларыгар Днепропетровскай куоракка олорбут. 1974 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр өлбүт. Днепропетровскай куоракка Геройдар Аллеяларыгар көмүллүбүт.
Папышев Иван Петрович. Папышев Иван Петрович (10.03.1915, Чинянино д., Омскай уобалаһа — 02.02.1999) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).
Олоҕун олуктара.
1915 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Омскай уобалас Муромцевскай оройуонугар Чинянино дэриэбинэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Сэттэ кылаас үөрэхтээх, колхозка, Иркутскай уобаласка Бодойбоҕо шахтаҕа үлэлээбит.
1936—1938 сылларга Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт (Учур оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт).
1939—1941 сылларга Алдаҥҥа -га үлэлээбит.
1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл атырдьах ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитин фронугар барбыт. 
1944 сылтан / чилиэнэ.
60-с гвардейскай кавалерийскай полк разведкаҕа взводун командира гвардия старшината Иван Папышев Польша Томашув куоратын иһин кыргыһыыга 1945 сыл тохсунньу 17—18 күнүгэр өстөөх туһунан сыаналаах сибидиэнньэни булбута, куораты ылыыга туһа буолбут. Варта өрүһү туорааһыҥҥа аттаах разведчиктар өстөөх тоҕус миномёттаах расчёттарын эспит. Вислаттан Одерга дылы кыргыһыыларга Папышев взвода 76 өстөөҕү билиэн ылбыт, 20-н тахса араас байыаннай ыскылааттары сэриилээн ылбыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл олунньу 27 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшинатыгар Папышев Иван Петровичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1945 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр Москва куорат М. В. Фрунзе аатынан Киин аэродромугар Берлинтан Кыайыы Знамятын аҕалбыттара. Кыайыы Знамятын үөрүүлээхтик Бочуот караулун, ССРС оборонатын Норуодунай Комиссариатын уо. д. а. кэккэлэрин аттынан тутан ааспыттара. Онно гвардия старшината Папышев И. П. сержант Маштаков П. С. кытта знамя тутааччы гвардия старшай сержаныгар Шкирёв Ф. А. ассистеннаабыттар.
Сэбиэскэй Сойуус Геройа гвардия старшината Папышев И. П. 1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москваҕа Кыһыл болуоссакка буолбут Кыайыы парадын кыттыылааҕа.
1946 сылтан хоһуун кавалерист-разведчик запаска тахсыбыт. Москваҕа олорбут. 1946—1989 сылларга Москватааҕы полиметаллар заводтарыгар үлэлээбит. 1989 сылтан үлэнэн ситиһиллибит сынньалаҥар олорбут.
1999 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр өлбүт. Москваҕа Котляковскай кылабыысаҕа көмүллүбүт.
Үйэлээх аата.
Герой аата көмүс буукубанан 112-с Башкирскай (16-с гвардейскай Черниговскай) кавалерийскай дивизия 78 Сэбиэскэй Сойуус Геройдарын кытта өйдөбүнньүк доскаларга суруллубута Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай түмэлигэр уонна 
112-с (16-с гвардейскай) Башкирскай кавалерийскай дивизия түмэлигэр (Уфа, Левитан уул., 27) туруоруллубуттар.
Парахин Ефим Данилович. Парахин Ефим Данилович (20.01.1913, Успенье с., Орловскай уобалас — 08.04.1997) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).
Олоҕун олуктара.
1913 сыллаахха тохсунньу 7 (тохсунньу 20) күнүгэр Орловскай уобалас Новодеревеньковскай оройуонугар Успенье сэлиэнньэҕэ (билиҥҥинэн бөһүөлэк) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Ситэтэ суох орто оскуола сэттэ кылааһын, авиационнай техникум икки куурсун бүтэрбит. 1935 сыллаахха Тамбовтааҕы гражданскай авиация оскуолатын бүтэрбит. Дьокуускайга пилотунан, авиационнай этэрээт командирын солбуйааччытынан үлэлээбит.
1941 сыллаахха кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941 сыл атырдьах ыйыттан кыттыбыт. 1942 сылтан / чилиэнэ.
Биир бастакы бойобуой көтүүтүн Брянск аттыгар «Хабаровский комсомолец», Хабаровскай куорат эдэр патриоттарын харчытынан тутуллубут, самолётунан оҥорбут. Өстөөх артиллериятын уотуттан иҥнибэккэ, сорудаҕын толорон, өстөөх аэродромун буомбалаан, алдьаныылаах самолётун этэҥҥэ олордубут.
Е. Д. Парахин Сталинград кыргыһыытыгар ордук хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит. 1942 сыл ыам ыйыттан сэтинньитигэр дылы кини 90 бойобуой көтүүлэри ситиһиилээхтик оҥорбут. 1943 сыл тохсунньу саҕаланыытыгар Парахин Ил-4 самолёта Сталинград халлааныгар өстөөх зенитнай артиллериятынан табыллан, ол кэннэ истребительлэринэн суулларыллыбыта. Парахин бааһыран, ниэмэстэргэ билиэн түбэспитэ. 1943 сыл олунньу 1 күнүн киэһэтигэр лааҕыры сэбиэскэй сэриилэр босхолообуттара. Тымныыттан, аччыктааһынтан эчэйбит Парахин олоҕун туһугар быраастар хас да ыйы быһа охсуспуттара. Үтүөрэн баран, Парахин салгыы сэриилэспитэ, Берлиҥҥэ кимэн киирээһиҥҥэ кыттыбыт.
Сэрии кэмигэр, 1945 сыл ыам ыйыгар дылы, 10-с гвардейскай авиационнай полк звенотун командира гвардия капитана Е. Д. Парахин 294 бойобуой көтүүнү оҥорбута (онтон 237 — түүн). Хельсинки, Констанца, Прага, Будапешт, Бреслау (Вроцлав) байыаннай объектарын буомбалаабыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл бэс ыйын 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия капитаныгар Парахин Ефим Даниловичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн ВВС-ка салгыы сулууспалаабыта. 1957 сылтан майор Е. Д. Парахин запаска тахсыбыт.
Полтава куоракка олорбут. 1997 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр өлбүт. Полтава Киин кылабыысатыгар көмүллүбүт.
Тепляков Мартын Пантелеймонович. Тепляков Мартын Пантелеймонович (10.01.1918, Дроново д., Тюмень уобалаһа — 30.01.1944, Гомельскай уобалас, Белоруссия) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
Олоҕун олуктара.
1918 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Дроново дэриэбинэҕэ Тюмень уобалаһын билиҥҥи Заводоуковскай оройуонугар бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Оскуола алын кылаастарын бүтэрбит. 1936 сылтан Саха Сиригэр Алдан көмүһү хостуур бириискэлэригэр үлэлээбит.
1940 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитин фронугар 1942 сыл олунньутуттан сэриилэспит.
1943 сылтан чилиэнэ.
Белоруссияны босхолооһун, Днепр өрүс туорааһынын кыргыһыыларыгар ордук хорсуннук кыргыспыта бэлиэтэммит.
1943 сыллаахха алтынньы 1 күнэ буолар түүнүгэр өстөөх уотун аннынан бастакы десанынан сержант Тепляков отделениетын буойуннара Днепр өрүһү Глушец дэриэбинэ аттынан (Гомельскай уобалас Лоевскай оройуона) туораабыттар. Плацдарм иһин кыргыһыыга, рота туоруурун хаххалаан, уотунан саппыттара, өстөөх 19 кырыктаах контратакатын төттөрү оҕуспуттар..
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан сержант Тепляков Мартын Пантелеймоновичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1944 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Заречье дэриэбинэ аттыгар сержант Тепляков кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Гомельскай уобалас Светлогорскай оройуонун Дуброва дэриэбинэтин таһыгар көмүллүбүт.
Малгина Феврония Николаевна. Малгина Феврония Николаевна (1888—1978) — биэс уолун бэһиэннэрин Иккис аан дойду сэриитигэр сүтэрбит саха ийэтэ.
Олоҕун олуктара.
1888 сыллаахха Таатта улууһугар Уус-Тааттаҕа дьадаҥы Ньукулай уонна Ульяна Бехтюевтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
17 саастааҕар булчут Малгин Егор Петровичка кэргэн биэрбиттэр. Эдэр ыал, дьадаҥытык да буоллар, дьоллоохтук олорбуттар. Сүүрбэ оҕо төрөөбүтүттэн сэттэ эрэ оҕо улааппыт (биэс уол, икки кыыс). 
30-с сылларга Малгиннар колхозка киирбиттэр, Феврония ынах ыаччынан, Егор булчутунан үлэлээбиттэр. Оҕолоро улаатан, хас биирдиилэрэ тус-туспа суолу талбыттар. 
Үһүс уоллара, Алексей, 1917 сыллаах төрүөх, Томскайдааҕы медицинскай институт студена буолбут. 1940 сыл саас Малгин Алексей Егорович II, финскай сэриигэ баҕа өттүнэн баран, ылбыт бааһырыыларыттан өлбүтүн уонна Томскай куоракка көмүллүбүтүн туһунан биллэрик туппут.
Ол кэннэ, соторунан, кэргэнэ Дьөгүөр хомолтолоохтук өлбүт.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар, сэриигэ Ийэ дойдуларын көмүскүү 4 уола, 2 күтүөтэ барбыттар.
Ийэҕэ ыар күннэр саҕаламмыттар, Феврония Николаевна утуу-субуу кутурҕаннаах биллэриктэри туппут:
Сэрии ыар сылларыгар колхозтаах саха боростуой дьахтара улахан кыһалҕаны, эрэйи көрбүт. Икки кыыһын, 3—4 ыалы аччыктааһынтан быыһыыр кыһалҕаттан Феврония колхозка үлэлээбит, сайынын күөлгэ мундуга туулаабыт, күһүнүн куобахха туһахтаабыт, саас эрдэ куйуурдаабыт, кыһыҥҥы киэһэлэргэ фроҥҥа ыытаары ичигэс таҥаһы — үтүлүк, бэргэһэ — тикпит.
Хойут, оройуонун дьаһалтатын уонна республика көмөлөрүнэн, оҕолоро кыргыспыт сирдэригэр (Старая Русса, Новгород, Ильмень күөл, Ленинград) бара сылдьыбыт. Өлүөр диэри биир эмэ оҕом кэлиэ диэн эрэнэ кэтэһээхтээбит.
Феврония Николаевна Малгина 1978 сыллаахха күн сириттэн барбыт.
Суруйааччы, разведчица, Ленинскэй комсомол уонна Государственнай бириэмийэлэр лауреаттара Зоя Ивановна Воскресенская 1976 сыллаахха Феврония Малгинаҕа бэлэхтээбит «Сердце матери» кинигэтигэр суруйбут:
"Февроние Николаевне Малгиной. Низкий поклон Вам, матери, отдавшей на защиту Родины пятерых своих сыновей. Вместе с ними Вы совершили материнский, святой подвиг. Этот подвиг живет в славных делах нашей социалистической Родины, в счастье наших детей и внуков. Великое Вам материнское спасибо! Зоя Воскресенская 2.3.1976 г."
Аатын үйэтитии.
Таатта улууһугар Баайаҕаҕа Феврония Малгинаҕа өйдөбүнньүк туруоруллубута.
Новгородова Екатерина Иннокентьевна. Новгородова Екатерина Иннокентьевна (төр. 1929, Кытаанах, Чурапчы улууһа, Саха АССР) — Социалистическай Үлэ Геройа (1973), РФ үтүөлээх агронома, Саха Сирин ытык киһитэ (1999).
Олоҕун олуктара.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1973 сыл ахсынньы 11 күнүнээҕи Ыйааҕынан оҕуруот аһын үүннэриигэ үрдүк көрдөрүүлэрин иһин Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Ленин аатынан совхоз оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэ биригэдьииригэр Новгородова Екатерина Иннокентьевнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэриллибитэ.
Өссө маны көр.
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Корнилова Зоя Афанасьевна. Корнилова Зоя Афанасьевна — экономика билимнэрин кандидата, саха биллиилээх политига.
Акимов Александр Константинович. Акимов Александр Константинович — экономическай билим доктора.
Борисов Спартак Степанович. Борисов Спартак Степанович — Саха Сирин политига.
Өссө маны көр.
Дьокуускай ытык дьоно
Арыы (үрүҥ ас). Арыы — сүөгэйи ытыйан, иирдэн оҥоһуллар үрүҥ ас.
Арыы бурдукка, оһоххо сүрүн астааһын быһыытынан, сорох рецептэргэ оһоҕу бэлэмнээһин уонна ас астааһын рецептэригэр шортенг быһыытынан үгүстүк сакаастыыллар.
Ынах үүтүн, арыыны үксүн үүтүнэн иитээччилэр үүтүнэн иитиллээччилэр, овецтар, козалар, бизоннар уонна Саха дьоно оҥороллор. Сүөгэй арыыга ардыгар туус, үчүгэй сыттаах арыыны, кэнсиэрбэлээһини эбэллэр.
Свойство.
Астыыр- таҥастыыр ас быһыытынан, сүөгэй арыыта үрдүк калорийнай (үгэс буолбут арыы — 748 КК / 100 г), организмынан чэпчэкитик (91 %). Сүрүн физика параметрдара: устуу температурата-32-35 °C, сылытыы температурата — 15-24 °C, сылыйыы-32,7 МДж/кг.
Сүөгэй арыытын састаабыгар үрүҥ, углеводтар, сорох водорожнялар, минеральнай веществолар уонна уу киирэллэр (ити нежнай өттө плазма арыыта). Сүөгэй арыыта витамин А (ортотунан, 0,6 мг%) уонна витамин Д (0,002-0,008 мг% сайылыкка, 0,001-0,002 мг%) бааллар. Сайылык арыыта эмиэ каротин (0,17-0,56 мг) баар. Сүөгэй арыыта токофераллар (2-5 мг%), онтон трансжирдар (3% кэриҥэ) уонна холестерин бааллар.
Көрүҥнэр.
Сүөгэй арыыта культивированнай сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. Сүөгэй арыыта - сүөгэй арыыта, пастеризованнай сүөгэйдэртэн оҥоһуллубут сүөгэй арыыта. Сүөгэй арыыта-бу сибиэһэй эбэтэр культиваламмыт сүөгэй арыыта.
Тыл туттуллуута.
Өс хоһоонноро.
"Арыы" үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат.
Хобордоох. Хобордоох — арыыга, сыаҕа ас буһарарга аналлаах нэлэгэр чугуун эбэтэр ылтаһын иһит.
Сүүс (ахсаан). 100 (сүүс) — дьиҥ уонна төгүрүк ахсаан, 99 уонна 101 икки ардыларыгар турар ахсаан, ааҕыы уоннуулаах систематыгар үс бэлиэлээх ахсааннартан аччыгыйдара.
Уон (ахсаан). 10 (уон) — дьиҥ ахсаан, 9 уонна 11 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Үс (ахсаан). 3 (үс) — дьиҥ ахсаан, 2 уонна 4 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Отут (ахсаан). 30 (отут) — дьиҥ ахсаан, 29 уонна 31 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Тоҕус (ахсаан). 9 (тоҕус) — дьиҥ ахсаан, 8 уонна 10 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Биэс (ахсаан). 5 (биэс) — дьиҥ ахсаан, 4 уонна 6 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Сүүрбэ (ахсаан). 20 (сүүрбэ) — дьиҥ ахсаан, 19 уонна 21 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Алта (ахсаан). 6 (алта) — дьиҥ ахсаан, 5 уонна 7 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Биир (ахсаан). 1 (биир) — дьиҥ ахсаан, бүтүн ахсаан, 0 уонна 2 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Икки (ахсаан). 2 (икки) — дьиҥ ахсаан, 1 уонна 3 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Түөрт (ахсаан). 4 (үс) — дьиҥ ахсаан, 3 уонна 5 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Сэттэ (ахсаан). 7 (сэттэ) — дьиҥ ахсаан, 6 уонна 8 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Аҕыс (ахсаан). 8 (аҕыс) — дьиҥ ахсаан, 7 уонна 9 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Уон икки (ахсаан). 12 (уон икки) — дьиҥ ахсаан, 11 уонна 13 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Мыҥ. Мыҥ (тыһыынча) — дьиҥ ахсаан 1000, уон сүүс, 10³.
Уон түөрт (ахсаан). 14 (уон түөрт) — дьиҥ ахсаан, 13 уонна 15 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Яковлев Петр Ионович. Яковлев Петр Ионович (22.02.1921—1978) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 16 сыл учууталлаан баран биллиилээх ыанньыксыт буолбут киһи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1976).
Олоҕун олуктара.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1976 сыл ахсынньы 23 күнүнээҕи Ыйааҕынан Петр Ионович Яковлевка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
Биллиилээх ыанньыксыт Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан үстэ талылла сылдьыбыт.
Лукин Тимофей Спиридонович. Лукин Тимофей Спиридонович (1914, Сатаҕай нэһилиэгэ, Амма улууһа, Саха уобалаһа — 15.04.1980) — биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1949 сыл бэс ыйын 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан сүөһү иитиитигэр үрдүк көрдөрүүлэрин иһин Тимофей Спиридонович Лукиҥҥа Социалистическай Үлэ Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
Литература.
Герои Социалистического Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 93—94.
Горохов Семен Васильевич. Горохов Семен Васильевич — саха чулуу кырсаһыта, Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1985 сыл от ыйын 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Семен Васильевич Гороховка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
Быканов Прокопий Иннокентьевич. Быканов Прокопий Иннокентьевич — бульдозерист, Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1985 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан Прокопий Иннокентьевич Быкановка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
Никифоров Семен Осипович. Никифоров Семен Осипович (27.08.1923, Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа, Саха АССР — 15.08.1980) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Айар үлэтэ.
1961 сыллаахха кэпсээннэрин бастакы хомуурунньуга бэчээттэммит.1969 с.кэпсээннэрин, сэһэннэрин түмэн «Дойдум дьоно» кинигэтин таһааттарбыт. «Туркулаах кистэлэҥнэрэ» сэһэни суруйбут.
Сэбиэскэй саллааттар сэрии уоттаах толоонугар бойобуой, хорсун быһыыларын «Саллаат дьылҕата» кинигэтигэр суруйбут. 
Суруйааччы айымньыларын геройдарынан Хоту дойду тулуурдаах дьоно, тыа хаһаайыстыбатын туруу үлэһиттэрэ, учууталлар, суруналыыстар, хорсун-хоодуот саллааттар, эйэлээх олоҕу тутааччылар буолаллар.
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР). Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха Сирэ).
Прокопьев Прокопий Яковлевич. Прокопьев Прокопий Яковлевич (Чуукаар) — саха суруйааччыта, тылбаасчыт.
Олоҕун олуктара.
1941 сыллаахха Ньурба улууһугар төрөөбүт.
1975 сыллаахха А. М. Горьскай аатынан Литературнай институту бүтэрбит.
1991 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Сигэлэр.
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Прокопьев Прокопий Яковлевич-Чуукаар