mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Леликов Алексей Емельянович. Леликов Алексей Емельянович, 1965 — 1966 сыллардаахха Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
1912 сыл олунньу 18 күнүгэр Москваҕа төрөөбүтэ. Москватааҕы Сталин аатынан транспорт инженердарын институтун уонна Ленинградтааҕы муора флотун Академиятын бүтэрбитэ.
Олоҕун олуктара.
1936 - 1937 сыллардаахха — Москва куоракка Москва уонна Ока өрүстэр пароходствоҕа инженер;
1937 - 1940 сыллардаахха — Главсевморпуть Хотугу Саха сирин пароходствотын начальнигын солбуйааччыта;
1940 - 1943 сыллардаахха — "Дальстрой" Халыма өрүс пароходствотын начальнигын солбуйааччыта (Магадан куорат);
1945 - 1952 сыллардаахха — "Дальстрой" Халыма өрүс салалтатын начальнигын солбуйааччыта (Зырянка бөһүөлэк);
1952 - 1954 сыллардаахха — "Дальстрой" транспорт салалтатын начальнига (Магадан куорат);
1956 - 1957 сыллардаахха — Өҥнөөх металлургия министерствотын транспорт отделын начальнига (Москва куорат);
1957 - 1961 сыллардаахха — Саха сиринээҕи Совнархоз суол уонна транспорт хаһаайыстыбатын салалта начальнига (Дьокуускай);
1961 - 1962 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын сэкрэтээрэ;
1962 - 1965 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын иккис сэкретээрэ;
1965 сыл ахсынньы – 1966 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
1990 сыллаахха Москваҕа ыалдьан өлбүтэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Петров Иван Иванович. Петров Иван Иванович, 1966 — 1979 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
1918 сыл от ыйын 20 күнүгэр Сверловскай уобалас Сысерть оройуонун "Андреевка" дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. 1937 сыллаахха "Красноуфимскай" куоракка тыа хаһаайыстыба техникумын уонна 1960 сыллаахха Пермь куоракка тыа хаһаайыстыба институту бүтэрбитэ.
1963 сыллаахха РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин уонна САССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллыбыт. 1966 сыллаахтан ССКП Саха сиринээҕи бюротун чилиэнэ; ССКП ХХIV, ХХV сийиэстэрин дэлэгээтэ.
Олоҕун олуктара.
1937 - 1939 сыллардаахха — Пермь уобалас Коми-Пермяк национальнай уокурукка "Юсьва" МТСка агроном;
1939 - 1941 сыллардаахха — Пермь уобалас Коми-Пермяк национальнай уокурукка "Юсьва" оройуонун сир отделын сүрүннүүр агронома;
1941 - 1949 сыллардаахха — Пермь уобалас "Еловка" оройуонун "Дубровка" МТС дириэктэрэ;
1949 - 1950 сыллардаахха — Пермь уобалас "Калинин" оройунун исполкомын бэрэссэдээтэлэ;
1950 - 1954 сыллардаахха — ССКП Пермь уобалаһын "Калинин" райкомын бастакы сэкирэтээрэ;
1954 - 1957 сыларадаахха — Пермь обкомын тыа хаһаайыстыба отделын сэбиэдиссэйэ;
1957 - 1962 сыллардаахха — ССКП Пермь обкомын сэкрэтээрэ;
1962 - 1964 сыллардаахха — Пермь уобалас (тыа) исполкомун бэрэссэдээтэлэ;
1964 - 1966 сыллардаахха — Пермь уобалас Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта;
1966 сыл сэтинньи – 1979 ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
Наҕараадалара.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин уордьана (1971 с.), Үлэ Кыһыл знамятын уордьана (1968, 1978 сс.), «Бочуот Знаага» уордьан (1973 с.) уонна ССРС мэтээллэрэринэн наҕараадаламмыт. 1972 с. «САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» ытык аат иҥэриллибит.
Маркин Сергей Николаевич. Маркин Сергей Николаевич, 1979—1989 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Шамшин Владислав Павлович. Шамшин Владислав Павлович, 1989 — 1990 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэитин бэрэстээтэлэ.
1937 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр Алтаай кыраайын "Бийскай" куоракка төрөөбүтэ. 1960 сылллахха Новосибирскай куоракка Уу транспорын инженердарын институтун уонна 1978 сыллаахха ССКП КК Үрдүкү Партия оскуолатын бүтэрбитэ.
Олоҕун олуктара.
1960 - 1962 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод сүрүннүүр механик отделын маастара;
1962 - 1964 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод механика цеҕын начальнига;
1964 - 1967 сыллардаахха — Усуйаана оройуонун Нижнеянскайдааҕы өрүс пордун сүрүннүүр инженера;
1967 - 1970 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод сүрүннүүр инженера;
1970 - 1974 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод директора;
1974 - 1975 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын промышленностка уонна транспортка отделын сэбиэдиссэйэ;
1975 - 1980 сыллардаахха — ССКП Дьокуускайдааҕы горком иккис сэкрэтээрэ;
1980 - 1983 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы горисполком бэрэссэдээтэлэ;
1983 - 1986 сыллардаахха — ССКП Мирнэй горкомын бастакы сэкрэтээрэ;
1986 - 1989 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын иккис сэкрэтээрэ;
1989 сыл алтынньы - 1990 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ;
1991 сылаахха — ССРС Наукаларын Академиятын Хотугу сир физика уонна техника проблематын институтун директорын солбуйааччы;
1992 сыл олунньутуттан — Саха Республикатын промышленность уонна геология министирин солбуйааччы; 
1996 сылаахтан — АЛРОСА АК Дьокуускайдааҕы бэрэстэбиитэлин солбуйааччыта.
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Курахал. Курахал (, ) — Курахаллыҥылар кэргэннэригэр киирэр сырдык эбэтэр хараҥа өҥнөөх байҕал кытылыгар туундараҕа сайылыыр сымыыттыыр көтөр.
Алыы хоптото. Алыы хоптото "(лат. Larus canus, нуучч. сизая чайка)" — хоптолор уустарыгар киирэр көтөр.
43 см дылы улаатар, кынатын далааһына 120 см кэриҥэ. Ыйааһына 300-тэн 550 г дылы буолар. Түүтэ үрүҥ, кынатын үөһээ өттө — серая. Кынатын төбөтө — харалаах маҥан, тумса уонна атахтара араҥастыҥы-күөх өҥнөөх. Эдэр көтөр үс сааһыгар эрэ маннык өҥнөнөр. Тыһыта атыыра тас көрүҥнэринэн уратылара суох. 25 сыл олоруон сөп. Хаһыыта «ки-э» эбэтэр «ки-а» диэҥҥэ майгынныыр.
Тарҕаныыта.
Алыы хоптото үксүн муоралар кытылларыгар олохсуйар, арыт эрэ континент иһинээҕи ууларга баар буолар. Евразияҕа уонна Хотугу Америкаҕа көстөр. Хотугу уонна Киин Европаҕа син тарҕаммыт көтөр. Сорох алыы хоптолоро Средиземноморьеҕа уонна Хотугу Африкаҕа кыстыыллар.
Аһылыга.
Бастатан туран балык аһылыктаах. Өссө араас үөнүнэн-көйүүрүнэн, үүнээйинэн аһылыктанар. Күөл хоптотунуу свалкаларга уонна ыһыллыбыт хонууларга аһыан сөп.
Ууһааһына.
Үс сааһыгар ууһуур кыахтанар. Ыам ыйыттан от ыйыгар дылы брачный период. Уу кытыытыгар холуонньаларынан олорор. Уйатын кураанах сыгынньах сиргэ отунан-маһынан туттар, онон улахан көтөрдөр уйаларын кэтииллэригэр табыгастаах. Уйалар ыккардылара 5-тэн 20 м дылы буолар. Уйаҕа үксэ 3 сымыыттаах буолар. Сымыыты атыыр эмиэ баттаһар. 23-тэн 28-с күнүгэр оҕолоро сымыыттан тахсаллар. Онтон 4-5 нэдиэлэнэн көтөр буолаллар.
Дуду кэҕэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281721&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-07-02T04:12:45Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;381705&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дуду кэҕэ "(, )" - көннөрү кэҕэҕэ майгынныыр эрээри арыый хараҥа өҥнөөх. Кэҕэтиҥилэр аймахтарыгар Кэҕэлэр уустарыгар киирэр. 
Саҥата өтөн саҥатыгар майгынныыр. Тайҕа зонатыгар барытыгар баар. Саха сирин дуду кэҕэтэ Австралияҕа тиийэ кыстыыр диэн орнитологтар этэллэр.
Иванов Климент Егорович. Иванов Климент Егорович — политик, 1990—1992 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
1936 сыл сэтинньи 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Бүлүүтээҕи педагогия училищетын, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникумун уонна Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Емельянов Николай Семенович. Емельянов Николай Семенович, 1931—1934 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин президиумун бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Ил Түмэн саайта
Габышев Александр Гаврилович. Александр Гаврилович Габышев (1899—21.05.1942), 1934—1938 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумын бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Ил Түмэн саайта
Аммосов Петр Васильевич. Аммосов Петр Васильевич (1903—1977) — Саха АССР судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр бастакы быыбарга 1937 сыллаахха Саха АССР-тан үс дьокутаат талыллыбыта: П. В. Аммосов, Л. Е. Комаренко уонна А. Д. Богатырев. Сэбиэт бастакы сиэссийэтигэр ол саҕана Саха Сирин обкомун сэкиритээрэ буола сылдьыбыт Петр Васильевич Аммосов РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан талыллыбыта. 
Быһаарыылар.
Дмитрий Пухов. Петр Аммосов кинигэтэ 2007 сыл.
Герценберг Константин Рудольфович. Герценберг Константин Рудольфович, 1923 сыллаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ. (1888 - 1951)
1888 сыллаахха Полтава губерниятыгар төрөөбүтэ. 1907 сыллаахха "Либава" куоракка (билигин Лиепая, Латвия) Военнай училищены бүтэрбитэ. 1914 сыллаахха Париж куракка электромеханика курстарын бүтэрбитэ. РСДРП чилиэнэ 1905 сылтан. 
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Пестун Ефим Григорьевич. Ефим Григорьевич Пестун, 1923—1925 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ (1889—1939).
1889 сыллаахха Гомель губерниятыгар Могилев куоракка (билигин Беларусь) төрөөбүтэ. 1905—1907 сыллардааҕы революция кыттыылааҕа. 1918 сылтан РСДРП чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Саха сириттэн барбытын кэннэ Москваҕа, Иваново-Вознесенскай губернияларга уонна Орто Волга кыраайыгар партия уонна сэбиэт үлэтигэр.
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Дьяков Василий Владимирович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;64006&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T06:14:14Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402280&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дьяков Василий Владимирович (1897 - 1937), 1925 - 1926 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ. 
1897 сыллаахха Воронеж губерниятыгар "Острогожскай" куоракка төрөөбүтэ. 1915 сыллаахха Воронеж куоракка гимназияны бүтэрбитэ. 1915 сылтан РСДРП чилиэнэ. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Барышев Николай Иванович. Барышев Николай Иванович, 1928 -1930 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ. 
1898 сыллаахха Башкирияҕа "Стерлитамак" куоракка төрөөбүтэ. 1916 сылтан РСДРП чилиэнэ. 
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Певзняк Павел Матвеевич. Певзняк Павел Матвеевич, 1930 - 1939 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.
1898 сыллаахха Смоленск губерниятыгар "Мстислав" уеһыгар "Дудино" дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. 1917 сылтан РСДРП чилиэнэ. 
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Степаненко Ион Лукич. Степаненко Ион Лукич, 1939 - 1943 сыллардаахха ВКП(б) Саха АССР обкуомун сэкиритээрэ, биир өттүнэн Ежов саҕанааҕы 1937-38 сылларга репрессияҕа түбэспит дьону босхолооһуҥҥа болҕомтотун уурбут, сымыйа холуобунай дьыалалары (холобур "ыччат дьыалатын") тохтоппут өҥөлөөх, иккис өттүнэн уот кураан сылларыгар кини өрөспүүбүлүкэни мөлтөхтүк салайбытын, эбээһинэһигэр дьалаҕайдык сыһыаннаспытын түмүгэр уонунан тыһыынчанан киһи хоргуйан өлбүтэ.
1895 сыллаахха билиҥҥи Краснодар кыраайын "Ейскай" куоратыгар төрөөбүтэ. 1932 сыллаахха Свердлов аатынан Коммунист уониверситетыгар аспирантураны бүтэрбитэ. 1918 сылтан РКП(б) чилиэнэ. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. 
Олоҕун олуктара.
1940-1943 сс. сут дьыллар кэмнэригэр сатаан салайбакка элбэх киһи сүтүгэ тахсыбытынан (баартыйа КК "Об ошибках в руководстве сельским хозяйством Якутского обкома ВКП;Б) и общем состоянии сельского хозяйства Якутской республики" уурааҕа) Совнарком бэрэстээтэлэ В.А. Муратовтыын үлэлэриттэн ууратыллан Москубаҕа ыҥырыллыбыттара. 
Алексеев Е.Е. устуорук эппитинэн, Степаненко ыыппыт политиката маннык этэ: "олохтоохтору эппиэттээх уонна улахан үлэҕэ туруорумуохха, итэҕэйимиэххэ, туруорар да буоллахха — төрөөбүт норуотун утары санаалаахтары".
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай Архыыбын ситим-сирэ
Масленников Георгий Иванович. Масленников Георгий Иванович, 1943 - 1946 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ.
1905 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр Ставрополь квраайга төрөөбүтэ. 1933 сыллаахха Доннаҕы Ростовка индустриальнай техникуму, 1949 сыллаахха КПСС КК Үрдүкү Партия оскуолатын бүтэрбитэ. 1929 сылтан ВКП(б) чилиэнэ. 
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Чиряев Гавриил Иосифович. Чиряев Гавриил Иосифович (04.04.1925—09.05.1982) — партия уонна ил диэйэтэлэ, 1965—1982 сыллардаахха ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрэ.
Дьиэ кэргэнэ.
Үс оҕолоох, бары учуонайдар:
Прокопьев Юрий Николаевич. Прокопьев Юрий Николаевич (14.07.1932—22.12.2003), — 1982 сылтан 1991 сылга диэри Саха өрөспүүбүлүкэтин салайбыт киһи, обкуом бастакы сэкиритээрэ, баартыйа уонна ил диэйэтэлэ. 
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Юрскай Парк.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-08-11T09:19:05Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Юрскай Парк аата манныкка уларытылынна: Юра кэм Паарката&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;64082&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра. Саха тыйаатыра - саха норуотун уус-уран искусствотын тириэрдэр сүрүн тыйаатыра.
1920 сыллаахха Нуучча драма тыйаатыра тэриллэригэр саха турууппата үөскээбитэ.
1925 сыллаахха саха турууппата бэйэтэ туспа тыйаатыр буолбута: Н. Д. Неустроев «Куһаҕан тыын» комедиятын премьератын күнэ, алтынньы 17, тыйаатыр төрөөбүт күнүнэн ааҕыллар. 
Тыйаатыр бастакы дириэктэринэн бэйиэт уонна драматург, саха уус-уран литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ А. И. Софронов буолбута.
Режиссерынан Д.Д. Большев буолбута, кини Бүлүүгэ самодеятельнай тыйаатыры тэрийээчи. 
Бастакы идэтийбит режиссерынан С. А. Григорьев үлэлээбитэ. Кини 1933—1958 сс. режиссердаабыта.
1934 сыллаахха тыйаатырга Ойуунускай аата иҥэриллибитэ.
60—70 сыллардаахха тыйаатыры Ф. Ф. Потапов салайбыта. Кини тыйаатыр төрүт репертуар оонньууларын туруорбута.
1983 сылтан тыйаатыр уус-уран салайааччытынан А. С. Борисов үлэлиир. 
Репертуар сүрүн оонньуулара.
1995 сыллаахха академическай аат иҥэриллибитэ. 
Тыйаатыр хас да Арассыыйа уонна аан дойду таһымнаах бэстибээлгэ кыттан турар.
Саха тыйаатыра – “Кыһыл көмүс мааска” театральнай бириэмийэ-бэстибээл 4 төгүллээх лауреата
Арассыыйа национальнай тыйаатырдарыттан аан бастакынан Саха тыйаатырын “Илиир Хоруола” “Кыһыл көмүс мааскаҕа” кыттарга номинацияланар.  
Бу испэктээк турбутунан режиссер Андрей Борисов, сценограф Геннадий Сотников, Илиир Хоруол оруолун толорбут Ефим Степанов уонна Көрдөөх Көкөт оруолун толорбут Иннокентий Луковцев Арассыыйа Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреаттарын аатын ылаллар.  
Тыйаатыр кириитиктэрин анал бириистэрин тутан, “Кыыс Дэбилийэ” олоҥхо “Кыһыл көмүс маасканан” наҕараадаланар.
Туруорааччы режиссер – Андрей Борисов, сыана худуоһунньуга – Геннадий Сотников, көстүүм худуоһунньуга – Лена Гоголева 
“Чаҕылхай артыыстааһын, Дьобуруопа тыйаатырын поэтикатын уонна саха төрүт үгэстэрин дьүөрэлии туппутун иһин” “Макбет” испэктээк “Кыһыл көмүс маасканан” наҕараадаланар. Макбет оруолун толорбут Петр Баснаев бастыҥ эр киһи оруола номинацияҕа киирбитэ. 
Туруорааччы режиссер – Сергей Потапов, сыана худуоһунньуга – Михаил Егоров, көстүүм худуоһунньуга – Сардана Федотова
“Кыһыл көмүс мааскаҕа” Саха тыйаатырын “Иччитэх дьиэ” испэктэктээгэ кыттыыны ылар. Бернарда оруолун толорбут Степанида Борисова бастыҥ дьахтар оруола номинацияҕа киирбитэ. Туруорааччы режиссер – Сюзанна Ооржак, сыана худуоһунньуга – Михаил Егоров, көстүүм худуоһунньуга – Дария Дмитриева
Чароит.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;342350&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2018-09-01T21:59:18Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;342351&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Чароит эбэтэр чарайыыт — сугун күөҕэр майгынныыр эгэлгэ өҥнөөх утахтар бөлөҕөлөһө эриллибиттэрин курдук саастаах таас, Саха сиригэр эрэ дэҥҥэ көстөр..
Химия формулата K(Ca;Na)2Si4O10(OH;F)·H2O. Аата булуллубут сиринэн — Чаара өрүс аатыттан тахсар. Сүрүн састааба кремний, өссө киирэллэр алюминий, барий уонна стронций оксидтара. Чэриниилэ күөҕэ өҥө марганец буккааһынан быһаарыллар. Таас өҥө хоҥор, сырдык сирень өҥүттэн олох хараҥа чэриниилэ өҥүгэр тиийэ буолар. 
Тааһы чочуйан килээриттэххэ чараас, синньигэс утахтаах эҥин араас оһуордар көстөн кэлэллэр. Сороҕор оһуор утахтара биир сиртэн тула тахсаннар кэрэ ойууну үөскэтэллэр. Куоска хараҕар майгынныыр ойуулаах таастар эмиэ бааллар.
Сыаната.
Чароит айылҕаҕа көстөрө аҕыйах буолан наһаа сыаналанар. Таҥастамматах чароит биир киилэтин сыаната 30-150 дуолларга турар. Чароиттан оҥоһуллубут оҕуруо сыаната биир граама 5 дуолларга туруон сөп. 30 см үрдүктээх вааза аан дойду аукционнарыгар 12-16 тыһыынча дуоллар сыаналаныан сөп.
Оҥоһуктар.
Чароиты көмүс эбэтэр үрүҥ көмүс оҥоһуктарга угары тоҕоостоох дииллэр. Чароит биһилэҕи уҥа илии аата суох тарбаҕар илдьэ сылдьар ордук дииллэр. Таас наһаа кытаанаҕа суох, ол иһин киниттэн оҥоһуллубут маллары туохха да охсубат, хампы түһэрбэт буола сатыахха наада. Чароит оҥоһуктары мыылалаах ууга сууйуохха сөп.
Линус Торвальдс.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;312264&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-16T23:20:58Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;390959&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Линус Торвальдс (, 28.12.1969–) — аатырбыт Линукс (Linux) систиэмэ иччитин суруйбут киһи. Омуга финн, билигин АХШ-ка олорор.
Линус Торвальдс 1969 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Финляндия киин куоратыгар Хельсинкига төрөөбүт. Төрөппүттэрэ идэтийбит суруналыыстар, хомуньуустар. Уолу Линус Пойлиҥ () аатынан ааттаабыттар - аатырбыт америка химига, Нобель бириэмийэтин лауреаата, ядернай сэрии сэбин утары охсуспут киһи, С битэмиин суолтатын арыйбыт учуонай.
Кыра эрдэҕиттэн көрсүө уонна оҕолору кытта бодоруспат үгэстээх эбит. 
Точнай ноууканан уонна техниканан сэргиирин көрөн эһэтэ уол 11 саастааҕар бэйэтин көмпүүтэрин (Commodore VIC-20) кытта билиһиннэрбит. Эһэтэ - ийэтин аҕата Лео Вальдемар Тернквист (Leo Valdemar Toerngvist) - ол саҕана Хельсинки университетын статистикаҕа профессора эбит. Эһэтин салалтатынан Basic тылы үөрэппит.
Оконешников Николай Егорович. Николай Егорович Оконешников — уларыта тутуу кэмигэр 90-с сылларга Саха сиригэр аатыра сылдьыбыт саха урбаанньыта.
1953 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр Ааллаах Үүн оройуонун "Доҕор" диэн бөһүөлэккэ төрөөбүтэ.
Саха Государственнай Университеты инженерно-техническай факультеты бүтэрбитэ.
Аадыча приискэ дириэриэктэринэн, Үөһээ Дьааҥы райисполкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1990 сыллар саҥатыгар Дьокуускайга америкалары кытары «Голд Спарк» диэн тэрилтэни тэрийбитэ. Бу тэрилтэ күндү тааһы таҥастыыр этэ. 
2005 сылга "Золото Югры" диэн ОАО салайбыта (Ханты-Мансийскай).
Кэнники сылларга Анголаҕа тутуу бизнеҺынан дьарыктаммыта.
2009 сыл атырдьах ыйын 11 күнүгэр Ангола киинигэр Луанда куоракка өлбүтэ.
Ылыллыбыт сирэ.
SakhaNews, 2009 сыл атырдьах ыйын 13
Паатам үрдэлэ. Паатам үрдэлэ — Иркутскай уобалас хоту өртүгэр Өлүөнэ уонна Витим уонна Чаара өрүстэр билирдэригэр сытар орто хайалар система.
Чыпчааллара 1924 м тиийэллэр. Геология өртүнэн кристаллаах сланецтар, известняктар уонна кварциттар.
Устата уонна кэтитэ 300 км кэриҥэ. Ирбэт тоҥ киэҥник тарҕаммыт.
1100 м диэри тиит уонна бэс ойуура, онтон үрдүк таас туундара уонна болбукта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Удокаан. Удокаан сис. Становой үрдэл систематын сорҕото.
Чаара уонна Өлүөхүмэ өрүстэр билирдэрэ буолар. Устата 300 км., орто үрдүктэрэ 2000 м., чыпчаала 2515 м. 
Граниттар быһа охсуулаах кристалл буолбут сланецтар, базальт эмиэ баар. 
1200 м диэри тиит мас үүнэр. Онтон үрдүк таас туундара уонна болбукта.
Саха сирин территориятыгар хотугу уһуга киирэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чемезов Василий Назарович. Василий Назарович Чемезов (13.08.1915—04.05.1979) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
Сэрии саҕаланаатын кэннэ Институт үлэтин тохтоппута. В. Н. Чемезов обком аппаратыгар көспүтэ.
Шавкунов Георгий Иванович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;291383&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2019-11-22T23:35:01Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;349514&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Шавкунов Георгий (Егор) Иванович (09.08.1913—23.08.1944) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
Олоҕун олуктара.
1913 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр Курган уобаласка Шадринскай куоракка төрөөбүтэ. Үөрэҕэ начальнай. 
1932 сылтан Дьокуускайга олохсуйар, сибээс хонтуоратыгар үлэлээбитэ. Кыһыл Армияҕа 1941 атырдьах ыйыттан. 
1943 сылтан сэриигэ кыттар. 195 №-дээх отделение сапера (139 №-дээх стрелковай дивизия, 50 №-дээх армия, 2-с Белорусскай фронт).
Шавкунов Могилев куорат аттыгар Днепр өрүһү туоруур күргэни тутууга хорсун быһыытын көрдөрбүтэ. 
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия кыһыл армеец Шавкунов Егор Ивановичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1944 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр өлбүтэ. Уҥуоҕа Польшаҕа Белосток воеводство «Прушко-Велике» диэн дэриэбинэ аттыгар көмүллүбүтэ. 
Аатын үйэтитии.
Дьокуускайга Герой аатынан уулусса ааттаммыта.
Сигэлэр.
Герои страны:Шавкунов Егор Иванович
Маҥаас сылгычыай. Маҥаас сылгы чыычааҕа эбэтэр Маҥаас сылгычыай (, ) — Саха сирин арҕаа өттүгэр үөскүүр сэдэхтик көстөр чыычаах. Анаабыр өрүскэ уонна Бүлүү үөһээ тардыытыгар көстөр.
Атыырын төбөтө араҕас, арҕаһыгар хара өҥүнэн солбуллар. Көхсө бороҥ эбэтэр харалаах бороҥ. Түөһэ уонна өрөҕөтө араҕас. Тыһыта төбөтүн үрдэ от күөхтүҥү саһархай. Арҕаһыгар хара түүтэ суох. Көхсө бороҥ. Ыйааһына 19-24 г.
Муостаах күөрэгэй.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;378008&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-03-10T17:53:29Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;378012&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Муостаах күөрэгэй эбэтэр Хаас чыычааҕа (, ) — туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа уонна сорох сирдэринэн тайҕа зонатыгар баар хайаларга сэдэхтик көстөр чыычаах. Атыыра төбөтүгэр уһун хара куорсуннардаах — «муостаах». Хабарҕата араҕас. Тыһыта «муоһа» кылгас. Ыйааһына 31-43 г.
Ыарҕа татыйыга. Ыарҕа татыйыга (, ) — Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ баар чыычаах, хоту элбэхтик, соҕуруу сэдэхтик көстөр. Төбөтө кытархай, хараҕын үрдэ хара сурааһыннаах. Көхсө бороҥ. Атыыра уонна тыһыта улахан уратылара суох. Атыырын кынатын уһуна 68-76 мм, ыйааһына 13-18 г. Тыһыта — 64-70 мм, 12-17 г.
Сэппэрээктэргэ баар буолар. Ыам ыйын иккис аҥаарыгар соҕурууттан кэлэр. Балаҕан ыйыгар төннөр. Сайын үөннэринэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ оттон, кылтан, кыыл түүтүттэн туттар. Бэс ыйын саҥатыгар 4-6 кытархай бээтинлэрдээх бороҥ сымыыттары уурар. Тыһыта да атыыра да баттыыллар, 11-13 суукка. Оҕото уйатыгар 11-12 суукка хаалар. Иккиэн аһаталлар.
Быртакыыс. Быртакыыс (, ) — Саха сирин хотутугар олохтоох чыычаах. Быртакыыстар уустарыгар киирэр.
Атыыра хара төбөлөөх уонна түөстээх. Көхсө уонна кутуругун үрдэ хоҥордуҥу бороҥнор. Тыһыта оройугар сырдык сурааһыннаах.
Дулҕалаах туундараҕа олохсуйар, мастаах туундараҕа уонна Хотугу муустаах байҕал арыыларыгар уйаланар.
Кугас татыйык. Кугас татыйык (,) — Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохтоох отой сэдэхтик көстөр чыычаах.
Атыырын төбөтө, хабарҕата уонна көхсө хараҥа кугастар, кыната уонна кутуруга бурые, түөһэ уонна өрөҕөтө саһархай. Сайын сүнньүнэн үөнүнэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ туттар. Ситэ үөрэтиллэ илик көрүҥ.