mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Анаалыстыыр химия. Анаалыстыыр химия - hэктэр уонна матырыйааллар химическай састааптарын, холбоһуктарын, арахсыыларын, дьайыыларын, хайдах быһыылаахтык үөскээбиттэрин үөрэтэр теоретическай билим. 
Анаалыстыыр химия билимин сыала-соруга: анализтааһын, чинчийии ньымаларын саҥардыы, тупсарыы, олоххо практикаҕа буолар киллэрии.
Анаалыстыыр химия химия билимэ үөскүөҕүттэн, алхимия үйэтиттэн саҕаланар. Эттик ханнык холбоһуктартан турарын, туох дьайыылааҕын, хайдах уларыйарын, хайдах үөскүүрүн чинчийэрэ. Ол гынан баран химия сайдан истэҕин аайы, анаалыстыыр үлэҕэ тутуллар ньымалар эмиэ тупса тураллар. Билиҥҥи кэмҥэ анаалыстыыр химия бэйэтэ туспа суолталаах, сыаллаах, соруктаах химия билимин салаата буолар. Физическай химия эмиэ бэйэтин сабдыалын бу манна киллэрэн турардаах, тоҕо диэтэххэ олус элбэх саҥатык үлэ ньымалара, араас теория олоҕо анаалыстыыр химияны байыппыттара. 
Анаалыстыыр химия икки подразделенияҕа арахсар: 
1. Хаачыстыбаннай - проба ханнык холбоһуктартан, эттиктэртэн, ханнык компоненнартан (атомнартан, молекулалартан, ионнартан) уонна быһаарылла илик, биллибэт састааптартан турарын үөрэтэр. 
2. Количественнай ("кээмэйин, ахсаанын") - пробаҕа компоненнар кээмэйдэрин быһаарар. 
Хаачыстыбыннай анаалыс соруктара:
1. Араас хампаньыаннар (молекулалар, атомнар, ионнар) боруобаҕа баар буолалларын туруоруута (булуута, арыллыыта). 
2. Һэктэр уонна хампаньыаннар биллибэт састааптаах боруобаҕа идентификациялара (аналогиятын сөп түбэһэр эталонугар туруоруута).
Количественнай анаалыс сыала-соруга: боруобаҕа баар хампаньыаннар содержанияларын эбэтэр концентрацияларын быһаарыыта.
Һэк састаабын үгэс буолбут ньымалар холбоһуктарын көмөтүнэн билиитэ «мокрай химия» диэн ааты ылбыта. Ити ньымалар мөлтөх таһымнаахтар, орто квалификациялаах аналитиктары наадыйаллар, онтон билиҥҥи кэмҥэ улахан аҥаара саҥа инструментальнай ньымаларынан (оптическай, электрохимическай, хроматографическай) солбуйтарбыт. Ол гынан баран ити холбоһук стандартизованнай бэрээдэк ыытыллыытынан араас элемиэннэр састааптарын уонна окислительнай туруктарын көнөтүк быһаарар.  
Анаалыстыыр химия хаачыстыбынай уонна количественнай анаалыс көрүҥнэригэр араарыыта тустаах степеҥҥэ усулуобунай. Өскөтүн хампаньыан боруобаҕа булуллубатаҕына, кини содержанията бэриллибит чэрчиттэн кыра буолар. Анаалыстыыр боруоба састааба биллибэт буоллаҕына, бастатынан хаачыстыбынай анаалыһы ыыталлар, ол эрэ кэнниттэн количественнай кээмэйдэр саҕаланаллар. Хаачыстыбынай уонна количественнай анаалыстар химическай, инструментальнай уонна биологическай ньымаларынан оҥоһуллаллар.
Материальнай объектар састааптарын быһаарыытын элементнай анаалыс диэн ааттыыллар. Онтон химическай холбоһуу састаабын быһаарыытын молекулярнай анаалыс дииллэр. Кини туспа структурнай анаалыска арахсар, ол онно һэк атомнай тутулун чинчийэр, эмпирическай формулалары таһаарар. Органика холбоһууларын функциональнай бөлөхтөрүн анаалыһа функциональнай анаалыс дэнэр.
Уойуу. Уойуу, сыаланыы - сыа мустуутун түмүгэр аһара элбэхтик үөскуур хаһа. Киһи доруобуйатыгар буортуну аҕалар. Улахан дьоҥҥо уойуу эт-сиин индексигэр сөп тубэһиэхтээх, 30-тан үөhээ ол эбэтэр тэҥ буолуохтаах.
Анал үөрэхтээхтэр бэлиэтииллэринэн, уойууттан ураты сиэри таһынан уойуу эт-сиин индексэ улахан дьонно тэҥ ол эбэтэр улахан 25-тэн сөп тубэһиитин түмүгэр тахсар. Оттон оҕолорго 0-5 уонна 5-19 дылы сааһынан арааран, этин-хаанын сайдыытын көрөн халыыпка сөп тубэһиитинэн быһаарыллар. Уойууттан араас ыарыы үөскүүр. Ол түмүгэ таһаарыылаах үлэ намтыыр. 
= Дьүһүнэ =
Билиҥҥи бириэмэҕэ уойуу, сыаланыы дьарҕа ыарыы курдук көрүллэр. Бу ыарыы ыйааһын үрдүүрүттэн тутулуктаах. 
Араас дойдуга уойуу, сыаланыы судаарыстыба эбии ороскуотугар тиэрдэр. Бу 2019 сылга нуорма таһынан ыйааһыннаах дьон өлүүтэ 3,5%. 1975 - 2016 сылларга уойбут, сыаламмыт киһи ахсаана 59% үрдээтэ. 
Бу Арассыыйа сиригэр уойууннан, сыаланыыннан 20% нэһилиэнньэ эрэйи көрөр. Россия сиригэр ордук ыйааһыннаах дьон ахсаана 60%. 
= Уойуу наардааһына =
Кииҥ уойуу диэн ордук сыа киһи иһигэр баара. Кииҥ уойуу саамай кутталлаах уойуу көрүҥэ буолар. Бу уойуу сибээстээх сурэх ыарыытын,үрдүк дабылыанньа уонна саахарынай диабеты кытары. 
Эмтэнээччи ыарыһаҕынан ааҕыллар өскөтүн кэриҥ биилэ кини кэриҥ өттүгун кыргыттар киэнэ 0,8-нан үрдүк буоллаҕына, онтон уолаттар киэнэ 0,95 буоллаҕына. 
Бу уойууну гормон кэһиитинэн икки араас көрүҥҥэ араараллар: "стандартное" и "нестандартное" ол эбэтэр "доруобай". 
= Быһаарыы =
Уойууну, сыаланыыны быһаарарга эт-сиин индексин ордук элбэхтэ тутталлар. Ол эрэн өссө тутталлар Борнгардт ииндэксэ, эт-сиин индекситтэн уратыта диэн кини киһи быһыытын-таһаатын учуоттуур.
= Туруга =
Ордук тутулуктаах быһыытыттан, уойуу степэниттэн, туох ыарахан ыарыылааҕыттан. 
Ордук ыйааһын "доруобай" диэҥҥэ аахсыллыбат төһө да кэһии суоҕун иһин.
= Туттуллубут литература =
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B6%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5
Гильотинирование. Гильотинирование диэн гильотинанан киһини өлөрүү.
Гильотина диэн төбөнү быһар оҥоһуу.
Колесование. Колесование диэн буруйдаах киһини көлүөһэҕэ баайан баран, тыыннаахтыы быһа тардаллар.
Утробная кошка. Киһи иһигэр күрүчүөктэрдээх тимир оҥоһугу уган баран, ис органнарын хостооһун.
Дьявольский ветер. Дьявольский ветер — киһини пушка айаҕар баайан баран, киһи нөҥүө ытыы.
Искэн. Искэн (искэҥ) — эт-хаан клеткаларыттан сайдар патологическай процесс. Киhи организма тканнары уонна органнары үөскэтэр ахсаана биллибэт баhаам элбэх клеткалартан турар. Клеткалар ууhуур дьоҕурдаахтар, ол иhин организм мэлдьи саҥардыллан иhэр, эргэрбит, өлбүт клеткалар куруук саҥа эдэр клеткаларынан солбуллаллар. Клетка ханнык эмитэ бөлөҕө туhааннаах биричиинэнэн сабыдыала быстыннаҕына хонтуруолтан тахсар, бэйэтэ туспа ууhаан барар. Бу мантан искэн үөскээhинэ саҕаланар. Искэн ууhааhына характердаах. Искэни чинчийэр, эмтиир үөрэх диэн ааттанар.
Клиническай уонна морфологическай өттүттэн көрдөххө, искэни икки улахан бөлөххө араараллар:
Искэн ткана 5 классическай уратылаах: 
=Куттала суох искэн=
Куттала суох (сиппит, гомологичнай) искэн тула сытар тканнары халбарытан улаатар (соро5ор ыга тутан). Кинилэр биэрбэттэр, ол эрээри искэн бохсуута олус кутталлаах (холобур, мэйии тканын ыга тутуута). Сорох куттала суох искэн сөп (ол эбэтэр кутталлаах искэннэ көһүөн сөп).
Ордук тарҕаммыт куттала суох искэннэр: маатка миомата, , , гипофиз аденомата уо.д.а.
=Кутталлаах искэн=
Кутталлаах (ситэ илик, гетерологичнай) искэн тула сытар тканнарга батары үүнэр уонна улаатан истэҕин аайы тканнары алдьатар. Маннык түбэлтэҕэ хаан уонна лимфа сүүрэр тымырдарын буортулуур уонна ол тымыр сүүрээнигэр искэн клеткалара киирэллэр, эккэ-хаанна тэнийэллэр, эбэтэр ханнык эмит органнарга сөҥүөхтэрин сөп. Бу искэн клеткалара атын оргаҥҥа сөҥүүтэ дэнэр.
=Искэн үүнүүтүн көрүҥнэрэ=
Үүнэ сылдьар искэн хайдах тула тканнары кытта хардарыта дьайсарынан хас да коруҥҥэ арахсар:
1. - искэн "бэйэ бэйэтиттэн" сайдан барар уонна тула сытар тканнары хардарытар. Искэн уонна доруобай ткан икки ардыгар баар тканнар иинииллэр (хатараллар), ол кэннэ онтон сылтаан хаанын сууруутэ буорту буолар - албын капсула үөскүүр. Бу капсула чуолкай кыраныыссалаах буолар.2. Инвазивнай үүнүү - искэн клеткалара тула сытар тканнарга батары үүнэннэллэр
3. Аппозиционнай үүнүү диэн тула сытар ткан саҥа үөскээбит клеткалара искэннэ кубулуйуулара.
Көҥдөй оргаҥҥа сыһыаныттан искэни араараллар:
Искэн хас үөскүүр кииннээҕиттэн араараллар:
=Киһи организмыгар сабыдыала=
= Ыарыы төрүөтэ =
Искэн этиологията ситэ үөрэтиллэ илик. Билиҥҥи бириэмэҕэ искэн үөскээһинин сүрүн теорията мутационнай буолар. Бу теория тутаах принциптэрэ:
= Наардааһын =
Гистогенетическай принцибинэн наардааһын (искэн номенкларутын Комитетынан этиллибит):
TNM системанан наардааһын.
Бу наардааһын искэн төһө тарҕаммытын уонна метастаз баарын-суоҕун көрдөрөөрү араас категорияны чыыһыланан бэлиэтиир.
T — tumor.
Латинскай тылтан "tumor" — искэн. Искэн сүрүн кииҥин уоппустуур уонна наардыыр.
N — nodulus.
Латинскай тылтан "nodulus" — түмүк, баайыы. Регионарнай лимфа түмүгэр метастаз баарын уоппустуур уонна наардыыр.
M — metastasis.
Атын оргаҥҥа, ткаҥҥа көспут метастааһы баарын-суоҕун уоппустуур.
P, G.
Сорох органнарга уонна системаларга эбии наардааһын баар (P эбэтэр G, ханнык системаҕа сыһыаннааҕыттан тутулуктаах). Клеткалар дифференцировкаларын көрдөрөр.
= Эмтээһин =
Искэни эмтээһин көрүҥнэрэ:
= Ыарыыны сэрэтии =
= Быһаарыылар =
=Литература=
Киһи быычаһа. Киһи быычаһа () - ас буһарар систиэма биирдэһэ.
Сүрүн сыала:.
Астан иҥэмтэлээх эттиктэрин иҥэринэр, туһата суоҕун саах оҥорон таһардьа таһаарар, ууну иҥэринэр.
Көрүҥэ:.
Киһи быычаһа 7 отделтан турар:
Киһи быычаһа микроорганизмнаах буолан ас буһарар процеһа үчүгэйдик ааһар уонна B, K битэмииннэр оҥоһуллаллар.
Ыарыылар.
Киһи быычаһа активнаһа кыра да буоллар ыарыыта аҕыйаҕа суох. 
Киһи быычаһа ситэри үлэлээбэт буоллаҕына уопсай бэлиэлээх буолар:
Дьоҥҥо тарҕаммыт ыарыы - Аппендицит (Муҥурдаах ыарыыта) — муҥур (аппендикс) ыарыыта. Муҥур диэн функцията соччо чуолкайдана илик, биир эрэ өттүнэн суон очоҕоско аһыллар бүтэй орган, кини киһи иһин уҥа өттүгэр баар буолар. Араас төрүөттэн сылтаан муҥур сытыйар, онтон эмтээбэтэххэ тэстэн ис органнарын сүһүрдэн тарҕанар, перитонит саҕаланар.
Диарея - потологичэскэй ыарыы. Диареянан ыалдьар киһи суткаҕа 3-4 туалеттыыр уонна сааҕа убаҕас буолар. Диарея ис ыарыытынан доҕуһуоллаах.
Бэричинэтэ:
Геморрой - аныгы үйэ ыарыыта. Анаал хайаҕас тула тымырдара үллэн ыарыыга кубулуйуута. Хаан тохтон дьон анимия буолар.
Ыарыы үөскүүр төрүтэ:
Кииллээһин. Буруйдааҕы суудуна киилин анныгар баайан баран соһоҕостооһун.
Менструация. Менструация — Ыйдааҕы диэн дьахтар организма уларыйар, ырааһырар кэмэ. Ыйдааҕы кэмигэр хапчаҕай оболочкатыттан функциональнай эедометрия араналыыр, хаанынан доҕуһуолланар. Бастакы кунтэн ыйдааҕы цикла ааҕыллан саҕаланар. Ыйдааҕы хаана бөлүөхсүйбэт, кеннеру хаантан арыый харана дьуһуннээх. Бу ыйдааҕы хаанна фермент ылыытынан быһаарыллар. Хат буолуу тугэнигэр уонна үүтүрүү бириэмэтигэр ыйдааҕы кэлбэт. Ыйдааҕы кэлэр бириэмэтигэр дьахтар физичискэй дискомфорту ааһар.
Симптонара.
Ыйдааҕы кэлиэн иннинэ маннык симптом үөскүөн сөп: 
Ыйдааҕы хаана.
Хас биирдии дьахтарга ыйдааҕы хаана ый аайы кэлэр.
Сааһы ситии, хат буолуу уонна оҕоломмутун кэнниттэн ыйдаа5ы өр бириэмэ кэлимиэн сөп. Дьахтар төрөөбутун кэнниттэн кэлэр араарыллыылар лохия диэн ааттаналлар. Хас да нэдиэлэ устата кэлиэҕин сөп.
Дьахтар эмиийинэн аһатарын тухары ыйдааҕы хаан хас эмэ бириэмэ кэлимиэн сөп.
Медицинскэй энциклопедия көрдөрүүтүнэн, дьахтарга ыйдааҕы хаана 50-100 мл.тэнэ кэлэр. Эрээри 10-150-на диэри оннооҕор 250 мл.диэри кэлэр. Бу көрдөрүү учугэй диэн быһаарыллар, маннааҕар элбэх хаан кэлиитэ, эбэтэр а5ыйа5а араас ыарыы симптомнарынан буолуон сөп.
Ыйдааҕы хаан тымыр хааныттан кыратык харана буолар.
Ууһааһын. ﻿﻿Ууһааһын — бары тыыннаах организмнарга сыһыаннаах, олоҕу утумнуур уонна быыстала суох бэйэҕэ маарынныыры оҥорон таһаарар ньыма буолар. Ууһааһын икки көрүҥҥэ арахсар: буоһаабакка ууһааһын уонна буоһатан ууһааһын. Клеткалартан турар организмнар ууһуулларыгар клетка үллэһиллиитэ төрүт буолар.
Буоһаабакка ууһааһын.
Соматическай клеткалартан гаметалар-репродуктивнай клеткалар кыттыыта суох саҥа көлүөнэ сайдан тахсар ууһааһын көрүҥүнэн буоһаабакка ууһааһын буолар. Буоһаабакка ууһааһын биир клеткалаах организмнарга киэҥник тарҕаммыт уонна түҥ былыргы, олус судургу ууһааһын ньымата буолар.
Буоһатан ууһааһын.
Буоһатан ууһааһыҥҥа ууһатар процесс (клеткалар холбоһуулара) үөскүүр. Каноническай түбэлтэҕэ икки бэйэ-бэйэни ситэрсэн биэрэр ууһуур хаттыгастар бииргэ тыыннаах сылдьаллар (эр киһи уонна дьахтар организмнара). Буоһатан ууһааһыҥҥа гаметалар, половой клеткалар үөскүүллэр.
Эволюцията.
Ууһааһын тас буоһатыыттан төрүөҕүн туһугар кыһанар ис иһинээҕи буоһатыыга, ууһатыыга кыттар бары клеткалар соматическай уонна половой клеткаларга арахсыыларыгар, изогамияттан анизогамияҕа, буоһаабакка ууһааһынтан буоһатан ууһааһыҥҥа диэри сайдан кэллэ.
Электрокардиограмма. Электрокардиограмма (ЭКГ) диэн сүрэх үлэтин электричество көмөтүнэн суруйан ылыы. ЭКГ сүрэх тэбиитин тургэнин уонна тэбиитин туругун көрдөрөр.
Сурун соруга.
ЭКГ сурэх быччыҥын электрическэй активноһын быһаарар. Кини электрическэй потенциаллара аналлаах электродтары бэлиэтиир. Тумук кордоруутэ мониторга костор ол эбэтэр кумааҕыга бэчээттэнэн таьаарыллар.
Микроскоп. Микроскоп — оптическай прибор, киһи хараҕар кѳстүбэт этик тутулун улаатыннаран кѳрѳргѳ, үѳрэтэргэ аналлаах. 1500–2000 тѳгүлгэ тиийэ улаатыннарар кыахтаах микроскоптар бааллар, отнон электроннай микроскоптар кыахтара ѳссѳ улахан.
Микроскобу практикаҕа туттуу ньымалара уонна технологиялара холбуу ылыллыбыта микроскопия диэн буолар.
Оҥоһуллуутун остуоруйата.
Бастакы оҥоһуллубут микроскоптар оптическай этилэрэ. Кинилэри аан маҥнай айбыт киһини ыйар уонна ааттыыр олус ыарахан. Ол курдук голландияттан сылдьар ачыкы маастарын Ханс Янсены уонна кини уолун бастакы микроскобу 1590-с айбыттар диэн сорох чинчийээчилэр ааҕаллар. Онтон сорохтор Иоанн Липперсгей диэки туруналлар, кини бастакы телескоп айааччыта буолар. Сотору кэминэн, 1624 сыллаахха Галилео Галилей бэйэтин араарыллар микроскобун кѳрдѳрѳр, инники аата «оккиолино» диэн. Сыл ааһан баран кини академиятааҕы табаарыһа Джованни Фабер саҥа оҥоһукка термин толкуйдаан биэрэр - микроскоп.
Оҥоһуута.
Микроскоп икки чаастан турар: механическай уонна оптическай. 
Араастара.
Оптическай микроскоптар.
Киһи хараҕа айылҕа оптическай системата буолар. Оптическай микроскоптар 2000 тѳгүл улаатыннарар күүстээхтэр. Кинилэр тимир олохтооһуннаах остуолга сыһыарыллан сылдьар объекивтан уонна окуляртан тураллар. Билиҥҥи микроскоптарга куруутун сырдатар, резкаһы уонна конденсатор миэстэтин уларытар биинтэлэр баар буолаллар.
Электроннай микроскоптар.
Электрон сүүмэҕэ микроскопияҕа туттуллар. Электрон зарядтаах частица, ол иһин кинилэри электромагнитнай линзаларынан фокустуур чэпчэки. Электроннай микроскоп улаатыннарар күүһэ оптическайтан 1000–10000 тѳгүл улахан.
Зондунан сканирируйдуур микроскоптар.
Бу маннык микроскоптар эттик ньуурун зонд кѳмѳтүнэн сканердыыллар. Зондунан сканируйдуур микроскоптар саҥа туттуллууга киирэн эрэллэр. Кинилэр чугаһатар күүстэрэ электроннай микроскоптарга тэҥнээхтэр, онтон сорох кээмэйдэринэн ситэллэр.
Рентгеновскай микроскоптар.
Рентгеновскай микроскоптар олус кыра эттиктэри кѳрѳргѳ аналлаахтар.
Телескоп. Телескоп — халлаан эттиктэрин кэтээн көрөргө аналлаах оптическай прибор.
Ханс Янсенн. Ханс Янсенн - Голландияттан сылдьар ачыкы маастара. Микроскобу айбыт киһиннэн ааҕаллар. Уонна кини аатынан Марс планетаҕа кратер Янсенн диэн баар.
Электрон. Электрон (Чаҕылык) диэн мэлдьэх иитиктээх өлүүскэ.
Атом үөскэҕин тула ии устун эргийэр. Электрон иитигэ −1,6021766208(98)⋅10−19 Кл.
Иоанн Липперсгей. Иоанн Липперсгей ( эбэтэр "Johann Lippershey", 1570–1619) — ниэмэс төрүттээх Голландияҕа олорбут ачыкы маастара. Телескобу айбыт киһиннэн биллэр. 
Кини Везель () диэн куоракка 1570 сыллаахха төрөөбүтэ уонна 1619 сыллаахха Мидделбург () диэн куоракка тыына быстыбыта.
Пастеризация. Пастеризациялааһын (убаҕаһы сылытан микробун өлөрүү) - аһылык бородуукталарын 60-70 кыраадыс итиигэ 30 мүнүүтэҕэ диэри уһуннук тутан микробтары өлөрөр ньыма. 
Үүт аһылыктары, кыһыл арыгыны, пиибэни оҥорорго туһаныллар. Пастеризация туһунан XIX үйэ ортотугар француз микробиолога Луи Пастер суруйбута.
Ас-үөл, утах харайыллар болдьоун кээмэйин уһатан биэрэр. Пастеризациялыырга микроскоба суох көстүбэт наһаа кыра үүнээйи эбэтэр харамай организымнары ититэн өлөрөллөр.
Ас көрүҥүттэн уонна састаабыттан көрөн пастеризация араас көрүҥэ туттуллар. Уһуннук (63-65 кыраадыска 30-40 мүнүүтэ устата ититэллэр), кылгастык (85-90 кыраадыска 0,5-1 мүнүүтэ устата ититиллэр), тута ититии (98 кыраадыстан үөһээ). Бородууктаны аҕыйах сөкүүндэҕэ 100 кыраадыстан үөһээ ититэри ультрапастеризация дэнэр.
Пастеризация кэнсиэрбэлииргэ туттуллубат, бүтэй салгына суохха анаэробнай микрофлора (көр ботулизм) споралара үүнүөхтэрин сөп. Бэйэ оҥорон таһаарар бородууктаны холобура тэллэйи, отоннору өр кэмҥэ харайарга стерилизация туһаныллара табыгастаах уонна барыыстаах.
Литература.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F
Химия холбоһуга. Химия холбоһуга — хас да химическэйдик сибээстэнэн турар атомтан оҥоһуллубут элемент.
Коваленнаах ситим. Коваленнаах ситим (лат. "co" — «бииргэ» уонна "vales" — «кыахтаах» диэнтэн) диэн икки атом тас электроннарын былыттара холбоһон оҥорбут ситимнэрэ. Ситим электроннаах былыттара бүтүн электроннаах паара диэн ааттанар.
Электроннаах паара. Электроннаах паара — икки электрон холбоспут туруктара.
Аһыыба тобоҕо. Аһыыба тобоҕо () - анион судургу неорганическай холбоһуута.
Анион. Анион - төттөрү иитиилээх ион.
Электрона протоннааҕар элбэх буолан ион анион буолар. Анион иитиитэ дискретнай, ол аата биирдэмэ аҥаардаммат, холобура Cl− — биир иитиилээх анион, оттон SO42− — икки иитиилээх анион. Анионнар туустар, аһыыбалар уонна солохтор үгүстэригэр, гаастарга, ону таһынан ион ситимнээх холбоһуктар кристаал эрэһиэккэлэригэр баар буолаллар. 
Электрическэй хонууга анионнар, минустаах буолан плюс электродка — анодка — тардыһаллар.
Белоктар. Белоктар — уустук оҥоһуулаах, аминокислотарынан оҥоһуллубут. Субурҕа буолан пептидной диэн сибээһинэн холбоспуттар. Тыыннаах организмҥа аминокислотаттан белок састаапа генетическай код быһаараннар. Синтез буолаары сүүрбэ аминокислота туһаныллар.
Аһыыба. Аһыыбалар диэн уулук катионун биэрэр (Брөнстед аһыыбата) кыахтаах эбэтэр коваленнаах ситими үөскэтэн (Льюис аһыыбата) электроннаах паараны ылынар кыахтаах химия холбоһуктара.
Брөнстед аһыыбата уу суурадаһыныгар гидроксоний ионун (H3O+) дэлэйин үөскэтэр. Ити ион суурадаһыҥҥа аһыы амтан биэрэр, индикатор өҥүн уларытар, элбэх концентрациялаах буоллаҕына, кыһытыан да бааһырдыан да сөп. Аһыыба хамсыыр уулугун атома тимир атомыгар солбуллан туус үөскэтэр. Ол тууска тимир катионнара уонна аһыыба тобоҕун анионнара баар.
Аһыыбалар химия саҥнара.
CaO + 2HCl → CaCl2 + H2O
ZnO + 2HNO3 → Zn(NO3)2 + H2O
NaOH + HCl → NaCl +H2O
Cu(OH)2 ↓ + H2SO4 → CuSO4 + 2H2O
BaCl2 + H2SO4 → BaSO4↓ + 2HCl↑
formula_2
formula_3
formula_4
formula_5
Холобур:
formula_6
formula_7
Аһыыбаны ылыы..
Аһыыбаны ылаллар:
formula_8
formula_9
formula_10
formula_11
formula_12
Туттуллубут литература.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%8B
Катион. Катион — көнө иитиилээх ион. 
Төһө иитиилээҕинэн ойууланар: холобур, NH4+ — биир иитиилээх аммоний катиона, Ca2+ — икки иитиилээх кальций катиона. электрическай хонууга катионнар төттөрү иитиилээх электродка — катодка — тардыһаллар.
Аата гириэктии «καθιών» аллара түһэр диэнтэн. Тиэрмини Майкл Фарадей 1834 сыллаахха киллэрбитэ.
Диссоциация константата. Диссоциация константата — объекты кыракый сороххо диссоциируйдуур константа равновесия көрүҥэ.
Диссоциация. Электролитическай диссоциация () — электролит () ионнарга арахсар процеһа.
Бохсуу. ж. локализация, (бэйэтигэр) бохсуу (атын сиргэ тарҕаммат оҥоруу); локализация очагов пожара баһаар көрдүгэннэрин бохсуу.
Киэли. 1) брюхо, утроба; туолбат киэли ненасытное брюхо; 2) анат. матка; 3) разг. вместилище; киэҥ киэли большая ёмкость чего-л.
Ачыкы. Ачыкы - саамай дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕаммыт оптическай прибор, киһи хараҕын көрүүтүн көннөрөр эбэтэр киһи хараҕын араас сабыдыалтан көмүскүүр  тэрил.
Ачыкы таас эбэтэр пластиковай линзаттан турар, кини ачыкы иитигэр сыстар. Ардыгар кулгаахха илиллэр ачыкы иитин оннугар, төбөҕө кэтиллэр лиэнтэни ,эбэтэр тирии быаны тутталлар.
Ачыкы араарыллар чаастара.
1. Ачыкы иитэ
2. Ачыкы иитин күргэнэ
3. Ачыкы тааhа
4. Мурун тирэҕэ
5. Иэччэх
Ачыкы остуоруйата.
Күнтэн хаххалыыр ачыкы
Бастыкы, күнтэн хаххалыыр ачыкыны оҥорбуттар түгэх Хоту дойду , Азия уонна Америка олохтоохторо. Кинилэр ачыкыны кыыл уҥуоҕуттан эбэтэр мас хатырыгыттан ,харахха анаан кыараҕас быһыылаан оҥороллор эбит. 
Бастакы күнтэн хаххалыыр ачыкы чахчыттан ыллахха торүттэммит сирэ Кытай. 
Харах көрүүтүн тупсарар ачыкы.
Харах көрүүтун тупсарар ачыкы уөдүйэ илигинэ өстүөкулэ тааһынан тутталлар эбит.
Бастакы ачыкы быһыыта 12 үйэҕэ Италияҕа оҥоьуллубут. Сабаҕалаан көрдөххө, бастакы харах көрүүтүн тупсарар ачыкы 1284 сыллаахха Сальвино Армати диэн киһиннэн оҥоһуллубут. Ол эрэн ити туоһулааһын ханнык да докумуоҥҥа киирбэтэх.
Бастакыннан ачыкы баар буолуута 1289 сылга туоһу сурукка киирбит эбит.
Ачыкы бастакы уруһуйа (Италия) сиэркэпкэ, 1352 с. Томмазо да Модена монаҕынан уруһуйданан көстүбүт.
XVI үйэҕэ дылы  ырааҕы эрэ көрүү ачыкы баара, кэлин харалҕана ачыкыта үөскээбит.
XVII үрүн көмүс ииннээх, диоптрийдаах ачыкыны ыраахтааҕы Алексей Михайлович кэтэр эбит.
XVIII үйэ саҕаланыыта Лондон куорат олохтооҕо, оптиканнан дьарыктанааччы Эдвард Скарлетт ачыкыга кылдьыы эппит
= Аныгы ачыкы =
Харах көрүүтүн тупсарар аналлаах ачыкыны мээнэҕэ буолбакка, бэйэтин суолтатынан эрэ тутталлар.
= Сирэйи сыыһа иҥэрии =
Улахан диоптрийдаах ачыкы, киһи сирэйин-хараҕын атын дьон сыыһа көрүүгэ тиэрдиэн сөп. Харалҕаҥҥа аналлаах ачыкы киһи хараҕын сирэйин кытта тэҥнээтэххэ кыра гына көрдөрөр. Ырааҕы эрэ көрөр дьон ачыкылара, харахтара сирэйи кытары тэҥнээтэххэ олус улахан курдук буолан көстөр.
Сирэйи сыыһа иҥэрии уонна кыра тиэрдэр. Ол буолбатын туһугар күүстээх көннөрөр көмөлөһүөн сөп.
Гормоннар. Гормоннар - органическай айылҕа биологическай көхтөөх һэктэр. Гормоннар ис секрециялаах былчархайдар аналлаах клеткаларыгар оҥорон таһаарар. Гормон вещество уларытыы уонна физиологическай аналлаах үлэтигэр сабыдыаллыыр. Гормон араас орган уонна систиэмэлэргэ надалаах гуморальнай процесстарын салайааччы буолар. 
Бүтүннүү киhигэ буолар процессары хонтуруоллуур. Онно киирэр: улаатыы, сайыннарыы, элбэтии о.д.а. Гормон вещество солбуhуутагар, физиологическай үлэтигэр бэрээдэктээ сабыдыал далбардыыр уонна хаан буолан организм иhигэр көһөр.
Историята.
Ис секрециялаах былчархайдар үөскэрэтии саҕалааһына 1855 с. омук Англияттан быраас Т. Аддисон диэн ааттаах буолбута. 
Кини бастакы буруонса ыарыытын ойуулаабыт. Атын төрүттээччи К. Бернар Франция бырааһа буолбута. 
Кини туох процесстарын иһинэн ис секреция туһалааҕын, ханна баарын уонна хааҥҥа түһэрин таһаарбыта.
Гормон аналлаах үлэтэ.
Тас уонна иһинээҕи баарын ис секрециялаах былчархайдара организмҥа рецепторга сабыдыаллыыр, импульсу нервнэй системаҕа уонна араас гипотоламуска киирэн таһаартыыр. 
Гормон организмҥа наадалаах гомеостаһы көҕүлээн, эмиэ даҕаны аналлаах үлэтин салайар.
Рецептор.
Гормоннар бары организмна, араас органнарыгар уонна систематыларыгар оhуобай рецептарынан сабыдылыыр. Гормон рецептора 3 кына араараллар;
Бары рецепторга саморегуляция диэн феномен тутталлар. Араас гормон оҥорон таһаарыыта улаатыы эбэтэр кыччатыы, гормональнай рецептар билимтиэтэ үрдэтии эбэтэр намтатыы эндокриннай ыарыыларынар үөскүүллэр.
Дьайыы механизма.
Гормон, хааҥҥа баар буолуу сылдьан, оhуобай клеткаларга тийэн баран сабыдылыыр. Специфическай рецепторанынан кытта хардарыта дьайсыыйы киирэр.
Рецептордар организм тугу ыппытын ааҕаллар уонна клеткаҕа биллэр уларыйыы үөскүүр. Хас бирдии чуолааhын гормон бэйэтэ рецептардаах.
Араас-араас дьайыы механихма баарын сөп. Бастыкы группаҕа рецептарынан холбонор гормон. Бу группа ууга кыратык оморортык уонна хаан аҕаллаларый эбис белки-сылдьааччы холбонор.
Классификациялара.
Гормону, химическай тутуулаах араараллар
Гормон структуралара бары биир организмнаах баар буолуон сөп.
Олохтуур оксид. Олохтуур оксид диэн олохтооһуҥҥа сөп түбэһэр металлар туустанар оксидтара.