mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Эдэр режиссер Юрий Макаров.  Билсин: эдэр режиссер Юрий Макаров
 Юрий Маккаров 1962 с. Чурапчы оройуонугар тереебутэ. 1985 с. Москва5а Щепкин аатынан театральнай училещаны бутэрбитэ. Ньурба5а артыыьынан улэлээбитэ. 1992 с. тохсунньутуттан Ньурбатаа5ы кеье сылдьар драматичесскай театр уус-уран салайааччыта. Кжргжннээх, 2 о5олоох. Театр айар улэтин сана хайысханан сайдар суолга киллэрээри хас да сыллаах кэскиллээх программаны онордо. Ол быьыытынан театр сыыйа этническай кииннэ кубулуйуохтаах. Чуолкайдаан эттэххэ, ебугэ культуратын научнай теруккэ оло5уран кичэйэн уэрэтиэхтээх уонна ону керееччугэ тиэрдиэхтээх. кэлэктиип учуонайдары, Айыы уэрэ5ин тар5атааччылары, норуот талааннаахтарын, оскуоланы кытта сибээьи тутуьуо5а. Ону таьынан норуодгай театрдары, фольклорнай ансамбллары уо.д.а. кытта бииргэ улэоиэ5э, айар лаборатория быьыытынан сайдыа5а. Ньурбатаа5ы театр эстетиката, кеье сылбар театр буоларын быьыытынан, олонхоььуттар эстетикаларыгар сеп тубэьэр. Программа онно оло5урбут. Инникитин, кэлктиип ылыммыт программата олоххо киирдэ5инэ (кырата ус сылынан), театр аата уларыйан, Ньурбатаа5ы кеье сылдьар этническэй театр диэн буолуохтаах.
 Е. Николаева
Ньурба. - 1992. - Олунньу 25 кунэ
Степанова Татьяна Николаевна. Степанова Татьяна Николаевна өр сылларга ырыаны олоҕун аргыһа оностон "Сыана бэтэрээнэ" аатын ылбыта. Кини "Герой Фёдор Кузьмич Попов" төрөөбүт, элбэх талааннаах ырыаһыттарынан биллибит Мэҥэ-Ханалас улууһун Сыымах нэһилиэгэр Санниковтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Татьяна Николаевна айылҕаттан бэриллибит чуор куоластааах, онон оҕо эрдэҕиттэн дьон сөбүлээн истэр ырыаһыта буолбута. 
Ол курдук ордук табыллан, собүлээн ыллыыр ырыаларынан ааттыахха сөп: Иннокентий Сосин тылларыгар, Христофор Максимов мелодиятыгар "Биригэдьиир Марыына", Эллэй тылларыгар Ольга Иванова мелодиятыгар "Таптыа5ын ийэни", Роман Атласов тылларыгар, Христофор Максимов мелодиятыгар "Эйэ холууба", Иван Сысолятин тылларыгар, Валерий Ноев мелодиятыгар "Кыракый уолчааным", Валерий Ноев тылларыгар, мелодиятыгар "Кыракый кыысчааным" о.д.а. 
Татьяна Николаевна кэргэнэ, Степанов Иннокентий Иннокентьевич "Аҕа дойду улуу сэриитин" кыттыылааҕа эмиэ олус үчүгэйдик үнкүүлүүрэ, мандалина5а оонньуура эбитэ үһү. Татьяна Николаевна быраата билигин Горнайна олорор, биллэр мелодист Данил Санников баар. Тастын балта эмиэ киэнник биллибит Саха Өрөспүүбүлүкэтин культууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай артыыһа, самодеятельнай композитор Анастасия Николаевна Варламова "Эдьиий Настааны" ааттыахха сөп. Татьяна Николаевна улахан оҕото Иннокентий Иннокентьевич ийэтин удьуордаан, Өрөспүүбүлүкэ, Россия араас куораттарыгар, омук дойдуларыгар киэнник биллибит Мэнэ-Ханалас Тара5ай нэһилиэгин "Нэһилиэк культуурнай киинин" иһинэн тэриллибит "Төлөн" эр-дьон народнай вокальнай ансамбль ырыаһыта. Татьяна Николаевна сиэнэ Надя, Музыка урдуку оскуолатын бутэрэн Москвага консерваторияга уерэнэр, кларнет инструменна оонньуур. 
Кыра уола Николай 5 сааһыттан гармошкаҕа оонньоон сыанаттан туспэт эбит.Ол курдук оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар биир интэриэстээх оҕолору кытары ВИА тэриммиттэр.Онно кини солист, гитарист быьыытынан уонна ударнай инструменнарга оонньообут. Онтон оскуоланы бүтэрэн Дьокуускайдаагы 2-с нүөмэрдээх музыкальнай отделениетыгар үөрэнэн 1994 бутэрбитэ. Онтон музыка учууталынан Мэнэ-Ханалас спортивнай лицейыгар үлэлээбитэ.Кини билигин даганы ийэтин удьуордаан баянна, гитараҕа оонньуурун, ыллыырын себүлүүр. Бэйэтэ ырыа суруйар, мелодиятын айар.
Диоклетиан. Гай Авре́лий Вале́рий Диоклетиа́н (, 244 сыл ахсынньы 22 — 311 сыл ахсынньы 3) — Рим импиэрийэтин 284 сыллаахтан 305 сыллаахха диэри ыраахтааҕыта. Былааска кэлэн баран бэйэтин толору былаастаах импэрээтэринэн биллэрбитэ (ол иннинэ импэрээтэр сенатордартан бастыҥнара принцепс эрэ этэ). 
Диоклетиан бэйэтэ Илиҥҥи импиэрийэни салайара, Максимиан диэн байыаннай киһини (атаһын) Арҕаа импиэрийэни салайсарга 286 сыллаахха анаабыта. Салгыы 293 с. бэйэтин уонна Максимиан анныларынан өссө биирдии "цезарь" титуллаах "балыс" ыраахтаҕылары анаан, былааһын түҥэттибитэ (тетрархия). Диоклетиан салайар кэмигэр Рим импиэрийэтэ бөҕөргөөбүтэ, сармааттары, алеманнары кыайталаабыта, Эгиипэккэ былааһы былдьаабыт узурпатордары хам баттаабыта, былыргыттан өстөөҕүн Персияны кытта сэриилэһэн киин куоратын урусхаллаабыта, дойду үрдүнэн нолуоктар бигэ уонна ордук сиэрдээх буолбуттара.
305 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр Диоклетиан уонна Максимиан сааһыраннар бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн Рим импиэрийэтин ыраахтааҕылара буолан бүппүттэр. Кырдьар сааһыгар төрөөбүт сиригэр Далмацияҕа (билигин Хорватия) оҕуруот үүннэрэн үйэтин моҥообута.
Туҥуй ыһыах. Туҥуй ыһыах (Былыргы Саха халандаарынан ыытыллар Саҥа Дьыл), ыам ыйын 1 күнүгэр былыр Саха Сиригэр ыытыллар ыһыах, сүрүннээн Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан улуустарыгар ыыталлар эбит. Бүтэһик Туҥуй ыһыах Мэҥэҕэ Матта сиригэр бэлиэтэммит.
Айхал Аммосов. Следователем следственной части Следственного управления МУ МВД России «Якутское» возбуждено уголовное дело в отношении 60-летнего жителя города Якутск, подозреваемого в совершении преступления, [Унабомбер|предусмотренного]] ч. 1 ст. 280.3 Уголовного кодекса Российской Федерации «Публичные действия, направленные на дискредитацию использования Вооруженных Сил Российской Федерации в целях защиты интересов Российской Федерации и ее граждан, поддержания международного мира и безопасности или исполнения государственными органами Российской Федерации своих полномочий в указанных целях».
В течение 2022 года Якутским городским судом фигурант трижды привлекался к административной ответственности по ч. 1 ст. 20.3.3 КоАП РФ, ему был назначено три штрафа в размере по 90 тысяч рублей. Однако позже подозреваемый разместил на крыше одного из зданий в центре города Якутска баннер с надписью, содержание которой дискредитировало использование Вооружённых сил Российской Федерации в целях защиты интересов страны и её граждан.
Оперативники Центра противодействию экстремизму МВД по Республике Саха (Якутия) пресекли его противоправное деяние.
В настоящее время проводятся следственные действия и оперативно-розыскные мероприятия, направленные на установление обстоятельств совершенного преступления. В отношении подозреваемого избрана мера пресечения в виде подписки о невыезде и надлежащем поведении.
Пресс-служба МВД по Республике Саха (Якутия)
Сахалыы эттэххэ Манчаары сиэнэ диэн буолар. Манан хаар серай луэд
Антон Красовский. Антон Красовский (толору аата "Антон Вячеславович Красовский") (1975–), RT телеканал директора, Владимир Путин уонна Айсен Николаев доҕоро, Z буукуба туһугар охтооччу, аһаҕастык гей буоларын билиммитэ НТВ канаалга, СПИД ыарыылааҕынан биллэр.
Кастус Калиновскай аатынан Беларусь көҥүл батальона. Кастус Калиновскай аатынан Беларусь көҥүл батальона (), Беларусь дойдутун батальона, Беларусь көҥүл буоларын туһугар охсуһар. Муус устар 1 күнүттэн 2022 сылтан ыла Украина Арассыыйа сэриитэ конфлигар кыттар, Украина диэки сэриилэһэр.
Легион «Көҥүл Арассыыйа». Легион «Көҥүл Арассыыйа» (Легiон «Свобода Росiї»), Арассыыйа демократия уонна көҥүл тыл иһин охсуһар саллааттара, Владимир Путин былааһын утары үлэлииллэр. 
Муус устар 1 күнүттэн 2022 сыллаахтан Украина Арассыыйа сэриитэ кытталлар, Украина диэки. 
Ыам ыйын 1 күнүгэр уопсай ахсааннара 10000 саллаат буолла, олортон 18 сахалар.
Дьячковская Валерия Анатольевна. Дьячковская Валерия Анатольевна — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай унубэрситиэт туризм салаатын 2 куурус устудьуона. 
Валерия Анатольевна от ыйын 10 кунугэр 2001 сылга Дьокуускай куоракка торообутэ. 2007 сылга Нам улууьун уьус нуомэрдээх начальнай оскуола5а киирбитэ. Бэьис кылаастан Валерия Нам улууьун гимназиятыгар уорэммитэ уонна 2018 сылга туйгуннук бутэрбитэ.
Валерия сакааска мэтириэт уруьуйдуур. 100 тахса мэтириэт уруьуйдаан атыылаабыта уона билигин да5аны ис сурэ5иттэн уруьуйдаан сакаастаабын дьонун уордэр.
Лазер. Лазер (, "light amplification by stimulated emission of radiation" диэнтэн акроним) ол эбэтэр оптическай квантовай генератор — тас энергияны (сырдык, электричество, итии, химическэй уо.д.а. энергиятын) когерентнай, монохром, поляризованнай, чопчу хайысхалаах энергия (эрчим) сардаҥатыгар уларытар тэрил.
Лазер физическэй олоҕо квантомеханичакэй көстүү индуцированнай сыролатыыта буолар. Лазер уота күүстээх быстыыта суох эбэтэр импульсивнай буолуон сөп. Сорох схемаларга лазер үлэлиир өрүтэ атын источнигы күүһүрдэргэ туттулаар. Лазер араас көрүҥэ баар, ол көрүҥнэрэ вещество бары агрегатнай туругар туhaныллар. Хайа эрэ лазердар (Холобур: Полихроматическэй кытаанах эттиктээх эбэрр кырааскаҕа олоҕурар) киэҥ спектальнай диапозонҥа бүтүн частота набуорун оҥорор кыахтаахтар. Кээмэйдэрэ олох кыра микроскопическайтан, футбуол хонуутугар дылы буолар. Дьэҥҥэ көстөр хаачыстыбалара, лазеры киэҥ обаласка туттарга көҥүл биэрбитэ, ол иhигэр: наука,тиэхникэ, медициинэ уо.д.а.
Сүрүн даталар.
Физика билигин да түргэнник сайдар. Лазер айылыбыт кэмиттэн, хас сыл айы кини саҥа көрүҥэ тахсан иhэр.1961 с неонлвай тааска олоҕурар лазер үөскэбитэ, онтон кэлэ 5 сыл иhигэр лазерный диод, кырааскаҕа олоҕурар лазер, диоскид улеродыгар олоҕурар лазер уонна химичэскэй лазердар айылыбыттара.1963 с Ж. Алферов уонна Г. Кремер полупроводникавай гетероструктуралар теорияны айбыттара, ити теория санатыгар олоҕурар эмиэ лазер араас көрүҥэ баар буолбута.
Лазер классификацията.
Лазер араас кэмнэлинэн классификацияланар:
Агрегантный туругунан уонна көхтөөх hэк көрүҥүнэн:
Накачкатын ньыматынан уонна үлэтин туругунан:
Долгунун уhунунан (Диопазонунан):
Оҥоһугунан:
Сыралытыы хаачыстыбатынан:
Атын классификациялар:
Лазердары туттуу.
Бэйэтин айыаҕыттан лазердар " бэлэм быһаарыылар өссө биллибэт проблемалар»диэн бэйэлэрин өҥөйөн биэрбиттэрэ. Тоҕотун курдук, кинилэр наука уонна техника үгүс салааларыгар киэҥник туттуллаллар (компакт- дискэлэри сүүйтэрээччилэр, лазернай принтердэр, штриходтары, лазернай ыйынньыктары уо. д. А.). Тоҕойдор энергияларын чэпчэкитик ситиһэн баран, локальнай ситимнэри уонна механическай ситэрии (эрэһиинэ, сварка, паайка, гравировканы) оҥорор кыахтанар. Зона чопчу хонтуруола көннөрү ньыманан (холобур, керамика уонна металл) буһарыллыан сөп. Лазер диаметрдаах микрон диаметрдаах туочукаҕа оҥоһуллуон сөп,ол иһин микроэлектроникаҕа айылҕа матырыйаалларын (полупроводник кристалларын эрэһиинэ, анал чараас үүттэри бэчээт былааттарыгар тэҥнээн туһанарга). Лазернай маркировка уонна уус- уран гравировка араас матырыйааллартан оноһуктары гравировкалааһын кээмэйэ) туһанылынна. Лазердар тас сабыылаах матырыйаалы (лазернай легирование, лазернай направка, вакуумнай- лазернай хайысха) ыларга туһаналлар. Кинилэргэ материальнайдык ырытыы механическай өттүнэн сабыдыаллаабат, итии зоната кыра, онон кыра термическай информациялар эрэ үөскүүллэр. Ону таһынан технологическай процесс барыта автоматизацияланар кыахтаах. Ону барытын үрдүк чыпчаалынан, таһаарыылаахтык оңорор.
X1. X1 (; ром: Ekseuwon, X-One курдук аҕылар) — южнокорейсСкай ырыаАһытар группалЙара, икки ты5ынчАа уон то5ус сылга тэрийимитэрэ компанНией CJ E&amp;M . Түөрднүс сезоҥаА реалити-шоу на выживание Produce X 101 телеканал Mnet таҕарбыт группата . Группа 11 киһиттэн турар , атын араас агенстат кэлбит уолаттар : Хан Сыну, Чо Сынён, Ким Усок, Ким Ёхан, Ли Хангёль, Чха Джунхо, Сон Донпё, Кан Минхи, Ли Ынсан, Сон Хёнджун и Нам Дохён. Группа арылыбыта сүүрбэ сэттис чыыһылаҕа атырдьах ыйа икки ты5ынча уон то5ус сылга мини-альбомнаах Emergency: Quantum Leap.
Группа контрага 5 сылга рассчитаннай. Бастакы икки а5ар сылын группа кыттааччылара группаны сайдэхтахтар ,халбыт икки а5ар сылы бэлэрин сольнай уонна атын группа5а көһөхтэрин сөптөр.
Аатара
Группа аата, X1, нетизеннар (фанаттар) толкуйдаан биэрбит аатара. «X1-MA» диен ырыатан ылбытара , X1 оссо римскай сыппыраҕа уон биир чыҕыла буолар, ити аата уон кыттааччылар уонна Х кытаччы.
Уон тохсус чыыһылаҕа атырдьах ыйын Х1-нар фанаттар аатарын биэрбитэрэ «ONE IT» (Уан Ит). Аатара «One It» икки суолталах. One It (원잇).
Ли Дэхви (Lee Daehwi). Ли Дэхви (; уонна Дэхви) — Соҕуруу Корея ырыаьыта уонна ырыа суруйааччыта. Кини эр дьон ырыа группатын AB6IX кыттааччыта уонна урукку группа-проект Wanna One кыттааччыта.
Уонна шоу на выживание Produce 101 2 сезонун бириэмэтигэр 3 миэстэни ылан уонна "It's Me (Pick Me)" диэн ырыага ортоку балаьыанньатын ылан биллиилээх буолбута.
&lt;poem&gt;
Дьиннээх аата: Ли Дэхви (이대휘, Lee Dae Hwi)
Торообут кунэ: Тохсунньу 29 кунугэр 2001 (18 саастаах)
Торообут сирэ: Согуру Корея
Дьарыктанар корунэ: ырыаьыт, ункууьут, репер, ырыа суруйааччыта, бородууссэр.
Группа сыллара
8.07.2017 (2 сыл) - 27.01.2019 (Wanna One)
22.05.2019 - билинни бириэмэгэ (AB6IX)
Агенствата: Brand New Music
Быьаарыы:
Уьуна: 172 см
Ыйааьына: 53 кг
Хаанын группата: А
&lt;/poem&gt;
Мурун. Мурун - киһи эбэтэр кыыл сирэйин ин чааһа.Тыынарга уонна сыты билэргэ наадалаах уорган.Кыылларга бултуурга уонна бодоруһарга аналлаах,ордук сыты арааран билэрэ кини тыыннаах буоларыгар наада.
Кыыллар муруннара.
Амфибияларга (уу, хонуу хармайдара) уонна икки тыынар органнардаахтарга тыынааллара кыра мөһөөччүк буола арыллар, хоана нөҥүө айаҕы кытта cибээстэһэр. Ити мөһөөччүктэргэ аҕыйах ахсааннаах сыты ылар эпителийдар бааллар.Бэлиэтии көрүөххэ сөп, амфибиялартан ураты, икки тыынардаахтарга , таныылара тыынарга кыттыбаттар. Ол гынан баран сорох структуларынан майгыннаһаллар. Амфибияларга вомероназальнай органнаахтар, сыты ылар эпителийдэр бааллар.Моҕойдор көрүҥэригэр муруннарын камерата улахан буолар.Онтон хоаналара ордук иһирдьэ баар. Крокодил мунна олус уһун, ол уу анныгар тыынарга көмөлөһөр.Моҕойдор муруннара үс көрүҥҥэ арахсар;
Сыты билэр көҥдөйө сөптөөх эпителийдэринэн бүрүллүбүт уонна хас да хоаналаах мурун. Күлгэри уонна моҕой вомероназальнай органнара улаханнык сайдыбыт. Оттон черепаха киэнэ кыра буолар уонна муруну кытта ыкса сибээстээх. Улахан крокодилларга мурун олох да суох.
Көтөрдөр моҕойдор муруннарыгар майгынныыр. Тыыналлара тумустарын үөһэ өттүгэр баар , төрдүгэр чугас уонна элбэх  дьэҥкир бүрүөннэн бүрүллүбүт.
Киһи муруна.
Мурун көстөр өттүн хоҥуруу, мурун төбөто уонна таныы диэн ааттыыллар. Мурун көстөр өттө хас да уҥуохтартан турар.Үөһээ сыҥаах сүүскэ тахсар салаата уонна улахан кынаттыы барбыт өҥүргэс ,үрдүлэринэн быччыҥнар бараллар.Бу быччыҥнар мурун дьөлөҕөстөрүн кыаратар эбэтэр кэҥэтэр,таныыны хамсаталлар.Тас мурун тириитэ сирэй тириитинээҕэр халыҥ,элбэх былчархай баар,олор сыа оҥороллор.Мурун ис өттө уустук оҥоһуулаах,түөрт өрүттээх;ойоҕос,ортоку,үөһээҥи уонна алларааҥы.Ордук ойоҕос өрүт уустук,хас да уҥуохтан уонна раковинаттан турар.
Сыты билэр система.
Киһи сыты билэр системата кыламаннардаах биополярнай клеткаларын уонна меленезированнайа суох аксоннартан турар.Аксоннар рецептордара киһи төбөтүн чөмчөкөтүн курдаттаан,сыты билэр луковицаҕа тиийэн сыты билэр ньиэрбэни үөскэтэллэр.Сыты билэр клеткалар тохтоло суох өлө тураллар,кинилэр оннуларыгар саҥа клеткалар үөскүүллэр,ортотунан икки ый буолар.Сыттаах эттиктэр түбэстэхтэринэ түргэнник рецептора суох белоктары кытта сибээстэһэллэр,сыты билэр рецептордар кыламаннарыгар тиийэллэр,онно тиийэн сыты билэр рецепторнай белоктуун кыттыьан ГТФ диэн сибээстиир белогу уһугуннараллар,ити белок аны аденилацеклаза диэн фермены туруораллар.Бу фермент цАМФ диэни үөскэтэр.Бу Цамф концентрацията элбээтэҕинэ клеткаларга натриевай канааллар аһыллаллар.Ол түмүгэр рецепторнай клетка сыты билэр,хас биир рецепторнай клетка бэйэтэ туспа сыты арааран билэр.
Мурун ыарыылара.
Мурун ыарыыта элбэх, элбэхтик бу ыарыылар киьиэхэ көстөллөр.
Литература.
Хомутов А. Е. Антропология. — Ростов н/Д: Феникс, изд. 3-е, 2004. С. 39, 40, 222, 338.
Эһээхэй. Эһээхэй, эмиий эмэр оҕо — төрүөҕүттэн биир сааһыгар дылы. Саҥа төрөөбүт оҕо диэн маҥнайгы 4 нэдиэлэтэ, оттон эмииҋ эмэр кэмэ түөрт нэдиэлэтиттэн сааһыгар дылы. Ыарыыларга ыалдьымтыа, онон үчүгэй бүөбэҋдээһин наада.
Эмиий эмэр кэмигэр оҕо үксүн улаатар уонна сайдар. Биириттэн үс ыйыгар дылы ый аайы 3түү сантымыатыр улаатар, 4-6 ыйыгар дылы 2,5 см, 7-9 ыйыгар 1,5 -2 см, оттон 10 ыйыттан сааһыгар дылы биирдии сантымыатыр улаатар.
Эһээхэй аһа.
ВОЗ сүбэтинэн оҕо алта ыйыгар дылы эмиий эмиэхтээх. Ийэ үүтэ оҕоҕо наадалаахтары алта ыйыттан сааһыгар дылы аҥаарын курдугу хаарчыйар, биир сааһыттан икки сааһыгар дылы үс гыммыт биир курдугу хаарчыйар. Алта ыйыттан эбии ас көрүллэр.
Тиис тахсыыта.
Оҕо оҕоҕо атын атын кэмҥэ тахсар. Үксүн алта ыйдарын кэнниттэн тахсан саҕаланар, сорохторго түөрт ыйдарын кэнниттэн тахсар, оттон биирдэ эмит тиистээх оҕолор төрүүллэр. Аллараа инники тиистэрэ үксүн бастакы тахсар, биэс - сэттэ ыйдарыгар, үөһээҥҥилэрэ тоҕус - уон биир ыйдаахтарыгар, икки саастарын туолууларыгар, 10-12 ыйдарыгар аллараа ойоҕос тиистэрэ тахсар. Барыта икки аҥаар саастарыгар тахсар.
Тиис тахсар кэмигэр оҕо температурата тахсыан сөп, хаппырыыстыыр, аһаабат буолар, силэ тахсар, кытаанаҕы ыстыан баҕарар.
Төрөппүттэр уонна быраастар тиис тахсыытыгар атын ыарыы эмиэ кэлэр дииллэр. Тиис тахсыыта тумууну, хотуону хайдах даҕаны кыайан ыҥырбат. Итинтэн оҕо диагноһа сыыһа туруон сөп.
Кырса Сөдүөт (Ф. С. Семенов). Федот Семенович Семенов — 1888 сыллаахха Орто Бүлүү улууһугар Сымалыр Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини хос эбээтэ сыльнай нуучча, Бүлүү уокуругар ыытыллыбыт. Суол ортото ыалдьан Сымалырга хаалбыт. Иннэ кини сахаҕа кэргэн тахсыбыт. Үс оҕону төрөппүт. Аҕатын өлбүтүн кэнниттэн Федот ийэтин уонна балтытын Катеринаны кытары Аһахтааччы иккис Лүүчүн нэһилиэгэр коспүттэрэ. Аҕата Кырса Дьаакып диэн ааттаах (Яков). Федотка аҕатын хос аатын иҥэрэннэр, кыра эрдэҕиттэн Кырса диир эбиттэр. Федот инник дииллэрин сөбүлүүр эбит. «Кырса маҥан кылааннаах түүлээх кыылга тэннээх Кырса Сөдүөт буолабын» диэн этэр үһү.
Ф.С.Семенов кыра эрдэҕиттэн өйдөөх, тылы бэркэ туттар, эйэҕэс майгылаах этэ. Кини улахан, дьоһуннаах куоластаах эбит. 1920 сыллаахха П.И.Гоголева диэн кыыһы кэргэн ылбыт.
Биллиилээх ырыаһыттары кытары күрэхтэһэн, уонна олонхо ырыаларын, көмөтүнэн кини үтүөкэн ырыаһыт-туойааччы, олонхоһут буолбут. Мээнэҕэ эппэттэр «Олонхоһут үтүөтэ Кырса Сөдүөт дуо?». Кини бэйэтин кэнниттэн элбэх айымньы хаалларбыт. Холобур: «Биэ көлөлөөх Бэйбэлдьи бухатыыр», «Кыыс Кыскыйдаан», «Эллэй уонна Омоҕой» диэн ырыа, уонна тойуктара - «Ытык уот», «Кыыс», «Ынах», «Суол», «Күөл», «Хатыҥ» уонна да атыттар.
Кырса Сөдүөт, дьиннээх норуот олонхоһута, истиҥ, дууһаны таарыйар тойуктары туойар уһу. Тойуктара араас ис хоһоонноох буолаллар. Олус элбэх былыргы сэһэни билэр эбит, урукку сахалар хайдах олорбуттарын, нэһилиэктэри, ойууннары, Саха сирин атын оройуоннарын билэр эбит.
50-с сылларга, колхоз холбуһарыгар, кинини кулууптарга ыҥыран олонхону тойотоллор уһу. Олорон эрэн туойара, атаҕын биир атаҕыгар ууран баран, аҥаар кулгааҕын сабан баран. 1952 сыллаахха Сэбиэскэй Армия уонна байыаннай-морской флот куннэригэр «Улуу кыайыыны аатырдабын!».
Кини народнай целитель: кыаннан эмтиир, хаан сүүрдүүтүнэн дьарыктанар, массаж онорор, уҥуох коннорор, оҕо төрөтөөһүнүгэр көмөлөһөр, уонна сүөһүнү эмтиир эбит. Кини барытын сатыыра. Олус үтүө киһи, бары кинини убаастыллара. Сэрии кэмигэр Мастаахха сельхоз сэбиэтигэр үлэлээбитэ.
Хомойуох иһин, уолаттара бары кыра эрдэхтэринэ өлбүттэрэ. Билиҥҥи кэмҥэ улахан кыыһа уонна сиэннэрэ, хос сиэннэрэ Кэбээйигэ, Мастаахха, Мукучуга, Бүлүүгэ бааллар.
Лука Афанасьевич Дьяконов. Дьяконов Лука Афанасьевич 1923 сыллаахха Мугудай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1939 сыллаахха 7 кылааһы бүтэрбитэ, онтон 1942 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай училещены ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. 1956 с. Дьокуускайдааҕы учууталлар институттарын бүтэрэр.
1954 с. — ССКП чилиэнэ.
Куома Чааскын. Куома Бөтүрүөбүс Чааскын төрөөбүт-үөскээбит дойдута Таатта Уолбата (былыргынан IV Байаҕантай нэһилиэгэ). Кини 19-20-с үйэлэр алтыһыыларыгар олорон, үлэлээн ааспыт сорсуннаах булчут, айылҕаттан айдарыылаах эмчит, отоһут, көрбүөччү, олоҥхоһут, ойуун.
Аатын дьон сэрэнэн ааттыыллар
Төһө да оччотооҕу сэбиэскэй былаас норуот эмчиттэрин утарбытын, сабыта баттаабытын, боппутун-хаайбытын иһин, ытык кырдьаҕаска кистии-саба эмтэнэ кэлээччи син биир элбэх эбит. Оннооҕор оччолорго, сибээс мөлтөх, айан-сырыы сэдэх кэмигэр, соҕуруу куораттартан кытары истиһэн, кыһалҕалаахтар анаан-минээн кэлэллэрин туһунан кэпсииллэр.
Кырдьаҕас эмтиирэ, дьиҥэр, олус элбэх. Олортон сороҕун эрэ ааттаатахха, сүрэх-тымыр, ис-үөс, быар, оһоҕос, куртах, сүһүөх ыарыыларын, ньиэрбэ ыарыһахтары эмтиирин, хаампат дьону хаамтарарын туһунан, о.д.а. элбэхтэ суруллан турар. Курдары оборон, бохсуруйан, туос эмэгэттэри сыһыаран, түөннээн, хааннаан, илбийэн эмтиир, оту алҕаан биэрэр эбит.
Оҕонньор бу ураты айдарыытын, эмтиир кистэлэҥин туһунан кимиэхэ да кэпсии-ипсии сылдьыбатах. Арай ону, киниэхэ эмтэммит махталлаах дьон сэһэргээн, суруйан испиттэрэ үөрүүлээх.
Нууччалыы-сахалыы тылбааска толоруу дьүөрэлэһиитэ. 1.       Нуучча да, саха да тылыгар дополнение-толоруу падеж ыйытыытыгар хоруйдуур уонна кэпсиирэҕэ сыстар. Ханнык саҥа чааһа толоруу буолара эмиэ маарыннаһар:
1)       ИС: Я взял (что?) книгу. Я взялся (за что?) за работу.
Аат тыл: Мин кинигэни ыллым (тугу». Мин (туохха?) туруннум
2)       Местоимение: Не забывай (кого?) меня. Вспоминай (о ком?) обо мне.
Солбуйар аат: Эн миигин умнума (кими?). Мин туспунан санаа (ким туһунан?).
3)       Имя числительное: Десять не делится (на что?) на три.
Ахсаан аат: Коля сэттиһи бутэрдэ (тугу?). Миэхэ иккитэ (туохта) аҕал
4)       Неопред. форма глагола: Прошу (о чём?) помочь.
Аат туохтуур: Кемелеперге (тугу?) кердеобун.
5)       Аат суолталаах наречие: Завтра не будет похоже (на что?) на сегодня.
Ааттыйбыт сыһыат: Сарсыҥҥы кун бүгүҥҥүттэн (туохтан?) атын буолуо.
6)       Аат суолталаах прилагательнай: Не вспоминай (0 чём? О прошлом)
Аат туохтуур: Ааспыты (тугу?) ахтыма.
7)       Словосочетание: Спроси (кого?) у отца с матерью.
Тыл ситимэ: Ийэлээх аҕабыттан (кимтэн?) ыйыт.
2.       Ол эрээри нуучча тылыгар. дополнениены сахалыы тылбаастыырга араас уларыйыы тахсар:
1) Кэпсиирэ кэннигэр турар дополнение кэпсиирэ иннигэр кэлэр: Не забывай меня./ Миигин умнума.
2)       Үксүгэр тыл падеһа сөп түбэспэт: смеётся надо мной/миигин элэктиир.
3)       Тиэкис истиилиттэн көрөн толоруу араас сана чааһынан тылбаастанар:
а) сана туохтуурун кытта (сказал, сообщил, объявил): спросил о здоровье —
•          КС аттарыы халыып+диэн (буол, наада) доруобуйата хайдаҕый диэн ыйытта:
•          СС аттарыы халыыбынан: доруобуйата хайдаҕын ыйытта;
•          ДЬС аат тылынан: доруобуйатын ыйытта:
•          ДьСс дьөһүөл ситиминэн: доруобуйатын туһунан ыйытта;
ДЬС аттарыы халыып+дьөһүөл: доруобуйата хайдаҕын туһунан ыйытта;
6)       предмет суолталаах толоруу: уделяет внимание проведению —
•          КС атарыы халыып+диэн: хайдах ыытыахха диэн толкуйдуур; СС аттарыы халыып: хайдах ыытарга болҕомтотун уурар;
СС аттарыы халыып: хайдах ыытарга болҕомтотун уурар;
СС аат туохтуур: ыытарга болҕомтотун уурар;
•          ДьС атынтан туһаайыыттан үөскээбит аат тыл: ыытыллыытыгар болҕомтотун уурар;
•          Дьс, НС үөскээбит аат тыл: ыытыыга болҕомтотун уурар.
Билиҥҥи саха тылыгар нуучча тылын сабыдыалынан сыһыарыынан үөскүүр халыып оннугар дьөһүөл ситимнээх толоруу киэнник тарҕанар, онон этии истиилэ сурук-бичик, официальнай истиил курдук дэгэт суолталанар: Рассказал о своей поездке.- /Хайдах сылдьыбытын (тугу?) кэпсээтэ. Хайдах сылдьыбытын туһунан кэпсээтэ. Закупили семена для посева./ Ыһыыга анаан сиэмэ атыыластылар (ыһыы сиэмэтин онн.). Встретился с братом./Быраатын көрүстэ. Быраатын кытта көрүстэ. Очищает с помощью ножа./Быһах көмөтүнэн ыраастыыр.
Уһук Илиҥҥи гектар. Уһук Илиҥҥи гектар — 2016 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр туттуллар буолбут Арассыыйа Бэдэрээссийэлии сокуона. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин гражданнарыгар муниципальнай уонна судаарыстыбаннай бас билиитигэр баар сир учаастагын биэрии.
Историятын иннэ.
2012 сыллаахха, Арассыыйа бырабыыталыстыба саҥа оҥоһуллубут министиэристибэҕэ Уһук Илиҥҥи Бэдэрээссийэлии уокуругун сайдыытын ситиһэр кэккэ сорудахтары туруорбут. Ол туһугар бу сокуону толкуйдаабыттар.
Сир учаастагын үллэриитэ.
Сокуон күүһүгэр киирэр күнүгэр бастакы сайаапка Еврейскай автономнай уокуругуттан киирбит.
Оройуоннар.
Хас биирдии Уһук Илиҥҥи Бэдэрээссийэлии уокуругун регионнарыгар бастакы бириэмэҕэ биирдии муниципальнай оройуон бэриллибит, босхо сир учаастагын дьоҥҥо биэрэргэ: