mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Салар тыла. Салар тыла (салардыы: "Salırça", سالارچا) — түүр тыллар оҕус бөлөҕөр киирэр салар омук төрөөбүт тыла. Салардар сүрүннээн Кытай Цинхай уонна Ганьсу провинцияларыгар олороллор. Салар тыллаахтар ахсааннара 60 000 кэриҥэ киһи..
Салардар былыргы уонна улахан "салыр" диэн туркмен бииһин сыдьааннара буолаллар. Кинилэр XIV үйэҕэ селдьуктартан арахсан илин диэки көспүттэр. Номох быһыытынан салардар былыр Самарканд таһыгар олорбуттар. Билиҥҥи кэмҥэ салар тылыгар кытай уонна тибиэт тыллара күүскэ дьайаллар.
Салар тыла аан маҥнай XVIII үйэҕэ ахтыллыбыт. Г. Н. Потанин диэн аатырбыт чинчийээччи уонна айанньыт салар тылын түүр тыллар илиҥҥи бөлөҕөр киллэрбит.
Салар тылыгар төһө да оҕус тыла буолбутун иһин күүстээх кыпчак тылларын дьайыыта көстөр, ону таһынан илиҥҥи түүр тылларыгар майгынныыр өрүттэрдээх, холобур, Сайаан тылларыгар курдук сорох тылларга -d- дорҕоон оннугар -j- дорҕоон үөскээбит ("adıg" "эһэ", оҕустуу "aju"; "adax" "атах", оҕустуу "ajax"). Дорҕоон дьүөрэлэһиилэрин көрдөххө салар тыла ордук сарыг йоҕыр уонна фуйуй кыргыс тылыгар чугас.
Сурук-бичик.
Салардар салардыы сүрүннээн кэпсэтэр эрэ буолбуттар, суруйалларыгар ордук кытай тылын тутталлар.
Салардар официальнай суруктара суох этэ, ол эрээри былыр арааб суругун туттар буолаллара. Салар кырдьаҕастара арааб суругун тутта сатыыллар, ол эрээри эдэр көлүөнэ латыын алпабыытын ордорор. Биир кэлим салар суруга суох буолан салардар билиҥҥи кэмҥэ ордук кытайдыы эрэ суруйаллар. Кытай чинчийээччилэр салар тылыгар анаан латыын суругар олоҕуран салар алпабыытын айбыттар, ол эрээри бу алпабыыт киэҥник тарҕамматах.
Ол эрээри эдэр салардар түүр тылларын орфографиятыгар олоҕурбут латыын алпабыытын туһанар буолбуттар. Икки сүрүн вариант баар: ТВ30 уонна ТВ31. Аҕа көлүөннэ билигин даҕаны арааб суругун тутта сатыыр.
TB30.
ТВ30 диэн латыын суругар олоҕурар салар тылын алпабыыта маннык:
Йүрүктэр. Йүрүктэр (, "Yürük(ler)"; "сүүрэр" диэн суолталаах) – турок омугун көс биистэрэ. 
Йүрүктэр туһунан.
Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан үрүк диэн аат "yürümek" "сүүрэр" диэн туохтууртан үөскээбит. Йүрүктэр түүр тыллаах омуктар оҕус биистэриттэн, чуолаан туркмен биистэриттэн үөскээбиттэр. Былыр турок-селдьуктар Орто Азияттан Ирааҥҥа уонна Византия сирдэригэр көспүттэр уонна ол сирдэри баһылаан онно олохсуйбуттар. Кинилэри кытта кэлбит, ол гынан баран туроктар курдук биир сиргэ олорбокко былыргы үгэстэринэн көһөр биистэри "йүрүк" диэн ааттаабыттар. Йүрүктэр Конья уонна Осман султанаттар сэриилэрин сүрүн күүстэрэ этилэр.
Йүрүктэр биистэрэ.
Йүрүктэр былыр былыргыттан хас да биистэргэ арахсаллар:
Олорор сирдэрэ.
Йүрүктэр XIV үйэ ортотугар турок сэрииһиттэрин кытта Европаҕа тиийэн баран сүрүн суоллар усталарынан олохсуйбуттар (Фракияҕа, Добрудьаҕа, Македонияҕа)
Европаҕа олохсуйбут йүрүктэр, ордук Козани диэн Греция йүрүктэрэ былыргы үгэстэринэн көс олохторун салҕаабыттар. Македонияҕа йүрүктэр Плачковица диэн сиргэ олохсуйбуттар, Дойран, Штип уонна Струмниц диэн сирдэргэ олороллор. Холобур, Мустафа Кэмал Ататүрк аҕата Македония йүрүктэриттэн этэ.
Йүрүктэр олохторо-дьаһахтара сорох ромаан омуктарын кытта майгыннаһар буолан, бу омуктар ситимнэрэ күүһүрбүт. Сорох ромааннар йүрүктэртэн ислам итэҕэлин ылыммыттар. Кинилэри 1923 сыллаахха турок-гириэк сэриитин кэмигэр йүрүктэри кытары Турцияҕа үүрбүттэр.
Билиҥҥи Турцияҕа, ордук илин уонна соҕуруулуу илиҥҥи өттүгэр (Тавр хайаларыгар) йүрүк көс биистэрэ баччааҥҥа диэри бааллар
Македонияҕа билигин даҕаны йүрүк диаспората баар. Кинилэр сүрүннээн былыргы олохторун-дьаһахтарын тутан хаалбыттар. Үгүстэрэ үөрэҕэ суох уонна туроктыы эрэ билэр.
Тас дьүһүннэрэ.
А. А. Ивановскай диэн чинчийээччи йүрүктэргэ күүстээх монголиднай быһыыларын булбут. Монголоиднай быһыылара Орто үйэтээҕи түүрдэртэн хаалбыт буолуохтаах.
Сабит Муканович Муканов. Сабит Муканович Муканов.
Сабит Муканович Муканов – казах норуотун классик суруйааччыта, казах литературатын төрүттээччитэ, бэйээтэ, уопсастыбаннай диэйэтэлэ, академига, Казахстаан суруйааччыларын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ. С.Муканов муус устар ый 13 [26] күнүгэр 1900 сыллаахха Таузарскай буоласка, Акмолинскай күбүөрүнэҕэ төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ сэттэ-аҕыс сааһыгар иккиэн өлөн туораабыттара, оҕо сааһа эрэйдээхтик ааспыта.
Сабит Муканов сүүрбэһис үйэ саастыылааҕа буолан, бэйэтин үйэтигэр хас да өрөбөлүүссүйэни, сэриилэри, репрессия ыар сылларын, олох балысханнык уларыйар кэмнэрин барытын ааспыта. Төрөөбүт өрөспүүбүлүкэтэ сайдарыгар бары күүһүн-кыаҕын ууран үлэлээбитэ. Суруйааччылар сойуустарын салайан үлэлэппитэ, Үрдүкү Сэбиэт биэс ыҥырыытыгар барытыгар депутатынан талыллыбыта. Бэйэтэ айар үлэ бары көрүҥүнэн айбыта-туппута. 1966 сылтан Сабит Муканов Ч.Ч.Валиханов аатынан Казахскай ССР Наукаларын Академиятын бириэмийэтин лауреата буолбута, 1968 сыллаахха Абай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэнэн наҕараадаламмыта. Маны таһынан, Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннарынан иккилиитэ, үгүс мэтээллэринэн наҕараадаланан айар үлэтэ, дойдута сайдарын туһугар сүүрбүтэ-көппүтэ кэмигэр сыаналаммыта. Кини айымньылара Казахстаҥҥа дойдутугар эрэ буолбакка, тылбаастанан, ситиһиилэнэн, ааҕааччы үрдүк сыанабылын ылан, аан дойдуну тилийэ көппүттэрэ.
Казах норуотун чулуу уола Сабит Муканов муус устар 18 күнүгэр 1973 сыллаахха бу олохтон букатыннаахтык барбыта. 
Интернет ситимиттэн.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Ирак туркменнэрэ. Ирак туркменнэрэ, туркоманнар, туркманнар да дииллэр (азерб. "İraq türkmanları") – хотугулуу илиҥҥи уонна киин Иракка олорор аҕыйах ахсааннаах түүр омуга. Ирак туркменнэрин өбүгэлэрэ ХI үйэҕэ Ирак сиригэр көспүт уонна кэлин Ак-Койунлу, Кара-Койунлу диэн дойдулары тэрийбит оҕус биистэрэ буолаллар. Сорох чинчийээччилэр Ирак туркменнэрин азербайдьаан омугун эбэтэр атын түүр тыллаах омук сорҕотун курдук саныыллар. Туркменнэр араабтар уонна курдтар кэннэ Ирак үһүс улахан омуга буолаллар.
Тыллара.
Ирак туркменнэрин тыла түүр тыллар оҕус бөлөҕөр киирэр. Чинчийээччилэр этэллэринэн туркменнэр тыллара туспа тыл буолбакка азербайдьаан тылын диалега буолар.
Хидайат Кэмаль Байатлы диэн ааттаах Ирак туркменнэриттэн төрүттээх Турция чинчийээччитэ этэринэн Ирак туркменнэрин гуобардара азербайдьаан тылын сороҕото буолар. Азербайдьаан тыла уонна кини диалектара Соҕуруу Кавказка, Илиҥҥи Анатолияҕа, Ираан Азербайдьааныгар, Иракка уонна Сирияҕа тарҕаммыт.
Супһи Саатчы диэн эмиэ Ирак туркменнэриттэн төрүттээх турок чинчийээччитэ бэлиэтээбитинэн Киркук туркменнэрин тыла азербайдьаан тылыгар чугас.
Кристиан Булут диэн тыл үөрэхтээҕэ сабаҕалыырынан Ирак туркменнэрин тыла туспа тыл буолар, ол эрээри турок уонна азербайдьаан тылларын дьайыыларыгар сылдьыбыт. Туркменнэр сурукка үгэс быһыытынан турок тылын стандартарын туһаналлар. Оттон кэпсэтэр тыллара буоллаҕына сурук тылыттан чыҥха атын, тоҕо диэтэр кэпсэтэр тылга арааб уонна курд тылларын дьайыыта күүстээх.
Туркменнэр үксүлэрэ арааб тылын билэр. Ону таһынан үгүс эдэр ыччат төрөөбүт тылын билбэт, ол аата араабтары кытта булкуһуу күүстээх диэн бэлиэтэммит.
Ахсааннара уонна олорор сирдэрэ.
Ирак туркменнэрин ахсаана чопчу биллибэт. Кинилэр ахсааннарын быһа холоон 500–800 тыһ. киһи иһинэн сыаналыыллар, ол эбэтэр Ирак дьонун 2–3 эрэ быраһыана. Ол эрээри Ирак туркменнэрэ бэйэлэрэ саныылларынан кинилэр ахсааннара быһа холоон 2–3 мөл. тэҥнээх, ол эбэтэр Ирак дьонун 7,5–11 быраһыана. Туркменнэр сүрүннээн Ирак хоту өттүгэр, Ираан кыраныыссатыттан ылата Сирия кыраныыссатыгар тиийэ олороллор. Үгүстэрэ куораттарга олохтоохтор, холобур, Талль-Афарга, Алтынкөпрүгэ, Эрбилгэ, Мосулга уонна Киркукка. Элбэх туркмен Ирак киин куоратыгар Багдадка бааллар.
Ирак туркменнэрэ араабтар курдук итэҕэллэриттэн сылтаан арахсаллар. Бары мусульманнар, ол эрээри улахан аҥара сунниттар, уоннааҕылара шииттэр. Ирак туркменнарын общината 30000 киһи, католическай христианство итэҕэлэ буолар. 2021 с. Туркмен Библия партнерствота Иракка саҥа кэс тылын тылбаастаан 2000 экземплярынан Иракка бэчээттэппитэ.
Кара-Койунлу. Кара-Койунлу (туроктыы "хара-хойдоохтор" диэн суолталаах) – XIV–XV үйэлэргэ Азербайдьааҥҥа, Арменияҕа, Иракка, хотугулуу илиҥҥи Ирааҥҥа уонна илиҥҥи Турцияҕа баар буола сылдьыбыт түүр тыллаах уонна мусульман-шиит баһылыктардаах оҕус биистэрин дойдулара.
Төрүттэрэ.
Кара-Койунлу баһылыктара Бахарлы диэн оҕус бииһин Ивэ аҕа ууһуттан төрүттээх этилэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Ван күөлтэн хоту диэки уонна Иракка баар Мосул куорат таһыгар олорбуттар. Кара-Койунлу ахсааныгар Бахарлу, Саадлу, Караманлу, Алпаут, Духарлу, Дьагирлу, Хадьилу, Агачери диэн ааттаах биистэр бааллара. Моҕол сэриитин кэмигэр тонноотулар кинилэр Арҕааҥҥа Азия диэки куоппуттар. Олортон саамай күүстээх уонна баһыйар биистэр Бахарлу уонна Саадлу этилэр.
Аан маҥнай Кара-Койунлу баһылыктара Дьалаир диэн туркоман аҕа ууһуттан тутулуктаах этилэр. 1382 сыллаахха Абу Наср Кара-Муһаммад (Байрам Ходьи-бэк диэн ааттаах тойон уола) Дьалаирдары утары өрө турбут, Тэбризкэ уонна Илиҥҥи Анатолияҕа күүһүн түмэн баран туспа дойду тэрийбит. Бу курдук, Кара-Муһаммад (1380—1389) Кара-Койунлу дойдутун тэрийбит. Бу дойду тутула Дьалаир киэнин кытта биир этэ уонна Чыҥыс Хаан саҕанааҕы моҕол дойдутун тутулугар майгыныыр этэ. Кэлин бу сири Тамерлан кэлэн сэриилээбит. Кара-Койунлулар хотторон арҕаа, Осман империятыгар куоппуттар.
Кара-Муһаммад өлбүтүн кэннэ саҥа баһылык Кара-Йусуф буолбут. Кини 1395 сылтан 1403 сылга уонна 1406 сылтан 1420 сылга диэри баһылыктаабыт. Тамерлан өлбүтүгэр Кара-Йусуф кини уолун, Миран-шаһ утары сэриинэн барбыт уонна Аһмад-султан диэн Дьалаир баһылыгын кытта холбоспут. Бастаан Кара-Йусуфу уонна Аһмады-султан Баҕдад куораты сэриилээн ылбыттар, ол гынан баран кэлин аны ол куораты былдьаһан бэйэлэрин истэригэр сэриилэспиттэр. Кара-Йусуф хотторон Мамлүктэргэ куоппут.
Аһмад-султан Ак-Койунлулар Эрзиндьааҥҥа сэриинэн барбыттарынан туһанан Кара-Койунлуну сэриилээбит, ол эрээри 1410 сыллаахха Шанби-Газан диэн сиргэ буолбут кыргыһыыга хотторбут. Аһмад-султан уонна кини оҕолоро ол кыргыһыыга өлбүттэр. Кара-Йусуф Аһмад-султан сирдэрин, ол аата Ирагы, Арменияны уонна ыаллыы сытар сирдэри баһылаабыт. Кара-Койунлу киин куората Тэбриз (хотугулуу илиҥҥи Ираан) буолбут. Мантан ылата Кара-Койунлу күүһүрүүтэ саҕаламмыт. Кара-Койунлулар бэйэлэрин "падшах-и Иран" (پادشاه ایران)"," ол эбэтэр "Ираан падишаһтара" диэн ааттаналлара уонна урукку Хулагу дойдутун салҕааччытын оруолун ылыммыттара.
Кара-Койунлу сүрүн өстөөҕө Ак-Койунлу буолбут. Ак-Койунлулар уонна Кара-Койунлулар төһө да биир тыллаах, култууралаах уонна төрүттээх буолбуттарын иһин, эстэн сүтүөхтэригэр диэри тохтоло суох сэриилэһэн тахсыбыттар.
Кара-Йусуф кэннэ кини оҕолоро баһылыктаабыттара: Искандар-хаан (1420–1429 уонна 1431–1435 сылларга) уонна Абу Саид-хаан (1429–1431 сылларга), ол кэнниттэн Дьаһан-шаһ (1436–1467 сылларга баһылыктаабыт). Дьаһан-шаһ Кара-Койунлу баһылыктарыттан бастакынан бэйэтин "султан" дэнэммит.
1467 сыллаахха Дьаһан-шаһ Муш диэн сир аттыгар Ак-Койунлу баһылыгын Узун-Хасаны утары кыргыспыт уонна ол кыргыһыыга өлбүт. Ол кэннэ Ак-Койунлу Кара-Койунлу сирин сэриилээн ылбыт.
Ак-Койунлу. Ак-Койунлу (туроктыы "маҥан хойдоохтор": "ак" "маҥан" уонна "кой" "хой") – XIV–XVI үйэлэргэ илиҥҥи Анатолияҕа уонна арҕааҥҥы Ирааҥҥа баар буола сылдьыбыт баяндур биистэн баһылыктардаах туркоманнар дойдулара. "Ак-Койунлу" диэн аат бу дойду былааҕыттан үөскээбит: туркоманнар былаахтарыгар маҥан хой уруһуйа баар эбит, ол иһин "маҥан хойдоохтор", ол эбэтэр туроктыы Ак-Койунлу диэн ааттаммыттар. Византия кэминээҕи былыргы кинигэлэргэ бу дойдуну Аспропробатид диэн ааттыыллара.
История.
Византия кинигэлэригэр туркоманнар туһунан 1340 сыллаахха бастакы ахтыылар бааллар. Бу кэмҥэ туркоманнар илиҥҥи Анатолияҕа олоро сылдьыбыттар уонна Византия хотуннарын ойох ылар эбиттэр. Холобур, Ак-Койунлу аатырбыт баһылыга Узун-Хасан ойоҕун Византияттан ылбыта.
XIV үйэ ортотугар Илхааннар былаастара кэхтэр кэмигэр Ак-Койунлулар сайылыктара Армения сиригэр, оттон кыстыктара Дийарбакыр уонна Ойвас куораттар диэки баар эбит. XIV үйэ бүтүүтүттэн Ак-Койунлулар атын оҕус дойдутун, Кара-Койунлуну кытта тохтобула суох сэриилэспит. Ак-Койунлу баһыйар бииһэ "байандур" диэн этэ. Байандур бииһин төрүттээччитэ Байандур-хаан, былыргы 24 оҕус биистэрин баһылыга этэ.
XIV үйэҕэ Ак-Койунлулар Трапезунд империятын кытта кырыктаахтык сэриилэспиттэр. 1352 сыллаахха сэрии түмүктэммит уонна Трапезунд ыраахтааҕытын Үһүс Өлөксөй балта Мария Комнина Ак-Койунлу баһылыгын Фаһр-ал-ад-Дин Кутлу-бэйи кытта ыал буолбут. Кинилэр уоллара кэлин Үһүс Өлөксөй кыыһын кытта ыал буолбут. Бу ыал буолуу Ак-Койунлу уонна Трапезунд сэриилэрин тохтоппут уонна доҕордуу сыһыаннарын олохтообут. 1389 сыллаахха Фаһр-ал-ад-Дин Кутлу-бэй уола Аһмад баһылык буолбут, онтон сотору буолан баран кини быраата Кара Осман былааска кэлбит. Кара Осман Ак-Койунлу дойдутун дьиҥнээх төрүттээччитэ буолуон сөп.
Уйгуур Турфан дойдута. Уйгуур Турфан дойдута (идыкут), Уйгуур Идыкуттар дойдулара, Уйгуур Хочо дойдута — Илиҥҥи Түркистаан хотугу өттүгэр баар буола сылдьыбыт Орто үйэтээҕи түүр феодал дойдута. Бу дойду Уйгуур хаҕанатын ыһыллыытын түмүгэр үөскээбит. Уйгуур Турфан дойдута бэйэтин сирин кэҥэтэр туһугар сэриилэспэтэх, эйэлээх олоҕу тутуспут уонна атын омуктар дьыалаларыгар орооспотох сайдыылаах уонна үрдүк култууралаах былыргы уйгуурдар дойдулара этэ.
История.
Тэриллиитэ.
Илиҥҥи Түркистаан 840-с сылга ыһыллыбыт Уйгуур хаҕанатын сирэ этэ. Хаҕанат кыргыстар сэриилэрин түмүгэр ыһыллыбытын кэннэ уйгуурдар билиҥҥи Моҕол сириттэн Илиҥҥи Түркистааҥҥа көспүттэр уонна бу дойду араас сирдэригэр, холобур, Турфаҥҥа, Кумулга, Карашарга, Хочоҕо, Илигэ, Кашгарга уонна Ганьсуга олохсуйбуттар. Уйгуурдар Ганьсу сиригэр икки дойдуну тэрийбиттэр: Турфаҥҥа кииннээх Идыкут уонна Дунхуаҥҥа кииннээх Ганьсу дойдуларын.
Уйгуур идыкутун төрүттээччи Баку Чин диэн баһылык буолар. Кини мөлтөөбүт Тибиэт сорох сирдэрин бэйэтин дойдутугар холбообут.
860-с сыллар бүтүүлэригэр уонна 870-с сыллар саҕаланыыларыгар Баку Чин Кучар уйгуур дойдутун холбообут.
Харахаан дойдута уонна уйгуурдар.
Турфан уйгуурдарын итэҕэлэ буддизм этэ, оттон ыаллыы олорор омуктар үксүлэрэ мусульман этилэр, ол иһин итэҕэлтэн сылтаан элбэх мөккүөр үөскээбит. Сатук Боҕра-хаан диэн ааттаах Харахаан баһылыга Хочоҕо баар Будда дьиэлэрин алдьаппытын иһин Уйгуур Турфан дойдута Харахаан дойдутун кытта өстөһүүтэ саҕаламмыт.
Маһмуд Кашгари "Диван луҕат ат-Турк" диэн айымньытыгар суруйбутунан мусульманнар уйгуур-буддистарга өстөһөн кинилэри утары сэриини саҕалаабыттар. Бу ахтыллыбыт айымньыга уйгуур-буддистар уонна харахаан-мусульманнар кыргыһыыларын туһунан араас хоһооннор бааллар.
Моҕол сэриитэ.
1207 сыллаахха Уйгуур идыкута Чыҥыс Хааҥҥа бас бэринэр уонна Моҕол дойдутугар холбоһор. Кэлин, Моҕол дойдута ыһыллыбытыгарм Уйгуур идыкута Чаҕатай улууһун сороҕото буолбут. 1346 сыллаахха Чаҕатай улууһу ыһыллыбытыгар Уйгуур идыкута көҥүл уонна кимтэн да тутулуга суох буолбут.
Кэхтиитэ.
XIV үйэҕэ Хизр-Ходьа-хаан диэн ааттаах Моҕолистаан баһылыга Хочо уонна Турфан уйгуур-буддистарын сэриилээн күүһүнэн ислам итэҕэлин ыллаттарбыт. 1368 сыллаахха Моҕолистаан дойдута Уйгуур идыкутун сэриилээн ылбыт.
Хасан Хайырсевер. Хасан Хайырсевер — саха тылын чинчийэр туурак учуонайа.
Турок олохтооҕо Хасан Хайырсевер  Анкараҕа Хаджеттепе университетыгар билиҥҥи түүр тылларын уонна диалектарын чинчийэр кафедраҕа үлэлиир. Саха сиригэр Саха тылын кафедрата ыҥырыытынан саха тылыгар икки ый стажировкалана кэлбит.
Хасан Хайырсевер түүр тылларын чинчийэр, тюркология диэн билим уустук эйгэтигэр умсубут учуонай буолан эрэр эдэр киһи. Саха тылын билэри уонна чинчийэри олус наадалааҕынан, туһалааҕынан ааҕар. Хасан былыргы түүр тылын билэр, руналары ааҕар. Саха сирин дьонун-сэргэтин сөбүлээбит, ыалдьытымсах норуоккут, үгэскитин тута сылдьаҕыт, былыргы сиэри-туому тутуһаҕыт диэн хайгыыр. Олоҥхобутун, итэҕэлбитин, үгэстэрбитин интэриэһиргиир. «Байанай алгыһын» турок тылыгар тылбаастаабыт, өссө олоҥхолорбутуттан биирдии- биирдии турок тылыгар тылбаастаабыт киһи диэн баҕа санаалаах. Дьокуускайга «Кулун Куллустуур» испэктээкилгэ сылдьан, Кулун Куллустуур майгытын-сигилитин турок эпоһыгар «Дэдэ Коркукка» баар  Дели Думрул уобараһыгар майгыннаппытын ыйар уонна фольклор, тыл өттүгэр үлэ ыытыллара наадатын, уруулуу өрүппүт элбэҕин бэлиэтиир. Манна даҕатан Сибиир түүрдэрин эпостарын туһунан филологическай наука кандидата Д.Т.Бурцев ырытыы ыстатыйатыттан кыбытан туһанан киллэрдэххэ маннык баар: «Сибиир түүрдэрин – сахалар, тувинецтар, алтаецтар, хакастар, шорецтар – эпостара маарыннаһалларын туһунан чинчийээччилэр уруккуттан суруйаллар. Академик А.П.Окладников «Саха сирэ Нуучча государствотыгар холбоһуон иннинэ» диэн үлэтигэр (1955) сахалар соҕурууттан төрүттээхтэрин Сибиирдээҕи түүрк-монгол омуктар эпостарын матырыйаалынан бигэргэтэр. Сахалар былыр ити омуктары кытары бодоруһууларын,сибээстэһиилэрин түмүгэр олоҥхо кинилэр эпостарын кытары маарыннаһар өрүттэрдэммит,» - диэн быһаарыыны Хасан булан  ааҕыан  наада быһыылаах.
Хасан  саха тылын үөрэтэригэр элбэх кинигэ аахпыт, интернет ситиминэн сахалары кытта кэпсэтэн саҥара үөрэммит, ол гынан саха тылын үс сыл кэриҥэ үөрэппит.  Ньиэмэс, аангылыйа, азербайджан, казах, финн тылларын билэр.  Өссө долган тылын үөрэппит.  Саха тылын уратытынан уһун аһаҕас дорҕооннор баалларын бэлиэтиир. Бу көстүү билиҥҥи туругунан саха, туркмен, халанж, долган тылларыгар эрэ хаалбытын ыйар. Билим эйгэтигэр саха уонна эбэҥки тылын тэҥҥэ тутан үөрэтэрим буолуо диэн былааннанар. Эбэҥки уонна саха тылыгар көстөр семантика куоппуйатын чинчийэргэ интэриэстээх. Саха тыла уустук тыл буоларын, элбэхтик үлэлиэххэ наадатын ыйар. 
Түмүккэ бу саха тылын үөрэтиэн, чинчийиэн  баҕарар эдэр киһи Киргизия, Казахстан, Саха сирэ уонна Дьобуруопаөҕа баар түүр тылын кафедраларын кытары сыһыаммыт үчүгэй диэн астынарын кэпсиир. Өссө хардарыта үөрэнии туһунан ситим олохтуон баҕарар да,  анараттан Саха сиригэр устудьуоннары үөрэттэрэ ыыталлара ыарахан быһыылаах. Ол биһиги икки ардыбыт 10 000 км ыраах ханна эрэ хоту сытарбыт, кыһыммыт тымныыта, тылбыт уустуга мэһэйдиир быһыылаах... 
Туһаныллыбыт литература:.
1. Сардана Борисова. «Саха тыла – үлэм, саамай таптыыр тылым» Кыым.2017. атырдьах ыйа.
2. Д.Т.Бурцев. Сибиир түүрдэрин эпостара: жанрга уопсай уонна быһаччы этническэй өрүттэр.
Ахметова Куляш Дильдаевна. Ахметова Куляш Дильдаевна —  Казах норуотун биллиилээх поэтессата, суруналыыс. 2006 сылтан  Казахстан республикатын судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата. Куляш Ахметова Киргизскэй ССР Таласскай уобалаһыгар муус устар  25 күнүгэр  1946  сыллаахха төрөөбүтэ. 
Поэтесса Куляш Ахметова 1980 сыллаахха балаҕан ыйыгар Казахскай ССР – га Саха литературатын күннэригэр биһиги суруйааччыларбытын кытта көрсүһүүгэ кыттыбытын туһунан Иван Федосеев «Көрсүһүүлэр уонна санаалар» диэн ыстатыйатыгар ахтыбыта. Алма-Атаҕа икки күннээх истиҥ көрсүһүү кэмигэр эдэр поэтесса саха суруйааччыларын Суорун Омоллоону, Иннокентий Эртюковы, Николай Габышевы, Иван Федосеевы, Алексей Михайловы, Гавриил Колесовы, Иван Егоровы арыаллаан илдьэ сылдьыбыт, Джамбул куораты кытта билиһиннэрбит. Онно туох ханнык иннинэ В.И.Ленин памятнигар, Албан Аат мемориалыгар веноктары уурбуттар, кыраайы үөрэтэр музейга сылдьыбыт.
Иван Федосеев ыстатыйатыттан Джамбул куорат туһунан суруллубуттан:
« Кыраайы үөрэтэр музейга уобалас историята түҥ былыргыттан күн бүгүҥҥэ диэри кэпсэнэр. Бу музей туһунан И.Федосеев ыстатыйатыттан: «Музейга барыта 15 тыһыынча  экспонат мунньуллубут. Джамбул куорат маҥнайгы аата – Тараз. Куорат VII үйэҕэ диэри орто үйэтээҕи Караханидтар государстволарын киинэ эбит. Манан эргиэн суола ааһар буолан, куорат олус сайдыбыт. Оннооҕор туойтан уу сүүрдэр турбалары оҥорбуттар. 1220 сыллаахха куораты Чингисхан баламат сэриитэ үнтү урусхаллаабыт, сири кытта тэҥнээбит. Кэлин куорат ол урусхалын аттыгар саҥа куораты туппуттар. Ол куорат 1853 сылтан Аулие – Ата диэн ааттаммыт, 1938 сылтан куорат Джамбул диэн буолбут. » 
Ити курдук, саха суруйааччыларын аймахтарбыт казахтар дойдуларын кэрэ, бэлиэ сирдэригэр, түмэллэригэр, Ытык өйдөбүнньүктэригэр барытыгар сырытыннарбыттара үтүө өйдөбүл буолан үйэ-саас өйгө-санааҕа хааллаҕа. «...Оттон Саха сиригэр ыалдьыттыы кэлэр республикалар литератураларын кытта билиһиннэрэр сыалтан тылбаас анал хомуурунньуктара тахсыталаабыттара: Киргизия суруйааччыларын айымньылара “Ала хайа сарыала” диэн ааттанан 1967 сыллаахха, казах суруйааччыларын айымньылара “Умнуллубат көрсүһүүлэр” – 1981 с, «Домбра дорҕоонноро» 1986 с. Ону сэргэ ыалдьыттыы кэлэр республикаларга саха суруйааччыларын айымньыларын улахан хомуурунньуктара тахсыталаабыттара.» - диэн Дмитрий Кириллин “Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара” диэн ыстатыйатыгар суруйан, сырдатан, үйэтитэн турар. 
Туһаныллыбыт литература:.
1.И.Федосеев. «Көрсүһүүлэр уонна санаалар». Хотугу сулус. 1980.
2. Дмитрий Кириллин. Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара. Чолбон. 2000, №12
Турсункулов Калаубек Кудайбергенович. Турсункулов Калаубек Кудайбергенович — казаах суруйааччыта.
Турсункулов Калаубек Кудайбергенович Чимкенскэй уобалас Ленинскэй оройуонугар Шарбулат диэн сэлиэнньэҕэ 1934 сыллаахха төрөөбүтэ. 1957 сыллаахха Кызылорда куоракка баар педагогическай институту ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. 
Казах норуотун биллиилээх суруйааччыта Калаубек Турсункулов «Пароль: «Здравствуй, Якутия!» арамаан – эссени суруйбута. Калаубек Кудайбергенович саха суруйааччыларын улуу доҕордоро – атастара буолбута ырааппыт. Хардары-таары ыалдьыттаһаллар, сылдьыһаллар. Саха народнай суруйааччыта Иван Федосеев ахтыытыттан: «1979 сыллаахха сайын Саха сиригэр Казахстан суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатынан сэкирэтээрэ Калаубек Турсункулов кэлэ сылдьыбыта. Онно кини: «Эһиил Саха литературатын Күннэрин Казахстаҥҥа ыытыахпыт», - диэбитэ. Ол саҥата сүтэ илигинэ, «Толору томтоһуйар Лена», «Тайҕа суугуна» диэн саха суруйааччыларын айымньыларын  икки томун поэзия уонна проза антологияларын оҥорон,  казахтыы тылынан таһаара оҕустулар. Үс хонук иһигэр «Биһиги ыалдьыттарбыт» диэн буклеты таһаарбыттар. Дьэ итиэннэ Саха литературатын Күннэрин ахтыах-саныах курдук тэрийдилэр...» Манан И.Федосеев аймахтарбыт, казахтар сайдыыларын, эппит тылларыгар турар үтүө доҕордуу сыһыаннаахтарын бэлиэтиир. 
“Саха сирин уонна Казахстан литератураларын доҕордоһууларын төрүттэспит, саха суруйааччыларын чугас доҕордоро,  кэлин Республика культуратын үтүөлээх үлэһитин аата иҥэриллибит Калаубек Турсункулов айымньылара олохтоох кинигэ издательствотыгар хас да төгүллээн бэчээттэнэн, киэҥ сэҥээриини ылбыттара: «Үтүө да күн этэ»  - сэһэннэр, сахалыы тылынан, 1981 с. “Здравствуй, Якутия” эссе-роман, 1984 с “Сардана и тюльпан” эссе-роман нууччалыы тылынан тылбаастаабыттара” – диэн суруйар Дмитрий Кириллин “Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара” диэн ыстатыйатыгар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин 736 №-дээх  Ыйааҕынан 1994 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Турсункулов Калаубек Кудайбергеновичка А.Е.Кулаковскай аатынан С.Ө. Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреатын аата иҥэриллибитэ. 
Калаубек Турсункулов айар үлэтэ, очеркалара. сэһэннэрэ аан дойду бары муннуктарыгар араас омук тылынан интернет маҕаһыыннарынан тарҕанан, биһирэнэн, ааҕааччылар сыанабылларын, ытыктабылларын ылбыта. 
Туһаныллыбыт литература:.
1. Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1980.
2. Дмитрий Кириллин. Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара. Чолбон. 2000, №12
3. Интэрниэт ситимиттэн.