mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Грегор Иоганн Мендель. Грегор Иоганн Мендель (; 1822, Хейнцендорф, Силезия, Австрия импиэрийэтэ —1884, Брно, Австро-Венгрия) — австрия биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута. 
Олоҕун олуктара.
Иоганн Мендель 1822 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр бааһынай Антон уонна Розина Менделлэр дьиэ кэргэннэригэр кырачаан Хейнцендорф диэн тыа куоратыгар (билигин Гинчице, Вражне сэлиэнньэ сорҕото, Чехия) төрөөбүтэ.
Иоганн эдьиийдээх уонна балыстаах этэ. Кыра эрдэҕинэ садовнигынан үлэлии сылдьан айылҕа көстүүлэрин сэргиир буолбут. Икки сыл философияня үөрэтэн баран 1843 сыллаахха монаах буолбут, уонна Грегор диэн ааттаммыт. 1844 сылтан 1848 сылга дылы Брюнн богословия институтугар үөрэммит. 1847 сыллаахха аҕабыыт буолбут. 
1849—1851 сс. гимназияҕа математиканы, латыын уонна гириэк тылын үөрэппит. Онтон 1851—53 сылларга Вена университетыгар естественнай историяны үөрэппит. Онно бастакы цитолог учуонайдартан биирдэстэригэр Унгерга үөрэммит. Бу сылларга Мендель хаста да биология экзаменын туттара сатаабыт да, кыайбатах. 
Венаҕа үөрэнэ сылдьан Мендель үүнэйилэр гибридтааһыннарын сэргээбит. 1856 сылтан 1863 сыллаахха дылы манастыырга монаахтыы, онтон аббааттыы сылдьан манастыыр саадыгар гороҕу кэтээн көрбүт уонна билигин Мендель сокуоннара диэнинэн биллэр сокуоннары арыйбыт.
Ол гынан баран билиниини ылбатаҕа, отой хойут XX үйэ саҥатыгар эрэ кини сокуоннарын атын учуонайдар хос арыйбыттара. Биологияны быраҕан салгыы таҥара дьиэтигэр сулууспалаабыта. 
1884 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр өлбүтэ. Уҥуоҕар маннык сурук баар «Мин кэмим өссө да кэлиэ!».
Титаник. Титаник" Англия пассажирдары таһар хараабыла. Белфаст куоракка Харланд энд Уолф хампанньа Уайт Стар Лайн хампаанньаҕа туппута.
Айанныан иннинэ дьоннор сатаан тимирбэт хараабыл диэн толкуйдуур этилэр.
Тимириитэ.
1912 сыл муус устар 14 күнүгэр киэһэ 11:40ҥҥа Титаник бастакы айанын ортортугар Атлантическай океаҥҥа айсберы кытта охсуспута. Айсберг хараабыл түгэҕин алдьаппыта, ол иһин Титаник икки чаас сүүрбэ мүнүүтэнэн тимирбитэ.
Тимирэн иһэн икки аҥы хайдыбыта. 1500 киһи өлбүтэ, 705 киһи тыыннаах хаалбыта. Сэрии буолбатах бириэмэтигэр тимирбит хараабыллартан биир улахан тимирии буолбут.
Тоҕо бачча элбэх киһи өлбүт диир буоллахха спасательнай шлюпкалар аҕыйах эбит. Бастаан шлюпкаларга оҕолору уонна дьахталлары олордубуттар, уонна бастакы класс пассажирдарын.
Атын биричиинэтэ диэн хараабыл радиота арахсыллан сылдбар эбиттэр, ол иһин ол миэстэ аттыгар баар атын хараабыллар тимирии туһунан истибэтэхтэр.
Дьайыыта.
"Титаник" тимириитэ араас хараабыл быраабылаларын уларыппыт. Оннук хайаан да барыларыгар тиийэр шлюпкаҕа миэстэ баар буолулуохтаах, уонна хайаан да хараабылларга радио аттытыгар киһи наар баар буолуохтаах.
Булуу.
Титаник тимирбит корпуһа 1985 сыллахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр франко-американскай хамаанда булбут. Ол хамаанданы Роберт Баллард уонна Жан-Луи Мишель дьаһайбыттар.
Культураҕа дьайыыта.
Титаник тимириитин туһунан устуройа араас киинэлэргэ кубулуйбут. Ордук биллэр киинэтэ - Кейт Уинслет уонна Леонардо ДиКаприо оруоллардаах 1997 сыллаах 11 Оскары ылбыт Джеймс Камерон уһулбут "Титаник" киинэтэ буолар.
Леонардо ДиКаприо. Леонардо Уилхельм ДиКаприо () 1974 сыл сэтинньи 11 күнүгэр төрөөбүт Америка актера. Кини биллэр киинэлэрэр "Ромео и Джульетта", "Титаник киинэтэ", "Тимир мааскалаах киһи", "Пляж", "Поймай меня, если сможешь", "Банды Нью Йорка", уонна "Авиатор". 
Awards and nominations.
Golden Globe Award.
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | National Board of Review Award
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | Golden Globe Award
Кэндзиро Хайтани. Кэндзиро Хайтани (1934–2006) - Дьоппуон суруйааччыта уонна учуутала, оҕо быраабын көмүскээччитэ. "Күн оҕолоро" диэн оҕо киинин төрүттээччи.
1974 сыллаахха тахсыбыт "Кролик көрүүтэ" диэн маҥнайгы кылаас оҕолорун уонна кинилэр эдэр учууталларын туһунан ромаана Японияҕа сүрдээҕин биһирэммитэ. Бу кинигэтэ Арассыыйаҕа нууччалыы тылынан 2010 сыллаахха тахсыбыта.
Nintendo. Nintendo () диэн видео ооннньуулары уонна ооннььуу консолларын оҥорор хампаанньа. Бастаан оонньуур хаарталары уонна атын оонньуурдары оҥорорунан саҕалаабыт. Штаб-квартирата Дьоппуон Киото куоратыгар баар.Атын дойдуларга эмиэ офистаахтар, ол курдук Америкаҕа уонна Европаҕа бааллар. Ордук биллэр оонньуурдара - Марио сериялара.
Историята.
Нинтендо 1889 сыллаахха балаҕан ыйын 23 күнүгэр олохтоммута, бастаан ооннььур хаарталары оҥорор эбит. 1960ус сылларга атын дьарыгы саҕалаабыт - ол курдук гостиницалары игин атыыласпыт. 1970 сыллаахха видео оонньуулары оҥорорун саҕалаабыт. 1980 сыллаахха сиэпкэ угуллар ооннььуну айбыт Гэйм энд Уатч диэн, Бастакы оонньуутун аата Фамиком диэн бит. Ол оонньуу Дьоппуоҥҥа эрэ тарҕаммыт, ол гынан баран сотору Америкаҕа игин тарҕаммыт. Америкаҕа тахсарыгар аатын уларыппыт - Нинтендо Энтертейнмент систем, кылгатыллыбыта NES. Ону тэҥэ араас соҕотохтуу оонньуулары атыылыыр буолбут, ордук биллэр ооньуулар аатттара "Donkey Kong", "Super Mario Bros.", "Duck Hunt", "The Legend of Zelda". Кэнники хампаанньа араас консоллары атыылыыр буолбут - Game Boy уонна Nintendo 64, GameCube уонна Wii.
Билигин.
Билигин Нинтендо хампаанньа араас биллэр оонньуулардаах, ол курдук Марион уонна Зелда легендалара. 
Билигин Нинтендо 3DS, Wii уонна Nintendo DS консолларын атыылыыр. 
2011 сыллаахха Нинтендо сиэп консолын атыыга таһаарбыта - Nintendo 3DS. Специальнай ачыкыта суох 3D хартыынаны көрүөххэ сөптөөх бастакы видео консола буолар.
Эвфемизм. Эвфемизм () — туох эрэ сэби-сэбиргэли, кыылы-сүөлү, киһи ууһуур уорганнарын ытыктаан, харыстаан эбэтэр кыбыстан атын тылынан ааттааһын.
Холобур, эһэни ытыктаан тыатааҕы дииллэр.
Айылҕа сүүмэрдээһинэ. Айылҕа сүүмэрдээһинэ (, ) — тыынар-тыыннаах көрүҥнэрэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тас эйгэҕэ сөп түбэһэн улам-улам уларыйыылара уонна ол уларыйыылар ууһааһын түмүгэр популяцияҕа тарҕаныылара. Эволюция теорията этэринэн бу саҥа көрүҥнэр үөскээһиннэрин биир төрүөтэ (атын төрүөтүнэн, холобур, ген мутацията буолуон сөп). Тиэрмини аан бастаан Чарлз Дарвин "Көрүҥнэр үөскээһиннэрэ" диэн кинигэтигэр 1859 сыллаахха туттубута.
2012 Сайыҥҥы Олимпиада мэтээллэрин таблицата. 2012 Сайыҥҥы Олимпиада мэтээллэрин таблицата Лондоҥҥа ааспыт Олимпия оонььуларыгар кыайбыт мэтээллэрэ.
Быһаарыы Бу таблица Олимпия оонньууларын официальнай таблицатыттан ылыллыбыта 2012 атырдьах ыйын 9 күнүгэр
&lt;onlyinclude&gt;
&lt;/onlyinclude&gt;
Колодко Евгения Николаевна. Евгения Николаевна Колодко 1990 сыл от ыйын 22 күнүгэр Саха Сиригэр Нерюнгри куоракка төрөөбүт Россия ядроны быраҕар спортсменката. 2012 сыл Лондонҥа бэйэтин рекордун (20 м 48 см) олохтоон сайыҥҥы Олимпия оонььууларыгар үрүҥ көмүс мэтээлин ылбыта.
Туҥуй мусульмааннар (киинэ). Туҥуй мусульмааннар (), ислаамы утарар, исламистары баһааҕырдар киинэ. Бу киинэ тахсыбытын утаран аан дойду үрдүнэн бырачыас бөҕө, АХШ политикатын утары демонстрация, посольстволарын былдьыы сатаан полицияны кытта охсуһуу бөҕө таҕыста, Ливияҕа бу дойду посолун өлөрдүлэр. 
Киинэ 2012 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр экрааҥҥа тахсыбыта. Дьон кэпсииринэн хайыы-үйэ отуттан тахса тылга тылбаастанна. Киинэҕэ ислаамы төрүттээччи Мухаммеды гей уонна педофил курдук көрдөрөллөр. 
Киинэ режиссера АХШ-ка олорор Накула Басела Накула ("Сэм Баджил" диэн аатынан эмиэ биллэр), кини Египеккэ үөдүйбүт Копт сыаркабын бэрэстэбиитэлинэн бэйэтин ааҕынар. Накула бэйэтэ этэринэн, маннык провокацияны соруйан оҥорбут, тоҕо диэтэххэ ислаамы «киһи-аймах этигэр-сиинигэр үүммүт раак искэҥэр» тэҥниир. Киинэ бүддьүөтэ 5 мөл дуоллар буолбут дииллэр, оруоллары идэтийбэтэх артыыстар оонньууллар. Артыыстар киинэ ислаамы утарарын билбэтэхпит, тылларын дубляж кэмигэр уларыппыттар дииллэр. Терри Джонс диэн ислаамы утарарынан аатырбыт аҕабыыт киинэ устууга кыттыгастаах эбит, кэнники арбааһынынан дьарыктаммыт.
Айдаан.
Киинэ тахсаатын кытта, аан дойду үрдүнэн, үксүн ислаам баһыйар дойдуларыгар долгуйуулар таҕыстылар. Киинэни айбыт киһи полицияҕа саһа сытар.
Киһи-аймах төрүттэниитэ. "4 мөлүйүөн сыл" ынараа өттүгэр Африкаҕа бастакы гоминиидтар (дьоҥҥо майгыннааччылар) баар буолбуттара. Кинилэр мастан түһэн сиргэ икки кэлин атахтарынан хаамар буолбуттара. Бу дьон билимҥэ автралопитектар диэн аатынан биллэллэр.
"2-1 мөлүйүөн сыл" ынараа өттүгэр эрдэтээҥи гоминиидтар (киһитиҥи эбисийээнэлэр) Илин Африкаҕа, Ява арыыга, Кытайга тарҕаммыттар, сабаҕалааһынан бу кэмҥэ уоту туттар буолбут буолуохтарын сөп.
"1 мөлүйүөн - 400 тыһыынча" сыл ынараа өттүгэр Homo erectus (Көнө киһи) диэн үөдүйэр. Бу киһи таас охсор тэриллэри туттар буолар. Европа сиригэр бу дьон олорбут сирдэрэ көстүбүтэ, онон баччаҕа Европаҕа тарҕаммыттар диэн сабаҕаланар.
"400 000 - биһиги эрабыт 3000 сыл ынараа өттүгэр" Homo sapiens Сахаара соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Бу кэмнэргэ неандертааллар уонна "аныгы" көрүҥнээх дьон Азияҕа Месопотамияҕа ыаллыы олороллор. Европаҕа эмиэ ыаллыы олорбуттарын туһунан, баҕар булкуспут буолуохтарын туһунан сибидиэтэлистибэлэр баар курдуктар. Ол гынан баран неандертааллар суох буолаллар.
"Биһиги эрабыт иннинэ 30 уонна 12 тыһыынча сыллар" иһинэн дьоннор хайа хаспахтарыгар иҥин араас ойуулары оҥорбуттара билигин көстөр. Европаҕа мууһуруу кэмэ (ледник период). Бу кэмҥэ Хотугу Америкаҕа бастакы дьон баар буолаллар. Сабаҕалааһын быһыытынан Сибииртэн билигин Берингия диэн ааттанар силбэһигинэн сатыы кэлбиттэр.
"Биһиги эрабыт иннинэ 13 уонна 9 тыһыынча сыллар" ыккардыларыгар Азияҕа ыты дьиэтиппиттэр, Японияҕа бастакы туой иһиттэр оҥоһуллаллар. Сылыйыы саҕаланар, муус ууллар, муора таһыма үрдүүр. Билиҥҥи Чиили сиригэр бастакы дьиэлэр баар буолаллар - мастан уонна тирииттэн оҥоһуллубут.
"Б.э. инн. 9 уонна 6 тыһыынча сыллар" ыккардыларыгар тууру дьиэтитэллэр, Азияҕа сири оҥоруу үөдүйэр, Европаҕа таас үөстээх үҥүүлэри туттар буолаллар.
"Б.э. инн. 6 уонна 4 тыһыынча сыллар" ыккардыларыгар Африкаҕа билиҥҥи Сахаара кумах куйаар сиригэр наһаа сииктээх эбит, онон сүөһү иитии үөдүйбүт. Азияҕа атыы-эргиэн куораттара үөскээн бараллар, холобур Чатал Хүйүүк. Сири оҥоруу Илин Европаҕа тарҕанар.
"Б.э. инн. 4 уонна 2 тыһыынча сыллар" ыккардыларыгар Азияҕа гончарнай куруугу айаллар, бронзаны таҥастааһын саҕаланар. Арҕаа Европаҕа мегалииттэр - сүдү улахан таастар баар буолаллар. Миэксикэҕэ маис олордор буолаллар, Хотугу Америкаҕа атын үүнэйилэр эмиэ тарҕаналлар.
"Б.э. инн. 2 тыһыынча сылтан биһиги эрабытыгар дылы" - тимири киэҥник туттуу саҕаланар. Миэксикэҕэ ольмектар Америкаҕа бастакы бөдөҥ куораттары туталлар.
Донгхой. Донгхой () диэн Вьетнам, Куангбинь киин куората. Олохтоохторун ахсаана 108,000 (2010). Кыhыл өрүс уҥа кытылыгар турар.
Үтүлүк. Үтүлүк - илиини тымныыттан, сииктэн, киртэн-хахтан харыстыыр илиигэ кэтиллэр тигии таҥас. 
Былыр үксүгэр имиллибит тирииттэн тигиллэр, иһинэн эбэтэр таһынан түүлээх буолара. Түөрт тарбах бииргэ уонна эрбэх туспа сылдьар гына тигиллэр. Уһуна араас буолар, үксүгэр бэгэччэги сабар, сороҕор хары сорҕотун сабар гына оҥоһуллар.
Хары. Хары - киһи илиитин сорҕото, бэгэччэктэн тоҥолоххо дылы.
Чечебутов Дмитрий Павлович. Чечебутов Дмитрий Павлович - Хатылы орто оскуолатын "Көһөрүллүү" түмэлин салайааччыта, РФ үтүөлээх учуутала.
"Көһөрүллүү" түмэл Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Чурапчы холкуостарын хоту күүс өттүнэн көһөрүүгэ аналлаах.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сүбэринитиэтин Декларацията. Саха Сэбиэскэй Социалистыы Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Сүбэринитиэтин Декларацията - Саха бастакы бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев көҕүлээһининэн 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ Саха Сирэ туспа судаарыстыба буоларын туһунан таһаарбыт биллэриитэ.
Декларация ылыныллыбыт кэмин туһунан.
1990 сыллаахха ССРС экэниэмикэтэ 1985 сыллаахтан ыытыллыбыт реформа түмүгэр улаханнык айгыраабыт кэмэ этэ. Рыночнай экэниэмикэҕэ барыынан сирэйдэнэн киин былаас үбү ыыппат буолбута. Онтон сылтаан өрөспүүбүлүкэ бөдөҥ тэрилтэлэрэ («Якутуголь», «Якутлес», «Якутгазпром», «Якутскэнерго», «Якутзолото», барыта 38 тэрилтэ) уруккуларын курдук плановай экэниэмикэҕэ үлэлиир кыахтара суох буолбута, моҥкуруут барар кутталга киирбиттэрэ, уонунан тыһыынча киһи үлэтэ суох хаалар кутталлара суоһаабыта. Тыа хаһаайыстыбата эмиэ үп-харчы ылара тохтообута, бэйэтин бородууксуйатын судаарыстыбаттан атын сиргэ атыылыыр кыаҕа суоҕа. Дойдуга үп-харчы сыаната түһэн табаары атастаһыы (бартер) үөдүйбүтэ. 
Маннык ыарахан кэмҥэ экэниэмикэни быыһыыр, дьон олоҕун бүтэһиктээхтик алдьанарыттан көмүскэнэр туһунан дьаһаллар ылыныллаллара ирдэммитэ.
Декларация ис хоһооно.
Декларация сүрүн ис хоһооно - өрөспүүбүлүкэ иһигэр кини бэйэтин сокуоннара баһыйалларын бигэргэтии.
Декларация суолтата.
Ханнык баҕарар бөдөҥ дөкүмүөн курдук Декларация суолтата киэҥ уонна дириҥ. Кини ол саҕанааҕы экэниэмикэ айгырааһыныттан Саха Сирин дьонун-сэргэтин быыһыыр эрэ суолтатынан муҥурдаммат.
Кривошапкин Николай Иосифович. Кривошапкин Николай Иосифович (Кырбаһааҥкын атыыһыт) — Өймөкөөн улууһуттан төрүттээх XIX үйэ иккис аҥарыгар, XX үйэ саҕаланыытыгар биллибит саха атыыһыта, мэссэнээт.
1837 сыллаахха (урукку чахчынан 1832 сыл) Байаҕантай улууһун илиҥҥи уһугар сытар Өймөкөөн-Бороҕон нэһилиэгэр Тарыҥ Үрэх диэн сиргэ Осип Николаевич Кривошапкиннаах диэн сэниэ ыалга төрөөбүт. Бу ыаллар үс уол, түөрт кыыс оҕолоохторуттан Ньукулай – улахан уол.
Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн эдэр уол дьоно өлүүлээбит баайдарын матайдаан-ыһан кэбиспит. Онтон кэлин өйүн тутан баран маҥнай бэдэрээччиттээбит. Ол өлөрбүт харчытынан табаар атыылаһан, ону түүлээххэ эргитэн кылгас кэм иһигэр сытыйа байбыт. Кини билиҥҥи Өймөкөөн улууһун уонна Магадаан уобалаһын арҕаа эҥээринэн, Дьааҥыга, Муомаҕа, Халымаҕа атыыһыттаабыт. Күндү түүлээҕи Дьокуускай атыыһыттарыгар Г.В.Никифоров-Манньыаттаах Уолугар, А.И.Громоваҕа, П.А.Кушнаревка туттарара. Суруйааччы Баһылай Харысхал ахтарынан, Чурин диэн нуучча бөдөҥ атыыһытын кытта Халымаҕа бииргэ эргиммит. Оччотооҕуга сыллааҕы эргиирэ биир мөлүйүөҥҥэ тэҥнэспит атыыһыкка I гильдияны иҥэрэллэрэ. Маннык атыыһыт тас дойдуну кытта эргинэр быраабы ылара.
1860 сыллаахха халыҥ хаар уонна уһулуччу тымныы дьыл туран, быстарбыт дьоҥҥо, 23 саастаах эдэр киһи сүөһү түҥэппит. Онон эдэр сааһыттан амарах сыһыанынан биллибит. 1880 сыллаахха Мэмээл эбээннэрэ быстарбыттарыгар аһынан-таҥаһынан көмөлөспүт, таба атыылаһан биэртэлээбит. Чугас ыалларын сааһын тухары да салҕыы олорбут...
Дьону тэрийэн, хамнастаан Өймөкөөнтөн Алдан өрүскэ диэри суол-иис солоппут, муосталары туттарбыт. Ол курдук, 1920 сыллаахха Байаҕантай улууһугар суол тутуутугар анаан 10 тыһыынча солкуобайы биэрбитэ эмиэ биллэр. Өймөкөөн Томторугар таҥара дьиэтин, оскуоланы астарбыт. Дьокуускай куоракка оскуола туттарбыта, кыаммат ыал оҕолор олорон үөрэнэллэригэр анаан мөссүйүөн тэрийбитэ. Байаҕантай уонна хоту улуустар ыччаттара үөрэнэллэригэр улаханнык көмөлөспүтэ.
Наука, культура сайдыытыгар атыыһыт улахан болҕомтотун уурара. Холобур, Индигир уонна Халыма өрүстэр тардыыларын чинчийэр И.Д.Черскэй экспедициятыгар 1891 с. улахан көмөнү оҥорбута. 1917 сыллаахха тэриллибит «Саха аймах» культурнай-сырдатар обществоҕа 10 тыһыынча солкуобайы уу харчынан биэрбиттээх. 1912 сыллаах Туспа урдус-сахалар сийиэстэригэр Н.О.Кривошапкин биир тыһыынча солкуобайдаах сиэртибэни «императорскай стипендия» аныырга уонна Романовтар династияларын 300 сылын бэлиэтиир тэрээһиҥҥэ кытта барар депутация чилиэннэригэр анаан биэрбитэ. 
Араас кэмҥэ атыыһыкка суруксутунан суруйааччы уонна чинчийээччи Өксөкүлээх Өлөксөй, кулубалар Романовтар династияларын 300 сылын бэлиэтиир депутация чилиэнэ Д.И.Слепцов-Бачыгыратар Уола, Сибиряковскай экспедиция кыттыылааҕа Н.С.Слепцов үлэлээбиттэрэ. Оттон кини сүүмэрдээн үөрэххэ ыыппыт уолаттарыттан П.А.Винокуров-Куоҕас Өймөкөөн улууһун тэрийээччи, М.Н.Винокуров-Индигирскэй нэһилиэнньэни хоргуйууттан быыһаабыт салайааччы, И.С.Слепцов маҥнайгы учуутал, Н.М.Заболоцкай-Чысхаан суруйааччы, Д.П.Винокуров атыыһыт тиһэх суруксута буолуталаабыттара.
1926 сыллаахха 95 сааһыгар өлбүтэ.
Атыыһыт туһунан кинигэ суруллубута: С.М.Егоров «Өймөкөөн аатырбыт баайа»
Метеориит. Метеориит - халлаан куйаарыттан ханнык эрэ улахан эттиккэ (планетаҕа) кэлэн түспүт айылҕа эттигэ. Метеориит кээмэйэ отой кыраттан сүүнэ улахаҥҥа дылы буолуон сөп. Метеорииттар үксүлэрэ кыра астрономия эттиктэриттэн (метеор эттигэ - метеорное тело) үөскүүллэр, ол эрэн сороҕор астероидтартан эмиэ үөскүөхтэрин сөп. Метеориит Сир атмосфератыгар киирэригэр аалсыы уонна химия реакциятын түмүгэр сылыйар уонна сырдаан уот шаар буолан көстөр, ону "метеор" эбэтэр "сулус түһүүтэ" дииллэр. "Болид" диэн тиэрмининэн ханнык эрэ Сири кытта сааллар эттиги эбэтэр наһаа улахан уот шаар буолан көстөр эттиги ааттыллар (Сиргэ тиийэриттэн тиийбэтиттэн тутулуга суох). 
Сүнньүнэн метеориит диэн ханнык баҕарар халлаан эттигэр атын сиртэн кэлэн түспүт айылҕа эттигэ буолар. Холобур, метеориитар Ыйга уонна Марска булуллубуттара. 
Метеорииттары уруккуттан үс бөлөххө араараллар: таас метеорииттар (үксүн силикаат таастартан турар), тимир метеорииттар (тимиртэн, никельтэн турар) уонна тимир-таас метеорииттар. Билиҥҥи классификациялар метеорит структуратын, химическэй, изотоп састаабын иҥин учуоттуллар.
Polandball. Polandball "(поланд-бол)", эбэтэр Сountryball "(кантри-бол)" — диэн дойдулар былаахтара дьон курдук көрдөөхтүк ойууламмыттарын ааттыыллар. Бу кантри-болларга олоҕуран дойдулары, омуктары күлүү гынар комикстары уруһуйдууллар.
Биллэн турар маны туһанан сороҕор соччо бөрүкүтэ суох ойуулар тахсаллар да буоллар, бу көстүү аан дойдуга тарҕаммыт төрүөтэ бастатан туран маннык - баар итэҕэстэри күлүү гыныы.
Аан бастаан Польша былааҕа ойууламмыт. Кэлин элбэх поляк интэриниэтчиттэрэ бу "былаах-киһини" туһанан комикстары уруһуйдаабыттара. Кинилэри күлүү гынан атын омук интэриниэтчиттэрэ эмиэ уруһуйдуур буолбуттара арааһа поляктары күөртээн биэрбит, сомоҕолообут быһыылаах. Салгыы Польшаҕа, Германияҕа уонна да атын дойдуларга биллэр интэриниэт-мем буолбута.
Үөскээһинэ.
Полэндбол 2009 сыллахха drawball.com диэн ситим-сиргэ Польша уонна атын дойдулар киберсэриилэрин кэмигэр үөскээбит. Ол ситим-сир тугу баҕарар уруһуйдуур холустаны биэрэр эбит. Польша интэриниэтчиктэрин көҕүлээһининэн ол сиргэ киирэн элбэх киһи куолаан Польша былааҕын уонна ортотугар Polska диэн тылы уруһуйдаабыттар. Ону утаран 4chan ситим-бөлөх сүрүннээһининэн онтукаларын үрдүнэн улахан баҕайы свастиканы уруһуйдаабыттар.
Krautchan.net диэн ниэмэстэр имиджбордалара, онно араас английскайдыы саҥарар дьон киирэллэр эбит. Үөскүүр кэмигэр "Фалько" диэн никтаах киһи 2009 сыл балаҕан ыйыгар айбыт.
Россия 1. Россия 1 ВГТРК холдинг иһигэр киирэр федеральнай канал.Билигин бу канал нуучча сериалларын, мелодрамалары көрдөрөр. Вести диэн сонуннар биэриилэрин, "Утро России" диэн сарсыардааҥҥы биэриини бары билэбит уонна көрөбүт.
Бастакы канал. Аһаҕас акционернай хампаанньа "Первый канал" (Бастакы канаал) — Россия биир бөдөҥ телевизионнай канаала. Россияҕа саамай киэҥник хабыллар ( нэһилиэнньэ 98,8% олорор сиригэр көрдөрөр). Москва куораттан көрдөрөр-иһитиннэрэр, "Останкино" телецентрга штаб-квартиралаах.Позицията - саамай кылаабынай канаал.
Историята 1951 сыллаахха тахсыбыт ССРС бастакы программатыттан саҕаланар. 1991 сыллаахха центральнай телевидение 1995 сыллаахха дылы үлэлээбит "Останкино" каналга кубулуйбут. 1995 сыл тохсунньу 25 күнүгэр ОРТ канаал үөскээбит, уонна оннук аатынан 2002 сылга дылы үлэлээн балаҕан ыйын 2 күнүгэр "Первай канал" диэн аатын ылбыт.
Россия 2. Россия 2 ВГТРК холдинг иһигэр киирэр федеральнай телеканал.
Аан бастаан тэриллэригэр "Спорт" диэн ааттаах этэ. Канал вещаниетын сеткатыгар барыта спортивнай мероприятиелар, күрэхтээһиилэр быһа эфирдара уонна хатылааһынныра бааллара. 2010 сыллаахха канал ребрендингтаммыта. Логотиба, заставкалара уларыйбыттара. Билигин бу телеканалга спорттан ураты, киинэлэри, чөл олох туһунан биэриилэри көрдөрөллөр.
ВГТРК. ВГТРК Бүтүн Арассыыйатааҕы Судаарыстыбынна Телевидение уонна Радио хампаанньата (БАСТРХ) Арассыййа сорох телеканалларын түмэр хампаанньа. Бу хампаанньа иһигэр Россия 1, Россия 2, Россия К, Россия 24, Карусель, Моя планета уонна да атын канааллар киирэллэр. БАСТРХ сүрүн канаала Россия 1 буолар.
Россия К. Россия К 
ВГТРК хампаанньа иһигэр киирэр телеканаал. Бу каналга Арассыыйа уонна Аан дойду культууратын сонуннара, биллиилээх опернай ырыаһыттар кэнсиэртэрэ, интеллектуальнай викториналар, литература туһунан биэриилэр көстөллөр.
Советскай уул. (Майа с.). Советскай уулусса Майа сэлиэнньэтигэр баар уулусса, Майа уһун уулуссаларыттан биирдэстэрэ. Арҕаа уулусса балыыһнан бүтэр, илин өттүгэр Восточнай уулуссанан бүтэр. Уулусса Районнай Совет аатынан ааттаммыта.Билигин, райцентр Аллараа Бэстээххэ көhөн, Райсовет бу уулуссаҕа суох буолбута. Советскайга киин балыыһа, 2 этээстээх уопсай дьиэлэр кварталлара, типография, лицей, Майа администрацията уонна чааһынай дьиэлэр бааллар.
Инстаграм. Instagram диэн интернет хаартысканы, видеолары тарҕатыы уонна социальнай ситим өҥөтүн оҥорор сервис. Инстаграмынан араас тэриллэринэн хаартысканы эбэтэр видеоны түһэрэн, араас цифровой фильтрдары туруоран араас социальнай ситимнэргэ, ол курдук Фейсбукка, Твиттерга, Фликрга уонна ВК тарҕатыахха сөп буолар. Биир биллэр уратыта диэн хаартыскалара квадратнай буолар, урукку Кодак инстамик эбэтэр Полароид хаартыскаларыгар майгыннаан. Билигин туттар дьон кылгас видеолары уһулуохтарын сөп, ордук уһаабыта 15 сөкүүндэ буолар.
В широком смысле личный блог – автор делится своим мыслей и идеями. Инстраграмҥа тус бэйэ экспертизатын, эрэл кыраадыһын үрдэтэр, сурутааччыларга үлэ, табаар эбэтэр өҥө аттарыы үлэтэ туһанар сирэй.instagram. Биллэн турар, маннык түмүккэ кэлэргэ күн аайы визуал, текстэринэн уонна аттаран туруорууга үлэлэһиэххэ наада.
Кевин Систром уонна Майк Крейгер 2010 сыл алтынньытыгар арыйбыттара, түргэнник тарҕаммыта -2012 сыл муус устар ыйыгар номнуо 100 тахса мөл. туттааччы баар этэ. Инстаграм билигин бары тарҕаммыт платформаларга баар, ол курдук Apple App Store, Google Play, уонна Windows Phone Store атыылаһыахха сөп. Бастаан iPhone, iPad, уонна iPod Touch тэриллэригэр эрэ үлэлиир этэ; онтон 2012 сыл муус устар ыйыгар Android операционнай систематыгар тарҕанар буолбута. Бу сервис 2012 сыл муус устар ыйыгар Facebook хампаанньа быһа холоон 1 млрд долларга атыыласпыта.. 2013, Instagram сыллаахха 23%-ынан улааппыта, ол бириэмэҕэ Facebook 3% эрэ бырыһыан улааппыта.
Быһаарыылар.
9. Инстаграмды кантип түптөө керек
Лао Шэ. Ла́о Шэ (老舍, пиньинь: Lǎo Shě; дьиҥ аата Шу Цинчунь, Shū Qìngchūn, 舒慶春; 1899 сыл олунньу 3 — 1966 атырдьах ыйын 24) — биллэр Кытай прозаига, драматура, публицист, реалистичнай уонна сатиристичнай прозанан биллибитэ. Кытай национальнай литературатыгар биир биллэр маастара. Маньчжурияттан төрүттээх. "Лао Шы" диэн боростуйодук быһыланыламмыт аата (көнөтүк "Кырдьаҕас Шэ" диэн тылбаастанар)
Олоҕун тиһиктэрэ.
Лао Шэ Пекиҥҥа дьадаҥы ыалга төрөөбүт. Аҕата саллаат эбит, уонна 1901 сыллаах Ихуатанэй бастаанньатын саба баттааһыныгар өлбүт. 1913 сыллаахха Пекин нормальнай үһүс оскуолатыгар киирбит, ол гынан баран харчы тиийбэтиттэн аҕыйах ый буолан баран бырахпыт. Ол сылга Пекин нормальнай университетыгар киирбит уонна 1918 сыллаахха бүтэрбит. 
1924 сыллахха Англияҕа кытай тылын үөрэтэ Лондоҥҥа, онтон кэнин Оксфордка барбыт. 1926 сыллахха бастакы романын - "Ытыктабыллаах Чжан философия"тын Сяошо Юэбао диэн литературнай сурунаалга бэчээттээбит. 1927 сыл кулун тутар ыйыгар ол же сурунаалга аныгыскы романа - "Муударай эппитэ", онтон 1929 сыллахха "Икки Ма" диэн романнара бэчээттэнэллэр.
1929 сыллаахха төттөрү Кытайга кэлэр, уонна "Сяопо төрөөбүт күнэ" диэн романы сурунаалга бэчээтттир. Ол кэнниттэн Пекиҥҥа, онтон Цзинань уонна Циндао куораттарга олорор.