mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Мао Цзэдун. Мао Цзэдун (, 1893 сыл ахсынньы 26 – 1976 сыл балаҕан ыйын 9) диэн Кытай хоммунньуус салайааччыта этэ. Кытай Норуот Республикатын олохтонуллуоҕуттан 1976 сыллаахха өлөрүгэр дылы салыйбыта.
Аата.
Мао Цзэдун диэн аата олус биллэр аатынан буолар. Мао диэн фамилията, Кытайга фамилия бастаан кэлэр. 
Олоҕун олуктара.
Мао 1893 сыл ахсынньы 26 күнүгэр Кытай Хунань провинциятыгар төрөөбүтэ. Кини тыа сиригэр дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Библиотекаҕа үлэлии сылдьан хоммунньуус буолбута. 1920-с сылларга хоммунньуус паартиятыгар былааһа улааппыта, онтон 1933 сыллаахха партия салайааччыта буолбута. 1923 сыллаахха Хоммунньуус паартията Гоминьданы кытта холбоһон Сэбиэскэй Сойуус көмөллөөх Кытай гражданскай сэриитин саҕалаабыттара. Кэлин хоммунньуус паартия уонна Гоминьданнар бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһаллара. Мао урукку табаарыһын Чан Кай Шины сыыһа уонна Кытай курдук улахан дойдуну салайарга бэлэмэ суох диэбитэ. 
Чан Кай Ши диэн националистар группалара 1935 быдан киэҥ өйөбүллээх этэ. Кинилэр хомунньуустары дойдуттан үүрэн Йенань диэн Кытайтан ыраах сытар сиргэ кириэппэскэ үүрбүттэр. "Уһун Кулун Тутар" диэн хамсааһын баар буолбут. 1935 сылга Кытай гражданскай сэриитигэр өлбүт дьон ахсаана 500 000 тиийбит.
Дьоппуон Кытайга 1937 сыллаахха саба түспүтүгэр сэриилэрин тохтоппуттара. Аан дойду иккис сэриитэ бүппүтүн кэннэ сэрии өссө улаханнык тарҕаммыта. Чан Кай Ши уонна кини дьоно куораттарга уонна орто кылаас дьон быыһыгар, Мао уонна хоммунньуустар тыа дьон быыһыгар өйөбүллээхтэрэ. Ол бириэмэҕэ тыа сиригэр элбэх киһи олороро, ол аата Мао Чан Кай Шитааҕар өйөбүллээх этэ.
1949 сыллаахха Чан Кай Ши националистарын Тайвань арыытыгар үүрбүттэр, уонна Кытай хоммунньуус дойду буолар диэн биллэрбиттэр. Саҥа Кытайы Мао Кытай Норуот Республиката диэн ааттаабыта.
Березовка (Одесса уобалаһа). Березовка () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 760 (2013).
Бобуу буортута. Бобуу буортута диэн утарылаһар, өрө барар куһаҕан санааны үөскэтиитэ буолар.
Сахалар оҕону кыра эрдэҕинэ туохтан да матарбакка, боппокко, хаайбакка иитэллэр, үөрэтэллэр этэ. Оҕону боптоххо, ол бобуулааҕы булууга баҕа санааланан хааллаҕына бэйэтигэр куһаҕан буолуон сөп. Бу быһыыны сахалар билэллэрэ, оҕоҕо кыра эрдэҕинэ арыгы истэхтэринэ матарбакка, кыра иһиккэ кутан суолтатыгар да буоллар бэрсэллэрэ. Табааҕы эмиэ таттараллара.
Билигин төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэҕинэ арыгыны, табааҕы бобон иитэллэр. Кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар арыгы, табаах куһаҕанын билбэтиттэн, миигин туораталлар, бэрсибэттэр диэн куһаҕан санаа үөскүүрүттэн, элбэхтэ арыгы иһэр уонна бэрсибэт буоллахтарына үгэс буолан олохсуйан хаалыан сөп. Оҕо улааттахпына бэйэм да булан иһиэм диэн баҕа санааны үөскэтинэн улааттаҕына кырдьык арыгыһыт буолан хаалыан сөп.
Оҕо бобууну сөбүлээбэт. Бары үөрэ-көтө иһэр арыгыларыгар ымсыыра саныыра кыччаабат. Ол санаата үгэс буолан хааллаҕына хаһан да умнуллумуон сөп. Кыра эрдэҕинэ үөскээн үгэс буолан хаалбыт баҕа санаатын оҕо улаатан баран толорор кыахтаннаҕына аһара иһэриттэн түргэнник арыгыга ылларар кыахтанар.
Бобуу оҕону арыгыһыт оҥоруон сөп. Сорох улахан дьон бырааһынньык аайы арыгы иһэллэр уонна улаатан эрэр оҕолоругар арыгыга үөрэммэтин диэн ааттаан арыгы бэрсибэттэр, бобууну оҥорон, бу бобууну туоратар баҕа санаатын үөскэтэллэр. Оҕо улахан дьон үөрэ-көтө иһэр астарыттан матан, улаатан баран иһиэм диэн баҕа санаалаах улааттаҕына, кырдьык улаатан баран арыгыны элбэхтик иһэн арыгыһыт буолуон сөп. (1,28).
Кыратык амсатыыттан оҕо арыгыны куһаҕан амтаннаах диэн сөбүлээбэт майгына үөскүөн сөп. Арыгы амтана аһыытыттан оҕо сөбүлээбэт, абааһы көрөр аһа буоларыттан элбэхтик иһэр туһунан санаата амсайдаҕына суох буолар.
Төрөппүттэр бырааһынньыкка иһэр, үөрэр-көтөр астарыттан оҕолорун матарбаттар, була сатаан бобо-хаайа сатаабаттар. Бэйэ холобурун көрдөрөн арыгыны кэмнээн, биирдэ эмэтэ иһэр буоллахха, оҕо эһигини үтүктэн бэрээдэктээхтик аһыырга, иһэргэ үөрэнэр кыахтанар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах. Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах диэн саха өһүн хоһооно өй-санаа үөрэҕин халыйыыта, оҕону атаахтык иитии, "айыы үчүгэй" диэн албыннаан ол-бу, буолар буолбат саҥаны айыылары оҥорторо сатааһын аан маҥнай аймахтары, онтон омугу эстиигэ тириэрдэрин биллэрэр.
Үрүҥ Айыылартан ылар, туһанар билиилэрбитигэр өс хоһоонноро киирсэллэр. Былыргы олорон ааспыт дьон үөрэхтэрин, билиилэрин өс хоһооно оҥорбуттарын олоххо туһаныллар.
«Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах» диэн өс хоһооно хос быһаарыылаах буоллаҕына эрэ билиҥҥи киһиэхэ таба өйдөнөр кыахтаах.
Бу өс хоһооно ыал аатынан этэн омук дьылҕата уларыйан эрэрин бэлиэтиир. Элбэх ыаллар эһиннэхтэринэ омук эстэрэ, уларыйара чуолкай. Онтон харсыһыылаах диэн атыыр кыыллар тыһыны былдьаһан быһаарсыылара аһара барбытын, охсуһууга, өлөрсүүгэ тириэрдибитин биллэрэр.
Билигин Россияҕа дьон майгына уларыйан агрессивнай, аһара барыы өттүгэр халыйан сылдьарын маннык быһаарыылартан булуллар:
1. Сыыһа-халты туттунан кыра да массыына абаарыйатыгар түбэспит дьон охсуһуулара, ол-бу сэптэри; бииталары, бэстилиэттэри туһаныылара, кыаттарбыт киһини кырбааһыннара элбээһинэ. (1,49).
2. Кыратык да арыгы испит дьон этиһэ, тыл-тылларыгар киирсибэккэ куукуна быһаҕынан киирсэн кэбиһиилэрэ аһара элбээтэ. Ким кими өлөрө охсубутун билбэккэ да хаалар буоллулар.
3. Сэбиэскэй былаас олоҕо саҥаны айыыны "үчүгэй" диэн өрө туппутуттан, оҕолору үөрэтиигэ киллэрбиттэриттэн дьон өйө-санаата таҥнары эргийиитэ үөскээбит. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥоро охсоорулар тиэтэйэллэриттэн сыыһа-халты туттуналлара үксээн, эдэр олохторун кылгаталлара элбээтэ. (2,28).
4. Оҕону иитиигэ «Барыта оҕо туһугар» диэн этиини тутуһаннар оҕолорун атаахтык иитэллэриттэн аһара баран сыыһа-халты туттунааччылар үксээтилэр.
5. Тиийиммэт өйдөөх-санаалаах эдэрдэр түргэнник аатыра-сураҕыра охсоору куһаҕан айыыны оҥороллоро элбээтэ. Керчь куоракка эдэр киһи бииргэ үөрэнэр дьонун буомбанан тоҕо тэптэрэн уонна саанан ытыалаан 21 киһини өлөрбүтэ ону дакаастыыр.
Өй-санаа алдьатыы өттүгэр халыйдаҕына бэйэ-бэйэлэрин кытта ол-бу араас биричиинэлэри булан охсуһа, этиһэ сылдьар эдэрдэр элбииллэрин быһааран «Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах» диэн өс хоһоонун өй-санаа үөрэҕин билэр, уһун үйэлээх сахалар айбыттар.
Оҕону иитии тосту көнөн урукку оннугар түһэн көрсүө, сэмэй эдэрдэр элбээтэхтэринэ эрэ бу Россияҕа үөскээбит куһаҕан майгы көнөр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
2. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Үлэһит оҕо. Үлэһит оҕо диэн кыра эрдэҕиттэн кыайар үлэлэрин үлэлии үөрэнэн соннук үгэстэри үөскэтиммит оҕо ааттанар.
Дьон бары оҕолоро ханнык баҕарар үлэни кыайа-хото үлэлиир буолуоҕун олуһун баҕараллар. Ол эрээри бу баҕа санаа туолуутугар бэйэлэрэ оҥорор туһаларын туһунан умнан кэбиһэллэр. Итиннэ эбии дьон бары үөрэхтэммиттэрэ, үөрэхтэн ордугу тугу да сатаабат, кыайбат оҕолору иитэн улаатыннарар буоллулар.
Төрөппүт бэйэтэ тугу эмэ оҥоро сылдьар буоллаҕына, оҕото эмиэ кинини үтүктэн тугу эмэ оҥоро, оонньуу сылдьарга үөрэнэрин, элбэхтэ хатылаан оннук үгэһи иҥэринэр. 
Оҕоҕо үлэ туох арааһын барытын аан маҥнай көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрдэххэ эрэ оҕо тугу эмэни оҥоро үөрэнэр. Үөрэх хантан да халлаантан түспэт, оҕо бэйэтэ көрөн, оҥорорго үтүктэн үөрэннэҕинэ эрэ баар буолар, оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥнэҕинэ эрэ соннук толоруллар буолар.
«Үлэһит дьон оҕолоро – үлэһит буолар» диэн этии оҕону үлэҕэ иитиигэ бастаан иһэр. Төрөппүт бэйэтэ үлэһит буоллаҕына, оҕотугар үлэлээн көрдөрдөҕүнэ эрэ оҕото кинини көрөн, үтүктэн үлэһит буола улаатар.
Үлэ уонна үөрэх олох икки өрүтүн үөскэтэллэрин, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэллэр.
Аһара үөрэхтээх буолуу үлэни-хамнаһы кыайан үлэлээбэт эдэрдэри элбэтэн кэбиһэр. Дьон бары үөрэҕи эккирэтиилэрэ, үөрэхтээх эрэ буола сатааһыннара илиинэн үлэлиир дьон аҕыйааһыннарыгар тириэрдибитэ кэлии үлэһиттэр элбииллэрин үөскэттэ.
Үлэлии сылдьар дьон оҕолоро бэйэлэрэ быһаарынан сылдьарга үөрэнэллэрэ түргэн, ону-маны, туһалааҕы оҥороллоро элбэх буолар. Үлэһит төрөппүт оҕотун батыһыннара сылдьан үлэ арааһыгар үөрэттэҕинэ эрэ оҕото үлэһит буола улаатар кыахтанар.
Дьахтар дьиэ иһин үлэлэрин толоро сылдьан улаатан эрэр оҕотун көрөрө ордук табыллар. Оҕо үлэлии-хамсыы сылдьар төрөппүтүн көрөн, кинини үтүктэн дьиэ иһинээҕи үлэлэри үлэлии үөрэнэр кыахтанар.
Үтүгүннэрэн, батыһыннаран эрэ үөрэтии оҕону үлэҕэ үөрэнэригэр кыах биэрэр. Оҕо урут оҥоро илик быһыытын аан бастаан кыайан оҥорбот. Кини өйүгэр-санаатыгар ону оҥорор туһунан ханнык да өйдөбүл суох буолар. Аан бастаан ону-маны оҥороругар кинини бэйэни үтүгүннэрэн, батыһыннаран биэрии хайаан да наада. (1,50).
Бэйэлэрэ үлэлээбэт төрөппүттэр оҕолоро үлэни-хамнаһы баһылыыллара олус уустук, суох да буолуо. Кыра эрдэхтэриттэн үөскээн хаалар үлэлээбэт үгэстэрэ үлэни баһылыылларын мэһэйдиир.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Кэрэтэ. Кэрэтэ диэн тыл олоххо кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр тосту уларыйыыны сахалар билэллэрин биллэрэр.
Саха тылыгар өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьаллара олус элбэх. «Туох эмэ кэрэтэ» диэн ханнык эрэ кыйыа, ситиһии муҥура ааттанар. Күөл кэрэтэ диэн этилиннэҕинэ күөл уута хаһан эрэ ыла сылдьыбыт муҥутуур таһыма ааттанар. Үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэттэн кэрэ буолуу кэнниттэн кэрэтэ, кыйыата тиийэн кэлэр. (1,116). 
Олоххо өй-санаа; үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн биэриилэрэ саҕаланар:
1. Рим империята эстиитигэр олохтоохторо үчүгэй буолбуттарын биллэрэн «Хлеба и зрелищ» диэн ыҥырыы оҥорбуттара.
2. Сэбиэскэй былаас эстиитигэр бары олох «үчүгэйтэн үчүгэй буолла» диэн этэллэрэ.
Европа дойдулара бу кэмҥэ атын омуктарга холоотоххо сайдыы үрдүкү чыпчаалын үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ буолууну ситиһэн олороллор. Атын сайдыыны ситиһэ илик государстволар холобур оҥостон батыһа, үтүктэ сатыыллар. 
Европеецтэр үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ буолууну ситиһэн бараннар билигин төннүү суолугар киирэн эрэллэрин олохторугар маннык уларытыылары киллэрбиттэрэ дакаастыыр:
1. Ыал, дьиэ кэргэн олоҕун уларытыы. Олохтоохтор ахсааннара аҕыйаан иһиитэ. Эр дьон уонна дьахталлар тус-туспа баран бэйэ-бэйэлэрин кытта ыал буолууларын сокуонунан олохтооһун.
2. Оҕону иитиигэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуспат буолууну үөскэтии, оҕону ийэ уонна аҕа бииргэ, көмөлөөн ииттэхтэринэ эрэ туруктаах өйдөөх санаалаах буола улаатарын суох оҥоруу.
3. Таҥаһа суох, сыгынньах сылдьыылара элбээһинэ.
Европа дойдуларыгар үөрэх, билии аһара баран сайдыылара дьон икки аҥы арахсыыларын үөскэттэ. Олохтоохтор бары үөрэҕи, билиини баһылаан үлэ салайар өттүгэр үлэлиир буоллахтарына, кэлиилэр, үөрэҕэ суохтар үлэ илиинэн үлэлэнэр өттүн кыайа-хото үлэлииллэр. Кэлиилэр Европаҕа күргүөмүнэн кэлиилэрэ элбээтэ. Европа дьоно уларыйан эрэллэр.
Таҥара 1. Таҥара.
Таҥара диэн саха тыла. Таҥ, таҥар диэн тыллартан үөскээбит, өй-санаа үгэстэртэн таҥыллан, хомуллан үөскүүрүн быһаарар.
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар үөрэхтэрэ. Бу үөрэх оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитэр, үөрэтэр аналлаах. Үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр кэмигэр ордук түргэнник кыаллар. Ол курдук оҕо ийэ кута аан маҥнайгы көрүүлэриттэн, билиилэриттэн үөскүүр.
Таҥара диэн киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаата үгэс буолан иҥмитэ ааттанар. Киһиэхэ баҕа санаата элбэх буоларынан, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэринэн таҥаралар элбэхтэр. Өй-санаа сайдан истэҕинэ уһун үйэлэргэ таҥаралар уларыйан иһэллэр.
Үтүө, үчүгэй санаалар диэн олоххо үчүгэйи тутуһар, үчүгэйи үөскэтэр тупсарыыны, сайдыыны киллэрэр санаалар. 
Таҥаралаах диэн үтүө, үчүгэй үгэстэрдээх киһи ааттанар.
Таҥараһыт диэн үтүө, үчүгэй санаалары үгэс оҥостор киһи.
Таҥара үөрэҕин тутуһар киһи көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар, хаһан да сиэри аһара барыыны, аһара туттууну оҥорбот. Ол аата айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорууга олус сэрэхтээх, үчүгэйи оҥорууга аналлааҕын билэн эрэ баран оҥорор киһи буолар.
Көрсүө, сэмэй оҕо. Көрсүө, сэмэй оҕо диэн бэрээдэккэ үөрэммит, үлэни-хамнаһы кыайар, аймахтары сайыннарар кыахтаах оҕо ааттанар.
Көрсүө, сэмэй буолуу диэн үлэһит сахалар олохторун үөрэҕэ. Сахалар оҕону иитэр-үөрэтэр үөрэхтэригэр таҥара үөрэҕин туһатын былыр-былыргыттан туһаналлар. Оҕону кыра эрдэҕинэ көрсүө, сэмэй киһи буолууга төрөппүттэр бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитэллэрин, үөрэтэллэрин сахалар билэллэр. (1,94). 
Көрсүө, сэмэй буолууга оҕолору иитэр таҥара үөрэҕэ хас биирдии киһиэхэ олус туһалааҕа оҕо улааппытын, бэйэтэ быһаарынан сылдьар буолбутун кэнниттэн биллэр. Көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибит оҕо улаатан истэҕинэ ситиһиини оҥороро биллэрдик эбиллэн иһэр.
Билигин көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибэт эдэрдэр атын сиргэ баран эбэтэр куоракка киирэн араас быстах суолга түбэһэллэрэ элбээтэ. Көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибэтэх, үөрэтиллибэтэх оҕо улаатан баран аһара туттунан сыыһаны-халтыны оҥороро элбээн хаалыытыттан төрөппүттэр сэрэнэллэр.
Көрсүө, сэмэй буолууга оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр үөрэтиллэр. Көрсүө, сэмэй оҕо бэрээдэктээх, киһиргээбэт, киһи быһыытын, сиэри аһара барбат, ол иһин сыыһа-халты туттунара отой аҕыйах. (2,5).
Улаатан иһэр оҕо өйө-санаата уонна улахан киһи өйө-санаата уратыларын билии хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр. Улахан киһи кыра эрдэҕиттэн иҥмит үчүгэй үгэстэрдээх буолан куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыыр. Ол иһин оҕоҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэри, аһара туттубат буолууну иҥэрэн, үгэс оҥорон биэрии, ийэ кутун иитии эрэйиллэр. (3,83). 
Үчүгэй үгэстэри, көрсүө, сэмэй буолууну таҥара үөрэҕэ иҥэрэр, оҕо үчүгэй киһини, төрөппүтүн үтүктэн киһи буолууну ситиһэригэр көмөлөһөр. Ыаллар, ийэ уонна аҕа иккиэн көмөлөөн, уһуннук үлэлээн-хамсаан оҕону иитэн, үөрэтэн киһи буолууну ситиһиннэрэллэрин сахалар билэллэр. Киһи буолууну ситиспит, баһылаабыт оҕо бэйэтэ быһаарынан олоҕун оҥостор, саҥа ыалы тэрийэр, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.
Көрсүө, сэмэй киһи ханнык баҕарар үлэни кыайа-хото үлэлиир, олоҕун киһи быһыылаахтык, уһуннук олорор, оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэринэн бу аймахтар сайдар, ахсааннара элбиир кыахтаналлар, омугу сайыннараллар.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһуннара үөрэтэрэ киһи сыыһа-халты туттунарын аҕыйатарга аналлаах. Ол иһин ыал толору, оҕо ийэтэ уонна аҕата оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ хайаан да кыттыһалларын ирдиир.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. – 112 с.
2. “Саха сирэ”, “Эдэр саас” хаһыат. 20.03.2013.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ. Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ () - ыстатыыстыка кыһалҕаларыгар болҕомтону тардарга анаммыт күн.
ХНТ Ыстатыыстыкаҕа хамыыһыйата 1947 сыллаахха олохтоммута. Бу хамыыһыйа 2010 сыллаахха 41-с сиэссийэтигэр "Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнүн" бэлиэтиир туһунан быһарыныы ылыммыта. ХНТ Генеральнай Ассамблеята 2010 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр ылыммыт 64/267 нүөмэрдээх резолюциятыгар 2010 сыл алтынньы 20 күнүн Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнүнэн анаабыта. 
Бу быһаарыы сайдыы хаамыытын чуолкайдык көрөргө итэҕэтиилээх уонна чопчу ыстатыыстыка баар буолуохтааҕын кэрэһэлиир. Маннык чопчу билии баар буолан бэлиитикэҕэ уонна экономикаҕа сөптөөх быһаарыныылар ылыныллыахтаахтар. Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ ыстатыыстыка үлэһиттэрин уонна тэрилтэлэрин суолтатын көрдөрөргө көмө буолуохтаах. Чопчу, туохтан да тутулуга суох уонна тэҥнэнэр дааннайдары хомуйан кинилэр дойдулар уонна дойдулар ыккардыларынааҕы таһымҥа киэҥ далааһыннаах үлэни хааччыйаллар. 
Сигэлэр.
Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ сайт 
Төрүтэ: http://www.calend.ru/holidays/0/0/2743/
Мохсуо бырахсыы. Сахалар олус былыргы оонньуулара мохсуо бырахсыы диэн ааттанар.
Кыра төгүрүк мас лэкээлэрин туруортаан баран тэйиччи сиртэн эпчиргэ маһынан таба быраҕан кыйыа, хааччах иһиттэн таһыгар таһаартыыр оонньуу аата мохсуо бырахсыы диэн буолар.
Сахалар уол оҕолору үөрэтэр үөрэхтэригэр мохсуо бырахсыы диэн оонньуу биир сүрүнүнэн киирсэр. Бу оонньуу оҕо күүһүн эрчийэрин таһынан табан хамсанарын, таба быраҕарын сайыннарар.
Бах таҥара. Бах таҥара диэн олус былыргы кэмнэргэ сахаларга баар буола сылдьыбыт.
Киһи өйө-санаата сайдан, билиитэ кэҥээн истэҕинэ, баҕа санаата, таҥарата эмиэ уларыйан биэрэр кэмнэрдээх. Олус былыргы билиилэр, таҥаралар ааттара сахабыт тылыгар киирэн иҥэн сылдьаллар. 
Саха тыла олус былыргы тыл. Киһи өйө-санаата сайдыытын кытта тэҥҥэ сайдыбыт тыл буолар. Баҕа санааттан таҥара үөскүүрүн билинэн "Бах" таҥара үөскээбит. Баҕа диэн баҕа санаа ааттанарын тэҥэ, кыра уу үөнэ баҕа диэн ааттаах. Баҕа эмиэ «бах» диэн саҥарар. «Бах-бах» диэн саҥатыттан баҕа диэн ааттаммыт. 
Баҕарар диэн тугу эмэ баҕара саныыр диэн буолар. Баҕа санаа үгэс буола уларыйдаҕына уһун кэмҥэ уларыйбат үгэһи, таҥараны үөскэтэр.
Олус былыргы кэмнэргэ бииргэ олорбут, биир төрүттээх омуктар таҥаралара биир буолар. Саха тылыгар таҥаралар тустарынан билиилэр киирэн сылдьалларын булуталаан ылыахпытын сөп.
“Сах” таҥара аата “сах билэр”, “сах сиэтин” диэн этиилэргэ иҥэн сылдьар уонна “Сах” таҥара уот буоларын чуолкайдаан биллэрэр. (1,22).
“Син” диэн былыргы таҥара баарын “синим биир”, “син билэр” диэн этиилэр бааллара биллэрэр. Билигин кытайдар “чина” диэн ааттаналлара “Син” таҥараттан сибээстээх. 
Өссө былыргы төрүппүт нууччалары кытта биирин сахаларга “Бах” таҥара баара биллэрэр. “Бах” таҥара баара баҕа санаа таҥара буоларын быһаарар.
Сахаларга «Бах» диэн таҥара баара бахсы уустарыттан биллэр. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит бахсы уустара бах таҥара аатынан ааттаммыттар. Онтон былыргы түүрдэргэ бахсы диэн итэҕэли тарҕатааччы ааттанар.
Билигин Бах таҥара нууччаларга «бог» диэн ааттанан киэҥник тарҕанан сылдьар. Мурад Аджи ол туһунан маннык суруйар. Обращение «Бог», «Бох», «Боже», встречаются только у народов, чья история связана с тюрской. (2,259).
Баҕа санаа олохсуйбута, үгэскэ кубулуйбута таҥара буоларын сахалар былыр-былыргыттан билэллэр. Сахаларга олус былыргы кэмнэргэ Бах таҥара баар буола сылдьыбыт бэлиэлэрэ тылбытыгар иҥэн сылдьаллар. 
Бах диэн таҥара аата. Олус былыргы таҥара. Киһи оҥорор быһыылара баҕа санааттан тутулуктаахтарын биллэрэн таҥараҕа кубулуйбут. Баҕа санаа баар буолбутун, киһини салайара биллибитин кэннэ үөскээбит.
Бахтайбыт диэн тыл өлбүт диэн суолталаах. 
Хас биирдии эр киһиэхэ баҕа санаатын дьахтара өйүгэр-санаатыгар олохсуйан сылдьар. Үгүс уолаттарга бу баҕа санааларын дьахтара ийэтин курдук буолара саарбахтаммат. Баҕа санаа сарыабыната диэн өйдөбүл нууччаларга баар. Баҕа диэн тыл суолтатын нууччалар билбэттэриттэн бу сахалыы баҕа диэн өйдөбүл тыыннаах баҕаҕа көспүт. Ол иһин нууччаларга Принцесса Лягушка диэн баар буолбут.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТИР, 2010. - 100 с.
2. Аджи М. Европа, тюрки, Великая степь. – М.: АСТ, 2007. – 473 с.
Арассыыйа сэриитэ Сирияҕа киириитэ 2015. Арассыыйа сэриитэ Сирияҕа киириитэ, диэн Арассыыйа дойдутун аармыйата уонна көтөр куйаардааҕы сэриитин сэбэ Сирия территориятыгар киириилэрэ. Киирии Балаҕан ыйын 30 күнүгэр саҕаламмыта. 
Геополитика өттүттэн.
Сирияҕа Арассыыйа сэриитэ киириитэ
Айыы аартыга аһаҕас. Айыы аартыга аһаҕас.
Минньигэс саҥалаах дьахталларбыт «Айыы аартыга аһаҕас» диэн этиини алгыс тылларыгар тутталлар. Бу этиини өй-санаа өйдөбүллэрин туһанан дириҥник ырытыы наада буолла.
Айыылар диэн былыргы үйэлэргэ, соторутааҕыта даҕаны өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, куттара эттэриттэн-сииннэриттэн арахсан Үөһээ дойдуга баран сылдьаллара ааттанар. Айыылар өйдөрүгэр-санааларыгар кыттыһа сатааһын киһини эрдэлээн өлүүгэ тириэрдиэхтэрин сөп. Эдэрдэр эрдэлээн өлүүлэрэ, бэйэлэригэр тиийиниилэрэ айыы буола сатааһынтан элбиир. (1,71).
Айыылар Үөһээ дойдуга сылдьаллар. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран айыы буолан сылдьалларын сахалар бары билэллэр. Тыыннаах буолан Орто дойдуга олорор киһини онно, Үөһээ дойдуга бар диэн ыҥырыы, эн өл, өйүн көттүн диэбиккэ тэҥнэһэр олус куһаҕан быһыы. 
«Айыы аартыга аһаҕас» диэн этии өлүү суола аһаҕас диэн өйдөбүлү биэрэр. Айыы суола диэн өлүү суола. Саха дьоно өлүү туһунан билиилэригэр «Өлөр судургу» диэн этии баар. Өлүү судургу буоларынан бу «Айыы аартыга аһаҕас» диэн этии үөскээбит. 
Өлүү олоҕу олорордооҕор чэпчэки буолан бэйэлэригэр тиийиммит дьону сахалар сөбүлээбэттэр. «Олох ыараханын тулуйбат буолуу» диэн этиини үөскэппиттэр.
Олох ыараханын тулуйуу холобурун туохтарын эмэ дэҥнээн ыарахан балаһыаннньаҕа түбэһэн баран тулуурдарынан, дьулуурдарынан кыайыылаах хаалбыт дьон олохторуттан булуохха сөп. 
"Олох ыарахан", «Олох оонньуу буолбатах» диэн этиини оҕону үөрэтиигэ элбэхтик туттуллар.
Саха дьонун өлүүгэ, сүтүүгэ ыҥырбаккыт буоллар. "Айыы диэмэ" диэн сахалар үөрэхтэрин тутуһан айыы диэн тылы алгыска туттумуохха. Киһи олоҕор киһилии суолунан сылдьыахтаах. Алгыска айыы диэн элбэх куһаҕаннаах тылы туттуллубат.
Туһаныллыбыт литература..
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Беляевка. Беляевка () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 213 (2011).
Чорноморск. Чорноморск () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 59 817 (2014).
Айыылар уратылара. Айыылар араастара киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕыттан тутулуктаах.
Ай диэн киһи саҥаны айа сатыыр санаатын быһаарар тылга "ыы" диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэн киһи саҥаны айыыны оҥорорун биллэрэр тыл үөскүүр. Киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан буолан тахсалларыттан айыы диэн тыл икки, утарыта өйдөбүллэнэр. Киһи өйө-санаата сайдыбытынан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэринэн айыы диэн тыл үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллэрин иҥэринэн сылдьар. Ол аата айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлэ хаһан да уларыйбат.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билии субу кэмигэр эрэ сөп түбэһэр уратылаах. Атын кэмҥэ субу үчүгэй уларыйан куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалар. Сэбиэскэй кэмҥэ дьадаҥы буолуу үчүгэй диэн ааттана, бары салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн туттар эбит буоллахтарына, билигин, ырыынак кэмигэр аны баай буолуу үчүгэй аатыран сылдьар. Дьон бары байа сатыыллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа бу курдук эргийэн биэрэр уратылааҕын билбэттэр. Ол иһин "аньыы" диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны туспа арааран ааттыы сатыыллар. Үлэһиттэр бу дьон албыннарыгар киирэн биэрбэттэр.
Сахалар дьон өйө-санаата тус-туспаларын, хаһан да маарыннаспаттарын, уратыларын былыр-былыргыттан билэн киһи өлөн өйө-санаата туспа бардаҕына, Үөһээ дойдуга тиийдэҕинэ айыы буолар диэн өйдөбүлү үөскэппиттэр. (1,71). Айыылар диэн инники олорон ааспыт көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара, билиилэрэ ааттаналлар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн айыылар эмиэ икки аҥы арахсаллар:
Бастакытынан, үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбут дьон өйдөрүн-санааларын ураты бэлиэтээн үрүҥ айыы диэн ааттанар уонна кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ анаан туттуллар.
Иккиһинэн, куһаҕаны, дьоҥҥо буортулааҕы оҥорбут дьон өйдөрө-санаалара хара айыы диэн ааттанан араарыллар уонна умнуллууга аналланар.
Өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын маннык икки аҥы араарыы Сиргэ, Орто дойдуга үчүгэй, туһалаах быһыылар элбииллэригэр, онтон куһаҕан, туһаны аҕалбат быһыылар аҕыйыылларыгар аналланар. (2,117).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУРИМЦ, 2006. - 88 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Раздельная. Раздельная () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 17 913 (2018).
Татарбунары. Татарбунары () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 992 (2013).
Теплодар. Теплодар () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 228 (2014).
Ислам дойдута.  
Ирак уонна Сирия ислаам дойдута, сороҕор Ислам дойдута, диэн суннит джихадтыыр сэрии группировката. Ливия Нигерия, Ираак, уонна Сирия дойдуларыгар баар. 
Ислам итэҕэл ваххабиттарыттан олус улахан дьайыыны ылдьыбыта. ИГИЛ бэйэтин тутулуга суох дойдунан ааҕар, Шиитары кытта утарар уонна охсуһар, ол иһин сороҕор "шиафобиялаах" диэн аатааччылар. 
2004 сылга Ирак сэриитин саҕаланыытын кэнниттэн Ал-Каида сыһыаннаах бөлөх этэ. Ирак сунниттарын быыстарыгар биир улахан целифат үөскэтэр былааннаах этэ, кэлин Сирияҕа тарҕаммыта. 2014 сыл олунньутугар Ал-Каида 8 ый устата былаас иһин былдьаһыытын кэнниттэн бары сибээһи быспыта.
Россияҕа ИГИЛ террористическай тэрилтэ быһыытынан биллэриллибитэ уонна туох да үлэтэ бобуллубута уонна 2015 сыл алтынньы ыйыгар Россия сэриитэ Сирияҕа ИГИЛ утары охсуһуутун саҕалаабыта.