mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Just Add Magic. Just Add Magic (сах. тылб. Апта эбэн кэбис) диэн Америкаҕа оҥоһуллубут дьиэ кэргэҥҥэ анаммыт телесериал. Синди Каллаган соннук ааттаах кинигэтиттэн көҥүллүү олоҕурбут уонна Amazon Studios компания оҥорбут сериала буолар. 2015 сыл саҕаланыыттан түөрт сылы быһа тахсар кэмнээх этэ.
Сериал салгыыта Just Add Magic: Mystery City (сах. тылб. Апта эбэн кэбис: Кистэлэҥнэрдээх куорат) диэн ааттаах спин-офф Тохсунньу 17, 2020 тахсыбыта.
Сүжета.
Кэлли, Дарби уонна Һанна — Саффрон Фолс диэн кыра куоракка олорор үс бастыҥ дьүөгэлэр. Үһүөн астааһыны наһаа тапптыыллар. Арай Кэлли эбэтин төрөөбүт күнүгэр торту оҥорон истэхтэринэ (ол гынан баран Кэлли инитэ Бадди алдьаппыта) кыргыттар дьиэ чердакыгар былыргы дьүһүннээх дьикти астыыр кинигэни (кинилэр Кэлли эбэтин киэнэ диэн саныыллар) булаллар. Ол кинигэҕэ дьикти рецептар баалларын көрөллөр, холобур, "Shut'em Up Shortcake" ("Ах бардыннар" араҥаланар торт, ) уонна "Hazelnut Healing Tart" (Фундуктаах эмтиир тарт, ), ону быһа оннук рецептар биллибэт ингредиеннары модьуйаллар, холобур, "Cedronian vanilla" () уонна "Taurian thyme" (). Сол торту астыырга, кыргыттар дьикти ингрединеннары буларга Маама Пи (Mama P's) лааппытыгар бараллар. Бэйэтэ Маама Пи ити ингредиеннары билэн кыргыттарга биэрэр. Ону киэһэ Бадди эмиэ торту алдьатар уонна сиэн кэбиһэр.
Сарсыҥҥыга кырдьыктыы Бадди саҥата суох хаалар, онтон тарт Дарби бэрбээкэйин түргэнник эмтээн кэбиһэр. Ол кэнниттэн кыргыттар ол астыыр кинигэлэрэ аптаах диэн уонна хас биирдии аптаах ас улахан сыаналаах буоларын өйдүүллэр. Ити кэмтэн кыргыттар кинигэни сөптөөхтүк туттарга араллааннара саҕаланар, тоҕо диэтэххэ кинилэр аны ол астыыр кинигэ саҥа харыстааччылара...
Сериялар тиһиктэрэ.
&lt;onlyinclude&gt;&lt;/onlyinclude&gt;
Сигэлэр.
Just Add Magic in Amazon Video (сериал бүтүннүүтэ).
Улугбек түмэлэ. Улугбек түмэлэ () — былыыр былыр, орто үйэлэргэ Орто Азияҕа олорон ааспыт биллэр судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл, биллиилээх математик, куйаары үөрэппит улахан уонна биир бастакы учуонай уонна бэйиэт Мирзо Улугбекка уонна эрэгийиэннээҕи астрономия устуоруйатыгар анаммыт, аан дойду таһымнаах түмэл. Узбекистан Самарканд диэн былыргы куоратыгар Улугбек обсерваториятын утары турар. Түмэл уҥа өттүгэр аллараа диэки (түмэл бэйэтэ уонна обсерватория дьоҕус томтор сиргэ тураллар) Улугбекка анаммыт пааматынньык таас баар. Пааматынньык бэйэтэ сулустаах халлаан ойуулаах стела иннигэр турар. 
Түмэл 1964 сыллаахха Узбекистаны Ш.Р. Рашидов салайар кэмигэр арыллыбыта. Бырайыак ааптара -- А.Бабаханов диэн архитектор . 2010 сыллаахха түмэли, Улугбек обсерваториятын уонна ол таһынааҕы устуоруйа тутууларын бүүс бүтүннүү чөлүгэр түһэрбиттэрэ, саҥардыбыттара, рестоврациялаабыттара. Түмэл Мирзо Улугбек олоҕун, айар уонна билимҥэ үлэтин сырдатар, кини олорбут кэминээҕи астрономиятын уонна математикатын туһунан сиһилии кэпсиир уонна сырдатар соруктаах. Түмэлгэ көрдөрүүгэ былыргы астрономия уонна математика биридимиэттэрэ, үстүрүмүөннэрэ, урукку обсерватория сэмнэхтэриттэн көстүбүт маллар-саллар тураллар. Ол иһигэр Афрасиаба, Самарканд, Бухара, Шахрисабза биллэр пааматынньыктарын дьоҕус макыаттара бааллар.
Ахмад ибн Асад. Ахмад ибн Асад — 819-864 сыллардаахха эмирэ, 842-864 сыллардаахха Самарканд эмирэ. 864 сыллаахха өлбүтэ. Кини уола уонна династияны төрүттээччи сиэнэ этэ.
Биографията.
Ахмад ибн Асад Фергананы Хоросан наместнига Гасан ибн Абадтан Рафи ибн Лейса өрө туруутугар өйөбүлүн иһин ылбыт. Ону халиф аль-Мамун алҕаабыт, сөбүлэспит. 842 сыллаахха быраата Нуха ибн Асад өлбүтүн кэннэ, Хоросан наместнига Абдалла Ахмад ибн Асады уонна кини быраата Яхью ибн Асады кыттыһан Самарканд куораты салайалларыгар анаабыт. Нуха өлбүтүн кэннэ Ахмад дьиэ кэргэн баһылыга буолбут.
Кэлин Ахмад ибн Асад быраата Яхья былааһын биллэ сарбыйбыт. Ол гынан баран, аатыгар эрэ, 855 сыллаахха хара өлүөр диэри, Самарканд куораты салайтарбыт. Яхья ибн Асад өлбүтүн кэннэ Шаш уобалас Амхад салайыытыгар уонна бас билиитигэр киирбит. Кэлин Ахмад Шаш уонна Устрашану уобаластары уола Якубка биэрбит.. 
Ахмад салайар кэмигэр судаарыстыба халифаттан уонна Тахиридтартан босхолонон, автономияны ситиспит. Өлүөҕэр диэри Ахмад Мавераннахра, Бухара и Хорез улахан аҥаардарын баһылаабыт. 864 сыллаахха Ахмад ибн Асад өлөр. Уола Наср I Самарканд уонна Фергана эмирэ буолар, оттон Якуб ибн Ахмад -- Чача.
Көмүлүүтэ.
Ахмад ибн Асад Бухара куоракка Саманидтар түмэллэригэр көмүллэн сытар.
Алдын-Булак.  
Алдын-Булак (тыва тылыттан тылбаастаатахха, "Көмүс источник" (уу тахсар сирэ) дэнэр -- Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр Тандинскай оройуоҥҥа оройуоҥҥа баар этно-култуурунай комплекс. 
Турар сирэ.
Алдын-Булак комплекс Енисей өрүс кытылыгар, Тыва киин куората, Кызыл куораттан 45 килэмиэтирдээх сиргэ, турар.
Комплекс бырайыага олус улахан ис хоһооноох. Ол курдук, кини Аан Куйаар макыатын уонна планеталар галактикаҕа эргиирдэрин санатар. Күнү уонна планетаны юрталар солбуйаллар. Юрталар түһүлгэ иһигэр «Фэншуй» үөрэҕин ыйыытынан тураллар.
Устуоруйата.
Этно-култуурунай комплекс 2011 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр арыллыбыта. Бу туристыыр, сынньанар комлекс кэлии дьоҥҥо Тыва национальнай колоритын көрдөрүөхтээх. 
Инфраструктурата.
Комплекс сиригэр-уотугар сиэр-туом толоруллар сирдэрэ бааллар: 
«Ойуун сирэ»,
«Халлаан аартыга», будда аркатын санатар, икки хайа икки ардыгар өрүс диэки көрөн турар миэстэ;
«Сульде» дьаралыктара – эр дьон сүгүрүйэр сирэ,
«Хоомэй Оваата»,
эрэстэрээн-юрта,
олорор юрталар,
кулуһуннаах тоджа чумнара,
конференц-зал,
дьаһалта дьиэлэрэ,
успуорт түһүлгэлэрэ,
көрөр бэсиэккэлэр,
баанньык,
сауна,
сувенир лааппылара,
массыына тохтобула.
Юрталары оҥорууга сүрүн болҕомто ис барааныгар ууруллубут -- өрөспүүбүлүкэ устуоруйатыгар уонна култууратыгар. Онно тывалар олохторун төрүт укулаата уонна скифтэр кэмнэринээҕи баай-дуол – «Аржаан-1» уонна «Аржаан-2» кургааннаах көмүүлэр маллара-саллара көстөр.
Кызыл. Кызы́л (тув. тылыттан "Кызыл", ) — Арассыыйа Федерациятын куората, Тыва Өрөспүүбүлүкэтин киин куората. Кызыл куорат куораттааҕы киинэ.
Аата-суола.
Аан бастаан 1914 сыллаахха Белоцарск диэн куорат быһыытынан төрүттэммит. 1918 сыллаахха оччотооҕу Арассыыйаҕа ыраахтааҕы эрэсиимэ сууллубутун, эстибитин кэннэ, Хем-Белдыр диэн ааттаммыт. Тува тылыттан тылбаастаатахха хем — «өрүс», белдыр — «өрүстэр холбоһор сирдэрэ» диэн буолар. 1926 сыллаахха Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ Сэбиэскэй Сойууһу кытта доҕордоһуу уонна ыкса сибээстэһии сөбүлэһиитин түһэрсибитэ. Ол аатыгар, доҕордуу сыһыан олохтоммутун бэлиэтигэр, киин куораты, аны, Кызыл диэн уларытан ааттаабыттара (тувин тылыттан тылбаастаатахха "кыһыл" диэн суолталаах буолар).
Физиката-географията.
Турар сирэ.
Кызыл куорат Тува котловинатыгар, Улахан Енисей (тываалыы - Бий-Хем) уонна Аччыгый Енисей (тывалыы - Каа-Хем) өрүстэр силбэһэн Үөһээ Енисейи (тывалыы -- Улуг-Хем) үөскэтэр сирдэригэр, Минусинскайдааҕы тимир суол ыстаансыйатыттан 390 килэмиэтир тэйиччи, турар. Куорат оруобуна Азия географическай киинигэр турар. Ол гынан баран, сорох учуонайдар уонна Азия түөлбэтигэр олорор куораттар ону кытта сөбүлэспэттэр, былдьаһаллар.
Нэһилиэнньэтэ.
Омугунан састааба.
2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн, куоракка барыта 109 918 киһи олороруттан, тувинеһа 72 804 киһи, ол эбэтэр нэһилиэнньэ 68,09 бырыһыана этэ. Нууччата —  28,42 % (30 388 киһи), атыттар — 3,49 %.
Баба Туклес. Баба Туклес (Ибраһим Түгелі-Баба Шашлы-ұлы; Абдрахим Тукли-баба Шашлы-але; султан Бабаткуль) — ногай сибэтиэйэ, суфий. Былыр Ногай Ордатын ыраахтааҕыларын династиятын төрүттээбит уонна төрдө буолбут Едигей эмир эһэтэ. Туклес кыпчактар биис-уустарын шейхэ этэ. Туклес иччитэ (дух) кини нөҥүө Аллахха хайыһар норуоттары уонна баатырдары араҥаччылааччы, харыстааччы уонна көмүскээччи быһыытынан эмиэ билиниллэр, биллэр. 
Биир барыллааһын, сабаҕа быһыытанан, сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, Туклеһы Абу Бакра диэн араап халивын сыдьаана, ногайдарга ислам итэҕэлин тарҕаппыт киһи дииллэр. Арассыыйаҕа Юсуповтар бэйэлэрин удьуордарын Туклестан саҕалаан ааҕаллар, киниттэн тымыр сыдьаан тардабыт диэн билинэллэр. Туклес көмүс уҥуоҕа уҥуоҕа (зиярата) Астраханьҥа Ленинскэй оройуон Мошаик бөһүөлэгэр хараллан сытар.
Баба тукти шашты азиз - казах норуотун фольклоругар бэрт элбэхтик ахтыллар, ала-чуола, бэлиэ, биир бөдөҥ уобарас буолар. Кини норуот фольклоругар сибэтиэй быһыытынан ойууланар. Кини эпостарга сүрүн дьоруойга өйү-санааны көтөҕөөччү уонна көмөлөһөөччү быһыытынан көстөр. Холобур, Баба тукти шашты азиз сибэтиэй ”Алпамыс баатыр” айымньыга Байбори түүлүгэр киирэн уолланарын уонна кыыстанарын билгэлиир. Ол күтэн ыла кини Алпамыһы араҥаччылааччы, сахалыы эттэххэ, ахтар айыыһыта буолар.
Кыныктар. Кынык (туркм. "gynyk") — огуз-түркүмүөннэр биис уустара. Орто үйэлэрдээҕи устуоруктар айымньыларыгар ахтыллаллар. Кынык бииһин-ууһуттан Сельджукидтардинастиялара үөскээн тахсыбыт.
Төрүттэрэ-уустара.
Кыныктар былыргы түркүмүөннэр (огузтар) уонна да атын түүрдэр төрүттэрэ буолбут Огуз-хантан силис-тымыр тардар түркүмүөн омук 24 биис-ууһуттан төрүттээхтэр. 
Кынык бииһин-ууһа түркүмүөннэри кытта ситимнээҕин, кинилэртэн силис-сыдьаан тардарын Худагуидтар сулаарыстыбаларын биллиилээх судаарыстыбаннай диэйэтэлэ уонна устуоруга Фазлаллах Рашид ад-Дин "Джами ат-таварих» үлэтин "«"Легенды об Огуз-хане. Племенное деление туркмен» баһыгар ахтар: "«(Огуз сыдьааннара) Кини, аллараа суруллубутун курдук, алта уоллааҕа: кинилэр хас биирдиилэрэ түөрдүү уоллаахтара...ДЕНГИЗ-ХАН – Йигдер, Йиве, Бюкдюз, Кынык»."Ол туһунан өссө хивин хана уонна устуоруга Абу-ль-Гази "Родословная туркмен» айымньытыгар суруйар: "«Тенгиз-хан улахан уолун аата — Игдир, иккиһэ [уола] — Бyкдyз, үсүһэ — Ава, төрдүһэ — Кынык.»"Арассыыйа уонна Сэбиэскэй Сойуус биллиилээх устуоруга уонна илин дойдулары үөрэтээччитэ В.Бартольд суруйарынан, Сельджукидтар салайар династиялара кынык бииһиттэн төрүттээхтэр."«Сельджуктар судаарыстыбалара Караханидтартан быдан тэриллиилээхтэр этэ. Кинилэр бары бэйэлэрин аҥаардас огузтартан уонна түркүмүөннэртэн эрэ буолбакка, огузтар 24 аҕа уустарын сыдьаана буолар кынык бииһин ууһуттан төрүттээхпит эмиэ дииллэрэ (ол туһунан Махмуд Кашгарскайга эмиэ ахтыллар)» "
Дуньмаҕа. Дуньмаҕа (олбоххо олорбут кытайдыы аата: 长寿天亲可汗, пиньинь: "changshoutianqingkehan"; кытайдыы тус аата: 移地健, пиньинь: "dunmohedagan") – 780–789 сылларга Уйгуур хаҕанатын баһылыга.
Салайар кэмэ.
Дуньмаҕа Идигэн хаҕаны өлөрөн баран Кытайтан анаммыт саҥа хаҕан буолбута. Дуньмаҕа хаҕан буолаат тута Кытайга Чанъань куоракка илдьитин ыыппыта. Кытай ыраахтааҕыта киниэхэ "уичэнгункэхань" (武義成功可汗) диэн солону биэрбит. Ону таһынан Дуньмаҕа Мани итэҕэлин таҥараһыттарын үүртэлээбит.
Тудун Имишаны өлөрүү.
Кытайдар уйгуурдарга дьайыыларын күүһүрдээрилэр уйгуур аҕа баһылыктарыгар Кытай киин куоратыгар көҥүллүк кэлэллэрин уонна эргинэллэрин көҥүллээбиттэр. Биир кэм Тудун Имиша (кыт.: 突董翳蜜施) Мэйлу ууһун аҕа баһылыга Кытай киин куоратыттан төннөн иһэн "Чжэньу" (кыт.: 振武) куоракка тохтоон үс ый кытайдар харайыыларыгар олорбут. Ол куорат баһылыга "Чжан Гуаншэн" (кыт.: 張光晟) эбит. Ол саҕана хаҕан өстөөх аҕа баһылыктары хам баттыыр кэмэ этэ. Чжан Гуаншэн Тудун Имишаны өлөттөрөөрү хаҕаҥҥа сурук суруйбут уонна кинини хаҕаны утары өрө тураары сылдьар диэн балыйбыт. Хаҕан Тудун Имишаны тутарга көҥүл биэрбит. Чжан Гуаншэн аҕа баһылыгы тутаары кыра сололоох тойону ыыппытын Тудун Имиша өһүргэнэн ол тойону кырбаабыт. Онуоха Чжан Гуаншэн сэрииһиттэрдээх кэлэн Тудун Имишаны уонна куоракка баар уйгуурдары барыларын кырган кэбиспит. 
Кытайдар хаҕаҥҥа илдьит ыытан бараннар сыһыан куһаҕан буолбутун өйдөөбүттэр. Тудун аймахтара иэстэһиэн баҕарбыттар уонна илдьиттэри өлөрө сатаабыттар, ол эрээри хаҕан кинилэри тохтоппут.
788 с. дуогабар.
783 сыллаахха Дуньмаҕа Кытай ыраахтааҕытыттан эйэ уонна уруу дуогабарын көрдөөбүт. Дай-цзун ыраахтааҕы уйгуурдары кытта сыһыан мөлтүүрүн билэн Кытай хотунун кэргэн ыыппатах. Кэлин ыраахтааҕы уйгуурдарга саҥа дуогабары сүбэлээбит: 
Уйгуурдар бу дуогабары ылыммыттар уонна Хэцюе Дагань (合闕達幹) хаҕан ойоҕун ыла барбыт, ол эрээри кытайдар хотун мэтириэтин эрэ биэрбиттэр. 788 сыллаахха уйгуур илдьиттэрэ хаҕан ойоҕун ыла бараллар. Кытай ыраахтааҕыта Сюй Цзян (許降) диэн ааттаах хотуну хаҕаҥҥа ыытар.
789 сыллаахха Дуньмаҕа хаҕан өлөр. Саҥа хаҕан Паньгуань буолар.
Сарыг йоҕырдар. Сарыг йоҕырдар (йугурдар, шира-йугурдар; нууч.: "желтые уйгуры"; кыт. 裕固族, пиньинь: "Yùgù Zú"; сарыг йоҕырдыы: "Sarïg Yogïr", шира-йугурдуу: "Šera Yogor") – Кытай 56 официальнайдык билиммит омугуттан биирдэһэ. Сарыг йоҕырдар Ганьсу провинциятыгар Сунань-Югур автономнай уеһыгар олороллор. Сарыг йоҕырдар икки улахан бөлөххө арахсаллар: сарыг йоҕыр тыллаахтар (түүрдүү) уонна шира йугур тыллаахтар (моҕоллуу). 
Сарыг йоҕыр өбүгэлэрэ 840 сыллаахха Уйгуур хаҕаната ыһыллыбытыгар "Шад Удзар Тэкин" диэн тойонноох билиҥҥи Ганьсу сиригэр кэлэн олохсуйбуттар уонна "Пан Тэкин" кэмигэр Уйгуур Ганчжоу дойдутун тэрийбиттэр. Бу дойду хас да үйэҕэ уһаан баран тангуттар сэриилэриттэн эстибит.
Сарыг йоҕырдар ахсааннара 2000 сыллаах биэрэпиһинэн 13 719 киһи буолар. Ганьсу провинциятыгар олороллор (олохтоохтортон 2,3 эрэ %).
Аҕа уустара.
Э.Р. Тенишев быһаарбытынан сарыг йоҕырдар сэттэ аҕа ууска – улууска ("отак") арахсаллар. Билиҥҥи кэмҥэ бу отактар (улуустар) туох да хаһаайыстыбаннай эбэтэр административнай суолталара суох.
Сарыг йоҕырдар уонна шира йугурдар төһө да атын-атын тыллаах уонна олохтоох-дьаһахтаах буолбуттарын иһин биир төрүттээхтэр, ону аҕа уустар ааттара туоһулууллар. Сарыг йоҕырдар аҕа уустара:
Итэҕэллэрэ.
Сарыг йоҕырдар тибиэт буддизмын ылыммыттар, ону тэҥэ ойууннааһын да хаалбыт.
Сарыг йоҕыр тыла. Сарыг йоҕыр тыла (эбэтэр "сары йугур, йуйгу, хара йогур тыла" да дииллэр) — сарыг йоҕыр диэн Кытай Ганьсу провинциятыгар олорор омук тыла. Түүр тыллар хакас бөлөҕөр киирэр. Уйгуур, сайаан уонна былыргы түүр бичигинэн суруллубут тылларга чугас. 
Билиҥҥи кэмҥэ суруга суох тыллар ахсааннарыгар киирэр, ол эрээри сорох дааннайдарынан кытай суруга туттуллар.
Сарыг йоҕырдар Сунань-Югур (Ганьсу) диэн билиҥҥи олорор сирдэригэр IX-с үйэҕэ Уйгуур хаҕаната ыһыллыбытыгар кэлбиттэр (уйгуурдар сүрүннээн Илиҥҥи Түркистаҥҥа, билиҥҥи Кытай Синдьээҥ сиригэр олохсуйбуттар). Сарыг йоҕыр тыла "з" көрүҥнээх тылларга ("азак" "атах", "пэзик" "үрдүк"), ол аата хакас уонна шор тылларыгар чугас, ол эрээри Синдьээҥтэн Ганьсуҕа көһөн кэлбин уйгуурдар дьайыылара күүстээхтик биллибит. Сарыг йоҕыр тылын дорҕоонноругар тибиэт уонна кытай тыла күүскэ дьайбыттар. Сарыг йоҕыр тыла күннээҕи олоххо туттуллар. Бу тыл XIX-с үйэ бүтүүтүттэн ылата үөрэтиллибит; чинчийээччилэр: Г.Н. Потанин, С.Г.Э. Маннергейм, С.Е. Малов, Э.Р. Тенишев.
Тыл туһунан.
Былыргы түүр тылын -d- дорҕооно -з- буолбут, ол иһин сарыг йоҕыр тыла хакас бөлөҕөр киирэр.
Хакас бөлөҕүн тылларыттан сарыг йоҕыр тыла биир саамай былыргы буолар (хакас тылларыттан XII–XIII үйэлэргэ арахсыбыт). Сарыг йоҕыр тылыгар -š- &gt; -s- уонна -č- &gt; -š- уларыйыылара буолбуттар. Ону таһынан j-/ʒ- &gt; n- уларыйыыта суох. Сарыг йоҕыр тылыгар саамай майгынныыр фуйуй-кыргыс тыла буолар.
Фуйуй кыргыстара. Фуйуй кыргыстара (бэйэлэрин ааттанар ааттара: "кыргыс, хэргэс, тиртиз") — Кытай Хэйлунцзян провинциятын Фуйуй уеһыгар олорор түүр тыллаах омук. Төрөөбүт тыллара фуйуй кыргыс тыла буолар. Ахсааннара 1997 сыллаахха 1200 кэриҥэ киһи этэ.
Былыргыта уонна билиҥҥитэ.
Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Кинилэри 1703–1706 сылларга Хакас сириттэн Дьуҥҕаар сиригэр көһөрбүттэр.
Дьуҥҕаар дойдута суох буолбутун кэннэ мандьулар 1755–1757 сылларга кыргыстары Мандьу сиригэр көһөрбүттэр.
Билиҥҥи кэмҥэ фуйуй кыргыстара Фуйуй уеһын Йуи-Даур-Мандьу-Кыргыс омук округар () олороллор.
Төрүттэрэ.
Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан Енисей кыргыстара хас да омук булкуһуутуттан үөскээбиттэр. Ол курдук Енисей кыргыстара үөскүүллэригэр түүр, моҕол, Индия-Ираан, угор, самадьы уонна киэт тыллаах биистэр кыттыбыттар.
Енисей кыргыстарын өбүгэлэрэ "динлиннэр" моҕоллору кытта ыкса ситимнээх буолуохтарын сөп. Н.Я. Бичурин саныырынан динлиннэр моҕол тыллаах эбэтэр түүр-моҕол булкаастара этилэр.
Үөрэтии.
Фуйуй кыргыстарын туһунан бастакы научнай суруйуулар Мандьу сирэ көҥүл дойду эрдэҕинэ оҥоһуллубуттар (1931–1945 сыллар). диэн Дьоппуон чинчийээччитэ 1944 сыл от ыйыгар кыргыс дэриэбинэлэригэр сылдьыбыт уонна 1945 сыл ыам ыйыгар "Кыргыстарга сырыы" диэн ааттаах ыстатыйа таһаарбыт.
Сэбиэскэй саллааттар уонна Кыргыс сириттэн төрүттээх эппиһиэрдэр 1945 сыл Мандьу сиригэр сэриинэн барбыттарыгар олохтоох кыргыстары көрсүбүттэрин уонна кинилэр тылларын өйдүүллэрин туһунан биллэрбиттэр.
1952 сыллаахха Кытай чинчийээччитэ Юй Ифу "Нэньцзян ходуһаларын кыргыстара" ("Ji-er-ji-si Nenjang Grassland") диэн ааттаах ыстатыйа таһаарбыт. Бу ыстатыйаҕа кыргыстар историяларын, көһүүлэрин, социальнай уонна политическай туруктарын, тылларын, экономикаларын, үгэстэрин уонна олохторун-дьаһахтарын туһунан сырдаппыт.
Джи Ханнелиус. Женевье́в Найт «Джи» Һанне́лиус (ааҥл. Genevieve Knight «G» Hannelius; төр. 1998 сыл ахсынньы 22 күнүгэр) — Америкатааҕы актриса уонна ырыаһыт. «Dog with a Blog» диэн Disney Channel оригинал ситкомыгар сүрүн оруоллаах буолан аатырбыта. Ону кытта кини «Sonny with a Chance», «Good Luck, Charlie!» сериалларга кыракый хатылыыыр оруоллардаах этэ уонна хорум атын сорох сериалларга ыҥырыллыбыт ыалдьыт этэ. Билигин бэйэ Youtube ханаалын ыытар. 
Олоҕун олуктара.
Кыыс Бостоҥҥа, Массачусеттс штаакка хотугу американка уонна швед ыалыгар төрөөбүтэ. 3 сааһыгар соҕуруу Мэҥҥэ көспүтэ. 2005 сылтан Мэн Оҕо тыйаатырыгар оонньуур буолбута. 2008 сылга дьиэ кэргэнниин Лос-Анджелеска көспүтэ. Ол кэнниттэн сериалларга кыттан саҕалаабыта.
Карьерата.
Бастакы оруола (Кортни Паттерсон) «Surviving Suburbia» ситкомҥа этэ. Ол кэнниттэн Disney Channel сериалларыгар кыра оруоллары оонньоон барбыта. 2010 сылга Disney «Den Brother» диэн оригинал киинэтигэр оруолу ылбыта. 
Онтон 2012 сылтан саамай улахан киэҥ билиини «Dog with a Blog» диэн ситкомҥа Эйвери Дженнингс оруолун оонньоон ылбыта. Ону кытта саҥалыыр оруоллардаах этэ (холобур, «Wander Over Yonder» уонна «Sofia the First» мультсериалларга).
2016 сылга "Roots" диэн мини-сериалга кыттыбыта.
Ырыаһыт быыһытынан кини аҕыйах сиҥллаах (iTunes Store уонна Google Play'га аһаҕастар). Джи сэттэ ырыаны суруйбут. «Dog with a Blog» сорох эпизодтарыгар ыллаччы (холобур, "Friends Do") этэ. Билиҥҥигэ бүтэһик ырыата "Lighthouse" диэн Spotify уонна iTunes'ка аһаҕас.
Урбаан ылыныылара.
Джи 12 сааһыттан тыҥырах урамньыйын ыйыыларын (nail art tutorials) Youtube ханаалыгар оҥорор этэ. 16 сааһыгар кыыс «Make Me Nails» диэн beauty-tech компанияны тэрийбитэ. 
Аҕыйах сылынан бэйэтин тыҥырах оҥоһуктардаах буолбута. 2019 сылга G Polish диэн лактары атыылыырга соннук ааттаах ситим-сири тэрийбитэ.
Фуйуй кыргыс тыла. Фуйуй кыргыс тыла — Кытайга Хэйлунцзян провинциятын Фуйуй уеһыгар олорор фуйуй кыргыстарын төрөөбүт тыллара. Фуйуй кыргыс тыла түүр тыллар хакас-алтаай бөлөҕөр киирэр. Фуйуй кыргыс тыла кыргыс тылыттан уратыта диэн z-тыл буолар (хакас тылын курдук). Фуйуй кыргыс тыла хакас тылларыттан XVII–XVIII үйэлэргэ арахсыбыт. Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Кинилэри 1703–1706 сылларга Хакас сириттэн Дьуҥҕаар сиригэр көһөрбүттэр. Дьуҥҕаар дойдута суох буолбутун кэннэ мандьулар 1755–1757 сылларга кыргыстары Мандьу сиригэр көһөрбүттэр.
Тыл туһунан.
Фуйуй кыргыс тыла сарыг йоҕыр тылыгар чугас, ол эрээри уратыта диэн төрүт -š- уонна -č- дорҕооннор уларыйбакка хаалбыттар (сарыг йоҕыр тылыгар -š- дорҕоон -s- дорҕооҥҥо уонна -č- дорҕоон -š- дорҕооҥҥо уларыйбыт), ону таһынан j &gt; n (ń?) дорҕооннор уларыйыылара буолбут.
Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан фуйуй кыргыс тыла XVIII үйэҕэ хакас тылын саҕай эбэтэр качин диалектарыттан арахсыбыт. Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн фуйуй кыргыс тыла сарыг йоҕыр тылыгар быдан чугас.
Сурук-бичик.
2000 сыллар бүтүүлэригэр Кытай тыл үөрэхтээхтэрэ латыын алпабыытыгар олоҕуран (эбии Č č, Ğ ğ, Ï ï, Ö ö, Š š, Ü ü буукубалардаах) фуйуй кыргыс тылын суругун айбыттара. Ол эрээри бу сурук киэҥник тарҕана илик.
Качиннар. Качиннар (хак. "хаас", э.а. "хаастар") — хакас омугун биир бөлөҕө. Качиннар хакас тылын качин диалегынан саҥараллар. Качиннар палеосибиир, ненец, угро-фин булкаастаахтар уонна Енисей өрүс хаҥас кытылыгар, Хакас сирэ сыһыылаах өттүгэр, Чулымтан Абакаҥҥа диэри олороллор.
История.
XVIII үйэҕэ диэри Красноярскай таһыгар Кача өрүскэ диэри тарҕанан олорбуттар. 1720–1740 сылларга Цэван Рабдан хунтайдьи диэн Дьуҥҕаар хаана Енисей кыргыстарын Тянь-Шаҥҥа (билиҥҥи Кыргыс сирэ) көһөрбүтүн кэннэ качиннар Енисей өрүһүнэн босхоломмут сирдэргэ олохсуйбуттар.
Г.Ф. Миллер этэринэн "качи" диэн аат XVII үйэҕэ "хасха" диэн ааттаах биир бөдөҥ биистэн ("сөөк") үөскээбит, оттон бэйэлэрин уопсай ааттанар ааттара "ызыр" диэн этэ. Ол кэннэ хакастар нууччалартан "качи" диэн ааты ыланнар, "хаас" диэн өйдөөннөр Качин сиригэр олорбут дьону ааттаабыттар. "Хаас" диэн аат Соҕуруу Сибиир атын омуктарыгар да киэҥник тарҕаммыт. Холобур: "хааш" диэн тофалар биир улахан биистээхтэр ("сөөк"), тывалар сойоттору "хааш" диэн ааттыыллар, дархат диэн моҕол бииһэ тыва-тодьиннары "хааш" диэн ааттыыллар, тывалар тофалары "хара хааш" диэн ааттыыллар. Хубсугул урааҥхайдарга "хааш" диэн ааты тэҥэ "хаасут" диэн аат тарҕаммыт. "Хаасут" тыл төрүтэ: түүрдүү "хаас" уонна онно эбии "-ут" диэн моҕоллуу элбэх ахсаан сыһыарыыта. С.Е. Яхонтова диэн Кытайы чинчийээччи этэринэн "Тан саҥа историятыгар" эмиэ "хаас" (кыт.: "гээчжи") диэн аат ахтыллар. Гээчжилэр Илиҥҥи Сайаан хайаларыгар дуболары кытта ыаллыы олорбуттар.
Саҕайдар уонна кызыллар качиннары "Торбэт" диэн сиртэн төрүттээхтэр дии саныыллар, ол аата хотугулуу-арҕаа Моҕол сиригэр олорор дэрбэт бииһиттэн. Номоххо этиллэринэн биир моҕол хаанын кыыһа Одьэн-бэг диэн кыргыс тойонугар ойох тахсарыгар биир биис ол кыыһы кытта көһөн барбыт. Бу номох Хакас сиригэр дьуҥҕаардар (дэрбэттэр) көһүүлэрин бигэргэтэр. 1756 сыллаахха Дьуҥҕаар дойдута ыһыллыбытыгар 7 тыһыынча кэриҥэ дьуҥҕаар Соҕуруу Сибииргэ тарҕаммыт. Кинилэр олохтоох дьону кытта булкуспуттар уонна ахсааннарын элбэппиттэр (XVIII үйэ иккис аҥарыгар качиннар ахсааннара 23,5 төгүл улааппыт). Ол кэмҥэ хакастар быыстарыгар Шуну Баатыр уонна Амур Санаа туһунан номохтор тарҕаммыттар, "ойрат" диэн биистэр ("сөөктөр") үөскээбиттэр (холобур, "ойрат хыргыс", "ойрат хасха" уо.д.а.).
1837 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12 тыһыынча кэриҥэ качин киһитэ баар эбит, ол эрээри 1926 сыллаахха 200 киһиттэн ураты бары хакастарбыт дэммиттэр.