mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кыаһыыланыы (оонньуу). Кыаһыыланыы — саха оонньуута.
Оонньооччулар икки бөлөххө арахсаллар. Хас биирдии оонньооччу бэрбээкэйдэрин кыаһыыланар (кыра арыттаах гына быанан баанар). Бөлөхтөр тус-туспа субуруччу тураллар, биирдиилээн бэлиэтэммит сири эргийэн кэлэллэр. Бастаан бүппүт бөлөх кыайыылаах хаалар
Атах тэпсии (оонньуу). Атах тэпсии - саха оонньуута.
Бастаан оонньооччулар уол-кыыс буолан ханыыларын булаллар. Ол маннык оҥоһуллар: кыыстаах уол көхсүлэринэн сыста тураллар, онтон ыытааччы "Күн таҕыста!" диирин кытта тэҥҥэ хайыһыахтаахтар, бииргэ хайыстахтарына ханыыларын булбут аатыраллар, тус-туспа хайыстахтарына салгыы ханыы көрдүүллэр.
5-7 ханыыласпыт уоллаах кыыс утарыта туран илиилэрин ханыыларын санныларыгар ууран тураллар. Онтон ыытааччы "чэ" диэтэҕинэ уҥа атахтарыттан саҕалаан бэйэ-бэйэлэрин атахтарын ис өттүн сыһыары тыастаахтык сыбырҕаччы тэпсэн киирэн бараллар. Атахтарын бокутуохтаахтар уонна сиринэн сыбырҕаччы ыытыахтаахтар. Ким ону сатаабатах, ол туоруур. Уһуннук тэпсибиттэр кыайыылаах тахсаллар.
Кыайыылаахтары күн диэки хайыһыннараллар уонна тула туран сарын-сарынтан ылан эргийэ сылдьаллар, битийбэхтииллэр, биир киһи "Күн таҕыста!" диир, бары ону үстэ хатылыыллар
Ат сүүрдүүтэ (оонньуу). Ат сүүрдүүтэ - саха оҕолоро сайын оонньуур оонньуулара.
Хас биирдии оонньооччу икки 60-ча см уһуннаах бөкүнүк мастаах буолар. Биир маһын 5 м кэриҥэ ыраахха туора ууран баран иккис маһын төбөтүттэн таҥнары тутан туран биэтэҥнэтэр уонна сытар маһыгар быраҕар. Таптаҕына, сытар мас тэйэн иннин диэки сыҕарыйар. Оҕолор итинник хардарыта быраҕаллар, ким маһа биэтэккэ эрдэ тиийбит ол кыайар
Тобук тардыһыыта (оонньуу). Тобук тардыһыыта — саха оонньуута.
Икки оонньооччу олоппоско утары олороллор. Биирэ иккиһин тобугун кыпчыйар, иккиһэ тобуктарын араара сатыыр. Тобуктарын ыккарда сутурук саҕа буоллбут буоллаҕына бастакы киһи кыайтарбытынан ааҕыллар, отнон оннуларын атастаһаллар. Бу сырыыга хотторбут киһи кыайдаҕына хайалара кыайыар диэри салгыы оонньууллар
Атаралаан сүүрүү (оонньуу). Атаралаан сүүрүү - саха оонньуута.
Сырсыакалаһыы көрүҥэ. Сүүрээчилэр хаҥас атахтарын иннилэрин диэки, уҥа атахтарын кэннилэрин диэки ууран баран тэбис-тэҥҥэ тирэнэн ойуоккалаан сүүрүөхтээхтэр
Сыалыһардаһыы (оонньуу). Сыалыһардаһыы — саха оонньуута.
Икки оонньооччу сиргэ тиэрэ түһэн атахтаһа сыталлар. Уҥа илиилэринэн тоҥолохтоһоллор, уҥа атахтарын өрө тэбэн хатыйсаллар. Төбөлөрүн уонна хаҥас атахтарын өндөппөккө эрэ уҥа атахтарын баттаһа сатыыллар.
Дулҕа (оонньуу). Дулҕа — саха дьиэ иһигэр оонньуур оонньуута.
Балаҕан иһигэр лэкэчэктэри туруортууллар уонна утуу-субуу дьону харахтарын баайан баран ол сиргэ ыыталлар. Ким таарыйбакка эбэтэр аҕыйах лэкэчэги суулларан ол сири ааспыт ол кыайар.
Муҥха (оонньуу). Муҥха — саха оонньуута.
Элбэх оҕо оонньуур оонньуута. Үс эбэтэр биэс оҕо сиэттиһэн баран күөлгэ (төгүрүтүллүбүт сир) сылдьар оҕолору ("балыктары") туталлар уоннан чардаакка (күөл таһыгар оҥоһуллубут сир) илдьэллэр. Балыктар куоталлар, чардаакка киирэ иликтэринэ мөхсөн мүлчү көтө сатыыллар. Муҥхаһыттар балыгы үстэ куоттардахтарына бэйэлэрэ балык буолаллар
Андромеда галактика. Андромеда галактика, галактика, биһи галактикабытыгар Уһун айанҥа саамай чугас галактика буолар. (M31, NGC 224) диэн бэлиэтэнэр. Куйаарга киһи хараҕар көстөр. Хоту диэкки баар, 15 кыраадыска сытар - Андромеда тумана диэн. Андромедаҕа 480 миллиард планета баар, элбэх улахан хара дьөлөҕөстөр бааллар. Улахан маассалаах (ыйааhыннаах) квазардар бааллар. Бу галактикаҕа юридически Саха Сирэ бас билэ сатыыр.
Саха долгуна. Саха долгуна ("Якутская волна"), термин, широко используемый в обществе, главным образом внутри Якутии. Якутская волна ассоциируется массовыми экспансиями якутской музыки, кино, культуру за пределами Якутии, а также за пределами России. Якутская 
музыка, особенно якутский рок с использованием хомуса стала завоевать солидную нишу в Американском, Корейском, Китайском, Немецком рынке в начале 2000х. Сейчас активно проникает и в культуре России, увеличивая географическую экспансию. 
Якутская культура активно развивается в Германии, Великобритании, США и России. А в Монголии, Киргизии якутская музыка стала доминирующим элементов в молодёжной среде. 
Сейчас наблюдается процесс взаимопроникновение якутской культуры с культурами США и России.
Войаджер программа. Войаджер программа ("Voyager program"), АХШ оҥорон ыытпыт сателлайтара, куйаары үөрэтэргэ улахан ууруу оҥорбут программа.
Шеннон Лето. Шеннон Лето 1970 сыллаахха Кулун тутар 9 кунугэр Луизианаҕа, Босьер Сити диэн куоратка төрөөбут. Джаред Лето бииргэ төрөөбүт улахан убайа. Кыра быраатыныын иккиэн 1998 сыллаахха "30 Seconds to Mars" диэн рок-бөлөҕү айбыттара.
Адель. Адель Лори Блу Адкинс (1988 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр Тоттенхемҥа, Лондон таһыгар, Холбоһуктаах Хоруоллукка төрөөбүт Англия соул, джаз, контральто ырыаһыта.
Адель Кройдон куоракка 2006 сылыгар БРИТ оскуоланы бүтэрбитэ. 2006 сыл от ыйыгар "Платформ магазин" диэн сурунаалга икки ырыатын таһаарбыта. Оскуоаны бүтэрэн баран табаарыстарын Джэк Пеньате ону тэҥэ Джейми Ти, Рауль Мидон, Девендра Банхарт, Эймос Ли уонна Кэрон Энн буолан Англия үрдүнэн араас куораттарыгар кыракый оруоллары оонньуур буолбут. 2007 сыл алтынньытыгар бастакы хедлайнер быһыытынан кыттыбыта.
Бастакы альбому аата "Hometown Glory" диэн эбит. Ол аата "Төрөөбут куоратым албан аата"'. Ол альбом ырыалара сүнньунэн Тоттенхем туһунан эбит. Альбому 2007 сыл Алтынньы 22 күнүгэр таһаарбыттар. Ол кэнниттэн Адель XL Recordings диэн музыкальнай лэйблы кытта илии баттаабыт. 2008 сыл Тохсунньутугар иккис синглын "Chasing Pavements" таһаарбыт.\
Ол кэнниттэн MySpace социальнай ситимҥэ олус ситиһиилээъ буолбут. Лили Аллены холобур оҥостон интернетка медиафокус ылбыта, уонна дьон ырыалар туһунан тугу толкуйдуурун туттар буолбут. BBC2 канаалга "Later With Jools Holland" шоуга "Daydreamer" ырыаны ыллаан Пол Маккартнины уонна Бьоркы кытта кыттыбыта. 2007 сыл ахсынньы 7 күнүгэр "Friday Night with Jonathan Ross" шоуга "Chasing Pavements" ырыаны толорбута. 
Онтон 2007 сыл ахсынньы 10 күнүгэр Брит Авардс диэн олус престижнай бириэмийэ хаһаайката буолбута. 2008 сыл тохсунньутугар саҥа Эйми Уайнхаус уонна 2008 сыл куолаһа диэн Би Би Си канал ааттаабыта.
Олоҥхоһут. Олоҥхоһут — олоҥхону кэпсиир киһи.
Сплин. «Сплин» (от ) — Россия Санкт-Петербургтан сылдьар рок-группата. Уларыйбат лидера — Александр Васильев. Бөлөх 1994 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр үөскээбитэ.
Мүлүүн. Мүлүүн эбэтэр мулуккэй диэн уу эбэтэр күн орто сылааһын температурата, холобур "мүлүүн уу", "күүлэйдииргэ мүлүүн күн".
Соло (суолталара). Соло - Бу тыл хас да суолталаах.
Хобусаров Роман Иннокентьевич. Хобусаров Роман Иннокентьевич — Үөһээ Бүлүү улууһун ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ.
1938 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Быракааныгар төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүү сопхуос Оҥхойдооҕу отделениетын арыы сыаҕар маастардаабыта. 1981 сыллаахха Бочуот Знаага уордьанынан наҕараадаламмыта. 
Кини кыра эрдэҕиттэн улэни уонна үөрэҕи тэҥҥэ дьүөрэлээн улааппыта. 8 кылаас кэнниттэн Дьокуускай куоракка үүт сыаҕын маастарын идэтигэр үөрэнэн баран, 1963 сыллаахха Оҥой үүт-арыы сыаҕар үлэтин саҕалаабыта. Роман Иннокентьевич олоххо активнай позициялаах коммунист буолан уобаластааҕы ХХХIII партийнай конференцияҕа кыттар чиэскэ тиксибитэ. Роман Иннокентьевич олорон турбат хоһуун үлэһит этэ. Кини салайбыт, үлэлээбит арыытын Оҥхойдоо5у, Намнааҕы сыахтара түөрт уонча сыл устата улууска эрэ буолбакка, бүтүн республикаҕа биир бастыҥ үлэлээхтэринэн биллибиттэрэ. Элбэх сылларга социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа этэ. Арыы сыаҕын көбүөрэ, арыыта республикаһа хас да төгүл дипломнарынан бэлиэтэммиттэрэ. Улуус маҕаьыыннарыгар атыыга таҕыстаҕына улахан былдьаһыгынан бүтэрэ.Роман Иннокентьевич ситиһиилээх үлэтин иһин 1974 сыллаахха улууска бастакынан «БОЧУОТ ЗНАГА» орденынан наҕараадаламмыта. Олох уларыйан 30 сыл үлэлээбит Оҥхойдооҕу арыы сыаҕа сабыллыбыта. Олоҕун тиһэх күннэригэр диэри көһөн кэлэн олохсуйбут Намнааҕы «Чолбон» колхоз аныгы техниканан үлэлиир арыы собуотугар эдэр үлэһиттэри үлэ үтүө ньымаларыгар уһуйар,үрүҥ ас арааһын оҥорон, арыыта, көбүөрэ Россияҕа аатырбыта. 2004 сыллаахха оробуочай дьонтон биир бастакынан улуус бочуоттаах гражданинын аатын сүгэр чиэскэ тиксибитэ. 2006 сыллаахха ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта.
Евровидение. Евровидение ырыа конкурса - 1956 сыллаахха саҕаламмыт Европа Телерадиовещание сойууһа сыл аайы ыытар ырыаҕа күрэһэ. Европа дойдуларыттан биирдии ырыаһыт кыттар. 
Саамай биллэр кыайбыт группанан Швецияны көрдөрбүт ABBA группа уонна Селин Дион (бэйэтэ Канаадаттан, Швейцария аатыттан кыттыбыта) буолаллар.
Югославия.  
Югославия соҕуруу славян норуоттарын холбуу сылдьыбыт судаарыстыбалар ааттаналлар Югославия диэн. Аан бастаан, Сербтар, Хорваттар уонна словеннар королестволара диэн ааттаах этэ. Германия армията саба түспүтүн кэнниттэн, СХСК тус-туспа, Гитлерга баттанан олорор судаарыстыбалар тэриллибиттэрэ. Далмация (Адриатика муоратын кытыытыгар сытар кыра кэтиттээх сир) Италия састаабыгар киирбитэ, онтон Словения хотугу өттүн Германия ылбыта. Югославияны Кыһыл Армия кэлэн быыһаабыта.Онтон ыла Югославия саҥа аата Югославия Социалистическай Федеративнай Республиката диэн буолбута. Марксизм-ленинизм идеологиятын тутуһаллара. Югославияҕа уһун кэмҥэ президенныы сылдьыбыт киһинэн Иосиф Броз Тито буолар. 1984 сыллаахха Сараево куоракка Кыһыҥҥы Олимпиада буолбута.
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн Югославия Социалистическай Федеральнай республиката диэн ааттаах тэриллибитэ, алта республикалаах: Босния Герцеговина, Хорватия, Черногория, Сербия, Словения, уонна 2 автономнай провинциялаах: Воеводина уонна Косово (Иккиэн Сербия Социалистическай Республикатын иһигэр киирэллэр).
1990-ус сылларга Югославияҕа гражданскай сэрии буола сылдьыбыта. Сэрии кэнниттэн Югославия састаабыгар Сербия уонна Черногория эрэ хаалаллар. Югославия аатын Югославия Союзнай Республиката диэҥҥэ уларыппыта. ЮСР президенын Слободан Милошевиһы 2000 сыллаахха революция буолан былаастан туораабыта. 2006 сыллаахха референдумҥа Черногория олохтоохторо Сербияттан туспа олоруон баҕаралларын эппиттэрэ. 2006 сыллаахха Югославия диэн судаарыстыба суох буолбута.
Дима Билан. Дима Билан дьиҥ аата "Виктор Белан" 1981 сыл ахсынньы 24 күнүгэр төрөөбут нучча ырыаһыта. Евровидение конкурсугар иккитэ кыттыбыта. 2006 сыллахха «Never Let You Go» диэн ырыаны ыллаан иккис миэстэ буолбут. 2008 сыллаахха «Believe» диэн ырыалаах кыайбыта.
Уефа евро 2012. UEFA Euro 2012 диэн футболга күрэх. Толору аата 2012 UEFA European Football Championship. Бэс ыйын 8 күнүттэн от ыйын 1 күнүгэр дылы ыытыллар. Европа футбол ассоциациятыгар баар футбол хамаандалара кыттыахтарын сөп. Сүнньүнэн аан дойду чемпионатыттан быдан интириэһинэй буолаччы. Урукку УЕФА чемпиона - Испания чиэһин көмүскүүр. Бу күрэх Польшаҕа уонна Украинаҕа ыытыллар. Финалга 16 хамаанда кыттар чиэһи ылбыта.
Ыытыллар сирдэрэ.
8 хаһаайын куораттарга 8 стадиоҥҥа күрэх ыытыллар. Буолар куораттара: Варшава, Гданьск, Вроцлав, Познань, Киев, Львов, Донецк уонна Харьков. 6 куоракка саҥа стадионнар тутуллубуттара, ол эбэтэр капитальнай ремон ыытыллыбыта. Алларраа таблицаҕа ханнык куораттарга ыытыллара баар:
Чернобыль саахала. Чернобыль катастрофата 1986 сыл муус устар 26 күнүгэр Украинаҕа баар Чернобыль куорат аттыгар баар атомнай электростанцияҕа буолбут атомнай авария. Ол бириэмэҕэ Украина ССРС састаабыгар баар этэ.
Ядернай энергия историятыгар саамай улаханнык дьайбыт авариянан биллэр.Радиацияны тутар тутуу суоҕуттан радиация Советскай Союз, Европа илин өттүгэр, Скандинавияҕа уонна Англияҕа дылы ардах быһыытынан тиийбит. Украина, Белоруссия уонна Россия улахан киэҥнээх сирдэрэр сутуллубуттара. Радиационнай ардах улахан аҥара - 60% - Беларусь сиригэр түспүт. 350 тыһыынча киһини сутуллубут сирдэртэн эвакуациялаабыттар.
Бу авария советскай ядернай промышленноһа куттала суоҕун туһунан боппуруоһу таһаарбыт.
Дь. Дь - Саха алпабыытын 7-с буукубата, диграф.
Ҕ. ', ' — Саха алпабыытын 5-с буукубата. Саха тылын атыттан абхаас тылыгар туттуллар.
Суруллуута бастаан 1844 сыллаахха арыллыбыт, кириллица уонна осетиин тылын холбоору..
Компьютер системаларыгар кодировката.
Атын кодировкаларга бу буукуба туттуллубат.
Г. Г - Саха, нуучча алпабыыттарын 4-с буукубата.
В. В буукуба Саха, Нуучча алфавиттарыгар үһүс миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "3" сыыппара диэн бэлиэтииллэр.
Б. Б буукуба Саха уонна Нуучча алфавиттарыгар иккис миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "2" сыыппара диэн бэлиэтииллэр.
Д. Д - Саха алпабыытын 6-с буукубата.
Е. Е — Саха алпабыытын буукубата. Киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.
Ё. Ё - Саха алпабыытын буукубата. Киирии тылларга эрэ туттуллар.
Ж. Ж - Саха алпабыытын буукубата. Саха тылыгар киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.
З. З - Саха алпабыытын буукубата. Киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.
И. И - Саха алпабыытын 12-с буукубата.
К. К - Саха алпабыытын 14-с буукубата.
Л. Л - Саха алпабыытын буукубата. ‘’’дь’’’ уонна ‘’’ч’’’ дорҕооннор кэннилэриттэн сымнаан иһиллэр уратылаах
М. М - Саха алпабыытын 16-с буукубата.
Н. Н - Саха алпабыытын 17-с буукубата.
Ҥ. Ҥ - Саха алпабыытын 18-с буукубата.
Саха тылын уратыттан мари уонна алтаай тылларыгар туттуллар. [] курдук ааҕыллар. 
Икки кириллица буукубатын: Н уонна Г холбоһуута буолар. 
Кириллицаҕа көһүөн иннэринэ саха уонна чукча тылларыгар латынныы Ŋ, ааспытын кэннэ — Ӈ туттуллар этэ.
Атын алпабыыттаарга (башкиир уонна казаах) бу дорҕоону Ң буукубанан суруйаллар'.
Компьютер системаларыгар кодировката.
Атын кодировкаларга бу буукуба суох.
Нь. Нь - Саха алпабыытын 19-с буукубата. Диграф.
О. О - Саха алпабыытын 20-с буукубата.
Ө. Ө - Саха алпабыытын 21-с буукубата.
Ө буукуба атын тылларга.
Саха тылыттан ураты атын россия кириллическай алпабыыттарга , ол курдук, татаар, башкиир, казаах, калмыык, бурят, монгоол, тува, тофалар, долгаан уонна кыргыыс тылларыгар туттуллар. Бу бары тылларга курдук ааҕыллар. "О" уонна "е" буукуба холбоһуута курдук буолар.
Майгыннырын да буоллар грек алпабыытыгар баар Θ (тета)ҕа уонна кириллица Ѳ (фита) буукубатыгар туох да сыһыана суох.
П. П - Саха, нуучча алпабыыттарын буукубата.
Р. Р - Саха алпабыытын 23-с буукубата.
С. С - Саха алпабыытын 24-с буукубата.
Һ. Һ - Саха алпаабытын 25-с буукубата.
h сабыылаах дорҕоон буолар. Латыннысса H буукубатыгар майгынныыр.
Т. Т — Саха алпабыытын 26-с буукубата.
У. Ө - Саха алпабыытын 27-с буукубата.
Ү. Ү буукуба Саха алпабыытын 28-с буукубата. 
Аһаҕас дорҕоону бэлиэтиир. Латыыннысса Y буукубатыырыгар майгынныыр да буоллар, булкуллуо суохтаах.
Солуна Самай. Солуна Самай () (Гватемала куоракка, 1990 сыл Атырдьах ыйын 27 төр.) Дания ырыаһыта уонна ырыаны суруйаччы.
Стивен Хокинг. Стивен Уильям Хокинг (), CH, CBE, FRS (1942 сыл тохсунньу 8 күнүгэр төрөөбүт - 2018 сыл кулун тутар 14 күнүгэр өлбүт) Англия физига уонна математига. Аан дойду биир басхан теория чинчийээччитэ. Анал үөрэҕэ суох дьоҥҥо физиканы быһаарар элбэх ыстатыйалары уонна кинигэлэри суруйбута.
Кэмбридж университетыгар математика профессора этэ. 2009 сыл алтынньы 1 күнүгэр пенсияҕа тахсыбыта.
Хамсатар нейроннар ыарыыларынан (латеральнай амиотрофиялыыр склероз, Шарко ыарыыта, Лю Гериг ыарыыта) 1960-с сыллартан ыалдьар, ол иһин хамсыыр уонна саҥарар кыаҕа улам мөлтөөн испит. 1985 сыллаахха эппэрээһийэ кэнниттэн отой саҥарбат буолбут. Онтон ыла саҥа таһаарар синтезаторынан туттар. Ыарыыта кэнники күүһүрэн босхоҥ буолбут. Хамсыырыгар колясканан туттар.
Бэйэтэ этэринэн, математика профессора буоларын үрдүнэн, орто оскуоланы бүтэриэҕиттэн математикаҕа ханна да анаан үөрэммэтэх эбит. Университекка учууталлыыр бастакы сылыгар математика учебнигын тиэмэни үөрэтиэн икки нэдиэлэ иннинэ ааҕар эбит.
Айыы санаа. Айыы санаа диэн биирдэ-эмэтэ киирэн ааһар дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорор санаа диэн тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан этэллэр. Киһи санаата барыта үчүгэй буолбатыттан, үчүгэйгэ тириэрдибэтиттэн санааны айыы диэн этии сыыһата дакаастанар.
Саха дьоно элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” албыныгар киирэннэр айыы санаа, айыы киһитэ диэн сыыһа, өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт этиилэри туһана сатыыллар. Санаа киһиэхэ куруук баар буоллаҕына биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр саҥаны оҥорор санаа ай, айар диэн тылларынан этиллэрэ таба буолар. Санаа сылдьар дойдута атын, Ол эбэтэр Анараа дойду диэн ааттанар, онтон айыы диэн киһи оҥорор быһыыта, ол иһин Бу эбэтэр Орто дойдуга кэлэр быһыы буолар.
Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу киһи олоҕор биирдэ эмэтэ эрэ кыаллар, туһаны оҥорор быһыы буолар. Олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥорбут аҕыйах дьон биир эмэ патент, сертификат ылаллар, учуонай буолаллар. Атыттар бары оҥоро сатыыр саҥаны айыылара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. Билигин эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара элбээһинэ "айыы үөрэҕин" сыыһаларыттан быһаччы тутулуктаах.
Суруйааччы эбэтэр кумааҕы үлэһитэ тугу эмэ булан суруйбута саҥаны айыы буолбатах, онно бэлэмнэнии эрэ буолар, айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Ким эрэ бу суруллубут курдук быһыыны үтүктэн куһаҕаҥҥа тириэрдэр саҥаны айыыны оҥордоҕуна ону-маны суруйааччы кигэн биэрээччигэ кубулуйан бииргэ сууттаныан сөп. 
Оҕо өйө-санаата саҥаны билиилэриттэн мунньуллар, сайдар. Саҥаны айыыны оҥоруон баҕалаахтар дьоҥҥо хаһан баҕарар элбэхтэр. Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу биирдэ эмэтэ эрэ табыллан туһалаах буолар, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсалларыттан куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Бука бары дьон оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыахтарын баҕараллар. Бу баҕа санаа туоларын туһугар оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыыны оҥорума” диэн бобуутун туһаннахха эрэ табыллар. (1,28).
Оҕолорун харыстыыр санаалаах төрөппүттэр элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” албыннарыгар киирэн биэрбэттэр. Бу сыыһа “үөрэх” оҕону иитиигэ ордук улахан куһаҕаны оҥорор. Оҕо саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро охсор санаатыгар оҕустаран элбэх сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһэригэр тириэрдэр. Сахалар “Айыы диэмэ”, "Айыыны оҥорума" диэн үөрэхтэрин төрөппүттэр туһаналлар. Оҕо улаатан иһэн ону-маны, буолары-буолбаты, айыыны оҥоро үөрэммитэ үгэс буолан иҥнэҕинэ куһаҕан майгыланан, киһилии быһыыта суох буолан хаалыан сөп.
Киһиэхэ ханнык санаа киирэрэ кыайан бобуллар кыаҕа суох. Айыы санаа диэн биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр табыллара табыллыбата, үчүгэйэ куһаҕана биллибэт санаа ааттанар. Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан арааран, улаханнык этэн айдаарбакка эрэ бу санааларын хааччахтыы сылдьара эрэйиллэр.
Санааны этэргэ айыы диэн тылы туттубат ордук, үчүгэй дии санаан элбэхтик ону-маны оҥоро сатааһын биирэ эмэ табыллыан сөп, онтон атыттара бары табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Алдьатыы. Алдьатыы диэн олус улахан, сиэри таһынан барар куһаҕан быһыыны оҥоруу ааттанар.
Киһи оҥорор быһыыларыгар олус сэрэниэхтээҕин, баҕарбатар даҕаны оҥорор быһыыта элбэхтик сыыһа-халты буолан тахсарыттан алдьатыы үөскүүрэ быһаарар. Киһи сэрэхтээх буоларын өйдөтөн сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Алдьатыма” диэн үөрэтэр. (1,87).
Алдьатыы хас да араастардаах:
1. Сыыһа-халты туттунан алдьатыыны оҥоруу. Оҕо сыыһа тутан чаасканы үлтү түһэрэрэ баар суол. Суоппар сыыһа туттуута абаарыйаҕа, улахан алдьатыыга тириэрдиэн сөп.
2. Үчүгэйи оҥоробун диэн санааттан алдьатыыны оҥорон кэбиһии. Буор хаһыытыгар тиэтэйэн аһара улаханнык баһан күрдьэх угун тоһутан кэбистэххэ үлэ атахтаныыта үөскүүр. Тиэхиникэ кыра гайкатын аһара ыга, күүскэ эрийэн резьбатын быһа тардан кэбистэххэ улахан алдьатыы үөскээн тахсар.
3. Айыыны, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны биир эмэ киһи оҥорор. Олоххо туһалаах айыыны оҥорбут патеннаах, сертификаттаах, учуонай диэн ааты ылбыт дьон отой аҕыйахтар. Дьон сорохторо, эрчимнээх, аһара барар өттүлэрэ айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһыннара элбэх эрээри, үксүгэр табыллыбакка, сатаммакка алдьатыыга кубулуйара элбэх. Элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатааһынтан биир эмэ табыллан туһалаах үрүҥ айыыга кубулуйар буоллаҕына, атыттара бары куһаҕаны, алдьатыыны элбэтэллэр. Сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ бу быһаарыыттан тирэх ылан оҕону үөрэтиигэ туттуллар, эдэрдэр сыыһа-халты туттунан куһаҕаны элбэтэллэрин аҕыйатарга аналланар.
4. Өйдөөн-санаан үгүстүк ырытан көрөн баран алдьатыыны оҥоруу. Сэрии диэн алдьатыы. Саҥаны айыыны оҥорон саҥа сэрии сэбин оҥостуу сэриигэ бэлэмнэниини үөскэтэн улахан алдьатыыны оҥорууга бэлэмнэнии буолар.
Киһи хаһан баҕарар саҥаны айыыны оҥоро сатыыр. Ол оҥорор айыыларыттан биир эмэ туһалаах буолан тахсар, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны, алдьатыыны элбэтэллэр. Өй-санаа бу уратытын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар өс хоһооно оҥорбуттар. “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар” диэн өс хоһооно киһи оҥоро сатыыр саҥаны айыытыттан туох быһыы үөскээн тахсарын быһаарар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ элбэх үлэһит дьоҥҥо ананар, ол иһин оҕону “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Молдова гагаузтара. Гагаузтар — Молдоваҕа ахсааннарынан төрдүс омуктар. Ахсааннара 2004 сыллааҕы туругунан 151 596 киһи этэр, ол эбэтэр дойду дьонун ахсааныттан 3,8 %.
Гагаузтар сирдэрэ туспа быраап статустаах — Гагаузия биитэр Гагауз Ери (гагауз сирэ) (Ахсынньы 23 1994 с. 344 XIII нүөмэрдээх сокуонунан бигэргэммит), Молдова иһинэн автономиялаах тэриллии. Уобалас туспа бырабыыталыстыбалаах — «башканат», уонна бэрэсидьиэннээх — «башкан», өрөгөй ырыалаах, дуоҕалаах. Гагаузия киин куората Комрат. Гагауз тылын алпаабытын олоҕо латыын графиката. Судаарыстыба докумуоннара үс тылынан суруллаллар: румыынныы (судаарыстыба тыла), гагаузтуу (наассыйа тыла) уонна нууччалыы (кэпсэтэр тыл). Гагаузтар түөлбэлээн олорор сирдэрэ — Комратски, Чадър-Лунгски уонна Вулканещки.
Устуоруйа.
1990 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр Гагауз Аптаныамыйалаах Өрөспүүбүлүкэтэ биллэриллибитэ. 1994 сыллаахха Молдова Өрөспүүбүлүкэтэ ону билиммитэ.
Арассыыйа ыраахтааҕылаах бырабыыталыстыбата Бессарабияҕа болгаардары олохсутар этэ. Онно болгаардары, гагаузтары уонна молдавааннары бииргэ олордор бэлиитикэни тутуспута. Кэлин ССРС урусхалланарыгар Молдоваҕа былааһы Румынияны кытта холбоһо сатыыр Норуот фрона ыларыгар бу бэлиитикэ эмиэ туһаныллыбыта. Ол саҕана Молдоваҕа икки аптаныамыйа баар буолбута (Гагаузия уонна Приднестровье). Былаастар 40 оптуобус «баҕалаахтары» Комрат куоракка өрө турбут дьону накаастата ыыппыта. Ол саҕанааҕыны сорох дьон маннык ойуулууллар: «Молдавия оҕустара Буджак куйаарын соҕуруу өттүттэн кэлбиттэрин кыраныыссаҕа гагауз янычаардара ятагааннаах көрсүбүттэрэ». Бу этии гагауз бырабыыталыстыбата туурактарга чугаһыы сатыырын көрдөрөр.
Тыллара.
Гагаузтар түүр тыллаах христиааннар. Украинаҕа Молдовалыын быысаһар сирдэргэ эмиэ элбэх гагауз олорор. Молдова уонна Украина гагаузтара үксүн гагаузтуу саҥараллар (1957 сыллаахха туспа алпаабыттаммыттара).
Огдуо Аксенова. Огдуо Аксенова (Аксенова Евдокия Егоровна) (1936, олунньу 8, Боганида — 1995, олунньу 14, Дудинка) - дулгаан бэйээтэ, дулгаан литэрэтиирэтин төрүттээччи.
Олоҕун олуктара.
Хоһооннору оскуолаҕа үөрэниэҕиттэн суруйар этэ. «Павел Чуприн» диэн 1956 сыллаахха «Советский Тай­мыр» хаһыакка бэчээттэммит кэпсээнин иһин бириэмийэ ылбыта. 
Попигаайга Огдо култуура үлэһитэ буолбута. 1967 сыллаахха Огдуо «Бочуот Знаага» уордьанынан наҕараадаламмыта.
1969 сыллаахха «Заполярная правда» диэн Норильскай хаһыата Валерия Кравец тылбааһыгар Аксёнова бастакы хоһоонноро тахсыбыттара. Ол кэнниттэн хоһооннорун ол саҕана наһаа элбэх тираажтаах «Работ­ница» сурунаалга бэчээттээбиттэрэ.
Кэлин Аксёнова хоһооннорун уонна дулгаан остуоруйаларын дулгаанныы таһаартарар санааламмыта. Оннук Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар 1973 сыллаахха «Бараксан» диэн кинигэтэ тахсыбыта.
Иккис кинигэтин бүүс-бүтүннүү ырыаҕа анаабыта. «Песни долган» диэн кинигэтигэр дулгаан ырыаларын Красноярскай композитора Леонид Масленников нуоталаан таһаарбыта. 
1977 сыллаахха Аксёнова Москубаҕа Литэрэтиирэ үрдүкү кууруһугар киирбитэ.
Флексия. Флексия () — тыл үөрэҕэр тылга сыһыарыллан тыл атын тылларга (этиигэ) сыһыанын көрдөрөр морфема (өлүүскэ). 
Суффиксы кытта постфикстар бөлөхтөрүгэр киирэр, ол аата тыл олоҕун кэнниттэн кэлэр морфемаларга.