mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Стафилококктар. Стафилококктар () — бактериялар биистэрин ууһа. Бу биис ууһугар билигин 27 көрүҥ баара биллэр. Онтон 14 көрүҥэ эрэ киһиэхэ булуллубут. Ол 14 көрүҥтэн үһэ киһини ыарытыннарар кыахтаах.
Аата "kokkos" ол аата «туораах» уонна "staphylos" ол аата «гроздь» диэн былыргы гириэк тылларыттан тахсар. Микробиологияҕа "Staphylococcus" диэн тиэрмин 1881 сыллаахха киллэриллибит. Микроскобунан көрдөххө стрептококтар кырдьык үүнэн турар виноград курдук мустубут буолаллар.
Стафилококктар ыарыыны көбүтэр кыаҕа, ханнык баҕарар бактерия гиэнин курдук «патоген фактордартан» тутулуктаах. Ол аата микроб бэйэтэ буолбакка, кини иһигэр киирэр эбэтэр кини оҥорон таһаарар веществолара куһаҕаны онороллор.
Стафилокок микрокапсулата (тас бүрүөтэ) фагоцииттар атаакаларыттан көмүскүүр уонна бактерия организм иһигэр киирэрин хааччыйар. Саанык истиэнкэтэ воспаление уонна аллергия реакцияларын үөскэтэр, иммуноглобулиннар дьайыыларын тохтотор, фагоциттары хамсаабат оҥорор. Элбэх ферменнара саанык структуураларын алдьаталлар, антибиотиктары «үлэлээбэт» оҥороллор.
Гемолизин диэн эттик хаан сааныктарын (эритроцииттары, лейкоцииттары уонна да атын сааныктары) алдьатар. Гемолизин 4 көрүҥнээх. Эбии стаафилокок иһигэр токсииннар — дьааттар — баар буолаллар. Балар уонтан тахса көрүҥнээхтэр.
Бу араас патоген фактордардаах буолан стафилококктар хас да көрүҥнээх ыарыылары дьоҥҥо уонна кыылларга аҕалаыахтарын сөп — холобур, тирии ириҥэрэн бааһырыыта, менингит, тыҥа ыарыыта, сиэпсис, ис ыарыыта.
Үс патогеннай стафилококк көрүҥнэрэ
Көмүстүҥү стафилококк (; эбэтэр кылгатан "S. aureus"), эпидермис стафилокуога ("S. epidermidis") уонна сапрофит стафилококк ("S. saprophyticus").
Сапрофит стафилококк — саамай «мөлтөхтөрө», биирдэ эмэ оҕолору ыарытыннарар, уонна дьахталлар хабахтарын (арыт бүөрдэрин) воспалениетын төрүөтэ буолар. Олохсуйар сирэ - ахта тириитэ уонна иик тахсар ханаалын слизистайа. 
Эпидермис стафилокуага ханна баҕарар олохсуйуон сөп — ханнык баҕарар слизистай бүрүөлэргэ, тирии хайа баҕарар учаастагар. "S. epidermidis" ыарыыны саҕар кыаҕа кыра — ханнык баҕарар чэгиэн киһи (оннооҕор саҥа төрөөбүт оҕо) организма кинини чэпчикитик уодьуганныыр. Тириигэ олорор эрээри хаһан да тирии бааһын төрүөтэ буолбат. Мөлтөөбүт эрэ дьону буулуур: эпэрээсийэ кэнниттэн, реанимацияҕа сытар дьону иҥин. Иһирдьэ киирдэҕинэ (катетер, баас нөҥүө) сиэпсис эбэтэр эндокардит буолуон сөп. Оҥоһуу протезтарга (сүрэх клаапаннарыгар, тымырдарга, сүһүөхтэргэ) бу стафилокок үксүн көстөр. 
Саамай биллэр уонна күүстээх стафилококк — көмүстүҥү. Бу эрэ стафилококк толору патоген фактордардаах. Сүүсчэкэ киһи ыарыытын төрүөтэ буолар. 
150 °С итиини 10 мүнүүтэ тулуйар. Тыыннаах испииргэ өлбөт. Водород перекиһиттэн өлбөт — каталаза диэн фермент таһаарар, онтуката переиһи алдьатар. 
Натрий хлоридын суурадаһыныгар өлбөт. Ол аата киһи көлөһүннүттэн куттаммат. 
Липааза диэн фермена сыаны алдьатар, онон баттах мөһөөччүгүн сыа бүрүөтүн нөҥүө ккирэн кэлтэһэ, кутургуйа төрүөттэрэ буолар. 
Ол гынан баран сорох красителлэргэ хамаҕатык бэринэр, холобур зеленкаҕа.
Кац Валерий Геннадьевич. Кац Валерий Геннадьевич, композитор.
Олоҕун олуктара.
Ону таһынан 1965—1967 сылларга Саха муусука театрын концетрмейстера уонна композитор.
Айымньылара.
солисттарга, хорга уонна симфония оркестрыгар:
симфония оркестрыгар
фортепьяноҕа уонна симфония оркестрыгар
струннай оркестрыгар
скрипкаҕа, виолончельга уонна фортепианоҕа
скрипкаҕа уонна фортепианоҕа
виолончельга уонна фортепианоҕа
кларнетка уонна фортепианоҕа
фортепианоҕа
куоласка уонна фортепианоҕа
драма спектаклларга музыка
Алексеев Иван Гаврильевич (Уһуктаах Уйбаан). Алексеев Иван Гаврильевич (Уһуктаах Уйбаан) — бэйиэт, драматург, суруналыыс, тылбаасчыт. Арассыыйа Суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ. СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1933 сыл балаҕан ыйын 26 күнүгэр Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр колхуостаах ыалыгар бастакы оҕонон төрөөбүтэ.
Аҕата "Егоров Гаврил Алексеевич" 1942 сыллаахха Москва куораты көмүскээбитэ уонна суорума суолламмыта. Уол интэринээккэ олорон оскуолаҕа үөрэммитэ.
1951 сыллаахха орто оскуоланы бүтэрбитэ.
1956 сыллаахха Саха Ил Университетыгар киирэн баран 1961 сыллаахха бүтэрбитэ. Идэтэ нуучча тыла уонна литературата.
Телевидение уонна радио комитетыгар 32 сыл редакторынан үлэлээбитэ.
1995 сыл муус устар 14 күнүгэр өлбүтэ.
Айымньылара.
Аймахтара туоһулуулларынан оскуолаҕа үөрэнэр эрдэҕиттэн суруйан холонор буолбут. 1960-с сс. саҕаланыыларыгар айымньыта бүтүн Сойууска тахсар "Огонек" сурунаалга бэчээттэммитэ.
Аатын ахтыы.
Хороҕо олорбут дьиэлэригэр билигин Алексеевтар түмэллэрэ буолан турар. Наассыйа бибилитиэкэтэ 2023 сыл алтынньы 3 күнүгэр суруйааччыга аналлаах быыстапканы үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйбыта.
Крейт Сюзан. Сюзан Крейт () — учуонай, культурологическай уонна бэлитиичэскэй экологияҕа, айылҕа харыстабылыгар, төрүт норуоттар сайдыыларыгар аналлаах элбэх кинигэ, ыстатыйа ааптара. Джордж Мэйсон университетын экологическай антропологияҕа кафедратын үлэһитэ. АХШ, Вирдьиния штата, "Фэйрфакс" () куорат.
Сюзан Крейт Арассыыйаҕа, Сибииргэ уонна Хотугу эргимтэҕэ климат уларыйыытын эмиэ үөрэтэр.
2008 - 2009 сылларга Прокопий Егоровтуун «Assessing Knowledge Unprecedented Climate Change» (судургутук — климат ураты уларыйыыларын үөрэтии, билии, кэтээн көрүү) диэн ааттаах бырайыагынан Сунтаар улууһун Элгээйи, Хоро, Толоон уонна Кутана нэһилиэктэрин кэрийэ сылдьан үлэлээбиттэрэ. Бырайыак успуонсара — «National Science Foundation (NSF)» (Наука национальнай пуондата).
Тырылгин Михаил Афанасьевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;410775&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-09-17T07:56:16Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ojkhol&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Ылыллыбыт сирэ */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;410776&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Михаил Афанасьевич Тырылгин, мэдиссиинэ дуоктара, профессор, СӨ наука үтүөлээх диэйэтэлэ.
1938 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Орто Халыма улууһун Иккис Мээтис нэһилиэгэр колхуостаахтар ыалыгар төрөөбүтэ.
Олоҕун олуктара уонна айар үлэтэ.
Билимҥэ чинчийбит тиэмэлэтинэн буолаллар сэллиги утары охсуһуу уонна социальнай гигиена уонна доруобуйа харыстабылын тэрээһинэ.
40 наука кинигэлэрин ааптара
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын Ил саайта
Артемьев Михаил Константинович. Артемьев Михаил Константинович (1888 —27.03.1928) — XX үйэ саҕаланыытыгар үлэлии-хамныы сылдьыбыт Саха Сирин политическэй диэйэтэлэ. Аатырбыт конфедералистар бастаанньаларын салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара.
Кылгас кэмҥэ Охотскай волревкомун салайбыта. Өрө туруу суох оҥоруллубутун кэннэ амнистияламмыта.
Полуян Ян Васильевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;70300&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T00:43:46Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 1 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;281850&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Полуян Ян Васильевич (1891—1937) — Саха сиригэр Конфедералистар бастаанньаларын кэнниттэн репрессияны салайбыт киһи.
1891 сыл алтынньы 9 күнүгэр Кубааҥҥа "Елизиветинская" станицаҕа төрөөбүт.
Хотугу Кавказка сэбиэскэй былааһы олохтоспут.
1922—1925 сыллардаахха Твердээҕи губисполком бэрэстээтэлэ,
1929—1930 сыллардаахха — Дальневосточнай крайисполком бэрэстээтэлэ. Казачествоны суох оҥорууга улахан «өҥөлөөх» киһиннэн биллэр.
Саха сиригэр конфедералиистар бастаанньара бүппүтүн кэннэ Москубаттан ВКП(Б) Киин кэмитиэтин аналлаах хамыыһыйата кэлбит. Бу хамыыһыйайа тойоно — Полуян. Бу кэнниттэн Москубаттан ОГПУ аналлаах бөлөҕө кэлэр. Бу бөлөх салайааччыта — ОГПУ коллегиятын чилиэнэ С. В. Пузицкай. Репрессия саҕаланар. «Ксенофонтовщина» дьыалатынан 272 киһи эмсэҕэлиир, олортон 128 киһитэ ытыллыбыт, 130 киһитэ — араас болдьоххо хаайыллыбыт.
1937 с. хаайыллыбыт, уонна шпионажка, диверсияҕа буруйданан бу сыл алтынньы 8 күнүгэр ытыллыбыт.
2009 сыллаах H1N1 ыарыытын пандемията.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;390626&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-15T22:54:40Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;390766&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
2009 сыллаах H1N1 ыарыытын пандемията — бу ынырыктаахай ыарыы тарханан эрэр, ынырык элбэх киһи өллө. Уопсайа аан дойду 170 тахса судаарыстыбатыгар тарҕанна. Кини Мексика диэн дойдуттан төрүттээх ыарыы буолар.
Ланьчжоу. Ланьчжоу () — Ынырык сайдыылаах Кытай куората буолар. Биир саамай түргэнник нэһилиэнньэтэ улаатар. Ганьсу провинциятын киин уонна саамай улахан куората буолар.
Ганьсу. Ганьсу (; пиньинь "Gānsù") — Кытай хоту өттүгэр баар провинция, киин куората - Ланьчжоу. 24 млн киһилээх.
Сынтай. Сынтай (нучч. Цинхай, ; пиньинь Qīnghǎi), Кукунор (монг. Хөх нуур — «күөх күөл») — Кытай хоту өттүгэр баар провинцията буолар, ол кынан баран кытай атын провинциятыттан нэһилиэнньэтэ аҕыйах — 6 млн курдук. Киин уонна саамай улахан куората — Синин.
Синиин. Синиин () — Кытай биир кыракый куората буолар. Сынтай провинциятын киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 2 мөллүйүөн киһи (2009).
Гуандун. Гуандун — Кытай ынырык сайдыылаах провинцията. Киин уонна улахан куората — Гуанчжоу.
Хайнань. ХАЙНАНЬ (; пиньинь Hǎinán, саха тыла — Соҕурууҥҥу Кытай муората) - Кытай саамай соҕуруу арыыта уонна провинцията буолар. Нэһилиэнньэтэ 10 мөл. Киин куората - Хайкоу. Атын улахан куораттара - Санья, Дунфан, Даньчжоу, Цүнхай.
Хайкоу.  
ХАЙКОУ - Кытай биир саамай улахан курортнай, күүлэй, харчы, шопинг куората буолар. Өссө куорат Хайнань арыы провинциятын киин куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 900 тыһ киһи (2009). Манна элбэх саха олорор.
Санья.  
САНЬЯ () - Кытайга баар аныгы курорт куорат. Хайнань арыытыгар баар. Нэһилиэнньэтэ 800 тыһ киһи. Манна хаста даҕаны Аан Дойду Мииһэ буолбута.
Ястремскай Сергей Васильевич. Сергей Васильевич Ястремскай (1857—1931) — Саха сиригэр көскө кэлэ сылдьан саха тылын грамматикатын үөрэппит киһи.
Харьков куоракка баан үлэһитэ дворянин Базиль Ястремскай дьиэ кэргэнигэр 1857 с. балаҕан ыйын 20 күнүгэр төрөөбүт. Харьковтааҕы гимназияны бүтэрэн баран Харьков университетын медициан факультетыгар үөрэнэ киирбит. Манна сылдьан революцтоннай хамсааһыҥҥа кыттыбыт. 1877 с. хаайыллыбыт уонна 1879 с. 10 сылга хаатыргаҕа бириигэбэрдэммит. 1886 с. кулун тутар 13 күнүгэр хаатыргаттан босхолонон Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт. Бу сыл атырдьах ыйыгар Боотур Уус улууһугар III Дьохсоҕон нэһилиэгэр олордубуттар. Манна саха этнографиятын чинчийээччитин В. Ф. Трощанскай диэн көскө сылдьар киһини кытта биир дьиэҕэ олорбутттар. 1888 с. кулун тутарыгар Чурапчыга көһөрбүттэр. 1890 с. муус устарыгар Мэҥэ улууһун Тараҕай нэһилиэгэр көһөрүллүбүт, онтон 1892 с. бэс ыйыгар төттөрү Чурапчыга ыытыллыбыт. Онно икки сыл олорбут.
Саха сиринээҕи 1894—1896 сс. комплекснай экспедицияҕа кыттыбыт, сахалар тылларын уонна фольклордарын үөрэппит.
1896 с. бэс ыйын 2 күнүгэр С. В. Ястремскай Саха сириттэн барбыт. Иркутскайга быстах кэмҥэ олорон эрэн бастакы ыстатыйаларын бэчээттээбит.
Арассыыйа киинигэр 1900 с. атырдьах ыйыгар төннүбүт. 1902 с. алтынньытыгар Одессаҕа көспүт, онно бааннарга кассирынан үлэлээбит. Чуолкай өлбүт сыла биллибэт. Быһа барыллаан 1931 уонна 1934 сыллар ыккардыларыгар өлбүт буолуон сөп.
Сүрүн үлэтэ «Грамматика якутского языка». Саха тылын үөрэтээччилэр бу үлэтэ О. Н. Бетлингк чинчийиитин салҕааһынынан ааҕыллар. О. Н. Бетлингк саха тылын грамматикатын маҥнай чинчийбит киһинэн биллэр.
Кини үс олоҥхону хомуйар, 426 таабырыны, 223 үгэни.
Г. У. Эргис сөпкө тылбаастаммыт диэн этэн турардаах.
Өссө маны көр.
1925 с. суруллубут автобиографията
Fox Broadcasting Company. FOX (Fox Broadcasting Company) — АХШ национальнай телевизионнай тэрилтэтэ, салалтата — Лос Анджелес.
Fox Kids. Fox Kids (Fox канаала оҕолорго) - АХШ национальнай канаала, аан-дойду биир саамай улахан оҕо канаала буолар. Төгүрүк сыл наар тохтоло суох мультиктары көрдөрөр, ону таһынан кыыллар уонна айылҕа туһунан кэпсиир-көрдөрөр. Көрдөрөр ареала - АХШ (бары штаттарыгар, гавайи), Дьоппуон, Тайвань, Норвегия, Швеция, Финляндия, Кытай, Аустралия, Саҥа Зеландия, Германия, Аустрия, Индонезия уонна 1999 сылтан ыла Индия.
CBS. CBS Broadcasting Inc. (CBS) — АХШ көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньата. Аата урукку аатыттан "Columbia Broadcasting System" диэнтэн тахсар. 1928 сыллаахха Уильям Пейли 16 араадьыйа станцияларын атыыласпытын кэннэ үөскүүр. Кини салайыытынан АХШ биир обургу араадьыйа ситимэ буолар, ол кэнниттэн АХШга көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаааньалартан бөдөҥ 3кэ киирэр.
Сидней (Монтана). Сидней эбэтэр Сиднэй () диэн АХШ Монтана штатыгар баар кыракый куорат, илин өттүгэр баар. Дьонун ахсаана 4997 киһи. Бу кыракый дэриэбинэ курдук куоракка биир саха ыала олохсуйан олорор.
Монтана (Монтана).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;391203&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-18T21:00:45Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;391205&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
МОНТАНА (MONTANA) - АХШ биир улахан уонна нэһилиэнньэтинэн кыракый ахсааннаах штата буолар. Уопсайа 997 тыһ киһи олорор. Киин уонна саамай улахан куората - Хелена.
Монтана. Монтана () диэн сирин иэнинэн улахан гынан баран олохтоохторун ахсаанынан кыра АХШ штаата. Уопсайа 997 тыһ. киһи олорор. Киин куората диэн Хелена, оттон саамай улахан куорат диэн Биллингс.
Биллингс. Биллингс — АХШ, Монтана штатыгар баар кыракый саамай улахан куорат.
Бетлингк Отто.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;334310&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-05-29T22:58:34Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;354243&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Бетлингк Отто (ниэмэстии: "Bohtlingk") — Арассыыйа Император наука академятын академига, илин тыллары билэр киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
Биография.ру
Pokémon. Pokémon (Pokemon, Покемон) — Дьоппуон дойдута оҥорон таһаарбыт аан дойдуга биллэр мультига. Улахан бүджедтаах (200-890 млрд доллар АХШ). Уонна биир саамай айдааннаах буолар. Гылаабынай оруолларга Пикачу уонна Эш буолар. Ону таһынан Брок уонна Мисти. Өссө хас даҕаны элбэх покемоннар бааллар, холобура Эш киэнэ бульпасавыр. Уопсай DVD копията 200 мөллүйүөнтэн тахса. 
Айдааннаах Покемон (Дьоппуон).
Дьоппуон дойдутугар бэйэтигэр уопсайа ити Покемон мультига 703 оҕо өлөрүгэр суудка дьыалалаах, 378 тыһ оҕо эпилепсия ыарыытыгар ылларан, өйүн сүтэрбит. Уопсай суумма ыстарааба 678 мөллүйүөн дьоппуон иенатынан. 
Айдааннаах Покемон (АХШ уонна Канаада).
Ити дойдуларга 602 оҕо олохтон туораабыт, аһары мультигынан иирэннэр. 1 мөллүйүөн оҕо эпилэпсик буолбуттар.
Покемон Саха Сиригэр.
Саха Сиригэр бастаан ОРТ саха народнай канаалыгар 1 маай ыйыгар 2000 сыллаахха тахсыбыта. Ити мультигы саха национальнай НВК Саха канаалыгар эмиэ көрдөрбүттэрэ, ону таһынан араас улуус региональнай ТВ эмиэ көрдөрбүттэрэ, холобура Сунтаар ТВ уонна Ньурба ТВ. Оттон 2001 сыллаахха Мэҥэ TV канаала боппута, улуус тойонун өттүттэн.
Пикачу. ПИКАЧУ (ピカチュウ, Пикачу) — Pokémon мультигын биир сүрүн героя. Ордук Өймөкөөҥҥө баар биир ураты көстүүнү — покемонунан буолар Япония оонньууларын кэнниттэн дизайнер Перон Сюмори утарсааччыларын хамаандатын кытта аан бастаан компьютернай оонньууларга, онтон кэлин кэлин сиквеллэргэ көстүбүт. Пикачаны ордук биллэр уонна популярнай покемоннартан биирдэстэрэ франшиза официальнай талисмана буолар, кэнники сылларга Япония поп- култууратын икона буолбут.
Пикачаны атын покемонтан, Пичка, онтон Пикачаны кэлин Райчекка эволюционнай буолуон сөп. Чымынаайыга пикачаны аан дойду үрдүнэн быраҕыллыбыт электростанцияларга, тыаларга, дэхсилэргэ, арыт хайаларга уонна арыыларга, ону тэҥэ аан дойду үрдүнэн быраҕыллыбыт электростанцияларга үгүстүк олороллор. Электрическэй тииптээх буолан, Пикачаны бэйэтин суочкаларыгар мунньунар уонна ону көмөтүнэн атаакалыыр наадатыгар эмиэ мунньунуон сөп. Аан дойду иһигэр Пикачка покемон- кутуйах буолар диэн бигэргэтэр.
"Detective Pikachu" (яп. Саха сиригэр тайҕатыгар тайҕатыгар: саҥа хамаанда төрөөн- үөскээн) — Н. Кини 2013 сыл алтынньытыгар анаммыта. 2016 сыл олунньутугар Япония ырыынагар оонньуур бастакы эпизода тахсыбыта, оттон толору (икки эпизод) оонньуу кулун тутар 23 күнүгэр 2018 с. тахсыбыта. 2019 сыл ыам ыйыгар "Покемон: Детектив Пикачу" диэн ааттаах оонньуу экранизациятыгар таһаарыллыбыта.
Покемоннар. ПОКЕМОННАР - диэн Покемон мультигар основной персонажтар буолаллар
Эш Кэтчум. Эш Кэтчум () эбэтэр — «Покемон» аниме-сериал сүрүн дьоруойа. Сериал дьоппуоннуу барылыгар Сатоши диэн ааттаах («Покемону» айбыт Сатоши Тадьири аатынан).
АХШ сахалара. АХШ сахалара диэн Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар олорор сахалар. Тас сахалар сорҕолоро.
Былыр өрөбөлүүссүйэ иннинэ уонна XX үйэ саҕаланыытыгар көспүт сахалары бу бөлөххө саарбаҕа суох киллэриэххэ сөп буоллаҕына, кинилэр сыдьааннарын сахаларынан ааҕар күчүмэҕэй буолуон сөп. Сэбиэскэй кэмҥэ биирдиилээн эрэ саха барар буоллаҕына (ону да чуолкайдыахха наада), Перестройка кэнниттэн култуура уонна да атын ситимнэр хаҥааннар, АХШга быстах кэмҥэ (үксүн үөрэнэ эбэтэр үлэнэн) баран олорор да, букатыннаахтык өр кэмҥэ олохсуйар да дьон элбээтилэр диэххэ сөп. Чуолкай статистика суох эрээри араас сыананнан кэлин көспүт уонна уһун кэмҥэ онно олорор сахалар ахсааннара 2 тыһ. тиийэр буолуон сөп. 
XIX үйэҕэ Арассыыйа Хоту Америкаҕа сирдэри ылбыта. 
Форт Росс сахалара.
Билиҥҥи Калифорния штатын сиригэр Росс диэн ааттаах нуучча форда баар этэ. Онно 1820 с. суруллубут "Ведомость людей, находящихся в селении и крепости Росс" диэн дөкүмүөҥҥэ 148 киһиттэн 3 саха, 5 креол уонна 116 кадьяк эскимостара эбит.
Бу 1820 с. ахсынньытыгар Нуучча-Америка компаниятын салалтата дьону үлэҕэ ылыы бэрээдэгин туһунан уураах ылыммыт. Бу уураах иһинэн дьону промышленник быһыытынан (ол аата булчут, мас ууhа, оҕуруот, сэлиэһинэй үүннэриитигэр) уонна сирдьит, харабыл быһыытынан туһаныллаллара. 
1820 сыл бэс ыйыгар Росс холуонньаҕа 3 саха — Петр Попов, Герасим Попов, Логин Захаров бааллар эбит. От ыйыгар Яков Охлопков, ахсынньыга — Егор Захаров кэлбиттэр.
Арааһа Нуучча Америкатыгар кэлбит бастакы саха Логин Захаров быһыылаах. Кини 1816—1817 сс. кэлбит курдук. 
Сахалар сүөһү көрүүтүгэр, уу кыылын бултааһыҥҥа уонна мас ууһун быһыытынан (аал тутуутугар эмиэ) сылдьаллар эбит. "Кяхта" аал тутуутугар сылдьыбыт дьон тиһигэр ааттара баар. 1 кылаастаах мас ууhуттан иккитэ сахалар - Герасим Попов уонна Яков Охлопков. "Волга" аалы тутууга К.Т. Хлебников Росс кириэппэс салайааччытыгар суруйбут хамнас төлүүр туһунан тиһигэр бас мас ууhа саха Герасим Попов (хамнаһа 125 солк.), уонна көннөрү мас уустара Яков Охлопков(75 солк.) уонна Петр Попов (50 солк.) сурулла сылдьаллар.
Барыта 1820 сылтан 1838 сыллаахха дылы Форт Росска сахалартан 12 эр киһи уонна 4 дьахтар сылдьыбыттар.
Ивановтар дьиэ кэргэннэрэ Форт Росска Агафья диэн кыыстарын кытта 6 сыл олорбуттар. Өссө Прокофьевтар (Авив уонна Доротея), Николаевтар (Логин уонна Олимпиада), Пермяковтар диэн ыаллар бааллара биллэр. Маны таһынан икки саха-индиан ыала бааллар эбит. Захаров Георгий ойоҕо Наталья индианка эбит (архыыпка кини Росска олорбут сыла 1836). Кини Иннокентий аҕабыыт кириэстээбит дьахтара быһыылаах. Георгий бэйэтэ форка 1829 с. кэлбит. Симеон диэн уоллаахтар эбит. 1837 с. Георгий Захаров Арассыыйаҕа төннүбүт, арааһа дойдутугар Саха Сиригэр кэлбитэ буолуо. Дьиэ кэргэнин туһунан билии архыыпка хаалбатах, баҕар дьахтар уолун кытта индианнар дэриэбинэлэригэр төннүбүтэ буолуо. 
Попов Петр эмиэ Калифорния индиан дьахтарын ойох ылбыт, кириэстэммит аата Катерина Степанова. 1829 с Ситкаҕа төннүбүттэр. Икки кыыстаахтар эбит Матрена уонна Ирина, архыып билиитинэн Матрена 14 саастааҕар, Ирина 7 лет саастааҕар 1831 сыллаахха Ситкаҕа ыытыллыбыттар.
Кэриэйэ сахалара. Кэриэйэ сахалара диэн Кэриэйэҕэ олорор сахалар (улахан өттө Соҕуруу Кэриэйэ). Бастакы сахалар Кэриэйэ кытылыгар 17 үйэҕэ үктэммиттэрэ. Билигин Сеул куоракка 200 курдук саха олорор.
Ковалевскай Олег Михеевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;366310&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T07:20:43Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402383&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ковалевскай Олег Михеевич, худуоһунньук, график, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара.
Саха сирин графикатыгар О.М. Ковалевскай лироэпическай пейзажтарын ааптарынан киирэр, ону таһынан индустрия жанрын сайыннарааччы.
Айымньылара.
Индустрия, куорат пейзаж жанрыгар үлэлээбитэ:
Хотугу кыраай үлэһиттэрин уонна Саха сирин остуоруйатын уруһуйдаабыта:
Худуоһунньук араас техниканы баһылаабыта - линогравюра, офорт, монотипия, пастель, тушь,
Кэнники сылларга пейзаж суруйар:
Ковалевскай О.М. үлэлэрэ 1962 сылтан быыстапкаларга көстөллөр:
Кини графиката уонна архива кыргыттара "Татьяна" уонна "Ольга" Дьокуускайдааҕы Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бас Түмэлигэр бэриллибиттэрэ.
Ону таһынан кини үлэлэрэ Е. Ярославскай музейыгар, Харбалаах галереятыгар, Бүлүүчээн галереятыгар уонна чааһынай коллекцияларыгар бааллар.
Ылыллыбыт сирэ.
Национальная библиотека РС (Я)
Оготоев Петр Васильевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;311446&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2015-11-13T01:46:16Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;217.118.64.54&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;321502&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Бүөтүр Оҕотоойоп, Оготоев Петр Васильевич (1910—1977) — саха олоҥхоһута, тойуксута, поэт, прозаик, фольклорист, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, этнопедагог, музеевед.
«Эһэ Хара аттаах Элэс Боотур» (эбэтэр көннөрү «Элэс Боотур») диэн олоҥхото үс тылынан 2002 с. бэчээттэнэн тахсыбыта: саха, нуучча, ааҥыл.
Өссө маны көр.
Оготоев П.В., Элэс Боотур. Эпоһы харыстыыр, үөрэтэр, тарҕатар Олоҥхо фонда. - Дьокуускай, 2002. - 1228 с.: ил. ISBN 5-88149-100-9
ОГОТОЕВ ПЕТР ВАСИЛЬЕВИЧ БҮӨТҮР ОҔОТООЙОП (1910 - 197 )
Элэс Боотур олоҥхо автора.
Таатта улууһун Төрүт нэһилиэгэр 1940 сыллаахха төрөөбүтэ. 1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институт нуучча тылн уонна литературатын факультетын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Уус - Майа улууһугар 1933 сыллаахтан саҕалаабыта. Учууталынан үлэлээбит 44 сылыттан 24 сылын Лөгөй оскуолатыгар оҕолору үөрэтэргэ - иитэргэ анаабыта. 
Нуучча тылын үөрэтиигэ лицейскэй ньыманы туһаммыта. 
Аҕа быһыытынан оҕону иитиигэ үтүө холобур буолар. Кыыһа Клавдия Петровна үтүөлээх учуутал, уолаттара Петр Петрович виртуоз хомусчут, Егор Петрович үтүөлээх скульптор.