mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Нартахова Мария Дмитриевна. Мария Дмитриевна Нартахова (25.01.1906—1987) — саха судаарыстыбаннай, общественнай уонна политическэй диэйэтэлэ. 
Олоҕун олуктара.
Бу кэмҥэ, 50-60 сылларга Саха Сиригэр производство балысханнык сайдыбыта. Саха алмааһын хостооһун саҕаламмыта, Мирнэй куорат тутуллуута саҕаламмыта. Сүлүүдэ, сурьма, гаас промышленностара төрүттэммиттэрэ уонна сайдан барбыттара, саҥа гидростанциялар, промышленнай комбинаттар тутуллубуттара. Көмүһү хостооһун сайдыбыта. Тыа хаһаайыстыбатыгар кыра холкуостары бөҕөргөтүү, кинилэри техниканнан уонна уопуттаах дьонунан хааччыйыы барбыта.
Неустроева Анна Денисовна. Неустроева Анна Денисовна (03.03.1903—30.11.1947) — оҕо суруйааччыта, сахаттан бастакы дьахтар суруйааччы, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, фольклору хомуйааччы, тылбаасчыт, общественнай диэйэтэл.
Олоҕун олуктара.
Кулун тутар 3 күнүгэр 1903 сыллаахха Байаҕантай улууһун II Байаҕантай нэһилиэгэр (Уус Тааттаҕа) төрөөбүтэ. 1915 сыллаахха Уолба оскуолатыгар киирбитэ. Манна үөрэнэ сылдьан убайа суруйааччы Николай Денисович Неустроев тэрийбит «Ньургуһун» диэн оскуола сурунаалын таһаарыыга кыттыбыта. Онно бастакы кэпсээннэрин суруйбута.
Оскуоланы бүтэрэн баран, 1923 сыллаахха Дьокуускайга педтехникумҥа киирбитэ.1924-1927 сс. үлэһиттэр дьокутааттарын Дьокуускай куораттааҕы Сэбиэтин женотделыгар дэлэгээт этэ, Саха сирин дьахталларын маҥнайгы сийиэһигэр кыттыыны ылбыта.1927-1933 сс. ликпууҥҥа, начаалынай оскуола учууталынан, Дьокуускайга оҕо саадын салайааччытынан, 1933 - 1943 сс. Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун "Хотугу Сулус" сурунаалын эппиэттиир сэкиритээринэн, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын уус-уран литэрэтиирэҕэ редакторынан үлэлээбитэ. 1934 с. саха суруйааччыларын бастакы кэмпириэнсийэлэригэр, 1939 с. Саха сирин суруйааччыларын бастакы сийиэһигэр кыттыыны ылбыта. 
Элбэх өрүттээх сыралаах үлэтин иһин "1941-1945 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Саха дьахталларыттан бастакынан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнинэн талыллыбыта. 
Дьиэ кэргэнэ.
Анна Денисовна кэргэнэ Иван Дмитриевич Баланов бастакы ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт дьокутаатынан, Горздрав президиумун чилиэнинэн, Гороно сэбиэдиссэйинэн, Дьокуускайга государственнай Национальнай библиотека директорынан үлэлээбитэ. Москваҕа Саха представительствотыгар үлэлии бараары сылдьан тымныйан, эдэр сааһыгар 1934 с. ыалдьан өлбүтэ. Кинилэр 1930 с. Акулинаны, Анна Денисовна бииргэ төрөөбүт эдьиийин Федора оҕотун, иитэ ылбыттара. Акулина Михайловна Неустроева дьонун аатын үйэтитиигэ улахан кылааты киллэрсибитэ. 
Анна Денисовна Неустроева уһун уонна ыарахан ыарыы кэнниттэн Дьокуускайга 1947 с. сэтинньи 30 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Айар үлэтэ.
«Тиргэһиттэр» диэн бастакы бэчээттэммит кэпсээнэ (1938) биһирэбили ылбыта, хрестоматияларга киирбитэ. Кэпсээннэрин хомуурунньуктара 1939, 1945, 1962 уонна 1994 сыллардаахха тахсыбыттара.
1945 с. «Кырдьык кыайар» диэн кинигэтин таһаартарбыта. Онно М. Т. Шараборин-Кумаров, Н. И. Степанов, И. И. Бурнашов — Тоҥ Суорун, П. П. Ядрихинскай — Бэдьээлэ уонна да атын норуот ырыаһыттарын айымньыларын киллэрбитэ.
Николаев Егор Дмитриевич (Улахан Дьөгүөрдээн). Егор Дмитриевич Николаев I сахаҕа биллибит аата Улахан Дьөгүөрдээн (1856-1888) — сахалар бэйэлэрин бэйэлэрэ салайыныыларын туруорсубут, Степной Думаны сөргүтэ сатаабыт, земство институутун Саха Сиригэр киллэриини туруорсубут, Саха сиригэр холуобунай көскө ыытыы суох буоларыгар кылаатын киллэрбит киһи. Боотур Уус улууһун кулубата. Саха уһулуччулаах киһитэ Күлүмнүүр учууталынан билинэр киһитэ, саха өрөбөлүссүйэниэрэ Урсик үөлээннээҕэ.
1856 сыллаахха тохсунньу 5 күнүгэр Боотур Уус улууһун Ытык-Күөлүн Лээһэҥкэ Миитэрэйдээх дьадаҥы ыалыгар (сорох сибидиэнньэннэн баай ыалга) төрөөбут. 
Дьокуускайга прогимназияҕа үөрэнэр кэмигэр политсыылынайдары кытары бодоруспут. Егор Дмитриевич 1880 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка үрдүк үөрэҕи ылан дойдутугар эргиллэн кэлбит. Ол эрээри ханнык идэни ылбыта ыйыллыбатах. Кини маҥнай Боотур уус улууһугар суруксутунан, I Дьохсоҕон нэһилиэгэр кинээһинэн, салгыы улуус кулубатынан ананан үлэлээбит. Е.Д. Николаев I улууһун кыра, кыаммат дьонугар ыарахан туһээннэри сарбыйтаран, тэҥ быраабы биэрэр туһугар туруулаһан Саха сирин оччотооҕу үрдүкү салалтатын ааһа түһэн, ыраахтааҕыга тиийэ араас үҥсүүлэри, көрдөһүүлэри дьаныһан туран суруйбут. 
1883 сыллаахха Александр III коронациятыгар Санкт-Петербуурга Саха уобалаһыттан дьокутаат быһыытынан сылдьан Ис дьыала миниистиригэр Д.А. Толстойга "Саха кыраайын билиҥҥи балаһыанньатын туһунан кылгас сурук" биэрбит. Ол суругар 
...желательно привлечение самого общества к заботам о своих общественных нуждах, как по хозяйственной части, так и по другим делам народного благосостояния. Такое участие может повлиять на население благотворно, возбудить в нем общественную самостоятельность и приучить инородцев к их гражданским обязанностям. диэбит. Ол кэнниттэн суругар олохтоох былаас уорганнарын сүрүн хайысхаларын ааттаабыт: уопсастыба сайдыытын хааччыйыы, олохтоох оҥорон таһаарыыны сайыннарыы, ас-үөл, доруобуйа харыстабыла уонна үөрэхтээһин. Бу маны чинчийээччи Степанова С.В. земство идиэйэлэриттэн ылбыт диир. Күлүмнүүрдүүн кэпсэтэригэр Е.Д. Николаев Степной дууманы сөргүтэ сатыырын туһунан этэрэ диэн П.С. Троев суруйбуттаах.
Бу да кэнниттэн Е.Д. Николаев хаста да сахалар земствоҕа көһүөхтээхтэрин туһунан суруктары үрдүкү сололоох тойотторго суруйбута биллэр. Ол санаалара төһө да өйөбүлү ылбатахтарын иһин бар дьон олоҕо тупсарын туһугар үлэтин тохтоппотоҕо. Саха сиригэр кэлбит народниктары кытта билсэрэ, Сибиир областниктарын баһылыга Н.М. Ядринцев болҕомтотун бэйэтигэр тарпыта да ону туоһулуур. Ол кэмнээҕи былаас чиновниктара итини биллэн турар сөбүлээбэтэхтэрэ. Онон Е.Д.Николаев I олоҕор куттал суоһаабытын билэн, 1888 сыллаахха бэйэтэ олохтон эрдэ барар хомолтолоох быһаарыыны ылар.
Николаева Мария Георгиевна. Мария Георгиевна Николаева — (Таатта Е. Д. Николаев 1 кыыһа). Санкт-Петербурга дьахталлар Үрдүкү куурустарын 1917 сыл иннинэ бүтэрбит. Биир дойдулааҕа учуутал Афанасий Васильевич Давыдовка кэргэн тахсыбыт. А. В. Давыдов Григорий Осмоловскай диэн политсыылынайы күрэтиигэ буруйданан 3 сыл устата Булуҥҥа сыылкаҕа атаарыллыбыт. Мария Георгиевна онно барса сылдьыбыт. М. Г. Николаева Булунтан кэлэн баран саха бастакы интеллигенциятын лидерэ В. В. Никифоров-Кулумнуур «Манчаары» диэн пьесатын сахалыы тылбаастаабыта.
Николай Якутскай. Золотарев Николай Гаврилович — Николай Якутскай (22.11.1908—11.12.1995) — Саха норуодунай суруйааччыта. 1946 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Үөһээ Бүлүү улууһун Харбалаах нэһилиэгэр 1908 сыл сэтинньи 22 күнүгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. . 1924 с. Үөһээ Бүлүүтээҕи начаалынай оскуоланы бүтэрэн баран, Бүлүү куоратын 2-с сүһүөх оскуолатыгар үөрэммитэ. 1927 с. Владивостокка барбыта уонна онно [1930]] сыллаахха орто хамаанда састаабын оскуолатын бүтэрэн баран, 1938 сыллаахха дылы пограничниктаабыт. 1938 сыл алтынньытыттан пропагандиһынан уонна лиэктэр быһыытынан Молдавияҕа үлэлээбит. Онтон Саха Сирин обкомугар үлэлээбит. 1929 сылтан ССКП чилиэнэ.
1948—1953 сс. Н. Якутскай Саха Сирин суруйааччыларын Сойуустарын бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит. 1956 с. Горькай аатынан Литүнүстүүккэ Үрдүкү литературнай куурустары бүтэрэр. 1958—1961 сылларга эмиэ бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир. «Хотугу сулус» уонна «Полярная звезда» сурунааллар кылаабынай эрэдээктэрдэринэн үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтигэр дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.
Суруйуутун 1938 сылтан Молдавияҕа сылдьан саҕалаабыт. Уочаркалара уонна кэпсээннэрэ нууччалыы уонна молдавскай тылынан хаһыаттарга тахсыталаабыттара. 
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмнэригэр суруйааччы саллааттар күннээҕи олохторун көрдөрөр уочаркалары уонна кэпсээннэри бэчээттэппитэ. 1947 с. «Төлкө» арамаан бастакы кинигэтэ бэчээттэммитэ. Бу кинигэҕэ өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Саха Сирин олоҕун ойуулаабыта. 1948 с. сэрии кэннинээҕи саха суруйааччыларын бөдөҥ айымньыларыттан биирдэстэрэ — «Көмүстээх үрүйэ» сэһэнэ тахсыбыта. Лев Габышев сценарийынан «Таджикфильм» киностудия «Көмүстээх үрүйэ» диэн Н.Якутскай  сэһэнинэн «Тайна предков» диэн ааттаах уус-уран киинэни устубута. Бу киинэ аан бастаан Саха АССР 50 сылын бэлиэтиир үөрүүлээх кэмҥэ 1972 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр аан бастаан Москубаҕа, онтон дойду бүттүүнүн үрдүнэн көрдөрүллүбүтэ. Бу киинэни кэлин СӨ киинэтин бэтэрээннэрин бэрэстээтэлэ, режиссер И.С. Жараев саха бастакы киинэтин быһыытынан сыаналаабыта (саха суруйааччытын айымньыта, сценарист — олохтоох киһи, артыыстарын улахан аҥаара — сахалар, тиэмэтэ — Саха сирин олохтоохторун олоҕо-дьаһаҕа, буолар сирэ — Саха сирэ).
Н. Якутскай бастакынан саха алмааһын булуу уонна хостооһун туһунан уус-уран айымньыны суруйбута. «Алмааһы көрдөөччүлэр», «Алмаас уонна таптал», «Маҥнайгы хамнас» сэһэннэрэ 50-с сылларга, тиэмэ «итиитинэ» суруллубуттара. 
Бүтэһик сылларга суруйбут улахан айымньыларынан «Илин уонна арҕаа» автобиографическай уонна «Адаҕа», «Сүтүк» арамааннара буолаллар.
Кыра ааҕааччылар уонна оскуола оҕолоро Н. Якутскай «Бастакы ытыы», «Дьүкээбил уоттара», «Сир кыыһа», «Тоҕус муора улаҕатынан», «Хотой доҕоро» уонна да атын кэпсээннэри сөбүлүүллэр.
1995 сыл ахсынньы 11 күнүгэр өлбүтэ.
Новосибирскай уобалас. Новосибирскай уобалас — Российскай Федерация субъега, Сибиирдээҕи Федерал уокуругар киирэр. Киинэ Новосибирскай куорат. 1937 с. Балаҕан ыйын 28 күнүгэр Алтаай кыраайын кытта арахсыы түмүгэр тэриллибитэ. Кэлин, 1943 с. Кемерово уобалаhа, онтон 1944 с. Томскай уобалас арахсаннар туспа субъект буолбуттар. 
Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар.
Дьоно-сэргэтэ.
Урбанизация.
Олохоохтортон 64,26 % куоракка олороллор, оттон 35,74 %, тыаҕа. Улахан куораттара: 
Экономика.
Промышленность.
Промышленность сүрүн хайысхалара:
Нохсоров Устин Гаврильевич. Устин Гаврильевич Нохсоров (27.05.1907—1951) — ырыаһыт, олоҥхоһут.
Олоҕун олуктара.
1907 сыллаахха ыам ыйын 27 күнүгэр Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1938 сыл сэтинньитигэр чилиэниттэн таһаарбыттар, ол кэннэ сымыйа буруйдааһыҥҥа түбэһиннэрэн, хаайбыттар. «Буруйун» дакаастаабаккалар босхолообуттар. Ол эрээри, хаайыыттан күүскэ ыалдьан тахсыбыта. 1939 балаҕан ыйын 22 күнүгэр эрэ толору реабилитацияламмыта.
1940 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай тыйаатырыгар «Ньургун Боотур» олоҥхоннон Суорун Омоллоон испэктээх туруорбута. Онно Нохсоороп режиссер ассистенын уонна артыыс быһыытынан көхтөөх кыттыыны ылбыта. Үрүҥ Уоланы оонньообута. 
1951 сыллаахха өлбүтэ.
Олоҥхолоро.
Кыра эрдэҕиттэн аатырбыт Амма олоҥхоһуттарын Т.В. Захаровы – Чээбийи уонна Г.З. Артемьевы истэн улааппыта. Кинилэр олоҥхолорун кэлин да астына толороро. Эдэр эрдэҕиттэн дьикти күүстээх күөмэйдээх ырыаһыт быһыытынан биллибитэ.
Нуучча тыла. Нуучча тыла () диэн илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Сир үрдүгэр олус тарҕаммыт тыллартан биирдэстэрэ. Нууччалар национальнай тыллара, Центральнай Евразия, урукку ССРС, араас омуктарын икки ардыларыгар кэпсэтэр тыллара. ХНТ үлэ тыла. Славян тылларыттан биир саамай тарҕаммыт тыл.
Морфологическай стройунан нуучча тыла ордук флективнай, синтетическэй. Лиэксийэ грамматическай суолтата, быраабыла курдук, флексия көмөтүнэн бэриллэр. Хас биирдии флексия хас да суолтаны тэҥҥэ көрдөрөр. Синтетическэй формалары сэргэ, нууччалыы аналитизм элеменнэрин сайыннарыы эмиэ көстөр.
Синтаксис нуучча тылын көҥүл бэрээдэгинэн, тыл бэрээдэгин утары, биир томпоненнаах уонна икки компонентнай структураларын утары боростуой этиилэр үс көрүҥэ баарын, интонационнай средстволар актыыбынай оруолларын көрдөрөр.
Нуучча тылын лексическэй састааба бэйэтин сүнньүнэн — төрүт нуучча. Тыл фондатын хаҥатыы - тылы бэйэ моделынан уонна киирии тылларынан үөрэтии. Киирии тылларга славянизм, грецзизм уонна тюркизм сыһыаннаахтар. XIII үйэлэргэ Голландия,немецкэй уонна французскай киирии тыллар баһыйаллар, ХХ үйэттэн — английскайдар.
Нуучча тылын диалектара икки тылга арахсаллар: хоту уонна соҕуруу. Сыһыаттар икки ардыларыгар билиҥҥи литературнай тыл тирэҕинэн буолбут көһө сылдьар тыллар этиллэллэр.
Нуучча тылын историятыгар үс сүрүн кэми араарар: былыргы нуучча, Белоруссия уонна Украина тылларыгар (ВИ- Х үйэлэр), Старорусскай эбэтэр великорусскай (ХІІ- XII үйэ ортотуттан) уонна национальнай нуучча тылын периода (XII үйэ ортотугар). Сурук- Бичик өттүгэр старлавянскай кириллица сытар.
Нуучча тылын наукатын комплекса лингвистика диэн ааттанар.
Бэлиитикэ.
1938 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр нуучча тыла ССРС бары оскуолаларыгар булгуччу үөрэтиллэр буолбут.
Ньургуһун. Ньургуһун () — сибэкки, саас хаар ууллаатын кытта бастакынан тыллар сибэкки.
Ньургуһун - тоҥ буору тобулан саас хаар ууллуута үүнэр дьиикэй сибэккилэргэ киирсэр.
Ньургуһун саха литературатыгар киэҥник туттуллар образ. Маҥнайгы таптал, саҥа сыһыаны, саас кэлиитин хоһулуурга туттуллар.
Огрызко Иосафат Петрович. Иосафат Петрович Огрызко (; ) (1826 — 1890), биллиилээх Польша көҥүл иһин охсуһуутун деятелэ, Белоруссия дворянина, Петербурга польскай хаһыат таһаарааччыта. Бэйэтин кэмигэр өрөбөлүүссүйэ оҥорооччуларга улаханнык ытыктанар киһи эбит. 1865 сыллааха Сибииргэ хаатыргаҕа ыытыллыбыт (олунньу 1866 күнүгэр Тобольскай этаабыгар ыалдьан биир нэдиэлэ сыппыт). Нууччалар уонна поляктар бастаанньаларын тэрийбит дьон кинини Свободаславия диэн ааттаныахтаах Сибиир өрөспүүбүлүкэтин салайааччытынан буолуо диэн бүк эрэнэллэр эбит. 4 сыл суос-соҕотох киниэхэ анаан тутуллубут хаайыыга Бүлүү куоратыгар сыппыта. Ол сытаргыра аата да ааттаммат этэ, аҥардас нүөмэрэ эрэ - № 11 - биллэр этэ. 1871 сылтан Дьокуускайга көскө олорбута. Онно тыа хаһаайыстыбатынан сүөһү иитиитэн дьарыктанар этэ, олохтоохтор биһирэбиллэрин ылбыта. Бу кэннэ Огрызко көскө Верхоленскайга уонна Иркутскайга сылдьыбыта, көмүс хостооһунунан дьарыктаммыта уонна көмүс хостооччуларга адбакаат быһыытынан сылдьыбыта.
1890 сыллааха Иркутскайга өлбүтэ.
И. Огрызко туһунан матырыйааллар Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтии музейыгар харалла сыталлар.
Окороков Гаврил Гавриилович. Окороков Гаврил Гавриилович — литература критигэ, филологическай наука кандидаата, СГУ саха литературатын кафедратын доцена, «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалларга критика отделын сэбиэдиссэйэ, ССРС уонна Саха сирин суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ, саха литературатын учебниктарын суруйааччыта.
Олоҕун олуктара.
Олунньу 3 кунугэр 1925 сыллаахха Амма оройуонун Сатаҕай нэһилиэгэр дьаданы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
1953 сыллаахха Москватааҕы государственнай библиотечнай институту кыһыл дипломунан бутэрбитэ.
Онтон Саха республикатааҕы Пушкин аатынан библиотекаҕа учуонай секретарынан улэлээбитэ. Онтон култуура министиэристибэтигэр инспекторынан, «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалларга критика отделын сэбиэдиссэйэ, 1965 сылтан университет үөрэтээччитэ.
Ыстатыйалара Улахан Сэбиэскэй энциклопедияҕа, Белоруссия, Украина энциклопедияларыгар, Кылгас литературнай энциклопедияҕа бэчээттэммиттэрэ. Атын ыстатыйалара «Наука», «Советский писатель» изданияларыгар, «Правда», «Литератураная Россия», «Шын» (Тува) хаһыаттарга, «Литературное обозрение», «Дружба народов», «Огонек», «Детская литература», «Молот» (Удмуртия) хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ.
Амма Сатаҕайын түмэлигэр (2007 с.) Гаврил Гаврииловичка аналлаах матырыйааллар көрдөрүллүбүттэр.
Олоҥхо ааттарын тиһилигэ. Манна Олоҥхоҕо ахтыллар киһи-сүөһү, араас харамай, сирдэр ааттара уонна олоҥхоһуттар бэйэлэрин сахалыы ааттара түмүлүннүлэр. Бу тиһилик бэйэлэрин хос ааттарын (ник, никнейм, логин) тала сылдьар дьоҥҥо туһалаах буолуон сөп.
Сорох ааттар кылгас быһаарыылаахтар. Ким баҕарар бу тиһилиги көннөрөр, ааты эбэтэр быһаарыыны эбэр кыахтаах.
Бу ааттар «Олоҥхо алыптаах эйгэтэ» диэн В. В. Илларионов кинигэтиттэн ылыныллылар. Билигин систематизацията суох, кинигэҕэ хайдах көстүбүттэринэн. Ким эрэ дьахтар, эр киһи аата диэн наардыыра буоллар үчүгэй буолуо этэ.
Олунньу. Олунньу - сыл иккис ыйа.
Олунньу маҥнайгы күнэ — дьыл оройо. Кыһыҥҥы хонук аҥаара бүтэр. Кыстык-ка бэлэмнэммит ас аҥаара сиэниллэр. Маҥхааһайга бурдук, кыбыыга от лоп курдук аҥаара хаалбыт буоллаҕына, үчүгэйдик сыл тахсыахха сөп.
Олунньу тохсунньуттан туох даҕаны ура-тыта суох. Ый саҕаланыыта тохсунньу кур-дук хабараан. Саха итэҕэлинэн, Дьыл оҕуһа аҥаар муоһа тостон, хаанын көрөн, онуоха эбии иккис муоһа тостоору ыарыытыттан, абатыттан киҥнэнэр, тымныынан силбиэтэ-нэр. Олунньу ыйга күн лаппа уһуур, күнүһүн чаҕылхайдык тыгар, дьыбар тахсар.
Сахалар этэллэринэн, олунньу саҥатыгар тойон кыыл дойдутугар кэлэн уйатын хаар-даан барар үһү. Бөрө үөрдүүр, ханыытын булсар. Олунньу саҥатыттан сайын диэки хонугу таҥнары ааҕаллар. Мантан саас күн-дьыл түргэнник барар. Ыалга ынах төрүүр, үрүҥ ас дэлэйэр.
Олунньу ый күнун-дьылын билгэтэ.
Олунньу уларыйа сылдьар: тохсунньу курдук томороон тымныылаах, кулун тутар курдук ылааҥы күннээх. Олунньуга элбэхтик хаардыыр. Бу ыйга күн чаҕылыччы тыгар.
Олунньу хаара суох уонна тымныы буоллаҕына — атырдьах ыйа итии.
Түөлбэ тылыгар.
Күн тахсар ыйа (Аллайыаха)
Омоҕой туһунан номохтор. Саха былыргы өс номоҕо кэпсииринэн, ыраах соҕуруу дойдуга олус баай, күүстээх Дьугун диэн киhи олорбут. Кини Онохой диэн уоллаах эбит. Бу уола олус күүстээх, түөкүн, уоруйах киhи эбитэ үһү. Кини норуот номоҕор «аҕыс уон ампаары алдьаппыт, тоҕус уон киhини өлөрбут» диэн кэпсэнэр. Ыалларын бэрт өр кэм устата атаҕастаабыт, тугу баҕарбытын былдьаан ылара үһү. Кэмниэ кэнэҕэс ыаллара тулуйар кыахтарыттан ааhан, олус элбэх буолан, сэриинэн иhэллэрин истэн, олус куттанан, хамначчыт дьонун, сүөhүтүн, кэргэннэрин, оҕолорун барытын хомуйан куотарга барбыт. Олус ыраах күрээбит, хоту түhэр өрүскэ тиийэн баран, болуот оҥостон салгыы тэскилээбит.
Бу сэhэн биллиилээх историктар үлэлэригэр эмиэ ахтыллар. Ол курдук, С.А.Токарев суруйарынан, ыраах соҕуруу, бырааскай омук сиригэр-уотугар Омоҕой диэн, олус күүстээх, охсуhуулаах, ыарахан киhи олорбут. Бэйэтин баҕатыттан атын тугу да билиммэт эбит, ыалларын бырытын талбытынан халыыра-талыыра үһү. Ыаллара кинини өлөрөргө санаммыттарын истэн, атаҕынан куоппут.
Атын номохторго эмиэ ситинник кэпсэнэр. Саха төрдө буолбут Оноохой уол дойдутугар олорон, уоран уонна өлөрөн баппатах. Ол иhин уордаах ыраахтааҕы кинини кытаанахтык дьүүллээҥ диэн, эккирэтии ыыппытыттан бырааскай истиэбиттэн хотулуу-арҕаа диэки түспүт. Атын номоҕунан, Одун Чыҥыс хаан улуу «уоттаах кыргыhыыта» үөскээhинэ, сэриигэ хотторон, олус элбэх айыыны-хараны оҥорон, саха төрүттэрэ тэскилииргэ күhэллибиттэрэ кэпсэнэр. Саха номоҕунан Омоҕой олорбут сиригэр Хаамар-Дабаан диэн сир аата хаалан хаалбыт.
Якутия (хаһыат). Якутия — күн аайы нууччалыы тахсар өрөспүүбүлүкэ уопсастыбыннай бэлитиичэскэй хаһыата. Тэрийээччитэ (учредитель) - Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата.
1917 сыллаахха төрүттэммитэ. Хаһыат бастакы эрэдээктэринэн сыылынай Емельян Ярославскай үлэлээбитэ. Бастакы аата "Социал-демократ" диэн этэ. Ол кэнниттэн аата хаста да уларыйбыта: «Якутская правда», «Красный Север», «Ленский коммунар», «Автономная Якутия». 1990-с сылларга аата "Якутия" диэҥҥэ уларыйан күн бүгүҥҥүгэ дылы тахсар.
1967 сыллахха хаһыат «Бочуот знаага» уордьанынан наҕараадаламмыта.
Ситим-сирэ - http://www.gazetayakutia.ru/
Саха Сирэ (хаһыат). Саха Сирэ хаһыат — күн аайы Дьокуускайга тахсар Саха бырабыыталыстыбатын сахалыы хаһыата. Нэдиэлэ бүтэһигэр халыҥ нүөмэр тахсар. «Эдэр саас» диэн ыччакка аналлаах, «Дьулурҕан» диэн спортка уонна чөл олоххо сыһыаннаах, «Саха ыала» дьиэ кэргэҥҥэ аналлаах нэдиэлэҕэ биирдиитэ тахсар сыһыарыылардаах.
Сүрүн эрэдээктэринэн саха норуодунай поэта Наталья Харлампьева үлэлии сылдьыбыта. Билигин 2013 сылтан Чокуур Гаврильев үлэлии сылдьар.
Саха тылын култуурата. Саха тылын култуурата — ийэ дорҕоону харыстааһын. Бу тиэрмини маннык быһаарбыт киһиннэн биллиилээх лингвист, саха тыла ыраас, туруктаах буоларыгар элбэх сыратын биэрбит Алексеев Михаил Петрович - Дапсы - буолар.
Өксөкүлээх Өлөксөй. Өксөкүлээх Өлөксөй — Алексей Елисеевич Кулаковскай (16.03.1877 (эргэ халандаарынан 4 чыыһылаҕа), Уус-Амма нэһилиэгэ, Таатта улууһа, Саха уобалаһа — 06.06.1926, Москва) — саха литературатын төрүттээччи, поэт, наука араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.
Олоҕун олуктара.
1877 сыллаахха урукку ааҕыынан кулун тутар 4, саҥа истиилинэн кулун тутар 16 күнүгэр Амма өрүс үрдүгэр турар «Учай» алааска (билигин Таатта улууһун Уус-Амма нэһилиэгин сирэ) төрөөбүт.
1919, кулун тутар 11 күнүгэр — Саха уобалаһын хамыһаара В. Н. Соловьев Кулаковскайы Булуҥҥа хамыһаар дуоһунаһыттан устар туһунан ыйаах таһаарбыт. 
1920, кулун тутар 14 — аата Саха күбүөрүнэтин хамыыһыйата А. Е. Кулаковскайы амнистия биллэрбит дьонун испииһэгэр киллэрбит.
атырдьах ыйын 14 — Саха күбүөрүнэтин чинчийэр подотделын уус-уран литэрэтиирэҕэ сиэксийэтин сэбиэдиссэйинэн анаммыт.
Балаҕан ыйын 2 — Илин Хаҥаласка Хачыкаакка учууталынан анаммыт.
1921, тохсунньу саҥата — «Красный север» диэн таһаарыыга «Новая транскрипция якутского языка» ыстатыйата бэчээттэммит.
Олунньу 5 күнэ — А. Е. Кулаковскай доҕоро, биир санаалааҕа уонна киниэхэ үтүөнү оҥорооччу Семен Петрович Барашков ытыллыбыт.
«Куорат кыргыттара» хоһоону суруйар. Сайын Өймөкөөҥҥө матырыйаал хомуйар.
Алтынньы — ахсынньы — «Старинная якутская клятва».
ГПУ-га быраатын Иван Елисеевич Кулаковскайы өлөрөллөр.
1922, тохсунньу 2 күнэ — ийэтэ 84 саастаах Анастасия Николаевна Кулаковская өлөр.
1923, сэтинньи 22 күнэ — Кулаковскай Сэйимчээҥҥэ тиийэр.
1925 сыл ахсынньытыгар Саха АССР аатыттан Бастакы түүр сийиэһигэр Баку куоракка баран иһэн ыалдьан хаалар. 
1926 с. бэс ыйын 6 күнүгэр Москуба куоракка өлбүт. Москубаҕа Даниловскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Кэргэннэрэ.
Иккитэ кэргэннэнэ сылдьыбыт. Бастакы кэргэниттэн икки, иккиһиттэн үс оҕоломмут.
0
Айар үлэтэ.
1900 сыллаахха «Байанай алгыһа» диэн хоһоону суруйбута. Бу хоһоону сорох чинчийээччилэр саха суругунан бастакы айымньытынан ааҕаллар. Элбэх хоһооннору уонна поэмалары суруйан хаалларбытыттан ордук дириҥ диэн билиниллэр айымньыта 1910 сыллаахха суруллубут «Ойуун түүлэ» поэма. Бу айымньыга поэт төрөөбүт омугун дьылҕатын анаарар, ол саҕанааҕы олох уонна аан дойду кыһалҕаларын ырытар.
Ионов Всеволод Михайлович. Ионов Всеволод Михайлович (1851—1922) — этнограф, народниктар хамсааһыннарын чилиэнэ. Сахалар сиэрдэрин-туомнарын үөрэппит, оскуолалары тэрийээччи уонна педагог быһыытынан биллибит киһи. 
1851 сыллаахха Астрахань куоракка дворян дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1875 сыллаахха Санкт-Петербуурдааҕы технологическай үнүстүүттэн өрөбөлүүссүйэни тарҕатар үлэтин иһин үүрүллүбүт, 1876 сыллаахха Москубаҕа хаайыллыбыт, 1877 сыллаахха бырааба барыта быһыллыбыт уонна 5 сыл хаатыргаҕа ыытыллыбыт. Хаатырга кэнниттэн 1883 сыллаахха Саха уобалаһыгар көскө ыытыллыбыт. 1893 сыллаахха Андросова Мария Николаевнаны кэргэн ылбыт. Көскө олорон эмиэ көскө олорор В.И. Виташевскайдыын, Э.К. Пекарскайдыын, С.В. Ястремскайдыын уо.д.а. саха тылын уонна култууратын чинчийэр дьону кытта ыкса билсибит.
Сибиряков эспэдииссийэтин (1894—1896) кыттыылааҕа, Майда сахаларын уонна тоҥустарын чинчийбитэ (Айаан-Ньылхан эспэдииссийэтэ, 1904). Э. Пекарскай тылдьытын оҥорууга сүҥкэн суолталаах кылааты киллэрбитэ.
Саха уобалаһыгар 1910 с. диэри олорбута. Боотуруус улууһугар 7 сыл, Дьокуускайга 5 сыл оҕолору үөрэтиинэн дьарыктаммыта. 1893 с. М.Н.Андросованы кэргэн ылбыта. Олоҥхоһут Ионова-Андросова Мария Николаевна кэргэнэ.
1908—1910 сыллардаахха «Якутский край», «Якутская жизнь», «Якутская мысль» хаһыаттар эрэдээктэрдэрэ этэ. Хас да научнай үлэлэрдээх. «Сибирские вопросы» сурунаалы кытта үлэлиирэ.
1910 сыллаахха Киевка көһөрүгэр көҥүллээбиттэрэ. Ол кэнниттэн С-Петербуурга Билим Акадьыамыйатыгар ученай корректор үлэтигэр ыҥырбыттара («Образцы народной литературы якутов» үлэни таҥастыырга кыттыбыта). Кэлин Этнографияҕа салаатын чилиэн-үлэһитэ, Нуучча географияҕа уопсастыбан Саха сиринээҕи салаатын үлэһитэ буолаттаабыта.
1917 с. Киевкэ көспүтэ. Украинаҕа Буча ыстаансыйаҕа 1922 сыл сэтинньи 2 күнүгэр өлбүтэ.
Үлэлэрэ.
По поводу допущенного в «Словаре якутского языка» отступления от правописания акад. Бётлингка //Пекарский Э.К. Якутский словарь. СПб., 1907. Вып. 1; Якутский букварь, состав­ленный В.М. Ионовым. Якутск, 1917.