mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Стручков Петр Никонович. Стручков Петр Никонович (Боччо)
Хотун Төҥүлү соҕуруу өттүгэр Бэрдьигэстээх диэн эбэ баар. Отутус сыллар бүтүүлэригэр мөлтөхтүк көрөр уонна адьас көрбөт оскуолаҕа үөрэнэр саастаах оҕолору үөрэххэ тардар боппуруос күүскэ турбута, оскуола аһан үлэлэтэр наадата тирээбит. 1938 с. оннук оскуола аан бастаан Төҥүлүгэ, онтон 1939 с. Доллу Бэрдьигэстээҕэр көһөрүллүбүтэ уонна 1956 с дылы үлэлээбитэ. Ол кэннэ Якутскайга көһөрүллүбүтэ. Дьэ Бу алаас чугаһыгар Стручковтар баай аймах олорбуттар. Максимов С.А уонна Стручков П.Т. «Доллу кырса күөх» кинигэҕэ: «…атын аҕа уустарыттан Бэрдьигэстээх эҥэр ордук аакка-суолга киирбиттэртэн баай Стручковтар буолаллар, саамай халыҥ аймахтар, элбэх ыал буолан тэнийбиттэр… нуучча итэҕэлин эрдэ ылыммыттар, үөрэхтэниини атын ыаллартан эрдэ өйдөөбүттэр.»
Дьэ бу аймахтан биир норуокка биллибиттэринэн, чаҕылхайдарынан - Стручков Петр Никонович (Боччо) буолар.1900 с саҥатын диэки төрөөбүт. 19-20-гэр куоракка үөрэнэ киирэр. Ол үөрэнэ сылдьан, революционнай өйдөөх-санаалаах ыччаттарга холбоһон, М.В.Ксенофонтов кистэлэҥинэн тэрийбит «Эдэр коммунистар союзтара» (сорохтор этэллэринэн «Социал демократ» түмсүү) биир активнай чилиэнэ буолар. Платон Алексеевич Ойуунускайдыын бииргэ үөрэммит, бодоруспут. Кырдьаҕастар этэллэринэн, Платон Алексеевич сайын дойдутугар Тааттаҕа баран иһэн Билир сайылыкка (М.Горькай аатынан совхоз биир аатырбыт сайылыга) иккитэ хаста хонон ааспыта биллэр. Хоно кэлбит эдэр ыччат саха оонньуутугар күрэхтэһэллэригэр, Ойуунускай атах оонньуутугар кыайара үһү. Наһаа чэпчэкитик кылыйара диэн кэпсээҥҥэ баар.
Петр Никонович 1919 с. ахсынньыга Якутскай гарнизона үрүҥнэри самнарыытыгар кыттыспыт. Ити кэннэ Мэҥэ улууһугар тахсан Советскай былаас бастакы дьаһалларын олоххо киллэрсиигэ үлэлэспит. Ол иһин аҕатыттан, ийэтиттэн мөҕүллүбүт. Күһүҥҥү муҥха кэмигэр тахсан баайдартан балыктарын ылан дьадаҥыларга түҥэппитэ биллэр. Ити сылдьан сэллигинэн ыалдьар уонна 1922 с олунньутугар Аччыгый Ааллаах өтөҕөр өлөр. Аймахтара, төрөппүттэрэ өстүйэннэр тугунан да көмөлөспөтөхтөр. Ыалдьа сыттаҕына тастыҥ быраата Роман Илларионович Стручков ыарыылаабыт. Кини кэпсииринэн, оччотооҕу комсомоллар, чиэстээн-бочуоттаан Нөмүгү уонна Киһи Уҥуохтаах алаастар икки ардыларыгар көмпүттэр. Памятник туппуттарын, ол түүн оччотооҕу норуот өстөөхтөрө уоттаан кэбиспиттэр. Эһиил 2018 с. 100 сааһын туолуохтаах Ленинскэй комсомол биир чаҕылхай чилиэнэ – Петр Никонович (Боччо) билигин да норуокка истиҥ тылынан ахтыллар.
Анжелика Протодьяконова. Анжелика Протодьяконова - Саха сиригэр хойуу хаас уруһуйданан 2016 сыллаахха киэҥник биллибит эдэр кыыс, инстаблогер, фрик.
1996 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт. Аан бастаан оптуобуска олорор хаартыскатын түмэт-ситимнэргэ 2016 сыл алтынньытыгар тарҕаппытара. Кэлин кини уобараһын урбаан эрэкилээмэҕэ туһаммыттара. Арассыыйа түмэт-ситимнэригэр тарҕаммытын кэннэ 1 ханаалга Андрей Малахов "Пусть говорят" биэриитигэр Москубаҕа ыҥырбыттара иһиллибитэ. Ол эрээри устубуттарын кэннэ сюжет тоҕо эрэ тахсыбытаҕа.
Николаев Иван Иннокентьевич. Николаев Иван Иннокентьевич (23.12.1935-2013) — РФ уөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Арыылаах нэһилиэгэр баар Интернациональнай доҕордоһуу музейын төрүттээччитэ. Иван Иннокентьевич краевед быһыытынан, улуус, нэһилиэк, оскуола историяларын чинчийээчитинэн биллэр. Кини Бүлуу улууһа, Арыылаах нэһилиэгин туьунан ыстатыйалар, «Будулҕан» кинигэ, «Орготский наслег в годы Великой Отечественной войны 194-45 годы» брошюра ааптара.
Олоҕун олуктара.
И. И. Николаев 1935 с. ахсынньы ый 23 күнүгэр, Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэҺилиэгэр төрөөбүтэ. 1958 с. Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ, онтон 1967 с. СГУ история уонна обществознание учууталын идэтин баһылаабыта. СГУ-ну бүтэрэн баран, 1967—1993 сс. история уонна обществознание учууталынан С. Ф. Гоголев аатынан, Хампа орто оскуолатыгар улэлээбитэ. Иван Иннокентьевич көҕүлээһининэн, кини тэрийбит «Красные следопыты» уһуйаан хомуйбут матырыйаалынан Интернациональнай доҕордоһуу музейа 1982 с. арыллыбыта.
Лукин Дмитрий Афанасьевич. Лукин Дмитрий Афанасьевич - Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр аармыйаҕа иккитэ ыҥырыллыбыт саха киһитэ.
Лукин Дмитрий Афанасьевич 1913 сыллаахха Илин Хаҥалас улууhун 2-с Тыыллыма нэhилиэгэр уон о5олоох Балааҕыйа уонна Охонооһой Лууукуннар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. О5о сааhа өрөбөлүүссүйэ уонна кырасдааныскай сэрии ыарахан сылларыгар түбэспитэ. 
Кини 1932 сыллаахха, 19 саастаа5ар "Холбос"потребсойуус Майатааҕы лааппытыгар атыылааччынан үлэтин са5алаабыта. Сотору биэкэр буолбута. Биэкэр үлэтэ уустугун, мындырын ааhан олус ыарахан этэ. Тиэстэни илиинэн мэhийии, 70-уу киилэлээх кууллаах бурдугу күн аайы отуччалыыны-биэс уоннууну сүгүү-көтөҕүү, уhун күнү быhа итии оһох суоhугар сыраныы – бу сыанан а5аабат үлэ. 
1938 сыллаахха Аана диэн дьахтардыын ыал буолбута.
1941 сыллаахха атырдьах ыйын 15 кунугэр 48-с нүөмэрдээх бирикээhинэн сэриигэ ыҥырыллар. Бэбиэскэни сарсыарда биэс чааска туттараллар, а5ыс чааска хомуллан бараллар. 584-с саппаас строевой батальоҥҥа стрелок буолар. 1941с. бала5ан ыйыттан 110-с туспа оробуочай батальоҥҥа киирбит. Бүрээт-Моҥгуолуйа5а үлэ боруонугар сылдьан 1942 сыллаахха эчэйэн дойдутугар төннөн кэлэр. 
1943 сыллаахха аармыйаҕа иккиhин, бэйэтэ тылланан барар. Бу сырыыга Уус-Кяхта байыаннай чааhыгар сулууспалыыр. 1943 с. Ыам ыйын 31 кунуттэн 20-с Конпедо5а биэкэринэн киирэр. 1943с. от ыйыттан 1946с. ыам ыйын 16 күнүгэр дылы Монгольскай Народнай Өрөспүүлүкэ кыраныыссатын пуунугар биэкэринэн сылдьар. Сотору Моҥгуолуйаҕа- Сухэ-Батор куоракка, Сэбиэскэй Аармыйа турар чаастарыгар көhөрөллөр. Бэриниилээх, туйгун сулууспатын иhин полка хамандыырыттан элбэх хай5алы, махталы ылар. 1946 сыллаахха дойдутугар «Бойобуой үтүөлэрин иһин», "Германияны кыайыы иһин» уонна «Японияны кыайыы иһин» мэтээллэрдээх демобилизацияланан кэлэр.
Дьиэ кэргэнигэр биэс оҕоттон бииргэ төрөөбүтэ Лукин Константин Афанасьевич (1914-1979) 1943 с. ынырыллан баран, 2-с Украинскай фронт 7 армиятын 21-с капкаас полкатыгар сэриилэһэн, Карпааттан Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит. Аҕа дойду улуу сэриитин 2-с истиэпэ уордьаннаах, «Германияны кыайыы иһин», «Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээллэрдээх. 1945 сыллаахха бааhыран төннөн кэлбит.
Дмитрий Афанасьевич кэлээт да ,биэкэринэн үлэлээн барар. 
1950-1956 сылларга Ороссолуода бөhүөлэгэр бэкээринэ сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
1956 сыллаахха Майатыгар төннөн кэлэн биэкэринэн, кэнники сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
Дмитрий Афанасьевич барыта 55 сыл бэкээринэҕэ үлэлээбитэ. Үлэлиирин тухары кэлэктиипкэ холобурга сылдьар биир бастыҥ улэhит, эдэрдэргэ солбуллубат настаабынньык. Элбэх эдэр дьону бэйэтин идэтигэр ииппитэ-уhуйбута. Ити курдук үлэлээн сааhынан биэнсийэҕэ тахсан да баран, салгыы бэкээринэҕэ сэбиэдиссэйинэн 1987 сыллаахха дылы үлэлээбитэ. Үтүө суобастаах үлэтин иһин «Бочуот бэлиэтэ» уордьанынан наҕараадаламмыта. 
2001 сыллаахха, 88 сааһыгар, ыалдьан өлбүтэ.
«Ленинский знаменосец» хаьыаттан.
Иван Прокопьевич Белолюбский. Иван Прокопьевич Белолюбскай — бэс ыйын 22 кунугэр 1977 сыллаахха Уус-Алдан улууhугар, Борогонно тереебутэ. 1998 сыллаахха Дьокуускай куоракка М.К.Аммосов аатынан (ЯГУ) билиннитинэн ХИФУ Педагогическай институтка физкультура отделениятын бутэрбитэ.
2012-2013 г.г. - Тренер-инструктор по мас-рестлингу ГБУ РС(Я) «РЦНВС им. В.Манчаары».
С 2013г. по настоящее время Начальник отдела развития мас-рестлинга ГБУ РС(Я) «РЦНВС им. В.Манчаары».
Заслуженный работник ФКиС РС(Я), Почетный гражданин Усть-Алданского улуса, Почетный гражданин Легойского наслега, Почетный гражданин Батагайского наслега, Почетный мастер спорта по национальным видам спорта, Мастер спорта РС(Я) по лыжным гонкам, Мастер спорта РС(Я) по мас-рестлингу, Мастер спорта РС(Я) по национальному многоборью, Мастер спорта РС(Я) по борьбе хапсагай, Чемпион РС(Я) по лыжным гонкам среди школьников и взрослых 1994,1996г.г., Чемпион РС(Я) по мас-рестлингу 2009, 2011г.г., Чемпион РС(Я) по борьбе хапсагай 2011г., Чемпион России по мас-рестлингу 2012г., Чемпион Европы по мас-рестлингу 2011г., Чемпион Азии по мас- рестлингу 2011г., Призер этапа Кубка Мира 2013г. по мас-рестлингу, Победитель Игр Дыгына 1999,2007,2008,2009,2010,2011,2012г.г., Чемпион по нац. многоборью «Эр Бэрдэ» 2011г., 2013г., Чемпион по нац. многоборью «Майагатта Бэрт Хара» 2009г., Чемпион 1-го республиканского турнира по силовому экстриму 2012г., Чемпион республиканских турниров по лыжным гонкам, Чемпион республиканских турниров по мас-рестлингу, Чемпион республиканских турниров по борьбе хапсагай, Чемпион республиканских турниров по национальному многоборью.
Истин догор. Истин догор. Истин догор диэн кимий? Мин санаабар истин догор диэн ыраас санаалаах, утуе сыьыаннаах, сэмэй майгылаах, сэргэх киьини этэллэр. Кини ес хоьоонно этэринии "Атас туьугар атах тостор" буолуохтаах. Оннук доготторбуттан биирдэстэрэ мин саамай чугас дьуегэм Сардаана буолар. Кини элбэх оголоох дьиэ-кэргэнтэн иккис ого. Кыратык сырдатар буоллахха Сардаана уерэгэр урдук таьымнары кердерер, араас куоркурстарга ситиьиилээхтик кыттар. Олуьун диэн дьогурдаах. Холобур нэьилиэк биэчэрдэригэр ункуулээн дайар, хоьоон ааган чоргутар уонна ырыа ыллаан дьиэрэтэр. Кемус далаьа ырыа студиятын иитиллээччитэ буолар. Кини ыллыыр буолан сири дойдуну кэрийэр. Холобур Испания, Кытай, Москуба куорат, Санкт-Петербург, Казахстан курдук сирдэргэ сылдьан, кыайан-хотон кэлбитэ. Сардаана киьи быьыытынан элэккэй, уерунньэн, сэмэй, дьону кытта истинник кэпсэтэр. Дьуегэлии буоларбыт быьыытынан бэйэ-бэйэбитигэр куруук ейдеье-ейеье, кемелеье, дурда-хахха буолабыт. Тумукпэр этиэм этэ маннык истин догордоохпунан киэн туттабын уонна сыаналыыбын.
Хотугу многоборье. Тыйыс айылҕалаах Сахабыт сирин хотугу сиргэ олорор норуота күннэтэ дьарыктанар көрүҥнэриттэн хомуллубут – хотугу многоборье биэс көрүҥҥэ ыытыллар: үстэ төхтөрүйэн ойууга, сүүрүүгэ, сүгэни ыраахха, арканы таба быраҕыыга уонна наартаны ойууга.
Бастакы керунунэн Устэ техтеруйэн ойуу буолар. Бу керун былыр былыргаттан хотугу норуоттарга, ыытыллар курэхтэьии. Куннээги олохторугар, кута5а туспэт гына, тымныы кэмнэ уруйэлэри урдунэн сылдьарга, суурэн кэлэн биир атахтарынан биир атахтарыгар ыстаналлар. Ебугэлэрбит 3-4 миэтирэгэ диэри кэтиттээх уруйэлэри ыстаналлар уьу дииллэр. Ыстаналларын кууьурдээри курэхтэьии ыыталлар, уксун куобахтаан. Сиргэ хантан ыстаналларын бэлиэтииллэр уонна ким ыраах ыстаммыт кыайар.
Иккис керун ура5астаах сууруу.Курэхтэьиигэ эр дьон 3 км. Дьахталлар 2 км. Улахан уолаттар 3 км. Кыра о5олор 2 км. Уксун ура5астаах суурэллэр, устата-130см, эргинтэ-3см. Бу керун хотугу норуоттарга наадалаах буолар. Бултуулларыгар, тундрага баралларыгар, кинилэр куннэ 50-80 км тиийэ хаамаллар,эбэтэр суурэллэр. Табаьыттар куруук тундраны кэрийэ сылдьыахтарын наада. Ессе кинилэр 4-5 саастаах о5олорун бииргэ илдьэ сылдьаллар.
Уьус керун маамыкта(аркан) быра5ыыта. Маамыкта устата 30 миэтирэттэн уьун буолуо суохтаах. 15 миэтирэ ыраахтан 3 миэтирэ урдуктээх ура5аска быра5ан киллэриэхтээхтэр. Бу керун хотугу норуоттарга уксун кыра о5олорго ыытыллар. Кинилэр кыра эрдэхтэриттэн маамыктанан туттар буолаллар.9 саастарыгар тугуттары тутаталыыллар. 13 саастарыттан А5аларын кытта таба тутар буолаллар. Уонна маамыкта ерерге кемелеьеллер. Бу керун хаьан ба5ар ыытыллар.
Тердус – сугэни ыраахха быра5ыы. Сугэ ыйааьына 350 гр. урдуе суохтаах. Бу эр дьонно да, дьахталларга да наадалаах улэ тэрилэ буолар. Сугэтэ суох бир да киьи тыа5а тахсыбат. Уксун сугэни киьититтэн керен онороллоро, улахан, куустээх киьиэхэ – улахан сугэ, кыра киьиэхэ – кыра. Уонна хас биирди киьи бэйэтэ туспа сугэлээх буолаллар.
Уонна бэьис керун наарта ойуута. Улахан дьон 50 см. урдуктээх наарта ойоллор. Хотугу норуоттар куннээ5и олохторугар туттуллар.
Артур Конан Дойл. Сэр Артур Игнейшус Конан Дойл (ааҥллыы "Sir Arthur Ignatius Conan Doyle") (Ыам ыйа 22, 1859 – Бэс ыйа 7, 1930) диэн ааҥл поэта, ааҥл тылынан улуу суруйааччы, быьылаан, фантастика, историческай айымньылары суруйбут киhи. Шерлок Холмс персонаhы айбыт уонна офицер Жерары. 1910 сыл аҥарыттан өлүөр дылы спиритуализм санааны пропагандалабыт.
Михаил васильевич гурьев. Михаил Васильевич Гурьев — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Дьанхаады нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо 1935 сыллаахха Таатта улууһугар төрөөбүтэ. Эрдэ тулаайах хаалан оҕо сааһа сэрии кэмнэригэр ааспыта. Кэлин үлэһит буолан Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Герой Попов аатынан совхозка өр сылларга тутуу биригэдьииринэн, прорабынан үлэлээбитэ. Үс нэһилиэккэ улахан тутуулары ыыппыта. Хоһоон суруйуутунан утумнаахтык дьарыктанан, үгүс үлэтэ биһирэбил ылбыта. "Таммахтар" улуус суруйууларын түмсүүтүн чилиэнэ. Элбэх хоһооно кинигэ буолан күн сирин көрдүлэр уонна ырыа буоланнар бар дьон хайҕабылын ыллылар. Михаил Васильевич билигин айар үлэтин үгэнигэр сылдьар, салгыы суруйар улахан былааннардаах. Түөрт кинигэ ааптара, кини хоһоонноругар Степан Сергучев, Аскалон Павлов, Тамерлан Иванов, Виктор Иванов, Николай Афанасьев, Прокопий Федоров ырыалардаахтар.
Кучу. Кучу (латыынныы Chamerion angustifolium) (нууччалыы Иван-Чай)
Өр сыллаах оттуҥу үүнээйи. Уһун дьылыгырас умнастаах, уһунун кээмэйэ 50-150 (200) дылы тиийиэҕин сөп, уһун синньигэс туурааҕа олорор ланцетка маарынныыр сэбирдэхтээх, умнаһа көнө, судургу, төгурук, тарҕай, уонна сэбирдэхтэрэ хойуутук уунэр. Тэтэркэй сибэккилэрэ умнас төбөтүгэр үүнэллэр. Сибэккитэ сыттаах, онон киниэхэ ыҥырыалар сөбүлээн мусталлар.
Үүнэр сирэ.
 Кучу үксүн хоту сытар сирдэргэ үүнэр. Өрүс кытыытыгар, мас кэрдиллибит сиригэр, эбэтэр кырса алдьаммыт томтордорго, оҥоһуулаах суол кытыытынан сөбүлээн үүнэр. От сиэмэтин хомуйан олбуор иһигэр ыьыахха сөп.
туттуллуута.
Кучу сэбирдэҕиттэн былыргыттан чэй оҥороллор эбит. Сэбирдэҕин салгыҥҥа хатараллар уонна чиҥ гына дьаптайанбаран сииктээх таҥаһынан сабаллар. 8-9 чаас буолан баран таҥаһын аһан күн уотугар эбэтэр сылаас оһох үрдүгэр чараас гына тарҕатан хатараллар. Кучу ньиирээйи сэбирдэҕиттэн салаакка туттуллуон сөп. Хаппыт силистэрин мэлийэн килиэп, алаадьы, лэпиэскэ оҥоруохха сөп. Сибиэһэй силистэри ыьаарылаан кофе бэлэмнэнэр. Кучу от ынах-сүөһү аьыгар барсар. Брожение 
түмүгэр аьыы утах буолуон сөп.
Химическэй састааба.
&lt;br&gt;
Кучу отугар да, сибэккитигэр да тэҥник эфирдээх арыы 0,12-1,2% баарыгар фенол, тимол уонна да атыттар холбоһуктар киирэллэриттэн күүстээх дыргыл сыттаах. Итинтэн ураты отугар 10%-20% дубильнай веществолар, сэбирдэҕэр 15% тиийэ чалахай, С битэмиин, целлюлоза,лектиннар, саахыр, медь, железо, марганец курдук иҥэмтэлээх элэмиэннэр бааллар.
Литература.
Саха Сирин от үүнээйилэрэ, Лопатина Галина Владимировна хомуйбут материалларыттан
Сиинэ оскуолата. Сиинэ оскуолата
Устуоруйата.
Сиинэ оскуолата арыллыыта Сиинэ нэЋилиэгин кытары ыкса сибээстээх. Профессор Ф.Г.Софронов этэринэн сиинэ оскуолтата 1743 арыллыбыта. Таңара улэhитэ Захар Баишев оскуола олохтонуутугар улахан ѳнѳлѳѳх. Сиинэ оскуолата 20 Иркутскай танара оскуолаларыгар киирсэр. Бастакы учууталынан буолар Кесарий Сокольников — Дьокуускай уезднай училищатын выпускнига. Аан маңнай 9 оҕо уѳрэнэрэ. Дэриэбинэ олохтоохторо бары кѳмѳлѳѳн оскуоланы ѳрѳмуѳннээбиттэрэ. 
Сиинэ оскуолата арыллыытыттан Еланкага, Булгунньахтаахха маннай оскуолалар арыллыбыттар. 
Өктөөп өрөбүлүүссүйэтин кэнниттэн Сиинэ оскуолата таҥара дьиэтиттэн араарыллыбыта. Ыам ыйын 9 күнүгэр 1920 сыллаахха Кыьыл арымыйа ыйаагынан таңара уөрэгин салгыылларын булгуччу боппута. Оскуола РСФСР программатын ылыммыта.
1933 сыллаахха саңа тутуллубут зданияга 7 сыллаах оскуола төруттэнэр. Бастакы дириэктэринэн олорбута Власьев Николай Пантелеймонович. Кини Иркутскайдаагы педагогическай училищетын бүтэрбитэ.
Сиинэ бочуоттаах олохтоо5о. Раисполком бэрэсэдээтэлэ Орджоникидзевскай ороуонна. 
1934 сыллаахха Луначарскай А.В. аатын сүкпүтэ. 
1939 - 1942 сыллаахха Филиппов Дмитрий Алексеевич дириэктэринэн буолбута. Уоттаах сэриигэ өлбутэ. Дириэктэр миэстэтин Макарова Анна Дмитриевна ылбыта.
Полина Жеребцова. Полина Жеребцова ("Полина Викторовна 
Жеребцова"), кулун тутар 20 күнүгэр 1985 сыллаахха Грознай куоратка төрөөбүтэ. Оҕо эрдэҕиттэн икки чечен сэриитин көрбүтэ, омугунан нуучча уонна чечен буккаастаах. Суруйааччы, драматуура уонна прозаига, гуманист. Дүйнөгө белгилүү чечен күндөлүгүнүн автору 1994-2004. Аатырбыт Наталья Эстемирова дьүөгэтэ.
2013-жылы Полина Финляндиядан саясий башпаанек алган. Укук коргоочу ишмердүүлүк менен алектенет. 2012-ж. «Журналистика үчүн» А.Сахаров атындагы сыйлыктын финалисти. Полина Чечен-Ингуш АССРинин аймагында, Грозный шаарында көп улуттуу үй-бүлөдө төрөлгөн. Аскердик өнөктүк учурунда ал Чечен Республикасынын чегинен тышкары жакка барган эмес. 1994-жылы Чечен Республикасында согуштун башталышы менен тогуз жаштагы Полина Жеребцова болуп жаткан тарыхый окуяларды баяндаган жеке күндөлүгүн жаза баштайт. 1999-жылы октябрда орус аскерлеринин Грозный шаарындагы базарга жасаган ракеталык соккусунун натыйжасында Полина Жеребцова орто жаракат алган. Полина Жеребцованын "Айнек идиштеги кумурска" китебинде жыйналган күндөлүктөрү адабият жана маданият тармагындагы жогорку жетишкендиктери үчүн ыйгарылган ANGELUS сыйлыгынын (Польша, 2019) финалына өттү.
Полина Жеребцова даректүү жанрда жазат, анда күбөлөрдүн көрсөтмөлөрү эң маанилүү. Жеребцованын чыгармачылыгындагы орус адабиятынын салттарын белгилеп, публицист Андрей Десницкий «анын аскердик прозасы жансыз системанын алдындагы кичинекей адамдын бардык алсыздыгын укмуштуудай ачып берип, жашоонун мааниси жөнүндө терең ойлонууга мажбурлайт» деп жазат. 2018-жылдан бери Полина Жеребцова май менен сүрөт тартат. Анын эмгектеринин көргөзмөлөрү Түндүк Европада өткөрүлөт.
Наталья Эстемирова. Наталья Эстемирова (толору аата Наталья Хусаиновна Эстеми́рова), Олунньу 28 күнүгэр 1958 сыллаахха Камышлов куоратка күн сирин көрбүтэ. Арассыыйа уонна Аан Дойду дьон көҥүлүн туһугар охсуһааччы, журналист, көҥүл тыл иһин охсуһааччы, үйэтин дьон быраабын көмүскээһиҥҥэ ыыппыта. Мемориал дьон көҥүлүн көмүскүүр тэриллии үлэһитэ. 
Үлэтинэн Рамзан Кадыров уонна Владимир Путин былааһын кириитикэлээбитэ, дьону эрэйдээһин утары охсуспута, полициялар дьону сымыйанан уголовнай дьыалалыылларын утары охсуспута.
Ити үлэтин иһин от ыйын 15 күнүгэр 2009 сыллаахха куһаҕан дьоннор маҕан УАЗ массыынаҕа уган баран Гази Үрт диэн дэриэбинэҕэ илдьибиттэрэ, онно же тыаҕа трасса таһыгар төбөҕө уонна түөскэ бистэлиэтинэн ытан өлөрбүтэ. 
Лана Сайдаминовна Эстемирова диэн 1994 сыллаах кыыһа тулаайах хаалбыта. Кыыһа билигин Лондон куоратка олорор.
Олег Орлов Наталья өлбүтүн кэнниттэн сразу Рамзан Кадыров үлэтэ диэбитэ, тоҕо диэтэххэ Наталья өлүөн иннинэ этиитинэн Кадыров лично куттаабыт үһү.
Олег Орлов. Олег Орлов (), Муус устар 4 күнүгэр 1953 сыллаахха Москуба куоратка күн сирин көрбүтэ. Арассыыйа биллэр киһи көҥүлүн туһугар охсуһааччыта, биолог, Мемориал тэриллиини биир сүрүн олохтооччута, Рамзан Кадыров өстөөҕө.
Эрэйдээһин. Эрэйдээһин диэн дьону, киһини эбэтэр кыылы (куосканы, ыты) соруйан ыарыылааҕын билэн туран уонна куһаҕанын билэн туран кэһэтээһин. Сүрүннээн эрэйдээһин киһини да утары, кыылы да утары — бобуллар, моральнайда өттүнэн, уголовнай да өттүнэн. Олоххо биир куһаҕан көстүү буолар.
Шереметьево. Шереметьево интернациональнай аирпорт эбэтэр Шереметьево омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт (), Химки куоратка баар аирпорт, Арассыыйа саамай улахан аирпорда буолар. 2019 сыллаахха 50 мөллүйүөн киһи Шереметьево нөҥүө 188 омук сиригэр көппүт, олор иһигэр 38964 сахалар. 
Шереметьево Аэрофлот уонна Nordwind Airlines тэрилтэтигэр сүрүн дьиэтэ буолар.
Шереметьево Арассыыйа аирпордарыттан соҕотон трансатлантическай рейстары оҥорор: Америкаҕа, Канаадаҕа, Аргентинаҕа, Мексикаҕа.
Домодедово (Аирпорт). Домодедово интернациональнай Аирпорта — Арассыыйа иккис улахан аирпорда, Москва куоратка базаланар (Шереметьево кэнниттэн). S7 Airlines уонна Oneworld дьиэтэ буолар.
Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт. Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт (, кыччатан LAX), Лос Андьелес саамай улахан аэропорда Том Бредли () аатынан, АХШ иккис улахан салгын аана, сир шаарын үрдүнэн биир саампй бөдөҥ аирпорт буолар, күүлэйдьиттэргэ саамай бастакы/бүтэһик рейстарын толорооччу. 
Сүрүн дьиэлэнээччи — United Airlines. 
2019 сыллаахха 80-120 мөллүйүөн киһини көтүппүт уонна киллэрбит буолар, олор иһигэр 7431 сахалары USCIS миграционнай даннайынан.
Ойуулаан ойуулааһын.
Түөртүү кетер- олордор балаһалардаах. Саамай уһун (07Л/25Р) — 3685 миэтэрэ, саамай кылгас (06Р/24Л) - 2720 миэтэрэ. Аэропортан Хотугу Америкаҕа, Латинскай Америкаҕа, Орто Востокка, Европаҕа, Азияҕа уонна Океанияҕа рейстэри ыыталлар. Аэропорт иэнэ 14 км2.
Бэлэм формалаах тоҕус терминаллаах, биир эрэ аата-туом Бредли аатынан аан дойдутааҕы терминал (TBIT). Терминаллар автобустар-отуулаахтар. Терминаллар 4, 5, 6, 7 уонна 8 таһынааҕы таһаҕас тиэрминнэр икки ардыларыгар 4, 5 уонна 6 сир аннынааҕы тоннель уурулунна, оттон терминаллар икки ардыларыгар 6, 7 уонна 8 — надземнай коридордар. Тиэрминнэр икки ардыларыгар 1, 2 уонна 3 эбэтэр атын да терминаллар икки ардыларыгар пассажирдары куттала суох зонаттан хаалларыыны ирдиир уонна анааһын тиэрминин хаттаан көрүү ирдэнэр.
Пассажирскай терминалларга эбии 190 000 м2 иэннээх карг- терминал уонна вертолет площадката бааллар. Манна Авиакомпания көһүүтэ көһүннэ да, аэропорт кинилэргэ хабаром буолбатаҕын үрдүнэн.
О'Хара Интернешнл Аирпорт. О'Хара Интернешнл Аирпорт эбэтэр сахалыыга О'Хара омуктар икки ардыларынааҕы Аирпорт (), кыччатан О, Хара дииллэр. АХШ биир бөдөҥ аэропорда уонна Чикаго саамай улахан аэропорда буолар, сир шаарын үрдүнэн биир саамай биллэр аэропорт. Сылга 150 мөл киһини эргитэр уонна 197 омук сирин кытта сибээстиир. О, Хара аэропордуттан көтөр ааллара Саха Сирин үрдүнэн ааһаллар, оһуоба Пекиҥҥа барар рейстара (Flightradar24 көрдөрүүтэ). 
Сылга ортотунан 5000 сахалар киирэн ааһаллар О, Хара нөҥүө.
Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт. Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт () — сир шаарын үрдүнэн саамай элбэх киһини көтүтэр аэропорт буолар, Атланта куоратка базаланар.
бу аэропортка сүрүн дьиэлээх Delta Airlines авиахампаанньа буолар.
2018 сыллаахха 15396 сахалар бу аэропорт нөҥүө 185 дойдуга көппүттэр.
Майами (Аирпорт). MIA эбэтэр Майами Интернационал Аирпорт (), Майами сүрүн аэропорта, Аан Дойдуга биир биллэр аэропорт буолар.
2018 сыллаахха 965 сахалар көтөн ааспыттар.
Eurowings. Eurowings — Германия бюджетнай авиахампаанньата, Lufthansa бөлөххө киирэр.
Франкфурт Аирпорт. Франкфурт Аирпорт (, ) — Германия саамай улахан аэропорда уонна сир шаарыгар биир саамай улахан аэропорт буолар. 3 км Франкфурт куораттан тэйиччи сытар.
Lufthansa, Condor, Eurowings, American Airlines дьиэлэнэр сирдэрэ.
Condor. Condor Airlines — Германия биир бөдөҥ авиахампаанньата, Хоту Америка, Латинскай Америка, Евразия материктарын холбуур.
Һитроу. Һитроу Интернешнл Аирпорт (, эбэтэр Һитроу омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт), Улуу Британия саамай улахан аирпорда, сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан буолар. Сыл аайы 80-110 мөл киһи көтөр уонна түһэр. 221 омук сирин уонна 700 аэропордарын кытта сибээстиир. Сүрүн рейса Лондон (Һитроу) — Саҥа Йорк (JFK). 
2019 сыллаахха аэропорт нөҥүө 16385 сахалар көппүттэр.
Амстердам Аирпорт Схипхол. Амстердам Интернешнл Аирпорт Схипхол (, ), эбэтэр судургутук Схипхол — Амстердам куорат аэропорда, сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан уонна планета дьоно миграциалыырыгар биир улахан глобальнай узловой значениялаах. Онон сибээстээн JFK, Һитроу, LAX, Шоуду Аирпорт, Дасин Аирпорт, Истамбул Аирпорт тэҥэ киннэри кытта планета дьонун обороттуур значениялаах. Сир шаар хабтарыгар киирсэр. 
2019 сыллаахха 70 мөл киһи көппүт, 110 мөл көтөн кэлбит, 80 мөл пересадкалаабыт. Олор иһигэр уопсай көрдөрүүнэн 4225 сахалар сылдьыбыттар, үксэ JFK уонна Шоуду Аирпорт көппүттэр Схипхол нөҥүө.
Схипхол нөҥүө 264 авиахампаанньа көтөр, 200 омук сиригэр 900 аэропорт холбонор.
Сүрүн дьиэлээхтэр — KLM уонна Delta Airlines.
Дасин Аирпорт. Дасин Аирпорт (, ), Пекин куорат саҥа аэропорда, 2019 сыллаахха тутуллан киирбитэ. Былаан быһыытынан сир шаарыгар саамай элбэх киһини таһыахтаах — 300 мөл (2030 сыллаахха). 2021 сылтан ыла Схипхол уонна JFK тэҥэ глобальнай аэропортарга киирэр.
Шоуду Аирпорт. Шоуду Аирпорт (, ) — Пекин аэропорда, сир шаарын үрдүнэн иккис улахан аэропорт буолар дьону таһарынан. Схипхол курдук глобальнай аирпортар бөлөхтөрүгэр холбонор.
Шарль де Голь Аирпорт. Шарль де Голь Аирпорт (, ), Париж саамай улахан аэропорда. Аан Дойдуга биир улахан. Схипхол курдук глобальнай значениялаах.
KLM. KLM — Недерланд авиахампаанньата, сир шаарын үрдүнэн саамай бастакы уонна саамай кырдьаҕас авиахампаанньа. 1919 сыллаахха төрүттэммит. Билиҥҥитэ сир шаарыгар биир улахан авиахампаанньа. Сүрүн дьиэтэ — Схипхол.