mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа. Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа приемнай отделениетыгар күн аайы 100 тахса ыарыһах көрдөрүнэ кэлэрэ бэлиэтэнэр. Бу уопсай көрдөрүүттэн оһоллонуу уонна сүһүрүү ордук баһыйан тураллар, иккиһинэн – куртах ыарыыта, үсүһүнэн – хаан эргиирин ыарыыта. Быраастар сыл аайы 15 тыһыынчаттан тахса ыарыһахтары балыыһаҕа сытыаран эмтииллэр, ону таһынан 10 тыһыынчаттан тахса эппэрээссийэ оҥороллор. 7 араас идэлэринэн үрдук таһымнаах медицинскэй көмөнү оҥороллор.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа быраастара сүрүн кадровай састаабынан өрөспүүбүлүкэ оройуоннарын кэрийэллэр, ыарыһахтары көрөллөр-истэллэр, практическай көмө оҥороллор. Балыыһа кэлэктиибэ урукку үгэһи батыһарга дьулуһар, билиҥҥи олох стиһиитин туһанар уонна үлэһиттэринэн киэҥ туттар.
Орто анал, үрдүк уонна эбии үөрэх кыһаларыгар №2-дээх балыыһа клиническай база буолан турар. Ол курдук, балыыһа сүрүн салаалара М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет Медицинскэй үнүстүүт 12 хаапыдыратыгар уопуттаах устудьуоннары бэлэмнииргэ улахан клиническэй база буолан тураллар. Хаапыдыра үлэһиттэрэ отделениеннан сылдьан ыарыһахтар туруктарын сыаналыыллар, күннээҕи үлэҕэ улахан көмөнү оҥороллор. Профессордар уонна хаапыдыра уһуйааччыларын салайыыларынан уопсай уонна аҥардас идэлээх быраастар араас билим кэмпириэнсийэлэригэр, научнай сүрүннээх киэҥ мунньахтарга, сийиэстэргэ кытталлар.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа СӨ доруобуйатын харыстабылын кытары тэҥҥэ сөптөөх суолунан баран иһэр: балыыһа үлэһитэ элбээтэ, материальнай уонна өй-санаа күүстэрэ улааттылар, саҥа тэриллэринэн хааччылынныбыт, быраастар уустук медицинскэй технологиялары олоххо туһанарга үөрэнэллэр, бу сайдыы биир сүрүн сыала – эмсэҕэлэммит киһи доруобуйатын чөлүгэр түһэрии.
Суруйда: Прокопьева Милада
Сивцев Андрей Ксенофонтович. Андрей Ксенофонтович Сивцев (14.09.1914—) — саха ол саҕана бобуулаах суруйааччыларын туһунан устудьуоннарга кэпсиирин иһин репрессияламмыт Бүлүүтээҕи педагогическай училище преподавателэ. 
Олоҕун олуктара.
1914 с. балаҕан ыйын 24 күнүгэр Бүлүү улууһун 1 Чочу нэhилиэгэр төрөөбүтэ. А. К. Сивцев ийэтэ Ирина Кузьминичнанан Кындыл Уйбаантан төрүттээх: Эhэтэ Көтөх Кууhума Кындыл Уйбаан кыыhа Өлөксөөндөрө төрөппүт уола. Ириина Кузьминична 8 оҕолооҕо. 
1935 с. Бүлүүтээҕи училищены бүтэрэн баран, оройуон оскуолатыгар, онтон ПБУ-га учууталлаабыта. Студеннарыгар саха бастакы суруйааччыларын айымньыларын билиhиннэрбитэ, аахтарара. Студеннар суруйар талааннарын сайыннарар сыалтан, литературнай куруhуок тэрийбитэ. Куруhуокка студеннар аҥардара сылдьаллара. Эдэр дьон бэйэлэрин холонууларын ааҕан иhитиннэрэллэрэ, ырыталлара. Учууталллара Андрей Ксенофонтович бэйэтин санаатын этэрэ, сүбэлиирэ. Ону таhынан сахалыы уус-уран айымньыны - олоҥхону хомуйтарара, бэйэтэ олоҥхоhуттары дьиэтигэр ыҥыран олоҥхолоторо, онно студеннар сылдьаллара. Бу куруhуокка кэлин аатырбыт суруйааччы Иван Гоголев - Кындыл, талааннаах суруйааччы Афанасий Федоров, кэлин биллибит тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар Е. Сидоров, М. Иванов - Багдарыын Сүлбэ, Гинесс кинигэтигэр киирбит журналист Н. Протопопова уо.д.а. дьарыктаммыттара. Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа үлэлиир кэмигэр элбэх студент кутун туппута, саха тылын хатыламмат кэрэтигэр умсугуппута. А. Е. Кулаковскай, А. И. Софронов, Н. Д. Неустроев, Г. В. Ксенофонтов, П. А. Ойуунускай айымньылара бобуулаахтара, аҥардас кистээн ууруна да сылдьыы иhин хаайыллар куттала баара. Андрей Ксенофонтович саха норуотун бастыҥ дьонун туhунан аhаҕастык кэпсиирэ, айымньыларын аахтарара. 
1948 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр Андрей Ксенофонтовиhы тутан хаайбыттара, суут уурааҕынан 10 сылга көҥүлэ, 5 сылга үлэлиир бырааба быhыллыбыта. Ийэтэ Өрүүнэ: "Уолум Өндөрөй буруйа суох, этэҥҥэ эргиллэн кэлиэҕэ" - диэн этэр эбит уонна уола эргиллэн кэлэрин көрсүбүтэ. Эргиллэн кэлэн баран, син-биир кэтэбилгэ сылдьыбыта, түптээх үлэни итэҕэйбэттэрэ. Ол да буоллар олоххо дьулуур модун санаа кыайбыта. 
Андрей Ксенофонтович үрдүк үөрэҕи бүтэрбитэ, Саха государственнай университетыгар старшай преподавателинэн тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Кини үөрэппит оҕолоруттан биллииллээх тыл үөрэхтээхтэрэ - учуонайдар, саха тылын учууталлара тахсыбыттара. 
Андрей Ксенофонтович студеннарынан олоҥхо хомуйтарара, суруйтарара. 
Андрей Ксенофонтович Сивцев дириҥ билииллээх учуутал, төрүт тыл сайдарын туhугар ыччаты уhуйбут, хайа да киhи омук быhыытынан көҥүллүк санаатын сайа этэрин туhугар турууласпыт, киhи бырааба тэҥ буоларыгар, кулуттуу өй-санаа суох буоларыгар бэйэтин кыаҕынан, өркөн өйүнэн охсуспут Бүлүүлэр биир киэн туттар тумус киhи буолар. Кини аата көҥүл санаа кэрэhитэ, үтүө холобура буола туруоҕа.
Чуораанчык. Чуораанчык (, )  сайын бэс ыйыгар  уонна от ыйыгар үүнэр кэрэ көстүүлээх, эмтээх үүнээйи. Кини барыта 300 көрүҥнээх. Европаҕа, Кавказка, Хотугу Америкаҕа  тарҕанан үүнэр. Чуораанчыгы хааны тохтоторго, ыарыыны уҕаргытарга, уоскутарга уонна эмтииргэ тутталлар. Бу сибэккигэ араас туһалаах химическэй веществолар бааллар, холобура: каротин, кофейнай уонна кумаровай кислоталар, кальций, магний, фосфор уонна калий, ол иһин элбэх туһалаах үүнээйи.
Тас көрүҥэ.
 Уһуна 30-50 см, уһун көнө силистээх. Сибэккитэ 3-4 см,  халлаан күөх уонна хара саарыл дьүһүннээх, чуораанчык курдук быьыылаах  буолар.
Биһиги Сахабыт сиригэр үүнэр сайдар сирдэрэ.
Киин уонна соҕуруу оройуоннарга тарҕаммыт, Лена өрүс кытылыгар үүнэр. Алааска, ходуһаҕа, добуун сиргэ, хайаларга  киэҥник тэнийэн үүнэр. 
Эмтэнэргэ туттуллуута.
 Бу үүнээйини былыр өбүгэлэрбит куттаммыт, кута ыстаммыт оҕону эмтииргэ туһаналлара.  Ыарыыны уҕаркытарга, уоскутарга, эмтииргэ хатарыллан мэлиллибит 1 ост.ньуоска чуораанчыгы 1 курууска итии ууга кутан, сабан, сойуор диэри  туруоруллар. 1 ньуосканы күҥҥэ үстэ аһыах иннинэ иһиллэр. Тиис, күөмэй, куолай ыарыыларыгар сайҕаналлар. Чуораанчык уутунан дьаҥ, атеросклероз ыарыыларын эмтииллэр. Ыт ытырбыт сиригэр чуораан отун уураллар ыарыытын угуттаатын диэн. 
Туһаныллыбыт сирдэр.
С.Ю.Кожурова, Айылҕа эмтээх сүмэһинэ. Дьокуускай: "Якутия" медиа-холдинг, 2014-64с.
Илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ. Табах Россияҕа XVII үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыта. Ордук киэҥник 1884 с. Джеймс Бонсак сигаретаны оҥорон таһаарар массыынаны айбытын кэннэ дэлэйбитэ. Күҥҥэ итинник массыына 120000 сигаретаны таһаарара. Бастаан Россияҕа табаҕы бопсор этилэр. Оттон Петр I саҕаттан киэҥник тарҕаммыта. Манна даҕатан эттэххэ, Петр I бэйэтэ тардара. 
Эдэр киһи, куһаҕан дьаллыкка ылларыаҥ иннинэ табах аҕалар содулларын туһунан толкуйдаан көрөрүҥ олус туһалаах буолуо. Табах буруотугар 200 буортулаах вещество баар. Чыычаахтар тумсуларыгар өстүөкүлэ палочка төбөтүгэр никотинынан илитиллибити чугаһаттахха өлөллөр. Кролик 1/4 хааппыла никотинтан, ыт1/2 хаапылаттан өлөллөр. Никотин наркотическай дьайыылаах, ол иһин табахха киһи күүскэ ылларар.
Ордук күүскэ никотин ситэ илик оҕо этигэр-хааныгар дьайар. Табах буруота күн ультрафиолетовай сардаҥатын оҕо организмыгар киллэрбэт. Ол иһин оҕо сайдыыта бытаарар, тыҥата ситэ сайдыбат, элбэхтик тымныйан ыалдьар. Өйдүүр дьоҕура мөлтөх буолар, сирэйэ кубарыйар, хаана тиийбэт буолуон сөп, үөрэҕэр мөлтүүр. Сүрэҕин үлэтэ мөлтөөн, 12-15 сааһыттан оҕо хамсанарыгар ноҕоруускаланнаҕына аҕалыыр, тииһэ саһарар, түргэнник кариеска ылларар, дисфункция буолар, кэнники гастрикка кубулуйар.
Табах буруота тардар киһиэхэ эрэ буортулаах буолбатах, аттынаа5ы бииргэ олорор дьоно табах буруотун куруук эҕирийэ сылдьаллар. Кинилэр организмнара эмиэ табахсыт киэнин курдук мөлтүүр. Табах тардар киһи сотору-сотору тымныйар, ыарыыта сүгүн ааһан биэрбэт, бронхита дьарҕаҕа кубулуйар, ол дьарҕата үгүстүк ракка көһөр.
Учуонайдар чинчийэллэринэн, табахсыт киһи олоҕо 4-5 сылга диэри кылгыыр, эрдэ кырдьар.Кыргыттар сирэйдэрэ эрдэ мыччыстар, тиистэрэ саһарар. Табахсыт киһи оҕото мөлтөх доруобуйалаах буолар, сотору-сотору тымныйар, тыынара бопторуон сөп. Табах буруота хааҥҥа холестирины үрдэтэр. Холестерин киһи тымырдарын кэбирэтэр. Ол иһин киһи органнарыгар хаан ситэ тиийбэт. Ордук киһи сүрэҕин, мэйиитин, бүөрүн үлэлэрэ мөлтүүллэр. Кэнники артериальнай гипертония буолаллар.
Онон, эдэр ыччат, доруобуйаҕын эрдэттэн көр-иһит, куһаҕан дьаллыкка ылларыма, тулалыыр дьоҥҥун эмиэ харыстаа!
Туһаныллыбыт литература: Эдэр саас хаһыат
Зоя Дорофеева-терапевт-быраас
Зудбинов Ю.И. Азбука ЭКГ. http://www.booksmed.com/kardiologiya/166-azbuka-yekg-zudbinov-uchebnoe-posobie.html
Ийэ буолуу. бу хас биирдии дьахтар олоҕор суолталаах уонна эппиэтинэстээх түһүмэх.
Кальций туһата. былчыҥ, сүрэх, саҥа сайдар ньиэрбэ утахтарыгар, хаан бөлөнөхсүйүүтүгэр, уҥуох тутулугар наадалаах, туһалаах.
Кальцийынан баай астар. лосось, сардины, ууга буспут фасоль, хаппыыста, хатарыллыбыт фига, миндаль, ойуур эриэхэтэ, арахис, хатарыллыбыт фрукталар.
Кыһыл оҕону көрүү. ОҔо.
Күн сирин саңа кɵрбут кыһыл оҔо доруобай туруктаах улаатарын туһугар кэмин тутуһан аһатыы, таңаһын-сабын, туттуллар малы-салы ыраастык тутуу улахан суолталаах. 
Ийэ.
Ийэ о5отунаан төруур дьиэттэн тахсарыгар дьиэ сууйуллубут, салгылатыллыбыт буолуохтаах. ОҔо сытар ороно ыраас салгыннаах сырдык хоско туруохтаах. Манна элбэх мал-сал, тээбирин туруо суохтаах. Таңас-сап сууйар-сахсыйар, табах тардар, элбэх дьону мунньар сатаммат. Хоһу куңңэ хаста да салгылатар ордук. Саңа төрөөбут оҔо таңаһа: 15-20 чараас, 5-6 халын суу, 15 чараас уонна халың ырбаахы, чараас уонна истээх суорҔан, бырастыына. Таңаһы туттуох иннинэ сууйан өтүүктэниллиэхтээх. Бастакы күнүттэн ыла илиитин босхо сырытыннарар үчүгэй, оччоҔо кини илиитин хамсатан аралдьыйар. ОҔо ороно оһох, батарея, түннүк аттыгар туруо суохтаах. 
Көрүү-харайыы.
Орон икки өртүнэн аһа5ас буолара ордук. ОччоҔо ыраас салгын, сырдык оҔоҔо киирэр. ОҔо киинин бааһа бастакы икки нэдиэлэ устата оһор. Бу кэмңэ оҔону сууннарбаккын. Киинэ оһо илик оҔо таңаһа ыраас, өтүүктээх буолуохтаах. Бааһы дириңник хаһан ыраастыыр, хаҔылыыр сатаммат. Инфекция киириэн сөп. Өскөтүн сиигирэр, симэһиннирэр буоллаҔына булгуччу бырааска көрдөрүөхтээххин. ОҔо тэллэҔэ кытаанах, сыттыга чараас буолуохтаах. Бу уңуо5а көнөтук, сөпкө улаатарыгар туһалаах. ОҔо илиитин мыыланан сууйаллар, тыңыра5ын сотору-сотору кырыйар ордук. Итии дьиэҔэ оҔоҔо бэргэһэ кэтэрдиллибэт, дьиэ 20 кыраадыстан тымныы буоллаҔына эрэ кэтэрдиэххэ сөп. ОҔо сөптөөхтук сайдарыгар оонньуур улахан суолталаах. Тутарыгар-хабарыгар чэпчэки, тупсаҔай дьүһүннээх оонньуур ордук. ОҔо кулэрэ-уөрэрэ кини учугэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. Онон оҔону бастакы күннүттэн саҔалаан кэми тутуһан аһатыы, сөптөөх имэрийии, гимнастика оңоруу, гигиена ирдэбилин тутуһуу кини чөл туруктаах, чэгиэн доруобуйалаах буоларыгар туһалаах.
Гастрит. Гастрит(, ("gaster") «"куртах"»)-салыҥнаах сарыы сүһүрүү уларыйыыта)-бу өр ааһар ыарыы, куртах салыҥнаах сарыытыгар сүһүрүү процеһынан характеристикаланар, чөлүгэр түһэрии кэһиитинэн ааһар, ону кытта эпителиальнай клетка хатыыта уонна фибрознай тканы солбуйуута. Ыарыы улаатан истэҕинэ куртах сүрүн пуунсуйатын кэһиитигэр салайар уонна секреторнай пуунсуйага.
Гастрит формалара.
Сытыы гастрит түргэнник сайдар ахсааннаах чааһынан ол эбэтэр күнүнэн Helicobacter pylori сутулуутун түмүгүнэн буолар, ол эбэтэр атын дьай, ону кытта химическэй веществолары иһии, куртах салыҥнаах сарыытыгар куһаҕаннык дьайар. Агрессивнай веществолар дьайыыларыттан Куртах бааһа үөскүр. 
Хроническай гастрит.
Сытыы гастриттан хроническай буоларыгар ыары рецидива көмөлүр, некачественнай эмтэнии, куртах салыҥнаах сарыытыгар куһаҕан фактордар дьайыылара. Хроническай гастрит өр бириэмэҕэ бэйэтин биллэрбэт. Хроническай гастрит төрүөтэ, буолуохтарын сөп:
Хроническай гастритка куртах салыҥнаах бүрүөтэ улаханнык уонна киэҥник ыалдьар, сытыы гастриттааҕар. Хроническай гастрит характернай уратыта холбуур ткань, замещающай ткан улаатыыта куртах салыҥнаах сарыытыгар.
Уһун бириэмэҕэыары бэйэтин биллэрбэт. Ыарыы сайдарыгар күһүрүү уонна ремиссия буолар. Күһүрүү кэмигэр ыары тииһигирэр, өлөхсүйүү, кырках. Ону кытта оһоҕоско ас перевариваниетын кэһиитэ үөскүр.
Инфекция Helicobacter pylori, куртахха паразиттыр, салыҥ саҥардыы процеһын кэһэр. Эргэ клеткалар өлөллөрүгэр, саҥалар сатаан үөскээбэттэр. Куртах салыҥнаах сарыытыгар сыыйа деградациялыр.
Суруйда Прокопьева Милада студентка МИ ЛД-104-1
Куртах бааһа. Куртах бааһа () — куртах салыҥнаах бүрүөтүн ойдом олохтоох дьиэкэ, солянай кислота көмөтүнэн үөскүр, пепсин уонна үөс бу учаастакка трофическай кэһиилэри үөскэтэр. Секреция кислотата куртахха үксүн улааппат.
Гастрит бастакы сибикилэрэ. Ыары син биир бэйэтин биллэрэр. Куртах ыарыыта аһаабытын кэнниттэн ыга тутан ыалдьар эбит. Эбэтэр араастан ыалдьар. Холобур, аччык сырыттахха эмиэ ыарытыйар. Сорох дбону хотуолатар, сүһүрдэр, мэйиилэрэ эргийэр. Гастрит араас корүҥүнэн үгүс киһи ыалдьар. Ким эрэ тута эмтэнэн үтүөрэр, оттон кимиэхэ эрэ олохсуйар хаалан Куртах бааһа буолуон сөп. Гастрит биир саамай устук коруҥэ-атрофическай диэн ааттанар. Ол аата ракка кубулуйуон сөп. Маннык ыарыынан ордук 50 саастарын ааһан баран ыалдьыахтарын сөп. Ол аата 30-50 саастарыгар диэри 30%,30 саастарыгар диэри ыччаттар 5% эбит.
Күннээҕи аһылыгы көрунэбит.
Гастриттаабыт киьи хайаан да аһылыгын тутуһуохтаах. Ол курдук, сарсыарда овсянай эбэтэр гречневай хааһыны сиирэ ордук. Хааһыны уһун кэмҥэ тэптэрэн баран сиигин. Үрүҥ килиэптэн туттунуҥ. Ол кэриэтэ сухаарата сиэҥ. Хортуоппуй битэмииннээх аһынан биллэр. Кинини ууга бэйэтинэн буһаран эбэтэрпюре курдук оҥостон сиэҥ. Миини сөбулуур дьон куурусса эбэтэр ынах этиттэн оҥоруоххутун сөп. Араас луугу, биэрэһи кутартан туттунуҥ. Гастриттаах дьон паарга, духуопкаҕа буспут аһылыгы сии сатааҥ. Ханнык баҕарар эт куртахха ноҕоруускалаах. Бу сүбэлэри туһаныҥ.
Туһаныллыбыт сирдэр.
«Киин Куорат» хаһыат
Соххор. Соххор — икки хараҕыттан биирэ көрбөт, аҥаар харахтаах, үксүгэр киһи, кыыл-сүөл.
Оросин Константин Григоьевич.. Оросин Константин Григорьевич (1853–1903), олоҥхоһут.
Боотур Уус улууһун Бастакы Игидэй нэһилиэгэр 1853 сыллаахха баай ыалга төрөөбүтэ.
Төрөппүттэрэ аатырбыт олоҥхоһуттары ыҥыраллара, ол иһин эдэр сааһыттан ылыыр-туойар буолбута.
Кэргэннэнэн баран «Намара» үрэххэ олохсуйбута. Кини дьиэтигэр ырыаһыттар мэлдьи мунньусталлара.
Кини доҕотторунан биллэр дьоннор этилэр: протоиерей Д. Д. Попов, көскө олорооччулар Э. К. Пекарскай, В. М. Ионов, Н. А. Виташевскай, В. Ф. Трощанскай.
Ити дьоннор сабыдыалларынан үөрэхтэммит, фольклору хомуйааччы буолбут.
Э. К. Пекарскай бэлэхтээбит тэтэрээтигэр «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону суруйбута.
Туул саха торут итэҕэлигэр. Саха саныырынан, инники олоҕу барҕаланыы, коруулэнии биир сурун суолунан туул буолар. "Туулу барасыы гынан (ырытан) кэпсээн оностор киьи ордук сайдыылаахтык туьуур буолар. Киьи дьыл ыпсыытыгар, куьун добдурга сагана уонна саас хаар алдьаныыта эбэтэр "уу-толох" саҕана, бары-барыта сэргэнниир кэмнэригэр ордук туьуур буолар", - диэн фольклорист П.Т.Степанов 1946 с. 62 саастаах 2 Наахара олохтооҕо Уломжинскай Роман Фёдорович тылыттан суруйбут.
Туул тойоннооьунун угус оттун соптоохтук кырдьаҕас киьи быьарыахтаах, кини ор олорбут, элбэҕи билбит, корбут киьи буоларын быьыытынан, толкуйдаан баран кэпсиир...
Туул айылҕатын сунньунэн киьи этин-хаанын, ойун-санаатын чинчийэр учуонайдар уорэтэллэр. Ону тэннэ туулу тойоннооьунунан болокуоктэр, этнографтар, культурологтар, дьарыктаналлар. Тулгэ уксугэр өйго-санааҕа олохсубут, угэс буолбут ойдобуллэр тустаах бэлиэ (символ) нонуо костоллор, онон туул туьунан ой-санаа уонна туулу бигэлээьин хайа баҕарар культураҕа дьоьуннаах миэстэни ылар.
Харысхаллар. «Ийэ көҕүөр» — дьиэ кэргэҥҥэ, тэрилтэҕэ уйгуну-быйаҥы түстүүр оһуор-киэргэл.
Төгүрүк быһыылаах «Түөрт өттүгүттэн көмүскүүр харысхал» сир ийэ түөрт хайысхатын, уйгуну-быйаҥы тосхойор үрүҥ күнү, өҥү-илгэни кэрэһэлиир күөх үүнээйини бэлиэтээн көрдөрөр. Дьаҥтан-дьаһахтан харыстыыр, алаһа дьиэҕэ эйэни, тапталы, дьолу түстүүр.
«Биэс харах» харысхал.
Ытык уонна күүстээх харысхал. Хара дьайтан, куһаҕан тыынтан, сэттэн-сэлээнтэн, киһини быһа этэр тылтан харыстыыр.
Эбээн-Бытантай национальнай улууhун киниигэтэ. «Эбээн-Бытантай улууhун фольклора, культурата, историята (Эвено-Бытантайский улус, история, культура, фольклор)» кинигэ 
Бу кинигэҕэ Эбээн-Бытантай улууhун устуоруйатын, сүрүн тугэннэрэ, экономикатын уонна култууратын сайдыыта ырытыныллар. Эбээн-Бытантай айылҕатын, килиимэтин усулуобуйалара, топонимиката, бу кыраай этно-култуурунай уратылара. Норуот айымньыта, нэhилиэктэр остуоруйалара, биллиилээх дьоннор олохторо, улэлэрэ хамнастара уонна улуус диннастиялара.
Киниигэ сиэрийэтэ: «Саха Ороспуубликэтин улуустара» саха сирин бастакы бэрэсидьиэнэ М. Е. Николаев туруорсуутунан 2001 сыллаахха суруллубута.
Сиэрийэ сүрүн эрэдээксийэлиир коллегията «Ороспуублукэ Саха(Дьокуускай) улуустара»
Ю. С. Куриянов, Ф. В. Габышева, А. Н. Алексеев, Е. П. Антонов,А. А. Борисов, С. И. Боякова, А. В. Егоров у.д.а.
Таhарааччы: С. И. Боякова
Артемьев Александр Яковлевич. Артемьев Александр Яковлевич - Дьабыл нэһилиэгин "Сайдыы" колхуос бэрэссэдээтэлэ, Иккис Аан дойду сэрииитин кыттыылааҕа.
Артемьев Александр Яковлевич 1942 сыллаахха бэс ыйын 27 кунугэр бэбиэскэ тутан 120 нуомэрдээх хамаанда састаабыгар киирэн Кыьыл Армия кэккэтигэр сэриилэспитэ. Дьабыл нэьилиэгэр «Сайдыы» колхуоьугар бэрэсэдээтэлинэн улэлии сылдьан барбыта сэриигэ. Баран ус сыл устата Бастакы Украинскай фронт састаабыгар киирсэн 1196-с стрелковай полк стрелковай ротатын пулеметнай взводугар пулеметчигынан сулууспалаабыта. бааьыран, госпиталларга эмтэнэн утуорэ-утуорэ сэриилэспитэ. 
Сэриигэ сылдьан Советскай Правительствоттан хас да тогул на5араадаламмыта. Ити иьигэр Албан Аат 3-с степенннээх, А5а дойду Сэриитин 2-с степеннээх орденынан «Хорсунун иьин», «Германияны кыайыы иьин» мэтээллэринэн на5араадаламмыта.
Дойдутугар 1945 сыллаахха муус устар 23 кунугэр анаар ата5ын сэрии толоонугар хаалларан, эргиллэн кэлбитэ. 
«Сэрии аны хаьан да буолбатын туьугар, охсуьууну оссо кэнэтэн ыытыа5ын» диэн ба5а санаалаа5а. 
Артемьев Александр Яковлевич со5отох уола Альберт Александрович.
Сатаҕай нэһилиэгитэн эргийбэтэх дьон. Саха быhаҕа - универсальный инструмент, надёжное оружие
"Якутский нож" - этот бренд известен не только в России, но и за её пределами. Изобретение наших предков прославило нас, нашу республику. 
Якутский нож изготавливают не только многочисленные якутские умельцы, наш нож поставлен на конвеер многих фабрик. 
Якутский нож стал доступен всем. Хорошо это или плохо?
С одной стороны мы упустили возможность обогатить нашу республику - не зарегистрировав его, как Наш. 
С другой - возможно ли было бы прославить нашу республику без широкого распространения Нашего шедевра ?
Казалось бы все секреты раскрыты, переняты фабрикантами. Но взглянув на штампованные поделки, - пусть из дорогих, редких марок сталей -, которые предлогают интернет-магазины, приходишь к выводу - это не Он.
Что говорить о российских фабрикантах, если в Республике Саха не все понимают в чём секрет якутского ножа.
В последнее время на форуме появляются вопросы относительно якутского ножа "как наточить?", "где наточить?". 
Целью данного топа является сохранение Нашего ножа - универсального интрумента и надёжного оружия. 
Уверен, наша дискуссия будет интересной. 
Участие опытного мастера, возможно учёного, тщательно законспирированого под скромным ником "оҕо" обязательно. 
Научите нас! Пожалуйста.
Неустроева Мария Иннокентьевна. Неустроева Мария Иннокентьевна — Дьоруой ийэ, Үлэ уонна Тыыл бэтэрээнэ. 
Неустроева Мария Иннокентьевна бэс ыйын 21 күнүгэр 1932 сыллаахха Уус Алдан улууһугар Саһылыкаан диэн сайылыкка, почта улэһитин дьиэ кэргэнигэр бастакы оҕоннон кун сирин көрбутэ. Үйэтин сааһын тухары ыанньыксыттаабыта. 
1952 сыллаахха ыал буолан, 10 оҕоломмута, 19 сиэннээх, 9 хос сиэннээх. 2013 сыллаахха өлбүтэ. Диринник олоҕун сырдатыы "матери героини" диэн кинигэҕэ тахсыбыта.
Арифметическай прогрессия. Утумнар.
Ууруктаах чорбохтоммот чыыһылалары, улаатан иһэллэрин курдук, субуруччу суруйоҕуҥ. Маҥнайгы чыыhыла – 2, иккис – 4, үhүc – 6, төдүс -8 ... Оччоҕо манны кутум тахсар:
formula_1
Бу утумҥа бэhис миэстэҕэ 10 чыыhыла, онуска 20 чыыhыла, сүүhүскэ 200 чыыhыла туруохтааҕа көстөн турар. Уопсайынан, ханнык баҕарар n натуральнай чыыhылаҕа туhаанаhар ууруктаах чорбохтоммот чыыhыла 2n тэҥ.
Өссө биир утумна көрүөҕүҥ. 1 чыыhыла ахсаанньыктаах сөптөөх бытарыктары, куччаан иhэллэрин курдук, субуруччу суруйуоҕүҥ: formula_2; formula_3; formula_4; formula_5; formula_6; … .
Ханнык баҕарар n натуральнай чыыhылаҕа туhааннарhар бытарык formula_7 тэҥ. Кырдьык, алтыс миэтэҕэ formula_8 бытарык туруохтаах, отутуска - formula_9 бытары, тыhыынчаhыска - formula_10 бытарык.
Утуму үөскэтэр чыыhылалар туhааннааҕынан утум маҥнайгы, иккис, үhүс, төрдүс… "чилиэннэрэ" дэнэллэр. Утум чилиэннэрин үксүн ол чилиэннэр кэриэкэ нүөмэрдэрин көрдөрөр индекстээх букваларынан бэлиэтииллэр. 
Холобур, formula_11, formula_12, formula_13, formula_14 … (“a биирис, а иккис, а үhүc, а төрдүс” … диэн ааҕаллар). Уопсайынан, утум n нүөмэрдээх чилиэнэн, этэллэрин курдук, утум n-ис члиэнин, аn диэн бэлиэтииллэр. Утуму бэйэтин (an) диэн бэлиэтиир буолуохпут.
Утум бүтэр ахсааннаах чилиэннээх буолуон сөп. Оннук утум бүтэр утум диэн ааттанар. Холобур, икки сыыппаралаах чыыhылалартан турар
formula_15 утум – бүтэр утум.
Утуму биэрэргэ, утум ханнык баҕарар нүөмэрдээх чилиэнин хайдах булары ыйыахха наада.
Утуму үгүстүк ол "утум n-ис чилиэнин формулатынан биэрэллэр." Холобур, ууруктаах чорбохтоммот чыыhылалар утумнарын formula_16 формуланан биэриэххэ сөп, 1-гэ тэҥ ахсаанньыктаах сөптөөх бытарыктар утумнарын –
formula_17= formula_7 формуланан. Атын холобурдары аҕалыаҕыҥ.
1 холобур..
Утум formula_19 формуланан бэриллэр буоллун. n оннугар 1, 2, 3, 4, 5… натуральнай чыыhылалары туруортаан, ылабыт:
formula_20 formula_21formula_22 formula_23 formula_24 … .
Бу утум маннык саҕаланар: -2; -2; 0; 4; 10; …
2 холобур..
Утум formula_25 формуланан бэриллэр буоллун. Утум чорбохтонор нүөмэрдээх бары чилиэннэрэ – 10-ҥа тэҥнэр, оттон чорбохтоммот нүөмэрдээхтэрэ 10-ҥа тэҥнэр:
formula_26
Онон маннык саҕаланар: formula_27 formula_28 
Утум ханнык баҕарар чилиэнин, ханныктан эрэ саҕалаан, ол иннинээҕи (биир эбэтэр хас да) чилиэннэр көмөлөрүнэн этэр формула дэнэр ("recurro" – төҥнүөххэ диэн латинскай тылтан). 
Туhаныллыбыт сирдэр.
Ысттатыйаны суруйда Анисимов Александр Николаевич 
ФИИТ-17
Төбө уҥуоҕун ниэрбэлэрэ. Төбө уҥуоҕун ньиэрбэлэрэ () — мэйииттэн тахсар уон икки паара ньиэрбэ. Кинилэри римскэй сыыппараларынан бэлиэтииллэр, тус бэйэ ааттаахтар. 1997 с. Сан-Паулга ылыллыбыт анатомичекай терминлогия быьыытынан — төбө уҥуоҕун ньиэрбэлэрэ диэн өйдөбул сөптөөх буолар. Ол эрэн араас источниктарга төбө уҥуоҕун уонна мэйии ньиэрбэлэрэ диэхтэрин сөп.
Ньиэрбэлэр ааттара.
I паара — сыты билэр ньиэрбэ (лат. nervus olfactorius)
II паара — көрөр ньиэрбэ (лат. nervus opticus)
III паара —хараҕы хамсатар ньиэрбэ (лат. nervus oculomotorius)
IV паара — булуокабай ньиэрбэ (лат. nervus trochlearis)
V паара — тройничнай ньиэрбэ (лат. nervus trigeminus)
VI паара — тэйитэр ньиэрбэ (лат. nervus abducens)
VII паара — сирэй ньиэрбэтэ (лат. nervus facialis)
VIII паара — преддверно-улитковай ньиэрбэ (лат. nervus vestibulocochlearis)
IX паара — тыл-бэлэс ньиэрбэ (лат. nervus glossopharyngeus)
Х паара — мэлээриҥнэс ньиэрбэ (лат. nervus vagus)
XI паара —эбии ньиэрбэ (лат. nervus accessorius)
XII паара — тыл аннынаанны ньиэрбэ (лат. nervus hypoglossus)
Иннервация. Иннервация (, — иһигэр, иһилдьэ уонна "nervus" — ниэрбэ) — киһи ис органнарын уонна тканнарын ниэрбэлэринэн хааччыйыы, ол ниэрбэлэр киин ниэрбинэй системаны кытары холбоһоллор.
Парасимпатическай ниэрбинэй систиэмэ. Парасимпатическай ниэрбинэй систиэмэ — автономнай ниэрбинэй систиэмэ сороҕо, симпатическай ниэрбинэй систиэмэни кытар сибэстээх уонна утары пуунсуйалаах, гомеостаһы өйүүр.
Конвергенционнай. Конвергенционнай (, «чугаһатабын») — чугаһатыы, холбуу, компромисс; дивергенция утарыта. Араас өйдөбуллээх.
Конергенция. Конергенция ( «чугаһатабын») — чугаһатыы, холбуу (араас өйдөбүллээх), компромисс; дивергенцияҕа утары. Термин араас айылҕаҕа сыһыаннаах уонна гуманитарнай наукаларга туттуллар.
Кондратьева Мария Васильевна. Кондратьева Мария Васильевна (18.03.1955) - саха тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала, РФ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ учууталлар учууталлара 
СГУ-ну бүтэрбитэ. Үрдүк квалификационнай категориялаах, «Мин уонна мин учууталым» диэн региоҥҥа ыытыллыбыт күрэс бастакы кыайыылааҕа. "Сунтаар улууһун бастыҥ учуутала" ааты ылбыта, «Бастыҥ кылаас салааччыта» күрэс лауреата. Сунтаардааҕы политехническэй лиссиэй-интэринээккэ үлэлиир.