mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Коллизия. Коллизия, хабырыhыы — уус-уран литератураҕа дьон утарыта турар интэриэстэрэ, дьулуурдара хабырыыhытын, охсуhуутун көрдөрүү.
Композиция. Айымньы тутула (композиция) — айымньы тус-туспа кэрчиктэринн бэйэ-бэйэлэригэр дьүөрэлээн сатабыллаахтык ыпсарыы, кэпсэнэр чахчылар таба наарданыылара — сүрүн уус-уран ньымалартан биирдэстэрэ. 
Айымньы туох да сылбарҕаhа суох гына, барыта биир эт-хаан кэриэтэ сомоҕотук, ньыгыллык холбонон оҥоhуллуохтаах. Оннук уурбут-туппут курдук ыпсарыллыбатах айымньы тутула сатаҕай, ыhыллаҕас буолар.
Лаконизм. Лаконизм, кылгас – аҕыйах тылынан, кылгастык санааны этии; кэмчи уус-уран средствонан уобараhы, быhыыны-майгыны, олох хартыынатын ойуулааhын – «үгүс тыл сымсах, аҕыйах тыл минньигэс» диэн өс хоhооно этэринии.
Лейтмотив. Лейтмотив, эбэтэр сүрүн матыып – айымньыны бүтүннүү курдат барар, автор хатылаан бигэргэтэр сүрүн санаата, идиэйэтэ.
Кытыылаах сон. Кытыылаах сон — дьахтар кэтэр үчүгэй көстүүлээх мааны соно, тус-туспа дьүһүннээх сукунаттан тиктэллэрэ.
Быһыыта кыһыҥҥы бууктаах coҥҥо маарынныыр (түүлээх иһэ суох). Taҥac биэтэстээх, кэннинэн тыыраҕастаах, улахан дьогдьуурдаах, бэлэнньигэ кыараҕаc буолар. Оҕуруонан, симэҕинэн киэргэтэллэр.
былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
Таҥалайдаах сон. "Таҥалайдаах сон." Сүрэхтэнии иннинэ саха дьахтара таҥалайдаах сон диэн таҥастааҕа. Таҥалайдаах сон сиэҕэ, саҕата суох, олортоххо туруору олоро сылдьар дороххой симэхтээх, оһуордаах буолар yhy диэн Сэһэн Боло суруйбута баар. Сэһэн Иванонич атын биллэриитинэн, кэдьиҥэ таҥалай диэн оһуордаах уһун сон эмиэ баара. Кэдьиҥэ таҥалай ойуулаах сон көхсө, икки эҥэрин иннэ моҕотой дьураатын курдук ойуулуу тигиллэрэ. Сүрэхтэнии нннннэ кэдьиҥэ таҥалайдаах сон эрдээх дьахтар булгуччу кэтиэхтээх таҥаһа этэ. Ити өйдөбүлүнэн, кэдьиҥэ таҥалай ритуальнай аналлаах эбит. '"былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ"
Дьахтар хотойдоох сон. "Дьахтар хотойдоох сон". Бу, фольклору билээччилэр этэллэринэн, саамай былыргы сон. Сону араас түүлээҕинэн, сарыынан киэргэтэллэр эбит. Эҥэригэр түүлээхтэн хотойу быһан тикпиттэр. Сахалар атын да оҥоһуктарыгар хотой ойуутун тигэллэр эбит. Ити кинилэр хотойу ытыктыылларын көстүүтэ буолар.былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
Мааныга кэтэр кытыылаах сон. Мааныга кэтэр кытыылаах сон. Бу сон кытыылаах соннооҕор чаҕылхай күөх, кыһыл, хара дьуһуннээх сукунаттан тигиллэр. Taҥac биэтэстээх, сиэҕэ дьогдьуурдаах, кэнниттэн тыыраҕастаах ойоҕоһугаp бүтэ киллэриилээх, сон тэллэҕэ киэҥ, саҕата улахан, тиэрэ түһэр. Сарыыга оҕуруолаан, симэхтээн тигэллэр. 
былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
Сайыҥҥы солко сон. Сайыҥҥы солко сон — суугунас солко тастаах, таҥас биэтэстээх, оноолоох, дьогдьуурдаах, хара баархат саҕалаах уһун сон. Маннык сону оҕуруолаабаттар, симэхтээбэттэр. Киэргэлэ диэн улахан дьогдьуура, оноолоро, хара саҕата. Манных сону хаарыс таҥастан эмиэ тигэллэр.былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
Холто сон. Холто сон - дьадаҥы дьон кэтэр кылгас соно. Тарбыйах, кулун тириититтэн түүтүн тас өттүгэр гына тигэллэрэ. Тимэх оннугар тирбэҕэ быаны туһаналлара.
Сукунаттан, баархаттан, бэйбириэттэн түүлээх истээх сону тиктэллэрэ. Баай дьон соно күндү түүлээх, дьадаҥы соно куобах тириитэ истээх буолара.
Баай өттүлэрэ итини таһынан бөрө, бэдэр тириитинэн саҕынньах тиктэллэрэ, дьадаҥы өттө [[ыт[[, [[кулун]] тириитин таҥнара.
Эбии маны көр.
[[Сон|Былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ]]
Быһаарыылар.
[[Категория:Таҥас-сап]]
Ырбаахы. Ырбаахы. Үөрэхтээхтэр суруйалларынан, XVIII үйэтээҕи хаһыыларга көстүбүт дьахтар ырбаахыта сарыынан тигиллэр эбит. XIX үйэ бастакы чиэппэриттэн дьахтар уонна эр киһи ырбаахыта өрбөхтөн тигиллэр буолбут. Ол бириэмэҕэ ырбаахы тас таҥас быһыытынан туттуллара.
Дьабака. Дьабака — түүлээх буодьулаах (кытыылаах), xopoҕop төбөлөөх, чанчыга сиигэ суох ургулдьу түһэр кулгаахтаах былыргы дьахтар бэргэһэтэ.
Дьабака бэргэһэ иннэ киис биитэр тииҥ кутуруга буодьулааҕа. Кэннин үрүт өттүн «кэтэҕэ» диэн, алын өттүн «үрүҥэ» диэн ааттыыллара, ол эбэтэр үксүн бэдэр хадьааһыннаах буолааччы. Оройо кыһыл эбэтэр хара сукуна чопчуурдаах. Copoҕop ону кыһыл биитэр от күөҕэ сукунаны кыһыл эбэтэр хара саһыл тыстарын, тыҥырахтарын кытары аттараллара, биир өҥнөөх сукунаны барчаны кытта дьүөрэлээн эмиэ тигэллэрэ. Араас дьикти биисэринэн, xopyoҥкa оҕуруонан биитэр үрүҥ көмүс сабынан оһуордаммыт чопчуурдаах дьабака көрүөхтэн кэрэ буолааччы. Ohyop ойуутун, хортуонтан эбэтэр хас эмэ хос тутуллубут кумааҕыттан быһан баран, бэргэһэ тас өттүгэр сыһыары туталлара, ол үрдүнэн үрүҥ көмүс сабы суурдэллэрэ уонна иһиттэн сабынан тигэн иҥиннэрэллэрэ. Дьабака бэргэһэ XIX үйэҕэ ордук дэлэйэ сылдьыбыт.
Эбии маны көр.
Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ
Чомпой. "Чомпой бэргэһэ". Чанчыгынан биир күрүс кулгаахтаах, xopoҕop төбөлөөх эр киһи бэргэһэтэ. Чомпойу сарыынан уонна суппуунунан тигэллэрэ. Сукуна эбэтэр бэйбириэт буодьулууллара. Кыһыҥҥы чомпой түүлээх истээх буолара. Чомпой, дьабака курдук быһыылаах буолан баран, чоп-чуура, туоһахтата, араас ойуута-oһyopa суох судургу оноһуулааҕа.саха таҥаһа
Дьоробуоҥка бэргэһэ. Дьоробуоҥка бэргэһэ - күһүн, саас кэтэргэ күндү түүлээхтэн тигиллибит төгүрүк, кулгааҕа суох истээх бэргэһэ. 
Сорох бэргэһэни арыый xopoҕop гынан тигэн кэтэллэр.
саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ
Дьахтар солко ырбаахыта. Дьахтар солко ырбаахыта - толбоннуран көстөр икки дьүһүннээх, халадаайдаах, дьогдьуурдаах, сиэҕэ кэтит coҕyc бэлэнньиктээх, синньигэс coҕyc саҕалаах буолара. 
Суугунас солко (торҕо) ырбаахы саха дьахтара кэргэн тахсан сүктэригэр, ыһыахха кэтэр мааны таҥаһа этэ. Бу солко ырбаахылара Танас дьүһүнүгэр дьүөрэлээн куруһубаҕа оҕуруонан киэргэтиллэиригэр тэллэҕин бүүрүгүн иһинэн кэтит таҥаһы буохаламныы тигэн ырбаахыны бөҕөргөтөллөрө. 
Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
Эр киһи иҥээһиннээх ырбаахыта. Эр киһи иҥээһиннээх ырбаахыта. Эр дьон халадаайа суох ырбаахыларын иҥээһиннэрэ быһаччы саҕатыгар тигиллэрэ. Маннык ырбаахы киэҥ-куоҥ буолара. Баайдар солко таҥастан, дьадаҥы өттө дабаттан, сиидэстэн кылгас халадаайдаах ырбаахыны кэтэллэрэ. Кэнники кэмҥэ судургу, халадаайа суох, эттэригэр сөп киэҥнээх ырбаахылары тигэр буолбуттара. Маны таһынан куйааска, улэҕэ кырдьаҕастар маҥан бээс таҥаһы кэтэллэрэ. Маҥан таҥас күн уотун тэйитэрэ, сөрүүнэ бэрдэ. 
Эбии маны көр.
Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
Атын таҥаһынан тигиллибит ырбаахы. "Атын таҥаһынан тигиллибит ырбаахы". Куруутун кэтэргэ анаан дабанан, сиидэһинэн, сарапыыҥканан, сатыынынан соччо уһуна суох ырбаахы тиктэн кэтэллэрэ, сөрүүн, чэпчэки, киһи этигэр сыстыбат. Маннык ырбаахы халадаайдаах, бэлэнньигэ тэллэрээттээх да буолуон сөп. Ырбаахы быһыытын тупсаран, киэргэтэн иҥээһинин, халадаайын, сиэбин араас быһыылаан тигэллэрэ.
Халадаай көнө, синньигэс coҕyc, ардыгар кэтит, сороҕор араас быһыылаах буолар. Халадаайа уһун буоллаҕына, хас да сиринэн бүк тутан кэрэниис курдук гынар эмиэ сөп, ол ырбаахыны ордук тупсарар.
Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
Эр киһи түнэ этэрбэһэ. "Эр киһи түнэ этэрбэһэ". Маннык этэрбэһи 1939 с. Орджоникидзевскай оройуонун Өктөмүттэн булбуттара. 1662-1703 сылларга олорон ааспыт Маһары Безеков кинээс Taҥaһa дииллэр. Xapaҥa кугас дьүһүннээх, хара кыбытыылаах умнастаах, тумса суох, быалаах. Үрдүгэ тобугар тиийбэт. Кэрдиистии быһыллыбыт синньигэс быалаах. 
Эбии маны көр.
Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Эр киһи сарыы этэрбэһэ. Эр киһи сарыы этэрбэһэ Кинээс атаҕын туһунан суулаан уурбуттар. Тобугар тиийэ үрдүктээх. Этэрбэс төбөтүн, онтон салгыытын ohугар диэри кылгас гына хара уонна apaҕac сабынан оһуордаабыттар, төгүрүк быһыылаах дьөлүтэ быһыылары оҥорон, ол анныгар күөх таҥаһы саба тутан ойуу-дьарҕаа түһэрэн киэргэппиттэр. Маннык этэрбэһи араастаан киэргэтэллэр. Кэтит coҕyc сарыылыыллар. 
Эбии маны көр.
Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Саары этэрбэс. "Саары этэрбэс". Бу биһиги кэммитигэр тиийэ кэтэ сылдьыбыт таҥастара. Ынах тириититтэн хара гына дьүһүннээн оҥороллор. Умнастыыллар, тумустууллар, хара таҥас кыбытыылаан, кэтит күөх өҥнөөх баархатынан билэлииллэр, бирээскэлииллэр. Урукку түнэ, сарыы этэрбэстэрдээҕэр oһo кыараҕас, сайын кэтэргэ аналлаах. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Уһун остоох этэрбэс. "Уһун остоох этэрбэс". Таба тыһыттан, түнэттэн, килээҥкилэммит ынах тириититтэн тигэллэр. Таба тыһынан, түнэнэн, үгэс курдук, кыһыҥҥы этэрбэһи тигэллэр. Ол эр киһи буутун ортотугар диэри уһуннаах, тобуктарын харыстыыр буолар. Килээҥкилэммит ынах тириитэ этэрбэһи саас, күһүн ууга-хаарга кэтэргэ анаан тиктэллэр. Эмиэ уһун остоох буолар, төбөтө, тумса суох, ол оннугар төбөтүн кыратык ачаахтыы ойо быһан баран хам тигэллэр. Оччоҕо этэрбэс төбөтө атаҕы баттаабат. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Дьахтар сарыы этэрбэһэ. Дьахтар сарыы этэрбэһэ — мааныга кэтиллэр этэрбэс.
Төбөтө, оһун илин өттө бүтүннүүтэ сабынан оһуордаах. Төбөтүн мандара сүрэхтиҥи быһыылаах, оһун ойуута от-мас лабааларыгар маарынныыр. Маннык этэрбэһи мааныга кэтэллэр.
Дьахтар саары этэрбэһэ. Дьахтар саары этэрбэһэ — хап-хара дьүһүннээх этэрбэс. Тумса, умнаhа кыһыл сукуна кыбытыылаах. Үc тус-туһунан өҥнөөх таҥаһынан аттарыллыбыт билэлээх. Этэрбэс быата уп-уһун. Ол быаны былыргы дьахталлар сотолорун батыһыннара үрдүк гына эрийэн бааналлар. Ол туһугар эмиэ кэрэ көстүүлээх туспа киэргэл буолара. Бу этэрбэһи кэтэ сылдьыбыт дьахтар кээнчэтэ эмиэ оһуордаах, ойуулаах умнастаах, билэлээх.
Саары этэрбэһи cүөһү тириитин хараҥа гына кырааскалаан, мааныга кэтэргэ анаан тиктэллэрэ. Онтукалара киэҥ остоох, тумса, умнаһа кыһыл сукуна кыбытыылаах, билэтэ кэтит кыһыл сукуна хаймыылаах. Ол ортотугар үс муннуктуу, төгүрүк быһыылаах симэхтэрдээх. Оҕуруонан киэргэтиллибит. Быата суох
Тириинэн тигиллибит саары этэрбэс. "Тириинэн тигиллибит саары этэрбэс". Тумса, умнаһа кыһыл сукуна кыбытыылаах. Билэтэ кэтит coҕyc, түөрт тус-туһунан өҥнөөх сукунанан саахыматтыы аттарыллар. Быатын оннугар алтан бирээскилээх. Тумсун халыҥ ынах тириитинэн хайа анньан тикпиттэр. Кээнчэтэ сукуна, кэтит билэлээн тигиллибит. Умнаһын, уллуҥун сииктэринэн араас өҥнөөх сабынан оһуордаммыта көрөргө олус тупсаҕай. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Сайыҥҥы атах таҥаһа. "Сайыҥҥы атах maҥaha". Биһиги кэммитигэр тиийэ сахалар сарыыттан сайын кэтэр түүппүлэ тиктэллэрэ. Онтукаларын өҥнөөх сабынан кэрэтик оһуордууллара. Чэпчэкитэ, бөҕөтө туох да дьоһун буолара. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Сулбурутуу ыстаан. "Сулбурутуу ыстаан". Былыргылар ыстааннара тыраҕаһа, тимэҕэ суох тирбэҕэ быанан иҥиннэриллэр эбит. Ол иһин сулбурутуу ыстаан диэн ааттаныллара үһү, Дьиэҕэ, улэҕэ кэтэр ыстааннарын сарыынан, cүөһү тириитинэн тигэллэрэ. Мааныга кэтэр ыстаан бэйбэриэт буолара. Бөҕөргөтөөрү, ыстааннарын ьҥыырга олорор өттүн 25 см кэриҥэ кэтиттээх сарыынан сирийэллэрэ үһү. Ыстаан биир сиэптээх буолар эбит, онтуката ыстаан тас өртүгэр, аллара, тобуктарын эрэ үөһэ буолара yhy.Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ
Тypaҕac ыстаан. Typaҕac ыстаан — киһи иннин уонна кэннин эрэ сабар сарыынан эбэтэр түнэнэн тигиллэр билиҥҥи туруусук курдук кылгас ыстаан.
Сутуруону иҥиннэрэргэ аналлаах аллараа өттүнэн алтан тиэрбэстэрдээх буолара.
Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ
Тыс үтүлүк. Тыс үтүлүк — Таба, ыт, бөрө тириитинэн, тыһынан, кыахтаах өртө күндү түүлээх тыһынан (саһыл, бэдэр) тиктэллэрэ. Түүлээх истииллэрэ, таһа эмиэ түүлээх буолара. Ытыһын сарыы оҥороллоро. Манных үтүлүк ытыһын эрбэҕин кытта холбуу быһаллара. Эр дьон тыс үтүлүктэрэ уостаах (аһаҕастаах) буолар. Эрбэҕин төрдүнэн, ытыһынан аһаҕастара таҥаһынан сабыллар. Ол көлөнү баайарга, үлэлииргэ табыгастаах.
Дьахтарга, оҕоҕо саһыл, куобах атаҕын сүлэн, таҥас ытыстаан тигэллэр, истииллэр, наһаа ичигэс, чэпчэки буолар.
Үтүлүк көрүҥнэрэ
Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ. "Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ". Түнэ чараас өттүттэн тигиллибит үтүлүгү истииллэр, ол улэлииргэ ньымса, бөҕө буолар. Сарыы үтүлүгү кыһын кэтэргэ анаан түүлээх истииллэрэ. Маннык үтүлүк ханнык да киэргэлгэ наадыйбат.
Эбии маны көр.
Үтүлүк көрүҥнэрэ
Дьахтар сарыы үтүлүгэ. Дьахтар сарыы үтүлүгэ - мааныга кэтиллэр үтүлүк. 
Сарыыттан уостаан, ойуулаан-мандардаан тиктэллэрэ. Үтүлүк көхсө, эрбэҕэ, билэтэ солко сабынан oһуорданар, күндү мөһүүрэнэн киэргэтиллэр. Оһуордарын үс тус-туһунан сиигинэн тигэллэр. Куобах тириитэ истииллэр, онон кыһыҥҥы тымныыга хотторбот.
Сайын кэтэргэ анаан чараас сымнаҕас сарыыттан тарбах үтүлүк тиктэллэр. Билэлииллэр, оһуордууллар. Oһyop тарбахтар икки ардыларынааҕы киллэһиккэ, үтүлүк көхсүгэр, copoҕop тарбахтарын батыһыннара, билэтигэр эмиэ түһэриллэр. Эр киһиэхэ тарбах үтүлүгүн эмиэ тигээччилэр, ол oһyopa суох буолар
Эбии маны көр.
Үтүлүк көрүҥнэрэ
Суккун уонна сукуна үтүлүк. "Суккун уонна сукуна үтүлүк". Кыһын кэтэргэ анаан истээн эмиэ тиктэллэр. Дьахтар үтүлүгүн быһыыта уратылаах буолар: ытыһын көхсүтүнээҕэр арыый синньигэс гыналлар, эрбэҕин оҥооһунa сүрэххэ маарынныыр, синньигэс. Эрбэҕин сиигэ тас өртүгэр эрбэх оҥооһунун чорбойбутугар сөп гына быһыллар. Утулук көхсугэр сурэхтиҥи эбэтэр көҕүөр ойууну түһэрэллэр. Кугас, apaҕac, күөх саптарынан таҥалайдыы, ураһалыы, иилэҕэс сииктэринэн оһуордууллар, үтүлүк билэтэ оһуордаах, буобура түүтэ хаймыылаах буолар.
 Былыргы сукуна үтүлүк төбөтө синньигэс, сон сиэҕин диэки өттө киэҥ, таллаҕар. Ол үтүлүк сон сиэҕин кытта харсыбатыгар аналлаах.
Үтүлүк көрүҥнэрэ
Шамаев Дмитрий Филиппович (Аччыгый Миитэрэй). Шамаев Дмитрий Филиппович, Аччыгый Миитэрэй (1912–1990) — Бүлүү улууһун, Лөкөчөөн нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Албан Аат уордьан III истиэпэннээх кавалера.
Шарина Василена. Шарина Василена — хомусчут, Олоҥхо ыһыаҕын 2014 сыллааҕы Кэрэ куота.
Орто Халыма улууһун Сыбаатай нэһилиэгиттэн төрүттээх.
Бүлүүдэ макароник. Макаронник – мокоруонтан оҥоһуллубут бүлүүдэ. Ууга буспут мокоруонтан оҥоһуллубут запеканка, үксүн сыырдах, сибиэhэй сымыыттаах буолар. Эбии араас бородуукталар кутуллуохтарын сөп: тэллэй, томат, эриллибит эт, иэдьэгэй уо.д.а. Макаронник гарнир, сүрүн ас буолуон сөп (эттээх, балыктаах, кууруссалаах эбэтэр оҕуруот астаах) эбэтэр минньигэс бүлүүдэ (иэдьэгэйдэх уонна барыанньалах).
Запеканкаҕа анаммыт мокоруону кыра ууга буhараллар - биир килограмм мокоруонҥа 2-3 лиитирэ уу кутуллар
Мокоруон оннугар вермишель эбитэр лапса буолуон сөп.
Маныыһыт суумката. Маныыһыт суумка. (нуч. Пастушья сумка; лат. Capsella bursa – pastoris (L.)) - Хаппыстыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө. 
Кылгас морфологията..
10-30 см үрдүктээх, биир сыллаах от үүнээйи. Силиһин таһынааҕы сэбирдэхтэрэ куорсуннуу адаархайдар, умнаһын сэбирдэхтэрэ кыралар, умнаһын кууһан олороллор. Сибэккилэрэ киистэлиилэр, сиэмэлэннэхтэринэ уһаан адаархай буолаллар. Эминньэхтэрэ бытархайдар, маҥаннар, 2-3 мм уһуннаахтар. Астара таҥнары үс муннуктуу формалаахтар, 5-8 мм уһуннаахтар, ойоҕосторуттан ыга хаптаччы тутуллубуттар. Бэс ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри сибэккилиир. 
Үүнэр сирэ..
Бааһына, оҕуруот кытыылара, оһорбо сирдэр, киһи олорор сирин таһа. 
Тарҕанан үүнэр сирэ..
Сир оҥоһуутунан, оҕуоруот аһын ыһан дьарыктанар республика киин уонна соҕуруу оройуоннара. 
Туттуллар органнара..
Ото, сибэккилии турдаҕына хомуйуллар.
Химическэй састааба..
Отугар гиссопин рамногликозид, дубильнай веществолар, холин, ацетилхолин, тирамин, инозит, органическай кислоталар (фумаровай, яблочнай, виннай уонна бурсовай), эфирдээх арыы, сапониннар, 200 мг/% диэри С битэмиин, каротин, А, В_2, К битэмииннэр, флавоноидтар, фитонцидтар, стероидтар, бурсин алкалоид бааллар эбит. Сиэмэлэригэр 25% диэри сыалаах уонна аллилгорчичнай арыылардаах. Олохтоох бостуук суумкатын химиическэй аналиһа суох. 
Медицинаҕа туттуллуута..
Научнай медицинаҕа бостуук суумкатын препараттарын хаан тохтотор эмп быһыытынан, бүөр, тыҥа уонна маатка хааннара барыытыгар тутталллар. Бу препараттар маатка тардарын күүһүрдэр эрэ буолбакка, өссө тас тымырдарын синньэтэр дьоҕурдаахтар.Бостуук суумката государственнай фармакопея IX-c таһаарыытыгар киллэриллибит үүнээйи. Бу үүнээйини хаан тохтоторго былыргыттан тутталлар эбит. Маныыһыт суумкатын көөнньөһүгэ ордук мааткаттан уонна да атын органнартан хаан барараын тохтотор күүстээх дьайыылаах. Маныыһыт суумката хатарар дьоҕурдааҕын иһин, оһоҕос дьарҕа аалан сүһүрэн ыалдьарыгар сиэн оһоҕос, куртах сүһүрэн бааһырыытыгар, ардыгар быар, үөс ыарыыларыгар уонна хойуулук убууругар тутталлар. Бу от көөнньөһүгүн хабах ыарыытыгар, геморройга уонна сүрэх көбөрүгэр эмиэ туһаналлар. Уопсайынан маныыһыт суумкатын препараттара ииктэтэр, микробу өлөрөр, үөс таһаарар, ыарыыны намтатар, сүһүрүүнү хаптатар, баас оһорор уо.д.а. дьайыылардаах. Народнай медицинаҕа бу үүнээйини хаан баттааһына үрдүүрүгэр, өлөрүү бааска, мурунтан хаан барыытыгар, ириҥэлээх сүһүрүү бааска туһаналлар. Маныыһыт суумкатын сааһырбыт дьахталлар климакстыыр кэмнэрин иннинэ, мааткаларыттан хаан барыытыгар (өр буола-буола, тохтоон баран, уһуннук ыйданыыларыгар) 20 г оту 0,5 л ууга көөнньөрөн тутталлар. Маныыһыт суумката атын эмтээх үүнээйилэр курдук тустаах холбодоһукка киирдэҕинэ эмтиир дьоҕура ордук ккүһүрэр. Маныыһыт суумката ыарахан дьахталларга көҥүллэммэт.
Литература..
Басыгысова Анна Петровна 2004 НКИ "Бичик" 2004 "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ"
Илларионова Татьяна Васильевна. Илларионова Татьяна Васильевна (12. 03. 1926 — 27. 04. 2009) — тыыл, үлэ ветерана, «Үлэ кыhыл знамята», «Ийэ албан аата» уордьаннар кавалердара, коммунистическай үлэ ударнига, ВДНХ кыттыылааҕа, үгүс социалистическай куоталаhыы кыайыылааҕа, рекордсмен саhыл иитээччи, ыччат наставнига, Хатылы нэhилиэгин Ытык киһитэ.
Ленин орденыгар түhэриллибитэ, кэккэ биричиинэнэн наҕараадаламматаҕа
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнэ Яковлев Семен Дмитриевич (1928—1988), 7 оҕолоохтор.
Ылыллыбыт сирэ.
«Үтүө киhи үйэлэргэ…» 2010 с. ФГАОУ ВПО «ЧГИФКиС», Чурапчы, 32с.
Хоютанова Мария Иустиновна. Хоютанова Мария Иустиновна - физика учуутала, Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация президенин гранын хаһаайына, РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Династия пуондатын 5 төгүллээх стипендиата, учууталлар учууталлара.
Олоҕун олуктара.
Саха АССР Чурапчы улууhун Мырыла нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1975 сыллаахха СГУ физико - техническай институутун бүтэрбитэ.
Соловьев, Хатылы, Мындаҕаайы, Чурапчы оскуолаларыгар улэлээбитэ.
1995 сылтан Чурапчы улуустааҕы гимназиятын директорын үөрэх чааhыгар солбуйааччы, физика, информатика учуутала.
Ноговицын Андрей Тимофеевич. Ноговицын Андрей Тимофеевич (1961) — хаhаайыстыбаннай үлэhит, Чурапчы улууһун, Чурапчы уонна Мугудай нэһилиэктэрин ытык киһитэ. 2013 сылтан Чурапчы улууhун баhылыга.
Олоҕун олуктара.
1978—1980 сс. Хатас сопхуоска дояр.
1980—1983 сс. Дьокуускайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын техникумун устудьуона.
1983—1986 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос зоотехник бригадира.
1986—1990 сс. Мугудай сопхуос Төлөйдөөҕү отделениятын управляющайа.
1990 сс. Чурапчы райкомун инструктора.
1990—1994 сс. уhук илиҥҥи кадрдары бэлэмниир киин истээччитэ.
1994 −2013 сс. Чурапчытааҕы тыа хаhаайыстыбатын кооперативын директора, правление председателя.
2013 с. балаҕан ыйыттан Чурапчы улууhа муниципальнай тэриллии дьаhалтатын а5а баhылыга.
Саха сирин президенэ А. С. Николаев эрэллээх киhитэ.
Наҕараадалара.
— Российскай Федерация тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ;
— Саха Республикатын тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ;
— Ю. Н. Прокопьев аатынан государственнай бириэмийэ лауреата;
— Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина;
— Чурапчы нэһилиэгин бочуоттаах гражданина;
— Мугудай нэһилиэгин бочуоттаах гражданина
Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара. Государственнай мунньах (Ил Тумэн) иккис созывын (ыҥырыытын) депутаттарын куорпуһа
(ахсынньы 28 күнэ 1997 сыл — ахсынньы 29 күнэ 2002 сыл).
Өссө көр.
Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара
MyTona. MYTONA (МайТона) — сиэп гааддьыттарыгар аналлаах free-to-play ооньуулары оҥорон таһаарар тэрилтэ, 2012 сыллаахха олохтоммута. Сүрүн хонтуората Дьокуускайга олохтоммут. Үлэһиттэрин ахсаана бэйэлэрин ситим-сирдэригэр суруйалларынан 2020 сылга 1000-тан тахса улэсит баар.
Төрүттээччилэр уонна салайаачылар: бырааттыы Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар.
App Annie версиятынан хампааньыйа 30 бастыҥ EMEA регионын издательарын испииhэгэр киирэр. Уонна AppMagic быhыытынан хампааньыйа Россия бастыҥ кассовай мобильнай издателя буолар.
Сыл аайы MYTONA тэрилтэ иһинээҕи MYTONACON диэн конференция тэрийэр. Конференцияҕа атын куоракка баар офис улэһиттэрэ бары бииргэ түмсэн опыт атастаһаллар, уонна компания инники былаанын дьүүллэһии буолар.
2017 сылтан саҕалаан компания хас сыл аайы өрөспүүблүкэ таһымнаах сыыппара 2D уонна 3D графикаҕа аналлаах MYTONA CG eXPo диэн конференция тэрийэр. Конференция сүрүн сыала сыыппара искусствотын киэҥник тарҕатыы, уонна бүтүн өрөспүүблүкэ худуоһунньуктаран бииргэ түмүү буолар.
Компания туһунан.
2005 сылтан саҕалаан компания төрүттээччилэрэ Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар компьютернай оонньуулары онорон таһаарыннан дьарыктаммыттара.
Бырааттыылар аҕаларыттан иэскэ киирэн туран компьютер ылыммыттара. Икки ый иһигэр головоломкалаах Boxy Goxy бастакы казуальнай оонньууларын оҥорбуттара. Кинилэр sulusgames.com домены атыылаһан сайт оҥорон таһаарбыттара. Ол курдук, 2006 сылга Sulus Games хампаанньа баар буолбута.
2008 сыллаахха Freeze Tag хампаанньа сүбэтинэн Boxy Goxy оонньууну тупсаран Xango Tango оонньууну оҥорон биэрбиттэрэ.
2009 сыллаахха өссө биир казуальнай оонньуу тахсыбыта - Strange Cases диэн, детектвнэй сюжеттаах, дьоһуннаах миссиялаах агент ФБР туһунан. Афанасий, бу оонньууну Саҥа Дьылга оҥорон таһаарбыта. Ол курдук, хамаанда улаатан, компания саҥатан саҥа оонньуулары оҥорон барбыта.
2012 сыллаахха MyTona диэн саҥа хампаанньаны тэриммиттэрэ. Эмиэ ити сыл мобильнай тэриллэргэ аналлаах The Secret Society бастакы оонньууларын таһаарбыттара. Саамай кэнники тахсыбыт Seekers Notes оонньуулара Apple App Store iPadка аналлаах оонньуларга 10 ахсаан саамай атыыланар оонньууларга киирэр хас да дойдуга киирэр: США, Канада, уонна Европа дойдуларыгар.
2019 сылтан хампаанньыйа иhигэр бэйэни сайыннарар уонна сыалы ситиhэр MYTONA Heroes диэн үлэһиттэргэ куонкурус тэриллэр. Бу тэрээhин «Геймдев HR Awards 2019» диэн премия хаhаайына буолбута.
2020 сыллаахха кулун тутар ыйыгар тыын киллэрии аппараат (ИВЛ) атыылаһыытыгар MYTONA хампанньыйа уонна inDriver сервис, Арсен Томскай  урбаанньыты кытта 45 миллион солкуобайы сиэртибэлээбитэ. MYTONA пандемия кэмигэр Россияттан бастакы бэйэ дойду медицинатыгар көмө оҥорбут оонньуу таhаарар тэрилтэтэ буолбута.
Кыhыл собо тыла. Кыһыл собо тыла (, ) -
Бу үүнээйини тыаҕа, хатыҥ чараҥҥа булуохха сөп. Тарҕана үүнэр буолан, хомуйарга олус табыгастаах. Ханнык баҕарар киһи тыаҕа таҕыстар эрэ көрсөр үүнээйиитэ.
7-10 см үрдүктээх, умнаһын төрдүгэр хас да төгүрүктүҥү быһыылаах, уһун туураҕа олорор сэбирдэхтээх. Умнаһа күһүн хатар, сэбирдэхтэрэ эрэ хаалаллар. Сибэккилэнэр кэмэ бэс ыйын иккис аҥаарыттан от ыйын бүтүөр диэри. Бу кэмҥэ сэбирдэҕин хомуйан, күлүк сиргэ хатараллар. Сорохтор саас эрдэ эбэтэр күһүн хомуйан туһаналларын ордороллор. Сэбирдэхтэри ыга сабыллар тимир иһиккэ кыратык ууну ибиирэн баран, хаппахтаан, кытарбыт чох үрдүгэр 30 мүнүүтэ сылытыллар. Маннык кууртахха, сэбирдэх тас өттө үрүҥнүҥү өҥнөнөр. Ол кэнниттэн салгыы күлүк сиргэ куурдуллар. Маннык куурдууга сэбирдэх хараарара, буорту(отход) буолара биллэрдик аҕыйыыр.
Сэбирдэҕи оргуйбут ууга көөнньөрөн, төбө, куртах ыарыытыгар, сүһүөх дьарҕатыгар, хаан тохтотор, ииктэтэр эмп быһыытынан тутталлар. Биир улахан ньуоска сэбирдэҕи биир ыстакаан ууга оргутан, айах бааһырдаҕына сайҕаныахха сөп. Ириҥэлээх бааһы, халтаһа кутургуйатын үчүгэйдик ыраастыыр.