mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Авксентьева Сардаана Владимировна. Сардаана Владимировна Авксентьева (02.07.1970) – Дьокуускай куорат баһылыга, Арассыыйа политига, түмсүү уонна судаарыстыба үлэһитэ.
Сардаана Владимировна Авксентьева Саха сиригэр Чурапчы улууһугар от ыйын 2 күнүгэр 1970 сыллаахха төрөөбүтэ. Историяны уонна юриспруденцияны тэҥинэн үөрэтэр хайысхалаах Саха судаарыстыбаннай университетыгар «История учуутала» идэҕэ үөрэнэн 1993 сыллаахха бүтэрбитэ. 1998 сыллаахха судаарыстыбаннай сулууспа Дальневосточнай академиятын «Судаарыстыбанан салайыы» салаатын бүтэрбитэ..
Олоҕун олуктара.
Маҥнайгы үлэтин Дьокуускайдааҕы ВЛКСМ Өктөөп оройуоннай кэмитиэтигэр саҕалаабыта..
1993-1996 сылларга эдэр ыччат, спорт, эт-хаан сайдыытын, физическэй култуура дьыалаларыгар Дьокуускайдааҕы дьаһалта тэрилтэтигэр специалиһинэн үлэлээбитэ. 1996 сыллаахха эдэр ыччат, туризм, Саха сиринээҕи спорт, эт-хаан сайдыытын, физическэй култуура Республика норуотун хаһаайыстыбатын тустаах салаатын үрдүкү учреждениетыгар сүрүн специалиһинэн, начальнигынан үлэлииргэ көспүтэ. 1998 сылтан саҕалаан 2000 сылга диэри «Саха» Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэ хампаанньаҕа каадарабай түмсүү начальнигынан үлэлээбитэ. 
2000 сылга Сардаана Владимировна Арассыыйа Судаарыстыбаннай Думатын депутатын Виталий Николаевич Басыгысов көмөлөһөөччүтүнэн ылыллыбыта. 2004-2007 сылларга ОАО «Туймаада Даймонд» компанияҕа генеральнай директор солбуйааччытынан, онтон 2007-2012 сылларга Дьокуускай куорат баһылыгын солбуйааччытынан үлэлээбитэ. 2012 сылга Дьокуускайдааҕы аэропорт «Аэроторгсервис» оҥорон таһаарар коммерческай комплекс директора буолбута..
2018 сыллаахха балаҕан ыйыгар Дьокуускай куорат баһылыгын талыы быыбарыгар элбэх куолаһы ылан кыайбыта. Сардаана Владимировна хайа даҕаны партийнай түмсүүгэ киирбэт. Быыбарга «Единай Россия» партия претендентын (31,70%), 39,98% куолаһы ылан кыайыылаах тахсыбыта..
Баһылык үлэтин саҕалаан бастакы ыйдарга Сардаана Владимировна судаарыстыба бюджетын харчытын сиэбит сыаналаах джип массыыналары атыыга туруорбута, уулуссаларга олбуору көрөр, ыраастыыр үлэһиттэри баар оҥорбута, суолу оҥоруу мөлтөх үлэни туппатаҕа уо.д.а.
Билигин Дьокуускай куорат баһылыгынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар.
Куорсуннаах. Слепцова Елена Васильевна – Куорсуннаах (14.06.1964) – поэт, прозаик, саха бастакы идэтийбит дрессировщиктарыттан биирдэстэрэ, СӨ үтүөлээх артыыһа, П.А.Ойуунускай аатынан СӨ Государственнай бириэмийэтин, Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа аатынан СӨ Ил Дарханын бириэмийэтин лауреата, Намжил Нимбуев аатынан Норуоттар икки ардыларынааҕы поэтическай турнир Гран-При хаһаайына, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун кэпсээнэ.
Таатта улууһун Чөркөөх сиригэр күн сирин көрбүтэ. 
1983 с. Дьокуускайдааҕы культпросветучилищены (ЯРКПУ) бүтэрбит. 
1983 сылга Якутскай государственнай филармонияҕа үлэлээбит. 
1985 сылга Свердловскайдааҕы эстрада уонна цирк искусствотын айар мастерскойун (СТМЭИ) бүтэрбит. 
2002 сыллахха М.К.Аммосов аатынан Саха государственнай университетын Филологическай факультетын бүтэрбит.
1985 сылтан Саха государственнай циркатыгар үлэлиир.
1995 сылтан 2007 сылга дылы Государственнай эстрада театрыгар режиссёрунан үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ.
Елена Слепцова-Куорсуннаах поэт уонна прозаик быһыытынан 1997 сыллаахтан, «Түүл» диэн айымньыттан саҕалаан биллэн барбыта.
Хоһооннорун маҥнайгы хомуурунньуга «Оо, олох» 2000 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
Хоһоонноро республика, Россия уонна тас дойдулар хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар, хомуурунньуктарыгар, альманахтарыгар, антологияларыгар бэчээттэммитэ. 2009 сыллаахха поэт Н.В. Переяслов сүрүн тылбаастарынан „Оставлен наш след среди камня и мха“ нууччалыы тыллаах хомуурунньук бэчээттэммитэ. Хомуурунньукка А.Е.Шапошникова уонна М.Е.Алексеева тылбаастара эмиэ киирбиттэрэ. 
Куорсуннаах уонтан тахса кэпсээн уонна хоһоон кинигэлэрдээх. 
Суруйааччы биир саамай дьоһун үлэтинэн П.А.Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун кэпсээн майгытынан оҥорбута буолар.
2008 с. оҕолорго аналлаах «Муус ырай» айымньыта бэчээттэнэр.
Куорсуннаах тылбаасчыт быһыытынан эмиэ хас да хомуурунньук тахсыытыгар өҥөлөөх.
2011 с. репрессияҕа түбэспит В.Д Давыдова уонна П.И Оросин-Хайыкы туһунан «Биэрэ Дабыыдап, Бүөтүр Оруоһун» кинигэни хомуйан оҥорбута.
2013 с. «Түҥкэтэх ырай» новелла хомуурунньуга бэчээттэммитэ.
2014 сыллаахха Софокл „Антигона“ пьесатын тылбаастаабыта - П.А.Ойуунускай аатынан Саха театрыгар туруоруллубута.
2014 сыллаахха саха бастакы интеллигенциятыгар анаммыт, суруйааччы олоҕун 12 сылын анаабыт "Аан Талҕа" историческай романа бэчээттэммитэ. Бу роман иһин Куорсуннаах П.А.Ойуунускай аатынан СӨ Государственнай бириэмийэтин лауреата буолбута.
2015 с. А.-С.Экзюпери „Маленький принц“ айымньытын "Кыра Тыгын" диэн тылбаастаабыта 2019 с. туспа кинигэ быһыытынан күн сирин көрбүтэ. Бу кинигэ уонна "Бичик" кинигэ кыһатыгар тахсыбыт остуоруйа хомуурунньугун иһин Куорсуннаах оҕо литературатын сайыннаарыыга аналлаах Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа аатынан СӨ Ил Дарханын бириэмийэтин лауреата буолбута.
Туһаныллыбыт сирдэр.
http://sakhalit.com/writer/sleptsova-e-v-kuorsunnaah/ 
https://www.sakha.gov.ru/laureat-gosudarstvennoy-premii-respubliki-saha-kutiya-im-pa-oyunskogo-sleptsova-elena-vasilyevna
Петров Степан Дмитриевич. Петров Степан Дмитриевич Саха Республикатын культуратын  отличнига, Күѳрдэм нэhилиэгин бочуоттаах гражданина, үлэ бэтэрээнэ, нэhилиэк депутата, энтузиаст, общественник.
Наҕараадалара:.
–                   юбилейная медаль «20 лет Победы ВОВ»
–                   ударник Коммунистического труда
–                   ветеран сельского хозяйства Якутии
–                   памятная медаль «Дети войны»
–                   памятная медаль «100-летие Великой Октябрьской социалистической революции»
–                   юбилейная медаль «Артист Кердемского народного театра»,
–                   знак «За вклад в развитие физическлй культуры и спорта» (МО Жемконский 2-й наслег)
–                   почетный знак «За вклад в развитие народного-художественного творества РС (Я)»
–                   «Лучшая мужская роль» 105 летие Григорьева, с. (Улахан Аан 2015 с)
–                   «Лучшая мужская роль» 105-летию Ходулова Д.Ф. Фестиваль смотр Народных театров РС(Я)
–                   Приз за лучший фильм- «Золотой Георгий», приз международной ассоциации кинокритиков (Фипрессии)
–                   Диплом Федерации киноклубов России по результатам рейтингового голосования — 40-й ММКФ (Москва., 2018)
–                   Приз «Лучший режиссер» на 1-м кинофестивале «Хрустальный источник», (Ессентуки., 2018)
–                   Специальный приз «За художественный вклад на 42-м Монреальском Международном кинофестивале» (Канада., 2018)
–                   Гран-при Байкальского международного кинофестиваля «человек природа» имени В.Г. Распутина (Иркутск., 2018)
–                   Гран-при «мирового Азиатского кинофестиваля» Лос -Анджелес
–                   Главный приз кинофестиваля «Imagina Native» (Канада.,2018)
–                   II место Фестиваль российского кино «Спутник над Польшей» (Варшава., ноябрь., 2018)
Кини туhунан:.
Петров Степан Дмитриевич 1945 сыллаахха Бүлүү оройуонун Кирово сэлиэнньэтигэр тѳрѳѳбутэ. 1974 сыллаахтан Ханалас оройуонун Күѳрдэм нэhилиэгэр олорор.
Степан Дмитриевич «Ɵктѳѳп 50 сыла» сопхуоска суоппарынан, мастерской сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.  Кэргэнинээн Полина Захаровналыын бииргэ ыал буолан 39 сыл олордулар, о5олордоохтор, сиэннэрдээхтэр.
1976 сылтан Күѳрдэмнээ5и Л.Я. Гермогенова аатынан  норуот театрыгар умсугуйан үлэлиир. Республиканскай, улуснай кѳрүүлэргэ, норуот самодеятельнаhыгар, фестивальарга кыттыыны ылбыта.
2016-2017 с.с.  Республиканскай, улуснай  норуот театрын кѳрүүлэригэр «Лучшая мужская роль», «За верность театру» номинация кыайыыла5а.
1995 с «Куоратчыт», 1997с «Буор Кут» киинэлэргэ, 2016 с «Тойон кыыл» сүрүн оруолугар оонньообута.
2018с 40-с Москва5а буолбут Аан дойдутаа5ы кинофестивалга ынырыллыбыта.
Нэhилиэк главатыттан элбэх махтал сурук, почетнай грамота туппута.
Софья Петровна Сидорова. Софья Петровна — Саха Сирин общественнай деятелэ, 1938-1946 сылларга Саха АССР верховной совет президиумын салайааччыта, саха дьахталларын хамсааьынын торуттээччитэ.
Наҕараадалара.
1913-1917 гг. – Дьокуускайдааҕы кыыс гимназиятын начаальнай кылаас уорэнээччитэ;
1917-1923 гг. – Рылова-Лестникова фирмаҕа туулээҕи ырастааhынна, сайыныгар ыал дьиэтигэр комолоьооччунэн улэлээбитэ;
1923-1924 гг. – инструктор окружного женотдела при Якутском Губбюро ВКП (б);
Август 1924-1928 гг. – студентка Коммунистического университета трудящихся Востока им. И. В. Сталина;
1928-1929 гг. – заведующая отделом работниц и крестьянок Якутского обкома ВКП (б);
1929-1931 гг. – заведующая культурно-пропагандистским отделом Булунского окружного комитета ВКП (б);
1931 г. – заведующая комиссией по улучшению труда и быта женщин при ЯЦИК;
1932-1934 гг. – секретарь Президиума Якутского областного совета профсоюзов;
1934-1937 гг. – заместитель заведующего орготделом ЯЦИК;
1937-1938 гг. – заместитель председателя ЯЦИК, слушатель Высших курсов советского строительства при ВЦИК (Москва);
1938-1946 гг. – председатель Президиума Верховного Совета ЯАССР;
Олоҕуттан.
Софья Петровна Сидорова 7 августка 1904 сыллаахха Дьокуускай куоракка торообутэ.
Орлов Николай Алексеевич. Николай Алексеевич Орлов — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, кыраайы үөрэтээччи. 
Хоро нэһилиэгин устуоруйатын үөрэтиигэ балачча архивнай матырыйааллары муспут, ахтыылары хомуйбут, нэһилиэккэ биллэр-көстөр суолу хаалларбыт дьон олохторун хаһыаттарга сырдаппыт энтузиаст киһи быһыытынан биллэр. Кини олоҕун усталаах-туоратыгар төрөөбүт-үөскээбит нэһилиэгин дириҥник уонна кырдьыктаахтык үөрэтэн, тумаҥҥа сүтүөхчэ буолбут саҕахтары дьэҥкэрдэр туһугар туруулаһан үлэлэспитэ.
Орлов Николай Алексеевич 1925 сыллаахха ыам ыйын 12 кунугэр Уус-Алдан улууһун Хоро нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төгүрүк тулаайах улааппыта.
Өр сылларга нэһилиэк, оройуон сэбиэттэрин депутатынан хаста да талыллыбыта, уобаластааҕы комсомольскай, партийнай конференциялар делегаттара. Социалистическай куоталаһыы хас да төгүллээх кыайыылааҕа.
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ.
"Дойдум - Уус-Алдан Хорото" - Бороҕон: "Мүрү саһарҕата" АПХ, 2015 - 320 стр.
Иван Иванович Кандинский. Кандинский Иван Иванович 1937 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун, Доллу нэһилиэгэр Маҥан Хороонноох учаастагар колхозтаах дьиэ – кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Биографията.
Кини ологун 3 оҕото, 8 сиэнэ салгыыллар.
Атласов Александр Павлович. Атласов Александр Павлович (05.06.1965) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын министерствотын министрэ (2018 сыл муус устар 25-с күнүттэн). 
Быһаарыылар.
Почетные граждане, известные люди улуса &lt;ref&gt;
Ефремова Лидия Ефремовна. Лидия Ефремовна Ефремова-Маркова (02.01.1939-03.01.2017) — ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна, РСФСР үтүөлээх бырааһа.
Тохсунньу 2 күнүгэр 1939 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгэр Марковтар дьиэ кэргэннэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Ийэтэ - Анастасия Николаевна Слепцова-Маркова, а5ата - Марков Ефрем Николаевич, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа. Наахара олохтооҕун, агроном идэлээх, Ефремов Василий Семеновичтыын ус о5оломмуттар.
Дунаев Александр Григорьевич. Дунаев Александр Григорьевич — бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, тыа литературнай тумсуулэрин уонна айар үлэҕэ холонор ааптардарын кытта үлэҕэ хамыыьыйа бэрэстээтэлэ, Хамаҕатта нэһилиэгин баһылыга.
1953 с. Хамаҕатта нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Александр Дунаев "Эйэ, дьол туһугар", "Хамаҕатта - мин дойдум", "Суруйда комус куорсун", "Иккиэн ыллыыбыт", "Кун сиригэр уол о5о тороон","Уу уонна тиит" уо.д.а поэтическай хомуурунньуктар, ырыанньыктар ааптардара.
Александр Григорьевич Нам педагогическай училищетын бутэрэн баран Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта. Кэлин Хабаровскайдаагы государственнай педагогическай институт художественнай-графическай отделениетын бутэрбитэ. Хама5атта орто оскуолатын дириэктэринэн, торообут нэьилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, ороспуублукэтээ5и норуот Айар дьиэтин фольклорга отделын сэбиэдиссэйинэн, Ил Тумэн Государственнай Мунньа5ын хонтуруоллуур кэмитиэтин сурун специалиьынан улэлээбитэ.
Билигин Хама5атта нэьилиэгин баьылыгынан талыллан, нэьилиэнньэни араас уопсастыбаннай үлэҕэ-хамнаска сатаан ко5улуур,тэриэйэр,олохтоохторго оруу субэ-ама буоларынан ытыктанар салайааччынан биллэр. «Эҥсиэли» хаьыат общественнай корреспондена.
Хетфилд, Джеймс Алан. Джеймс Алан Хетфилд () диэн АХШ музыканта — ырыаһыт, гитарист уонна Металлыка () төрүттээччитэ.
Күрдьүгэс сиидэтэ.  Күрдьүгэс сиидэтэ ().
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ кытархай хоҥор, кытархай араҕас, даллаҕар, орто кээмэйдээх, кэтитэ 11 см тиийэр, эминньэхтиҥи долгуннаах. Сииктээх кэмҥэ салыҥнаах.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ сэлээппэтинии ѳҥнѳѳх эбэтэр от күѳхтүҥү араҕас. Киэҥ муннуктардаах хайаҕастардаах туруупкалардаах.
Хайа туттахха этэ саhархай, онто салгыҥҥа тэтэрэр эбэтэр халлаан күѳҕэ ѳҥнѳнѳр.
Атаҕа бѳкүнүк, кылгас, алларанан синньигэс, ѳҥѳ кытархай араҕас.&lt;/poem&gt;
Yүнэр кэмэ.
От ыйыттан күhүн хойукка диэри.
Yүнэр сирэ.
Бэс ойуурга суол кытыытынан, намыhах сииктээх соҕус сиргэ үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар баар.
Аска туттуу.
Ортону аннынан хаачыстыбалаах тэллэй. Этэ кытаанах, эрэhиинэни маарынныыр. Сибиэhэйдии эбэтэр маринуйдаан баран сииллэр.
Маарыннаhар сүлүhүннээх тэллэйэ суох. Арай аhыы амтаннаах сиэммэт курас тэллэйи (перечный гриб) кытта бутуйуохха сѳп. Курас тэллэй амтана биэрэстээх курдук аhыы буолар.
Торообут тыл кууьэ. Биьиги сахабыт тыла олус баай, дирин историялаах, атын омук тылларыгар холоотоххо олус кэрэтик иьиллэр тыл. Тылбыт суппэтин, симэлийбэтин туьугар, кэлэр кэнчээри ыччаппытын, сахалыы тыыннаан, утуо сиэргэ – майгыга угуйан, торообут тылбытын ыьыктыбакка инникигэ эрэллээхтик илдьэ сылдьыахтаахпыт.
Саха тылбытын уьуннук кэтээн корбут дьоннор этиилэринэн, сахалыы дьоьуннук толкуйдуур, санарар – инэрэр ыалга иитиллибит о5о утуо майгылаах сиэрдээх киьи буолан улаатар. Мин саныахпар ,торообут тылынан конуллук санара уорэммит о5о атын омук тылын тургэнник ылынар, иннигэ эрэлэ быдан тардыьыылаах буолар.
Оттон сахалыы тылы билбэт саха о5олорун кордоххо, куннээ5инэн толкуйдаах, уьуну – киэни ырыта барбат, быстах майгылаах буолар курдуктар. Онон сибээстээн, о5о кыра эрдэ5иттэн торообут тылынан иитиллэр эйгэтин кэнэтэн хайаан да ойтон суруйууну киллэрэр наада. Маннык тугэннэ о5о этэр санаатын сааьылана, тыл баайын эгэлгэтин туьана, толкуйдуур дьо5урун сайыннара уорэнэрин ситиьэллэр.
10-11 кылаастарга саха тылын уорэппэппит тумугэр, учуутал ба5арбата5ын да иьин, ити этэр ирдэбиллэригэр соп дииригэр тиийэр. Оччо5о торообут тылбыт суолтата намтаан, иьэрин кордорор.
Ити курдук кыра тугэннэртэн са5алаан иитиллибит ийэ тылбыт суогэйин-сумэтин инэрэн, киьилии киьини иитэргэ олук уурарга кыьаллыа5ын. Торообут тыл уорэх, иитиитин тыла буолар аналлаах.
Торообут тыл - саха киьитин оло5ор, инники кэскилигэр тэннэ кыттар иэйиитэ, тобулаан таьаарар оркон ойо, духовнаьа, торут обугэбит удьуорун, силиьин – мутугун быстыспат ситимэ.
Саргылаах сахабыт тыла сайда уунэ туруохтун!
Садаҕа. Садаҕа - сахалар киһи өллөҕүнэ тииммэт-түгэммэт дьоҥҥо түҥэтэр астара. Манна сүөһүнү толук тутталлара. 
Садаҕа баай уонна сэниэ киһи дьоҥҥо тиһэх көмөтө, көдьүүһэ курдук ааҕыллара. Садаҕа этин биири да ордорбокко дьадаҥыларга барыларыгар тиксэрэллэрэ. Онуох туттуллубут сүөһү уҥуоҕун үлтүрүппэккэ, алдьаппакка мүһэлииллэрэ. Бу үгэс дьон бэйэ-бэйэтигэр көмөлөсүһэр үтүө майгыта киһини тиһэх суолга атаарыыга кытта көстөрүн туоһулуур
Көҥсү. Көҥсү - сахалар киһи өллөҕүнэ аһыыр астара. Көҥсүгэ чараас алаадьы, буспут эт, араас утах уонна өлбүт киһи сөбүлүүр аһын астыыллар. 
Арыгы, итирдэр утахтар муҥутуур аҕыйах буолаллар. Ким да кими да сыҥалаан аһаппат. 
Көҥсү аһын сирэр-талар, сыымайдыыр табыллыбат. Мээнэ тоҕор, кыылы-сүөлү аһатар аньыы. Онон көҥсүнү сөп эрэ буолар гына бэлэмнииллэр. 
Бу аһылыкка дьон тотоору буолбакка, өлбүтү кэриэстии, кини туһунан үтүө санааны үллэстэ, этэ кэлэр
Аhыыкай. Аhыыкай () 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ кыhыл хоҥор, 3-11 см кэтиттээх, бастаан хаптаҕайдыҥы томтоҕор, кэлин боруоҥка курдук, ортотугар уhуктаах чорбохтоох, салыҥа суох, солко курдук сымнаҕас.
Сэлээппэтин алын ѳҥѳ сырдык кытархай араҕас, кытархай хоҥор таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этэ бороҥнуну, салгыҥҥа сотору буолан баран кытархай хоҥор ѳҥнѳнѳр. Симэhинэ үрүҥ, ап-аhыы.
Атаҕа сэлээппэтин ѳҥүнүү буолан баран арыый сырдык, бѳкүнүк, бастаан бүтэр, кэлин ортото кѳҥдѳйдѳнѳр.
Споратын ѳҥѳ тэтэркэй маҥан.&lt;/poem&gt;
Yүнэр кэмэ.
От ыйыттан күhүн хоукка диэри кѳстѳр, кыра тоҥорууга кыhаммат.
Yүнэр сирэ.
Бэс ойууру, ордук бэс ньирээйитин сѳбүлүүр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар элбэх. Кураан сайын атын тэллэй кыайан үүммэтэх да дьылыгар баар буолар. Соччо чиэрбэлэммэт.
Аска туттуу.
&lt;poem&gt;Yгэс курдук тууhууллар. Тууhуох иннинэ оргутар ордук, инньэ гымматахха аhыы амтана сүппэт. Сорохтор маринуйдууллар. Маринуйдаммыт аhыыкай бэйэтэ туспа хатан, аhыы амтаннаах, сииргэ бэрт буолар.
Атын маарыннаhар, сиэммэт тэллэйэ суох.&lt;/poem&gt;
Саһылчай. Саhылчай ()
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ кыратыгар бүүрүктээх кытыылаах, томтоҕор, онтон лэппиэскэ курдук хаптаҕай, ситтэҕинэ боруоҥка курдук аллара чѳҥѳрүйэн түhэр. Кытыыта элбэх ахсааннаах эминньэхтэрдээх, сымыыт уоhаҕын курдук ѳҥнѳѳх.
Сэлээппэтин алын ѳҥѳ хас да салаалаах, атах устун аллара ыраахха диэри субуруйан туьэр, сэлээппэ үрдүн курдук ѳҥнѳѳх синньигэс таҥалайдардаах.
Хайа туттахха иhэ сырдык араҕас. Этэ чиҥ, тардыалалаатахха уунаҥныыр, хаhан да чиэрбэлэммэт. Мүѳттээх дыргыл сыттаах.
Атаҕын аллараа ѳттѳ синньигэс, үѳhээнэн улам соноон тахсар, араҕас ѳҥнѳѳх, иhэ бүтэй. &lt;/poem&gt;
Yүнэр кэмэ.
Бэс ыйыттан күhүн хойукка диэри кѳстѳр.
Yүнэр сирэ.
Мутукчалаах, сэбирдэхтэрдээх уонна булкаастаах ойуур. Сүнньүнэн Саха сирин соҕуруу, киин оройуоннарыгар үүнэр.
Химическэй састааба.
Саха сирин киин оройуоннарыгар үүнэр саhылчай сиэнэр чааhыгар 3,27% белоктаах, 0,72% арыылаах, 1,02% минеральнай веществолардаах.
Споратын ѳҥѳ сырдык араҕас.
Аска туттуу.
Балачча үчүгэй амтаннаах тэллэй. Буhаран, ыhаарылаан, маринуйдаан уонна тууhаан сиэниллэр. Тэллэй ситэ илигинэ хомуйарга сүбэлэнэр.
Атын маарыннаhар дьааттаах да, сиэммэт да тэллэйэ суох. Кинини маарынныыр Албын саhылчай дин сиэнэр тэллэй баар. Сорох сиргэ сиэбэттэр. Бу тэллэй ѳҥѳ кыhыл, атаҕын иhэ кѳҥдѳй.
Сиик күѳх тэллэйэ. Сиик күѳх тэллэйэ (, ).
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ 8-15 см кэтиттээх, бастаан томтоҕор, кэлин хаптаҕай, ортотунан кимистигэстээх, кытыы ѳттѳ сиэрэйдиҥи от күѳҕэ ѳҥ баhыйар. Yрдүгэр сыста үүммүт сарадахтыы утахтардаах, кытыыта эрэдэhиннээх.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ үрүҥ дьүhүннээх намчы таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этэ үрүҥ, үѳhээ хаҕын аннынан кытархайдыҥы, симэhинэ суох, амтана ньулуун.
Атаҕа 5-12 см үрдүктээх, үрүҥ, суона 2,5 см тиийэр, иhэ баатаны симпит курдук.
Споратын ѳҥѳ маҥан.&lt;/poem&gt;
Yүнэр кэмэ.
Бэс ыйыттан ыкса күhүҥҥэ диэри кѳстѳр.
Yүнэр сирэ.
Хатыҥ быластаах бэс ойуурга үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар баар.
Аска туттуу.
&lt;poem&gt;3-с категорияҕа киирэр, ол гынан баран амтана олус үчүгэй. Ханнык баҕарар бүлүүдэни бэлэмнииргэ барар.
Атын маарыннаhар сүлүhүннээх да, сиэммэт да тэллэйэ суох.&lt;/poem&gt;
Чѳҥѳчѳк тыла. Чѳҥѳчѳк тыла (, ).
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ бастаан, мээчиги хайа быспыт курдук, томтоҕор, тѳгүрүк, хойут онто даллайан тахсар, ортотунан чорбохтонор. Yѳhээ ѳттѳ онон-манан маҥан эбирдэхтээх, бѳлѳх-бѳлѳх ньуолах түүлэрдээх (түүтэ кэлин түhэр), кирдээх араҕас ѳҥнѳѳх. Кытыыта бастаан аллара диэки түүрүллүбүт буолар, онто хойут кѳҥѳр уонна дьурааланар. Кэтитэ 4-12 см.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан сырдык, онтон күрэҥ, үксүн дьэбин түспүтүн курдук эбирдэхтээх таҥалайдартан турар.
Хайа туттахха иhэ үрүҥ, этэ кытаанах, үчүгэй сыттаах.
Атаҕа уhун, синньигэс соҕус, араҕас эбэтэр бороҥ ѳҥнѳѳх, онто аллараа диэкинэн хараҥарар, сонуур, кыра хатырыктаах. Тэллэй кыратыгар сэлээппэтэ атаҕын кытта биир күдьүс бүрүѳлээх үүнэр, онто улааттаҕына быhа барар уонна атаҕар үрүҥ тиэрбэс буолан олорон хаалар.
Споратын ѳҥѳ маҥан.&lt;/poem&gt;
Yүнэр кэмэ.
Атырдьах ыйыттан хаhыҥ түhүѳр диэри кѳстѳр.
Yүнэр сирэ.
Мутукчалаах, сэбирдэхтээх ойуурга, үүнэн турар мастарга, чѳҥѳчѳк тѳрдүгэр, охтубут маска бѳлѳхтѳѳн үүнэр. Силискэ, эргэ чѳҥѳчѳктѳргѳ үүммэт. 200-чэ мас араас кѳрүҥүн буортулуур. Уот сиэбитэ 2-3 сыл ааспытын кэннэ ордук ѳлгѳмнүк үүнэр. Кураан, итии сайын хаппыт хатыҥҥа сиртэн 2-3 м үѳhэ баар буолар. Чѳҥѳчѳк тыла үүммүт чѳҥѳчѳгѳ күhүҥҥү хараҥаҕа сырдыыр – ити тэллэй ризоморфата («силиhэ») «умайар».
Химическэй састааба.
Саха сирин киин оройуоннарыгар үүнэр чѳҥѳчѳк тылын сиэнэр чааhыгар 3,05% белоктаах, 0,58% арыылаах, 0,93% минеральнай веществолардаах.
Аска туттуу.
&lt;poem&gt;Олус минньигэс тэллэй. Сибиэhэйдии да сииргэ, тууhуурга, маринуйдуурга да бэрт.
Чѳҥѳчѳк тылын үгүстүк сүлүhүннээх саhыл тылын уонна кыhыл саhыл тылын кытта бутуйаллар.&lt;/poem&gt;
Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла. Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла (, эбэтэр "Pholiota mutabilis") диэн сиэнэр тэллэй.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ саhархайдыҥы күрэҥ, кытыытынан уу долгураҥ, бастаан томтоҕор, кэлин хаптаҕай, ортотугар чорбохтордоох, 6 см диэри кэтиттээх, үѳhээ ѳттѳ түүтэ суох, кураанах.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан сырдык, кэлин дьэбиннээх бороҥ ѳҥнѳнѳр, атаҕын устун аллараа түhэр таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этэ уулаах, чараас, үрүҥ.
Атаҕа бѳкүнүк, аллараанан арыый синньиир, бастаан бутэй, кэлин кѳҥдѳй, сэлээппэтин ѳҥүн курдук биhилэхтээх, биhилэх алын ѳттѳ хараҥа бороҥ хатырыктаах, үѳhээ ѳттѳ кубархай.
Споратын ѳҥѳ бороҥнуҥу.&lt;/poem&gt;
Yүнэр кэмэ.
Бэс ыйыттан күhүн атырдьах ыйын бүтэhигэр диэри баар.
Yүнэр сирэ.
&lt;poem&gt;Сэбирдэхтэрдээх мастар чѳҥѳчѳктѳрүгэр, сытынньаҥнарыгар бѳлѳхтѳѳн, дэҥҥэ үүнэр. Тыыннах маhы буортулаабат.
Бу тэллэйи билигин ГДР-га, Венгрияҕа, Чехословакияҕа мас лэкэчэктэригэр үүннэрэн сииллэр. Биhиги дойдубутугар 30-с сыллардаахха ыытыллыбыт чинчийиилэр кѳрдѳрѳллѳрүнэн тэллэй талымаhа суоҕа, биир лэкэчэктэн муҥутаан 6 кг, ортотунан 500 г тэллэйи ылыахха сѳбѳ дакаастаммыта. Лэкэчэк үс сыл устата сулууспалыыр, онтон маhа «микодревесина» диэн араас оонньуур, сувенир, киэргэл оҥоhуутугар барар.
Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тылын биhиэхэ да үүннэрэн боруобалаан кѳрүѳххэ сѳп.&lt;/poem&gt;
Аска туттуу.
&lt;poem&gt;Yчүгэй амтаннаах тэллэй. Аска сэлээппэтин эрэ туттуллар, мин оҥороллор, маринуйдууллар, тууhууллар.
Бу тэллэйи сүлүhүннээх саhыл тылын кытта бутуйуохха сѳп.&lt;/poem&gt;
Араҕас чѳҥѳчѳк тыла. Араҕас чѳҥѳчѳк тыла () 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ араҕас эбэтэр кытархайдыҥы араҕас, томтоҕор, кэлин даллайар, үксүн ортотугар чорбохтоох буолар, кэтитэ – 2-8 см.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ саhархай, хойут сырдык чэрэниилэ күѳҕэ ѳҥнѳѳх таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этэ араҕас, ньулуун амтаннаах.
Атаҕа 6-8 см үрдүктээх, суона – 0,4-0,5 см, токуркай, иҥиирдиҥи, ѳҥѳ бороҥ.
Споратын ѳҥѳ кытархай бороҥнор.&lt;/poem&gt;
Yүнэр кэмэ.
Сайын эрдэттэн күhүн хойукка диэри баар буолар.
Yүнэр сирэ.
Мутукчалаах мас, сүнньүнэн бэс чѳҥѳчѳгѳр бѳлѳҕүнэн үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр сиригэр барытыгар кѳстѳр.
Аска туттуу.
&lt;poem&gt;Бэрт амтаннаах тэллэй, үксүн мин оҥороллор.
Атын сүлүhүннээх саhыл тылын кытта бутуйуохха сѳп.&lt;/poem&gt;
Кѳҕѳрѳѳн. Кѳҕѳрѳѳн () 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ кыра – 1-2 см кэтиттээх, сырдык чэрэниилэ күѳҕэ ѳҥнѳѳх, хатырыктаах.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ кэтит (суон) ѳҕүллэҕэс, аҕыйах, чэрэниилэ күѳхтүҥү ѳҥнѳѳх атаҕар кытта түhэр таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этин ѳҥѳ ортото сырдык.
Атаҕа сэлээппэтин ѳҥүнээҕэр арыый аҕай сырдык, уhаты сурааhыннардаах, алларанан биллэр-биллибэт сонос, иhэ кѳҥдѳй.
Споратын ѳҥѳ сириэнэбэй.&lt;/poem&gt;
Yүнэр кэмэ.
От ыйыттан күhүн хойукка диэри.
Yүнэр сирэ.
Сүнньүнэн сэбирдэхтэрдээх ойуурга үүнэр.
Аска туттуу.
Ортону аннынан хаачыстыбалаах тэллэй. Сибиэhэйдии сиэнэр.