mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Харайданова Аграфена Николаевна. Харайданова Аграфена Николаевна - тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Ленин уордьанын кавалера, "Кыһыл Знамя" уордьан кавалера, Томпо улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара.
1925 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр Томпо улууһун III Байаҕантайга Үөттээх диэн сиргэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэммэтэх. 1939 с. колхуоска үлэлиир, 1941 с III Байаҕантай Киров аатынан колхуос чилиэнэ буолар. 1942 с. сайыныгар оскуола оҕолорун от үлэтигэр салайар. 1944 с. производствоҕа биригэдьиирдир. 1941 с. ЫБСЛКС чилиэнэ буолар, 1948-1950 сс. Киров аатынан колхуос комсомольскай тэриллиитин сэкирэтээринэн үлэлиир. 1956 с. ССКП чилиэнэ буолар. 1941 с-1952 сс. Киров аатынан колхуоска ыанньыксыттыыр, үүт-табаар ферматын сэбиэдэссэйинэн ананар. 1953-1957 сс. Маленков аатынан колхуоска үүт-табаар ферматгар сэбиэдиссэйдиир. 1957-1960 сс. В.И.Ленин аатынан колхуоска кладовщицанан үлэлиир. 1962 с. ыанньыксыттыыр. Биэс төгүл Таатта улууһун (1950 с.), Томпо улууһун (1953 с., 1963 с., 1967 с., 1969 с.) дьокутаатынан талылла сылдьыбыт. 
Наҕараадалара.
Ленин уордьана (1966 с.)
Бочуот бэлиэтэ (1971 с.)
Үлэ Кыһыл знамятын бэлиэтэ (1973 с.)
"Аҕа Дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин" мэтээл (1970 с.)
"Килбиэннээх үлэ иһин. В.И. Ленин төрөөрбүтэ 100 сылыгар анаан" (1970 с.)
"Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыайыы 30, 40 сыла" мэтээл уо.д.а анал грамоларынан, бэлиэлэринэн наҕараадаламмыта
Томпо улууһун бочуоттаах олохтоох (2001 с.)
Сигэлэр.
Николаев Н.С., Ефимов Н.Е., Николаева М.А., Знатные женщины Томпонского района. Якутск, 2018.
Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета. Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Арассыыйа Архангельскай куоратыгар баар мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1931 с. НКС уурааҕынан Архангельскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института төрүттэммит (АСМИ). 
1994 с. АСМИ Архангельскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
2000 с. АСМА - Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета диэн статустаммыт (ХСМУ).
Ректор - Горбатова Л. Н.
Факультеттара.
ХСМУга үөрэхтээһин орто үөрэххэ-5, үрдүк үөрэххэ-18, аспирантураҕа-35, интернатураҕа-28, ординатураҕа-66 испэссээлинэскэ ыытыллар
11 факультет, 61 кафедра баар
1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Фармацевтическай факультет
5. Международнай факультет
6.Медико-профилактика уонна медбиохимия факультета
7. Клиническай психология, социальнай үлэ уонна адаптивнай физкультура факультета
8. Экэниэмикэ уонна салайыы факультета
9. Ментальнай доруобуйа факультета
10. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнэнии факультета
11. Сиэстэрэ үөрэҕин факультета
Дуоктар уонна хандьыдаат диссертациятын көмүскүүргэ икки Сэбиэт баар.
Научнай үлэ хайысхалара:
-киһи экологията
-ментальнай экология
-ментальнай мэдиссиинэ
-арктическай уонна муоратааҕы мэдиссиинэ
-уопсастыба доруобуйатын ситимнээх мониторинга
-кутталлаах ситуацияларга сэрэхтээх(бэлэмнээх) буолуу.
ХСМУ баһыйар үгүс научнай-чинчийэр үлэлэрэ, эрэгийиэннээҕи научнай-тиэхиниичэскэй программа "Здоровье населения Европейского Севера" сүрүн чэрчитинэн ыытыллар. Программа 23
ордук суолталаах хайысханы тутуһар.
Сыл аайы, университет базатыгар 30-тан тахса научнай-практическай уонна методическай конференциялар уонна семинардар, ол иһигэр, 20-тэн тахса норуоттар ыккардыларынааҕылар,эмиэ, буолаллар.
Рейтиннэрэ.
"Национальное признание"-2019 Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 24-с миэстэ.
Арассыыйа университеттэрин Уопсай Национальнай 2020с. ыам ыйын 19 күнүгэр тахсыбыт рейтинигэр ХСМУ бастакы лигаҕа киирбит.
Уопсай Национальнай рейтинг Арассыыйа университеттарын аҕыс рейтинэ холбоспута.
Ссылкалара.
http://www.nsmu.ru/news/index.php?ID=50919 
http://www.nsmu.ru/ 
https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/
https://studyinrussiaportal.com/severnyj-gosudarstvennyj-meditsinskij-universitet
Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета. Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Саратов куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин "В. И. Разумовскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" .
1909 с. Импэрээтэр Николай ll биир факультеттаах Импэрээтэрискэй Николаевскай университеты төрүттээбит.
Мэдиссиинэ факультетын бастакы кууруһугар 92 устудьуон, 14 көҥүл истээччи ылыллыбыт.
1930 с.мэдиссиинэ факультета үс факультеттаах туспа мэдиссиинэ института буолбут. 1935 с.1600 устудьуоннаах эбит.
1976 с. Институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт. 1988 с.стоматологическай факультет арыллыбыт.
1993 с. институт, Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ статустаммыт.
ССМУга 7000-тан тахса, ол иһигэр, 500 тас дойдуттан киирбит устудьуон үөрэнэр.
Структурата.
-факультеттара
1. Лечебнай факультет
2. Клиническай психология факультета
3. Педиатрическай факультет
4. Фармацевтическай факультет
5. Стоматологическай факультет
6. Медико-профилактическай факультет
7. Омук устудьуоннарын деканата
-сиэстэрэ үөрэҕин института
-квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмниир факультет
-фундаментальнай уонна клиническай урология НЧИ
-кардиология НЧИ
-мэдиссиинэ научнай-үөрэтэр инновационнай киинэ
-элбэх профиллаах аккредитационнай-симуляционнай киин
-"Медицинский Предуниверсарий" үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии киинэ
-мэдиссиинэ кэллиэһэ
Рейтиннэрэ.
2014 с. "Эксперт РА" агенство ССМУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр киллэрэн "Е" кылааһы биэрбит.
Арассыыйа бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ RAEX-100: ССМУ 2020 с. 100 бастыҥнар кэккэлэригэр киирбит. Барыта 100 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 14 мэдиссиинэ университета киирбит.
TOP UNIVERSITIES IN RUSSIA by 2020 University Web Ranking: Арассыыйа 37 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 18-с миэстэ.
Наассыйалыы рейтин Интерфакс 2020: 337 Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэриттэн 131-с миэстэ.
Аан дойду университеттарын рейтинин ситимигэр Webometrics(биитэр Ranking Web)2020: ССМУ 188-с миэстэ.
"Социальный навигатор" "Рейтинг востребованности вузов в РФ-2019": 50 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 27-с миэстэ.
Аан дойдутааҕы рейтин агенствота "Академический стандарт"Academic Ranking of World Universities-European Standard ARES-2019: АБ 198 университетыттан 77-с миэстэ.
Forves сурунаал биэрсийэтинэн, 2018 сылтан саҕалаан, ССМУ сыл аайы, 100 АБ бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр киирэр.
2018 с. - 78, 2019 с. - 50-с миэчтэлээх.
Ссылкалара.
http://pfo.gov.ru/pobeda75/sar/sarprom/
http://www.sgmu.ru/info/struct.html 
https://ru.m.wikinews.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%92%D0%A3%D0%97%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%9D%D0%93#%D0%A0%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%92%D0%A3%D0%97%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%A1%D0%9D%D0%93
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета. Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин "Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" - Арассыыйаҕа Смоленскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
РСФСР доруобуйа харысталын Наркомата 1920 с.муус устар 4 күнүгэр Смоленскай судаарыстыбаннай университетыгар мэдиссиинэ факультетын арыйарга быһаарбыт.
1924 с.ахсынньы ыйыгар Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института буолбут.
1994 с.бэс ыйын 15 күнүгэр АБ Судаарыстыбаннай кэмитиэтэ 586 нүөмэрдээх бирикээһинэн Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
АБ доруобуйа харысталын миниистирин бирикээһинэн 2015 с.олунньу 16 күнүгэр Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.
Структурата.
-Факультеттара:
1. Лечебнай
2. Педиатрическай
3. Стоматологическай
4. Фармацевтическай
5. Психолого-социальнай
6. Медико-биологическай уонна гуманитарнай үөрэх
7. Иностраннай устудьуоннар
8. Квалификацияны үрдэтии, атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии
67 кафедраҕа, 450-тан тахса бэрэдэбээтэл үлэлиир, ол иһигэр 86 дуоктар, 281 наука хандьыдаата.
СмолСМУ таһаарар сурунааллара, хаһыата:
"Вестник Смоленского государственного медицинского университета";
"Медицинские вести регионов";
"Клиническая микробиология и антимикробная химиотерапия"
"За медицинские кадры"
Рейтиннэрэ.
СмолСМУ Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2168-тан 312-с миэстэ.
"Национальное признание-2019" рейтиҥҥэ 34-с миэстэ.
СмолСМУ "Юрайт. Статистики" рейтинигэр Арассыыйа цифровой үөрэххэ актыыбынай мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2020 с. Топ-5 киирбит.
Ону кытта, атын үөрэх тэрилтэлэрэ ааҕар куурустардаах мэдиссиинэ научнай оскуолаларын рейтинигэр СмолСМУ Топ-10 киирэн, 3-с миэстэлээх.
Ссылкалара.
https://web.archive.org/web/20140713081611/http://sgma.info/index.php?option=com_frontpage&amp;Itemid=1
https://moeobrazovanie.ru/sgma/?ratings
https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/
https://www.mk-smolensk.ru/social/2020/04/24/smolenskiy-vuz-voshel-v-top5-nacionalnogo-reytinga.html
Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата. Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Хотугулуу Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата(ХОСМА) - Арассыыйаҕа Владикавказ куоракка баар, Хотугу Осетия уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтин атын эрэгийиэннэригэр быраастары бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1939 с. от ыйын 10 күнүгэр мэдиссиинэ институтун быһыытынан төрүттэммит. 1942 с. Хотугулуу Осетияҕа байыаннай балаһыанньа тыҥаабытынан Ереваҥҥа эвакуируйдаммыт. 
Үгүс устудьуоннар уонна преподавателлэр Аҕа дойду сэриитигэр кыттыыны ылбыттар.
1975 с.үөрэх саҥа куорпуһа тутуллан үлэҕэ киирбит.
1981 с. Киин научнай-чинчийэр лаборатория арыллыбыт.
1984 с.тас дойдуттан киирэн үөрэнэр устудьуоннар салаалара арыллыбыт.
1995 с.институт, Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
Билиҥҥи кэмҥэ, акадьыамыйаҕа:
-6 факультет уонна 39 кафедра
-научнай-чинчийэр киин лаборатория
-научнай-чинчийэр сектор
-практическай бэлэмнэнии сектора
-ааҕар-суоттуур киин
-аккредитация киинэ
-клиническай балыыа
-стоматологическай поликлиника 
-элэктириэннэй ааҕар саалалаах аныгылыы бибилэтиэкэ
-21 көмпүүтэр кылааһа
-психологическай-педагогическай сулууспа
-практическай бэлэмнэнии уонна тиэстээһин киинэ бааллар.
Факультеттара.
1. Лечебнай факультет
2. Стоматологическай факультет
3. Педиатрическай факультет
4. Фармацевтическай факультет
5. Медико-профилактическай факультет.
Сыл аайы акадьыамыйаҕа 3000- тан тахса устудьуон, аспиран, интерн, ординатор уонна быраас Хотугулуу Осетияттан, Арассыыйа атын эрэгийиэннэриттэн, ону кытта Азербайджантан, Грузияттан, Таджикистантан, Индияттан, Сирияттан, Палестинаттан, Египеттан уо.д.а. дойдулартан үөрэнэллэр.
Устудьуоннар араас научнай кэмпириэнсийэлэргэ уонна Бүттүүн Арассыыйатааҕы, ону кытта норуоттар ыккардыларынааҕы олимпиадаларга кытталлар.
Рейтиннэрэ.
2020 с. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 228-с миэстэ.
Владикавказ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ.
Ссылкалара.
http://sogma.ru/sveden/common/ 
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A1%D0%9E%D0%93%D0%9C%D0%90
https://eduscan.net/colleges/sogma
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета. Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
ТверьСМУ - (Толору аата: Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин "Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета") - Арассыыйаҕа Тверь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1954 с. Калинин куоракка көһөрүллүбүт Ленинградтааҕы стоматологическай институкка олоҕуран Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата төрүттэммит.
2015 с.кулун тутарга акадьыамыйа Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.
Структурата.
Ректор - Л. В. Чичановская
Университет 7 факультеттаах, 54 кафедралаах.
Факультеттара.
1. Лечебнай 
2. Педиатрическай
3. Стоматологическай
4. Фармацевтическай
5. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ
6. Диплом кэнниттэн үөрэнии
7. Квалификацияны үрдэтии уонна атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии
8. Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии
Университекка 479 преподаватель баар, ол иһигэр 55 бэрэпиэссэр, 149 дассыан.
Преподавателлэр: лечебное дело, педиатрия, стоматология, фармация, сестринское дело диэн испэссээлинэстэргэ бэлэмнииллэр.
Ону таһынан, университет элбэх тас дойдулар үөрэхтэрин уонна наукаларын, тэрилтэлэрин кытта хардарыта үтүө сыһыаннаах.
Ол курдук:
-эндоскопическай хирургияҕа германиялыын кыттыгас үөрэтэр-научнай-практическай киини тэрийии
-офтальмологияҕа аныгы инновационнай технологияларга Германиялыын киини арыйыы
-немец коллегалары кытта молекулярнай генетика лабораториятын тэрийии
-оҕо кардиологиятыгар Германиялыын кыттыгас программаны айыы
-Саарскай университекка ТСМУ бэрэстэбиитэлистибэтин тэрийии
-дентальнай имплантологияҕа "Байкон"(США) мэдиссиинэ киинин кытары салаа төрүттээһинэ 
хайысхаларга үлэлиир.
ТверьСМУ 1962 с.саҕалаан 56 тас дойдуттан устудьуоннары, ординатордары, аспирааннары уонна клиника испэссээлиистэрин бэлэмниир.
Рейтиннэрэ.
ТСМУ Тверь үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 1 миэстэ.
Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 113-с миэстэ.
Forves сурунаал рейтинигэр 2019с. 46-с миэстэ.
"Социальный навигатор" уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сонуннар агенство "Россия сегодня" үрдүк үөрэх тэрилтэтин востребованноһа рейтинигэр Арассыыйа 48 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 5-с миэстэ.
Ссылкалара.
https://tvgmu.ru/eng/ 
https://tver-med.ru/
https://tvgmu.ru/kaf/ 
https://tvtver.ru/news/vuz-iz-tveri-voshel-v-rejting-sta-luchshih-vuzov-rossii/
Ыйааһын мээрэйдэрэ. Саха ыала былыр төһө да алаас-алаас аайы, үрүйэ-харыйа быыстарыгар тус-туспа бүгэн олордор, бэйэ-бэйэлэрин кытта ылсар-бэрсэр, уларсар, кыра да буоллар, иэс-күүс киирсэр идэлээхтэрэ. Онно өйдөһөр мээрэйдээх этилэр.
Чабычах, саар ыаҕас, холлоҕос, хоппо, тымтай, бэрэмэдэй, хааһах, о. д. а. иһит-хомуос бары мээрэй буоллара. Холлоҕос диэн 10-20 ыаҕас киирэр истээх туос иһит. Онно үксүн тары куталлара. Сири иһит тирииттэн тигиллэрэ, кымыска аналлаах, быһа холуйдахха, 6-7 буут истээх буолара. Улахан ыһыахтарга кымыһы хас да сири иһиккэ буолара. Муҥхаҕа балыгы хоппо мээрэйинэн холууллара. Эбэбит 5-6 хоппону сиэттэ диэн буолара.
Ытыс, уоп, кырбас, үтэһэ диэн мээрэй баара. Ытыс буор, ытыс бурдук дииллэрэ. Ытыһынан мээрэй бурдугу суорунаҕа тардар кэмҥэ үгүстүк туттуллара. Биир уоп - ол аата киьи сеп соҕутсук биирдэ айахха угар куһуога. Кырбас - төһө да чуолкай киилэ, грамм этиллибэтэҕин иһин, саха киһитэ толору өйдөбүлү ылар. Холобур, икки үчүгэй кырбас эти буһардылар. Үтэһэ мунду, үтэһэ эт. Ыһыахха биирдии үтэһэ эти сиэттилэр. Билигин да ыһахха эти утэһэлиир үгэс уурайа илик. 
Саамй кыра мээрэйдэргэ кымаах уонна сыҥсыыр киириэхтэрин сеп. Кутуу чэй, хамса табах: икки-ус кутуу чэй хаалла. Итини тэҥэ кыыннаах быһах саҕа, тыҥырах харатын, чыычаах тумсун саҕа уо. д. а. өйдөбүллэр бааллара.
Чуолакай ыйааһыннаах мээрэйдэр кэлин нууччаттан киирбиттэрэ:
Ирина Никифорова. Ирина Афанасьевна Никифорова — Саха сирин үтүөлээх артыыската, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската.
Олоҕун олуктара.
Ирина Никифорова төрөөбүт көмүс биһигэ Амма улууһун кытыы алааһа Эмис диэн, сахаҕа үтүө үһүйээн буолбут ырыаһыт Катя Захарованы,
норуодунай бэйиэт Күннүк Уурастыырабы биэрбит ытык сир. 
Айар үлэтэ.
Саха тыйаатырыгар айар үлэтин Шекспир "Илиир Хоруолугар" Кэридиэлийэни, Мустай Карим "Ый өлүүтүн түүнүгэр" Забуржат курдук уустук оруоллары оонньоон саҕалаабытыттан, бу күннэргэ дылы таһымын тутан сылдьар. Магдалена Ф. Гарсиа Лорка "Иччитэх дьиэтигэр", Ача Хотун Николай Лугинов "Чыҥыс Хаанын ыйааҕар", Алиман Чингиз Айтматов "Ийэ сиригэр", Анжелика Карл Гоцци "Таба хоруолугар", Антигуона Софокл "Антигуонатыгар". Ордук табыллан саха драматургиятыгар Алампа "Олох дьэбэритигэр" Маайаны, Тимофей Сметанин "Лоокуут уонна Ньургуһун" драматыгар Ньургуһуну, Ойуунускай "Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куотугар" Туйаарыманы, Иван Гоголев - Кындыл "Дыгын Дарханыгар" Аан Далбары уонна "Наара Суоҕар" Күндү Күлүүгү уо.д. атын оруоллары оонньуур.
Киһи быраабын күнэ. Киһи быраабын күнэ () — празднуется по предложению Генеральной Ассамблеи ООН (Резолюция № 423 (V)) ежегодно, 10 декабря, начиная с 1950 года. В этот день в 1948 году Генеральная Ассамблея ООН приняла Всеобщую декларацию прав человека.
В резолюции Генеральной Ассамблеи предложено всем государствам ежегодно предоставлять доклады о праздновании Дня прав человека. В координации празднования Дня прав человека важную роль играет Верховный комиссар по правам человека.
В СССР, начиная с 1977 года, правозащитники в День прав человека проводили на Пушкинской площади в Москве так называемый «Митинг молчания».
В России в этот день проводятся различные официальные и неофициальные мероприятия. В 2001 году была учреждена Премия имени Андрея Сахарова «За журналистику как поступок». Премия присуждается российским журналистам и вручается 10 декабря в День прав человека.
10 декабря 2009 года представители демократических движений снова провели на Пушкинской площади «Митинг молчания». Таким образом они решили возродить традицию советских диссидентов, считая, что права человека в России снова грубо и повсеместно нарушаются.
В ЮАР День прав человека отмечается как национальный праздник 21 марта — в Международный день борьбы за ликвидацию расовой дискриминации, в память о расстреле в Шарпевиле, произошедшем в этот день в 1960 году.
В Кирибати День прав человека объявлен нерабочим днём.
10 декабря 2013 года Международная федерация за права человека (FIDH) и правозащитный центр «Весна» представили подробный отчет на 80-ти страницах «Повсеместные нарушения трудовых прав и принудительный труд в Беларуси».
Күн тиэмэлэрэ.
Ежегодно ООН определяет основную тему Дня прав человека:
Роман Степанович Атласов - Балталыырап. Роман Степанович Атласов (1913-1958) - суруйааччы, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа
Роман Степанович 1913 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) III Мэлдьэхси (билиҥҥитэ Томтор) нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Томтор оскуолатын бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа учуутал семинариятыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэнэ сылдьан хоһоон суруйара. Роман Балталыырап диэн хос ааттааҕа. Кини киэҥник биллибит бэйиэт Иван Арбитаны кытта үөрэммитэ. Арбита салайар литэрэтиирнэй куруһуогар дьарыктаммыта. 1934 сыллаахха педтехникуму бүтэрэн, учуутал идэтин ылбыта.
Учуутал үөрэҕин бүтэрэн баран, 1937-1938 сс. Төҥүлү сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлыы тахсар. 1938 сыллаахха айымньылаахтык үлэлиир учуутал 5 кылааска аналлаах "Саха тылын грамматикатын" оҥорсор. Төҥүлүгэ үлэлии сылдьан, "Виктор Коммунаров" диэн дыраама суруйар. Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Попов Алексей Леонтьевич - Р.С. Алтасов бастакы үөрэнээччитэ - ахтарынан, бу дырааманы Төҥүлү үөрэнээччилэрэ сыанаҕа онньообуттар. Дыраама кырасдааныскай сэрии тиэмэтигэр анаммыт. Төҥүлүгэ үлэлии сырыттаҕына, Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланар.
1942 сыллаахха от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Украинскай фроҥҥа сэриилэспитэ, стрелковай дибиисийэҕэ сулууспалаабыта, стрелок этэ. 1943 сыл олунньутугар биир улахан хаан тохтуулаах кыргыһыыга, Харьков куораты босхолооһуҥҥа кыттыбыта. Ыараханнык бааһыран, аҥаар атаҕын сүтэрэн, сэрии I группалаах инбэлиитэ буолан дойдутугар 1944 с. эргиллибитэ.
Роман Атласов хорсуннук сэриилэспитин иһин "Кыһыл сулус" уордьанынан, "Германияны кыайыы иһин", "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
"Хайа хаһан кэлэҕин?", "Эйэ холууба" о.д.а. саха киһитин дууһатын туппут, умнуллубат ырыа буолбут хоһооннору айбыта. 1958 с. тохсунньу ыйыгар "Таптыыбын Сахам сирин" диэн ааттаах өрөспүүбүлүкэтээҕи литэрэтиирнэй куонкуруска кыттан, бириистээх III миэстэни ылары ситиспитэ, бэчээттэнэргэ мэктиэлэммитэ. Ол гынан баран, ааптар эрдэ өлөн, кини хомуурунньугуттан бэрт аҕыйах бэчээттэммитэ.
16 сыл устата Томтор оскуолатыгар учууталлаабыта, ситиһиилээх үлэтин иһин Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотынан наҕараадаламмыта, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
Бурнашев Андрей Васильевич. Андрей Васильевич Бурнашев — суруйааччы, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Андрей Васильевич 1912 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) Тараҕай кэһилиэгэр төрөөбүтэ. 14 сааһын туолан баран Бүтэйдээх оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Оскуоланы 1933 сылга бүтэрбит, ити сыл комсомол кэккэтигэр киирбит. Тараҕай нэһилиэгин бастакы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ. Сырдыкка тардыһар, үөрэҕи ылынымтыа эдэр киһини 1933 с. Баатара оскуолатыгар учууталлата ыыталлар. Онно 1936 с. дылы үлэлиир, онтон 1936 с. 1941 с. дылы Табаҕа 7 кылаастаах оскуолатыгар үлэлиир. 1941-1942 сыллаахха Тараҕай нэһилиэгэр сэлиэнньэ сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн ананан үлэлиир. 1943 сыллаахха ССКП чилиэнигэр хандьыдаатынан киирэр.&lt;br&gt;
1943 сыллаахха бэс ыйыттан 1945 сыллаахха ахсынньыга дылы Забайкальскай уокурук 36 аармыйатын 177 мм полкатыгар рядовой саллаатынан сулууспалаабыта. Кини чааһа Японияны кытта сэриигэ кыттыбыта, Маньчжуриянан Кореяҕа тиийбитэ, Пхеньян куораттан төннүбүтэ. "Германияны кыайыы иһин", "Японияны кыайыы иһин", "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэһитин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.&lt;br&gt;
Бурнашев Андрей Васильевич 35 сыл устата начаалынай кылаастар учууталларынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Кинигэ куттаах учуутал төрөппүт оҕолоругар, кэнэҕэски ыччаттарыгар кэриэһин кинигэ суруйан хаалларбыта. Бу "Кыымтан төлөн күөдьүйэр" диэн кинигэни Андрей Васильевич уола АБ үтүөлээх экономиһа, СР НХ үтүөлээх үлэһитэ, АБ Бэдэрээлинэй Мунньаҕын Бэдэрээсийэтин Сэбиэтин чилиэнэ, Ил Түмэн дьокутаата Бурнашев Р.А. 2002 с. бэчээттэтэн таһаарбыта. Кинигэҕэ Саха сирин тыатыгар 20-с үйэ 20-с сылларыгар бастакы пионердар уонна комсомолецтар саҥа олоххо, үөрэххэ тардыһыыларын, сырдык ыраларын, көхтөөх уопсастыбаннайүлэлэрин туһунан кэпсэнэр. Роберт Андреевич аан тылыгар ыччат дьонугар туһаайан маннык суруйар: "Бу кинигэ биһиги аҕа уус тиһигэ быстыбат сибээһэ буоллун уонна үйэлэргэ үтүө үгэс буолан салҕанан бара турдун".
Адамов Евсей Гаврильевич. Адамов Евсей Гаврильевич — Үөһээ Бүлүү Сургуулук нэһилиэгэр үлэлээбит биэлсэр 
Сургуулукка ФАП сэбиэдиссэйинэн 1980 с. 25 сааһыгар кэлбитэ. Бу иннигэр Yөһээ Бүлүүгэ суһал көмө фельдшеринэн үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ балыыһа үс уопсай, биир родильнай койкалаах эргэ дьиэҕэ үлэлиирэ. Ол саҕана тыаҕа фельдшер үлэтэ билиҥҥи курдук буолбатаҕа. Кэлэргэ-барарга транспорт суоҕа, сибээс быстар мөлтөҕө. Нэһилиэнньэ киэҥ сиринэн тайаан сытара. Киэҥ Күөл, Көтөрдөөх учаастактарын хабан үлэлииллэрэ. Итилэр балтараалыы, иккилии көстөөх сирдэр. Сайынын хас да сиргэ сайылык фермалара. Олорго хайаан да 1-2 бииригэр дылы саастаах оҕо баар буолара. Патронажка элбэх бириэмэ барара. 
Балыыһаҕа кыһынын-сайынын ыарыһах толору буолара. Эбиитин төрүүр дьахталлар үгүстэрэ Сургуулукка оҕолоноллоро. Онон тыаҕа саҥа үлэлээн эрэр киһи салла быһыытыйбытын кэннэ урукку фельдшер үлэтигэр киирэн эһээм дьэ үөһэ тыыммыта. Уопуттаах, кырдьаҕас эмчит Прокопьева Варвара Сергеевна субэтэ-амата үлэни лаппа чэпчэтэрэ. 
Хроническай ыарыылаах элбэх кырдьаҕас дьон баара. Нэдиэлҕээ биирдэ-иккитэ хайаан да ыҥыран доруобуйаларын бэрэбиэркэлэтэллэрэ, сүбэ-ама эрэйэллэрэ. Дьэ ол кэннэ хайаан да чэйдэтэн, сэһргэтэн атаараллара. Сылаҥҥа олорор Моеков Данил (Моой Тайыла) хааннааһыҥҥа, түөн уурарга үөрэппитэ. Онто кэлин элбэхтэ туһалаабыта. Сэбиэскэй саҕана итинник эмтээһини кытаанахтык боболлоро. 
Бу үлэлиир кэмнэригэр Тарасова Даша-Маша диэн дьикти ааттаах, Боотулуу кыыһа үлэлээн сылдьыбыта. Санитаркаларынан Угарова Мария, Ксенофонтова Настаа үлэлээбиттэрэ. 
Маҥнай кэлэригэр Евсей Гаврильевич кэргэнэ Соргоева Мария Кирилловна медсестралыыр этэ. 1983 с. атын үлэҕэ кеспутэ. Билигин кэргэнин кытта Сургуулук нэһилиэгигэр эйэ дэмнээхтик 40 сылын олорор, 4 оҕолоохтор уонна 8 сиэннээхтэр. Көтөх хаһаайыстыбалаахтар. Сайыннарын оттоон, кыһыннарын куускэ үлэлээн олороллор.