mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Донской Андрей Иванович. Донской Андрей Иванович — сүүрүүгэ, устаны ыстаныыга САССР рекордсмена, САССР спордун маастара. САССР 17 төгүллээх чемпиона (атах оонньуутугар). Сахалыы остуол оонньууларын хас да төгүллээх чемпиона, Саха сирин спордун 20-с үйэ лауреата, «Урожай» ДСО бочуоттаах чилиэнэ, Далыр нэһилиэгин бочуоттаах гражданина.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Мандаров Валерий Иванович. Мандаров Валерий Иванович – хапса±айдаґан тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Михалева Лариса Дмитриевна. Михалева Лариса Дмитриевна – хотугу много-борье±а СР, РФ спордун маастара. «Мэнигийээн» цирковой бөлөх иитиллээччитэ.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Михайлов Ян Яковлевич. Михайлов Ян Яковлевич — кіІµл тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Николаев Игнат Алексеевич. Николаев Игнат Алексеевич — хапсаҕай тустууга Саха АССР спордун маастара, саахыматчыт, нуучча дуобатыгар маастарга кандидат.
Николаев Руслан Русланович. Николаев Руслан Русланович – хапсаҕайга СӨ спордун маастара.
Николаев Рустам Русланович. Николаев Рустам Русланович – хапса±айга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Ан Михаил Иванович. Ан Михаил Иванович (1944-1980сс.) – атах оонньуутугар Саха АССР спордун маастара. 
Дүллүкүгэ төрөөбүтэ. Орто оскуола кэнниттэн производствоҕа үлэлээн баран СГУ-га зоотехник идэтин ылбыта. Идэтинэн совхозка үлэлээбитэ. Оскуолаҕа сылдьыаҕыттан спордунан утумнаахтык дьарык-танан, кэлин СГУ-га үөрэнэр сылларыгар сахаларга аатырбыт быһыйдары Н.Санниковы, В.Гороховы, В.Шелковниковы уонна И.Андреевы кытта бииргэ сахалыы ыстаныыларынан дьарыктанан барбыта. Ол сылдьан СГУ уонна Дьокуускай куорат кµрэхтэґиилэригэр бастыыр уонна миэстэлэһэр. Ол кэмҥэ кылыыга спорт маастарын нормата 41м.50см. этэ. Ол көрдөрүүнү Михаил лаппа куоһарар уонна 42м. кирбиини аһаран, 1968с. Саха АССР спордун маастара буолар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Устинов Андрей Иванович. Устинов Андрей Иванович — марафон сүүрээччи, чэпчэки атлетикаҕа САССР спордун маастара (1983 с.)
1931 с. Далыр нэһилиэгэр колхуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ситэтэ суох орто үөрэхтээх. 1956 с. сайыныгар Дьокуускайга сүөһү үүрүүтүгэр барбыта. 1958 с. сайыныгар ат сүүрдүтүнэн дьарыктаммыта. 1960 с. бастакы мас көтүүлээх ат сүүрдүүтүгүгэр республика чемпиона. 1962 сылтан уһун дистанцияҕа сүүрүүнэн дьарыктанан, Арассыыйаҕа куоталаһыыга Саха сирин чиэһин 8 сыл көмүскээбитэ. Марафоҥҥа олохтообут рекорда республикаҕа 15 сыл устата тупсарыллыбакка турбута. «Урожай» общество сүүмэрдэммит хамаандатыгар үстэ киирэн, союзнай суолталааах «Труд» хаһыат бирииһигэр кыттыбыта, куһаҕана суох көрдөрүүнү ситиспитэ. 1967 с. РСФСР финальнай спартакиадатыгар Ленинград куоракка марафоҥҥа сүүрүүгэ 6-с миэстэни ылан, ССРС спордун маастарыгар кандидат нуорматын сахалартан бастакынан толорбута. РСФСР «Урожай» ДСО-тун Бочуотунай чилиэнин аатын сµкпµтэ. 1981 с. «Саха АССР-га физическэй культура уонна спорт сайдыытыгар үтүөлэрин иһин» знагынан наҕараадаламмыта. 1983 с. Саха АССР спордун маастара, 1987 с. РСФСР спордун ветерана үрдүк ааттары сүкпүтэ. 2001 с. «20-с үйэ спордун лауреата» аат бэриллибитэ.
Степанов Степан Егорович. Степанов Степан Егорович — Түргэн Бөҕө. Кырыкый нэһилиэгиттэн улууска, республикаҕа бастакынан биллибит, «хапсаҕай» тустуу маастара. Улуус чиэһин элбэхтэ көмүскээбит, республикаҕа 4 төгүл, Бүлүү сүнньүгэр 5 төгүл бастаабыт, республика чиэһин хуреш тустууга Сибиир уонна Дальнай Восток күрэхтэригэр көмүскээн 2 төгүл бастаабыт Саха Сиригэр киэҥник биллибит тустуук. Саха биир аатырар бөҕөһө Степанов Василий Иннокентьевич-Буучугурас Бөҕө туттар албаһын киэҥ араҥаҕа, аан дойдуга «Түргэннээһин» диэнинэн биллибит хапсаҕай албаһын тарҕаппыт тустуугунан буолар. Бу албаһы туттан утарсааччыларын кэбирэхтик, түргэнник охторорун иһин норуот «Түргэн Бөҕө» диэн ааттаабыт. 
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Мандаров Константин Иванович. Мандаров Константин Иванович — хапса±айга САССР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Бускаров Николай Харлампьевич. Бускаров Николай Харлампьевич (1958 с.т.) — марафонец, чэпчэки атлетикаҕа международнай кылаастаах спорт маастара (1996 с.).
Кини Россия араас куораттарыгар, Европа кэккэ дойдуларыгар: Италияҕа, Голландияҕа, Бельгияҕа, Испанияҕа, күн тахсар дойдутугар Японияҕа, Африка сиригэр онтон да атын сирдэргэ сылдьан күрэхтэстэ. Саамай чаҕылхай кыайыылары 90-с сыллар аҕалбыттара. 1992 с. Калининград куораккка маастарга кандидат, 1993 с. Омскайга ыытыллыбыт аан дойдутааҕы марафоҥҥа маастар норматын толорбута. 1996 с. Москваҕа аан дойду икки ардыларынааҕы спорт маастарын норматын толорбута. /З. В. Бускарова
Иванов Никифор Никифорович. Иванов Никифор Никифорович — атах оонньуутугар САССР спордун маастара, өрөспүүбүлүкэ рекордсмена.
1962 с. Саха АССР норуоттарын 4-с спартакиадатыгар республика рекордун 17 см аһарбыта, ол эбэтэр 36 м. 53 см түспүтэ. 5-с спартакиадаҕа 36 м. 70 см. / В. А. Федоров
Данилов Василий Николаевич. Данилов Василий Николаевич — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара (1974 с.), ССРС студеннарын 5 төгүллээх чемпиона, ССРС норуоттарын спартакиадатын 1979 с. хамаандатын боруонса мэтээлин призера, Россия 1974 с. чемпионатын үрүҥ көмүс призера.
Бырдакаров Валерий Афанасьевич. Бырдакаров Валерий Афанасьевич — хапсаҕайга СР спордун маастара, ветерана. САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Бүлүү улууһун, Ороһу нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, II-с ыҥырыылаах Улуус мунньаҕын депутата.
Лебедкин Семен Руфович. Лебедкин Семен Руфович — хуреш тустууга РФ спордун маастара, хапсаҕайга СР спордун маастара, конул тустууга РФ спордун маастара, суруйааччы.
Кузнецов Александр Анатольевич. Кузнецов Александр Анатольевич — мас тардыһааччы.
1996 с. СГУ физкультурнай отделениетыгар туттарсан киирэн этин-сиинин ылсан туран сайыннарбыта. Үөрэнэр кэмигэр мас тардыһыытынан дьарыктаммыта. Тренер Ф. М. Дягтерев салалтатынан бу көрүҥ ымпыгын-чымпыгын баһылаан араас күрэхтэһиилэргэ аата-суола биллэн барбыта. Саша тардыспыт 68-74 киилэ ыйааһыннарыгар «араллааны» тардыбыта. 2002 с. Дьокуускайга ыытыллыбыт көҥүл тустууга Россия чемпионатыгар Александр уонна кини чугас доҕоро Николай Дьяконов мас тардыһыытыгар Кавказ уолаттарын тургутан көрбүттэрэ. «Хотойдор» былдьаһа-былдьаһа тарда сатаан баран кыайбатахтара.
Федоров Валерий Васильевич. Федоров Валерий Васильевич (Кыайыы Махсыым) — хапсаҕайга САССР спордун маастара (1976 с.)
1955 с. от ыйын 21 к. Оҥхой нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 1973 с. 18 саастаах Валерий Федоров хапсаҕайга оройуон чемпионун аатын ылбыта. Дойду араас муннуктарыгар Валерий Федоров аата кыайыы кынаттаммыта, ол курдук Усть-Ордаҕа, Горно-Алтайскайга о.д.а. Дальнай Восток күрэхтэһиилэригэр бириистээх миэстэттэн түспэт этэ. 1982 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун үбүлүөйдээх ыһыаҕар абсолютнай чемпионакка Валерий монгол аатырбыт бөҕөһүн Зевгийн Дубчины кыайбыта. Кыайыы Махсыым анал тренерэ суох, бэйэтин бэйэтэ дьарыктаан, итинник аакка-суолга тиксибитэ. Кини бирииһигэр нэһилиэгэр тустуу бырааһынньыктара буолара үгэскэ кубулуйда. /Убайа Федоров В. В. ахтыыта
Захаров Клавдий Семенович. Захаров Клавдий Семенович — хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү улууһа.
Ли-Фу Сергей Иванович. Ли-Фу Сергей Иванович — хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара, ССРС физкультураҕа уонна спортка туйгуна, РСФСР үөрэҕин туйгуна, Бүтүн Россиятааҕы «Урожай» спортивнай общество бочуоттаах чилиэнэ.
Көҥүл тустууга, саха национальнай көрүҥнэригэр 1-кы категориялаах судьуйа, Саха сиригэр спорду сайыннарыыга уонна пропагандалааһыҥҥа үтүөлэрин иһин знактаах, педагогическай үлэ ветерана. 1950-60 сс. республика биир күүстээх хапсаҕайдьыта.
Павлов Юрий Дмитриевич. Павлов Юрий Дмитриевич – хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара.
Семенов Валерий Николаевич. Семенов Валерий Николаевич — көҥүл тустууга, хапсаҕайга спорт маастара, Украина, Саха сирин чемпиона.
1953 с. от ыйын 6 к. Далыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1976 с. Киевтээҕи Физкультурнай институту кыһыл дипломунан үөрэнэн бүтэрбитэ. Ыалдьан тустар быраабын быспатахтара буоллар, улахан тустуук тахсар чинчилээҕэ. Тренеринэн үлэлээбитэ 30-ча сыл буолла, ол устата бэрт элбэх тустуугу иитэн таһаарда. Союз, Россия көҥүл тустууга уонтан тахса маастарын, хапсаҕайга 20-чэ маастары үүннэрдэ. Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Нам нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, СР үөрэҕириитин туйгуна.
Малардыров Михаил Петрович. Малардыров Михаил Петрович – хапсаҕайга САССР спордун маастара. 
1927 с. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүү педучилищетын бүтэрэн Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлээбит. Дэгиттэр талааннаах спортсмен буолан, кылгас спортивнай биографиятыгар чаҕылхай ситиһиилэммитэ. Ол курдук; штанганы көтөҕүүгэ – 3, хайыһарга, ытыыга – 2, көҥүл тустууга – 1 разрядтааҕа. Өссө гимнастиканан, акробатиканан, гиирэ спордунан утумнаахтык дьарыктаммыта. 1952 с. профсоюзтар республикатааҕы спартакиадаларыгар 25 км велосипедынан сырсыыга чемпионнаабыта уонна волейболга учууталлар хамаандаларыгар оонньоон эмиэ бастаабыта. 1955 с. республикаҕа 70 кг ыйааһыҥҥа хапсаҕайга 2-с миэстэни ылбыта. 1956 с. хапсаҕайдьыт Малардыров республикаҕа 3-с миэстэлэммитэ. 1957 с. республикатааҕы профсоюзтар спартакиадаларыгар 15 киһини хотон чемпион аатын ылбыта. Үөрүү-көтүү үктэллэнэн чемпион уол Ленинградка тренердэр оскуолаларыгар үөрэнэ барбыта.
Малардыров Петр Михайлович. Малардыров Петр Михайлович — хапсаҕайга САССР спордун маастара.
Олоҕун олуктара.
1957 с. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Владикавказ куоракка 1990 с. ыытыллыбыт Россия көҥүл тустууга чемпионатын кыайыылааҕа. Петр Малардыров Россия тустууга федерациятын Дальнай Востоктааҕы уокуругар вице-президеҥҥэ тиийэ үүммүтэ.
Николаев Геннадий Алексеевич. Николаев Геннадий Алексеевич — Чэпчэки атлетикаҕа САССР спордун маастара, СР үтүөлээх тренерэ, СР физическэй культураҕа туйгуна, республиканскай категориялаах судьуйа. РФ уопсай үөрэхтээһиҥҥэ Бочуоттаах үлэһитэ. Тамалакаан, Үөдүгэй нэһилиэктэрин бочуоттаах гражданина, Үөдүгэй нэһилиэгин депутата.
1956 с. бэс ыйын 12к. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Трофимова Сардана Александровна. Трофимова Сардана Александровна — чэпчэки атлетикаҕа (марафоҥҥа) РФ спордун маастара (2011).
Сардаана Үөһээ Бүлүү Тамалакааныттан төрүттээх. 5-с кылаастан сүүрүүнэн дьарыктанар. Тохсус кылаастан күрэхтэһиилэргэ кыттар. Бастакы тренерэ Геннадий Алексеевич Николаев. Онус кылааска Дьокуускайга ДЮСШ-5 үөрэммит. Физкультура уонна спорт институутугар чэпчэки атлетика салаатыгар үөрэммит. Бэһис куурустан уурайбыт. Үөрэҕин Чурапчы институутугар бүтэрбит.
2014 сыллаахха Тулуза куоракка (Франция) буолбут аан дойдутааҕы марафоҥҥа үчүгэй түмүгү көрдөрбүтэ: 2 чаас, 28 мүнүүтэ, 18 сөкүүндэ. 
2015 сыллаахха Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр 2.29.30 түмүктээх кыайбыта. Эмиэ ол сыл олимпиадаҕа аналлаах аан дойдутааҕы квалификациялыыр Майнатааҕы-Франкфуртка буолбут марафоҥҥа (Германия) төрдүс миэстэни ылбыта уонна Арассыыйа сүүрүктэриттэн саамай үрдүк көрдөрүүлээхтэрэ буолбута (2.24.38). Онон, билиҥҥи туругунан, Арассыыйаҕа дьахталларга саамай күүстээх марафон сүүрээччинэн ааҕыллар, Рио-де-Жанейро куоракка буолар Олимпиадаҕа кыттар путевканы тутан сылдьар. 
Тренерэ Татьяна Жиркова.
Дьиэ кэргэнэ.
Саргылаана диэн игирэ балтылаах, Сахамин диэн 4 сыл балыс бырааттаах.
Александров Андрей Прокопьевич. Александров Андрей Прокопьевич — көҥүл тустууга ССРС, РСФСР, хуреш тустууга РФ, хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара.
Александров Петр Прокопьевич. Александров Петр Прокопьевич – көҥүл тустууга ССРС, РСФСР спордун маастара (1990), самбоҕа РФ спордун маастара (1993с.), хапсаҕайдаһан тустууга СР маастара.
Евсеев Захар Васильевич. Евсеев Захар Васильевич – хапсаҕайга САССР спордун маастара.
Барахова Ульяна Тимофеевна. Барахова Ульяна Тимофеевна - Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык киһитэ (2010), норуот үөрэҕириитин туйгуна, хайыһарга САССР спордун маастара (1978), ССРС спордун маастарыгар кандидат (1978), спортивнай гимнастикаҕа II разрядтаах (1959), оҕунан ытыыга II разрядтаах (1972).
Үөһээ Бүлүү оройуонун дьахталларыттан бастакынан анал физкультурнай үрдүк үөрэх дипломун ылбыта (1963). У.Т. Барахова өр сылларга Үөһээ Бүлүүтээҕи 8 кылаастаах оскуолаҕа физкультура учууталынан үлэлээбитэ, оройуоннааҕы үөрэх салаатыгар методистаабыта, билигин оҕо дьиэтигэр үлэлиир.
Саввинов Платон Егорович. Саввинов Платон Егорович — көҥүл тустууга РФ, хапсаҕайга СР спордун маастара.
Ильин Василий Тихонович. Ильин Василий Тихонович (Күүстээх Ильин) (1924-2005 сс.) – хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара. 
Ситиһиилэрэ.
Кини 1952,1955,1959 сылларга хапсаҕайдаһан тустууга Саха сиригэр II-с миэстэлэммитэ, 1969 с. Манчаары оонньууларыгар 80 кг тустан, Василий Корякин, Егор Горохов курдук күүстээх тустууктары охтортоон, чемпион үрдүк аатын ситиспитэ. Василий Тихонович Саха сирин араас сылларга чемпионнарын: Роман Петуховы, Владимир Ефремовы, Егор Прокопьевы, Айаан Попову кытта тэҥҥэ эриспитэ, сороҕор охтон, ардыгар бэйэлэрин бүдүрүтэн, уопсайа 20-чэ сыл тустубута. В.Т. Ильин – Күүстээх Ильин кэриэһигэр хапсаҕайга үөрэнээччилэргэ республикатааҕы турнир 2007 с. олунньуга Үөһээ Бүлүүгэ ыытыллыбыта.
Никифоров Кирилл Никонович. Никифоров Кирилл Никонович – сүүрүүгэ республика 29 төгүллээх чемпиона. Кини орто, стайерскай, марафонскай дистанцияларга биир тэҥ күүстээхтик сүүрэрэ. Союз, Россия элбэх чемпионатын кыттыылааҕа.
Никифоров Илларион Руфович. Никифоров Илларион Руфович – көҥүл тустууга САССР спордун маастара. 
Илларион Руфович хайыһарга сахаттан бастакы маастар буолар толору кыахтаах этэ. 1960 с. Саха сиригэр кэргэннии олимпийскай чемпионнар Алевтина уонна Павел Колчиннар кэлэ сылдьыбыттара. Кинилэр ити сырыыларыгар маастар нуорматын турнирын тэрийбиттэрэ. Итиннэ Илларион Руфович суолуттан туораан атын сиринэн сүүрэн элбэх бириэмэтин сүтэрбитэ. Финишкэ маастар нуорматыгар 6 сөк. тиийбэтэх этэ. Атаҕынан сүүрүүгэ эмиэ кыахтаах спортсмен. / В. Попов суруйуута
Иванов Валерий Валерьевич. Иванов Валерий Валерьевич – хапсаҕайга СР спордун маастара.
Саввинов Гаврил Егорович. Саввинов Гаврил Егорович – хапсаҕайга СР спордун маастара.
Саввинов Валерий Николаевич. Саввинов Валерий Николаевич – мас тардыһыытыгар СР спордун маастара.
Авангард. Авангард () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 603 (2011).
Борисов Юрий Петрович. Борисов Юрий Петрович — олоҥхоһут.
"Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр" олоҥхо ааптара.
2015 с Өрөспүбүлүкэтээҕи олоҥхо ыһыаҕын олоҥхо күрэҕин кыайыылааҕа.
Ылыллыбыт сирэ.
Борисов Юрий Петрович "Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр" олоҥхо - Дь., Сайдам, 2014
Кысылбаиков Илья Гаврильевич. Кысылбаиков Илья Гаврильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.
Үөһээ Бүлүү Ороһутугар 1955 сыллаахха төрөөбүтэ. Өрөспүүбүлүкэ лиссиэйигэр математика уруогун учуутала.
Сэтинньитээҕи террористическай атака Парижка 2015. Сэтинньитээҕи террористическай атака Парижка, сэтинньи 13 күнүгэр 2015 сыллаахха Париж куоратка улахан террористическай атака. Бээтинсэ киэһээ 2015 сыл сэтинньи 13 күнүгэр хас даҕаны сиргэ биирдэ буолбут атааканы ааттыллар: ол курдук, Стад-де-Франс стадион аттыгар эстии, атын сиргэ баар рестораннарга дьону ытыы уонна Батаклан кэнсиэр саалатыгар дьону ытыы. 2015 сыл сэтинньи 20 күн туругунан 130 киһи өлбүтэ уонна 350 эчийбит биллэр. Сүнньүнэн, 20-30 саастаах дьон эмсэҕэлээччи буолбуттар.
Франция устуоруйатыгар бу ордук улахан терростистическай атака буолбут. Дойдуга чрезвычайнай положение киллэриллибит. Эмсэҕэлээччилэммит дьон ахсаанынан Европаҕа Мадрид 2004 сыллаах эстиитин кэнниттэн ордук элбэх дьон эчэйбит.
Теракты ИГИЛ Аан Дойдутааҕы террористическай организация эппиэтинэс ылынна.
Апросимова Тамара Константиновна. Апросимова Тамара Константиновна (1943, олунньу 23, Моорук, Мэҥэ-Хаҥала улууһа, Саха АССР) – РСФСР уонна Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. 
Олоҕун олуктара.
1963 сылтан Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар с. Суола кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта, кэлин Булуҥ оройуонугар Күһүрдээҕи норуот тыйаатырын режиссерунан үлэлээбитэ. 1973-1993 сылларга Муоматааҕы норуот тыйаатырын режиссера. 52 араас жанрдаах испиктээкиллэри туруорбута: «Наара Суох» И. Гоголев, «Төлөн Ньукуус» Суорун Омоллоон, «Саллаат сүрэҕэ» И. Гоголев, «Суол төрдүгэр» И. Находкин, «Суоһалдьыйа Толбонноох» И. Алексеев, «Абааһылаах сундуук» Ц. Шагжина, «Ньургун Боотур» Суорун Омоллоон, «Русалка» А. Пушкин, «Отелло» В. Шекспир уо.д.а.
Ситиһиилэрэ.
Муоматааҕы норуот тыйаатыра кини салайар кэмигэр икки төгүллээх бүтүн сойуустааҕы уонна арассыыйатааҕы творческай көрүүтүн лауреата буолар (Петропавловский-Камчатский, Москва, 1977; Благовещенск, 1987), республикатааҕы уонна зональнай норуот тыйаатырын көрүүтүн хас да төгүллээх кыайыылааҕа.
Т. Толомонов, Н. Момскай, Е. Апросимов, И. Сосин хоһоонноругар ырыа ааптара.
Өйдөбүнньүк.
Муоматааҕы норуот тыйаатырыгар кини аата иҥэриллибитэ.
Төрөөбүт нэһилиэгэр Моорукка культура киинэ кини аатын сүгэр
Никифоров Алексей Александрович. Никифоров Алексей Александрович (1991—2015 сс.) хапсаҕайга Саха сирин спордун маастара, көҥүл тустууга маастарга кандидат, Саха сиригэр бойобуой самбо, ушу саньда уонна грепплиҥ хас да төгүллээх кыайыылааҕа, Уьуктуу-илин федеральнай уокуруг бойубуой охсуһуу курэх миэстэлээҕэ (ММА). 2015 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр ууга түспүт оҕону быыһаабыта, бэйэтэ өлбүтэ.
Олоҕун туһунан.
Алексей 1991 сыллаахха тохсунньу 18 күнүгэр төрөөбүтэ, Саха сиригэр Кэбээйи улууһугар Мастаах нэһилиэгэр улааппыта. Гитараҕа, хомуска, фортепианаҕа оонньуурун сөбүлүүрэ, ол таһынан ырыа айара, пластилинынан хартыына уруһуйдуура.
Бастакыттан иккис кылааска диэри Танараскай оскуолаҕа үөрэммитэ (1997—1999)
Үһүстэн алтыс кылааска диэри Мастаах оскуолатыгар үөрэммитэ (1999—2002)
Сэттистэн тохсуска диэри Ой оскуолатыгар үөрэммитэ (2002—2005)
Онустан уон биирискэ диэри Дьокуускай куорат иккис нүөмэрдээх оскуолатыгар үөрэнэн ситиһиилээхтик бүтэрбитэ (2005—2008)
Нөмүгү нэһилиэгэр Хаҥалас филиалын оҕо спортивнай оскуолатын иитиллээччитэ, ону таһынан Дьокуускай куорат үһүс нүөмэрдээх оҕо спортивнай оскуолатыгар иитиллибитэ. 2008 сыллаахха Дьокуускай (Саха) филиалыгар милиция үрдүк оскуолатыгар туртарсан киирбитэ, М. К. Аммосов аатыгар Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай университетыгар юрист идэтигэр көспүтэ. 2011-2012 сыллаахха Россия танковай войскатын ньыматыгар сулууспалаабыта. Ситиһиилээхтик сулууспалаан младшай сержант аатын ылбыта. 2014 сыллаахха хапсаҕайга Саха сирин спордун маастарын толорбута. 2015 сыллаахха юрист идэдин баһылаабыта. 2015 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр оҕону ууттан быыһаан тыынын биэрбитэ.
Эбии этии.
"Алексей Никифоров спортивнай-мемориальнай комплекса" диэн бырайыак "Народнай бюджет" куонкурска тахсыбыта. Бырайыак туьунан сиьилии манна көр "Спортивно-мемориальный комплекс Алексея Никифорова" . Элбэх өрөспуубулукэтээҕи хаьыаттарга, россия таһымнаах интернет ситимнэригэр кини туһунан булуохха сөп.
Сигэлэр.
Официальный сайт НТВ , Видео в память Алексею Никифорову , Официальный сайт ЯСИА , Официальный сайт ЯКТ , Сайт ЧЕМПИОНАТ , Официальный сайт САХАПРЕСС
Березино. Березино () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 483 (2011).
Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин дьоруой ийэлэрэ. Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгиттэн Герой-Ийэлэр:
1968 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Татаринов Дмитрий Иннокентьевич ,барыта 14 о5олоохтор.
1982 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Аманатов Юрий Гаврильевич,барыта 10 о5олоохтор.
1969 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Алексеев Петр Павлович,барыта 10 о5олоохтор
1967 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Готовцев Яков Андреевич,барыта 14 о5олоохтор.
1973 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Бережнев Егор Петрович,барыта 10 о5олоохтор.
1974 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Сивцев Николай Иванович,барыта 10 о5олоохтор
Захаров Александр Никитич. Захаров Александр Никитич - Маай — (1935, Олунньу 13, Амма улууһа, Абаҕа нэһ.) Саха сирин үтүөлээх тутааччыта, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Амма улууһун уонна Абаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара.
Абаҕаҕа колхозтаахтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата — Никита Афанасьевич, оччотооҕу колхоз бэрэссэдээтэлэ. 1938 репрессияҕа түбэһэн хаайыллан, 1940 реабилитацияланан баран хоту олохсуйар. Аҕа дойду сэриитигэр сураҕа суох сүппүтэ. 
Үөрэҕин Кемерово уобалаһыгар Новокузнецкай куоракка хайа техникумугар 1957 бүтэрбитэ. Кэлин Саха Госуниверситетыгар үөрэҕин салҕаабыта. Саха сиригэр көһөн кэлбитэ уонна уурайыар диэри Дьокуускайга «Якутстрой» систематыгар үлэлээбитэ. 9 сыл устата Совмин иһигэр капитальнай тутуу управлениятын кылаабынай инженерынан үлэлээбитэ. Республика үрдүнэн тутууну ыыппыта. 
Кэргэнэ Елена Васильевна университет физика салаатын преподавателя, икки уоллаах, үс сиэннээх.
Туппут дьиэлэрэ.
Александр Никитич быһа холоон 200 тахса дьиэни туппута, олор быыстарыгар Дьокуускай куоракка: 
Аммаҕа Федот Потапов аатынан культура дьиэтин тутуутугар сүрүн кылаатын киллэрбитэ, Абаҕаҕа сэрии бэтэрээннэригэр анаммыт панорама уо.д.а. 
Төрөөбүт дойдутугар Абаҕаҕа туппут дьиэтэ 2007 Саха сирин тиэргэннэрин күрэхтэригэр бастаан турардаах.
Слепцов Тимофей Михайлович. Слепцов Тимофей Михайлович (1894—1973 сс.) — 1947 сыллаахха Бочуот Знамята ордены ылбыт, колхоз председателя.
Готовцев Иван Федорович. Готовцев Иван Федорович (1906—1981 сс.) — Өрүс флотун чулуу үлэһитэ, Бочуот Знага, Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннар кавалердара.
Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгин Бочуот Знага уордьан кавалера (1957 с.), Үлэ Кыһыл Знамята уордьаны 1954 с. ылбыт. Саха бастакы өрүс флотун үлэһиттэриттэн биирдэстэрэ этэ.
Готовцев Егор Гермагенович. Готовцев Егор Гермагенович (1898—1971 сс.) — сахалартан бастакы өрүс флотун улэһитэ, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера.
Үлэ Кыһыл Знамята ордены 1955 сыллаахха ылбыт. Өрүс флотун үлэһитэ, бэтэрээнэ.
Стрекаловскай Василий Михайлович. Стрекаловскай Василий Михайлович (19.01.1933 с — 08.04.1996 с) — өрөспүүбүлүкэ прокуратуратын бэтэрээнэ, Норуоттар Доҕордоһууларын ордены кавалера (1982 сыллаахха ылбыт).
Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгэр 1933 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр төрөөбүт.
Борисова Матрена Семеновна. Борисова Матрена Семеновна (1939 cыллаах төрүөх) — Лөгөй сэбиэтин бэрэстээтэлэ, Бочуот Знага уордьан кавалера.
Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо, Лөгөй сельсоветын председателинэн үлэлии сылдьан Бочуот Знага ылбыта.
Готовцев Иван Яковлевич. Готовцев Иван Яковлевич (1953 cыллаах төрүөх) — баһаарынай охрана бэтэрээнэ, Доҕордоһуу Уордьанын кавалера.
Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэьилиэгиттэн төрүттээх, 1999 сыллаахха Доҕордоһуу Уордьанын ылбыта. Баһаарынай охрана бэтэрээнэ.
Сивцев Дмитрий Гаврильевич. Сивцев Дмитрий Гаврильевич (1928—1996 cc.) — холкуос, сопхуос хоһуун үлэһитэ, Үлэ Албан Аатын 3 истиэпэннээх уордьанын кавалера.
Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгиттэн төрүттээх,
Аманатова Анна Иннокентьевна. Аманатова Анна Иннокентьевна (28.10.1938 с.)
1982 сылтан Герой Ийэ. Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо. Кэргэннинээн Аманатов Юрий Гаврильевичтыын 10 оҕолоохтор.
Алексеева Анна Алексеевна. Алексеева Анна Алексеевна (1928-2007 сс.)
1969 сылтан Герой Ийэ. Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо.Кэргэннинээн Алексеев Петр Павловичтыын 10 оҕолоохтор.