mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Сэлиилэр. Сэлиилэр () диэн кур сир ордук улахан харамайдара. Күн бүгүн сэлии үс көрүҥэ баара билинэр: Африка саванна сэлиитэ, Африка ойуур сэлиитэ, Азия сэлиитэ. Кинилэр Тумсуктаахтар аймахтарын Elephantidae кэргэнин аҥардас тыыннаах хаалбыт харамайдара. Сэлии аймаҕа былыр быдан эгэлгэлээх эбит. Плейстоцен бүтэһигэр үгүс көрүҥнэрэ эстэн суох буолбуттара. Сэлиилэр биллэр ураты чинчилэрэ уһун тумсук, муос (аһыы), улахан кулгаахтар, баҕахтыҥы атахтар, халыҥ тирии. Сэлии тумсугунан тыынар, аһы уонна ууну айаҕар уктар, ону-маны тутар хабар. Сэлии муостара илин тиистэртэн кубулуйан үөскээбиттэрэ. Сэлии муоһунан охсуһар, барымталары хамсатар, буору хаһар. Улахан кэтит кулгаахтара бодо мэлдьи биир температуратын тутарга көмөлөһөллөр. Африка сэлиилэрэ быдан улахан кулгаахтаахтар, хотоҕор систээхтэр. Азия сэлиилэрин кулгаахтара кыра соҕус, систэрэ бүлтэгэр.
Сэлиилэр Хара Африкаҕа, соҕуруу уонна соҕуруулуу-илин Азияҕа олороллор. Саваннаҕа, ойуурга, бадарааннаах сирдэргэ мэччийэллэр. Үүнээйи сииллэр, ууттан чугас сылдьаллар. Сэлии тулалыыр эйгэҕэ улахан дьайыылаах тутаах кыыл буолар. Сэлиилэр уруулуу ыал бөлөхтөрүнэн түмсэн олороллор. Сороҕор хас да ыал көрсөн холбоһон улахан үөр буолаллар. Ыалга тыһылар уонна оҕолор бааллар. Кырдьаҕас тыһы ыал баһылыга (матриарх) буолар. Атыырдар саастарын ситтэхтэринэ ыалтан баран туспа олороллор, соҕотоҕун эбэтэр атастарын кытта. Ууһуур кэмнэригэр эрэ үөргэ кэлэллэр. Сэлии олоҕун уһуна 70 сылга тиийэр. Сэлиилэр таарыйсыынан, харах көрсүүнэн, сытынан, тыаһынан билсэллэр. Ыраахха инфратыаһынан уонна сир доргутуутунан билсэллэр. Сэлиилэр өйдөрүнэн примааттары уонна кииттиҥилэри кытта тэҥнэһэллэр. Бэйэлэрин билинэр кыахтаахтар, атастара аймахтара ыарыйдахтарына долгуйаллар кыһаналлар, өллөхтөрүнэ хомойоллор.
Сэлиилэр бары Африкаҕа да Азияҕа эстэр кутталга сылдьаллар. Браконьердар күндү сэлии муоһун бултууллар. Атын куттал тула эйгэ алдьаныыта киртийиитэ буолар. Азия сэлиилэрин дьиэлээн иитэллэр, үлэҕэ туһаналлар. Былыр сэриигэ туттар этилэр. Билигин сэлиилэри зоопааркаларга уонна сыыркаларга ыалдьыттары дьаарбатарга туһаналлар. Бу маннык быһыыны харамай харыстааччылара утараллар. Сэлии биир киэҥ биллиилээх дьүһүннээх харамай буолар. Кини былыр былыргыттан дьоҕурга, фольклорга, итэҕэлгэ, литератураҕа, поп култуураҕа элбэхтик ойууланар кэпсэнэр.
Мааманнар. Мааманнар () диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр эстибит уус. Мааманнар атын сэлиилэр курдук улахан кыыллар, уһун тумсуктаахтар, токур муостаахтар (аһыылаахтар), хотугу көрүҥнэрэ уһун түүлээхтэр. Плейстоцен кэмигэр 5 мөлүйүөн сыллааҕыта үөскээбиттэрэ. Африкаҕа, Азияҕа, Эуропаҕа, Хоту Америкаҕа тарҕанан олорбуттара. Мааман үрдүгэ 5,5 метрга ыйааһына 15 тоннаҕа дылы тиийэрэ. Аныгы тыыннаах сэлиилэртэн Азия сэлиитигэр ордук чугас. Тиһэх мааманнар Врангель арыытыгар 4000 сыллааҕыта өлбүттэрэ.
Мааман муоһа.
Мааман муоһа күндү хостонор баай буолар. Саха Сиригэр сыл аайы көҥүллээх 100 тонна мааман муоһун хостууллар, көҥүлэ суох икки төгүл элбэх буолуон сөп. Муос үксэ Кытайга атыыланар.
Африка сэлиилэрэ. Африка сэлиилэрэ () диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр уус. Уус билигин икки көрүҥнээх - саванна сэлиитэ уонна ойуур сэлиитэ. Иккиэн эстэр кутталга сылдьаллар.
Саванна сэлиитэ. Саванна сэлиитэ () диэн Африка сэлиилэрин икки көрүҥүттэн биирэ. Билигин кур сир ордук улахан харамайа буолар. Африка 37 дойдутугар тарҕанан олорор. Хонууларга, хочолорго, ойуурдарга, бадарааннаах сирдэргэ мэччийэр. 2021 сылтан ыла эстэр кутталга сылдьар.
Ойуур сэлиитэ. Ойуур сэлиитэ () диэн Африка сэлиилэрин икки көрүҥүттэн биирэ. Палеогенетиктар билиилэринэн Африка саванна уонна ойуур сэлиилэрэ 5-2 млн кэриҥэ сыллааҕыта арахсыбыттар. Тиһэх 500 тыһыынча сыл тус туспа буккуспакка үөскээбиттэр. Ойуур сэлиитэ саванна сэлиититтэн быдан кыра. Орто үрдүгэ 2,4 метр. Арҕаа Африка уонна Конго өрүс бассейнын сииктээх ойуурдарыгар олорор. Айылҕаҕа 30,000 сэлии хаалбыт. Браконьердар уонна пигмейдар бултууллар. 2021 сылтан ыла улахан эстэр кутталга сылдьар.
Азия сэлиилэрэ. Азия сэлиилэрэ () диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр уус. Уус биир тыыннаах уонна сэттэ өлбүт көрүҥнээх.
Азия сэлиитэ. Азия сэлиитэ () диэн Elephas ууһун соҕотох тыыннаах хаалбыт көрүҥэ. Ииндийэ субконтиненыгар уонна Соҕуруулуу-илин Азияҕа тарҕанан олорор. Былыр быдан киэҥ ареаллаах этэ арҕаа Иракка, Ираҥҥа, Түүркүйэҕэ, Сирияҕа дылы тиийэ. Азия сэлиитэ сэлиилэр кэргэннэрин үс тыыннаах көрүҥүттэн биирэ буолар. Атын иккитэ Африка саванна уонна ойуур сэлиилэрэ. Улаханынан саванна сэлиитин кэнниттэн иккис. Олоҕун уһуна 60–75 сыл. Азия сэлиитэ 1986 сылтан ыла эстэр кутталлаах көрүҥ диэн Кыһыл кинигэ тиһигэр киирбитэ. 2019 сыл ахсаанынан 48,323–51,680 кэриҥэ Азия сэлиитэ баар.
Азия сэлиилэрэ Инд цивилизациятын кэмигэр иитиллибиттэрэ. Бу туһунан Инд хочотугар баар Мохендьо-даро археология түөлбэтигэр булуллубут сэлии уҥуохтара туоһулууллар. Манна эбии сэлиилэр тамҕа ойууларын уонна туой бодолорун булбуттара. Азия сэлиилэрин сэриигэ туһаналлара миинэн кимиигэ да халалааһыҥҥа да. Тойотторго сэлии статус бэлиэтэ буолара. Ордук киэҥник сэлиилэри үлэҕэ туһаналлар. Ыарахан барымталары тастараллар көтөхтөрөллөр. Бадарааннаах куһаҕан суолунан, суола суох ойуурунан дүлүҥнэри уонна да атын тутуу материалларын тиэйэргэ баһаам туһалаахтар. Азия сэлиитэ Ииндийэ субконтиненын култууратыгар улахан дьайыылаах. Сэлиилэр былыргы Панчатантра уонна Дьатака курдук номохторго ахтыллаллар. Индуизм ордук ытыктанар Ганеша таҥарата сэлии төбөлөөх. Индуистар тойдоругар мааны киэргэллээх сэлиилэри хаамтараллар. Бирма, Тайлаан, Шри Ланка астрологияларыгар сэлии эмиэ улахан оруоллаах.
Азия сэлиитин алын көрүҥнэрэ:
Шри Ланка сэлиитэ. Шри Ланка сэлиитэ () диэн Шри Ланкаҕа баар Азия сэлиитин алын көрүҥэ. Сэлиилэр Шри Ланка арыытын хоту, илин, соҕуруулуу-илин сирдэригэр тарҕанан олороллор. Үксүлэрэ Udawalawe National Park, Yala National Park, Lunugamvehera National Park, Wilpattu National Park, Minneriya National Park харааннаах сирдэргэ олороллор. Бу пааркалар тастарыгар эмиэ бааллар. 2019 сыл ахсаанынан Шри Ланкаҕа 7500 сэлии баар. Шри Ланка Азия дойдуларыттан сэлиитин чиҥинэн бастыҥ буолар. Сэлиилэр олохтоох пууннарга астаах хонууларга кэлэннэр сотору-сотору айдаан тахсар.
Ииндийэ сэлиитэ. Ииндийэ сэлиитэ () диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Ииндийэ сэлиилэрэ соҕуруу уонна соҕуруулуу-илин Азия элбэх дойдуларыгар тарҕанан олороллор. Көрүҥ 1986 сылтан ыла эстэр кутталлаах. Айылҕаҕа сылдьар популяциятын ахсаана 1930 сыллартан 1940 сылларга диэри 50% аччаабыта. Ииндийэ сэлиитэ баар дойдулара: Ииндийэ, Непал, Бангладеш, Бутан, Мьянма, Тайлаан, Малайзия, Лаос, Кытай, Камбодьа, Вьетнам. Үксүн хонууларга уонна ойуурдарга ууттан чугас мэччийэр.
Суматра сэлиитэ. Суматра сэлиитэ () диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Индонезия Суматра арыытыгар баар. 2007 сыл ахсаанынан Суматраҕа 2400–2800 сэлии баар. 2011 сылтан ыла улахан эстэр кутталга сылдьар. Сүрүн төрүөтэ сэлии олорор ареала хааччахтанан бытарыйан иһэр, ойуурдары күүскэ кэрдэллэр.
Борнео сэлиитэ. Борнео сэлиитэ () диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Борнео арыытыгар баар. 1986 сылтан ыла эстэр кутталга сылдьар. Араас ахсаанынан Борнеоҕа 1184–3652 сэлии баар.
Алла Пугачёва. Алла Борисовна Пугачёва (урукку фамилията - Орбакене) - СССР уонна Арассыыйа норуот ырыаһыта уонна артыыһа. 
2022 сыллаахха кини уонна Максим Галкин Путины критикалаабыттара сэриини утаран, ФСБлар өлөрөөрү кыммыттарын иһин Израиль диэн дойдуга куоппуттара.
2023 сыллаахха Путин уурааҕынан Галкин уонна Алла Пугачева норуот өстөөҕө буолбуттара.
Максим Галкин. Максим Александрович Галкин - Арассыыйа үмориһа, эстрада артыыһа, пародист, шоумен, стендап-комик, актер, Бастакы ханаал ыытааччыта (2000—2008, 2015—2022), «Россия-1» (2008—2015). Алла Пугачёва оҕонньоро. 2022 сыллаахха Путин өлөрөөрү кыммытыттан куоппуттара Израильга. Сэриини утарарынан биллэр.
Арассыыйа нууччаларга. Арассыыйа нууччаларга - диэн Владимир Путин үбүлээһининэн үөскээбит нууччалар националистическай хамсааһыннара буолар. Сүрүннээн нууччалартан ураты атын омуктары үүрүөххэ диэн эбэтэр кыргыахха диэн.
Ксения Собчак. Ксения Собчак — Арассыыйа биир биллэр дьахтара, блогер, влогер, телевиденияҕа араас көрдөрүүлэри ыытааччы, Арассыыйаҕа президент талааһыныгар кыттыылааҕа, уһун кэмҥэ Дом-2 көрдөрүүнү ТНТ канаалга ыыппыта.
Үрий Дудь. Үрий Дудь (нучч: Юрий Дудь) - Арассыыйа биллэр блогера буолар. 2022 сыллаахха Ютубка 11 мөллүйүөн киһи суруттарааччылаах Вдудь диэн канаалыгар.
Maxell. Maxell - Дьоппуон тэрилтэтэ, араас кыра тэриллэри оҥорунан биллэр Аан Дойдуга. Саха Сиригэр литиевай АА уонна ААА форматтаах батарейкалара тарҕанар.
Тиһуана. Тиһуана (, ) — Мексика арҕаа хоту өттүгэр, АХШ границатын таһыгар баар улахан куорат. 2022–2023 сыл иһигэр бу куорат нөҥүө 300 тахса саха ыала АХШ политическай куотуу көрдөөн киирбиттэрэ. Уопсай миграннар нөҥүө 1 мөллүйүөн киһи Тихуана нөҥүө Арассыыйаттан куоппут 2022 сыл иһигэр Америкаҕа куотуу.
Лүдмила Нарусова. Лүдмила Нарусова (нучч: Людмила Нарусова), Арассыыйа биир өйдөөх дьахтара, демократия уонна либерализм идеятын иһин охсуһар. Ксения Собчак ийэтэ. Украинаҕа буола турар сэриини утарар.
Монгуол импиэрийэтэ. Монгуол импиэрийэтэ (; ; "Yeke Mongɣol ulus" — «Улуу Монгуол улууһа») — XIII-XIV үйэлэргэ Чингисхан уонна кини сыдьааннара сэриилээһиннэрин түмүгэр баар буола сылдьыбыт дойду, аан дойду устуоруйатыгар саамай киэҥ сирдэринэн тайаан сыппыта. Кирбиилэрэ Илин Европаттан Дьоппуон байҕалыгар, уонна Новгородтан Соҕуруулуу-Илин Азияҕа диэри этэ (иэнин сабардама эбэтэр ).
Муҥутаан сайдыбыт кэмигэр импиэрийэҕэ Киин Азия, Соҕуруу Сибиир, Илин Европа, Ближнэй Восток, Кытай уонна Тибиэт киирэллэрэ. XIII үйэ иккис аҥаарыгар импиэрийэ ыһыллыыта саҕаламмыта, 1269 сыллаахха улуустар хааннара (бары Чингисхан сыдьааннара) тус туһунан дойдулар баһылыктарын быһыытынан бэйэ бэйэлэрин билиммиттэрэ, (Хубулайтан уратылар, кини импиэрийэ киинин салайара). Улуу Монголия ордук бөдөҥ үлтүркэйинэн Юань импиэрийэ, Джучи улууһа (Алтан Ордуу), Хулагуидтар судаарыстыбалара (Ильханат) уонна Чагатай улууһа буолбуттара. Улуу хаан Хубилай, Юань импиэрийэ ыраахтааҕытынан буолбута (1271), киин куоратын Хаанбалыкка (Аныгы Пекин) көһөрбүтэ, уонна улуустары барытын салайара. XIV үйэ саҕалыныытыгар тутулуга суох судаарыстыбалар конфедерацияларын быһыытынан импиэрийэ сөргүтүллүбүтэ.
1368 сыллаахха Юань импиэрийэ суох буолбута, онон Монгуол импиэрийэтэ эмиэ тохтообута.
Фо. Фо () диэн Вьетнам үгэс буолбут риис лапсатыттан оҥоһуллубут миин буолар. Улахан пиалаҕа кутуллан бэриллэр. Сүнньһнэн чэйи кытта бэриллэр. Эт миинигэр риистэн оҥоһуллубут лапса уонна кырбаныллыбыт буспут эс угаллар, ону тэҥэ араас оҕуруот аһа, специялар - чили эбэтэр чили соуһа угуллар. Сороҕор баҕа атаҕа, акула иһэ, моҕой төбөтө, куурусса атаҕа уонна да атын араас эттэр угуллуон сөп.
Эттээх фо аата "фо бо", онтон кууруссалаах фо аата "фо га" диэн буолар
Фо Вьетнамҥа олус тарҕаммыт ас, дьон күннээҕи аһа буолар. Вьетнамтан көспүт иммиграннар атын дойдуларга аҕалбыттара.
Тумсук. Тумсук () диэн харамай баһыгар баар уһун үүнүү. Тоноҕостоохторго да тоноҕостоммотохторго да баар. Тоноҕостоохтор тумсуктара уһаабыт мурун буолар. Тоноҕостоммотохтор тумсуктара айахтарын этиттэн үүнэр. Тумсук аһыырга, иһэргэ, тутарга хабарга туттуллар.
Тумсуктаах тоноҕостоохтор:
Тумсуктаах тоноҕостоммотохтор:
Түтүк тиистээхтэр. Түтүк тиистээхтэр () диэн Afrotheria кладаҕа киирэр Tubulidentata аймах соҕотох кэргэнэ. Билигин кэргэҥҥэ тыыннаах биир Orycteropus уус уонна биир Түтүк тиис көрүҥ баар.
Түтүк тиис. Түтүк тиис () диэн Африкаҕа тарҕаммыт кыыл. Түтүк тиистээхтэр кэргэннэрин соҕотох тыыннаах көрүҥэ. Орто кээмэйдээх, хороонньут, түүҥҥү кыыл. Тас көстүүтүнэн кымырдаҕасчыкка майгынныыр эрээри кинилиин аймахтаспат. Түтүк тиис уонна кымырдаҕасчыт иккиэн кымырдаҕастары термиттары сиир кыыллар курдук сайдыыны бараннар тас көстүүлэринэн майгыннаһар буолбуттар (конвергент эволюция). Түтүк тиис Afrotheria клада кыыла буолар. Кини аймахтара сэлиилэр, ламантиннар, даманнар.
Байҕал сэлиилэрэ. Байҕал сэлиилэрэ () диэн түлүөннэр кэргэннэрин ууһа. Ордук улахан түлүөннэр буолаллар. Уус икки көрүҥнээх - хоту байҕал сэлиитэ уонна соҕуруу байҕал сэлиитэ.
Соҕуруу байҕал сэлиитэ. Соҕуруу байҕал сэлиитэ () диэн түлүөннэр кэргэннэрин байҕал сэлии ууһун кыыла. Ордук улахан түлүөн буолар. Атыыр муҥутуур уһуна 5,8 м, ыйааһына 3700 кг. Антарктика тула тарҕанан олорор.
Хоту байҕал сэлиитэ. Хоту байҕал сэлиитэ () диэн түлүөннэр кэргэннэрин байҕал сэлии ууһун кыыла. Атыыр уһуна 4—5 м, ыйааһына 1,2—2,3 т. Тыһы уһуна 2,5—3,6 м, ыйааһына 400—900 кг. Атыыр тумсугун уһуна 30 см. Кальмардары, уҥуохтаах балыктары, хахтаахтары, скаттары, акулалары сиир. Хоту байҕал сэлиилэрэ Хоту Америка арҕаа кытылын устун Аляскаттан Алын Калифорнияҕа дылы тарҕанан бааллар. Хоту байҕал сэлиитин сыата күндүлэнэр буолан 19 үйэҕэ күүскэ бултанан букатын эстэ сыспыта.
Казахстаан бэлиэ күннэрэ. Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр күннэр
Акроним. Акроним — хас да тылы кылгатан биир тылынан этии көрүҥэ, аббревиатураттан уратыта тыл курдук саҥарылларыгар сытар (аббревиатура биирдии буукуба аатынан саҥарыллар, холобур, КыГыБы, оттон акроним биир тыл курдук саҥарыллар, холобур токамак, Танах).
Арктика култууратын уонна искусствотын Ил института. Арктика култууратын уонна искусствотын Ил института (АГИКИ) — культура уонна искусство уобалаһыгар бэлэмниир үөрэх тэрилтэтэ. 
АГИКИ — творческай кадрдары бэлэмниир биир биллэр лидера буолар.
Ректортара.
2000—2008 Андрей Саввич Борисов.
2008 сыллаахтан бу күҥҥэ дылы Саргылана Семеновна Игнатьева.
Кафедралара.
— норуот уус-уран культуратын кафедрата,
— искусствоведение кафедрата,
— музыка искусствотатын кафедрата,
— театр искусствотатын кафедрата,
— социальнай-культурнай үлэ уонна культура салайыытын кафедрата,
— живопись уонна графика кафедрата,
— кафедра библиотечно-информационной деятельности и гуманитарных дисциплин,
— кафедра дизайна и декоративно-прикладного искусства народов Арктики,
— кафедра информатики.
Maytag. Maytag - таҥас сууйар уонна иһит сууйар автомат массыыналары оҥорор АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Whirlpool конгломератка киирэр 2006 сылтан.
Трофимова Варвара Алексеевна.    Трофимова Варвара Алексеевна (1949 с. ыам ыйын 18 күнэ, Күүкэй с., Сунтаар оройуона, Саха АССР)
Олоҕун олуктара.
·     1949 с. ыам ыйын 18 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэй бөһүөлэгэр төрөөбүтэ. 
·     1968 с. Сиэйэ орто оскуолатын бүтэрбитэ, ол кэннэ Бүлүү педучилищетын бүтэрэн алын кылаас учууталын идэтин ылбыта. 
·     1978-1987 сс. Кириэстээх орто оскуолатыгар старшай баһаатайынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Дружина Павлик Морозов аатын сүгэрэ. Бу сылларга тимуровскай хамсааһын күүскэ сайдыбыта. Оройуоӊӊа дружина үлэтэ үрдүк ситиһиилэрдээх буолан, “уӊа флангалаах дружина” аатын чиэстээхтик сүкпүттэрэ. Варвара Алексеевна пионер баһаатайдыыр кэмигэр элбэх оҕо Бүтүн Сойуустааҕы “Артек”, “Орлёнок”, “Океан” лааҕырдарыгар сынньанар чиэскэ тиксибиттэрэ. Баһаатайдар куурустарыгар “Орлёнок” лааҕырга үөрэнэ бара сылдьан инструктор буолан кэлбитэ.
·     1987-1990 сс. алта саастаах оҕолорго, оскуола иһинэн кылаас тэриллибитэ. Онно баспытааталынан, онтон 9 сыл алын сүһүөххэ учууталынан үлэлээбитэ. 
·      Үлэлиир сылларыгар кини үлэтэ сыаналанан “За активную работу с пионерами” уонна Комсомол киин комитетын бэлиэлэринэн наҕараадаламмыта.
Алексеева Анастасия Иннокентьевна. Алексеева Анастасия Иннокентьевна, (ахсынньы 26 күнэ, 1971 с, Тойбохой нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ
Олоҕун олуктара.
·                    1971 с ахсынньы 26 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ
·                     1996 с. - Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн Мэҥэ-Хаҥалас Тыллыма орто оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта.
·                    1997 с. - Дьокуускайдааҕы 16 нүөмэрдээх ГПТУ, иитээччи
·                    1999-2018сс. – Сунтаар улууһун Уустуйа орто оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ, 
·                    2005 с. - Саха государственнай университетын «Культурология» салаатын бүтэрбитэ
·                    2018 с. - дириэктэри үөрэтэр-иитэр үлэҕэ солбуйааччынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар
·                    2022 с. Уустуйа нэһилиэгин Сэбиэтин дьокутаата 
Наҕараадалара, ытык ааттара.
·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,
·        РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ.
·        Үрдук категориялаах история уонна общество предметтэрин учуутала
Абрамович Валентина Федотовна. Абрамович Валентина Федотовна, (1946 с, олунньу 2 күнэ, Целинное сэл., Алтайскай кыраай), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Сирин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара.
Олоҕун олуктара.
·                    1946 с. олунньу 2 күнүгэр Алтайскай кыраай Целинное сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ
·                    1968 с. - Ярославскайдааҕы К.Д.Ушинскай аатынан пединститут ньиэмэс тылын учуутала салаатын бүтэрэн Кострома куорат орто оскуолатыгар ньиэмэс тылын учууталынан үлэтин саҕалаабыта.
·                    1974 с. - Сунтаар оройуонугар Уустуйа нэһилиэгэр геофизическай экспедицияҕа суоттуур топограбынан үлэлээбитэ.
·                    1980-1992 с. Кэппэндээйи нэһилиэгин дьокутааттарын Сэбиэтин дьокутаата 
·                    1976 - 2019 с. - Уустуйа орто оскуолатыгар дириэктэринэн ананан 41 сыл үлэлиир. Билигин  Новосибирскай куоракка бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.
Наҕараадалара, ытык ааттара.
·        РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
·        РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ
·        «Саха Сирин үөрэҕириитин үтүөлээх улэһитэ»
·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
·        «Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара» бэлиэ
·        “Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин»  бэлиэ
·        Үлэ бэтэрээнэ
Егорова Евдокия Афанасьевна. Егорова Евдокия Афанасьевна, (1976 с. олунньу 13 күнэ), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, «Саха-Азия оҕолоро” пуонда стипендиата.
Олоҕун олуктара.
·                    1976 с. олунньу 13 күнүгэр төрөөбүтэ
·                    1996 с. - Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн Тэҥкэ оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта.
·                   1997 с. - күн бүгүнүгэр дылы Уустуйа орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар 
Наҕараадалара, ааттара.
-         РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, 
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара, 
-         педагогическай үлэ бэтэрээнэ, 
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, 
-         «Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда стипендиата.
-         Үрдүк категориялаах учуутал
Жураковская Юлия Леонидовна. Жураковская Юлия Леонидовна, (1953 с, тохсунньу 22 күнэ, Сунтаар с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Российскай Федерация үөрэҕириитин уонна иитиитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Уустуйа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
Олоҕун олуктара.
·                    1953 с. тохсунньу 22 күнүгэр, Саха АССР Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ 
·                    1980 с. М. Горькай аатынан государственнай педагогическэй институт историко-филологическай салаатын бүтэрэн Приморскай кыраай Чугуевка оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта.
·                    1983 с. Хадан орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбит.
·                    1987 с. Сунтаардааҕы профтехучилищеҕа нуучча тылын уонна литературатын учууталынан улэлээбит.
·                    1988 с. Сунтаардааҕы «Пионердар дьиэлэригэр» методистыыр
·                    1990 с. Уустуйа орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар 
Наҕараадалара, ытык ааттара.
·        РФ үөрэҕириитин уонна иитиитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ
·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
·        “Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ 
·        Сунтаар улууһун Уустуйа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
·        «Саха сирин пионериятын 95 сыла» бэлиэ 
·        «Россия профсоюһун 100 сыла» бэлиэ 
·        Үлэ бэтэрээнэ
·        Норуот үөрэхтээһинин уонна наука үлэһиттэрин профсоюһун киин комитетын грамотата
·        РФ Норуот үөрэхтээһинин уонна наука үлэһиттэрин профсоюһун өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрилтэтин Бочуоттаах кинигэтигэр киирбитин туһунан туоһу сурук
Тихонова Матрёна Сергеевна. Тихонова Матрёна Сергеевна, (1977с., кулун тутар 9 күнэ), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара.
·        1977с. кулун тутар 9 күнүгэр төрөөбүтэ
·        1996 с. - Уустуйа орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир
·        2001 с. - Саха государственнай университетын саха салаатын үөрэнэн бүтэрэр
Наҕараадалара, ытык ааттара.
·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,
·        «Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ
«Сунтаар улууһун кэлэр көлүөнэтин үөрэтиигэ уонна иитиигэ кылаатын иһин» үрүҥ көмүс бэлиэ хаһаайката.
Баарбара Дьукуна. Баарбара Дьукуна (швед: "Barbara Sørensen" , дат: Barbro Sørensen, сахалыыга "Барбара Сөрэнсэн", хос аата Дьукуна дьахтара ) , төрөөбүт 1664 сыллаахха олунньу 21 күнүгэр Стокһольм куоратка, өлбүтэ - Хачаҥхалаах атырдьах ыйын 13 күнүгэр 1735 сыллаахха. Үһүйээн быһыытынан Швеция уонна Дания хааннаах баай дьахтар, сири дойдуну кэрийэ сылдьан Саха Сиригэр кэлэн ыарытыйан өлбүт. 
Өлөрүгэр харчыны сыллыы "тыыммыт уһат" диэн саҥаран өлбүт. 
Тарбаҕыгар бөдөҥ кыһыл көмүс уонна бриллиант киэргэллээх эбит, өлбүтүн кэннэ Павловскай (оччолорго Нөөрүктээйи) бандьыыттара оччотооҕу кэмҥэ уоран ылбыттар. 
Баарбара Дьукуна төрүт тылын таһынан (шведтыы) өссө даниялыы, ниэмэстии, нууччалыы уонна сахалыы билэр эбит. 
Кэргэнэ холбоһоот да 1 сыл буолан баран ыарытыйан өлбүт, үһүйээн быһыытынан Сахаан Ньоҕой диэн киһи. Икки кыыс оҕолоро ийэлэрин Хачаҥхалаах таһыгар көмөн баран Дания диэн дойдуга көспүттэр, онно тиийэн сыыйа Недерланд дойдутугар олохтоох уолаттарга кийиит буолаллар - Tuiaara-Elisabeth Visser уонна Sardaana Van der berg. Олор оҕолоро сиэннэрэ кэнники Америкаҕа көһөллөр - John Mitchell, Sarah Wilson уонна Lookuut Wilson буолаллар. Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн информация суох, быһыытаҕа линиялара быстыбыт аймах хааннара, эбэтэр окончательно симэлийэн билиҥҥи американнар кубулуйбуттар.
Dunkin’ Donuts. Dunkin’ Donuts ("Данкин Донатс") - АХШ сетевой кофейнята, 1950 сыллаахтан үлэлиир. Аан Дойдуга биир бөдөҥ уонна капитализациата биир үрдүк көрдөрүүлээх, Аан Дойдуга 43 омук сиригэр үлэлиир уонна 18000 кофейнялаах. 
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Ubiquiti Networks. Ubiquiti Networks - АХШ тэрилтэтэ, PoE технологиянан үлэлиир роутердары оҥорорунан биллэр, саҥа сайдан эрэр телекоммуникационнай тэрилтэ.
Nasdaq компонеҥҥа ааҕыллар
Грймалдo, Дoаo. Дoаo Грймалдo (; Олунньу 20 күнүгэр 2003 сыллаахха, Перу куоракка төрөөбүт) — Перу футболиһа  Испания Sporting Cristal.
Koch Industries. Koch Industries - АХШ холдинговай тэрилтэтэ, сыыйа конгломерат буолар кэскиллээх. Салайар активыгар номнуо 18 автономнай тэрилтэлэр киирэллэр, араас бизнес сфераҕа үлэлиир. 
Салалтата - Уичито , Канзас (АХШ)
Fortuna 500 компонеҥҥа оонньонор.
Georgia-Pacific. Georgia-Pacific - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ целлүлоза оҥорор тэрилтэ уонна туалетка аналлаах гигиенаҕа сыһыаннаах химия оҥорор тэрилтэ. Koch Industries бас билиитигэр киирэр, ол эрэн автономна үлэлиир.
Салалтата - Атланта (АХШ)
Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр
Nescafé. Nescafé ("Нескафе") - Швейцария тэрилтэтэ, Аан Дойдуга бастыҥ кофе утахтары уонна аналлаах компоненнары оҥорор, 1989 сыллаахтан сир шаарыгар бастыҥ, глобальнай буолар. 100% тэрилтэ акциятын Nestle конгломерат бас билэр.
Туурсуйа бэлиэ күннэрэ. Туурсуйа
2024 сыллаахха Туурсуйаҕа маннык күннэргэ өрүүллэр:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр суруйааччылары түмэр түмэт тэрилтэ.
Саха АССР суруйааччыларын сойууһа. Саха АССР суруйааччыларын сойууһа — Саха АССР, Саха ССР уонна Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыар диэри Саха Өрөспүүбүлэкэтин суруйааччыларын түмпүт түмэт тэрилтэ. сыллаахха икки туһунан сойууска хайдыбыта.