mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Томскай губерния. Томскай губерния — Арассыыйа импиэрийэтин уонна РСФСР губернията. 1804 сыл олунньу 26 күнүттэн 1925 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы баар буола сылдьыбыт. Киинэ — Томскай куорат.
Тобольскай губернияттан араарыллан оҥоһуллубут, билиҥҥи Алтаай кыраайын, Кемеровскай, Новосибирскай уонна Томскай уобаластар сирдэрин, Илин-Казахстаан уобалаһын (Казахстаан) уонна Красноярскай кыраай сорҕотун ылар эбит.
Эскимостар.  
 
Эскимостар (эским."ᐃᓄᐃᑦ, юпигыт, инуит")— норуот, сүрүннээн АХШ, Канаада, Арассыыйа, Дания уонна Саха Сирэ судаарыстыбаларыгар ыһыллан олорор хотугу норуот. Уопсай ахсааннара - 300 тыһ курдук. Саҥарар тыллара - эскимос тыла (төрүт тыллара), ону таһынан маннык тылларынан чопчу үчүгэйдик саҥараллар: английскай, датскай, нууча. Итэҕэллэрэ - Айыы уонна Католицизм.
Эскимоһунан икки норуот ааҕыллар: Юпик уонна Инуит. Ону тэҥэ алеуттар эмиэ эскимос курдук биллэллэр. Юпик норуота Аляскаҕа уонна Или Сибииргэ олорор. Быһа холуйдахха 4000 сыл аннараа өттүгэр "Унангам" (Билигин Алеут курдук биллэр) норуот арахсыбыт уонна толору туска культуратын Аляскаҕа сайдыппыт. 1500-2000 сыл аннараа өттүгэр соҕуруу-арҕаа аляскатыгар икки туспа вариациялар үөскээбиттэр. Инут тыла билигин хоту Аляскаҕа, Канадаҕа уонна Гренландияҕа тарҕаммыт. Ол бириэмэҕэ Туле тыла хотугулуу-арҕаа Аляскаҕа түргэнник тарҕаммыт.
Эскимос тыллара.
Юпик тыллара
Инуит тыллара
ВТБ. ОАО Банк ВТБ — Россия коммеческай баана. Сбербанк кэнниттэн иккис, уонна устав капиталын размерынан бастакы. 2008 сыллаахха The Banker сурунаал ааһыытынан аан дойду саамай улахан 1000 баан испиэһэгэр киирбит. Штаб-квартирата — в Москваҕа баар, регистрацията Санкт-Петербург куоракка.
MasterCard. Mastercard Incorporated () or MasterCard Worldwide — АХШ мультинациональнай корпорацията, штаб-картирата Нью-Йоркка баар. Аан дойду үрдүнэн маҥнайгы үлэтэ - атыыһыттар бааннарын уонна кредитнай картаны таһаарбыт бааннары төлөбүрүн оҥорор. Акциялара ырыынакка 2006 сылга тахсыбыта. 1996 сыллахха Калифорнияҕа икки антреперердар: Реймонд Таненхаус уонна Стэнли Беновитц арыйбыттар.
MasterCard, урукку аата Master Charge диэн эбит, хас даҕаны Калифорния бааннарынан БанкАмикард (кэнники VISA) конкурена курдук оҥоһуллубут.
Тыҥырах. Тыҥырах (), киһи уонна араас кыыллар биир чаастара, атахха уонна тарбахха баар. Тыҥырах тарбаҕы көмүскүүр, ол эрэн бэйэтэ эмиэ ыарыы биричиинэтэ эмиэ буолуон сөп, холобура силистэммит тыҥырах эбэтэр тэллэйдээх тыҥырах.
Силистэммит тыҥырах. Силистэммит тыҥырах (, батары үүммүт тыҥырах, Ingrown nail), тыҥырах сыыһа кырыллан силистэнэн эти кытта биир кэлимсэ буолан үүнүүтэ, устунан сытыйыыга тиэрдэн улахан баас буолар. Үксүн хирург быраастар тыҥыраҕы толору туураллар, оччоҕо 87% үтүөрүөн сөп. Туурдарбатахха кэнники улахан абцесска (сытыйыыга) тиэрдэн тарбаххын ампутациялыыллар. Тыҥырах силиһэ 1 см тиийэ дириҥҥэ эккэр үүнэр.
Врангель Петр Николаевич. Пётр Никола́евич Вра́нгель (атырдьах ыйын 15 (27), 1878, Ковенскай губерния, Арассыыйа импиэрийэтэ — муус устар 25, 1928, Брюссель, Бельгия) — нуучча барона, военачальнига, Нуучча-дьоппуон уонна Бастакы аан дойду сэриилэрин кыттыылааҕа, Гражданскай сэрии саҕана Үрүҥ хамсааһын (1918−1920) сүрүн салайааччыларыттан биирдэстэрэ. Кырыымҥа уонна Польшаҕа Нуучча Аармыйатын главнокомандующайа (1920). Генеральнай штааб генерал-лейтенаана (1918). Георгиевскай кавалер.
Хара черкесканы куруук (1918 сыл балаҕан ыйыттан) кэтэ сылдьарын иһин «Чёрный барон» (Хара барон) диэн хос ааттаммыта.
Алаас симэҕэ (Хоро орто оскуолата). Алаас симэҕэ - Хоро орто оскуолатын үҥкүү-ырыа ансаамбыла.
Ансаамбыл тэриллиитэ.
1990-91 с.с. үөрэх дьылыгар кулун тутар ыйга ансамблы тэрийэргэ диэн педсовет мунньаҕар быһаарыы ылыллыбыта. Ансамбылы «Алаас симэҕэ» диэн ааттыырга «Бочуот бэлиэтэ» орден кавалера, кырдьаҕас учуутал Тобуков Захар Захарович этиитэ ылыныллыбыта. Ансамблы тэрийии туһунан этиини киллэрбит дьонунан иитэр үлэни тэрийээччи Васильева Татьяна Лукинична уонна математика учуутала Догуева Александра Петровна этилэр.
Алаас симэҕэ» ансамбль 100-тэн тахса оҕону түмэн 5 хайысханан үлэтин саҕалаабыта, салайааччынан үҥкүүгэ дьоҕурдаах Догуева Александра Петровна үлэлээбитэ. Ансамбль үлэтэ нэһилиэк, оройуон иһигэр биллэн-көстөн барбыта. Араас хайысхаларга салайааччыларынан учууталлар Бабаранова Е.Н., Алексеева Н.Д., Догуева А.П., иитээччилэр Евдокимова А.Д., Тимофеева А.Д. үлэлэрэ оҕолор дьоҕурдарын сайыннарыыга ураты суолталаммыта. Оскуола, нэһилиэк олохтоохторун сынньалаҥнарын тэрийиигэ оҕолор активнайдык кытталлар, сыл аайы айар отчуоттара нэһилиэнньэ иннигэр ыытыллан улахан кэрэхсэбили ылар. Ансамбль оҕолоро оройуон, нэһилиэк үөрүүлээх дьаһалларыгар ыҥырыкка сылдьан киэргэтэллэр.
Догуева Александра Петровна. Догуева Александра Петровна - Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро орто оскуолатын Алаас симэҕэ ансаамбылын тэрийээччи.
Алаадьы. Алаадьы — Сэлиэһинэй бурдуктан, ууга ол эбэтэр үүккэ уонна сымыыты холбонон арыыга буһарыллар ас. Блиныттан атына диэн суоданы ол эбэтэр доруоһаны туттуллар, оччоҕуна аһа быдан көпдөркөй буолар. Саха сиригэр нуччалар кэлбиттэрин кэннэ саха абыыйдарыгар (Уоту аһатыы) кытта туттуллуор диэри киэҥник тарҕаммыт.
Венесуэлалар. Венесуэлалар () диэн омук, Венесуэла төрүт уонна сүрүн омуга, уопсай ахсааннара 20 млн курдук, олортон 18 млн Венесуэлаҕа олорор. 2 млн ордубут дьоно үксэ АХШ, Канаада, Аустралиа, Германия уонна Иран дойдуларыгар олохсуйан олороллор. Саха Сиригэр 3 венесуэла омуга олорор. Саҥарар тыллара — испаан тыла.
Арассыыйа түүрк омуктара. Арассыыйа түүрк омуктара ("Тюрки России", "Российские тюрки", "Тюрки в России"), нуучча омугун кэнниттэн иккис миэстэни ылар улахан аймахтыы биир түүрк тылларынан саҥарар этногруппа. Арассыыйаҕа уопсайа билигин 41 мөллүөйүөн түүрк омуктара олороллор, ол эбэтэр Арассыыйа 32% дьоно түүрк төрдүлээхтэр. Арассыыйа түүрдэрин икки категориаҕа арааралар: Арассыыйа төрүт түүрк омуктара уонна Арассыыйаҕа кэлии түүрк омуктар.
Демографиа.
Арассыыйа уопсай дьонун ахсаана 141 мөл киһи, олортон 41 мөл курдуга түүрдэргэ тиксэр. Түүрдэр Арассыыйа иһигэр 18 түүр уобаластарын уонна республикаларын үөскэтэллэр. 
Түүрдэр Арассыыйа тас политикатыгар дьайыылара.
Арассыыйа түүрдэрэ элбэх буолан, тас политиката түүрдэр диэки буолар, холобур Казахстан, Узбекистан, Турция диэки буолар. Арассыыйа ону таһынан түүрк дойдулар ахсааннарыгар киирэр (нууччалара большинство эрээри).
Сэлиэһинэй. Сэлиэһинэй — туораахтаах биир сыллаах үүнээйи. Злактар уустарыгар киирэр. Кытаанах сэлиэһинэйтэн киһи сиир сүрүн бурдугун оҥороллор. Сүөһү аһылыгар сэлиэһинэй сымнаҕас суорда барар. 
Саха Сиригэр үүнэр сирэ.
Саха Сиригэр бастакынан Аммаҕа уонна Өлүөхүмэҕэ ыһар буолбуттара. Кэлин киин улуустарга барытыгар уонна сорох Бүлүү бөлөх улуустарыгар. Аммаҕа "Победа" диэн ааттаах Саха Сиригэр табыгастык үүнэр сэлиэһинэй суордун арыйа сылдьыбыттара биллэр, кэлин 60-ус сылларга атын суортарынан солбуйуу түмүгэр ити суорт сүтэриллибит.
Һормуз силбэһиитэ. Һормуз синньигэс күөлэ, (Һормуз быһык күөлэ) Иран кытыл сиригэр баар уһун синньигэс күөл, улахан Аан Дойдуга стратегическай сир. Бу сиринэн аан дойду 45% ниэбэ уонна гааһа барар, үксэ Германия уонна АХШ дойдуларыгар.
2011 Арассыыйа протестара. 2011 Арассыыйа протестара - 2011 сыллааххха Государственнай Дума төрдүс ыҥырыытыгар быыбар түмүгүн утарыы политическай өрө турууну ааттыыллар. Кэлин 2012 сыл Россия президенын быыбарыгар эмиэ утарыы салҕаммыта. 
Бу акциялар кыттааччылара этиилэринэн быыбар бириэмэтигэр федеральнай сокуоннары кэһии уонна быыбар түмүгүн фальсификация улаханнык тарҕаммыта. Сүрүн лозуҥнарынан Чиэһинэй быылбар иһин диэн этэллэрэ. 
Протест акциятын им бэлиэтинэн - "маҥан лента" этэ.
Кыттааччылар Путин утары этилэр.
Бэрэски. Бэрэски — арыыга ол эбэтэр духовкаҕа буһарыллыбыт тиэстэ иһигэр астаах ас. Араас оҥоһуллар ньымалара араас: эттээх, хортуоскалаах, ириис уонна сымыыт о.д.а.
Туус. Туус (хлорид натрия, NaCl) — өссө хлористай натрий, таас туус, туус диэн ааттанар — аһыыр бородуукта. Бытарыллыннаҕына кыракрый маҥан кристалл көрүҥнээх. Айылҕаҕа көстөр туус наар атын туустар примесьтардаах буолар, оччоҕуна өҥө кыратык уларыйыан сөп. Араас көрүҥҥэ таһаарыллар.: ырасстанныллыбыт, уонна ыраастаныллыбатах (оччоҕуна таас туус буолар), улаханнык уонна кыратык бытарханыллыбыт, ыраас уонна йодтаах, муора уутуттан оҥоһуллубут уонна да атын.
Кочегар (киинэ). Кочегар ("Хачыгаар") — Арассыыйа биллиилээх режиссера Балабанов уһулбут киинэтэ, сүрүн оруолу Саха тыйаатырын артыыһа Михаил Скрябин оонньообута.
Йаанка Купаала. Йаанка Купаала (Я́нка Купа́ла, дьиҥнээх аата "Ива́н Домини́кович Луце́вич", ; 1882—1942) — белоруус поэта, драматуура, публицииһэ.
Белоруус литератууратын классига. БССР Норуодунай поэта (1925). БССР Наукатын Академиятын (1928) уонна УССР НА (1929) академига. Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэннээх лауреаата (1941).
Олоҕун олуктара.
Беларусь Минскэй уобалаһыгар Вязынка дэриэбинэҕэ (билигин Молодечно оройуона) бэс ыйын 25 күнүгэр (эргэ истиилинэн от ыйын 7) 1882 сыллаахха Доминик Онуфриевич уонна Бенигна Ивановна Волосевич Луцевичтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
Төрөппүттэрэ дьадайбыт белорус шляхтатын ууһуттан төрүттээхтэр этэ.
Библиография.
Пьесалара.
 Купала Я. Летчик и хлопчик [Хлопчык і лётчык]. Пер. М. Голодный. // Алданский рабочий. 1 мая 1937. С. 6.
 Купала Я. Народнай сэрии туhунан. // Советскай оҕолорго. [Тылб. ред. М. Г. Бурцева]. Якутскай. 1942. С. 21-32.
 Купала Я. Сталин туhунан мин бу бастыҥ ырыам. [Аб Сталіне – сейбіту песьня мая] // Эдэр большевик. Ахсынньы 25 к. 1949 с.
 Купала Я. Кимнээх иhэллэр? Тылб. Моисей Ефимов. // Эдэр коммунист. От ыйын 14 к. 1978 с.
 Купала Я. Кимнээх иhэллэр? Тылб. Моисей Ефимов. // Кыым. Атырдьах ыйын 20 к. 1978 с.
 Купала Я. Тарак ҥии ҥэндэн? Тылб. Василий Лебедев. // Кыым. Атырдьах ыйын 20 к. 1978 с.
 Купала Я. Тарак ҥии ҥэндэн? Пер. Васіль Лебедзеў. // Янка Купала “А хто там ідзе?” На мовах свету. Да 100-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы. Мінск. 1982. С. 134.
 Купала Я. Кимнээх инэллэр? Пер. Майсей Яфімаў // Янка Купала “А хто там ідзе?” На мовах свету. Да 100-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы. Мінск. 1982. С. 140.
 Купала Я. Тарак ҥии ҥэндэн? Пер. Васіль Лебедзеў. // Янка Купала “А хто там ідзе?” На мовах свету. Да 100-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы. Мінск. 1982. С. 134.
 Купала Я. Кимнээх инэллэр? Пер. Майсей Яфімаў // Янка Купала “А хто там ідзе?” На мовах свету. Стагоддзе з дня нараджэння Янкі Купалы 1882-1982. Мінск. 1983. С. 134.
 Купала Я. Баҕа санаа. [З кутка жаданьняў]. Тылб. Николай Дьяконов. // Эдэр коммунист. Сэтинньи 26 к 1986 с. 
 Купала Я. Аҕа дойду” [Бацькаўшчына]. Тылб. Николай Дьяконов. // Хотугу Сулус. № 11. 1986 с. С. 3.
 Извещение о смерти народного поэта Белоруссии Янки Купалы. // Алданский рабочий. 3 июля 1942. С. 1.
 О похоронах народного поэта БССР Янки Купалы и установлении его семье персональной пенсии. // Алданский рабочий. 3 июля 1942. С. 1.
 Федосеев И. Янка Купала юбилейыгар. // Эдэр коммунист. От ыйын 14 к. 1978 с.
 Белорус норуотун ырааhыта // Кыым. № 196. Атырдьах ыйын 20 к. 1978 с. 
 Кошечкин С. “В песне живу...” К 100-летию со дня рождения Янки Купалы. // Северная заря. Усть-Нера. 6 июля 1982. С. 3.
 Баркоўскі А. Янка Купала і Якуція. Да 120-годдзя з дня нараджэння песняра. // Кантакты і дыялогі. № 5-6. Мінск. 2002. С. 6-12.
Белоруус тыла. Белоруус тыла () — үс илин славян тылларыттан биирдэстэрэ, белоруустар национальнай тыллара, тарҕаммыт. Беларусь судаарыстыбаннай тыла ( Бу тылынан барыллаан саҥарар.
Сурук-бичик.
Суруйарга кириллица туттуллар. Сүнньүнэн дойду таһыгар туттуллар өссө биир алпаабыт - белоруус латыын алпаабыта () баар. Беларуська олорор татаардар белоруустуу арааб алпабыытынан суруйа сылдьыбыттара.
Харысхал. Харысхал - киһини харыстыыр, арчылыыр аналлаах эмэгэт, ымыы.
Арчылыыр, араҥаччылыыр суолталаах түөскэ кэтиллэр, эбэтэр илиигэ илдьэ сылдьар, эбэтэр күлүүскэ малга-салга иилиллэр, биитэр дьиэҕэ уокка аан айаҕар, ыйанар алгыс тыла иҥэриллибит аргыс ымыыта.
Харысхалы араас эттиктэн оҥороллор. Ол курдук сэлии муоһуттан, чаҕылҕан түспүт маһын сыыһыттан (сорохтор этиҥ эппит маһа дииллэр), бэс мастан, туой буортан. Үгүс алгысчыттар этиҥ эппит маһын ордороллор. Кырдьыга даҕаны учуонайдар суоттарынан этиҥ эппит маһыгар энергия иҥэриллэр ячейкалара бааллар эбит. Онон этиллибит тыл таһынан түспэккэ хатанан хаалар дииллэр. Онтон сорохтор сэлии муоһуттан, туой буортан кыһыллан оҥоһуллубут харысхаллары ылына сатыыллар. Көстүүлээҕин, сыаналааҕын ордорон бэлэххэ-туһахха ордук барсарын бэлиэтииллэр.
Apertium. Apertium — бу массыынанан тылбаас сиһэ (платформа), маны Аликанте Үнүбэрсиэтигэр оҥороллор, ону Испания уонна Каталония бырабыыталыстыбалара үбүлүүллэр. GNU GPL усулуобуйаларыгар олоҕуран, бу хааччаҕа суох тарҕанар бырагырааманы таҥааччылар буор босхо үлэлииллэр.
Apertium диэн массыынанан тылбаас тиһигэ биирдиилээн тыл таһымыгар тахсар уларыйыыларга бүтэһиктээх кубулугу (конечные преобразователи), саҥа чаастарын бэлиэтииргэ эбэтэр тыллар халыыптарыгар баар бутууру туоратарга Марков айбыт, көстүбэт оҥкулларын (скрытые модели) туһанар. 
Тыллар.
Apertium массыынанан тылбаас туттугун (үнүстүрүмүөнүн) быһыытынан OpenTrad бырайыак чэрчитинэн үөскээбитэ, бастаан уруулуу тыллары тылбаастыырга анаан оҥоһуллубута, оттон билигин бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаспат тыллар паараларын эмиэ хабар кыахтанна. Аптамааттыы тылбаас саҥа систиэмэтин төрүттүүргэ XML анал пуорматыгар тыл түмүлүктэрин (тылдьыттары, быраабылалары) угуохха эрэ наада.
Бу бырагыраамаҕа анаан оҥоһуллубут тыл дааннайдара (Universidade de Vigo, Universitat Politècnica de Catalunya уонна Universitat Pompeu Fabra бииргэ үлэлээбиттэрин түмүгэ) билигин Испания романскай тылларын, испанскай (кастильскай), каталонскай, галисийскай, окситанскай, ону тэҥэ английскай, португальскай, французскай, румынскай тыллары уонна эсперантоны өйүүллэр.
Аллараа табылыыссаҕа тылбаас таҥыллыбыт түмүлүктэрэ (базалара) уонна олор кэлиҥҥи биэрсийэлэрэ (версия) көстөр. Сорох түмүлүк икки хайысхалаах тылбааһы өйүүр: бу табылыысса онтон биирин эрэ көрдөрөр, тиһиккэ баар бары тыллары көрдүүргэ табылыысса суортуур кыаҕын туһаныҥ.
Тыҥа. Тыҥа (, ) — киһи, үүтүнэн иитиллээччилэр, көтөрдөр, сыыллааччылар, сир-уу харамайдарын үксүлэрин уонна сорох балыктар салгынынан тыынарга аналлаах уорганнара. 
Тыҥаҕа салгын уонна хаан ыккардыгар эттиктэри атастаһыы (газообмен) буолар.
Сахалыы-нууччалыы кылгас кэпсэтинньик. Приветствие.
Дорообо. Здравствуйте.
Үтүө сарсыарданан. Доброе утро.
Үтүө күнүнэн. Добрый день.
Үтүө киэһэнэн. Добрый вечер.
Знакомство.
Эн аатыҥ кимий? Как тебя зовут?
Мин аатым Сардаана. Меня зовут Сардаана.
Билсэн кэбис, бу - мин доҕорум Сандал. Познакомтесь, это мой друг Сандал.
Эн хантан сылдьаҕыный? Вы сами откуда?
Мин Дьокуускайтан сылдьабын. Я из Якутска.
Эн хаһан кэлбиккиний? Когда вы приехали?
Мин бэҕэһээ кэлбитим. Я приехал вчера.
Эн сааһыҥ хаһый? Сколько вам лет?
Мин уон алта саастаахпын. Мне шестнадцать лет.
Эн хаһыс кылааска үөрэнэҕиний? В каком классе вы учитесь?
Мин тохсус кылааска үөрэнэбин. Я учусь в девятом классе.
Эйигин Саха сиригэр ыҥырабын. Я приглашаю вас в Якутию. 
Мааны ыалдьыт буолуҥ. Будьте дорогими гостями.
Благодарность.
Баһыыба. Спасибо.
Эйиэхэ махтанабын. Благодарю вас.
Бэлэҕиҥ иһин махтал. Спасибо за подарок.
Көмөҥ иһин баһыыба. Спасибо за помощь.
Извинение.
Баһаалыста, бырастыы гын. Простите меня, пожалуйста.
Хойутаабыппын бырастыы гын. Извините за опоздание.
Сыыспыппын баалаама. Простите, я ошибся.
Бука диэн кыыһырыма. Пожалуйста, не сердитесь.
Обиходные вопросы.
Бу көмпүүтэр сыаната хаһый? Сколько стоит этот компьютер?
Эн иллэҥ кэмҥэр тугу гынаҕыный? Чем ты занимаешься в свободное время?
Эн тугу интэриэһиргиигин? Чем ты интересуешься?
Эн үөрэххэр хайдаххыный? Как ты учишься?
Эн сахалыы билэҕин дуо? Говорите ли вы по-якутски?
Хас чааһый? Который час?
Хомус түмэлэ ханна баарый? Где находится Музей хомуса?
Аҕаҥ ханна үлэлиирий? Где работает ваш отец?
Бу кимнээҕий? Кто они?
Прощание.
Көрсүөххэ диэри. До свидания.
Этэҥҥэ айаннааҥ. Счастливого пути.
Дьоҥҥор эҕэрдэтэ тиэрдээр. Передавай привет своим родителям.
Өссө да көрсүөхпүт. Еще увидемся.
Тиийдэххинэ, эрийээр. Как приедешь, позвони мне.
Балык чиэрбэтэ. Балык чиэрбэтэ ("Ардах чиэрбэтэ"), чиэрбэ, буорга олорор. 500 көрүҥэ баар. Билиҥҥи кыыллар уонна киһи халыҥ оһоҕосторун төрүттээччи 670 миллион сыл аннараа өттүгэр эволюция через.
Александров Иван Яковлевич. Александров Иван Яковлевич - Күүстээх Уйбаан, Бороҕон улууһун Баатаҕай нэһилиэгин киһитэ, билигиҥҥитэ Уус-Алдан улууһа. 855 киилэлээх куолакалы көтөхпүт, ону Ылдьыын аҕабыыт кистээн көрбүт.
Sakhamusic.ru. Sakhamusic.ru — сахалыы ырыалар, саха дьүрүскэнин ситим-сирэ.
Аадырыһа: sakhamusic.ru
Сахалыы ырыаны буор босхо истиэххэ эбэтэр хачайдыахха сөп.
2010 сыл олунньу ыйыгар Николай Афанасьев (DJ_Zaraza) иилээн-са5алаан арыйбыта.
Тирэх оностор көмөлөһөөччүтүнэн Светлана Павлова (Чуораанчык) диэн журналист-фотограф буолар.
Билинни туругунан саайтка 100 тахса толорооччу 2000 кэриҥэ сахалыы ырыалара бааллар.
Үтүөҕэ дьулуур посуоллара (ЮНИСЕФ). Үтүөҕэ дьулуур посуола () — ХНТ оҕолорго ыксаллаах быһыыга көмөлөһөр пуондатын (ЮНИСЕФ) ытык сыбаанньата. 
Устуоруйата.
«Үтүөҕэ дьулуур посуола» тиитулу киллэрэр туһунан 1954 сыллаахха АХШ комик артыыһа Дани Кей аан бастаан киллэрбитэ. 
Аан дойдуга биллэр дьоннор тугу гыналларыттан, тугу сэргииллэриттэн уонна эппиэтинэс сүгэр таһымнарыттан көрөн аан дойду, регион уонна дойду таһымнаах посуолларга арахсаллар. Соруга - биллэр дьон ааттарын туһанан оҕолор кыһалҕаларыгар болҕомто тардыы. Бу дьон, холобур утарыта турсуу, сэрии кэмигэр эйэлэһэргэ көмө буолуохтарын, оҕо бырааба күөмчүлэнэр сирдэригэр сылдьан аан дойду прессатын болҕомтотун тардыахтарын сөп.
Перитонит. Перитонит ("Ис сытыйыыта", "Ис органнар сытыйыылара"), ыарахан туруктаах ыарыы, сытыйыы процеһа барыыта, 80% перитониттаабыт дьон киһи буолбат, ол эбэтэр өлөллөр.
ГДР. ГДР, официальнай аата Германия Демократическай Республиката —Европа дойдута.Илин Польшалыын, соҕуруу Чехословакиялыын,арҕаа Арҕаа Германиялыын кэккэлэhэр. Хоту Балтика муората баар.
Плов. Плов — — polov, [pulāu | palāu], [pulāka] — диэн суолтата "буспут ириис". 
Нуучча тылыгар түүр тылларыттан киирбит. Холобур, азерб. plov, aş; болг. пилаф; каз. палау; кирг. палоо, аш; тадж. ош, палов; тат. pılav, пылав; тур. pilav; туркм. palow; узб. палов, ош; уйг. полу/ﭘﻮﻟﯘ) — сүрүннээн ириистэн (ол гынан баран атын курууппалартан буолуон сөп) уонна үксүн эттэн, балыктан уонна араас тума булкаһыктаах оҥоһуллар ас.
Этимология.
Ас- үөл аата санскр- тан тахсар. Үгэскэ үктэнии үгэскэ кубулуйда («уруһуй шарик»), салгыы виндикка түбэстэ, ол эрээри дорооболоруҥ диэн этэллэр. Женя pololon (»бэлэмнэммит рис") тур. pillov (»бэлэмнэммит рис"), нуучча. плов.
История.
Урууйдар биистэрин орто үйэтээҕи араб уонна Персия литературатын пааматынньыктарыгар, ону тэҥэ эмтиир средство курдук, үлэ тиэмэтигэр уруучуттарын былааннара (980-1037).
XVII үйэҕэ Францияҕа Стамбултан кэлбит французскай дипломнар кэпсииллэригэр үөрүү- көтүү, көрүү- истии туһунан санааларын үллэстибиттэрэ. Дьиҥнээх былаан Францияҕа 1870- с сыллардаахха эрэ бэлэмнэнэн барбыттара, Османскай империяҕа олорор Суцкай канал тутааччыларын кытта хас да сыл бииргэ олорбут Суцкай канал тутааччыларын кытта кэлбиттэрэ.
Санников Иннокентий Андрианович. Санников Иннокентий Андрианович (1903—1931) — Бүлүү ревкомун бэрэссэдээтэлэ, Ньурбаҕа бастакы комсомол ячейкатын тэрийээччи.
1903 сыллаахха Бүлүү уокуругун Алексадровка (Куочай) дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Аҕата бааһынай Санников Андриан Филиппович сыылынай Яков Аркадьевич Попов табаарыһа эбит. Саха губерниятыгар өрөбөлүүссүйэ сүпсүлгэнэ саҕаламмытыгар эдэр киһи онно кыттар. Аатырбыт Бүлүү оборонатын, Ньурба оборонатын кыттыылааҕа. 
Гражданскай сэрии бүтүүтэ 20-с сыллар бүтүүлэригэр Москубаҕа үөрэххэ ыыталлар — Илин үлэһиттэрин коммунистыы университетын (Коммунистический университет трудящихся Востока, КУТВ) устудьуона буолар. Бүтэрэн баран, аспирантураҕа хаалар. Баартыйа Москубатааҕы Краснопресненскай райкомун чилиэнэ буолар. 
Бу кэмҥэ Санников баартыйа сорудаҕынан Арассыыйа элбэх сирдэригэр сылдьар, хотуттан саҕалаан соҕуруу Кавказка тиийэ. 
Онтон ыараханнык ыалдьан, дойдутугар төннөр, «для усиления партийного аппарата» диэн Киин кэмитиэттэн направлениелаах Саха Срин баартыйа обкомугар Пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйинэн ананар. 
1931 сыллаахха 28 саастааҕар Ньурбаҕа өлбүт.
Самсонов Георгий Никитич. Самсонов Георгий Никитич - Ньурба Куочайыгар (Александровкаҕа) олорбут биолог-учуутал.
Хортуоска араас суортарын олордуунан үлүһүйэр эбит. 30-с сылларга Киин Арассыыйаттан бушков хотуурдарын аҕалбыта биллэр. 20-с сылларга оҥоһуллубут бэлэсипиэттээх этэ диэн үөрэнээччилэрэ кэпсииллэр. 
Кэлин Ньурба 1№ оскуолатыгар учууталлаабыта. Биэнсийэҕэ тахсан Ньурбаҕа олорон эрэ ардах кэнниттэн тахсан уулуссаларга хоруу хаһан уу ыытар идэлээх эбит. 
Кыыһа Розалия Георгиевна эмиэ учуутал идэтин талбыта, уола ХИФУ профессора Николай Георгиевич.
Уруу. Хаан сибээстээх дьон барылара. Дьиэ кэргэн социальнай институт нөҥүө улаатыан сөп.
Түүр норуоттарыгар эр киһинэн улаатар, дьахтар кэргэн таҕыстаҕына урууттан барар диэн ааҕыллар.
Күтүөт. Күтүөт - ханнык эмит ыалга (эбэтэр киһиэхэ) кыыстарын (кыыһын) кэргэнэ. Атын тылынан, кыыс аймаҕар кэргэнэ: кыыс төрөппүттэригэр, убайдарыгар уонна эдьиийдэригэр. 
Сорох сиргэ күтүө, "күтүөмэ" дииллэр эбит.
Паттайа. Паттайа (Pattaya), Таиланд биир улахан куората, аан дойду 5 бастыҥ курортнай куората. Дьонун ахсаана 700 тыһ киһи. Элбэх кэлиилэр концентрацияланар сирдэрэ. Олохтоох таайдар баара суоҕа 18% эрэ ылаллар, 82% барыта кэлиилэр: Американнар, сахалар, нууччалар, европа дойдуларыттан. Улахан бизнес уонна шоппинг киинэ буолар.
K-pop. К-pop (/keɪ pɔp/ ааҥллыы: korean pop - кэриэй поп музыката) - Соҕуруу Кэриэйэҕа үөскээбит музыка жанра. Электропоп, хип-хоп уонна аныгы ритм-н-блюз холбоспут, америка поп-музыкатын сорох көстүүтүүн иҥэриммит.
K-pop — музыканан эрэ үлүһүйүү буолбатах, аан дойдуга аныгы Соҕуруу Кэриэйэ муодатын уонна истиилин сэргиир ыччаты түмэр саҥа субкультура. K-pop бары өттүнэн дьон болҕомтотун тардар: талааннаах ырыаһыттарынан, үчүгэй, сонун үҥкүүлэринэн, ураты уобурастарынан.
Ордук интэрниэт ситимин көмөтүнэн K-pop аан дойдуга киэҥник тарҕанар.
Очукуо. Очукуо () - хаарты оонньуута, 36 хаартылаах холуоданан оонньуурга анаммыт блэк-джек. 
Блэк-джеги 52 эбэтэр 54 хаартылаах холуоданан оонньууллар, онон онно иккиттэн биэскэ дылы харахтаах хаартылар бааллар. Бу итэҕэһи туоратаары очукуоҕа кулут, хотун уонна тойон суолталара 10 буолбакка, 2, 3 уонна 4 гыммыттар.
Салама. Салама - сиэргэ-туомҥа туттуллар, үксүн ыһыахха ыйанар, быаҕа ыйаммыт сиэл, таҥас кыырпаҕа, кыра оонньуурдар.
Салама адьас былыргы өйдөбүл. Салэм, салам, шолом диэннэргэ чугас. Ол эрээри дьиҥ саха тыла. Сылам, сылама диэн суолтаттан үөскээбит. Күн сырдыгын сылааһа инмит, алгыс түспүт миэстэтин дьоҥҥо-сэргэҕэ туһулаан көрдөрөр бэлиэ.
Сльуудянка. Сльуудянка () — куорат, Иркутскай уобалас Сльуудянскай оройуонун киинэ. Куорат статуһа 1936 сыллаахха иҥэриллибитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 18,6 тыһ. киһи (2010 сыл).
Куорат Байгаал өрүскэ Сльуудянка өрүс түһэр сиригэр арыыга төрүттэммитэ, Иркутскайтан 126 км. Сльуудянка-I диэн тимир суол станцията.
Сльуудянскай куоратын кулубата — Шульц Алексей Гербертович.
Леди Гага. Леди Гага (; 1986 сыл кулун тутар 28 күнүгэр төрөөбүт) дьиҥ аата Стефани Джоанне Анджелина Джерманотта (). - Америка ырыаһыта, үҥкүүһүтэ, диджейа уонна композитора.
Грэмми 5 бириэмиэтин уонна MTV 30 бириэмиэтин хаһаайката. Кини 4 сааhыттан пионина5а оонньуур. Гага тороппуттэрэ итальянскай предпринимательэр Джерманотта уонна Синтия Биссет. 4 сааhыттан бэйэтэ пионина5а оонньуурга уорэммит. 11 сааhыттан католическай оскуола5а киирбит "Монастырь святого Христа". Бу оскуола5а биллэр бииргэ торообут эдьийдэр Хилтоннар уорэммиттэр. 17 сааhыгар эрдэ Клив Дэвис программатын туттарбыт Нью-Йорк искуство оскуолатыгар музыкальнай театырын программатын. Стефани бэйэтин сценическай аатын Леди Гага "Again, Again" диэн ырыатын ыллыы сырытта5ына айбыт. Бу псевдоним Queen "Radio Ga-Ga" диэн ырыаттан ылбыт. 
Гага 2008 сылга "The Fame" диэн альбом таьаарбыта. 2008 сыл буттуутэ Гага Гремми диэн музыкальнай премия5а на5араадаламмыта категорията "Лучшая танцевальная запись". Тохсунньу 12 кунугэр 2009 сылга Гага "The Fame Ball" (нучч. "Бал Славы") диэн тууру биллэрбитэ.
Сэтинньи 23 кунугэр 2009 сылга Гага "The Fame Monster" диэн альбомун таьаарбыта. Леди Гага "The Monster Ball" (нучч."Бал Монстров") диэн иккис туурун са5алаабыта. 
"Born This Way" диэн иккис студийнай альбомун таьаарбыта 2011 сылга. "Born This Way" диэн уьус туурун са5алаабыта.
"ArtPop" уьус студийнай Леди Гага альбома.