mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Каср ал-Йахуд. Каср ал-Йахуд (Арааб тыла: ; ону тэҥэ Кассер аль-Йахуд/Йехуд уо.д.а..; Лит. «Дьэбириэйдэр заамоктара», Hebrew: ) — Иордаан өрүс кытылыгар баар сир, үһүйээннэр этэллэринэн бу сир эргин Исус Киристиэһи Иоанн Креститель сүрэхтээбит (), ону тэҥэ дьэбириэйдэр Иордааны манан туораабыттар диэн ааҕыллар уонна Ылдьаа бороруок халлааҥҥа көппүт сирин быһыытынан биллэр.
Бу сири Палестина уонна Израиль былдьаһаллар, Иордаан арҕаа кытылын билигин Израиль салайар, Каср ал-Йахуд сирин Туризм министиэристиэбэтэ салайар, Израиль наассыйа пааркатын иһигэр киирэр.
Микки-Маус. Микки-Маус () 1928. Walt Disney Company. Минни-Маус (). Вигглс (). Тополино ().
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ. Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ () — Хорватия Адриатика кытылыгар турар Шибеник куоратыгар баар кириэппэс. ЮНЕСКО бу тутууну Аан дойду Утумун испииһэгэр «Венеция 15-17 үйэлэргэ туппут көмүскэнэр тутуулара: "Stato da Terra" — арҕаа "Stato da mar"» комплекс иһинэн 2017 сыллаахха киллэрбитэ.
Шибеник куоракка түөрт кириэппэс баар:
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ Шибеник пуордугар киириигэ байҕал арыытыгар турар, атыттар кытылга бааллар.
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ Сибэтиэй Антоний ханаалын хаҥас өттүгэр Люлевац арыыга тутуллубут. Арыы утары Джадрия кумаҕын майаага турар. Аатын бенедиктииннэр манастыырдарыттан утумнаабыт, бу манастыыры кириэппэс туталларыгар көһөрбүттэр. Олохтоох хорвааттар көрдөһүүлэринэн Алоджий де Канал хапытаан форту Люлевац арыыга тутары 1525 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр саҕалаабыт. Кириэппэһи Венеция биллэр архитектора Hyeronimus di San Michaela туппут. Анала — туурак хараабылларын пуорка киллэрбэт буолуу. Кириэппэс 32 тэргэннээҕэ.
Сатоси Кон.  — анимацияҕа үлэлээбит дьоппуон режиссера. Madhouse устуудьуйаҕа үлэлээбитэ.
Баски омук. Баски омук эбэтэр баск омук (, , , " or ";) — Баски дойдута диэн ааттанар (Euskadi) Испания хоту уонна Франция соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр тайаан сытар сиргэ былыргыттан олохсуйбут омук. Литэрэтиирэлии тыллара Euskara Batua диэн ааттанар (гипускоан түөлбэ тылыгар 1980 сыллаахтан олоҕурар).
Баскилар тыллара. Баскилар тыла () — Испания хоту, Франция соҕуруулуу-арҕаа сирдэригэр (Баскилар сирдэрэ диэн ааттанар) былыргыттан олорор баски омук тыла. Бу тыл атын тыллары кытта уруурҕаспат изолят тылынан ааҕыллар.
Литэрэтиирэлии тыллара Euskara Batua диэн ааттанар (гипускоан түөлбэ тылыгар 1980 сыллаахтан олоҕурар).
Тыл Франко диктатуратын кэмигэр бобулла сылдьыбыта, сүтэ сыспыта. Ол кэмҥэ Испанияҕа кистэлэҥ тэрилтэлэр эрэ тылы өйүүллэрэ. Диктатура суох буолбутугар судаарыстыба бу тылы билиммитэ. Омук бэйэтэ тылын харыстаан араас таһымнаах тэрээһиннэри ыытар, олортон биир далааһыннааҕынан биллэр тэрээһин Коррика (сүүрүү) буолар.
Баскилар дойдулара. Баскилар дойдулара, эбэтэр Баскония, Эускади (, , ) — былыргыттан баски омук олорбут сирэ, Испания хоту, Франция соҕуруулуу-арҕаа өттүлэригэр тайаан сытар.
Алтынньы 25 күнүгэр Баскония (Эускади) күнэ бэлиэтэнэр.
Харитонов Федор Иванович. Харитонов Федор Иванович - Атамай нэһилиэгин киһитэ, орто баай, инитинээн Дайылалыын Улуу Сыһыыга таҥара дьиэтин тутууга Аргунов диэн киһиэхэ төһүү буолбут дьон, ол кэнниттэн аккыырайга киирэн туруорсан сыаркап приходун оскуолатын арыттарбыт.
Соҕурууҥҥу Хартиновтартан утум тардар. Элбэх оҕолоох. Оҕолорун барыларын арыттарбыт оскуолатыгар үөрэттэрбит. Улахан уола Баһылай Дьокуускайга реальнай училищеҕа үөрэммит, VI кылааска үөрэнэ сырыттаҕына нэһилиэккэ суруксут оҥостоору ыҥыран ылбыттар, онон бүтэрбэтэх.
Федор Иванович биир уолун уола сахалартан филологияҕа бастакы билим дуоктара Лука Никифорович Харитонов, оттон кыра кыыһа Мария Федоровна - Хатырыкка Охлопков диэн ыалга кийиитинэн баран Максим Аммосовтыын алтыспыт дьахтар. Кэлин уопсастыбаннай үлэҕэ кыттан бэйэтин дьиэтигэр ликбез арыйбыта, улахан дьону сурукка-бичиккэ үөрэппитэ. Мария Федоровна иккис кэргэниттэн кыыһа Мария Кузьминична Гаврилова - биллиилээх климатолог-учуонай.
Харитонова Мария Федоровна. Харитонова Мария Федоровна (1893) — Хатырыкка ликбез арыйбыт дьахтар, Үлэһит дьахталлар Бүтүн Саха сиринээҕи маҥнайги сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Атамай нэһилиэгэр Улуу Сыһыыга бастакы оскуоланы арыттарбыт элбэх оҕолоох Харитонов Федор Иванович кыра кыыһа. Аҕата астрабыт оскуолатыгар үөрэммит. Улахан убайа Баһылай өр оҕоломмотох буолан, сааһырбыт төрөппүттэрэ кыыһы убайыгар ииттэрэ биэрбиттэр. Маарыйа "оҕо тардыбыт", онон Баһылайдаах кэлин хас да оҕоломмуттар.
19 сааһын туолбутугар Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр Охлопков Игнатий Игнатьевич диэн кэргэнэ өлбүт огдообо киһиэхэ кэргэн биэрбиттэрэ. Мария бастакы кэргэнэ Максим Аммосов ийэтинэн аймаҕа, бииргэ үөскээбит атаһа эбит. Игнатий 1919 сыллаахха өлбүтүн кэннэ Мария уопсастыбаннай олоххо көхтөөхтүк кыттан барбыта. Бэйэтин дьиэтигэр ликбез арыйбыта. Үрүҥнэр быстах кэмҥэ былааһы былдьыы сылдьыбыт кэмнэригэр хаайыыга сыппыта, бииргэ сыппыт эр дьонун ытан өлөрбүттэрэ, кинини олохтоох дьон мэктиэлээн тыыннаах хаалбыта.
Гражданскай сэрии бүппүтүн кэннэ Мария нэһилиэк, улуус өрөпкүөмнэригэр талыллыбыта. Бу сылларга быраас Стрелов Павел Дмитриевич көмөтүнэн сиэстэрэ идэтин баһылаабыта.
Иккистээн Гаврилов Кузьмаҕа ойох тахсыбыт. 1928 сыл ахсынньы 7 күнүгэр кыыстаммыттар. Бастакы кэргэниттэн уолун Федору оччотооҕу сиэр быһыытынан эһэлээх эбэтэ бэйэлэригэр ылан ииттибиттэрэ. Федор 1936 сыллаахха Хатырыкка олорон муҥура тэстэн өлбүтэ.
Дмитриев Ахмет Андреевич. Дмитриев Ахмет Андреевич — Саха суруйааччыта уонна бөлүһүөгэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1951 сыллаахха Ньурба улууһун Мэгэдьэк нэһилиэгин Мохсоҕол аҕатын ууһугар төрөөбүтэ.
Төрүт Бордоҥ. Ньурба улууһуттан 12-с сүһүөх утум.
Маҥнай Бүлүүтээҕи педучилищены, онтон Саха Государственнай Университетын (Хотугулуу-Илин Федеральнай Университет) Историко-Филологическэй факультетын Саха салаатын бүтэрбитэ.
Поэзияҕа, публицистикаҕа Ньурба улууһун историятыгар бэлиэ кинигэлэрдээх.
Кэргэннээх, уон оҕолоох.
Айар үлэтэ.
Саха сирин историятын үөрэтиигэ биир улахан кылаата «Сунтаар былыргыта: бордоҥхой таҥаралаах бордоҥнор» диэн фольклор, история уонна генеалогия чэрчитинэн 2015 сыллаахха тахсыбыт кинигэтэ буолар.
Билигин Саха норуота төрүт былыргыттан, ол эбэтэр, өссө Биһиги Эрабыт быдан инниттэн күн бүгүнүгэр дылы кэлбит уһун олоҕун толору дириҥник үөрэтэн уонна сиһилии чинчийэн көрбүт үлэтин үс томнаах кинигэ гынан таһаара сылдьар, онто бастакыта бэчээттэммитэ, уоннааҕылара сотору кэминэн эмиэ тахсыахтара.
Улянивка. Улянивка () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 385 (2016).
Хотинь. Хотинь () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 445 (2016).
Чупахивка. Чупахивка () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 385 (2016).
Шалыгынэ. Шалыгынэ () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 363 (2016).
Кобэлякы. Кобэлякы () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 379 (2011).
Горишни Плавни. Горишни Плавни () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 52 167 (2016).
Пырятын. Пырятын () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 146 (2016).
Гадяч. Гадяч () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 287 (2014).
Зинькив. Зинькив () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 393.
Үөһээ протерозой. Үөһээ протерозой — эрдэтээҥҥи протерозой, палеопротерозой. Саха сиригэр ол саҕанааҕы, 600 мөлүйүөн сыл ынаараа өттүгэр олорбут элбэх килиэккэлээх харамайдар сэмнэхтэрин булаллар. Холобур биир оннук сэмнэхтэр көстүбүт сирдэринэн Сибиир платформатын хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар Өлөөн көтөҕүүтэ (Оленекское поднятие) буолар
Хорол. Хорол () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 17 872 (2015).
Гребинка. Гребинка () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 990 (2012).
Глобынэ. Глобынэ () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 801.
Заводскэ. Заводскэ () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 600.
Polaris Office. Polaris Office ("Поларис Офис"), биир киэнник биллэр офиснай программа буолар. Элбэх функциятынан Microsoft Office солбуйуон сөп.
Карливка. Карливка () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 863 (2011).
Кременчук. Кременчук () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 222 325 (2017).
Лохвыця. Лохвыця () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 965 (2011).
Лубны. Лубны () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 47 827 (2012).
Мыргород. Мыргород () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 41 267 (2012).
Анна Нетребко. Анна Юрьевна Нетребко — опера ырыаһыта (сопрано). Российскай Федерация норуодунай артыыһа (2008).
Билыкы. Билыкы () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 207 (2013).
Кожанка. Кожанка () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 116 (2012).
Ставище. Ставище () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 932 (2012).
Макаров. Макаров () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 10 362 (2012).
Аччыктаан баран аһыахха. Аччыктаан баран аһыахха диэн үөрэх аһылыгы иҥэмтэлээхтик иҥэриниини биллэрэр.
Аччык киһи өйө-санаата үчүгэйдик үлэлиир диэн этэр П.Брэгг. Киһи кырдьан истэҕинэ утуйара аҕыйаан, сарсыарда эрдэ уһуктар буолан иһэр. Сарсыарда эрдэ уһуктан баран бары дьыалаларын сыымайдаан ырытан көрдөҕүнэ, сөптөөх быһаарыыны ылынарыгар олук ууруллар. Сарсыардааҥы кэмҥэ киһи өйө «Сытыы буолар» дииллэр сахалар.
«Аччыктаабыт киһиэхэ ас иҥимтиэ» диир этэ эбэбит Лөкүө. Кини уһун үйэтин тухары элбэх дьону аһатан ас хаһан ордук туһалаах буоларын былыр үйэҕэ быһаарбыт. Киһи үлэлээн-хамсаан элбэх эньиэргийэтин ороскуоттаатаҕына, эргэ аһылык тобохторуттан этэ-сиинэ ырааһырар, саҥа аһылык киирдэҕинэ иҥэмтэлээхтик иҥэринэр кыахтанар.
«Аһы сирэ-сирэ аһаама»,- диэн эбэбит Лөкүө эмиэ этээччи. Сирэ-сирэ, абааһы көрө-көрө аһаатахха ас ситэ иҥмэт, ол иһин киһиэхэ туһата аҕыйыыр. Ити барыта киһи бэйэтин санаатынан иһэ-үөһэ хайдах үлэлииригэр хамаанда биэрэрин быһаарар. Ханнык да аһы сөбүлээн, туһалааҕын билинэн аһаатахха, иҥэмтэтэ ордук эбиллэр. Аһыах иннинэ чуумпуран, олоро түһэн аһылыгы туһалаах өттүн булан хайҕаан, алҕаан баран аһаатахха киһи ас буһарар уорганнарын үлэлэрэ тупсан аһылык ордук иҥэмтэлээх буолар.
Аһылыгы алҕааһыны маннык көрүҥнээхтик оҥордоххо киһи иһэ-үөһэ эрдэттэн аһылык киирэригэр бэлэмнэнэн, ордук күүскэ үлэлээн аһылыгы иҥэмтэлээхтик иҥэринэригэр олук ууруллар:
Аһылыгы алҕааһыҥҥа кыра да буоллар бэлэмнэммит аһылыгы хайҕааһын, сөбүлүү көрүү эмиэ киирсэр. Итиннэ эбии ас-үөл көрүҥэ уонна сытын-сымарын дьайыыта киһи иһэ-үөһэ аһылыкка эрдэттэн бэлэмнэнэригэр эмиэ көмөлөһөллөр.
П.Брэгг киһи киэһэ аһаабытын түүн устата иҥэринэн элбэх эньиэргийэни мунньунан, этэ-сиинэ сынньанан уһуктар диэн ааҕар. Бэйэтэ сарсыарда утуйан туран баран аһаабакка эрэ сылдьар, элбэхтик хаамар, үлэлиир. Эбиэккэ диэри биир эмэ оҕуруот аһын эрэ сиир. Биллэрдик аччыктаан баран эбиэккэ биирдэ аһыыр. Киэһэ аһылыгын тото-хана аһыыр. Утуйарын чугаһыгар биир эмэ оҕуруот аһын сиэн кэбиһэр.
Күн устата ууну элбэхтик, сөп буоларынан иһэ сылдьар. Ууну аһылыктар икки ардыларыгар, аһылык кэнниттэн балтараа чаас буолан баран биирдэ иһэр. Кини куруук дистиллированнай ууну эрэ эбэтэр ханнык эмэ оҕуруот аһын утаҕын иһэ сылдьыбыт. Аһыы олорон эбэтэр аһаан баран ууну испэт. Киһи аһылыгы буһарарга аналлаах силин суурайан кэбиһэр диэн ууну эбэтэр убаҕаһы аһаан баран иһэри сөбүлээбэт.
Элбэх дьон үгүс эньиэргийэлэрин аһы буһарарга ыыттахтарына ыалдьаллара элбиир диир П.Брэгг. Кинилэр эттэрэ-сииннэрэ олус элбэх аһылыгы кыайан буһарбакка эрэйдэнэллэр диэн быһаарар. 
Киһи сааһыран этэ-сиинэ мөлтөөн истэҕинэ күүстээхтик хамсанан этин-сиинин эрчийэн элбэхтик аһаабытын эньиэргийэ оҥорон таһааран иһэр кыаҕа аҕыйыыр. Бу кэмҥэ өйө-санаата сайдыбыт, күүһүрбүт киһи аҕыйахта, сөп буоларынан көрөн аһыыры ситистэҕинэ эрэ табыллар. (1,53).
Туһаныллыбыт литература..
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Глеваха. Глеваха () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 679 (2014).
Мэҥ. Мэҥ (темная родинка мед. - невус) — төрүөхтэн эбэтэр олорор бириэмэҕэ үөскээбит тириигэ пигменнаах үөскээһин. Араас өҥнөөх буолуон сөп: коричневай, хара, кыһыл, фиолетовай уонна да атын. Тирии таһымыгар эбэтэр тирии таһымыттан үрдэтиллибит буолуон сөп. 
Мэҥ дьоҥҥо бары кэримиҥэр баар курдук. Медицина этэринэн сирэйгэ баар буолааччыта ордук тарҕаммыт.
Саҥа төрөөбүт оҕолорго суох буолааччы, ол гынан баран бастакы сыл устата үөскүүллэр. Быраастар ону чахчыта мэҥнэрэ олус кыра буоланнар көстүбэттэр дииллэр. Гормон үлэтин быһыытынан ордук половой сайдыы бириэмэтигэр тахсаллар. Көстөр-көстүбэт мэҥнэр хараараллар, кээмэйэ улааталлар. Мэҥнэр бэриэмэннэй дьахталларга тахсаллар, уонна урукку мэҥнэрэ улааталлар уонна өҥүн уларыталлар.
Мэҥ үөскүүр биричиинэлэрэ.
Тириигэ пигменнай клеткалар дерма уонна эпидермис икки ардытыгар үөскүүллэр. Биричиинэтэ араас буолуон сөп:
• Удьуордааһын. Киһи ДНКтыгар суруллубут буолуон сөп.
• Күн уота уонна ультрафиолетовай сыралыйыы. Күн аннытыгар наһаа уһуннук сырыттахха тириигэ меланин үөскүүр, онтон мэҥ тахсар.
• Гормон уларыйыылара. Гормоннар сыыһа бардахтарына (стресс, ыарыы, төрөөһүн уонна да атын) урукку мэҥ сүтүөн сөп, эбэтэр саҥа баар буолуон сөп.
• Радиация, рентген сыралыйыылара, вирустар эбэтэр араас бааһырыы. Барытыттан пигментированнай килиэккэлэр эпидермиска хамсыахтарын сөп.
Мэҥ арааһа.
Мэҥ икки улахан арааска бытарытыахха сөп:
1. "Сосудистай мэҥнэр." Маннык уларыйыылар хаан каппилярдарын уларыйдахтарына тахсар.
2. "Пигмент мэҥнэр." Меланин аһары элбэх буоллаҕына тахсар.
Ону тэҥэ мэҥи "төрөүҕүттэн баарга" уонна "үөскээбит мэҥҥэ" араарыахха сөп.
Мэҥ куттала.
Араас дьайыы кэнниттэн (ол курдук ультрафиолет, механическай бааһырыы уонна да атын) пигменнаах мэҥ меланомаҕа кубулуйуон сөп. Меланома - биир ордук ыарахан ыраак көрүҥэ буолар.
Наар травмаланыан сөптөөх сиргэ баар буоллаҕына (ол курдук, атах уллуҥар, талияҕа эбэтэр саҕахха) бырааһы кытта кэпсэтэн мэҥи суох оҥорор сүбэ баар.
Мэҥи суох оҥоруу ньымалара.
- лазер көмөтүнэн; 
- убаҕас азот көмөтүнэн;
- электрическай туок көмөтүнэн;
- радиохирургия эбэтэр хирургия ньымаларынан. 
Наадалаах ньыманы уопуттаах быраас мэҥи үөрэтэн баран быһаарыан сөп.
Голомарева Елена Христофоровна. Голомарева Елена Христофоровна — түмэт диэйэтэл, Ил Түмэн IV, V, VI ыҥырыыларын дьокутаата.
Кулун тутар 21 күнүгэр төрөөбүтэ.
Притузов Андрей Иванович. Притузов Андрей Иванович — гвардия генерал-майора, үс сэрии кыттыылааҕа, Хаҥалас оройуонун Ытык киһитэ.
1895 сыллаахха ахсынньы 30 күнүгэр Саха уобалаһын Покровскай сэлиэнньэтигэр дьаам сүүрдээччи кэргэнигэр төрөөбүтэ. Припузовтар Уулаах Аантан Үөһээ Бэстээххэ диэри дьаам сүүрдэллэрэ. Андрей Иванович эмиэ 4 сыл дьаам сүүрдүбүтэ. Төрөппүттэрэ сахалыы үчүгэйдик билэллэрэ, онон саха тыла киниэхэ иккис төрөөбүт тыла этэ.
Дьокуускайга педагогика кууруһун бүтэрэн баран 1913-15 сылларга Төҥүлүгэ икки кылаастаах норуодунай учуулуссатыгар учууталлаабыта. Икки сыллаах үрдүкү кылааһы ыыппыта. Кылааска 2 оҕолоох этэ. Бу сылларга гитараннан оонньуур эбит. 1915 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Бастаан урут аҕата сулууспалаабыт Дьокуускайдааҕы байыаннай хамаандаҕа сулууспалаабыта. Аан дойду бастакы сэриитигэр кыттыбыта. 1918 сыл саҕаланыытыгар Кыһыл аармыйаҕа бэйэтин баҕатынан киирбитэ, сулууспалаабыт чаасһа Деникины уонна поляктары утары сэриилэспитэ. Штаб сулууспатын Үрдүкү оскуолатыгар үөрэнэн баран Кавказ 3-с дивизиятын штаабыгар оперативнай чаас начаалынньыгын көмөлөһөөччүтүнэн анаммыта. Онтон Кавказ 9-с стрелковай полкатын (Кавказ 3-с дивизиятыгар киирэрэ) штаабын начаалынньыгынан анаммыта. 
1931 сыллаахха Фрунзе аатынан Байыаннай академияҕа киирбитэ. 1934 сыллаахха бүтэрбитэ. 1935 сыллааххамайор буолбута. 1938 с. балаҕан ыйыгар үөрэммит академиятыгар преподавателинэн ылбыттара. Онно 1942 с. диэри сулууспалаан баран, от ыйыгар фроҥҥа ыытыллыбыта. 14-с стрелковай корпус штабыгар оперативнай отдел начальнигынан анаммыта. Сталинград кыргыһыытыгар кыттыбыта. Салайбыт 61-с дивизията Соҕуруу Украинаны, Молдавияны ааспыта, Румынияҕа, Болгарияҕа, Югославияҕа, Венгрияҕа, Австрияҕа сэриилэспитэ. 1945 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Фельдбах куорат анныгар өстөөх оборуонатын көҥү көппүтэ. Ол кэнниттэн Грац куораты ылбыта.
1945 с. ыам ыйын ортотугар 104 стрелковай дивизия хамандыырынан анаммыта. Саха сириттэн бастакыннан генерал-майор сыбаанньатын ылбыта. 
Сэрии кэнниттэн Болгария Народнай Өрөспүүбүлүкэтигэр байыаннай советниктаабыта, Фрунзе аат. Байыаннай академияҕа куурус начаалынньыгынан сулууспалаабыта.
1977 сыллаахха өлбүтэ. Кэриэһин толорон Покровскайга көмүллүбүтэ.
Аатын үйэтитии.
Притузов А.И. аатынан Уулаах Аан оскуолата, Покровскай куорат уулуссата ааттаммыттара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба () — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суолталаах докумуоннарын харайар судаарыстыба тэрилтэтэ.
Саха уобаластааҕы архыып управлениетын уонна Саха сирин уокуруктарын архыыптарын докумуоннарыгар олоҕуран 1920 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр Саха Күбүөрүнэтин архыыбын быһыытынан тэриллибитэ.
1923 сыллаахха Саха АССР үөскээбитин кэннэ Киин судаарыстыбаннай архыып (ЦГА ЯАССР) диэн ааттаммыта. 1939 с. САССР НКВД-тыгар бас бэринэр буолбута. 1962 с. САССР Миниистирдэрин Сэбиэтигэр бэриллибитэ. 1991 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр РСФСР бэрэсидьиэнин уурааҕынан Хомуньуус баартыйа үлэтэ тохтотуллубута, онон ситимнээн Саха ССР миниистирдэрин сэбиэтэ баартыйа архыыбын Киин архыыпка сыһыарбыта.
1993 с. өрөспүүбүлүкэ архыыба Национальнай диэн статустаммыта. 1995 с. балаҕан ыйын 12 күнүнээҕи Архыып дьыалатын судаарыстыба өйөөһүнүн туһунан" СӨ бырабыыталыстыбатын уурааҕынан Национальнай архыып өрөспүүбүлүкэ норуоттарын култууратын ураты сыаналаах эбийиэктэрин ахсааннарыгар киллэриллибитэ. 
2019 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Национальнай архыыпка 3 тыһ. 668 архыып пуондата харалла сытар, араас носительга харалла сытар дьыала ахсаана 1377484. Докумуоннар 16 араас омук тылынан суруллубуттар. Архыып 167 тэрилтэттэн дьыала хомуйар. 36 федеральнай тэрилтэни кытта сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Хаартыска пуондатыгар 13799 фотодокумуон харалла сытар.
Сибиир баҕата. Сибиир баҕата — Саха сирин киин улуустарыгар ордук элбэхтик көстөр сир-уу харамайа.
Кини уратыта — өрөҕөтүгэр кыһыл эбирдээх. Баҕалар атын көрүҥнэрэ элбэхтик саҥарар буоллахтарына бу баҕа саҥарбат.
Саас, ыам ыйыгар, кыра уулар сылыйдахтарына ыама саҕаланар. Тыһыта ууга үүнээйилэр умнастарын тула салахай курдук искэхтэрин эрийэн кэбиһэллэр. Сотору кэминэн уһун кутуруктаах, тас хайыылаах үөскэхтэр тахсаллар. Үөскэх улааттаҕын аайы кутуруга бэйэтин этигэр-сиинигэр тэҥнээтэххэ улам кыччаан иһэр, сиргэ тахсар кэмигэр отой да сүтэр.
Баҕа аһын ыйыстарыгар хараҕын халтаһатын былчыҥнара көмө буолаллар.
Robinhood. Robinhood (Робин Гуд), брокер, Америка биир саҥа стартап тэрилтэтэ, комиссията суох инвестиционнай платформа буолар. Ол эбэтэр IB брокертан ураты комиссия суох акцияларынан, облигацияларынан уонна ETF инструменнарынан оонньотор. Саҥа эдэр ыччаты IPO кытыннарар.
Стоунволл өрө туруута. Стоунволл өрө туруута () диэн Нью Йорк куоратка 60 сыллардаахха гейдэр уонна лесбиянкалар бэйэлэрин бырааптарын көмүскээннэр полицияны утары охсуһуулара ааттанар. Полициялар наар гейдэри уонна лесбиянкалары тута сатыыллар эбит, Нью Йорк куораты ыраастыахха диэн лозуҥнарынан. Биир күн Нью Йорк куорат мэра гейдэр уонна лесбиянкалар арыгы иһиэ суохтаахтар диэбит, арыгыны нормальнай натурал эрэ дьоннор иһиэхтээхтэр диэбит. Ол кэнниттэн гейдэр уонна лесбиянкалар полициялары саанан быһаҕынан өлөрсөн туран айдаан таһаараллар, полициялар иэстэһэн гей бардары ыһан кэбиһэллэр.
Охсуһуу түмүгүнэн боростуой дьон ЛГБТ эйгэни өйүүр. Ити айдаан кэнниттэн Америка гейдэргэ уонна лесбиларга толерантнай буолар күнэ саҕаланар.
Гей бар. Гей бар (), гейдэр уонна лесбиянкалар сылдьар баардара буолар. Гей Бар бэйэтэ көрүҥүнэн атын уопсай дьон сылдьар баардарыттан атын буолар, сүрүннээн тематическай буолар. 
Бастакы гей баардар 1850 сыллардаахха Францияҕа уонна Улуу Британия аһыллыбыттара. Онтон билиҥҥи үйэҕэ Аан Дойдуга барытыгар тарҕаммыт буолаллар,оннооҕор Арассыыйаҕа сүрүннээн 300 тахса тематическай клубтар үлэлииллэр. Ол эрэн саамай элбэх гей бардар Амстердам куоратка бааллар, аатырбыт секс куоратынан биллибит сир.
Дьокуускайга биллэринэн 2 гей бар баар дииллэр, улаханнык афишируйдаммат.
Скотти Дьо Уивер. Скотти Дьо Уивер (), 18 саастаах оҕо, кулун тутар 22, 1986 төрүөх - 22 От ыйа, 2004 сыллаахха өлбүт, Бэй Минетт, Алабама, АХШ.
Гей буоларын билэннэр ыаллыы олорор дьон оҕолоро ыттыы өлөрбүттэрэ. Өлөрбүт ньымалара: хабарҕатын быһыы, 18 быһаҕынан анньыы, үрдүгэр бензин ыһан баран уоттааһын.
Өлөрбүттэр: 2 уол олохторун тухары хаайыыга, 1 кыыс 20 сыл хаайыыга (өлөрүөххэ диэн 2 уолга сүбэ биэрбит, ол эрэн өлөрөргө кыттыспатах).
Бу сидьиҥ быһыы буолбутунан сибээстээн Гей бар кыра куоратка диэн документальнай киинэ уһуллубута.
Гей бар кыра куоратка. Гей Бар кыра куоратка (), документальнай киинэ. Сүрүннээн Скотти Дьо Уивер өлөрүүтүгэр олоҕурбут.
Борисов Александр Ильич. Борисов Александр Ильич (1960-2019) — СӨ судаарыстыба уонна түмэт дьайыксыта, П.И. Дудкин аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ сибээһин үтүөлээх үлэһитэ.
Орджоникидзе оройуонун Төхтүр сэлиэнньэтигэр 1960 с. атырдьах ыйын 3 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата "Өктөм" сопхуос оробуочайа, ийэтэ - Төхтүрдээҕи ФАП биэксэлэ.
1977 сыллаахха Покровскай орто оскуолатын бүтэрэн баран СГУ физфагар үөрэххэ киирбитэ уонна 1982 с. бүтэрбитэ. 1983-1990 сс. САССР производственнай-иехническэй сибээс управлениятыгар (ПТУС) инженеринэн үлэлээбитэ. 1990 с. Өрөспүүбүлүкэтээҕи радиотелевизионнай передающай киин (РТПЦ) кылаабынай инженерынан анаммыта. Онтон 1992 с. начальник бастакы солбуйааччытынан анаммыта. Кини салалтатынан өрөспүүбүлүкэ тэлэбиидэнньэтин биэриилэрэ спутник нөҥүө тарҕатыллар буолбуттара, бу Арассыыйа регионнарын тэлбиидэнньэлэриттэн бастакыннан олоххо киирбитэ.
1995 с. саҥа тэриллибит "Сахателеком" Дьокуускайдааҕы радиотелевизионнай киинин (ртц) дириэктэринэн анаммыта. Биир сылынан СӨ "ТЦТР" ГУП генеральнай дириэктэринэн анаммыта. Бу сылларга саҥа дьиэ тутттаран, саҥа аппаратура туруортаран 2003 с. өрөспүүбүлүкэ тэлбиидэнньэтэ бүтүннүү цифровой стандарка көспүтэ. 2004 с. эбии 255 ыстаансыйа олоххо киирэн өрөспүүбүлүкэ тэлэбиидэнньэтэ нэһилиэнньэни хабыыта 99,5% диэри улааппыта.
2010 сыл бэс ыйыгар СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыта, сибээс, информация ньыматыгын сайдыытын уонна электрон бырабыыталыстыбаны олоххо киллэрии боппуруостарын быһаарыыны салайара. 2014 с. алтынньытыгар сибээс уонна информация ньыматыгын министирининэн анаммыта.
"Охота и рыбалка в Якутии" диэн тэлэбиидэнньэ биэриитин ааптара. Бу биэрии аан дойду кэккэ дойдуларыгар көстөр этэ (СНГ, Балтия, Грузия, Ближнэй Восток, Киин уонна Илин Европа).
Сесар Чавес күнэ. Сесар Чавес күнэ () — АХШ-ка сыл ахсын кулун тутар 31 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. Ордук киэҥник аҕыс штаакка бэлиэтииллэр: Аризона, Колорадо, Калифорния, Техас уо.д.а..
Бу күн тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин уонна миграаннар бырааптарын турууласпыт Сесар Чавеһы ахталлар. Кини 1927 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр Юма (Аризона) куорат аттыгар омугунан мексиканец ыалга төрөөбүт. Төрүттэрэ бу сирдэр АХШ-ка холобонуохтарын инниттэн олорбуттар. АХШ-ка бу киһи национальнай дьоруой буолбута. 
АХШ сэттэ штаатыгар бу күн өрүүллэр. Калифорнияҕа бу күнү бэлиэтиир уонна өрөбүл оҥорор туһунан 2000 сыллаахха сокуон ылыллыбыт.