mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Копырина Анастасия Семеновна. Копырина Анастасия Семеновна — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, аатырбыт ыанньыксыт, Уус-Алдан улууһун Ытык киһитэ.
Анастасия Семеновна олунньу 15 күнүгэр 1930 сыллаахха Уус—Алдан I Лөгөй нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 
Кини 14 сааһыттан Партизан Заболоцкай аатынан колхозка (кэлин совхозка) тохтоло суох үлэлээбитэ. 1952 сыллаахха ньирэйи арааран төлөһүтүүгэ бачыым көтөхпүтэ. 1963 сыллаахха совхоз хаалыылаах учаастагар мөлтөх туруктаах ньирэйдэри көрөн, сыл иһигэр 40 ньирэй сууккаҕа 700 грамм буоларын ситиспитэ. Үүтэ суох ынахтары ылан, икки сыл иһигэр хас биидиилэиттэн 1862 кг. үүтү ыан оройуоҥҥа биллибитэ. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан «Бочуот Знага» орденынан наҕараадаланар. 1967 сыллаахха бастакы төрүөх бургунастартан 1913 кг, онтон 1970 сылга 3239 кг ыан чемпион ыанньыксыт аатын ылбыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун1971 сыл муус устар ый 8 күнүнээҕи Ыйааҕынан Ленин орденынан наҕараадаламмыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1973 сыл балаҕан ыйын күнүнээҕи Ыйааҕынан иккис Ленин орденынан наҕраадаламмыта уонна «Сиэрпэ уонна өтүйэ» кыһыл сулус мэтээлин туттаран туран Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэиллибитэ.
1952 сыллаахха комсомол, 1958 партия кэккэлэригэр киирбитэ.
Попов Роман Петрович. Попов Роман Петрович — Саха республикатын тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Уус-Алдан улууһун бастакы баһылыга, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Үлэтин кэрчиктэрэ.
улуус кылаабынай бэтэринээринэй бырааһа, оройуоннааҕы бэтэринээринэй станция начальнигын солбуйааччы, Партизан Заболоцкай аатынан колхуос бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Герой Егоров аатынан колхуос бэрэссэдээтэлэ, райисполком бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Абый оройуонун тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын начальнига, Уус-Алдан улууһунааҕы суол учаастагын начальнига, Партизан Заболоцкай аатынан совхоз директора, ССКП райкомун II сэкэрэтээрэ, норуодунай депутаттар Сүбэлэрин исполкомун бэрэссэдээтэлэ, «Илин — Эҥэр» экономическэй зона администрациятын баһылыгын I cолбуйааччыта. Уус-Алдан улууһун бастакы баһылыга.
Оготоев Петр Петрович. Оготоев Петр Петрович (1961—2008) — аан дойдуга биллибит виртуоз-хомусчут, Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа.
Москуба куоракка ыытыллыбыт эдэр ыччат Аан дойдутааҕы VIII бэстибээлин дипломана (1985). Тула куоракка буолбут норуодунай инструмеҥҥа толорооччулар III конкурстарын дипломана (1986), аан дойдутаа5ы хомусчуттар (варганистар) « Виртуозы мира» күрэхтэһии кыайыылааҕа (1991).
Кини 1961 сыллаахха Уус-Алдан оройуонугар Лөгөй нэһилиэгин Кэптэнигигэр төөөбүтэ. М. К. Аммосов аатынан Дьокуускайдааҕы государственнай университетын бүтэрбитэ. Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа.
Винокурова Евгения Николаевна. Винокурова Евгения Николаевна — сахалартан бастакы анал үөрэхтээх скульптор дьахтар.
Станковай, монументальнай скульптураҕа, керамиканан, фарфоунан дьоҕус оҥоһуктарга үлэлэһэр. Сүрүн үлэлэрэ: Н. Г. Чернышевскай пааматынньыга (Бүлүү), М. К. Аммосов пааматынньыга (Нам), « Мать — Родина» монумент (Майа), Бартыһаан Дьөгүөрэп бүүһэ (Бороҕон).
1934 сыллаахха I Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэбитэ. Онтон И. Е. Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун бүтэрбитэ. Дьокуускайдааҕы Художественнай фондаҕа, Намнааҕы художествнно- педагогическай, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеларга преподавателинэн үлэлээбитэ.
Неустроев Николай Денисович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;372400&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2021-12-01T10:48:09Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;94.245.133.86&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;372401&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Николай Денисович Неустроев (15.12.1895—21.07.1929) — саха литэрэтиирэтин төрүттээбит суруйааччылартан биирдэстэрэ, драматург уонна прозаик.
Олоҕун олуктара.
1895 сыл ахсынньы 15 күнүгэр Таатта улууhугap төрөөбүтэ.
Анна Неустроевна(суруйааччы) улахан быраата.
Бастакы үөрэҕин Байаганскай оскуолаҕа ылбыта. 1910-1913 сылларга түөрт кылаастаах Дьокуускай куорат училищетыгар үөрэммитэ. Платон Алексеевич Слепцовы(Ойуунскай) уонна Максим Аммосовтыын кытта үөрэммитэ. Үөрэх сылларын кэмигэр литература куруһуогун үлэтигэр көхтөөхтүк кыттар. Тыйаатырынан умсугуйар - ол бириэмэҕэ приказчиттар дьиэллэригэр уонна туспа дьэлэргэ нууча классиктарын драммаларын саха тылыгар тылбаастаан
туруораччылар.
Бастакы нууччалыы кэпсээнэ «Дикая жизнь» 1915
сыллаахха бэчээттэммитэ, комедия жанрын төрүттээбитэ.
Бастыҥ комедията «Кукаакы Кулуба» 1920 сыллаахха суруллубута. Саха драмтеатра кини суруйбут «Kyhaҕaн тыын» драматынан үлэтин саҕалаабыта (1925). «Балыксыт» кэпсээнэ саха классикaтыгаp киирэр.
Неустроев нуучча литературатын ааҕан суруйааччы буолбут. Нууччалыы кэпсээннэри суруйбутун тэҥэ, өссө революция иннинэ Платон Ойуунускайдыын Н. В. Гоголь «Ревизорун» сахалыы саҥардыспыта. Эдэр caaһыгap 1929 сыл от ыйын 21 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ. Дьокуускайга көмүллүбүтэ.
Кинини, Ойуунускайы курдук, эмиэ баһааҕырдан, буржуазнай националист диэн ааттыы сылдьыбыттара. Саха үс бастакы суруйааччыларын үтүө ааттарын төнүннэриигэ профессор Г. П. Башарин улахан өҥөлөөх.
Ю.И.Васильев суруйааччы "Прокажённые","Факир","Торжество смерти" кэпсээннэрин, "До5орбор" уонна нууччалыы суруллубут хоhооннорун дьонугар кэриэс суругун архыыптан ылан кун сирин аан бастаан кордорбутэ.
Сюльскай Семён Семёнович. Сюльскай (Алексеев) Семён Семёнович (1908—1952) — Саха Сирин судаарыстыба диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
1908 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр төрөөбүт. 
1925 сыллаахха Бүлүү оиккис ступеннаах оскуолатыгар киирбит. Ол сыл комсомол кэккэтигэр киирбит. 1928 сыллаахха Бүлүү уокуруктааҕы пионердар бюроларын бэрэстээтэлинэн үлэҕэ киирбит. Ол сыл хомуньуус баартыйаҕа киирэр. 1929-29 үөрэх сылыгар Бүлүү куоратын бастакы ступеннаах оскуолатыгар учууталлаабыт. 1933 сыллаахха Ленинградка Герцен аатынан пединституту бүтэрэр уонна Дьокуускайдааҕы педагогика рабфагын дириэктэринэн анаммыт. 
1936—1938 сс. — Дьокуускайдааҕы педтехникум директора уонна үөрэҕирии наркомун эбээһинэһин толорооччу. 
1941—1944 сс. — Саха АССР ун управлениетын начальнига. Онтон ВКП(б) КК Үрдүкү баартыйа оскуолатыгар үөрэммит, 1946 сыллаахха бүтэрбит.
1946 сыллаахха Саха АССР үөрэҕириитин миниистиринэн анаммыт. 
1950 сыллаахха Пединститутка үлэҕэ ыстаарсай преподавателинэн көһөр, ону таһынан обкуомҥа штааты таһынан лиэктэрдиир. 
1952 сыл ыам ыйыгар 44 саастааҕар өлөрүллэр. Өлөрөөччүлэр булуллубатахтара.
Аатын үйэтитии.
Дьокуускай куорат кыра уулуссатыгар (ДСК оройуона) Семен Сюльскай аата иҥэриллибит (2008)
Ньурба улууһун Сүлэ с. Семён Сюльскай аатынан түмэл аһыллыбыт (2008)
Канаева Мария Спиридоновна. Канаева Мария Спиридоновна — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1927 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр колхуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ахсыс кылаастан Ньурба судаарыстыбаннай театрыгар артыысканан киирбитэ. 1950—1955 сс. Щепкин аатынан театр училищатыгар үөрэнэн туйгуннук бүтэрбит.
1955 с. — Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбаннай музыка уонна драма театрын, 1971 с. — Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбаннай драма театрын артыыската.
Башарин Георгий Прокопьевич. Башарин Георгий Прокопьевич (21.03.1912—18.04.1992) — саха аатырбыт устуоруга, уопсастыбаннай диэйэтэлэ, РСФСР уонна Саха АССР билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ, устуоруйа билимин дуоктара, профессор.
Олоҕун олуктара.
1912 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 17 саастааҕар ка ааҕар буолбута, онтон 9 сыл иһигэр началынай, орто уонна үрдүк үөрэхтэри бүтэрэн Москубатааҕы К. Либкнехт аатынан пединституут кыһыл дипломун ылбыта. 31 саастааҕар история билимин хандьыдаата буолбута, 1956 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр дуоктар аатын көмүскээбитэ, 40 сааһыгар профессор буолбута. 
1992 сыл муус устар 18 күнүгэр өлбүтэ.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Кэргэнэ - Платонова Кыдана Ивановна, тыл үөрэҕин билимин кандидата.
Уола - Башарин Карл Георгиевич, медицина билимин дуоктара, профессор.
Кийиитэ - Башарина Зоя Константиновна, тыл билимин дуоктара, профессор.
Кыыһа - Башарина Наталья Георгиевна, историческай наука кандидата.
Айар үлэтэ.
Башарин 527 бэчээттэммит үлэ, ол иһигэр 19 монография ааптара. Саха омугун үөрэтии олоҕун ырыппыта.
Үлэлэрин сүрүн хайысхалара:
Кини «Три якутских реалиста-просветителя» диэн кандидатскай диссертацията 1944 сыллаахха кинигэ буолан тахсыбыта. Бу үлэтэ саха чулуу дьонун үтүө ааттарын сөргүппүтэ уонна саха омугун бэйэтин ытыктаныытыгар сүүнэ кылаатынан буолбута. Башарин бу кинигэ тахсыаҕыттан буржуазнай национализмҥа буруйдаммыта, ол гынан баран күүстээх санаатын ыһыктыбакка хорсун быһыы холобурунан буолбута. Саха судаарыстыбаннай университетыгар ыыппыт историятын куруһуогар билигин инники күөҥҥэ сылдьар учуонайдар сылдьыбыттара. 
Аатын үйэтитии.
Чурапчы улууhун, Сылан нэhилиэгин орто оскуолата Г. П. Башарин аатын сүгэр.
Сидорова Софья Петровна. Сидорова Софья Петровна (07.08.1904—23.01.1951), 1938—1947 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Ил Түмэн саайта
Кутан. Кутан (, ) — уһун атахтаах, уһун моойдоох бадараан көтөрө. 
Түүтүн үөһээ өттө бороҥ, алын өттө үрүҥ, хара эбирдээх. Уһун сытыы тумустаах. Кээмэйэ син бөдөҥ, улахан көтөр ыйааһына 2 киилэҕэ тиийиэн сөп. Тыһыта атыырынааҕар кыра, ол гынан баран тас көстүүтүнэн улахан уратыта суох.
Сүрдээх киэҥник тарҕаммыт көтөр, ареала Евразия уонна Африка үгүс өттүлэрин сабар. Уу аттыгар олохсуйар.
Аҥыр. Аҥыр ( ) — уу кытыытыгар, от быыһыгар олохсуйар күкээркэй бороҥ дьүһүннээх бадараан көтөрө. Аҥырдар уустарыгар киирэр. 
Кутаннааҕар кыра.
Ыам ыйыгар кэлэр. Атырдьах ыйын бүтэһигэр, алтынньы саҥатыгар соҕуруу барар. Бөлөҕүнэн түүн көтөллөр, ардыгар хаһыытаһаллар, арааһа бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсимээри буолуо.
Саҥатын тумсун ууга уган баран таһаарар эбит. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар ол саҥатын "«ааҥк»" диэн ойуулабыттар.
Лыглыйа. Лыглыйа эбэтэр эриэн түөс (, ) - хаас көрүҥэ. Сүүһүгэр туоһахталаах, тумса, атаҕа араҕас, хоҥор хаастаан кыра хаас.
Өссө маны көр.
Кыра лыглыйа
Кыра лыглыйа. Кыра лыглыйа эбэтэр алтан харах, дыллык (, ) - лыглыйаҕа майгынныыр кытархай тумустаах, харахтарын тулатынан араҕас тиэрбэс курдуктаах кыра хаас. Улахан көтөр сүүһүгэр үрүҥ туоһахталаах, онто оройугар тиийэ сыһар буолар. Этин-сиинин уһуна 53 - 66 см, кынатын даллаҕа — 120 - 135 см. Улахан көтөр ыйааһына 1,6 киилэттэн 2,5 киилэҕэ диэри.
Тарҕаныыта.
Кыра лыглыйа Евразия хотугу өттүэр туундара кирбиитигэр, ойуурдаах туундараҕа уйаланар. Арассыыйаҕа Кольскай тумул арыыттан Анаадыр хомотугар тиийэ көстөр. Скандинавия тумул арыытыгар эмиэ баар. Хара уонна Каспий байҕалларга, Венгрияҕа, Румынияҕа, Болгарияҕа, Грецияҕа, Балкаан тумул арыытыгар, Азербайджааҥҥа уонна Кытайга уйаланар.
Бөдөҥ өрүстэр хочолоругар, күөллэргэ уонна үрүйэлэргэ көстөр, хайалаах сир ордорор. Маны таһынан күөл арыыларыгар олохсуйар. Оҕотун хонууга уонна уу кытыытынааҕы сэппэрээккэ мэччитэр.
Быытта куба. Быытта куба (, ) 
Туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр ыккардыларыгар 8 тыһ. курдук төбөлөөх популяция көтөрдөрө Дьоппуон арыыларыгар уонна Корея тумул арыытыгар кыстыыллар. Өлүөнэ дельтатыгар олохтоох (2,3 тыһ.) Кытайга кыстыыллар.
Ойуулааһына.
Быытта куба — хотугу полушариеҕа саамай кыра куба — уһуна 115—146 см, кынатын даллаҕара 170—195 см, ыйааһына 4—9,5 кг. "C. c. bewickii" көрүҥ үөдүҥэ кубаҕа ("Cygnus cygnus") майгынныыр, ол эрээри быдан кыра, арыый кылгас моойдоох, төбөтө арыый бөкүнүк соҕус көстүүлээх. Тумсун ойуута араас буолар, ол эрээри көннөрү кубаттан уратыта, хара өҥө араҕаһы баһыйар буолар.
Тыытыкы. Кыырт "(нуучч. чеглок)" — тыҥырахтаах көтөр
Мохсоҕол. Мохсоҕол ("нуучч. сокол-сапсан" ) — тыҥырахтаах көтөр. Саха Сирин барытыгар (Хотугу муустаах байҕал арыыларыгар тиийэ) үөскүүр. Сэдэхтик көстөр, ахсаана улам аҕыйаан иһэр, ДДТ дьааты туттуу кэнниттэн аҕыйаабыта дииллэр.
Сүнньүнэн көтөрдөрүнэн аһылыктанар. Бултууругар көтөн иһэр сиэртибэтигэр 300 км/ч түргэннээхтик көтөн түһэн тыҥыраҕынан сиирэ-халты саайар үгэстээх.
ССРС, РСФСР, РФ, Саха АССР Кыһыл кинигэлэригэр II категорияҕа киирэр.
Тыл туттуллуута.
Тыл номохторо.
Ыытар кыырт, тэбэр "мохсоҕол"
Чыычаахсыт. Чыычаахсыт (, ) — тыҥырахтаах көтөр.
Бу аатынан Воробьев «Птицы Якутии» диэн кинигэтигэр кугас кырбыйы (нуучч. пустельга) сыыһа ааттаабыт.
Кырбый. Кырбый эбэтэр хара кырбый (, ) — тыҥырахтаах көтөр. Атыыра хап-хара, хараҥа кыһыл сотолоох. Тыһыта көхсө бороҥ, төбөтө уонна өрөҕөтүн түүтэ - кытархай оранж өҥнөөх, эриэннэрдээх.
Кыра чыычаахсыт. Кыра чыычаахсыт (, ) — холууптан кыра тыҥырахтаах көтөр. Харахтара араҕас. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохтоох.
Боруллуо. Боруллуо эбэтэр ала тойон, (, ) — Кыырдар кэргэннэригэр (Accipitridae) киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр.
Этин-сиинин устата 70 - 90 см, кынаттарын далааһына — 200 - 230 см, ыйааһына — 4 - 7 киилэ. Кутуруга кылгас, үрүҥ өҥнөөх. Тумса атын тыҥырахтаах көтөрдөртөн бөдөҥ, сырдык араҕас өҥнөөх.
Евразия хоту өттүгэр уонна орто балаһатыгар, ол иһигэр Саха сиригэр, уйаланар. Кыстыыр сирдэрэ: Кэриэй тумул арыыта, Кытай, Япония, Индия.
2013 сылы Арассыыйа көтөрдөрү көмүскүүр Сойууһа "Боруллуо сылынан" биллэрбитэ .
Үрүҥ сар. Үрүҥ сар (, эбэтэр ) — сардар биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Этин-сиинин уһуна 51-61 см, ыйааһына 800-1300 г. Сар элиэҕэ майгынныыр гынан баран өрөҕөтүн түүтэ сырдык. Атаҕа тарбахтарыгар дылы түүнэн бүрүллүбүт. 
Тарҕаныыта.
Бөлөх саамай хотугу көрүҥэ, Евразия уонна Хотугу Америкаҕа полюс тула үөскүүр. 
Туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Чыҥырыкаанынан (кырса кутуйаҕынан, лемминг) уонна атын бытархай кыылларынан уонна көтөрдөрүнэн аһылыктанар. Соҕуруу Европаҕа, Орто уонна Киин Азияҕа, АХШ соҕуруу өттүгэр кыстыыр. Элбэх көтөр Украинаҕа кыстыыра биллэр.
Умсан. Умсан, эбэтэр балыксыт (, ) — умсаннар кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр. 
Этин-сиинин уһуна 55—58 см, кынатын далааһына 145—170 см. Уһун кынаттарын төбөтө өҕүллүүлээх буолар. Тыһыта ыйааһынынан 20% ыарахан, кынатын далааһынынан 5-10% улахан буолар. Сиппит көтөр атыырын ыйааһына1200—1600 г, тыһыта — 1600—2000 г.
Умсан 4 подвидтаах:
Цинхуа университета. Tsinghua University (THU), 清华大学 эбэтэр Qīnghuá Dàxué диэн Кытар бастакы улахан международнай университета буолар. Бэйэтэ туспа гимнээх университет:
西山苍苍东海茫茫 吾校庄严巍然中央 
东西文化荟萃一堂 大同爰跻祖国以光 
莘莘学子来远方 莘莘学子来远方 
春风化雨乐未央 行健不息 须自强 
自强自强 行健不息须自强 
自强自强 行健不息须自强 
左图右史邺架巍巍 致知穷理学古探微 
新旧合冶殊途同归 肴核仁义闻道日肥 
服膺守善心无违 服膺守善心无违 
海能卑下众水归 学问笃实生光辉 
光辉 光辉 学问笃实生光辉 
光辉 光辉 学问笃实生光辉 
器识其先文艺其从 立德立言无问西东 
孰介绍是吾校之功 同仁一视泱泱大风 
水木清华众秀钟 水木清华众秀钟 
万悃如一矢以忠 赫赫吾校名无穷 
无穷 无穷 赫赫吾校名无穷 
无穷 无穷 赫赫吾校名无穷 
Кытайга саамай элбэх студеннардаах университет. Ынырык улахан үрдүк үөрэх кыһата буолар.
Пекин университета. Пекин Университета (北京大學), пиньинь тылынан Běijīng Dàxué. Олохтоон дьоннор кыччатан этэллэр - Бэйда. Кытайга биир саамай улахан университеттарынан биирдэстэрэ. Манна 72% кэлии омуктар (Үксэ Аустралия уонна АХШ дойду студеннара) Кэнники кэмнэ Арассыыйа эдэр ыччата эмиэ иннэ үөрэнэр буоллулар. Улахан научнай центр. Азия Саамай улахан библиотеката баар. Аан дойду биир улахан обсерваториятын уонна химическай лабораториятын бас билэр. Элбэх учуонайдар улэлииллэр. Улахан фармация бизнеһин тэрийбит буолар. Бу Университеты бүтэрбит студеннар 99,99% бары аан-дойду араас дойдуларыгар улахан үрдүк дуоһунаска үлэлииллэр. Пекин куоратка хоту өттүгэр сытар, Пекин силиконовай хочотугар баар.
Lycos. Lycos (Лайкос) диэн 1994 олохтоммут интернет ситимигэр көрдүүр сайт, уонна веб-портал. Почта, вебхостинг, социальнай ситим уонна араас аралдьыйар сайт холбооһуннара буолар.
Кондаков Владимир Алексеевич. Кондаков Владимир Алексеевич — эмчит, суруйааччы, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Норуот эмчиттэрин ассоциациятын бочуоттаах бэрэсидьиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
В. А. Кондаков 1939 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр Бүлүү улууһун Дьөккөн нэһилиэгэр дьадаңы дьиэ кэргэңңэ төрөөбүтэ. Төрөөбүт нэһилиэгэр орто оскуоланы бүтэрэн, сэттэ сыл устатыгар колхоз производствотыгар үлэлээбитэ, тыа сирин хара үлэтин бары көрүңэр баҕаран туран эрчиллибитэ, онно ылбыт сатабыла кэлин олоҕор улахан өйөбүллээх буолбута. 1968 с. Владимир Алексеевич инники дьылҕатыгар улахан суолталаах көрсүһүү буолбута. Үөһээ Бүлүү аатырбыт ойууна Георгий Герасимович Герасимовтан көҥүл ылан, бэркэ кистээн эмтээһин эйгэтинэн дьарыктанан барбыта.
1967 сыллаахха Саха государственнай университетын историк идэлээх бүтэрбитэ уонна төрөөбүт улууһун Мастаах уонна Дьөккөн оскуолаларыгар директордаабыта. Сири-дойдуну, айылҕаны билэр баҕа санаатынан сирдэтэн, хоту Дьааңы улууһугар тиийэн Эңэ уонна Арыылаах оскуолаларыгар директордаабыта, учууталлаабыта. Учуутал быһыытынан оҕолорго сөбүлэппитэ, историк буолан дойду историятын кытта сибээстээн нэһилиэк биллиилээх дьоннорун үөрэппитэ, айылҕа дьиктилэрин, дьон дьикти дьылҕатын ойуулуур түгэннэри уруок быыһыгар сыһыаран кэпсиирэ.
1990 сыллаахтан Саха Республикатын народнай медицинатын ассоциациятын тэрийэн, онно бэрэсидьиэнинэн үлэлээн, норуот духовнай культуратын тилиннэриигэ, дьон доруобуйатын бөҕөргөтүүгэ дьоһуннаах үлэни ыыппыта. 1992 сылтан Норуот Эмтээһинин уонна Духуобунас Үрдүкү Оскуолатын, институтун аһан саха норуотун историятыгар бастакы профессиональнай таһымнаах норуот эмчиттэрин бэйэтэ оҥорбут анал программатынан бэлэмнээһини саҕалаабыта. 1998 сылга Норуот Эмтээһинин, Итэҕэлин научнай-чинчийэр «Үрүҥ Аар Тойон» общественнай тэрилтэни тэрийбитэ.
ЮНЕСКО иһинэн Киев куоракка норуот медицинатын Аан дойдутааҕы ассоциациятын норуоттар икки ардыларынааҕы Киинигэр үөрэнэн, норуот духовнай культуратын үөрэтээччи-чинчийээччи үрдүк аатын ылбыта.
Эдэрчи сааһыттан дьону эмтээһининэн дьарыктаммыт буолан, барыта 40 сыл усталаах-туоратыгар уонунан тыһыынча ыараханнык ыалдьар дьону атаҕар туруорбута. Кэнники сылларга народнай медицина уонна духовность институтун тэрийэн, саха норуотун итэҕэлин чөлүгэр түһэрэр дьоһуннаах үлэни ыыппыта.
В. А. Кондаков Саха Республикатын медицинскэй наукатын иһинэн норуот медицинатын үрдүкү институтун тэрийээччи быһыытынан, саха норуотун историятыгар аан бастаан айылҕаттан талааннаах эмчиттэри түмэн сыл ахсын семинардары тэрийэн үлэлэппитэ, саха биллиилээх учуонайдарыгар, суруйааччыларыгар лекциялары аахтарбыта. Норуот эмчиттэрэ былыргы эмтиир ньымаларын кистэлэңнэрин утумнаахтык үөрэтэн, дириң билиини уонна профессиональнай бэлэмнэниини ылбыттара.
В. А. Кондаков — Саха Республикатын Суруйааччыларын союһун чилиэнэ, биллиилээх прозаик (үс улахан роман, алта сэһэн, уонунан кэпсээннэр автордара этэ), лирик-поэт, үтүөкэннээх музыкант, сэдэх куоластаах ырыаһыт, самодеятельнай композитор.
Чэрэндэй. Чэрэндэй үрэх. Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 236 км., тардыытын иэнэ 2910 км². 
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиригэр бастаах уонна сүүрээннээх. Тардыытыгар 100 тахса күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара хаҥас өртүттэн "Нуучча Таныыта" (50 км.) уонна "Онкуучах Үрэх" (41 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Долгунов Василий Софронович. Долгунов Василий Софронович — учуутал, педагогика билимнэрин доктора.
Овчинникова Александра Яковлевна. Александра Яковлевна Овчинникова (25.10.1914—08.06.2009), 1963—1980 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская Национальная библиотека", календарь памятных дат. 2004 г.
Горохова Евдокия Николаевна. Горохова Евдокия Николаевна — Саха биллиилээх ил уонна уопсастыба диэйэтэлэ, 1980—1985 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская Национальная библиотека. Календарь памятных дат. 2004 г.
Григорьева Люлия Николаевна. Григорьева Люлия Николаевна — Саха Сирин ил уонна уобсастыба диэйэтэлэ. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (1985 - 1989).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская Национальная библиотека", Календарь памятных дат. — 2006.
Аат дала. Аат дала () — тугунан эрэр бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаах ааттар эбэтэр тиэрминнэр холбоһуктара. Булкуур тахсыбатын курдук биир аат далыгар элбэх суолталаах ааты иҥэрбэттэр. Холобур, куорат уулуссалырын аатын далыгар хатыланар ааттаах хас да уулусса суох буолуохтаах. Аат далын суолтата улахан, тоҕо диэтэххэ эттик бэйэтин аата ханнык далга киирэриттэн суолтата уларыйыан сөп. Уулусса туһунан холобуру салҕаатахха, алҕас далы булкуйууттан тахсыбыт көрүдьүөһү «Ирония судьбы, или С лёгким паром! киинэҕэ көрөбүт»
Дал кэҥиир түбэлтэтигэр ааттары кэҥэтэргэ эбэтэр уустугурдарга күһэллэбит. Холобурун киһи аатыгар көрүөххэ сөп: "Ыал" диэн далга киһи тус бэйэтин аата биир эрэ тылтан (Айхаан, Ньургун) турар да буоллаҕына өйдөнөр, оттон "Саха сирин дьоно" далга соҕотох эрэ аатынан ким туһунан этиллэрэ сатаан өйдөммөт. Эбии араспаанньатын, аадырыһын этиэххэ наада. 
Программирование тылларыгар аат дала чуолкай формааттаах буолар уонна ол тыл сиэрин булгуччу тутуһан туттуллар.
Шараборин Христофор Прокопьевич. Шараборин Христофор Прокопьевич (1904—1938), сэбиэт уонна партия диэйэтэлэ, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.
1904 сыл алтынньы 29 күнүгэр Үөһээ Дьааҥы улууһун Дулҕалаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1916—1921 сыллардаахха Өлүөхүмэтээҕи училищеҕэ үөрэнэр.
1923—1924 сыллардаахха Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэнэр.
1926—1929 сыллардаахха Ленинградка Зиновьев аатынан Коммунист университерыгар үөрэнэр.
Үөрэнэ сылдьан 1920—1923 сыллардаахха Ыччат союһун Өлүөхүмэ уокуруктааҕы бюро.
1924—1926 сыллардаахха РКП(б) Халыма уокуруктааҕы сэкрэтээрэ.
1929—1930 сыллардаахха ВКП(б) Булуҥ уокуруктааҕы сэкрэтээрэ.
1930—1931 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомун отделын сэбиэдиссэйэ.
1931 бэс ыйыттан — 1937 атырдьах ыйыгар диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.
1937 сылга РСФСР ВЦИКар Саха АССР бэрэстэбиитэлэ.
1937 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Москваҕа «антисоветскай националист тэрилтэ чилиэнэ» иһин аресттанар. 1938 сыл тохсунньу 15 күнүгэр сууттанар уонна ытарга приговордаммыт. 1938 сыл тохсунньу 16 күнүгэр ытан өлөрбүттэр.
1956 сыл муус устар 4 күнүгэр ССРС Үрдүкү Суута реабилитациялыыр.
Кычкина-Борисова Альбина Михайловна. Кычкина-Борисова Альбина Михайловна — опера ырыаһыта. 
Олоҕун олуктара.
Опера репертуара аан дойдуга аатырбыт опера партияларын толорор: Розина («Севильский цирюльник» Дж.Россини), Виолетта («Травиата» Дж.Верди), Джильда («Риголетто» Дж. Верди), Марфа («Царская невеста»), Розалинда («Летучая мышь» И. Штраус).
Арассыйаҕа уонна аан дойдуга 20-н тахса соло концертары толордо. 
Дискографията икки компакт-дискалаах.
Бэлиитикэ баартыйата. Бэлиитикэ баартыйата диэн бэлиитикэ тэрилтэтэ, талыы нөҥүө дьаhалтаҕа былааhы ылар уонна тутар соруктаах. Баартыйалар үксүн хайа эмэ идеологияны эбэтэр көрүүнү тутуhаллар, ол платформаларыгар суруллар уонна туох эмэ соруктардаах. Биир кэрэхсэбиллээх баартыйалар коалиция тэрийиэхтэрин сөп.
Сокуоҥҥа.
Бэлиитикэ баартыйалара араас сиргэ тутулуга араас буолар. Ханнык эмит баартыйа күүһэ наһаа улахан буоллаҕына атын баартыйалары бобор кыахтаах буолар. Ол курдук Германияҕа Нацисткай баартыйа уонна сорох дойдуларга коммунистическай баартыйа оннук гыммыттара. 
Араас дойдуларга, ол курдук Кытайга, Хоту Кэриэйэҕэ уонна Кубаҕа соҕотох баартыйа күүһэ тарҕаммыт. Атын диктатураларга, ол курдук Саудовскай Аравияҕа бэлиитикэ баартыйаларын үлэлэрэ бобуллубут, уонна ханнык даҕаны парламент суох.
Демократияҕа суолтата.
Улахан демократия дойдуларыгар бэлиитикэ баартыйаларын суолталара олус улахан.
Дойдуларга үксүгэр иккиттэн элбэхн баартыйа баар буолар, ол курдук АХШга Демократическай уонна Республиканскай баартыйалар бааллар. Атын баартыйалар баалларын да иһин Конгресска миэстэлэрэ суох. Германия Бундестагыгар алта партиялар миэстэлээхтэр, онтон Великобританияҕа икки улахан, биир орто кээмэйдээх уонна элбэх кыра баартыйалар бааллар.
Дипломатия. Дипломатия диэн бөлөхтөр уонна иллэр икки ардыларынааҕы кэпсэтиилэр дьоҕура уонна практиката. Омуктар икки ардыларынааҕы дипломатия омуктар икки ардыларынааҕы сыhыаннар майгылара, эйэни тутуу, эргиэн, сэрии, экономика уонна култуура эйгэлэринэн дьарыктанар. Омуктар икки ардыларынааҕы сөбүлэhиилэр тустарынан дипломаттар болдьоhоллор, ил баhылыктара ону сөбүлээhиннэригэр дылы.
Дипломатия диэн дьон сыhыаныгар бэйэни туттуу сиэрэ, бүтүн проблеманы бииргэ сөбүлэhэн быhаарыы, бэйэ санааны атын киhиэхэ иирсээнэ суох этии.