mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Хорватия. Хорватия (хорват. "Hrvatska"), официаллык Хорватия Республиката ("Republika Hrvatska") диэн Киин Эуропа дойдута. Адриатик байҕал хотугулуу-илин кытылыгар баар. Кирбиилэhэр Словениялыын уонна Мадьаар Сириниин хоту, Сербиялыын хотугулуу-илин, Босниялыын уонна Херцеговиналыын илин, уонна Монтенегролыын cоҕуруулуу-илин.
Олохтоохторо.
2014 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Хорватия олохтоохторун ахсаана 4 246 809 киһи.
Омугунан, 2011 сылллаҕы биэрэпис түмүгүнэн:
Итэҕэл.
Итэҕэлинэн, 2011 сыллааҕы биэрэпиһинэн:
Тыллара.
Хорватия судаарыстыбаннай тыла - хорваат тыла. Истрия сорох куораттарыгар итальянскай тыл официальнай статустаах. Сорох муниципалитеттарга уонна нэһилиэнньэлээх пууннарга серб, чех, русин тыллара официальнай статустаахтар. Истрия тумул арыыга икки сүтэн эрэр романнар бөлөхтөрүгэр киирэр тыл баар — истророман тыла уонна истрорумын тыла.
Экономика.
Тутаах салааларынан буолаллар: судноны тутуу, массыынаны тутуу, химическэй, аһы- үөлү, тиэкиһи, маһы таҥастыыр, электротехническай уонна электроннай, фармацевтическай промышленность. Экономика тутаах салаата туризм буолар.
Кейтц индексэ (дойдуга саамай кыра уонна орто хамнас алын кээмэйэ) 2018 сылга тэҥнээтэххэ (ортотунан 8420 кун уонна саамай кырата 3442,25 кун) 40,8% тэҥнэһэр. 2020 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэ төлөбүрүн алын кээмэйэ 4062,51 кн, 543,35 евро (бруто), 3250,01 тонна, 434,68 эуро (суох). 2021 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэ төлөбүрүн алын кээмэйэ 4250 тонна, 562,04 евро (бруто), 3400 тонна, 449,44 евро (суох). 2022 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэ төлөбүрүн алын кээмэйэ 4687,50 ку, 623,42 эуро (бруто), 3750 ку, 499,22 евро (суох), Кейтс индексэ 48,78% буолар.
2019 сыл от ыйыгар Европозоҥҥа Хорватия киириитэ саҕаламмыта.
Хамсаабат баай- дуол ырыынага сүнньүнэн иккис объектарга көстөр. Дойдуга саҥа тутуу тэтимэ аҕыйах эрээри, кэнники сылларга тутуу тэтимэ улаатара бэлиэтэнэр. Ордук кытыы регионнарга саҥа дьиэлэр уонна туристическай объектар күүскэ ыытыллаллар. Бэтэрээннэр манна олус түргэнник атыыланаллар.
Сыана Хорватияҕа барыыта Европа бастайааннай дойдуларыттан намыһах. Квадратнай миэтэрэ сыаната элбэх усулуобуйаттан тутулуктаах.
Туризм.
Хорватия уонна элбэх арыылар - аан дойдутааҕы туризм хайысхата. Туризм ХХІ үйэҕэ сайдан барбыта; ХХ үйэҕэ Хорватия кытылыгар Социалистическай аан дойдуга биир сайдыылаах туристическай хайысханан буолбута. 1990- с сылларга туризм Хорватияҕа Хорватияҕа байыаннай дьайыылар уонна эргэрбит туристическай инфраструктура, хаачыстыба арҕаа стандартарыгар эппиэттэспэт улахан түһүү буолбута. 2000- с сыллар саҥаларыттан туристическай салаа үүнүүтүн көрдөрөр. Туристическай индустрияҕа 2010- с сс. ОДьКХ 18 %- на тиийдэ, экономистарга дьиксиниини үөскэтэр.
Швейцария. Швейцария (официаллык Швейцария Конфедерацията) диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Олохтоохторун ахсаана 7.6 мөл киhи, иэнэ 41,285 км². Швейцария федерал республика, 26 кантоннардаах (штаттардаах). Киин куората Берн. Суолталаах куораттар: Женева, Базель уонна Цүрих. Швейцария аан дойду ордук баай дойдуларын ахсааннарыгар киирэр.
Кирбиилэhэр Германиялыын хоту уонна хотугулуу-илин, Франциялыын арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа, Италиялыын соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа, Аустриялыын уонна Лихтенштайнныын илин.
Географията.
Альпа хайалара дойду сирин 60-ча бырыһыанын ылаллар уонна дойдуну хотугулуу-илинтэн соҕуруулуу-арҕаа быһа охсоллор. Швейцария хайа хайыһарынан дьарыгырар курортарынан биллэр, онтулара 200-тэн тахсалар, онтон сорохторо аан дойдуга саамай үчүгэйинэн ааҕыллалар.
Швейцария өссө күөллэринэн (саамай биллэллэрэ Цүрих, Тун уонна Женева күөллэрэ), күрүлгэннэринэн, ледниктарынан, минеральнай дьүүктэ ууларынан биллэр. Женева күөлэ Арҕаа Еуропа саамай улахан тууһа суох уу саппаастааҕынан аатырар. Эуропа Рейн, Рона уонна Инн курдук улахан өрүстэрэ Швейцаряи Альпатын хайаларыттан саҕаланаллар.
Олохтоохторо.
Элбэх култуура бэйэ-бэйэтигэр дьайыыта Швейцарияҕа 4 ил тыла баарыгар тиэрдибит: ниэмэс (65 %), француз (20 %), итальянскай (9 %) уонна ретер-роман тыла (1 % кыра).
Олохтоохторун ахсаана 7 мөл киһи. Онтон 20 % атын омук дьоно. Швейцарецтар ортотунан 79 саастарыгар диэри олороллор. Олохтоохторун 46 % католиктар, 40 % протестааннар, уоннааҕылара — атын итэҕэллээхтэр.
Ил тутула.
Швейцария 26 сувереннай кантонтан турар, ол кантоннартан үһэ иккилии полукантонтан тураллар. Бу кантоннар Конфедерацияҕа хобоммуттар. Хас биирдии кантон туһунан сокуоннаах, нолуок систиэмлээх, үөрэҕирии систиэмэлээх, сууттаах. Федеральнай бырабыыталыстыба тас политиканы, тас эргиэни дьаһайар, дойду көмүскэлинэн дьарыктанар.
Ниэмэстии саҥарар кантоннар:
Француузтуу саҥарар кантоннар:
Итальянскайдыы саҥарар кантон:
Икки тыллаах кантон (ниэмэстии уонна французтуу):
Эуропа сойууһун кытта сыһыан.
Швейцария Эуропа сойууһугар киирбэт. Ол гынан баран көҥүл атыы туһунан ЭС кытта сөбүлэҥнээх, уонна элбэх дойдулар ыккардыларынааҕы сөбүлэҥнэрдээх, онон атыы-эргиэн уонна өҥө оҥоруута көҥүллүк ыытыллар. Онон Швейцария политика өттүнэн Эуропаттан тутулуга суох эрээри Эуропа рыынагар толору киирэ сылдьар. Эуропаҕа табаар киллэриитинэе Швейцария үһүс миэсэҕэ турар, Эуропа табаарын туһаныытынан иккис миэстэлээх.
Степанов Иван Прокопьевич. Степанов Иван Прокопьевич — опера ырыаһыта.
Сигэлэр.
Саха национальнай библиотекатыгар ыстатыйа (нуучч.)
Анжу, тумус. Анжу. Олгуйдаах арыы соҕуруу өртүгэр баар тумус. 1821 сыллаахха Арктиканы чинчийээччи Анжу П.Ф. аатынан ааттаммыта. Кини 1821 - 1823 сыллардаахха Уус Дьааҥы экспедициятын салайбыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Анжу, арыылар. Анжу арыылара. Лаптевтар байҕалларыгар Саҥа Сибиир арыыларыттан саамай улаханнара. Арыыларга киирэллэр:
Уопсай иэнэ 29 тыһ. кв.км. кэриҥэ. Арктика туундарата. Арктиканы чинчийээччи адмирал Анжу П.Ф. (1796 - 1869) аатынан ааттаммыттара. Кини 1821 - 1823 сыллардаахха Уус Дьааҥы экспедициятын салайбыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Беннетт арыыта. Беннетт арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларытта биирдэстэрэ. Иэнэ 150 кв.км. кэриҥэ. Муора таһымыттан үрдүгэ 426 м тиийэр. Мууһунан бүрүллэн сытар. 1881 сыллахха эмиэрикэ арктиканы чинчийээччи Де Лоҥ экспедицията арыйбыта. Экспедицияны үбүлээбит "New York Herald" хаһыат таһаараачы Беннет Д.Г. аатынан ааттаммыта. Бу арыыны маҥнай хаартаҕа киллэрбит Толль Э.В. буолар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Доосо. Федосеев Иван Егорович (Доосо) — саха общественнай диэйэтэлэ, бэйиэт, прозаик, тылбаасчыт, литэрэтиирэ кириитигэ, ССРС суруйааччыларын чилиэнэ (1964). 
Олоҕун олуктара.
Федосеев И.Е.-Доосо үлэлэрэ 1950 сылтан саҕалаан бэчээттэммиттэрэ. Бастакы хоһооннорун хомуурунньуга «Таммах уу» диэн ааттанан 1960 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Поэт бу хоһоонноругар айылҕаҕа иэйиитин хоһуйбут. 
Ити кэннэ саҥа хоһоонноох, кэпсээннээх, сэһэннээх хомуурунньуктар, очеркалар, литератураны ырытар ыстатыйалар — саха уонна нуучча тылларынан 40-чэ кинигэ — бэчээттэнэн тахсыбыттара. Поэт үгүс хоһоонноро музыка доҕуһуолланан, кэрэтик иһиллибиттэрэ, ырыа буолан ылламмыттара. Ол курдук, «Сардаана», «Туундара», онтон да атын хоһооннорун саха ыччата сөбүлээн ыллыыр.
И. Федосеев, прозаик быһыытынан, художественнай-документальнай көрүҥҥэ хабааттар. Кини кэпсээннэрэ уонна сэһэннэрэ, чуолаан «Холорук» диэн историческай сэһэнэ, ааҕааччыны урукку олох чахчыларын, хотугу омуктар олохторун-дьаһахтарын, үгэстэрин кытта билиһиннэрэр. 
И. Федосеев нуучча суруйааччыларын айымньыларын (Н. Носов «Приключения Незнайки и его друзей», «Незнайка в Солнечном городе», «Незнайка на Луне», М. Прилежаева «Жизнь Ленина» о. д. а. сахалыы тылбаастаабыта.
Анкара. Анкара ( ) диэн Туурсуйа киин куората. Олохтоохторун ахсаанынан Истанбул кэнниттэн дойду иккис улахан куората, тайаан сытар сиринэн бастакы миэстэни ылар.
География.
Куорат дойду киин өттүгэр Анатолия хаптал хайатыгар Анкара уонна Чубук өрүстэр силбэһэр сирдэригэр байҕал таһымыттан быһа барыллаан 938 м үрдүк сиргэ турар. Хара байҕалтан 400 км кэриҥэ ыраах, Сир Ортотунааҕы байҕалтан — 500 км.
Илин Сибиирдээҕи байҕал. Илин Сибиирдээҕи байҕал диэн Хоту далай кытыы байҕала. 
Олгуйдаах уонна Врангель арыылар икки ардыларыгар. 
Халыма хочото Уомуллаах уонна Хоромой тамахтар. 
Саҥа Сибиир, Эһэлээх, Айон уонна Шалауров арыылара. Дириҥэ 50 м тиийэр. 
Континентан уу кииритээ 250 куб. км. тиийэр. Уу тууһа 10 - 15 промилле буолар. 
Билиҥҥи аата 1935 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр бигэргэллибитэ. 
Урукку ааттара: Муустаах, Индигир, Хоту, Сибиир. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Сибиэссийэ. Сибиэссийэ (), официаллык Сибиэссийэ Хоруоллуга () диэн Хоту Эуропа, Скандинавия ким да тутулуга суох нейтралитет дойдута. Кирбиилэhэр Норвегиялыын арҕаа уонна Финляндиялыын хотугулуу-илин, Даниялыын Оресунд, Каттегат уонна Скагеррак күргэнинэн ситимнээх. Сибиэссийэ тохсунньу 1 к. 1995 с. Эуропа Униятын кыттыылааҕа. Киин уонна ордук улахан куората Стокhольм (олохтоохторун ахсаана 810,000 киhи, тула эргинниин 2 мөл). Иккис уонна үһүс улахан куораттарынан буолаллар Гөтеборг уонна Мальмө.
Сибиэссийэ иэнэ 449,964 км² (Эуропа 4с миэстэ). Олохтоохторун ахсаана 9.2 мөл киhи (олортон 7.9 мөл шведтар). Сибиэссийэ олохтооҕун чиҥэ намыhах 20 киhи/км². Дойду дьонун 85 % куораттарга олорор.
Экономиката.
Сибиэссийэ — экономика үрдүктүк сайдыбыт дойдута буолар. Дьон хамнаһа олох үрдүк. Элбэх мультинациональнай корпорациялар бааллар, холобур Электролюкс, Сааб, IBM, Эрикксон, Вольво. Ынырык күүстээх утилизация баар. Сибиэссийэ Эуропа дойдуларыттан биир саамай баайа уонна аан-дойдуга биир саамай улахан инфраструктурата сайдыбыт дойду. 
Дьоно сэргэтэ.
Сибиэссийэ - элбэх омуктартан турар дойду буолар. Тоҕо диэтэххэ Сибиэссийэ баай буолан, дьадаҥы дойдулартан үчүгэй олоҕу эккирэтэн кэлбит элбэх эмиграннар бааллар. Билиҥҥи Сибиэссийэҕа шведтар 60% ылаллар. 40% эмиграннар буолаллар. Дьадаҥы дойдулартан куотан, баай Сибиэссийэҕа билигин ынырык элбэх эмигран олорор, үксэ маннык дойдулартан кэлбиттэр: Ирак (700 тыһ), Түркийэ (650 тыһ), Арааб дойдуларыттан (600 тыһ), Африка континеныттан негрдар (500 тыһ), Сербия (450 тыһ), Косово (300 тыһ), аттынааҕы Финляндиаттан (300 тыһ) уонна Польшаттан (300 тыһ), Вьетнамтан (280 тыһ), Кэриэйэттэн (150 тыһ), АХШ (100 тыһ), Кытайтан (100 тыһ), Дьоппуонтан (80 тыһ), Испанияттан (64 тыһ), Арассыыйаттан (40 тыһ), Эстонияттан (37 тыһ).
Стокһольм.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;374278&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-16T23:55:10Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;390972&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Стокhольм (швед. "Stockholm") диэн Швеция киин уонна ордук улахан куората. Меларен күөллэри Балтийскай муораны кытта холбуур боротокуолга сытар. Куорат иһигэр 14 арыылар. Куоракка швед хоруолун сүрүн резиденцията баар, швед бырабыыталыстыбата уонна риксдаг мунньахтыыллар. «Скандинавия киин куората» диэн позицияланар.
Эрмээнийэ. Эрмээнийэ, Айастаан (), официаллык Эрмээн Өрөспүүбүлүкэтэ () диэн Соҕуруу Хапхаас дойдута, Хара уонна Каспий байҕаллар икки ардыларыгар баар. Кирбиилэhэр Туурсуйалыын арҕаа, Грузиялыын хоту, Азербайдьанныын илин (Азербайдьан Нахчыван диэн эксклавыныын соҕуруу) уонна Ираанныын соҕуруу.
Административнай түҥэтии.
Армения 10 марзы түҥэтиллибит.Соторутааҥҥа диэри Азербайджан территориятыгар хонтуруолунай Армения баар буолбута. Сэрии кэмигэр Азербайджан 2020 сыл күһүнүгэр бэйэлэрин сирдэрин төттөрү ылбыттара.
Ереван. Ереван () диэн Эрмээн Сирин киин уонна ордук улахан куората. Храздан өрүскэ турар.
Эстония. Эстония (Ээсти) диэн Хоту Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр сиринэн Латвиялыын соҕуруу уонна Россиялыын илин. Байҕал нөҥүө Финляндиялыын хоту уонна Швециялыын арҕаа. Иэнэ 45,227 км².
Географията.
Эстония территорията иэнэ - 45 227 км2; тайааһын дойдута хотутан соҕуруу диэки 240 км уонна арҕаатаг илин диэки 350 км. Кураанах сиринэн Эстония Арассыыйаны уонна Латвияны кытта быысаһаллар. Дойду хотугу-илиҥҥи Европа территориятыгвр өттүгэр бааллар. Эстония улахан өттө намталлаах дэхси сир. Сирин рельебигэр булуус ааспыт суола улаханнык биллэр. Морена кирээдэлэр уонна томтордор үгүстэр. Күөл үксэ манна мууһуруу кэмигэр үөскэбит. Ойурдаах томтордор уонна кирээдэлэр, тыа үүммүт эбэтэр ходуһалардаах, ардыгар сытыары, ардыгар туруору эниэлэрдээх өрүстэр хочолорун кытта солбуһан, сири-дойдуну олус киэргэтэллэр.
Эстония састаабыгар 2355 арыы киирэллэр. Олортон саамай улаханнара - Сааремаа, Хийумаа, Муху, Вормси уонна Кихну араалара. Күөллэртэн саамай улаханнара - Пейпси (Чудское), Пиһква (Псковское) Вырстярв.
Климата сымнаһыардыҥы континентальнай, тэҥис салгынын сабдыалынан. Тохсунньу орто температурата -3,2°C. От ыйын орто температурата +17,8°C.
Ватикаан. Ватикаан, официаллык Ватикаан куорат илэ (, ) диэн Ром куорат иhигэр киирэр, суверенитеттаах куорат-дойду. Иэнэ 44 хектар уонна олохтоохторун ахсаана 800 к. кэриэтэ. Ватикаан Ром католик Таҥара дьиэтин киинэ. Дойду баhылыга Папа.
Баhрейн. Баһрейн Хоруоллуга диэн Перс хомотугар баар арыы-дойду. 
Баһрейн, толору ылыныллыбыт аата — Баһрейн королевство (араб. — аль- Баһрейн) — Соҕурулуу-арҕаа Азия Персидскэй хомотун арыытыгар баар государство, саамай кыра арабскай судаарыстыба Баһрейн 3 улахан уонна элбэх кыра арыылара Саудовскэй Араабыйа биэрэктэринэн илин диэки 16 км тайаан сытар; Саудовскэй Араабыйаны кытта, массыына сылдьар муостатынан холбоһор. Королевство сиригэр Манама таһыгар баар Джуффэйргэ Ахис бэһис флотун сүрүн баҕата баар.
География.
Баһрейн 33 арыыттан турар. Улахан арыы — Баһрейн буолар. Хотуттан — соҕуруу 50 км уһуннаах, арҕааттан- илин 15 км кэтиттээх. Арыы испиэскэ тааһынан турар, онтон атын арыылар коралтан тураллар. Арыы оротугар 30-35 м үрдүктээх хаптал хайа турар.
Баһрейн устуоруйата.
Биһиги эрабыт иннинэ III-с тыһыынча сылыгар бу дойду сиригэр сайдыылаах цивилизация баар этэ. Ол кэмнэ бөҕөргөтүллүбүт тутуулар тарҕаммыттар. Дильмун диэн ааттаах былыргы государство, муоранан атыы эргиэн улахан киинэ этэ. Бу эргиэн тула Двуречье шумердар диэн, уонна да атын норуоттара Инда норуоттарын кытта сибээһи туталлара.
Нэһилиэнньэтэ.
2007 сылга нэһилиэнньэтин ахсаана 708573 тыһыынча, ол онтон олохтоохторун аҥара Иран куораттан кэлбит иммигран- улэһиттэр уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрэ; Баһрейн олохтоохторо Европа уонна Южнай Азия эҥэрдэртэн сылдьаллар. Официальнай тыллара — арабскай, ону таһынан английскай, фарси уонна урду тылын тутталлар. 30 % быраһыан олохтоохторун сааһа 15 буолар, 68 % — 15 саастарыттан 65 диэри, 3,2 % — 65 саастарыттан кырдьаҕастар. 2003 сыллаахха оҕо төрөөһүнүн ахсаана 1000 олохтоохтон, 19,02 % быраһыанынан сыаналаммыт; өлуу ахсаана — 1000 киһиттэн 3,99 % быраьыана; иммиграция — 1000 киһиттэн 1,07 %. Нэһилиэннэ олохторун уһуна 73,7 саастарыгар диэри (Эр дьон 71,3, дьахтар — 76,2). Нэһилиэнньэ орто сааьа 28,7 буолар (эр дьон — 31,6, дьахтар — 25,1). Нэһилиэнньэ хойуута 1142,9 чел./км². Киин куората Монама (137 тыһыынча олохтоох), Баһрейнтан хотугулуу — илиҥ өттүгэр сытар, киин бөдөҥ эргинэ буолар.
Судаарыстыба устуруойстубата.
Баһрейн — конституционнай монаархия. Судаарыстыба баһылыгар король турар (2002 — эм.). Правительствонан премьер — министр баһылыыр. Кабинетыгар 23 министр баар.
Парламеннара 2 сүрүн палаататтан турар:
Экономиката.
1932 сыллаахха Нефть хостонуон иннинэ, Баһрейн экономикатын сүрүн салаатынан, чөмчүүк тааһы тутуу этэ. Эрдэ ниэби хостооһун уонна оҥорон таһаарыы ВВП — 60 % буолара, билиҥҥи кэмҥэ 30 %. Баһрейн «Хара көмүһэ» сылын ахсын баранан иһэр. Ол эрэн, 2015 сыллаахха 18, 462 мөлүйүөн ниэб хостонон, 2014 сыллаах таһымын — 3,7 % сиппитэ. Баһрейнҥа эбии айылҕа гааһа хостонор уонна оҥоһуллар.
Сорох кумахтаах уонна уулаах сирдэргэ олохтоохтор финиковай пальманы, фрукталары, помидордары, оҕуруот астарын уонна эриэхэлэри уо.д.а үүннэрэллэр. Олохтоохтор ону таһынан балыктары уонна креветкалары бултууллар. Баһрейнҥа аан дойду туризма сайдыбыт.
Баҥладеш. Баҥладеш диэн Соҕуруу Азия дойдута.
Даака. Даака диэн Баҥладеш киин уонна саамай улахан куората. Ганг өрүс дельтатыгар Буриганга хаҥас кытылыгар турар. Дьон бу сиргэ бастаан түөлбэлээн VII үйэҕэ олохсуйбуттара биллэр.
Олохтоохторун ахсаана 7 мөл кэриҥэ киһи, агломерацияҕа барытыгар — 12,8 мөл кэриҥэ (2008 сыллаахха). Олохтоохторун ахсаана сыл аайы 4,2 % элбиир, тыалартан дьон көһөн киирэр. 
Суругу-бичиги билэр дьон ахсаана — 68,3 %. Олохтоохторун үксэ (90 % кэриҥэ) ислам итэҕэллээх, 9 % — индуизм. 1 % — христианнар уонна буддистар. Дьон баһыйар үксэ бенгаал тылынан саҥарар.
Бруней. Бруней диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕa, Борнео арыы хоту өттүгэр, Соҕуруу Кытай байҕалын кытылыгар турар дойду. Малайзия, Саравак диэн илиниин кирбиилэhэр.
Бутан. Бутан Хоруоллуга диэн Соҕуруу Азия дойдута. Хималай хайаларын илин өттүлэригэр, Кытай уонна Индия икки ардыларыгар баар.
Илин Тимор. Илин Тимор диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута.
Индонезия. Индонезия Өрөспүүбүлүкэтэ (индонезиялыы "Republik Indonesia") диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. 17,508 арыыга баар. Индонезия аан дойду ордук улахан архипелаг дойдута. Олохтоохторун ахсаана 237 млн киhи (аан дойдуга 4с миэстэ, Ислам дойдуларыттан 1кы миэстэ). Папуа Саҥа Гуинеялыын, Илин Тимордуун уонна Малайзиялыын кирбиилэhэр.
Экономиката.
Индонезия - биир саамай улахан сельско-хозяйственнай продукцияны оҥорон таһаарар дойду. Улахан промышленно-сайдыбыт куораттар бааллар, холобура Дьакарта, Семаранг, Сурабайа, Паданг, Парлембанг, Паканбару, Дьамби, Бенкулу (Бэнкулу), Денпасар, Раба. Бу ыйыллыбыт куораттарга дойду 89% индустрията баар, олортон 52% Дьакарта куоратка тиксэр. Онон сибээстээн Дьакарта куорат саамай улахан промышленно-сайдыбыт куората буолар, ону таһынан саамай улахан иэнинэн, дьонун ахсаанынан даҕаны
Дьакаарта. Дьакаарта (, ; 1527 сыллаахха дылы — Сунда Келапа, 1619 с. дылы — Джаякарта, 1942 с. дылы — Бата́вия) — диэн Индонезия киин уонна ордук улахан куората. Соҕуруулуу-илин Азия ордук элбэх олохтордоох куората. Дьава арыы хотугулуу-арҕаа кытылыгар турар.
Иэнэ — 664 км² (Пулау-Серибу арыылары аахтахха). Олохтоохторун ахсаана 9 607 787 киһи (2010, биэрэпис). Олохтоохторун чиҥэ — 14 469,56 киһи кв. км. Итэҕэлинэн: 85,5 % — мусульмааннар, 5,2 % — протестааннар, 4,8 % — католиктар, 3,5 % — буддистар, 1 % — индуистар.
Аллаах. Аллаах эбэтэр Аллааh (араб. الله‎, Allāh) диэн Таҥара арабтыы аата.
Владимировка. Владимировка диэн Дьокуускай куорат муниципалитетын Хатас нэһилиэгэр баар сэлиэнньэ. 
Куораттан 21 км. Покровскайдыыр суолунан. Олохтоохторо 191 киһи (2007 сыл). 
Сэбиэскэй кэмҥэ Хатас совхоз салаата этэ. Билигин чааһынай тыа хаһаайыстыбалар. 
Сүрүн дьарыктара - оҕуруот аһа уонна сүөһү.
Устуоруйаттан.
1897 сыллаахха Енисей күбүөрүнэтин Минусинскай уеһыттан хас да ыал көһөн кэлэн манна олохсуйбуттара. 
Кинилэри Саха уобалаһын оччотооҕу күбүрүнээтэрэ Скрипицын В.Н. ыҥырбыт.
Кинилэр хлыстар сектэлэрин дьоно эбиттэр. Олохсуйаат бурдук ыһыытынан уонна сүөһү иитиинэн дьарыктаммыттар. Мыраан анныгар тыал эргитэр мэлиэһэ туппуттар. 
Дэриэбинэҕэ атын сирдэртэн нууччалар олохсуйа кэлэллэр, холобура Павловскайтан.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Тукулаан. Тукулаан - тыал көтүтэ турар, арыт мас үүнэн олохсуйбут субурҕа арҕас, чөмөх, эбэтэр томтор буола мунньуллубут, олор икки ардыларыгар иинэҕэс сэдэх, эриллэ хаппыт бэс, сэппэрээк уонна лабыкта үүнээйилээх кумах сис. Саха сирин Кэбээйи, Бүлүү уонна Үөһээ Бүлүү улуустарыгар баар.
Тукулаан ойуура суох учаастактара 15 км усталаах буолуохтарын сөп. 
Чинчийээччилэр Өлүөнэ уонна Бүлүү өрүстэр былыргы үөстэрэ дииллэр, ол иһин өрүс кумаҕа мунньуллубут.
Т.к.: тука (эбээн.) — кумах; тукалан (эбэҥк.) — уу кумаҕы типпитэ; кумах үктэллээх дьара сир; тохала (нанай.) — сир, кырыс сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Арааб тыла. Арааб тыла диэн семит тылларыттан биирдэстэрэ. Аныгы арааб тыла 27 хос тылларга арахсар.
Арааб тыла Ислам дойдуларын тылларыгар улаханнык дьайбыта. Орто үйэлэргэ Эуропа тылларыгар дьайбыта, сүрүннээн үөрэх, математика уонна философия эйгэлэригэр. Ол иhин үгүс Эуропа тылларыгар арабтыыттан киириилэр элбэхтэр.
Арааб тыла бэйэтэ былыр былыргыттан атын тыллартан дьайыылаах, бастатан туран гириэктииттэн, перстыыттан уонна санскриттан. Аныгы арааб тылыгар Эуропа тылларыттан элбэх киирии баар.
Митология. Митология ( «номох») диэн былыргы номохтор, сэhэннэр, кэпсээннэр хомуурунньуктара. Митология диэн өссө кинилэри үөрэтиини ааттыыллар.
Пестряков Петр Петрович. Пестряков Петр Петрович - Саха үтүөлээх артыыһа, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
1944 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Кэбээйи оройоуонун Кэбээйи сэлиэнньэҕэ сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Илин Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай культуура институутун (Улан-Үдэ) театральнай режиссерскай салаатын 1972 с. бүтэрбит. 
&lt;poem&gt;
1974 с. Москубаҕа ГИТИС иһининэн Үрдүкү режиссердар куурустарын бүтэрбит
1972-1974 сс. - "Чороон" бөлөх дириэктэрэ, художественнай салайааччыта.
1974 с. - V Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун дипломаана.
1974-1976 сс. - Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун художественнай салайааччыта.
1976-1979 сс. Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун артыыһа.
1977 с. - VI Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун лауреаата, бастакы бириэмийэ.
1978 с. - Саха хомсомуолун "Лучший дебют" бириэмийэтин лауреаата.
1979-1981 сс. – Саха судаарыстыбаннай филармониятын дириэктэрэ.
1981-83 сс. - Саха сирин судаарыстыбаннай үнкүү ансаамбылын дириэктэрэ.
1981 с. Судаарыстыбаннай эстрада-цииркэ искусствотын училищатыгар саха студиятын тэрийэр. о
1981 с. кыраныысса таһыгар улахан тирааһынан афишалары уонна буклеттары бэчээттэппит. 
1976 с. Германия Демократическай республикатыгар ССРС култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт. 
1977-1982 сс. Монголияҕа ССРС уонна Саха сирин култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт.
1981 с. Канаадаҕа уонна 1984 с. Румынияҕа "Человек и его мир" быыстапкаҕа.
1991 с. Японияҕа култуура үлэһиттэрин делегациятын баһылаан илдьэ сылдьыбыт.
1991-1993 сс. – "Сахаконцерт" солбуйааччы дириэктэрэ.
1993-1996 сс. - "Сахаконцерт" артыыһа.
1996-1997 сс. - "Наара суохтар" театр художественнай салайааччыта.
1997 сылтан - "Наара суохтар" театр артыыһа.
&lt;/poem&gt;
Петр Пестряков элбэхтик Москваҕа, Ленинграадка буолбут улахан концентарга, Киин телевидение уонна Бүтүн сойуустааҕы радио биэриилэригэр элбэхтэ кыттыбыта. 
Пестряков П.П. ту¥унан ахтыы кинигэтэ 2014 сыллаахха 70 саа¥а туоларыгар кµн сирин к´рбµтэ. Кинигэни бииргэ т´р´´бµт быраата Филипп Петрович Пестряков хомуйан о±орбута. 
Ылыллыбыт сирэ.
Ырыа кырдала
Сивцев Василий Тарасович. Сивцев Василий Тарасович (22.12.1933-11.05.2019) — бэйиэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, саха норуодунай бэйиэтэ.
Олоҕун олуктара.
Үөһээ Бүлүү улууһугар Боотулу сэлиэнньэҕэ 1933 сыл ахсынньы 22 күнүгэр төрөөбүт.
Дьокуускай куорат 2 №-дээх оскуолатыгар үөрэммитэ.
1959 сыллаахха Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
1985 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Үлэлээбит сирдэрэ.
2019 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Айымньылаах үлэтэ.
1954 сылтан бэчээттэнэр. Бастакы хоһооннорун кинигэтэ «Сырдык былыттар» 1961 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
100-н тахса сонет суруйбут.