mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Лесли Коттон. Энн Лесли Коттон (; 1950, Кардифф, Улуу Британия) — британия түмэт урбаанньыта, Camfed кэммиэрсийэтэ суох, Африкаҕа дьадаҥы буолууну утаран дьахталлары үөрэхтээһининэн дьарыктанар, тэрилтэни төрүттээбитэ. 2006 сыллаахха кини үлэтэ Британия импиэрийэтин уордьанынан бэлиэтэммитэ.
Биографията.
1950 сыллаахха Кардиффка шахтаҕа үлэһиттэрин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Англиийскай тыл учууталынан үлэлээбитэ, 1991 сыллаахха Аафрикаҕа дьахталлар үөрэхтээһиннэрин бырабылыамаларын үөрэтэ барбыта. Сырыытыгар сүрүн бырабылыаманан култуура мэһэйдэрэ (дьадаҥы олохтоох дьон оҕолорун үөрэттэрэр кыахтара суох буолан баар харчыларын уолаттарын туһугар тутталлар, уол оҕо кыыстааҕар карьера оҥостор кыаҕа элбэх) буолбакка дьадайыы кыһалҕата эбит диэн түмүктээбит.. 1993 сыллаахха Котон Camfed (Campaign for Female Education; дьахталлары үөрэхтээһин хампаанньата) тэрийбит. Бастакы хардыытыгар буһарыы аһылыктары атыылыыр аакция оҥорон, Зимбабветтан 32 кыыс оҕо үөрэнэригэр харчы хомуллубут. Ол кэннэ тэрилтэтэ Аафрика дойдуларын үс мөлүйүөн оҕотугар үөрэхтэнэллэригэр көмөлөспүт. Итини таһынан, Camfed тыһыынча оскуоланы унифуорманан уонна үөрэх тэриллэринэн хааччыйар. Бу тэрилтэни кытта сибээстэһэллэрин туһунан актердар Морган Фримен уонна Эмма Стоун, суруйааччы Дорис Лессинг биллэрэллэр.
Үлэтин иһин Коттон «WISE Prize» диэн биллэр үөрэх наҕараадатын ылбыт, Улуу Британияҕа сыл дьахтарынан уонна түмэт урбаанньытынан биллэриллибитэ, Сколл уонна Ашока пуондалартан түмэт урбаанын иһин нагараадалардаах. Кини үлэтин Улуу Британия премьер-миниистирэ Дэвид Кэмерон биһирээбитэ. 2006 сыллаахха Коттонҥа Британия импиэрийэтин уордьана туттарыллыбыта.
Том Саки. Том Саки (; 1982, Будапешт, Венгрия) — урбаанньыт, органик тобохтору туһаҕа таһаарар TerraCycle хампаанньа тэрийээччитэ уонна толорооччу дириэктэрэ.
Биографията.
Том Саки 1982 сыллаахха Венгрияҕа быраас дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Чернобыль АЭС абаарыйатын кэннэ дьиэн кэргэнинээн Канаадаҕа көспүт, онон Том оҕо сааһа Торонтоҕа ааспыт. Бастаан Саки Канада Верней Кэллиэһигэр үөрэммит, ол кэннэ Принстонҥа психологияны уонна экэниэмикэни үөрэппит. 
Саки хаста да доткомнары арыйа сатаабыт. 2001 сыллаахха Принстон устудьуона Джоном Бейеры кытта органик тобохтортон вермикомпост оҥорор кыра TerraCycle диэн эко-фирма тэрийбит. Бырайыага пресса уонна инбиэстэрдэр болҕомтолорун тардыбыта, Саки үнүбүрсүтүөтүн быраҕан баран хампаанньатын сайыннарыынан дьарыктаммыта. 2005 сылтан хампаанньа уоҕурдууларун Wal-Mart Stores уонна The Home Depot ситим маҕаһыыннарыгар атыылааһын саҕаламмыта, 2010 сылга TerraCycle атыыта 13 мөлүйүөн дуоллары куоһарбыта.
2013 сыллаахха Шваб Пуондата TerraCycle тэрийээччитин Том Сакины сыл Түмэт урбаанньытынан биллэрбит, "Forbes" сурунаал кинини аан дойду 30 сүрүн түмэт урбаанньыттарын ахсааныгар киллэрбитэ.
Грегори Диз. Грегори Диз (1950 сыллаахха төрөөбүт – ахсынньы 20 күнүгэр 2013 сыллахха АХШ Хотугу Каролина штатыгар Дарем куоракка өлбүт) – Эмиэрикэ биллииллээх учуонайа, бэрэпиэссэр, Дьюк үнүбэрсиэтин иһинэн үлэлиир Түмэт урбаанын сайдыытын киинин төрүттээччи, дириэктэрэ.
Грегори Диз 1990-с сыллар бүтүүлэригэр түмэт урбаанын аан бастакынан идэ быһыытынан билиһиннэрбит уонна билим диссипилиинэтин быһыытынан үөрэтэн, чинчийэн саҕалаабыт.
Гергори Диз икки кинигэ ( уонна ) уонна 60-ча билим ыстатыйатын ааптара. Кини элбэх чинчийии, үөрэтии көмөтүнэн урбаан уонна инновация холбостохторуна үгүс социальнай кыһалҕаны, ол иһигэр олох-дьаһах туругун тупсарыыны, тулалыыр эйгэ киртийиитин, быһаарыахха сөп диэн дакаастаабыта.
Грегори Диз билиминэн дьарыктанарын таһынан, The Bridgespan Group, Inc. Кэтээн көрөр сэбиэтигэр уонна да атын онуоха ханыылыы тэрилтэлэргэ үлэлээбитэ; Аан дойдутааҕы экэнэмиичэскэй форумун социальнай инновацияҕа салаатыгар бэрэссэдээтэллээбитэ; Journal of Social Entrepreneurship уонна Social Enterprise Journal сурунааллар эрэдээктэрдэрин сэбиэтигэр киирбитэ; Kauffman Foundation тэрилтэҕэ үлэлээбитэ.
Биографията.
Грегори Диз 1950 сыллаахха төрөөбүтэ.
Диз Цинциннати үнүбэрсиэтин бакалавриатын бүтэрбитэ. Йель үнэбэрсиэтигэр магистр, оттон Джонс Хопкинс үнүбэрсиэтигэр дуоктар истиэпэнин көмүскээбитэ.
Үөрэҕин бүтэрэн баран McKinsey &amp; Company хампаанньаҕа консультатынан үлэлээбитэ.
Диз билимҥэ карьератын Йель менеджмеҥҥэ оскуотатыттан саҕалаабыта. Кэлин Гарвардтааҕы биисинэс оскуолаҕа преподователлээбитэ. Онно үлэлии сылдьан түмэт эйгэтигэр урбааны киллэрэр туһунан анал куурус аһылларын туруорсубута.
1995 сыллаахха Harvard’s Apgar Award for Innovation in Teaching наҕарадатын туппута.
Диз ити курдук кэккэ сылларга урбаан сайдыытыгар үлэлэһэн баран, Стэнфорд үнэбэрсиэтин Биисинэс оскуолатыгар көһөн кэлэн, Түмэт инновацияларын киинин тэрийбитэ, онно бакалавриат, магистратура уонна биисинэс анал куурустарын арыйбыта.
1998 сыллаахха “Түмэт урбаанын быһаарыы” диэн ыстатыйаны таһаарбыта (аангылыйа тылынан).
2001 сыллаахха Диз Фукуа биисинэс оскуолатыгар көспүтэ. Ол экннэ Дьюк үнүбэрсиэтигэр Бес Анресоны кытары Түмэт урбаанын сайдыытын киинин тэрийбитэ. 
2007 сыллаахха Аспен үнүстүүтэ уонна “Ашок” пуондата Грегори Диһи түмэт урбааныгар ситиһиилэрин иһин анал бирииһинэн наҕараадалаабыта. 
2012 сыллаахха АХШ норуоттар икки ардыларынааҕы сайдыыга аҕыныстыбата Түмэт урбаанын сайдыытын киинин наҕараадалаабыта уонна киин садарыгар анаан 10 мөлүйүөн АХШ дуолларын гран быһыытынан көрбүтэ. 
Грегори Диз ахсынньы 20 күнүгэр 2013 сыллаахха, 63 сааһыгар олорон, Дьюк үнүбэрсиэтин балыыһатыгар өлбүтэ.
Нед Тозун. Нед Тозун (, ; төр. от ыйын 28 күнэ 1978 сыл) — Эмиэрикэ түмэт урбаанньыта уоннаи менеджерэ, "D.light Design" (CEO, 2011) хампаанньа тэрийээччилэриттэн биирдэстэр уонна хампаанньа салайааччыта. Хампаанньа соруга - аан дойду дьадаҥы араҥата күн энергиятынан туһаналларыгар кыах биэрии.
Биографията.
Нед Тозун көмпүүтэрдэр номуукаларыгар уонна систиэмэлэригэр бакалавр истиэпэнин ылбыта, онтон - Стэнфорд үнүбүрсүтүөтүгэр МВА истиэпэнин (2007).
2005 сыллаахха кулун тутарга Тозун Namewaves, Inc. хампаанньаны тэрийсибит уонна 2006 сыл ахсынньыга дылы онно кылаабынай техниическэй дириэктэринэн (СТО) үлэлээбит.
2003 сыл тохсунньуттан 2007 сыл тохсунньутугар дылы - оҕолорго аналлаах музыкаальнай албуомнары оҥорор уонна атыылыыр Made For You Music, Inc. хампаанньа тэрийсээччитэ уонна салайааччыта.
Стэнфордкэ үөрэнэр кэмигэр Нед Сэм Голдманы кытта чугастаспыт, Голдман Аафрика олоҕун туһунан бэйэтин кэтээн көрүүлэрин кэпсээбит уонна дьадаҥы дойдуларга нэһилиэнньэҕэ аналлаах сырдыгы биэрэр прибуордары оҥорор уонна тарҕатар былааннааҕын үллэстибит.
2007 сыллаахха Нед Тозун Сэм Голдманныын "D.light Design" хампаанньаны тэрийбит уонна бэрэсидьиэн буолбут.
2011 сыллаахха кулун тутарга хампаанньаны салайыыттан тэйэн, стратегиическэй менеджмэҥҥэ түмүллүбүт.
Наградалара уонна премиялара.
2013 сыллаахха Нед Тозуну уонна Сэм Голдманы Forbes отут тутаах суолталаах түмэт урбаанньыттар ахсааннарыгар киллэрбитэ.
2014 сыллаахха Нед Тозун, Донн Тайс уонна Сэм Голдман, "D.light Design" үлэлэрин иһин, названы Шваб түмэт урбаанын пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибиттэрэ.
Эндрю Мосон. Эндрю Мосон, Барон Мосон (, ; төр. сэтинньи 8 күнэ 1954 сыл) — британия түмэт урбаанньыта, политик, уопсастыбаннай уонна таҥара үлэһитэ, капеллаана.
Моусон Манчестер үнүбүрсүтүөтүгэр теология бакалавырын истиэпэнин ылбыта. Ол кэннэ 1984 сылтан ОРК-га капеллаанынан сулууспалаабыта.
Лондон Тауэр-Хамлетсыгар «Бромли-бай-боу киин» (), түмэт урбаан бириинсиптэринэн үлэлиир, тэрийээччитинэн уонна бирисидьиэнинэн буолбута.
Мосон урбааны кытта социальнай кыһалҕалары быһаарар атын хас да тэрилтэлэри, хампаанньаларф уонна бырайыактары тэрийсибитэ уонна салайбыта; кини уопутун тарҕатар «Эндрю Мосон и партнёры» хампаанньа дьаһайааччыта ().
Дьон олоҕор сыһыаннаах эйгэҕэ өҥөлөрүн иһин Эндрю Мосон Британия импиэрийэтин уордьанын (2000) хабалыара буолбута, баруон титуллаах олоҕун тухары пэрствонан бэлиэтэммит (29 кулун тутар 2007 сыл), луордар Палааталарын чилиэнэ (30 муус устар 2007 сыл).
Былаас өттүттэн биһирэбил ыллар да, Мосон ол былааһын, Улуу Британияҕа социаальнай эйгэҕэ ыытар бэлиитикэтин, кириитикэлиир.
2008 сыллаахха «Түмэт урбаан» () диэн түмэт урбааҥҥа аналлаах ыйар-кэрдэр кинигэтэ, бесселлер буолбута.
Вилли Смитс. Вилли Смитс (; төр. олунньу 22 күнэ 1957 сыл, Верт (), Гелдерланд, Нидерланды) — Нидерланды уонна Индонезия учуонайа, микробиолог, эколог, активист, уопсастыбаннай диэйэтэл, чунуобунньук, түмэт урбаанньыт уонна менеджер, ойуурдары харыстааччы уонна кыыллар бырааптарын араҥаччылааччы.
Биографията.
Вилли Смитс 1957 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр Вертегэ () Гелдерланд провинцияҕа (илин Нидерланды) төрөөбүтэ.
1980 сыллаахха Калимантанҥа бастакы сырыытыгар сылдьан индонезийка дьахтары ойох ылбыта .
1985 сылтан Индонезия Илиҥҥи Калимантан провинциятыгар Баликпапан аттынааҕы ойуурдары чинчийэр ыстаансыйаҕа үлэлээбитэ.
1989 сыллаахха ырыынак атыыһыттара бырахпыт орангутаан оҕотун булан, атаҕар туруорбута.
Ол кэннэ бу кыыллары көмүскүүр дьарыктаммыт.
1990-с сыллар саҕаланыыларыгар пуонда уонна дойду тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ бииргэ оҥорбут бырайыактарын салайбыта.
1991 сыллаахха Вилли Смитс Калимантанҥҥа (Борнео) «Орангутааннары быыһыыр пуонда»ны () тэрийбитэ, хойут пуондата сүтэн эрэр кыыллары харыстыыр биир бөдөҥ тэрилтэ буолбут.
1994 сыллаахха ойуур хаһаайыстыбатын уонна кырыс буор үөрэҕин уобалаһыгар Нидерлаандылар Вагенинген үнүбүрсүтүөтүгэр дуоктар истиэпэнин ылбыта.
2001 сыллаахха Томохоҥҥа () (Хотугу Сулавеси, Индонезия) Masarang (индон. Yayasan Masarang) пуонданы арыйбыт , пуонда түмэт урбаан бириинсиптэрин тутуһан Индонезияҕа социаальнай уонна экологиическэй кыһалҕалары быһаарар.
2007 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Индонезия бэрэсидьиэнэ Сусило Бамбанг Юдойоно Смтс пуондата туппут Масаранг () саахар собуотун арыйбыта, собуот оҥорон таһаарыыга экологияҕа сыһыаны тутуһар, тулалыыр айылҕаҕа эппиэттэхтик сыһыаннаһар.
Саахар собуотун бырайыага 6285 дьиэ кэргэни үлэнэн хааччыйар уонна 200 000 кв. м иэннээх ойууру харыстаабыт.
Masarang пуонда 2010 сыллаахха Нидерлаандыга (Masarang Internatiol Foundation) уонна Гонконгга () офистары арыйбыта.
Награадалара уонна премиялара.
Вилли Смитс "Satya Lencana Pembangunan Award" (1998) бириэмийэнэн нагараадаламмыта; итини таһынан, Нидерлаандыга «хоруол лиэнтэтинэн» (; рыцарь уордьана) (1995).
2005 сыллаахха дойдутун иннигэр өҥөлөрүн иһин Индонезия гражданствотын ылбыт.
Хоспис. Хоспис — бүтэһик стадияҕа сылдьар ыарыһахтары (сүрүннээн онкологиялаах дьоннор) эмтиир, көрөр-истэр тэрилтэ. 
Термин этимологията.
«Хоспис» диэн тыл ааҥллар тылларыгар эргэ французтар тылларыттан киирбит. Ол сиргэ латыын тылларыттан "hospes" уонна "hospitium" («ыалдьытымсах быһыы») киирбит. Бу терминынан VI үйэ саҕаланыытыттан паломниктар сынньанан ааһар сирдэрин ааттыыр эбиттэр. Бастакы хоспистар христиан паломниктар ааһар суолларыгар тураллар эбит. Ити дьиэлэр ыалдьыбыт, сылайбыт дьадаҥы дьон дьиэлэригэр кубулуйбут. Ол эрээри хоспитарга олохтоох дьоннорго эмиэ көмөлөһөллөр эбит. Ааҥллар тылларыттан атын Эуропа дойдуларыгар XIX үйэҕэ киирбит. 
Хоспис Россияҕа.
Бастакы хоспис Ыраахтааҕы Россиятыгар 1903 сыллаахха Москваҕа арыллыбыт. 150 тыһыынча солуобайы атыыһыттар бырааттыы Морозовтар биэрбиттэр. Хосписка анаан 4 мэндиэмэннээх таас дьиэ туппуттар. 1920-ис сылларга дылы Морозовтар ааттарын сүкпүт, билигин Москватааҕы Герцен аатынан онкология института. 
Аныгы кэмҥэ 1990 сыллаахха Санкт-Петербург анныгар, Лахта куоракка, Сибэтиэй Бүөтүр таҥара дьиэтин иһигэр арыллыбыт. 1994 с. Ульяновскайга областной хоспис арыллыбыт. 2013-кэ Воронежка бастакы оҕо хоспиһа арыллыбыт. Россияҕа билигин 70 тахса хоспис үлэлиир. 2012 сылтан Саха сиригэр, Хаҥалас улууһугар бастакы хоспис арыллыбыт. Аан дойду уопута көрдөрөрүнэн биир хоспис 300-400 тыһ. киһилээх сиргэ арыллыахтаах. Онон, Россияҕа ортотунан өссө да 400 кэриҥэ хоспис тиийбэт. 
Хоспистар сүрүннээн ил бюджетыттан үбүлэнэллэр (~80%). Ол гынан баран чааһынай да харчы көмөтө улахан оруоллаах. 1997 сыллаахха Киров уобалаһыгар хоспиһы Ротари клуб көмөтүнэн туппуттар. Чааһынай хоспистар ил хоспистарыгар альтернатива курдук арыллыахтарын сөп. Россияҕа ону тэҥэ онкологиялаах кырдьаҕас дьону көрөр-истэр чааһынай сиэстирэлэр дьиэлэрэ бааллар.
Джон Бёрд. Джон Бёрд (; төр. тохсунньу 30 күнэ 1946 сыл, Ноттинг-Хилл, Лондон, Улуу Британия) — британия түмэт урбаанньыта и менеджерэ, "The Big Issue" уулусса хаһыатын тэрийээччитэ уонна главнай эрэдээктэрэ.
Биографията.
Джон Бёрд родился 1946 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Лондон Ноттинг-Хилл оройуонугар Улуу Британияҕа дьадаҥы ирлаанд дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Алта уолтан үһүс уол оҕо эбит.
Биэс сааһыттан, төрөппүттэрэ дьиэлэрин арендатын төлүүр кыахтара суох буолан, бырадьаагалаабыт уонна сэттэ сааһыттан уонугар дылы оҕо дьиэтигэр олорбута.
Эрдэҕэс сааһыгар олорбут, уоруунан дьарыктанан хаайыыга түбэспит.
Хаайыыттан тахсан уулуссаҕа олорбут уонна сүүрбэ сааһыгар эмиэ хаайыыга киирбит.
Полиция сойуолааһыныттан Парижка (Франция) куотан, «Оробуочай өрөбөлүүссүйэ баартыйатыгар» киирэн «өрөбөлүүссүйэ охсуһуутугар» кыттыспыт. 
1970 сыллаахха бэлиитикэни бырахпыт уонна кыра биизинэһинэн дьарыктаммыт.
1991 сыллаахха Анита Роддик кытта 50 000 АХШ дуоллардаах, Body Shop ситиһиилээх биизинэһиттэн тахсыбыт харчынан, "The Big Issue", 1995 сыллаахха, дьиэтэ суох дьоҥҥо көмөлөһөр соруктаах, "" пуонданы тэрийбит. 
"The Big Issue Invest" ситиһиитэ Джон Бёрдка хас да наҕарааданы аҕалбыт: 1995 сыл бэс ыйыгар Британия импиэрийэтин уордьанын чилиэнэ буолбута, 1996 сыл ыам ыйыгар ООН «Бастыҥ праактиката» бириэмийэ шорт-лииһигэр киллэриллибитэ, 2004 сыл алтынньыга бириэмийэни ылбыта, 2004 сыл сэтинньигэ BBC «Лондон легендата» аата бэриллибитэ, 2006 сыллаахха The Beacon Fellowship бириэмийэ ылбыта.
2007 сыллаахха Бёрд Лондон мээригэр талыллаары хандьытаат быһыытынан туран, бэйэтин манифеһын билиһиннэрбитэ, ол эрэн хойут санаатын уларытан аккаастаммыта.
2008 сыл алтынньыга Ernst &amp; Young Джон Бёрды «Сыл түмэт урбаанньытынан» ааттаабыта.
2009 сылтан Бёрд "The Big Issue Invest" диэн бэйэтин инвестициялыыр пуондатын, түмэт урбааҥҥа көмө быһыытынан, үлэлэппитэ
2013 сылтан бочуоттаах дуоктара.
Ренат Хойбергер. Ренат Хойбергер (; төр. ахсынньы 18 күнэ 1976 сыл, Цюрих, Швейцария) — Швейцария урбаанньыта уонна менеджерэ, тэрийсээччитэ уонна салайааччыта; Австрия "Climate Friendly Pty" хампаанньатын уонна Вьетнам VNEEC дириэктэрдэрин Сэбиэтин чилиэнэ; парник гаазтарыгар эксперт.
Биографията.
Ренат Хойбергер 1976 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр Цюрихха (Швейцария) төрөөбүтэ.
Оҕо сааһыттан суруналыыс буолар баҕалаах эбит.
Уон алта сааһыгар, Индонезияҕа Швейцария техника кооперациятын пуондатыгар үлэлээн баран, Ренат тэрийсээччитэ буолбут, платформа оҥоһуллуутугар кыттыбыта.
Хойбергер Цюрихха Швейцария үрдүкү техниическэй оскуолатыгар тулалыыр эйгэни харыстааһын уобалаһыгар номуука магиистирэ буолбута.
Ол кэннэ Франция INSEAD биизинэс-оскуолатыгар түмэт урбаан (, ) куурустарыгар үөрэммитэ.
2002 сыллаахха Хойбергер (CEO) коммерцията суох тэрилтэ тэрийсээччитинэн уонна салайааччытынан буолбута, бу тэрилтэ килиимэт уларыйыытын уобалаһыгар методтары уонна ыстандаартары оҥорор.
"Myclimate" тэриллиэҕиттэн ыла Хойбергер ООН раамочнай кэнбиэнсийэтин иһинэн ыытыллар тэрээһиннэри актыыбынайдык өйүүр, бастайааннай кыттааччы уонна спикер буолар. Ити тиэмэни сайыннаран, 2013 сыллаахха Давоска Бүтүн аан дойду экэниэмикэтин фуорумугар дакылаат аахпыта (). 
2006 сыллаахха, Патрик Бюрги (), Томас Камерата () уонна Кристоф Саттер буолан, South Pole Carbon Asset Management, Ltd. (билигин South Pole Group) хампаанньаны тэрийэр уонна салайсар, хампаанньа парниик гаазтара тахсыыларын аччатыы, эмииссия квоталарын атыылааһын уонна бэйэтин уобалаһыгар консаалтинг өҥөлөрүн бырайыактарынан дьарыктанар.
2012 сыллаахха CEO хампаанньа буолбут.
Награадалара уонна премиялара.
2011 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Ренат Хойбергер Кристоф Саттеры кытта, Шваб Пуондатынан, South Pole Carbon Asset Management хампаанньаҕа үлэтин иһин, сыл түмэт урбаанньытынан ааттаммыта.
Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу. Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу — сахалыы уонна нууччалыы билэр икки тыллаах киһи тыллар уратыларын өйдөөбөккө, сахалыы саҥарарыгар эбэтэр суруйарыгар таһаарар алҕаһа.
Сахалыы аат тыл син биир нуучча тылын курдук элбэх ахсаан формалаах эрээри, ону тылга-өскө туттар үгэс биллэр-көстөр атыннаах.
Нуучча тылыгар элбэх ахсаан киэҥник туттуллар, онтон соро5о ис хоһоонугар сыһыана да суох буолар, холобур, сир-дойду аата (Намцы, Хатассы, Кобяйцы, Сангары). Ол иһигэр биир эрэ ахсааҥҥа туттуллар айылгыллаах аат тыл эмиэ баар (мясо, молоко, брусника, голубика, дружба, борьба, молодежь, смелость). Оттон саха тыла элбэх ахсаан форматын олус о5оргообот, ону тумнар арас ньымалаах тыл эбит.
Литературнай нуорманы харыстыыр, тылы ыраастык туттар туһугар нуучча тылын аҥар кырыытыттан үтүктэн испэккэ, саха төрүт тылыгар ахсаан формата маннык ураты айылгытын туспа чорботон этиэххэ наада:
1) биир ахсааҥҥа турар аат тыл предмет ахсаанын буолбакка, аатын бэлиэтиир: ма5аһыыҥҥа блокнот атыыланар, уол кинигэ аа5ар, кимиэхэ ыйытыы баарый? Манна предмет ахсаана суолтаны ылбат, атын предметтэр араарар. (9, 32 с.) Ол иһин предмет со5отох диэн чопчулуур туспа ньыма баар: дьиэ иһигэр биир остуол турар эбит; былыр биир киһи олорбута үһү; о5онньордоох эмээхсин со5отох кыыстаахтар эбит. Нуучча да тылыгар эмиэ итинник баар. У тебя есть книга? диэн биир кинигэлээххин дуо диэн буолбатах, кинигэлээххин дуу, суох дуу диэн өйдөнөр;
2) саха тылыгар элбэх ахсаан суолтата араастык бэриллэр:
Ити курдук саха тылыгар элбэх ахсаан суолтатын маннык түбэлтэ5э биир ахсаан формата биэрэр кыахтаах:
Элбэх ахсаан суолталаах Холобур
Элбэх ахсаан формата тус бэйэтэ улахан мэһэйэ суо5ун да иһин, этиигэ ситимнэһэр тыла барыта элбэх ахсаан -лар сыһыарыытын ылла5ына, этии хайдах уһуурун көрдүбүт. Билиҥҥи нууччалыы тутуллаах, үгүс аат тыллаах, тэнийбит этиигэ элбэх ахсаан форматын ордук-хоһу туттартан төһөлөөх тыл, этии туһата суох уһаан, ис хоһооно күлүктэнэн хааларын аа5ан ситэр кыах суох! Онтон саха тыла, биллэн турар, сыыһырар, тыл-өс культурата олус түһэр.
Бородянка. Бородянка () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 13 167 (2014).
Красятычи. Красятычи () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 660 (2012).
Гостомель. Гостомель () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 14 304 (2012).
Донн Тайс. Донн Тайс (; төр. от ыйын 12 күнэ 1959 сыл) — эмиэрикэ урбаанньыта уоннаи менеджерэ, "D.light Design" (CEO, 2011) дириэктэрдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (2010) уонна салайааччыта; "Greenline Industries, Inc." (CEO, 2009) салайааччыта; "Sustainable Solutions" хампаанньа тэрийсээччитэ уонна дьаһайар партнера (2006), "NanoBusiness Alliance" консультатибынай сэбиэтин чилиэнэ уонна и Эдэр бэрэсидьиэннэр тэрилтэлэрин () апыһыара.
Тайс «пирамиида төрүтэ» ырыынакка эксперт.
Биографията.
Донн Тайс Висконсин-Милуоки үнүбүрсүтүөтүн () экэниэмикэҕэ бакалаавырын истиэпэнин, ону кытары Мичиган үнүбүрсүтүөтүн МВА истиэпэнин ылбыта.
Тайс IDG Books сүрүн операционнай дириэктэринэн; Oakland Tribune атыыга дириэктэринэн, Dreyer’s Grand Ice Cream маркетинга уонна саҥа бородуукталарга дириэктэринэн; уонна Procter &amp; Gamble () бренд-менеджеринэн үлэлээбитэ.
Abracon Corporation бэрэсидьиэнинэн уонна дириэктэрдэр сэбиэттэрин чилиэнинэн, (COO) HydraBaths, Inc. бэрэсидьиэнинэн уонна сүрүн операциооннай дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыта.
1997 сылтан 2002 сылгы дылы Тайс Winterland хампаанньа бэрэсидьиэнэ; хампаанньа дириэктэрдэрин сэбиэтин чилиэнэ этэ.
Алта сыл Holt &amp; Associates үлэлээбит.
2003 сыл тохсунньуттан 2006 сыл от ыйыгар дылы Тайс Nano-Tex, LLC (CEO) хампаанньаны салайбыта.
Үгэс буолбут дьыалабыай карьераны Донн ылымматах.
Биир күн Донн аан дойдуну бээтинэлэрин ыраастыыр киһи буолуон баҕарбатын өйдөөн, бэйэтин түмэт урбаан кыһалҕаларыгар аныырга толкуйдаммыт.
2006 сыллаахха Донн Тайс Sustainable Solutions хампаанньаны тэрийсибитэ, ол кэннэ хампаанньа дьаһайар партнера.
2008 сыл сэтинньигэ Тайс "D.light Design" хамаандатыгар кыттыспыта, дириэктэринэн.
2009 сыл тохсунньуттан Тайс (CEO) Greenline Industries, Inc. хампаанньаны салайар.
2010 сыллаахха Донн Тайс дириэктэрдэр сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ буолбута, 2011 сыл кулун тутарга — CEO "D.light Design". Ол кэмтэн хампаанньа кини салайыытынан сайдар.
Награадалара уонна премиялара.
2014 сыллаахха Донн Тайс, Нед Тозун уонна Сэм Голдман, "D.light Design" хампаанньаҕа үлэлэрин иһин, Шваб пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибитэ.
Тус олоҕо.
Ойоҕо Кристина Скерка () D.light Design хампаанньаҕа үлэлиир.
Викрам Кумар. Викрам Шил Кумар (; төр. барыллаан 1976 сыл, Джеймстаун, Нью-Йорк, АХШ) — эмиэрикэ бырааһа, саҥаны айааччы, түмэт урбаанньыт уонна менеджер, Dimagi хампаанньаны тэрийээччи уонна салайааччы , о.д.а. технология уонна медицина хампаанньаларын.
Биографията.
Викрам Кумар АХШ-ка Джеймстауҥҥа (штат Нью-Йорк) индийскэй-эмэрикээнскэй дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата - нейрохирург, АХШ-ка үчүгэй практикаттан аккаастанан Индияҕа балыыһа тутаары төннүбүт.
Уон сааһыгар Индияҕа төннөн баран, Викрим Нью-Дели аныгылыы оскуолатыгар үөрэммит. Индия технология институутун бүтэрэн, инженер идэтин ылбыта, бырагырааммалары суруйарга үөрэммитэ.
1995 сыллаахха, АХШ-ка төннөн, Колумбия үнүбүрсүтүөтүгэр үөрэнэ киирбитэ, 1999 сыллаахха бакалавр истиэпэнин ылбыта.
Ол кэннэ Гаарвард үнүбүрсүтүөтүн уонна Массачусетс технология институутун холбоһун подразделенияларыгар медицина науукаларын уонна технологияларын уобалаһыгар үөрэммитэ.
2002 сыллаахха MIT Media Lab үөрэнэ сылдьан Вишванат Анантраманы () уонна Тарьей Миккельсены () кытта Dimagi бырайыагы тэрийбит.
2004 сылга DiaBetNet диэн туттарга табыгастаах прибуору оҥорбут, бу прибуор оонньуу фуорматынан саахар диабетынан ыалдьар оҕолору хааннарыгар баар саахардарын таһымын кэмнэнэллэригэр көмөлөһөр (сөпкө таайбыт таһым иһин глюкоза нагараадалаах). 
2007 сыллаахха ординатуураны бүтэрбит уонна салгыы Brigham and Women’s Hospital-гэ үлэлиир, бэйэтин бырайыактарынан дьарыктанар.
Тус олоҕо.
Бостоҥҥа (Массачусетст, АХШ) олорор.
2004 сылга кыбартыыратын аймахтарын кытта түҥэттэн олорбут, куорат устун билисипиэтинэн эбэтэр 20-чэ сыллааҕы Mercedes-н айанныыр.
Награадалар уонна премиялар.
2004 сыллаахха Массачусет технология институутун 100 эдэр инноватордарын туоптарыгар киирбитэ.
2005 сыллаахха «Ten Outstanding Young Americans (TOYA)» бириэмийэни ылбыта.
2012 сыллаахха Dimagi тэрийсээччитин Джонатан Джексоны кытта Шваб [[түмэт урбаан]]ын пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибиттэрэ.