mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Лу Синь. Лу Синь (кит. трад. 魯迅, упр. 鲁迅, пиньинь: Lǔ Xùn, палл.: Лу Сюнь, диалектаахтык аахтахха - Синь; 1881 сыл балаҕан ыйын 25 — 1936 алтынньы 10 күнэ), дьиҥ аата Чжоу Шужэнь () — литература сайдыытыгар уонна Кытай XX үйэ общественно-политическай олоҕугар улахан сабыдыалы оҥорбут Кытай суруйааччыта. Кытай аныгы литературатын олохтооччунан ааҕыллар. Ордук биллэр айымньылара: «А-Кью туһунан дьиҥнээхтик», «Иирээки күннүгэ». 
Олоҕун олуктарыттан.
1904 сыллаахха Япония Сэндай медицинскэй академиятыгар үөрэнэ киирбитэ. Онно бастакы кытай устудьуона буолбута. Ол эрэн бүтэрбэтэҕэ 1906 сыл кулун тутарыгар эмискэ үөрэҕин быраҕан кэбиспитэ. Ону кэлин маннык быһаарбыта. Биирдэ нуучча-дьоппуон сэриитин (1904-05) саҕанааҕы кытай үспүйүөннэрин дьоппуоннар өлөрөр хаартыскаларын көрбүт, онно кини билэр киһитэ баара үһү, ол өлөрүүнү атын кытайдар таах көрө кэлбиттэрин көрөн, аһыныгаһа суохтарыттан улаханнык мунчаарбыт. Дьону эттэрин-сииннэрин ыарыыттан эмтиирдээҕэр дьон кутун-сүрүн эмтиир ордук туһалаах дии санаабыт, уонна үөрэҕин быраҕан кэбиспит. Устунан суруйааччы буолардыы сананан Токиоҕа тиийэн филолог Чжан Тайян диэн киһини кытта бодоруспут, Европа уонна нуучча суруйаачыларын хас да кэпсээннэрин тылбаастаан таһааттарбыт.
Токиоҕа үс сыл олорбут уонна ол кэмҥэ Кытай билимин устуоруйатын, Кытай уонна Европа литэрэтиирэтин, Кытай уопсастыбатын, итэҕэлин туһунан айымньылары суруйбута, атын омук тылларыттан уус-уран айымньылары тылбаастаабыта. Гоголь айар үлэтин үрдүктүк сыаналыыра, "Мертвые души" айымньытын кытайдыы тылбаастаабыта.
1936 сыллаахха алтынньы 19 күнүгэр сэллик ыарыыттан өлбүтэ. Өлөрүгэр икки эссены суруйан хаалларбыта: "Өлүү" уонна "Бу эмиэ олох".
Лу Синь аатынан кэлин Меркурийга кратер ааттаммыта. Шанхаайга кини аатынан пааркаҕа мавзолейга харалла сытар.
Герман Мелвилл. Герман Мелвилл (1819 сыл атырдьах ыйын 1 – 1891 сыл балаҕан ыйын 28) Америка романиһа, кылгас история суруйааччыта, эссеист уонна поэт. Ордук биллэр айамньыта - "Моби Дик".
Дьокуускай остуруога. Дьокуускай остуруога - Москуба судаарыстыбата Саха сирин бэйэтигэр сыһыарарыгар Өлүөнэ кытылыгар оҥостубут остуруога, өйөнөр уйата.
Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар киин остуруок буолбута. Бу уеһы Петр Головин уонна Матвей Глебов Өлүөнэ разряда оҥорбуттара (ол аата байыаннай уокурук). 
1680 сыллааҕы реформа кэмигэр остуруокка Приклонскай бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу от ыйын 24 күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 саһаан кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан Семен Иванович Епишев диэн киһи ананар.
Тохсунньу 10 күнүгэр 1696 сыллаахха Сибиирдээҕи бирикээс Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар тохсунньу 31 күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр.
Новгородов Семен Трофимович. Новгородов Семён Трофимович (1893-1926) — XX үйэ саҕаланыытыгар Саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Дьааҥы улууһун киһитэ. 
1893 сыллаахха Дьуһаал нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Трофим Афанасьевич Новгородов, ийэтэ наталья Дмитриевна Шергина (Арҕаа Хаҥаластан төрүттээх, сэниэ ыал кыыһа). Элбэх оҕолоохтор. Эрдэ өлбүттэр. Оҕолор Лаврентий Афанасьевич диэн абаҕаларыгар (убайдарыгар?) иитиллибиттэр. Олохторо Умсан күөлгэ. Аҕата Трофим күтүөтүгэр Абыйтан сылдьар Ыбырыан атыыһыкка (Спиридон Ефимов) үлэлиирэ.
Семен Трофимович Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбитэ. Кузьма Гавриловтыын, лингвист Сэмэн Новгородовтуун билсэрэ. 1912 сыллааҕы туора урдустар (сахалар) сийиэстэрин кыттыылааҕа.
1918 с. Үөһээ Дьааҥыга уокурук сийиэһин Василий, Павел, Лаврентий диэн бииргэ төрөөбүттэринээн уонна бырааттара Иннокентий Ефимовтыын тэрийбиттэр. Ол сийиэскэ Семен КОБ (Комитет общественной безопасности) бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Атырдьах ыйыгар, Колчак былааһа Саха сиригэр олохсуйбутугар, Дьааны КОБ-ун салалтата Дьокуускайга уобаластааҕы Сэбиэт аатыгар эҕэрдэ телеграмма ыыппыт, бассабыык былааһа эстибитинэн эҕэрдэлээбит.
1922 с. С.Т. Новгородов этэрээтэ Ат Баһа диэн сиргэ кыһыллар хамандыырдарын, Дьааҥы бастакы хомуньууһун Михаил Лаврентьевич Новгородовы (Семен тастыҥ быраата, иитиллибит аҕатын уола) тутан ылан муҥнаан өлөрбүттэр диэн буруйдууллар эбит. Ол эрээри ол саҕана Семен бэйэтэ да, инитэ (биитэ?) Павел да, кинилэри кытта этэрээккэ сылдьыбыт атын тастыҥ бырааттара Афанасий Спиридонович Ефимов да этэрээккэ суох буолан биэрбит кэмнэрэ этэ. С.Т. Новгородов этэрээтин тобоҕо 1922 с. балаҕан ыйыгар Дьааҥы куоратын ылар соруктаах кыһыллар Панкратов хамандыырдаах этэрээттэрэ иһэрин истэн баран, 33 акка хааһына түүлээҕин ындыылаан баран, Өймөкөөн диэки күрүүллэр, Дьокуускайдыыр суолга тоһуур оҥорон, саҥа былаас бэрэстэбиитэллэрин өлөртүүллэр.
1923 с. сааһыгар Новгородов бөлөҕө букатыннаахтык эстэр, бэйэтэ сыл бүтэһигэр бэринэр, амнистияланар.
1925 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Семен Новгородов салайааччылаах сэбилэниилээх бөлөх соһуччу Булуҥу ылбыта. Уокурук 5 салайааччытын сууттаан, ол иһигэр Илья Винокуровы, ытарга уурбуттара. Ол эрэээри олохтоохтор туруорсууларынан хаайыллыбыт дьону барытын босхолуурга күһэллибиттэрэ. Босхоломмут дьон тута кистэлэҥ этэрээт тэринэн 14-с сууккаларыгар былаастарын төннөрбүттэрэ. Бастаанньаһыттар икки салайааччылара Михайлов уонна Слепцов ытыалаһыыга өлбүттэрэ, атыттарын, эмиэ олохтоохтор туруорсууларынан, сааларын-сэптэрин былдьаан баран, дьиэлэригэр ыыппыттара. Бастаанньаһыттар сүрүн салайааччылара С. Т. Новгородов эмиэ көҥүл ыытыллыбыта уонна дойдутугар Верхоянскайга тиийбитэ, онно 1926 сыллаахха өлбүтэ. Өлүүтүн туһунан икки сабаҕалааһын баар, бастакыта — 33 сааһыгар ыалдьан өлбүт, иккиһэ ОГПУ-лар тутаары гыммыттарыгар утарыласпыт, тута ытыллыбыт.
Слепцов Семен Николаевич. Слепцов Семён Николаевич (1890-1950) XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Дьааҥы куоратыгар 1890 с. төрөөбүтэ. 1900 с. Дьокуускайга реальнай училищеҕа киирэн, биир эрэ сыл үөрэммитэ.
Дойдутугар төннөн кэлэн баран, олохтоох былааһы утары тыллаһар буолан, исправник Кочаровскай иккитэ хаайа сылдьыбыт. Колчак былааһын кэмигэр эмиэ буруйданан хаайылла сылдьыбыт. 1920 с. Колчак былааһа эстибитин кэннэ С.Н. Слепцов уездтааҕы Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн талыллар. 1922 с. үрүҥнэр этэрээттэрэ Дьааҥы куоратын төгүрүйэллэр. Түүн, хараҥаны туһанан, кыһыл этэрээтэ, 13 киһи, төгүрүктээһинтэн куотан, Эндыбал руднигынан Бүлүүгэ түһэллэр. Бүлүүгэ тиийэн, С.Н. Слепцов табаарыстарын кытта Бүлүү куоратын көмүскэлигэр кыттар. Дьааҥы куората үрүҥнэртэн босхоломмутун кэннэ дойдутугар төннөр.
1929-30 сылларга буолбут Булуҥ уонна Анаабыр кыргыһыыларыгар кыттар. Кыһыллар этэрээттэрин аһынан-үөлүнэн, көленөн хааччыйыыга үлэлэһэр.
1930 сылтан наар райпотребсоюз тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ. Семен Николаевич I950 сыллаахха Дьааҥы куоратыгар өлбүтэ.
Борисов Михаил Егорович. Борисов Михаил Егорович - XX үйэ саҕаланыытыгар Мэҥэ улууһун уопсастыбаннай диэйэтэлэ.
Мэҥэ улууһун, Дьабыл нэһилиэгин киһитэ. Улуус суруксута. Кэнники улууска биллэр тойон буолбут. Мэҥэ улууһун кулубата Егор Михайлович Борисов уола.
Андреев Георгий Федорович. Андреев Георгий Фёдорович — XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
1889 с. Арҕаа Хаҥалас Өктөмүгэр төрөөбүт, кэнники Дьокуускайга олохсуйбут.
1922 уонна 1923 сылларга Бүтүн Саха Сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр дэлэгээтинэн талыллан сылдьыбыт, Саха сиринээҕи Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ЯЦИК) чилиэнинэн талыллыбыт. «Холбос» потребобществоны тэрийсибит.
Ити кэнниттэн иитэр-үөрэтэр үлэҕэ көспүт. Дьокуускай куорат I алын оскуолатын сэбиэдиссэйинэн, ГорОНО салайааччытынан үлэлээбит.
Г. Ф. Андреев 1938 сыллаахха тутуллан хаайылла сылдьан баран, 1939 сыллаахха дьыалата сабыллан босхоломмута. Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала буолбут.
Телевидение. Телевидение эбэтэр телевизор диэн салгын нөҥүө тарҕатыллар сигналы видео уонна истэр аудио көрдөрөр массыынаҕа таһаарыы. Урукку гириэк "tele" (ыраах) уонна ааҥыл "vision" (көрүү) диэн тыллартан тутуллан турар. 
Сороҕор дьааһык курдук оҥоһуллар. Урут тахса сылдьыбыт моделлар мас рамалаах этэ, уонна муостаҕа атахтаах туруоруллар этэ. Билигин тахсар аппарааттар быдан чэпчэки уонна чараас буолаллар. Араас сигнал хартыынатын көрдөрүөҕүн сөп. Бастаан антенна нөҥүө кэлэр сигналы көрдөрөр этэ, онтон кэнники сылларга араас видео, дивиди, камера, спутниковай телевидение уонна да араас тэриллэри холбуохха сөп. Оонньуур консоллары эмиэ холбуохха сөп. Сорох компьютердары эмиэ холбоон, монитор курдук туттуохха сөп.
Бары телевизордар экрааннаахтар, онно хартыыната көстөр. 1970 сыллардаахха дылы тэлбэбиисэр барыта хара-маҥан ойууну көрдөрөр этэ, онтон билигин бары өҥнөөх ойууну көрдөрөллөр. Экрана эмиэ уларыйбыта — урут квадратнай этэ, онтон билигин кинтеатрга дылы форматын кэҥэппитэ.
Телевизор тутуута эмиэ уларыйбыта — урут ЭЛТ (электронно-лучевой трубка, эбэтэр ) этэ, онтон билигин ЖЭК (жидко электрическай кристалл, эбэтэр ) уонна плазма () телевизордар тахсаллар.
Араадьыйа. Радио диэн электромагнетик долгуннары модуляциялаан сигналлары көстөр уоттан намыhах субулунан биэрии. Электромагнетик сыралытыы биэтэҥниир электромагнетик эйгэлэринэн барар. Ол эйгэлэр салгын уонна куйаар вакуумун нөҥүө бараллар. Информация сыралытар долгуннарга (амплитуда, субул эбэтэр фаза) баар. Радио долгуннара электрик аhарарга тиийдэхтэринэ, биэтэҥниир эйгэлэр аhарарга электрик сүүрээни ыҥыраллар. Ол тыастаах эбэтэр атын информациялаах сигналлаах.
Ыытар тэрил "трансмиттер" онтон хабар тэрил "ресивер" диэн ааттанар. (Иккиэннэрин оҥорор тэрил "трансивер" диэн ааттанар). Элбэх ресиверга ыытыыллыбыт сигнал радионан биэрии диэн ааттанар.
Телевидение оннук же радио сигналы хартыынанын уонна тыаһы ыытарга туттар. 
Тыаһы араадьыйанан ыытарга икки ньыма баар: FM (частотнай модуляция) уонна AM (Амплитуднай модуляция).
Мультимедиа-компьютернай программа.
Алиаплер биир көрүҥэ аудио- эбэтэр видеофайллар эрэ анаммыттара, олорго сөп түбэһиннэрэн аудиоплеер уонна видеоплеоплеер диэн ааттанар. Сүрүннээн араас видеоплеоплералары араастаһаллар: судургу (мөлтөх ПК үлэлэригэр), универсальнай уонна анал (уратылаах, профессиональнай соруктары быһаарарга). Оннук принцибинэн аудиоплеердары эмиэ араастаһаллар. Маннык плеердэри оҥорооччулар туһааннаах форматтары ыларга ордук табыгастаах курдук оҥорорго дьулуһаллар.
Медиа- медиаплер атын көрүҥэ аудио да, видео да (элбэх медиаконтейнеры киллэрэн туран) уонна мультимедиа- киини ааттыыллар.
Араадьыйа историята.
Бастакы араадьыйаны айбыт киһинэн италияттан төрүттээх Гильермо Маркони буолар. Ол гынан баран Никола Тесла бастаан радио сигналларын ыыппыта. Россияҕа Александр Попову айаччынан ааҕаллар, ол гынан баран Попов оҥорбут тэрилэ араадьыйа буолбакка электромагнитнай долгуннары хайдах туттары чинчийбитэ, ол гынан баран патеннаабатах.
Араадьыйа туттуута.
Бастаан араадьыйаны икки киһи икки ардыгар ыытыахха сөптөөх дии санаабыттар, ол гынан баран билигин музыканы, сонуннары уонна да атын передачалары ыытарга туттуллар.
Иордаан. Иордаан (, "наhа́р hа-Йарде́н"; , "Nahr al-'Urdunn") — Чугас Илиҥҥэ (Ближний Восток) баар өрүс. Хермон хайа тэллэҕиттэн саҕаланар, Кинерет күөл нөҥүө устар, уонна Өлүү байҕалга түһэр. 
Алын тардыытыгар Израиль уонна Иордания кыраныыссаларынан устар. Бу сири уунан хааччыйар бөдөҥ өрүстэртэн биирдэстэрэ. Уһуна 252 км.
Бу өрүс Биибилийэҕэ элбэхтик ахтыллар. Холобур, Иисус Христос бу өрүскэ кириэстэммит.
Афанасьев Николай Иванович. Афанасьев Николай Иванович — Бүлүү улууһун олохтооҕо , Бүлүү улуууһун Бороҕон оскуолатыгар 46 сыл директоранын үлэлээбит педагогическай үлэ уонна сэрии ветерана, Саха сирин уонна РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, ССрс үөрэҕэриитин туйгуна , " Ытык аҕа" "Гражданская доблесть" диэн бэлиэлэрдээх.
Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта. Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта - Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институута таһаарар элбэх туомнаах тылдьыта.
Бастакы туома 2004 сыллаахха Новосоибирскай куоракка "Наука" кинигэ кыһатыгар тахсыбыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын академиятын Гуманитарнай чинчийии институута таһаарбыта. "А" буукубаттан тахсар 4000 кэриҥэ биирдэм уонна сомоҕо тыллаах этэ. Петр Слепцов уопсай эрэдээксийэтинэн тахсыбыта.
Бастакы туомнара көннөрү "Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта" диэн ааттаах этилэр, 2007 сылтан ыла, төрдүс туомуттан (К буукубаттан тахсар тыллар аҥаардара) аатыгар "улахан" диэн тыл эбии суруллар буолбута.
2009 сылтан ыла институут Арассыыйа наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар киирбитэ, Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын интситуутун кытта холбоспута, онон алтыс туом ити академия аннынан тахсар буолбута.
Ахсыс (билиҥҥинэн бүтэһик) "С" буукубаттан тахсар тыллардаах туома бэчээккэ 2011 сыл бүтэһигэр бэриллибитэ, атыыга 2012 сыл ортотугар 5000 экземплярынан тахсыбыта.
Оҥку. Оҥку — хаарга хаалар атах суола.
Тайыы. Тайыы - иҥэрчэлээх (туорайдаах) уһун уктаах үҥүү, булт эбэтэр сэрии сэбэ-сэбиргэлэ.
Сэһэн Боло суруйарынан: "Бульчут кыылга тоһуйан биэрэн кыылы тайыылаан бэйэтин үрдүнэн быраҕыахтаах, эбэтэр кыргыс киһитэ өстөөҕөр утары тоһуйуохтаах".
Быһаарыылар.
Эр сулуута. Эр сулуута - кыргыһыыга кыайтарбыт өрүт (боотур, уус эбэтэр омук) кыайыылаахха төлүүр соболоҥо. Киһинэн (кулутунан), сүөһүнэн төлөнөр эбит. 
Эр сулуутун кутуу атах соболоҥун кутууну кытта ситимнээх".
Гоголь Николай Васильевич. Никола́й Васи́льевич Го́голь (төрүт дьиэ кэргэнин аата Яно́вский, 1821 сыллаахтан  — Го́голь-Яно́вский; Сорочинцы, Полтавскай губернияҕа 1809 сыл муус устар 1 күнүгэр төрөөбүт - 1852 сыл кулун тутар 4 күнүгэр, Москва куоракка өлбүт) — нуучча прозаик, драматуур, поэта, критига, публицист, билигин нучча литературатын классикатынан ааҕыллар..
Осама бен Ладен. Усама бен Мохаммед бен Авад Ладен (1957 сыл кулун тутар 10 күнүгэр Саудовскай Арабия Рияд куоратыгар төрөөбүт, 2011 сыл ыам ыйын 2 күнүгэр Пакистан Абботтабад куоратыгар өлбүтэ) — Ал-Каида террористическай организациятын тойоно этэ, ол организация сир үрдүнэн элбэх киһини өлөрбүтэ. Ҋемеҥҥа баар олус баай Ладен дьиэ кэргэниттэн төрүтээх.
АХШ-ка Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрин былааннааһынаабын билиммитэ. Ол туһунан кэпсиир видеотын тэлэбиидэнньэ тарҕаппыта.
Гарри Поттер. Гарри Поттер - Джоан К. Роулинг суруйбут кинигэлэрин ааттаара. Гарри Поттер диэн историялар геройа.
In the books, the fantasy is about magic. Harry Potter is born with the power to do magic, as he is a wizard. He soon discovers that there are a lot of magic people, other wizard and witches, in the world, living unknown to most non-magical people (known as "muggles"). When he is eleven, he gets a letter inviting him to go to a boarding school called Hogwarts for young witches and wizards. Each book tells about one year of his life at school, about the people that he meets there, the things that he learns, and his adventures. 
There are seven books total in the series. A series of movies about the first six books has been made by Warner Bros. They started making the movies in 2001. The sixth one, Harry Potter and the Half Blood Prince, was released on July 7, 2009. The first half of the final movie "Harry Potter and the Deathly Hallows" was released in late November, 2010. Part 2 of Harry Potter and the Deathly Hallows was released in July, 2011.
Нэдиэлэ. Нэдиэлэ (сахалыы Чук) диэн сэттэ хонук холбоспут кэм кээмэйэ. Сыл аайы 52 нэдиэлэ баар.
Сэттэ хонуктаах нэдиэлэ ааттара:
Тыко Вылка. Тыко Вылка (олунньу 15 (27) 1886 — балаҕан ыйын 29 1960) (нууччалыы аата — "Илья Константинович Вылка") — дьураак худуоһунньуга, кэпсээнньитэ, литератууратын төрүттээччитэ, салайааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл.
Олоҕун олуктара.
Тыко Вылка 1886 сыллаахха олунньуга Саҥа Сир диэн байҕал бөдөҥ арыытыгар төрөөбүтэ. Булчуттар ортолоругар улааппыта. «Тыко» диэн аат «тугут» диэн суолталаах. Аҕата — арыыга биллэр муора кыылын булчута Ханец Вылка этэ. Тыко 1904 сыллаахтан уруһуйдуур буолбута, халандаар ойууларын, чэй хаатын ойуутун түһэрэн ылара. 
1901 сыллаахха Саҥа Сиргэ аатырбыт хотугу айылҕа худуоһунньуга Александр Борисов кэлэр, Тыко киниэхэ хамначчытынан киирэр. Арыыны кэрийэн уруһуйдуур кэмигэр эдэр Тыко ону сүрдээҕин сэргиир. Ону көрөн худуоһунньук кыһыны уонна сааһы быһа арыы кыраасканан суруйарга үөрэтэр. 
1903 сыллаахха Саҥа Сиргэ худуоһунньук уонна суруйааччы Степан Писахов көскө кэлэр. Писахов күннүгэр маннык суруйан хаалларбыт:
Работы Вылки поразили меня своей «неровностью», в них удивительно сочетается детская неумелость и сила, полнозвучие и утонченность европейских мастеров. Откуда у него это!… Он слишком самобытен, своим природным чутьем Тыко сам найдет свою дорогу. Он сможет показать Новую Землю такой, какой мы, приезжие, ее никогда не увидим…
Писахов бастакы кырааскалары уонна харандаастары бэлэхтиир. 1904 сыллаахха Вылка бастакы хартыынатын атыылыыр - англия айанньыттарыттан хартыынатыгар компас уонна термометр атастаһан ылар.
1909 сыллаахха архипелаакка хоту дойду чинчийээччитэ Владимир Русанов кэлэр, Вылкалыын арыыны барытын чинчийэллэр, сиһилии картографическэй ойуулааһыны оҥороллор. 
Ол сылга Вылка Москубаҕа барар, Архипов уонна Переплётчиков диэн худуоһунньуктарга үөрэнэр. 1910 сыллаахха «Русский Север» диэн быыстапкаҕа кыттар. 1911 сыллаахха Вылка убайа өлөр, онон Тыко кини ойоҕун уонна алта оҕотун көрөн-истэн хаалар. Онтон сылтаан Москубатааҕы үөрэҕин быраҕарга күһэллэр. 
Уруһуйтан ураты Вылка фольклору сэргиир, 1914 сыллаахха «Записки о Новой Земле» диэн хомуурунньугу таһаарар.
1917 сыллаах өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн бөһүөлэк сэбиэтин бэрэстээтэлинэн (1918—1934) уонна Новоземельскэй арыытааҕы дьокутааттарын сэбиэтин (1924—1956) бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. Ону таһынан булчуттар артыалларын салайара. 1950-с сыллардаахха Саҥа Сиргэ ядернай полигон оҥорон барбыттара. Онтон сылтаан ненецтэри көһөрбүттэрэ. Тыко Вылка дьонун кытта Архангельскайга көспүтэ. Олоҕун тиһэх сылларыгар дылы төрөөбүт сирин көрүөн баҕарара. 
Тыко Вылка Архангелькайга 1960 сыллаахха 74 сааһыгар өлбүтэ.
Real McCoy. Real McCoy, bastaky áta M.C. Sar &amp; the Real McCoy — germán Eurodance-grúppa. Kiniler '90 syllardáqqa "Another Night" ônna "Run Away" dên single'larynan án-doÿduga átyrbyttara.
Башкиир суруга. Башкиир суруга (башк. "Башҡорт әлифбаһы") — башкиир тылын. Бүгүн 1940 сылтан кириллица туттуллар. Уопсайа 42 буукубалаах.
Бүгүҥҥү алпаабыт.
Алпабыыт бүтүн нуучча алпабыытыттан уонна өссө эбии 9 графемалартан оҥоһуллубут. Эбии графемалар: "Әә, Өө, Үү, Ҡҡ, Ғғ, Ңң, Һһ, Ҙҙ, Ҫҫ".
"Ё", "Ц", "Ч" &amp; "Щ" буукубалар нуучча тылыттан киирбит эрэ тылларга туттуллаллар. "Ҡ" &amp; "Ҙ" уникаал буукубалар, ол аата башкиир эрэ суругар бааллар.
Урукку суруктар.
Рууналар.
Былыр башкиирдэр руунаннан суруйар этилэр.
Арааб суруга.
X үйэттэн башкиирдэр Ислам итэҕэлин ылаат арааб суругунан суруйан барбыттар. Бастакы башкиир суруга 22 буукубалаах этэ. 1923 сыллаах саҥа сурук-бичик 33 буукубалаах этэ.
Латын сурук.
Латын алпабыыта башкиир тылыгар 1928 (яҥалиф диэн ааттанар) сылтан туттуллубута. 1939 сыллаахха улахан наадата суох "Çç" буукубаны уонна "ьj" диграфы алпабыыттан суох гыммыттар.
"Đ буукуба кыратык атын көрүҥнээх буолуохтаах."
1938 сыллаахха ВКП(б) башкиир обкомун бюротугар кириллицаҕа көһүү туһунан бопуруос көтөҕүллүбүт. 1939 сыл, сэтинньи 23 күнүгэр саҥа алпабыыт ылыллыбыт, оттон 1940 сылтан туттуллан барбыт. 1950 сылга Ёё буукубаны эбэн биэрбиттэр, ол кэнниттэн алпабыыт билиҥҥи көрүҥүн ылбыт.
Куритиба. Куритиба () диэн Соҕуруу Бразилия ордук улахан куората. 
Олохтоохторун ахсаана 1 828 092 уонна иэнэ 430.9 км2.
Canada Goose. Canada Goose (ол эбэтэр "Канаада хааhа"), Канаада тэрилтэтэ, Арктика климпатыгар маарынныыр тыйыс климаттаах дойдуларга кэтэр таҥаһы тигэр хампаанньа. 1957 сыллаахха Сэм Тик "Metro Sportswear" диэн ааттаах олохтообута. Билигин курткалары, һэлиэччиктэри, бэргэһэлэри, перчаткалары уонна атын таҥаһы тигэр. Атыыланар сыаната 600 дуоллартан тахса буолар.
Урааллааҕы М.П. Мусоргскай аатынан консерватория. Урааллааҕы М.П. Мусоргскай аатынан судаарыстыбаннай консерватория — муусукаҕа үөрэтэр үрдүкү үөрэх кыһата, Екатеринбург куоракка баар.
Консерватория 1934 сыллаахха Свердловскай консерваторията диэн ааттанан аһыллыбыта, 1946 сыллаахха Урааллааҕы буолбута. Филиааллара Тюмень уонна Дьокуускай куоракка бааллар. 2008 сыллаахха академия стаатуһун ылбыта (ол иннинэ институут этэ). Консерватория сүрүн дьиэтэ — куорат биир кырдьаҕас тутуутунан биллэр, 1737 сыллааҕы (классицизм истиилэ), онно XVIII—XIX үйэлэргэ Хайа собуоттарын сүрүн салалтата (Хайа канцелярията) баар этэ.
Ситим-сирэ: http://uralcons.org/ 
Бүтэрбиттэрэ.
Марыына Попова - Саха норуотун артыыската.
Саахар. Саахар эбэтэр саакыр - минньигэс амтаннаах химия субстанцияларыгар тарҕаныллыбыт аат. Ордук тарҕаныллыбыт саахар арааһа - сахароза, лактоза ол эбэтэр фруктоза. Саахар араас аска баар буолар, уонна араас аска минньгиэс буоларыгар угуллар. Cаахар тростнига эбэтэр саахар сүбүөкүлэ курдук саахардаах үүнэйилэртэн сүмэһиннэнэр. 
Учуонайдар саахары углевод диэн аатыыллар, тоҕо диэн саахар чох уонна уу молекуларыттан тутулуктаах. Углеводтар судургу эбэтэр уустук буолаллар. Судургу углевод молекулата биир эбэтэр аҕыйах кыра саахар молекуларыттан тутулуктаах. Уустук углевод элбэх араас саахар молекуларыттан тутуллар.
Крахмал - диэн уустук углевод буолар. Килиэпкэ, бэчиэнньэҕэ, хортуоппуйга баар, элбэх глюкозаттан тутулуктаах. Киһи крахмаллаах аһы сиэтэҕинэ, искэ кыракый саахардарга бытарыллар. 
Бразилия дойдута сир үрдүгэр ордук элбэх саахары оҥорор.
ZAZ Auto. ZAZ Auto ("Zaz Automobile Company"), Украина саамай улахан бөдөҥ массыына уонна автобус оҥорон таһаарар тэрилтэтэ.
Kia Motors. KIA Motors ("Korea Industrial Automobile Motors"), Соҕуруу Кэриэйэ биир улахан массыына онорон таһаарар тэрилтэтэ.
45% акциятын Credit Suisse бас билэр, Hyundai 50% чааһын, 5% көҥүл биржаҕа эргийэр
АвтоВАЗ. АвтоВАЗ ААТ (ОАО АвтоВАЗ, "Auto VAZ") — Арассыыйа уонна Илин Европа саамай улахан массыына оҥорор тэрилтэтэ.
Толору аата "«АвтоВАЗ» Аһаҕас акциялаах тэрилтэ"
Урукку ааттара — "Волгатааҕы массыына собуота" (нууччалыыттан кылгатан "ВАЗ") (1966—1971), "«АвтоВАЗ» Волгатааҕы легковой массыыналары оҥорор холбоһук " (1971 сылтан). РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕынанв 1972 сыллаахха собуокка "ССРС 50 сылын " аата иҥэриллибитэ.
1993 сыллаахха Вячеслав Зубарев 1992 сыллаахха тэриллибит «ТС» Автовазалаах контракт илии баттаабыттара. 1995 сыллаахха бастакы толору автоцентр - салон куоракка аһыллыбыта уонна автозаводтан быһаччы туруорууга тахсыбыттара. 1995 сыллаахха Казань кэнсиэрэ аһыллыбыта. 1997 сылга диэри Набережнай человек массыыналарын көтүрэн кэбиспиттэрэ. Кэлин тимир суолунан тиэйэллэрэ.