mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Борисов Гаврил Гаврильевич. Борисов Гаврил Гаврильевич- Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1906 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, чааһа, фрона биллибэт. 
Быһаарыылар.
Хоро нэһилиэгэ , 2005 с.
Борисов Михаил Гаврильевич. Борисов Михаил Гаврильевич - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1918 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с.эргиллибит, Забайкальскай фроҥҥа 114 с.с.б. сэриилэспит, 1976 с. өлбүт. 
Быһаарыылар.
Хоро нэһилиэгэ , 2005 с.
Basshunter. Ю́нас Э́рик О́лтберг, Basshunter, швед. Jonas Erik Altberg (Ахсынньы 22, 1984, Хальмстад) — шведскай ырыаhыт, продюсер уонна диджей.
Шенген сөбүлэҥэ. Шенген сөбүлэҥэ ( ) — Европа сойууһугар кэккэ судаарыстыбалар ыккардыларыгар пааспар-виза хонтуруолун судургутутуу сөбүлэҥэ, аан бастаан 1985 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр биэс Европа дойдута илии батаабыттара: (Бельгия, Нидерланды, Люксембург, Франция уонна Германия). 1995 сыл кулун тутар 26 күнүгэр олоххо киирбитэ уонна 1999 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр Европа сойууһун Шенген сокуонунан солбуллан үлэтэ тохтообута.
Хоруона хамсыга. 2019 сыллаахха ахсынньы бүтүүтүгэр Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтин Хубэй провинциятын Ухань куоратыттан саҕаламмыт COVID-19 диэн короновирус инпиэнксийэтин биир көрүҥүн хамсыга, дьаҥа. 2020 сыл кулун тутар 20 күнүээҕи туругунан, аан дойду үрдүнэн хоруона хамсыгыттан барыта 9982 киһи өлбүтэ, 241000 киһи хамсыкка хаптарбыта. Онтон 86000 киһитэ үтүөрбүтэ. 2020 сыл кулун тутар 19 күнүнээҕи туругунан, Саха өрөспүүлүкэтигэр хоруона хамсыгар 1 киһи — ЯТЭК хампаанньа генеральнай дириэктэрэ Андрей Коробов хаптарбыта.
Хамсык. Туох эмэ инфекцияттан, вирустан сылтаан үөскүүр киһи уонна кыыл-сүөл маассабай ыарыыта, дьаҥа. Нуччалыыта — эпидемия, пандемия. Бүрээт, монгуол тыллаах омуктарга "хамшаг" — эпидемия.
Шаймуратов Минигали Мингазович. Минигали́ Минга́зович Шаймура́тов (; тат. "Миңлегали Минһажетдин Минһаҗ улы Шайморатов"; , Уфа губерниятын Уфа уеһын Биштяки́ дэриэбинэтигэр төрөөбүт, — билигин Башкортостан Кармаскали оройуонун Шаймура́тово дэр. — , Украина ССР, Ворошиловградскай уобалас, ) — сэбиэскэй военачальник, Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр 112-с Башкир кавалерийскай дивизиятын (1943 сыл олнунньу 14 күнүттэн — 16-с гвардейскай кавалерийскай дивизия) хамандыыра. Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (30.03.2020, өлбүтүн кэннэ). Генерал-майор (10.11.1942).
Уфа уеһын Биштяки дэриэбинэтигэр төрөөбүт
Аан дойдуга оҕо кинигэтин күнэ. Аан дойдуга оҕо кинигэтин күнэ () муус устар 2 күнүгэр, Х. К. Андерсен төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. 1967 сыллаахха Оҕо уонна ыччат литэрэтиирэтин аан дойдутааҕы Сүбэтэ (IBBY) төрүттээбит. Бу күн IBBY икки сылга биирдэ Х. К. Андерсена аатынан бириэмиэйэни оҕо суруйааччытыгар уонна оҕоҕо аналлаах кинигэ иллюстраторыгар аныыр. 
Бу күн бэлиэтэнэрин аатырбыт ниэмэс суруйааччыта Лепман Йелла көҕүлээбитэ .
Сылын ахсын бу күн спонсорынан IBBY чилиэнэ - дойду - буолар. Кини ханнык эмит суруйааччыта уонна худуоһунньуга оҕолорго туһаайыы уонна былакаат ааптара буолаллар.
Дьокуускай (өрөспүүбүлүкэ суолталаах куорат). Өрөспүүбүлүкэ суолталаах Дьокуускай куорат — Саха Өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар баар сир-дьаһабыл биримтэтэ. Дьаһалта киинэ - Дьокуускай.
Олохтоох бэйэни салайыныы таһымынан Дьокуускай куорат сиригэр-уотугар икки куорат уокуруга тэриллэн турар: Дьокуускай уонна Жатай.
Ленин мэҥэтэ (Дьокуускай). В.И. Ленин Дьокуускайдааҕы мэҥэ тааһа — В. И. Ленин Дьокуускай куоракка баар мэҥэ тааһа. Куорат биир сүрүн өйдөбүнньүктэриттэн биирдэстэрэ. Ирбэт тоҥҥо улахан кээмэйдээх пааматынньык турар кыаҕын 10 сыллаах чинчийии кэнниттэн 1967 сыллаахха оҥоһуллубута. Эрэгийиэн суолталаах пааматынньык.
Историята.
Ирбэт тоҥ институтун Хотугулуу-Илиҥҥи салаата 1956 сыл кулун тутар 2 күнүгэр тэриллибитэ. Ол салаа исписэлиистэригэр ирбэт тоҥҥо Ленин мэҥэ тааһа турар кыахтааҕын суоҕун чинчийэр сорудах бэриллибитэ. Бу иннинэ итинник улахан пааматынньыктар туруорулла иликтэрэ.
1957 сыл алтынньы 6 күнүгэр пааматынньык олуга охсуллубута - бастатан туран улахан кээмэйдээх олоҕо ууруллубута. Бу олоҕун хас да сыл устата кэтээн көрбүттэрэ, төһө бөҕөтүн, көнөтүк турарын тургуппуттара. Ол эрэ кэннэ чаҥтан кутуллубут пааматынньыгы бэйэтин уурбуттара. Ити да кэннэ кэтээн көрүү тохтооботоҕо. Ленин уунан турар илиитэ балаһыанньаны уустугурдара, ол иһин уйуктаах буоллун диэн хаҥас атаҕын иннигэр үктээн турар гына оҥорбуттара.
Мэҥэ таас В. И. Ленин 100 сааһын туолар үбүлүөйүн көрсө 1967 сыл алтынньы 25 күнүгэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыллыбыта.
Пааматынньык ааптардара: скульптор — Стручков Ю. Д.; архитектордар: Миловидов Н. Н., Ожегов С.С. Бу дьон мэҥэ тааһы оҥорбуттарын иһин Саха АССР Ускуустубаларын үтүөлээх үлэһиттэрин аатыгар тиксибиттэрэ
Тас көстүүтэ.
Пааматынньык холбоон 14,6 метр үрдүктээх, онтон олоҕо - 8,5 м, бэйэтэ - 6 м.
Пааматынньык бэйэтэ чаҥтан (боруонсаттан) кутуллубут, олоҕо бетон, ону кыһыл гранитынан бүрүйбүттэр.
Хамалҕа. Хамалҕа — аҕа ууһа.
Степан Сивцев-Хамалҕа: Оҕустаах – Хамалҕа аҕа ууһун төрүт сирэ. Ман­на биһиги аймах кыстыыра эбитэ үһү. Билигин да сэнэх көрүҥнээх саха балаҕана баар. Балаҕантан тэйиччи улахан хотонноох. Балаҕан аттыгар кыра үүтээннээх саха балаҕаныгар абааһылаах диэн ким да тохтообот, хоммот. Арай кыра эрдэхпинэ, аҕабыныын куобахтыы тахса сылдьан саха балаҕаныгар көмүлүөк оһоҕу тигинэччи оттон дуоһуйа утуйан турарбыт. Маннааҕы абааһы Хамалҕалар сыдьааннарын моһуоктаабат дииллэрэ...
Редников Иван Петрович. Редников Иван Петрович (09.04.1898 - 22.02.1974) - Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн бэрэстээтэлин солбуйааччы, хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, полковник.
1898 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Маача сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1917-1918 сылларга Сэбиэскэй былааһы олохтуурга кыттыбыта. Оробуочай дьокутааттар сэбиэттэрин чилиэнэ, Саха кыраайын Кыһыл сэриилэрин өрөбөлүүссүйэ ыстаабын чилиэнэ. 1918-1919 сылларга Иркутскайдааҕы уонна Томскайдааҕы бассабыык тэрилтэлэрин сорудаҕынан Колчак аармыйатыгар сулууспалаабыта, кыһыллар туһаларыгар кистэлэҥ үлэни ыыппыта. 1920-1923 сс. Саха АССР сэриилэрин ыстаабын чаастарыгар этэрээт хамандыыра уонна хамыһаара. 1923 сыллаахха ЦКК РКП (Б) партколлегиятыгар үлэлээбитэ. 1927 сыллаахха Ленинградтааҕы байыаннай политическэй акадьыамыйаны бүтэрэн баран Саха АССР-гар салайар үлэҕэ анаммыта. 1929-1941 сс. Москуба уонна Волгатааҕы байыаннай уокуруктарга политрук. 1941 сылтан 1945 сыллаахха диэри сэриигэ кыттыбыта, Хотугулуу-Арҕаа, Киин уонна Бастакы Белоруссия фроннарыгар сулууспалаабыта. сэриини полковник сыбаанньалаах түмүктээбитэ. 1946-1948 сылларга Германияҕа сэбиэскэй сэриилэр бөлөхтөрүгэр сулууспалаабыта. 1948-1956 сс. Илиҥҥи Сибиир уонна Забайкальскай байыаннай уокуруктарга байыаннай хамыһаардаабыта.
1956-1960 сс. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн бэрэстээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. 
1960 сылтан Кострома куоракка олорбута. ЖЭК-4 баартыйатын тэрилтэтигэр сэкиритээринэн өр сылларга талыллан үлэлээбитэ.
Наҕараадалара.
Икки Ленин уордьана, икки Кыһыл Знамя уордьана, Аҕа дойду сэриитин I уонна II истиэпэннээх уордьаннара, Бочуот Знаага уордьан уонна 7 мэтээл.
Иванов Валентин Капитонович. Иванов Валентин Капитонович — полковник, байыаннай билим хандьыдаата, космонавтика эйгэтигэр үлэлээбит киһи. 
Ньурбаҕа 1945 муус устар 10 күнүгэр төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕиттэн убайа лүөччүк-испытатель Иннокентий холобурун батыһан лүөччүк буолуон баҕарар этэ, 1963 сыллаахха Ньурба №1 оскуолатын бүтэрэн баран Ейскайдааҕы үрдүкү авиация училищетыгар киирбитэ. Туйгуннук бүтэрэн баран Байыаннай-салгын акадьыамыйатыгар үөрэммитэ. Онно байыаннай билим хандьыдаатын диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
1968 сыыллаахха Сэбиэскэй Сойуус Космонавтары бэлэмниир киинэ истребитель-лүөччүктэртэр истэриттэн саҥа бөлөҕү талбыта. 200 киһини талбыттарыгар Валентин Иванов эмиэ баара.
Ол эрээри 1969 сыллаахха сверхзвуковой сөмүлүөтүнэн көтөн иһэн саахалга түбэспитэ, кыл мүччү тыыннаах хаалбыта, хаҥас илиитин эчэппитэ. 
Төһө да тарбахтара суох буоллар, отставкаҕа ыыппатахтара, байыаннай сулууспаҕа хаалбыта. 1984 сылтан ВВС Сүрүн ыстаабыгар сулууспалаабыта. Сулууспатын «Аэронавигация» НИИ гендириэктэрин солбуйааччытынан сылдьан түмүктээбитэ. 
Ол кэнниттэн академияҕа «Управление войсками» хаапыдыраҕа преподавателлээбитэ. 1992 сылтан 2000 сыллаахха диэри Арассыыйа обуруонатын министиэристибэтин СӨ толору боломуучуйалаах бэрэстэбиитэлэ, СӨ салгын көлөтүн тэрийиигэ хамыыһыйа чилиэнэ этэ.
Труды Иванова отмечены высоким званием «Заслуженный военный специалист России», орденом «За службу Родине в Вооруженных Силах СССР», знаком отличия Республики Саха (Якутия) «Гражданская доблесть». Он также является почетным гражданином Нюрбинского района.
Билигин дьиэ кэргэнин кытта Москубаҕа олорор. Уола быраас.
Апросимов Ефрем Ильич. Апросимов Ефрем Ильич - ССРС бастакы байыаннай баллистистическай ракеталарын уонна куйаар аргыһын оҥорооччу инженер-конструктор.
http://archive.ysia.ru/obshhestvo/vklad-v-kosmonavtiku-yakutyanin-efrem-aprosimov-posvyatil-zhizn-zapusku-voennyh-raket-i-sputnikov/
Кыһыл Ойуун. Былатыан Ойуунускай, Саха поэттарын 1920-с сыллардааҕы бастакы хомуорунньуктара («Ырыа-хоһоон», 1922 c., «Кыһыл хоһоон», 1925 с. уонна 1926 с.), Ойуунускай бэйэтин кинигэлэрэ («Ырыа-хоһоон», 1923 с. уонна 1925 с., 1937 с. бэлэмнээбит хомуорунньуга) «Интернационалынан» саҕаланар.
Скрябин Иван Николаевич-Ньылба. Скрябин Иван Николаевич-Ньылба - Гражданскай сэриигэ үрүҥнэр этэрээттэрин кыттыылааҕа (хамандыыра?).
Мэҥэ улууһун 2-с Мөҥүрүөн нэһилиэгин киһитэ.
Осипов-Иноземцев Памфил Васильевич. Осипов-Иноземцев Памфил Васильевич (1887-1933) - учуутал, "Якутское земство" хаһыакка Күлүмнүүрдүүн эрэдээктэрдээбит саха биир чаҕылхай киһитэ.
Ньурба улууһун Куочай нэһилиэгиттэн төрүттээх, Сиэйэ церковнай-приходскай оскуолатын учуутала, «Терешкинскай» 1 кылаастаах норуот училищетын сэбиэдиссэйэ, Бүлүү уокуругун бастакы земскэй мунньаҕа Саха уобалаһын земскэй мунньаҕар дэлэгээтинэн ыыппыт. Дьокуускайга кэлэн Саха уобалаһын земскэй быраабатын, Уобалас Сэбиэтин исполкомун чилиэнинэн талыллыбыт. Ол аата билиҥҥинэн правительство чилиэнэ.
1917 с. Саха Уобалаһынааҕы чрезвычайнай земскэй мунньах сэкирэтээрэ.
Ойоҕо саха биллиилээх революция иннинээҕи интеллигенин Иннокентий Степанович Говоров (1856-1925) кыыһа Варвара Иннокентьевна (1944 с. өлбүт). Варвара Иннокентьевна Иноземцев өлбүтүн кэнниттэн Кулаковскай Роман Федоровичка (1889-1939) эргэ тахсан хас да кыыһы, биир уолу төрөппүт. Уола чаҕылхай киһи тахсан иһэн Аҕа дойду сэриитэ саҕаланыытыгар ууга түһэн өлбүт.
Архипов Никита Деевич. Никита Деевич Архипов археолог, устуоруйа билимин дуоктара.
Никита Деевич муус устар 15 күнүгэр 1940 с. Сургуулук нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1967 c. М.В. Ломоносов аатынан Москубатааҕы государственнай университет устуоруйаҕа факультетын бүтэрбитэ. МГУ ученай советтарыгар кандидатскай уонна докторскай диссертациялары көмүскээбитэ.
Никита Деевич Архипов – СӨ үөрэхтээһинин үтүөлээх үлэһитэ, “Бүлүү” общественнай-экологическай комитет президиумун бэрэстээтэлэ.
Никита Деевич 80-тан тахса научнай үлэ автора, ол иһигэр 10 кинигэ уонна брошюра.
Велико Търново. Велико Търново, Болгария киин уонна(1185-1393) ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 73.656 киhи. Болгария арҕаа өттүгэр.
Сир күнэ. Сир күнэ (, ) - Сир нарын уонна кэбирэх эйгэтигэр болҕомто тардарга анаммыт күн. 
Сааскы Күн туруутун кэмигэр уонна кэлин, ХНТ быһаарыытынан, муус устар 22 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Аан бастаан 1970 сыллаахха АХШ устудьуоннара сенатор Гейлорд Нельсон көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ. АХШ-ка сүрдээх көхтөөхтүк бэлиэтэнэр буолбута, бу күн дьайыытынан хас да айылҕаны харыстыыр сокуоннар ылыныллыбыттара.
Сир күнүн бэлиэтээһин 20 сылыгар ССРС, АХШ уонна Кытай альпинистара Эверестка тахсыбыттара.
2009 сыллаахха ХНТ Генарльнай ассамблеята Аан дойдутааҕы Ийэ-сир күнэ () диэни олохтообута (№ A/RES/63/278 резолюция).
Бүлүү (суол). "Бүлүү" федеральнай массыына суола А331 — Дьокуускайы уонна Иркутскайы холбуохтаах тутулла турар суол.
Билиҥҥи туругунан сорох учаастактарынан массыына кыһын эрэ сылдьар. Дьокуускайтан Бүлүүгэ диэри суол аспааллана турар. Өрүстэргэ уонна үрэхтэргэ күргэлэр тутуллаллар.
Устуоруйата.
1698 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр (уруккуннан 12) Бүөтүр I ыйааҕынан бастакы Сибиир траага олохтоммут. Икки ый буолан баран тохсунньу 18 (уруккуннан 8) күнүгэр бастакы суругу Дьокуускайга аҕалбыттар. 1733 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр (урукку ааҕыыннан кулун тутар 16) В. Беринг Иккис Камчааткатааҕы эспэдииссийэтин тэрийэргэ тахсыбыт ыйаахха Тобольскайтан Дьокуускайга диэри ыйга биирдэ почтаны таһар туһунан ыйыллыбыт. Мантан саҕалаан онно анаан суолу уонна дьаамнары тутуу саҕаламмыт.
1775 сыл олунньу 11 күнүгэр (уруккуннан тохсунньу 31) Иркутскай-Дьокуускай траагын Саха сиринээҕи өттүн икки учаастакка араарбыттар: Витимтэн Өлүөхүмэҕэ диэри уонна Өлүөхүмэттэн Дьокуускайга диэри. Хас биирдии учаастакка смотритель ананыахтааҕа ыйыллыбыт.
Бүлүү траага диэн аатынан биллэр этэ. 1931 сыллаахха Саха АССР Совнаркома "Өлүөнэттэн Бүлүүгэ диэри суол тутарга" диэн уураах ылбыта. 1936 сыллаахха Дьокуускайтан Бүлүү куоратыгар диэри аан бастакы массыынаннан тургутар айан буолбута биллэр.
Саха суругун-бичигин Кэмитиэтэ (ЯЦИК). Саха суругун-бичигин Кэмитиэтэ — ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн иһинэн үлэлээбит, саха суругун-бичинин нуорматын олохтообут тэрилтэ.
1928 сыллахха муус устар 23 күнүгэр ЯЦИК Бөрөсүүдьүмүн иһинэн тэриллибит. Бэрэстээтэлинэн П. А. Ойуунускай анаммыт, чилиэннэринэн И. Н. Барахов, А. А. Иванов, С. Н. Донской-2, уонна К. О. Гаврилов буолбуттар. 
Хамыыһыйа (кэмитиэт) түүр алфавитын кытта дьүөрэлэһиини ситиһиэхтээх, таба суруйууну (орфографияны) быһаарыахтаах уонна саҥа сурукка-бичиккэ киирии биэс сыллаах бырагыраамматын оҥоруохтаах эбит.
Константин Пятс. Константин Пятс (, нууччалыы "Константин Яковлевич Пятс"; , Лифляндия күбүөрүнэтэ — 1956, тохсунньу 18 күнэ, Калининскай уобалас) — Эстония бастакы бэрэсидьиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Сири бас билэр православнай баай эстонец Якоб Пятс (1848—1909) дьиэ кэргэнигэр иккис оҕоннон төрөөбүтэ. Ийэтэ — Ольга Туманова — нуучча, Валга куорат баһылыгын Разумовскай дьиэ кэргэнигэр иитиллибит.
1898 сыллаахха Юрьев университетын (билигин Тарту университета) юридическай факультетын бүтэрбит, онтон аармыйаҕа саллаатынан барбыт. Омскайдааҕы 96-с пехотнай полкаҕа сулууспалаабыт, кэлин унтер-офицер буолбут. 1900 сыллаахха тохсунньу 15 күнүгэр армейскай пехота прапорщига сыбаанньалаах саппааска ыытыллыбыт.
Аармыйа кэнниттэн Ревельгэ Я. Поски адвокаакка көмөлөһөөччүннэн үлэлээбит. 1901 сыллаахха Ревельгэ «Театая» («Вестник») диэн демократтыы хаһыаты олохтообут, онтон Ревель муниципалитетыгар (1904—1905 сылларга — куорат советнига, 1905 с. — куорат кулубатын солбуйааччы) үлэлээбит.
1905 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыбыт, 1906 сылтан — Швейцарияҕа уонна Финляндияҕа күрээн олорбут, суутунан өлөрүүгэ ууруллубут.
Момоко Кикути. Момоко Кикути (, Ыам ыйын 4 күнүэр 1968 сылга төрөөбүтэ, Синагава (), Токио, Дьоппуон) — Дьоппуон айдола, ырыаһыта уонна артыыһа.
Кини өссө Emom уонна Momokoselection диэн дьахталлар табаардарын консультаана буолар.
Хаанын бөлөҕө — B. Хос аата "Момо-Чан" ().
Биографията.
Момоко Кикути Синагаваҕа ыам ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Хоккайдоттан төрүттээхтэр.
Дьиэ кэргэнэ.
Момоко урукку кэргэнэ Тецу Нисикава - улуу гольфист. Онтон быйылгы кэргэнэ Хироо Ниихара - улуу бюрократ.
Бастакы кэргэниттэн икки оҕолоох.
Карьерата.
1982 сылга Момоко Кикути телевидениеҕа уһуллан саҕалыыр. Онтон 1984 сылга, 16 сааһын туолуон иннинэ, кини айдол курдук бастакы синглын таһаарар уонна чаҕылҕанныы аатырар.
80-устар бүтүүтүгэр Момоко айдол аатыттан өрүһүнэ сатаан, RA MU диэн музыкальнай бөлөҕү аспыта. Ити бөлөх ордук оригинальнай матырыйааллаах уонна рок музыканы оонньуур этэ. Ол гынан баран бөлөх улаханнык аатырбатаҕа. Төттөрү айдол буолумаары, Момоко киинэ артыыһа буоларга туруммута уонна сотору буолан баран артыыс курдук аатырбыта.
Кустуров Дмитрий Васильевич. Кустуров Дмитрий Васильевич - суруйааччы-документалист, публицист, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Таатта уонна Томпо улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара.
1929 с. сэтинньи 8 к. Кириэс-Халдьаайы сэл. (III Байаҕантай) Томпо улууһугар төрөөбүтэ
1937-1944 сс. Кириэс-Халдьаайы 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ
1948 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбитэ
1956 с. М.В.Ломоносов аатынан МГУ журанлистика салаатын бүтэрбитэ
Үорэҕин бүтэрэн баран Дьокускайдааҕы кинигэ издательствотыгар билим литэрэтиирэтин эрэдээктэринэн, СО АН СССР Дьокуускайдааҕы филиалыгар, А.С.Пушкин аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи библиэтиэкэ учуонай сэкирэтээринэн, "Саха сирэ" хаһыат анал кэрэспэндьиэнинэн үлэлээбитэ
Айар үлэтэ.
"Саха сирин хорсун уолаттара"
"Сержант без промаха" (Якутск, 1992)
"Аатырбыт снайпер"
"Саха снайпера" (Дьокуускай, 1998)
"Улуу буойун" (Якутск, 2007)
"П.А.Ойуунускай тиһэх күннэрэ" (Дьокуускай, 1993)
"Репрессия ыар тыына" (Якутск, 2010)
"Сэрии уонна Саха сирин дьоно" (Якутск, 2000)
"М.Е.Николаев: баһылыкпыт, дьылҕабытын түстээччи" (Дьокуускай, 2001)
"Сэһэн Ардьакыап “Сахалар тустарынан былаана”" (Дьокуускай, 2001)
"Бэйэни салайыныы - өбүгэ саҕаттан баҕабыт" (Дьокуускай, 2005)
"Память: поименная книга мемориал. Воины-якутяне - участники Великой Отечественной войны в 1941-1945гг. и ветераны тыла" диэн 9 туомнаах кинигэ тахсарыгар үлэлэспитэ
"Нууччалыы-сахалыы тылдьыт" оҥоһулларыгар үлэлэспитэ уо.д.а
Наҕараадалара.
Саха өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыка уобалаһыгар бириэмийэ (1995)
П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата (2002)
"За доблестную труд в Великой Отечественной войне 1941-1945" мэдээл
"Гражданская доблесть" туйгун знак
Сигэлэр.
Николаев Н.С. Томпонский район. Годы. События. Люди 1931-2011. Якутск, 2014 г.
Скрипицын Владимир Николаевич. Скрипицын Владимир Николаевич - Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.
Күбүрүнээтэр ыҥырыытынан 1897 сыллаахха Енисей күбүөрүнэтин Минусинскай уеһыттан хас да ыал көһөн кэлэн Владимировка сэлиэнньэни төрүттээбиттэрэ, бурдук ыһыытын саҕалаабыттара.
1898 — Саха сирин губернатора В. Н. Скрипицын ис дьыала миниистиригэр Дьокуускайдааы реальнай училищены толору сэттэ сыллаах училищеҕа кубулутар туһунан хадатаайыстыба суруйбут. Бу дьаһаныы суолтата: бу иннинэ алта кылааһы бүтэрбит оҕолор сэттис кылаастарын Томскай куоракка баран бүтэриэхтээхтэрэ. Онто суох үрдүк үөрэххэ киирэр кыахтара суоҕа.
Сэкирэтээр күнэ. Сэкиритээр Аан дойдутааҕы күнэ (, урут ). Административнай үлэһиттэр бырааһынньыктарын () иһинэн бэлиэтэнэр эбит. Бастаан 1952 сыллаахха АХШ-ка олохтоммут.
Билигин муус устар ый бастакы толору нэдиэлэтин сэрэдэтигэр бэлиэтэнэр.
Кумахыны утары охсуһуу күнэ. Кумахыны утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ (, ) сылын ахсын муус устар 25 күнүгэр 2008 сылтан бэлиэтэнэр. 2007 сыллаахха ВОЗ ассамблеята төрүттээбитэ.
Бу күн 2001 сыллаахтан бэлиэтэнэр «Африкаҕа кумахыны утары охсуһуу күнүгэр» эбии олохтоммута. 
Кумахы эмтэнэрин уонна кинини утары профилактика үлэтэ дьайыылааҕын дьоҥҥо тарҕатарга анаан олохтоммута. 
Сигэлэр.
[[Категория:ХНТ]]
[[Категория:Здравоохранение]]
[[Категория:Кумахы]]
[[Категория:Муус устар 25]]
Чувааш тылын күнэ. Чувааш тылын күнэ — сылын ахсын муус устар 25 күнүгэр бэлиэтэнэр. 
1992 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр Чувааш Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан олохтоммута. Сыала-соруга тыл уратытыгар болҕомто тардыы, кини сүтэр кыахтааҕын көрдөрүү. Чувааш тылын чинчийээччи, чувааш саҥа суругун-бичигин төрүттээччи Иван Яковлевич Яковлев төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.
Чувааш Өрөспүүбүлүкэтигэр тыл күнүн бэлиэтээһин муус устар 25 күнүн инниттэн саҕаланар. Үөрэх тэрилтэлэригэр чувааш тылыгар, суругар-бичигэр уонна устуоруйатыгар анаммыт күрэстэр, быыстапкалар, көрүүлэр уонна сэминээрдэр ыытыллаллар. Бу тэрээһиҥҥэ үөрэнээччилэр, устудьуоннар, учууталлар кытталлар. Ыччат тэрилтэлэрэ төрөөбүт тылга наллаах флэш-мобтары ыыталлар. Чебоксаарга И.Я. Яковлев мэҥэтин иннигэр миитин ыытыллар, онно сибэкки ууруу туомун уонна тыл этии кэнниттэн фольклор ансаамбыллара ырыа ыллыыллар, дьон хоһоон ааҕар.
Широких Алексей Дмитриевич. Широких Алексей Дмитриевич — саха интэлигиэнэ уонна либэрээлэ, Күлүмнүүр өйөөччүтэ, Саха АССР юстициятын бастакы наркома, САССР Толоруулаах киин кэмитиэтин (ЯЦИК) бэрэстээтэлин солбуйааччыта. 
1884 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун Хахсык нэһилиэгэр орто баай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Лионель Ричи. Лионель Ричи (, толору аата Лионель Брокман Ричи) — улуу Америка ырыаһыт.
Мария Такэути.  Дьоппуон биир биллэр ырыһыта уонна композитора. Карьератын тухары Дьоппуоҥҥа 16 мөллүйүөн пластинка атыылаабыта. Бастакы 70-ус уонна 80-ус сыллааҕы үлэлэрин сити-поп диэн жанрга сыһыаннаах.
Бастакы сыллара.
Мария Тайсяҕа, Хикава оройуонугар, Симанэ префектуратыгар төрөөбүт. Кини дьиэ кэргэнин Такеноя диэн рёкаҥҥа улааппыта. Үһүс кылааска Мария пианиноҕа уонна гитараҕа сатаан оонньуур буолбута.
1972 сылга кини Рок-Фолс куоратыгар (Иллинойс, АХШ) үһүс курска AFS межкультурнай программатынан, аан дойдутааҕы атастаһыытынан үөрэммитэ . Үөрэҕэр Мако диэн хос ааттыылара. 1974 сылга Кейо Университетыгар ааҥыл литературатын специальноһыгар киирбитэ.
Карьерата.
Такэучи университет музыка кулуубугар киирбитэ уонна хаста даҕаны ырыа устуутугар ыҥырыллыбыта. 1978 сылга атырдьах ыйыгар RCA диэн дорҕоон устуу лейблыгар суруммута, онтон алтынньыга "Modotte-Oide, Watashi no Jikan" диэн кини маҥнайгы сингла тахсыбыта. Хаста да музыкальнай фестиваллярга кыайа сылдьыбыта (1979 Japan Record Awards, Tokyo Music Festival, Japan Music Awards, Shinjuku Music Festival and Ginza Music Festival best new artist awards) . "September" диэн 1979 сыллааҕы сингла уонна "Fushigi na Piichi Pai" 1980 сыллааҕы сингл улаханнык аатырбыттара. 
70-тар бүтүүтүгэр уонна 80-тар саҕаланыытыгар кини 5 альбому уонна 5 синглы таһаарбыта. Альбомнар уонна сингллар устуутугар Хоту Америка уонна Дьоппуон хас да аатырбыт киһи кыттыспыта, олору кытта Мария кэлэр кэмнээҕи кэргэнэ - Тацуро Ямасита. 
1981 сыл бүтэһигэр, "Portrait" диэн бэһис альбомун кэнниттэн, сынньалаҥҥа барбыта уонна кэнсиэрдэрин уонна релизтарын тохтоппута. Сынньалаҥын кэмигэр Мария өссө да атын биллэр ырыаһыттарга ырыа тылын суруйара.
1984 музыкальнай идэтигэр төҥнүбүтэ уоннаа син биир даҕаны улахан коммерческэй табыгастааҕа. Төннүүтүн кэннэ кини 7 ситиһиилээх альбом таһаарбыта, уонна бары Дьоппуон Oricon чартыгар бастакы миэстэни ситиспиттэрэ.
Толорооччу үлэтиттэн ураты Мария атын ырыаһыттарга ырыаларын тылын суруйара (Юкико Окада, Хироми Ивасаки, Масаюки Сузуки уонна да атыттар).
2014 балаҕан ыйын гар Мария Такэучи 12 студийнай альбому, 42 синглы, хас да сборнигы уонна 2000 сылга уһуллубут кэнсиэрдээҕи альбом.
Дьоппуон тас өттүгэр кинини "Plastic Love" диэн сити-поп ырыатынан билэллэр.
SARS-CoV-2. SARS-CoV-2 (ол эбэтэр Severe acute respiratory syndrome-related) - коронавирус көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ, аймахтыы бетакоронавирус бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Биир сыаптан тутуллан туран, РНК (Рибонуклеиднай) тутуллаах саҥа вирус көрүҥэ. Бастаан Ухань куоратка 2019 сыллаахха булбуттара.
Бу SARS-CoV-2 вирустан сылтаан COVID-19 ыарыы көбөр, онон сибээстээн 2020 сылтан Аан Дойдуга Пандемия COVID-19 уонна Улуу карантин дьоҥҥо уонна кыылларга бара турар.
Вальпурга түүнэ. Вальпурга түүнэ — өлгөм үүнүүгэ анаммыт Европа былыргы олохтоохторун бырааһынньыга. Муус устар 30 күнүттэн ыам ыйын 1 күнүгэр буолар түүн бэлиэтэнэр. Бу түүн кэнниттэн саас кэлбит диэн буолар эбит.
Вальбурга диэн манаах дьахтар Англияттан Германияҕа 748 сыллаахха манастыыр тэрийэ көһөн кэлбит. Дьон кинини наһаа ытыктыыр эбит. Сибэтиэй аатын иҥэрбиттэр.
Орто үйэлэргэ Германияҕа уонна Скандинавия дойдуларыгар дьон санаатыгар бу түүн ведьмалар мустан бырааһынньыктыыр кэмнэрэ.
Хошимин. Хошимин (, , урукку аата Сайгон) - Вьетнам саамай элбэх нэһилиэнньэлээх куората. Дойду соҕуруу өртүгэр Меконг өрүһүн дельтатын таһыгар турар. 1955-1975 сылларга Соҕуруу Вьетнам киин куората Сайгон этэ. Билиҥҥитэ Хошимин - Вьетнам финансовай киинэ буолар.