mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ефимова Людмила Степановна. Ефимова Людмила Степановна — филология билимин доктора, профессор. 1956 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр Сунтаар улууһун Маар-күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1971 с. Маар-күөллээҕи аҕыс кылаастаах оскуоланы уонна 1973 с. Элгээйи орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1976 сыллаахха Москва куоракка ЦК ВЛКСМ Хомсомуол үрдүкү оскуолатыгар туттарсан киирбитэ уонна 1980 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. История учуутала уонна ыччаты иитиигэ методист квалификациятын ылынан ол сыл дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.
Галина Семеновна Попова. Попова Галина Семеновна-Санаайа - профессор, педагогическай билим хандьыдаата, СӨ норуот үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үрдүк идэтийбит үөрэҕирии туйгуна, СӨ култууратын туйгуна, Муома улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун 1 Тыыллыма нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи Федеральнай Университет Арассыыйа Федерациятын Хотугулуу-илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн Культурология хаапыдыратын доцена.
1949 с. сэтинньи 28 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун 2-с Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1969-1974 сс. СГУ физико-математическай факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрээт, Дьокуускай куорат 26-с нүөмэрдээх оскуолатыгар учууталынан анаммыта. 1975 сыллаахтан муома улууһугар учууталынан, методиһынан, оскуола дириэктэрин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. 2001 сыллаахтан Дьокуускай куоракка М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи Федеральнай Университет Арассыыйа Федерациятын Хотугулуу-илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн Культурология хаапыдыратын доценынан үлэлиир.
Александр Владимирович Сусоев. Александр Владимирович Сусоев — политик, уопсастыбаннай диэйэтэл, уһуйааччы.
1984 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
2006-2008 сс. СГУ устудьуоннарын тутуу этэрээттэрин ыстаабын салайааччыта, М.К.Аммосов аатынан Саха Государственнай Университетын үөрэх таһынан үлэ салайыытын тутаах исписэлииһэ.
2008-2019 сс. М.К.Аммосов аатынан СГУ/ХИФУ устудьуоннарын идэлээх сойууһун бэрэссэдээтэлэ
2019 сыл балаҕан ыйын 20 күнүттэн СӨ Ил Дарханын 751 нүөмэрдээх ыйааҕынан СӨ ыччакка уонна социальнай бодоруһууга Миниистирин бастакы солбуйааччыта.
Наҕараадалара:
- СӨ ыччат бэлиитикэтин туйгуна
- Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин махтал суруга
- Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин өйдөбүнньүк мэтээлэ
- "Дьокуускай куорат ыччакка бэлиитикэтигэр кылаатын иһин" туйгун бэлиэ
- "Звезда ССО" Арассыыйа устудьуоннарын этэрээттэрин туйгун бэлиэтэ
Hal Holbrook. Harold Rowe Holbrook (1925–2021) — АХШ биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы.
Kendall Jenner. Kendall Nicole Jenner (1995–) — АХШ биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы.
Guillermo Lasso. Guillermo Lasso (b. 1955) диэн Экуадор 47-c бэрэсидьиэнэ. 2008 сэтинньи 5 күнүгэр АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 2021 бэрэсидьиэҥҥэ инаугурацияламмыта.
Клакинова Августина Федоровна.  Клакинова Августина Федоровна 1977 с. Саха Өрөспуубулукэтин култууратын утуөлээх улэһитэ, 1993 с. Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтоо5о, 1999 с. култуура бэтэрээнэ.
 Таатта оруйуонугар Аллараа Амма нэһилиэгэр 1942 сыллаахха бала5ан ыйын 9 кунугэр Федор, Екатерина Клакиновтар дьиэ кэргэттэригэр бастакы о5оннон төрөөбутэ. 
 Августина Федоровна дьокускайдаа5ы култуурнай-просветителскэй училищены 1969 с. бутэрбитэ. Кулууп улэһитэ- самодеятельнай уҥкуу коллективын салайааччыта. Сунтаар улууһугар Элгээйи нэһилиэгэр кэлэн улэлээбитин иккис сылыгар 1982 сыллаахха ансаамбылга "Алгыс" диэн ааты иҥэрбитэ. Улуу Зверев "Тэлээрис" уҥкуутун о5олорго туруоран уҥкуулэтэн са5алаабыта. Уҥкуу учууталынан улэлиир сылларын устатыгар Сунтаар улууһун уонна Саха сирин урдунэн биллэр "Кыталык", "Оһуор" уҥкуулэри туруоран уҥкуулэппитэ. Таатта улууһугар оскуола о5олоругар "Дружба" диэн ансаамбылы теруттээбитэ. 
 На5араадалара:
- О5о уонна о5о спордун сылын стипендиата (2000 с.)
- СӨ Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирин солбуйааччыта Н.М.Зайковаттан бочуотунай грамота, 2004 с.
- СӨ Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистириттэн А.С.Борисовтан бочуотунай грамота, 2004 с.
- "Бар5арыы - 2004" фонда стипендиата
- СӨ вице-президенэ А.К.Акимовтан махтал сурук, 2006 с.
- Сунтаар улууһун култууратын управлениетыттан бочуотунай грамоталар, 2008 с.
- Анал кемус чаһыылаах СӨ президенэ В.А.Штыровтан грамота, 2008 с.
- Кельце махтал суруга, Польша, 2011 с.
- Пекин махтал суруга, Кытай, 2014 с.
- ЮНЕСКО дойду ыккардыларыгар уҥкуу Субэтин махтал суруга, 2015 с.
- "Алгыстаах уҥкуу хотуна" номинация хаһаайката, "Саха НКиК" уонна ДТРК "Хотугу сулус - 2016", Сунтаар
- "Сунтаар улууһа МТ" "Утуе суобастаах, өр сыллаах улэтин иһин" уруҥ кемус туескэ иилиллэр бэлиэлээх бочуотунай грамотата, 2017 с.
- "Гордость Якутии" буттуун норуот бириэмийэтин "Култуура деятелэ" номинация кыайыылаа5а, 2018 с.
- Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ В.И.Тихоновтан "СӨ култууратын уонна искусствотын сайдыытыгар суҥкэн кылаатын иһин" Махтал сурук, 2018 с.
- РФ култууратын миниистирэ В.Р.Мединскайтан "Култуура сайдыытыгар улахан кылаатын, өр сыллаах таһаарыылаах улэтин иһин" Махтал сурук, 2018 с.
Альберт Бүлүүйүскэй. Альберт Бүлүүйүскэй (сурукка киирбит аата Альберт Семенович Егоров) — саха бэйиэтэ.
1943 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр Кутанаҕа Сунтаар оройуонугар төрөөбүт. Үс састааҕар менингииттээн имбэлиит буолбута. Кинини уҥа өттүн барытын охсор охсубут: доҕолоҥ атахтаах, онтон илиитэ тутаах да туппат буолбут. Ыарыһах буолан үөрэҕин элбэхтэ көтүтэрэ, араас оскуолаларга үөрэммит. 1965 сыллаахха 22 сааһыгар Тойбохойдооҕу орто оскуоланы бүтэрбитэ. Бу кэнниттэн кини үөрэниитэ тохтообута.
Олоҕун устата соҕотох "Уоттаах түннүк" диэн хоһоонун хомуурунньуга тахсыбыт.
2003 сыл "Бичик" кинигэ кыһата Альберт Бүлүүйүскэй ханна да тахсыбатах айымньыларын "Дойдубар мин тыыннах эргиллиэм" диэн кинигэ оҥорон бэчээккэ таһаарбыт.
Кэлин 2021 сыллаахха А.А.Егорова "Доҕоттоор, мин сир тыыннаах киһитэбин!" диэн кинигэҕэ поэт айымньыларын, суруктарын уонна кини туһунан матырыйааллары түмэн, хомуйан оҥорбута.
Поэт 1979 сыл бэс ыйын 1 кунугэр кини бу Орто дойдуттан барбыта.
Заровняев Евдоким Александрович. Заровняев Евдоким Александрович 1920 с. Горнай улууһун, Маалтааны нэьилиэгэр төрөөбүтэ.
1942 с. ыҥырыллан Уралга 19-с туспа хайыһар биригээдэтин састаабыгар байыаннай бэлэмнэниинэ барбыта. 6 ый устата 1 украинскай фронт 234 сп рядовойа. 1943 с. атырдьах ыйыттан 337-с Лубненскай Кыһыл Знамялаах, Суворов, Богдан Хмельницкай уордьаннардаах дивизия контрразведкатын "СМЕРШ" отедлыгар отделение командирынан сулууспалаабыт. Гвардия старшай сержант званиелаах. Бойобуой сорудаҕы туйгуннук толорон "Хорсунун иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Наҕараадалыыр лиискэ маннык этиилэр бааллар: "...1944 с.бала5ан ыйын 25 күнүгэр Ораде-Маре к. аттыгар т.Заровняев 337 сд контрразведкатын "Смерш" отделын опературан, өстөөх күүстээх ытыалаһыытын уонна авияциятын буомбалааһынын ортотугар суоһаабыт кутталтан чаҕыйбакка, харабыллыыр объегын хаалларбатах. Онон эр санаалааҕын, хорсунун көрдөрдө".
1946 с. демобилизацияланан кэлэн баран оройуоҥҥа кулууп директорынан, райкомолга, уһуннук үлэлээбитэ.
1970 сыллаахха ыалдьан өлбүтэ.
Егоров Прокопий Петрович. Егоров Прокопий Петрович 1913 сыллаахха төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха Кэбээйигэ үлэлии сылдьан, дьонун кытта да быраһаайдаспакка эрэ сэриигэ ыӊырыллан барбыт. Кини Урал аттыгар Троицкай куоракка үөрэнэн баран, 1943 сылтан Смоленскай уобаластан саҕалаан, Москва, Курскай дуга уонна Украина сирдэригэр тиийэ сылдьыбыт байыас. 
Ол курдук, түүҥҥү хапсыһыыга, ыстыыгынан кэйгэлэһиигэ хаста да кыттыбыт. Биир сырыытыгар кыргыһыы хонуутугар бааһыран, өйүн сүтэрэн сыттаҕына, эдэркээн нуучча кыыһа шинелигэр соһон таһааран тыыннаах ордубутун туһунан кэпсиирэ үһү. “Хайдах тыыннаахпын билэн, өлө сытар дьон быыһыттан хостоон таһаарбыта буолуой?!” – диэн саллара. Сэрии ыар тыынын туһунан Прокопий Петрович маннык кэпсиирэ үһү: “Биир да былыта суох ыраас халлааҥҥа күнү көрдөрбөт гына үлтү буомбалааһын, артиллериянан ытыалааһын, буруо-тараа ынырыга... Биир үлтү тэптэрии буора сиргэ түһэ илигинэ, иккис үлтү тэбии буолар. Ол курдук барыта силлиһэн, холоруктанан олороро. Сир ийэ үрдүгэр сыттахха, айаас аты миинэ сылдьар курдук өрүтэ быраҕаттыыр, дьигиһийэр буолара...”
Бу алдьархайдаах сэриини этинэн-хаанынан даҕайсан билэн, 1944 сыллаахха хаҥас атаҕын тобугунан бааһыран, араас госпиталларга эмтэнэн баран, Борокуоппай дойдутугар эргиллэр. Кэргэнинээн Прасковьялыын 5 оҕону төрөтөн, иитэн улаатыннарбыттара. Маҕаһыыҥҥа атыылааччынан, Жданов аатынан колхозка сүөһү үлэтигэр, совхоз буолбутун кэннэ кэргэнинээн “Быраҥаатталаах” кыылы иитэр ферматыгар өр кэм устата үлэлээн үрдүк көрдөрүүлэри ситиспиттэрэ. Бу эбэ кырылас кумахтаах кытылларын, бэс чагдаларын ис сүрэхтэриттэн таптаан уһуннук олорбуттара. Борокуоппай дьиэтэ, итии үүттээх чэйэ, дэлэгэй аһылыга, сылаас оһоҕо бииргэ төрөөбүттэригэр уонна сылдьар ыалдьыкка, хонор хоноһоҕо күндү буолара. Көрдөөх-нардаах кэпсээннэрэ киһини эрэ барытын курдары тардара, умсугутара. Маны таһынан, хас даҕаны бэйэтэ суруйбут тэтэрээт тухары кэпсээннэрдээҕэ. Үөрэхтээҕэ буоллар суруйааччы буолар талааннааҕа. Сэриигэ сылдьыбыт бэлиэтэ – Албан аат III степэннээх орденнааҕа, элбэх мэтээллээҕэ. “В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кини эҥкилэ суох үлэтин туоһулуура, оройуон уонна республика элбэх ахсааннаах бочуотунай грамоталардааҕа. 
Борокуопай дьонугар-сэргэтигэр аламаҕай майгыта, дьулуурдаах үлэтэ оҕолоругар, сиэннэригэр уонна аймахтарыгар үтүө холобур буолар.
Оконешников Василий Николаевич. Оконешников Василий Николаевич 1932 с. Мэҥэ – Хаҥалас улууһугар Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саамай үрдүкү категориялаах уруһуй, черчение учуутала. 1958-1963 сс. Аллараа – Бэстээх 7 кылаастаах, Майа орто оскуолаларыгар үлэлээбитэ. 1963-64 үөрэх сылыттан Павловскай орто оскуолатыгар айымньылаахтык үлэлиир. Черчение, уруһуй кабинетын республикаҕа бастакынан тэрийбитэ. Бары билиитин – көрүүтүн оҕо техническэй, художественнай дьоҕура сайдарыгар туһаайан үлэлиир. 1963 с. саҕалаан биир да сыл тохтообокко «Эдэр чертежник» куруһуогун үлэлэппитэ (1999 с. учууталлыырыттан уурайан куруһуок салайааччытынан үлэлиир). Учууталларга уонна маассабай ааҕааччыларга аналлаах 5 кинигэ программа автора. «Кабинет черчения» - Москва, Просвещение издательствоҕа 1984 с., «Всей душой и сердцем», «Раздаточные тематические таблицы по черчению» - Дьокуускай, «Бичик» издательствоҕа 1999-2001 сс., «Үөрүү аргыстаах үлэ» - Дьокуускай, 2005 с., «Төрөөбүт дойдубар тапталым» - Дьокуускай, 2008 с. Черчение куруһуогун 45 сыл салайан үлэлээн кэлбит сылларыгар элбэх саҥаны киллэрбитэ. Куруһуокка бэриллэр сорудахтары, задачалары чертежтаан оҥорорго, суруйарга аналлаах А4 формакка тэҥнээх размердаах, туспа көрдөбүллэрдээх анал үлэлиир тэтэрээт, электрическэй уотунан үлэлиир стендэлэри, викториналары, таблицалары, тренажердары өйтөн оҥорору саҕалаабыттара. «Тестер» экзаменатор по черчению» диэн прибору оҥорбуттара республикаҕа ыытыллыбыт үөрэнээччилэр техническай айымньыларын быыстапкатыгар 1980 с. бастаан бу үлэ автора 9-с кылаас үөрэнээччитэ Гоша Кириллин эдэр конструктор Бүтүн Россиятааҕы 7-с слеттарыгар кыттан үлэтэ биһэрибил премиянан I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Павловскай оскуолатын чертежниктэрэ республикаҕа ыытыллыбыт олимпиадаларга 30 сыл субуруччу бастаабыттара, ону сэргэ Бүтүн Россиятааҕы олимпиадаларга тэҥнэһэр Грузияҕа кэтэхтэн ыытыллар олимпиадаларга 10 сыл устата ситиһиилээхтик кыттыбыттара. Иллэҥ кэмигэр айылҕаҕа сылдьарын бултуурун, балыктыырын, оттуурун сөбүлүүр, айылҕаны уруһуйдуур, хоһоон айарга холонор. «Эркээйи» хаһыат общественнай корреспондена, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна (1969 с.), «Үрдүк учуутал» аат иҥэриллибитэ (1982 с.), Саха Республикатын оскуолатын үтүөлээх учуутала (1983 с.), «Саха – Азия оҕолорун» стипендиата (1995 с.), Саха Республикатын «Учууталлар учууталлара» аат (2000 с.), Нөөрүктээйи нэһилиэгин, Мэҥэ – Хаҥалас улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. 2016 с. Павловскай оскулатыгар кини аатын иҥэрбиттэрэ. Василий Николаевич кэргэнинээн Надежда Никитичналыын (идэтинэн медик) 4 оҕолоохтор, улахан уол Михаил тутуу инженерэ, Василий биолог-орнитолог, Александр тутуу үлэһитэ, кыыстара Светлана быраас-терапевт, элбэх сиэн амарах эбээлэрэ, эһээлэрэ.
Harmony OS. Harmony OS — Linux төрдүлээх операционнай система, Android кодунан айыллыбыт, ол эрэн Android даҕаны, Linux даҕаны сыһыана суох, олох туспа сайдар экосистема буолар. 2020 сылтан ыла Huawei тэрилтэтинэн айыллар.
Федоров Петр Степанович. Федоров Петр Степанович — «ЭПЛ Даймонд» дириэктэрэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Арассыыйа бриллианы оҥорооччуларын ассоциациятын вице-бэрэсидьиэнэ, СӨ брилианы уонна көмүс оҥоһуктары оҥорооччуларын Гильдиятын вице-бэрэсидьиэнэ, СӨ Алмааска сүбэтин чилиэнэ.
1965 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
Netflix. Netflix (Нетфликс), АХШ тэрилтэтэ, стриминг нөҥүө киинэ көрдөрөр. 1997 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр тэриллибит. 2013 сылтан ыла бэйэтэ киинэ оҥорор.
Hulu. Hulu — стриминг () нөҥүө көрдөрөр программа, Walt Disney бас билиитэ.
Акида. Акида ( — итэҕэл, көрүү, кредо) — мусульманскай итэҕэл, ааты арыйыы формата, «итэҕэл символа». Догматтар, идеялар уонна представлениелар ураты фондалара быһыылаах. Кылгас акида үгэс буолбут мусульман үөрэхтээһинин механизмын наадалааҕынан буолар.
Герасим Измайлов. Герасим Григорьевич Измайлов (1745 эргин - 1795 кэнниттэн) — нуучча байҕалынан устааччыта, Американы нууччалар баһылааһыннарын кыттыылааҕа, Аляскаҕа нуучча сэлиэнньэлэрин тэрийсээччи. Алеут арыыларын каартаҕа түһэрбитэ. 
Дьокуускайга төрөөбүт, Охуоскай байҕалын училищетыгар Дмитрий Бочаровтуун үөрэммит. Кэлин бу киһилиин олохторун тухары бииргэ сылдьыбыттара. 1771 сыллаахха иккиэн Бенёвскэй өрө туруутугар Большерецкайга (Камчаатка) кыттыбыттар. Измайлов өрө турааччылартан тэйэ сатаабыт, ол иһин таһыйан баран иччитэх Симушир арыыга түһэрэн кэбиспиттэр (Курил арыыларыттан биирдэстэрэ). Сылы быһа «гребешкок, от уонна силис аһылыктаах» олорбут, онтон дьаһаах хомуйааччылар быыһаабыттар. Иркутскайга Бенёвскэйдиин ситимин чинчийбиттэр, онтон 1774 сыллаахха буруйтан босхолообуттар.
Охуоскайга өлбүт
Сталин репрессийалара. Сталин репрессийалара, ол эбэтэр улахан террор, политическай репрессийалар Иосиф Сталин ыйааҕынан уонна КГБ көрдөһүүтүнэн 1920-1950 сс ыытыллыбыт, сүрүннээн максимальнай көрдөрүүтэ 1937 сылга тиксибит. 
Ол саҕанааҕыга дойду үрдүнэн 4,865,522 киһини репрессиалаабыттара, олортон 56% эр дьон, 39% дьахтар, 5% оҕолору. Репрессиаламмыттары 70% суута уонна следствията суох КГБлар уонна милициалар ытан кэбиһэллэрэ. 30% ГУЛАГка ыыталлара, сүрүннээн Халымаҕа. 
Сүрүннээн репрессиалар дьоннор:
1970 сс ыла Сталин репрессийалара куһаҕан эбит уонна улахан сыыһа эбит диэн өйдөбүл кэлбитэ. Репрессиаламмыттары реабилитациалааһын саҥаламмыта.
2019 сылтан ыла Путин ыйааҕынан Сталин репрессиалара сөптөөх эбит диэн өйдөбүлү төҥүннэрэ сатыыр. 2021 сылтан ыла Путин репрессийалара саҕаланнылар, дойду үрдүнэн 13900 киһини хаайыыга укпуттара Навальнайы өйүүгүт диэн.
Петров Прокопий Андреевич. Петров Прокопий Андреевич- айылҕаттан айдарыылаах, талааннаах быраас. Өрөспүүбүлүкэ доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр ураты сатабыллаах салайааччы, тэрийээччи. Ураты бэлиэ суоллаах-иистээх биир бөдөҥ учуонай. 
""'Олоҕун олуктара
&lt;br&gt; 1921 с. бэс ыйын 15 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгэр Орто Өкөөк алааска төрөөбүтэ.
&lt;br&gt; 1937 с. Үөһээ Бүлүү 8 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускайдааҕы фельдшерскэй-акушерскай оскуолаҕа үөрэммитэ. 
&lt;br&gt; 1940 с. Абый оройуонун доруобуйа харыстабылын отделын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбитэ. 
1943-1945 сс. Абый оройуонун Ураһалаах нэһилиэгэр фельдшерскэй пууҥҥа сэбиэдиссэйдээбитэ. 
&lt;br&gt; 1950 с. Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй үнүстүүт лечебнэй факультетын туйгунунан үөрэнэн бүтэрбитэ. Үөрэҕин бүтэрэригэр невропатолог идэтин талбыта. 
&lt;br&gt; 1950-1951 сс. Дьокуускай к. уобаластааҕы балыыһа неврологическай отделениятыгар ординатордаабыта. 
&lt;br&gt; 1951-1959 сс. Бүлүү оройуонун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ, Бүлүү энцефалитын чинчийэн үөрэппитэ. 
&lt;br&gt; 1961 с. Саха судаарыстыбаннай үнүбэрсиэт медицинскэй факультетын преподавателинэн үлэлээбитэ. 
&lt;br&gt; 1964 с. медицинскэй наука хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ. 
&lt;br&gt; 1965 с. Саха АССР доруобуйа харыстабылын миниистиринэн ананан 19 сыл үлэлээбитэ. 
&lt;br&gt; 1957 с. Саха АССР, 1962 c. РСФСР үтүөлээх бырааһа буолбута. 
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
&lt;br&gt; «Үлэ Кыһыл Знамя», «Норуоттар доҕордоһуулара» уордьаннар кавалера хаһаайына.
Ыһыах күнэ. Ыһыах күнэ () — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бэс ыйын 21 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.
2018 сыл муус устар 26 күнүгэр ылыныллыбыт «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр эбии өрүүр күннэр тустарынан» 1993-З № 1545-V нүөмэрдээх СӨ сокуонунан өрөбүл күн буолбута.
Liebherr. LIEBHERR (Либһерр), Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан промышленнай бөлөх буолар, самосваллартан саҕалаан холодильниктары тиийэ оҥорор. Либһерр оҥорор тэриллэрэ үрдүк хаачыстыбаҕа эппиэттиир, холодильниктара премиум класс эппиэттиир.
Деятельность.
Бу бөлөххө аан дойдуга 130 хампаанньа киирэр — аан дойду биир бастыҥ оҥорон таһаарааччыларыттан биирдэстэрэ-тутуу уонна атын техниканы (подъемнай кырааннар, самосваллар уо. д. А.).
Бөлөххө авиационнай комплектары оҥорон таһаарар отделение эмиэ киирэр.
Эмиэ ити маарканан бытовой холодильнай техника (морозильниктар, холодильниктар) оҥоһуллар.
Бас билээччилэр уонна салалта.
"Бүлүү" бөлөх холдинговай хампаанньата Либхерр дьиэ кэргэттэрин толору бас билэр Бүлүү куоратыгар (Фрибур, Швейцария) баар. Ыал тэрилтэтэ иккис көлүөнэ илиитигэр баар уонна кинилэргэ бииргэ Либхер уонна Вилюхер оҥоһуктарын салайар. 2012 сыллаахха сорох подразделениелар салалталарыгар үһүс көлүөнэ бастакы бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар: София Альбехт, Ян Либхерр, Рюф Патриологията уонна Штефан Вольфарт.
Windows 11. Windows 11 диэн саҥа операционнай система Microsoft тэрилтэтиттэн, Windows 10 солбуйуохтаах сыыйа. Бэс ыйын 24 күнүгэр 2021 тахсыахтаах, ол эрэн бэс ыйын 15 күнүгэр уоруллан эрдэ iso сүрүнэ тарҕаммыта куйаар ситимигэр.
Windows 7. Windows 7 ("Сэттис түннүк"), Microsoft тэрилтэ айбыт операционнай системата, 9 сылы быһа сүрүн системанан Аан Дойдуга үлэлээбит операционка буолар, ол эбэтэр 2009-2018 сылларга дьон компьютердарыгар уонна ноутбуктарыгар турбут. 
Кини иннинэ Windows Vista уонна Windows XP турбута, кэнниттэн Windows 10.
Windows XP. Windows XP ол эбэтэр кодовай тыла Whistler - операционнай система, Microsoft 2001-2008(09) сылларга үлэлэппит операционката. Былыргыга саамай крутой аатырбыт операционка этэ. 
Кини иннинэ Windows 98, кэнниттэн Windows Vista уонна Windows 7.
Windows 98. Windows 98 (кодовай аата Memphis), Microsoft 1998-1990 сылларга туттубут операционнай системата. Саха Сиригэр оччолорго киэҥник биллибитэ.
Кини иннинэ Windows 95, кэнниттэн Windows XP.
Windows 95. Windows 95 (кодовай аата - Чикаго), Microsoft тэрилтэ бастакы графическай операционнай системата уонна Аан Дойдуга бастакы графическай сирэйдээх операционка буолар. Кэннитэ аймахтыы Windows 98 саҕалаан, аныгы Windows 11 төрүттэрэ бары бу систематтан төрүттээхтэр.
1997-2001 сылларга туттулла сылдьыбыта, Саха Сиригэр 90-ус-2000 сылларга оскуолаҕа информатика уроктарыгар туттуллар система буолара.
Fedora. Fedora — Linux төрдүлээх операционнай система, линукс системалартан биир саамай кырдьаҕастара. 
2002 сылтан билиҥҥээҥҥи диэри үлэлиир, сылга иккитэ саҥардыллар (апдейтанар).
Федора системаны Red Hat тэрилтэ бас билэр уонна оҥорор.
Garuda Linux. Garuda Linux, диэн компьютер оонньууларын оонньуурга анаммыт операционнай система. Arch Linux төрүттээх, Manjaro хаан аймаҕа буолар. Атын операционнай системалартан атына диэн, төрүтчүтүгэр Nvidia уонна AMD драйвердарын илдьэ сылдьар. Күүстээх оонньуурга анаммыт эрэ компьютердарга барар.
Мукормикоз. Мукормикоз, тэллэй үөскэтэр ыарыыта, ол эбэтэр мукор тэллэйэ киһиэхэ эбэтэр кыылга үөскүүрэ, ол түмүгэр эти хааны өлөрүүтэ. Мукормикоз ыарыы сүрүннээн кыылларга даҕаны, дьоҥҥо даҕаны редко буолар, этэргэ дылы фактически буолбат. Сүүс сылга биирдэ эмит случай буолар. 
COVID-19 ыарыынан сибээстээн сахарнай диабеттаах дьон мукормикозтанар буоллулар.
Бандааллар. Бандааллар () — Рим импиэрийэтин кытта өр кэмҥэ ситиһиилээхтик сэриилэспит гэрмээн биис-уустара. 
Биһиги ээрабыт иннинэ иккис үйэҕэ Висла уонна Одер ыккардыларыгар олорбуттар, Силезияҕа тэнийбиттэр, онтон Дакияҕа. Кэлин үһүс үйэҕэ Рим импиэрийэтин күһэйиитинэн Паннонияҕа олохсуйбуттар, бэһис үйэ саҕаланыытыгар гууннар кимэн киириилэриттэн тэскилээн Рейны туораан арҕаа көһөллөр, сорохторо Пиреней хайаларын туораан Италия хоту өттүгэр олохсуйаллар. 439 сыллаахха Рим импиэрийэтиттэн былдьаабыт сирдэригэр, Хотугу Африкаҕа, Сицилияҕа, Корсикаҕа, Сардинияҕа, Маальтаҕа уонна Балеар арыыларыгар хоруоллук тэрийбиттэр. 455 сыллаахха Риими ылбыттар, икки нэдиэлэ устата халаабыттар.
Киин куораттара Карфаген. Итэҕэллэрэ арианство. Сүүсчэкэ сыл устата Рими кытта сэрии-эйэ быластаах ыаллаһан олороллор.
530 сыллаахха бандааллар Гильдерих диэн хоруолларын тастыҥ быраата Гелимер суулларан бэйэтэ хоруол буолар. Онон сылтахтанан Юстиниан I диэн римляннар ыраахтааҕылара Карфагены кытта сэриини 533 сыллаахха саҕалыыр (бастаан Пиэрсийэни кытта кыраныыссаны чопчулаан баран). Бэс ыйыгар аалларынан аттаммыт Велизарий баһылыктаах Рим аармыйата Хотугу Африка кытылын буолбут. Бу бандаалларга соһуччу буолбута, аармыйаларын аҥаара Сардинияҕа римляннар күөртээһиннэринэн саҕаламмыт өрө турууну хам баттыы барбыт кэмэ этэ. 
Балаҕан ыйын 13 күнүгэр Карфагентан чугас Ад-Децимум диэн сиргэ быһаарыылаах кыргыһыы буолар. Бандааллар хоттороллор. Римляннар Карфагены ылаллар. Гелимер Сардинияттан төннүбүт иккис аармыйатын кытта ахсынньыга Трикамарум аттыгар римляннарга өссө биир кыргыһыы биэрэр. Эмиэ хотторор. Ыраахтааҕылара хайаҕа күрүүр ол эрээри 534 сыл сааһыгар тутуллан Римҥэ илдьиллэр.
Евроопт. ЕВРООПТ уонна Евроторг диэнинэн биллэр улахан Беларусь дойдутун саамай улахан сетевой гипермаркета, 1 тыһыынчаттан тахса маҕаһыыннаах.
Салалтата — Минскай.
Хотугу Мариан Арыылара. Хотугу Мариан Арыылара (), официально Хотугу Мариан Арыыларын Холбоһуктара (чаморро "Sankattan Siha Na Islas Mariånas") — АХШ-ка киирэр гынан баран тутулуга суох дойду. Чуумпу байҕал арҕаа өттүгэр Мариан архипелаагын арыыларын сорҕотун ылар. 
Сирин иэнэ — 463,63 км². Киинэ — Сайпан (оннук ааттаах арыыга). Барыта 14 арыы, бөдөҥнөрө — Сайпан, Тиниан, Рота.
Олохтоохторун ахсаана 53 883 киһи (2010). Омуктара: үксэ филиппиннар, кытайдар уонна чаморро.
Судаарыстыба тыла — ааҥыл.
Итэҕэллэрэ: католицизм сабырыйар.
Былаах 1989 сыллаахха ылыныллыбыт.
Пермякова Валентина Семеновна. Пермякова Валентина Семеновна — А.Г. уонна Н.К. Чиряевтар ааттарынан Дьокуускай куорат национальнай гимназиятын дириэктэрэ. 
Чурапчыга 1964 сыл от ыйын 4 күнүгэр төрөөбүт. 1985 сыллаахха Магадааннааҕы государственнай педагогика институтун бүтэрбит, идэтэ: начальнай үөрэх педагогиката уонна мэтиэдикэтэ, квалификацията: начальнай кылаас учуутала. 
1999 сыллаахха Сибиирдээҕи сайыннарар үөрэхтээһин институтугар Эльконин-Давыдов систиэмэтигэр идэтин үрдэтиммит. 2003 сыллаахха СГУ педагогикаҕа институтугар үөрэнэн "үөрэхтээһини салайыы" хайысхатынан менеджер квалификациятын ылбыт.
Love's. LOVE'S ("Таптал айана"), АХШ сиригэр саамай бөдөҥ АЗС буолар, 41 штаатка уонна 800-тэн тахса точкалаах дойду үрдүнэн, 9664 рестораннардаах уонна 105000 бэйэ көрүнүү АЗС-таах.
QuikTrip. QuikTrip ("QT" диэн кылгатыллар), АХШ төрдүс улахан АЗС тэрилтэтэ буолар. Дойду үрдүнэн 80000 тахса точкалаах бары штаттарга. Америкаҕа олорор сахалар сөбүлээн бензин куттар сирдэрэ.
2005 сылтан ыла QuikTrip тэрилтэ бензинэ Toyota, Honda, Ford, GM, Subaru, KIA уонна Mercedes массыына оҥорор тэрилтэлэртэн үрдүкү сыанабылы ылбыттара уонна "заправкаланарга рекомендациаланар" диэн этикетка ылбыта.
Subaru. Subaru, Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, биир Аан Дойдуга улахан массыына оҥорор тэрилтэ. Оппозитнай двигателлэринэн биллэр массыыналара. Сүрүн популярноһы уонна ахтылҕаны, тапталы Америка уонна Мексика ыччатыгар сөп түбэспит. Дьоппуоннарга бэйэтигэр наһаа буотах. Арассыыйаҕа сүрүннээн Саха Сиригэр уонна Санкт-Петербург ыччатыгар тарҕанар.