mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Дезоксирибонуклеиннаах аһыыба.  
Дезоксирибонуклеиннаах аһыыба (кылгатыллыбыта ДНА) диэн тыынар тыыннаах генетикалаах куодун тутар молекулата. ДНА харамайдарга, үүнээйилэргэ, бактерияларга дылы баар.
ДНА эт хас сааныктарыгар барыларыгар баар, сүнньүнэн ол үрүҥэстэргэ сытар, уонна төрөтүллүбүт оҕоҕо төрөппүттэриттэн бэриллэр. Ол иһин оҕо төрөппүттэригэр маарынныыр буолар, ол курдук тириитэ, хараҕын, баттаҕын өҥө уонна да атын уратылара. 
Эт ДНАтын чааһыгар сороҕо информацияны сүкпэт. Сорох ДНА чаастара туохха туттулларын туһунан чинчийии өссө да бара турар. Ол курдук, киһи 98% информацияны биллэрэрэ суох буолар. 
Вирустар эккэ сысталларыгар ДНА уонна РНА информацияларын тутталлар.
ДНА тутула.
ДНА икки спиральга майгынныыр туруктаах, уонна хас туруута "нуклеодит" диэн ааттанар.
ДНА чинчийии устуоруйата.
ДНА-ны бастаан сааныктан Швейцарияҕа 1869 сыллаахха таһаарбыттара, Фредерих Мишер бактерияны үөрэтэ сылдьан саанык ортотугар баары булбут, уонна нуклеин диэн ааттаабыт. 
1928 сыллаахха Фредерик Гриффит пневмоккок араастарын үөрэтэ сылдьан сорох чааһа атын пневмоккокка холбоспут. Ол система генетикалаах информацияны ДНА тутар диэн бастакы чуолкайа биллибит.
1943 сыллаахха Эйвери-МакЛед-МакКарти эксперимена ДНАны пневмоккок сааныга хайдах улаатарын быһаарбыт.
1952 сыллаахха Алфред Херши уонна Марта Чэйз ДНА удьуордааһыныныгар оруола бигэргэппит.
1950-с сыллаардаахха Эрвин Шаргафф тимин ахсаана урукку аденин ахсааныгар тэҥнэһэрин булбут, ону тэҥэ атын нуклеидтар - гуанин уонна цитозин ахсаана эмиэ тэҥ буоларын булбут.
Лингвистика. Лингвистика (сороҕор "филология" диэн ааттанар) диэн тылы чинчийэр билим. Ону үөрэтэр учуонайдар "линвисттар" диэн ааттаналлар.
Лингвистикаҕа биэс улахан чаастардаах: фонология (тыастар, эбэтэр фонема үөрэҕэ), морфология (тыл чааһын үөрэтии), синтаксис (тыл турар уочаратын уонна этиини үөрэтии), семантика (тыл суолтатын үөрэтии), уонна прагматика (этиигэ этиллибэтэх тыл суолтатын үөрэтии, холобура - мин тоннум диэтэххэ түннүгү сабыахха наада диэн суолтатын үөрэтии). 
Лингвистиканы күн аайы туттар ньыма элбэх. Сорох лингвисттар "теориянан" дьарыктанллар, ол аата тыл теориятын уонна идеяларын үөрэтэллэр, ол курдук тыл хайдах сайдыбытын уонна тарҕаммытын үөрэтэллэр; "социолинвистика" дьон араас группалара атын тыллары туттууларын үөрэтэр. Сорох линвисттар прикладной линвистиканы туттан холобура "суут линвистара" буолан холуобунай дьыаланы арыйарга үлэлииллэр, эбэтэр "компьютер линвгистиканы" үөрэтэллэр (оччоҕуна компьютердар киһи тылын өйдүүр буолаллар).
Киэҥ контекстан көрдөххо лингвистика эволюционнай линвистиканы, ол эбэтэр тыл үөскээһинин, устуоруйа лингвистиката, тыл хайдах уларыйбытын, социолингвистика - араас социальнай группалары араас тылы кытта сыһыаннарын; психолингвистика тыл көстүүтүн уонна өй сыһыанын; нейролингвистика - мэйиигэ буолар процесстары; тыл ылыыныытын хайдах оҕо эбэтэр улахан киһи тылы үөрэтэрин киллэрэр. 
Бэйэтэ билим да буолбутун иһин атын билимнэри кытары кэккэ сыһыаннаах. Семиотика, ол курдук бэлиэлэри тыллаах уонна тыла суоҕу тэҥниир. Литература теоретиктара тыл литератураҕа туттуутун чинчийэллэр. Ону тэҥэ акустиканы, антропологияны, биологияны, информатиканы, киһи анатомиятын, нейробиологияны, философияны, психологияны, социологияны уонна саҥа патоологияны үөрэх билимнэрин кытта кэккэ сыһыаннаах. 
Лингвистика биир тылы атын тылы кытта тэҥнээн үөрэтэр. Оннук гыннахха бары тылларга баар уопсайдары булар.
Арамаан. Арамаан () — литература бөдөҥ жанра. Киниэхэ эпос көрүҥүн бары уус-уран бэлиэлэрэ жанровай принцип быһыытынан киирэллэр. Роман норуот дьылҕатын, олох национальнай-историческай уратыларын проза бөдөҥ форматыгар уус-ураннык ойуулуур; биирдиилээн дьон олоҕун-дьаһаҕын, быһыытын-майгытын социальнай эйгэҕэ сыһыаран киэҥ өрүттэрдээх тема быһыытынан уус-ураннык сиһилии арыйар. Арамаан быһаарыытын көрүөххэ: «Арамаан — аан бастааҥы өйдөбүлэ: романскай тылынан (латыынныы) суруллубут айымньы. Жанр быһыытынан сүрүн өйдөбүлэ — эпическэй род бөдөҥ формата: кэм эйгэтигэр сайдар сюжеттаах, ойууланар түбэлтэлэр олоххо сыһыаннаахтык наарданаллар, персонажтар тыллара-өстөрө, дьайыылара айымньыга идея ситимнээхтик арыллыытын олохтууллар».
Арамаан сайдыыта.
Бастакы арамааннар историческай-революционнай жанрга суруллубуттара. Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара» (1942), Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» (1944), Н. Якутскай «Төлкө» (1947-1964) арамааннара сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар буолбут сүҥкэннээх чахчылары - революцияны, гражданскай сэриини - ойуулаабыттара. Онтон 60-70-с сыллардаахха саха литературатыгар роман жанра элбээбитэ. Бу кэмҥэ саҥа сонун көстүүнэн социальнай-психологическай арамааннар үөскээһиннэрэ буолбута: C. Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» (1967),В. Яковлев «Өрүстэр кирбиилэригэр» (1969). 70-с сыллардааҕы роман иккис хайысхатынан историко-революционнай жанрга интэриэс күөрэйиитэ буолбута. Ол курдук А. Сыромятникова «Кыыс хотун» (1970-1973), Болот Боотур «Сааскы дьыбардар» (1971), И. Гоголев «Хара кыталык» (1977-1978) уо.д.а.. 1990-с сылтан бэттэх саха литературатыгар роман баһыйар үгүс ахсаана таҕыста уонна саҥа жанровай араастарынан байда.
Каменка (Молдова). Каменка (, , ) — Молдова (Приднестровье) куората. Каменскай оройуон киин куората.
Географията.
Куорат Днестр өрүс уҥа кытылыгар. 
Олохтоох дьоно.
Олохтоох дьонун ахсаана, бүтэһик 2004 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн:
Омуктарынан:
Куорат билиҥҥитэ.
Олохтоохторун үгүс өттө тутууга уонна урбааҥҥа үлэлииллэр, кэтэх хаһаайыстыбалаахтар. Оҕуруот аһын кэнсиэрбэлиир собуот баар. Каменкаҕа биллэр курорт комплекса баар — «Днестр» санаторий. Экэниэмикэ сүнньэ — тыа хаһаайыстыбата, урбаан.
Устуоруйа краеведение түмэлэ үлэлиир.
3 орто уонна биир начальнай оскуола баар. Политехническэй техникум винограды үүннэрэр, сири таҥастыыр, тутуу, плодоводство уонна ойуур хаһаайыстыбатын испэсэлиистэрин үөрэтэн таһаарар.
Приднестровье атын куораттарын кытта Каменка автобус маршруттарынан ситимнээх. Билигин үлэлээбэккэ турар аэропорт баар.
2005 сыллаахтан сылын ахсын алтынньы иккис аҥарыгар Каменка санаторийга «Kam Art» диэн ааттаах худуоһунньуктар симпозиумнара ыытыллар .
Спитакка буолбут сир хамсааһына. Спитак куоракка буолбут сир хамсааһына (арм. Սպիտակի երկրաշարժ), атын биллэр аата Ленинаканнааҕы сир хамсааһына — 1988 сыллаахха ахсынньы ый 7 күнүгэр Армянскай ССР хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар , үгүс хоромньуну, өлүүнү-сүтүүнү аҕалбыта.
Сир түллэр күүһэ 6,8-7,2 баалга тэҥнээҕэ. Сир хамсааһына олохтоох бириэмэнэн 11 чаас 41 мүнүүтэҕэ буолбута. Биир мүнүүтэ иһигэр өрөспүүбүлүкэ хоту өттүгэр сытар куораттар, дэриэбинэлэр эмсэҕэлээбиттэрэ. Сир хамсааһынын сүрүн түллүүтэ Спитак куоракка бэлиэтэммитэ. Манна 9-10 баалга тиийбитэ (12 баалынан кэмнэнэр MSK-64 шкалатынан). Спитак куорат сири кытта тэҥнэспитэ, маны таһынан 58 сэлиэнньэлээх пуун эмиэ имири эстибитэ. Ленинакан куорат (билигин Гюмри), Степанаван, Кировокан (билигин Ванадзор) куораттар, 300-тэн тахса сэлиэнньэлээх пууннар эмсэҕэлээбиттэрэ. Сир аннынааҕы хамсааһыны Сир шарын бары муннугар баар станциялар бэлиэтээбиттэрэ.
Бу сир хамсааһына Армянскай ССР промышленнай кыаҕын 40 % суох оҥорбута. Бу сир хамсааһынын түмүгэр 25 тыһыынча киһи өлбүтэ, 19 тыһыынча киһи инбэлиит буолбута, 514 тыһыынча киһи олорор дьиэтэ-уота суох хаалбыта.
Сир хамсааһыныттан эмсэҕэлээбит Армянскай ССР-га Сэбиэскэй Сойуус бары республикалара, ону таһынан 111 омук дойдута араас өрүттээх көмөнү оҥорбуттара.
Нубар-паша. Нуба́р-паша́ (тохсуньу 1825, Измир, Османскай империя — тохсунньу 14 күнэ 1899, Париж) — Эгиипэт судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, дойду бастакы премьер-министрэ. 
Эрмээн дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Олоҕун устата үс төгүл премьер-министр эбээһинэһин толорбута: 1878 сыл атырдьах ыйыттан 1879 сыл олунньу 23 күнүгэр дылы, , 1884 сыл тохсунньу 10 күнүттэн 1888 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр дылы, 1894 сыл муус устар 16 күнүттэн 1895 сыл сэтинньи 12 күнүгэр дылы.
Аҕата Мкртыч диэн атыыһыт. Уолун Тулуузаҕа иезуиттарга үөрэттэрбит, уол онно боронсуус тылын баһылаабыт. 18 сааһын туола илигинэ Эгиипэккэ үлэлии барбыт, Эгиипэт Европаҕа бэрэстэбиитэлистибэлэригэр ситиһиилээхтик үлэлээбит.
Долуханова Зара Александровна. За́ра Алекса́ндровна Долуха́нова (Заруи́ Агасьевна Макаря́н/Макарья́н, кэргэнинэн — Долуханя́н; кулун тутар 15, 1918, Москва — ахсынньы 4 күнэ, 2007, эмиэ онно) — сэбиэскэй, российскай уонна армянскай ырыаһыт. ССРС народнай артистката (1990). Ленинскэй (1966) и Сталинскай бириэмийэлэр лауреаттара (1951).
Олоҕун кэрчиктэрэ.
Москва куоракка Агасий Маркович уонна Елена Гайковна Макарьяннар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ.
1933—1938 сылларга Гнесиннэр ааттарынан музыкальнай техникумҥа скрипкаҕа үөрэммитэ, бүтэрбэтэҕэ.
1939 сыллаахха, төһө да музыкаҕа үрдүкү үөрэҕэ суох буоллар, Ереваннааҕы опернай театрга киирбитэ.
1944 сылтан сыанаҕа тахсар, Бүтүн Сойуустааҕы араадьыйа уонна тэлэбидиэнньэ солистката, 1959 сылтан Москватааҕы филармонияҕа.
1957 сыллаахха Гнесинканы бүтэрбитэ.
1972 сыллаахтан Гнесинкаҕа уһуйааччылаабыта (1983 сыллаахтар — бэрэпиэссэр), музыка күрэстэрин дьүүллүүр сүбэлэригэр көхтөөхтүк кыттара. Член Арассыыйа Тыйаатырын диэйэтэллэрин Сойууһун чилиэнэ (1977).
Зара Долуханова Д. Россини Золушка оператын Сойууска бастакы туруорууга Золушка баартыйатын толорбута.
2007 сыллаахха ахсынньы 4 күрүгэр өлбүтэ. Москуба эрмээн кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.
Бюракааннааҕы астрофизика обсерваторията. В. А. Амбарцумян аатынан Бюракааннааҕы астрофизика обсерваторията — Армения Национальнай билим академиятын биир сүрүн тэрилтэтэ. Обсерватория Армения Арагацотн уобалаһыгар Арагац соҕуруу эниэтигэр 1490 м үрдүккэ Бюракан сэлиэнньэ кырыытыгар баар. Обсерватория дьиэлэрин комплексы архитектуура мэҥэтин быһыытытнан биллэр.
Устуоруйата.
Бюракааннааҕы обсерватория 1946 сыллаахха ол саҕана ССРС НА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ Виктор Амбарцумян көҕүлээһининэн олохтоммута. Кини өр сылларга обсерватория дириэктэрэ этэ. Комплексын тутуу ол сыл сааһыгар саҕаламмыта, тутууну Самвел Сафарян салайбыта. Ол сыл «Сообщения Бюраканской обсерватории» диэн сурунаал олохтоммута. 1998 сыллаахтан обсерватория В. А. Амбарцумян аатын сүгэр. Ол эрээри обсерватория официальнай арыллыыта 1956 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр эрэ буолбута. Обсерватория сиригэр 1961 сыллаахха Соболев В.В. аатынан Астрономический институт (ол иннинэ АО ЛГУ) станцията аһыллыбыта. Станция сүрүн тэриллэрэ: [АЗТ-3]] уонна АЗТ-14 (D=48см). 1988 сыллаахха Карабаахха сэрии буолбута, онон ЛГУ астроном-устудьуоннара сайыҥҥы практикаарыгар барбатахтара. 1993 сыл сэтинньититтэн АО ЛГУ станцията консервацияланан турар.
1980-с сылларга Бюракааннааҕы обсерваторияны ордук үчүгэй астрокилиимэттээх сиргэ көһөрөр былаан баара. Армения илин өттүгэр баар Караглух хайаҕа 2800 м үрдүктээх сири талбыттара.
Обсерватория тэриллэрэ.
Билигин обсерватория биэс тэриллээх. Улахан телескоптара: 1976 сыллаахха тутуллубут 2,65-миэтэрэлээх рефлектор телескоп уонна аан дойду саамай улахан телескоптартан биирдэстэрэ 1-миэтэрэлээх Шмидт телескоба. Атын тэриллэр — 53-см Шмидт телескоба (аналог ВАУ), 50 уонна 40-см рефлектор телескоптар (электрофотометрдаах уонна электрополяриметрдаах). 1950 сыллаахтан радиотелескоп тутуутунан дьарыктаммыттара. 4,2 м уһуннаах долгуҥҥа үлэлиир 2 синфазнай антенна, уонна 1,5 м уһуннаах долгуҥҥа үлэлиир эмиэ 2 синфазнай антенна тутуллубуттара. КМЗ урукку филиала эмиэ обсерватория састаабыгар киирэр.
Врацян Симон. Симон Врацян (, 1882—1969) — армян судаарыстыбаннай деятелэ, Армения Бастакы Өрөспүүбүлүкэтин бүтэһик премьер-миниистирэ (1920 сыл сэтинньи 25 күнүттэн ахсынньы 2 күнүгэр дылы). Арменияҕа Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ омук дойдутугар тахсыбыт. Францияҕа, АХШ-ка, Ливаҥҥа олоро сылдьыбыт. 1967 сыллаахха алта томнаах «Олох суолларынан» («По дорогам жизни») диэн ааттаах ахтыыларын бэчээттэппитэ. 
Олоҕун кэпсээнэ.
. В последующие годы он преподавал в Гарина некоторых учебных заведениях, редактирование Карин и Европы , опубликованные в нескольких газетах. 1911 - 1913 в США на выходе «Батькивщина» газеты. Во время Второй мировой войны он вернулся в Тбилиси , где он участвовал в организации волонтеров. В 1917 году , после Февральской революции в Тбилиси газете издательства "Горизонт". В 1918 году он был избран в Закавказском сейме , а затем 1919 был членом Бюро АРФД. В 1918 году , Закавказская правительство участвует в Батуми турецко-Южного Кавказа переговоры.
После провозглашения независимости ( 1918 ) , назначенного на Южной России Добровольческой армии во главе дипломатической миссии. В 1919 году он был избран в Республике Армения , член парламента в 1920 году В мае назначен Н. Ohanjanyan во главе с министром сельского хозяйства и труда, 1920 ноября в правительстве премьер - министра.
Большие Салы диэн Екатерина II ыйааҕынан Кырыымтан көспүт эрмээннэр дэриэбинэлиргэр (билигин Ростов уобалаһа) 1882 сыллаахха төрөөбүтэ. Доннааҕы Нахичеваҥҥа эр дьон гимназиятыгар үөрэммитэ. 1906 сыллаахха Эчмиадзииҥҥа духовнай семинарияны бүтэрэн баран Нахичеваҥҥа төннүбүтэ. 1906 сыллаахтан өрөбөлүүссүйэ оҥорооччуларга кыттыбыта. Сойуолаһыыттан тэскилээн Батум, Трапезунд, Константинополь куораттарынан сылдьыбыта. 1907 сыллаахха Венаҕа буолбут дашнаактар 4-с сийиэстэригэр кыттыбыта. 
1908 сыллаахха Врацян Россияҕа төннөн кэлэр. Санкт-Петербург университетыгар юридическай уонна педагогическай факультеттарга үөрэнэр. 1911-13 сылларга АХШ-ка тахсар «Родина» хаһыакка редактордыыр. 
Бастакы аҕа дойду сэриитэ саҕаланарыгар Тифлис куоракка турок сэриитин утары охсуһар армяннар дружиналарын тэрийсибитэ. 
1918 сыллаахха Закавказье сеймын чилиэнинэн талыллыбыта. Армения тутулуга суох көҥүл судаарыстыба буолбутун кэннэ генерал Деникин армиятыгар республика дипломатическай миссиятын салайааччытынан анаммыта. 
1919 сыллаахха Армения парламеныгар депутатынан талыллыбыта. Кэлин Дашнак бырабыыталыстыбатын үлэ уонна тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн үлэлээбитэ. 
1920 сыл сэтииньи ыйыгар премьер-миниистиринэн талыллыбыта. Ый буолан баран РСФСР бырабыыталыстыбатын сөбүлэһиитинэн Врацян бырабыыталыстыбата ууратыллыбыта. 
1921 сыл саҕаланыытыгар «Ийэ дойдуну быыһыыр Комитеты» салайбыта. Сэбиэскэй былааһы утаран өрө турууга кыттыбыта, бастаанньа хам баттаммытын кэннэ дойдутуттан букатыннаахтык барбыта. Бэйэтин кытта Армения бастакы Республикатын былааҕын илдьэ барбыта. 
1951 сылтан Бейруукка армянскай семинария дириэктэринэн үлэлээбитэ. 1969 сыллаахха өлбүтэ..
Ширакaци Анания. Анания Ширакаци (арм. Անանիա Շիրակացի; 610 сыл кэриҥэ — 685 сыл кэриҥэ ) — эрмээн геограба, философ, математик, картограф, историк, астроном уонна алхимик, былыргы армян естествознаниетын төрүттээччи.
Ширак уобалаһыгар төрөөбүтэ. Бэйэтин Ширакаванци диэн ааттанара, Ширакаван диэн сир аатынан. Аҕатын аата Ованнес диэн этэ. Арменияҕа начальнай үөрэҕи ылан баран, Византияҕа салгыы үөрэнэ барар. IV Армения тыатыгар Кристосатура диэн математикка үөрэнэр. Учууталын «науканы барытын баһылаабатах» диэн сылтаан Трапезунд куоракка барар. Манна кини биллиилээх учуонай Тихиккэ үөрэнэр. Армян суругар-бичигэр киэҥ билиилээх учуонайга аҕыс сыл үөрэнэр. Ол кэннэ Арменияҕа төннөн кэлэн научнай үлэнэн, ону таһынан үөрэҕириинэн дьарыктанар. Квадриум төрүттэригэр олоҕурбут оскуолалары аһан үлэлэтэр. 
Үлэлэрэ.
Анания Ширакаци барыта сүүрбэттэн тахса үлэлээх:
«Ыйытыылар уонна суоттар» арифметика садаачаларын хомуурунньуга биһиги кэммитигэр дылы тиийэн кэлбит арифметика үлэлэриттэн биир саамай былыргылара.
Манджгаладзе Эроси Акакиевич. Эроси Акакиевич Манджгаладзе (; 1925–1982) — грузинскай сэбиэскэй артыыс уонна спортивнай комментатор. Грузинскай ССР народнай артыыһа (1961).
Эроси Манджгаладзе 1925 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр Грузинскай ССР Самтредскай оройуонун Ганири сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Аан бастаан алта саастааҕар сыанаҕа тахсыбыта. 1941 сыллаахха Тбилиситээҕи Ш. Руставели аатынан театральнай институкка киирбитэ. Д.А. Алексидзе кини учуутала этэ. 1942-1943 сылларга үөрэҕин быыһыгар Грузия араадьыйатыгар дикторынан уонна спортивнай комментаторынан үлэлээбитэ. 
1947 сыллаахха театральнай институту бүтэрбитэ. 1948 сыллаахха Ш. Руставели аатынан Грузинскай академическай театр труппатыгар ылыллыбыта. Гоу уонна Д’Юссо суруйууларыгаргар «Дириҥ силистэр» («Глубокие корни») спектакльга Брет оруолун оонньоон театрга аан бастаан айар үлэҕэ холоммута. 1956 сыллаахха ССКП кэккэтигэр киирбитэ. 1958 сыллаахха киинэҕэ аан бастаан уһуллубута. Эроси Манджгаладзе Тбилиси куоракка олорбута. 
1982 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр өлбүтэ.
Арараат (хайа). Арараат (( уонна (Масис), , )) — хайа, Туурсуйа илин өттүгэр баар Эрмээн хайаларын ордук үрдүк чыпчаала. Билигин Түркийэ сиригэр баар. Бу хайа үрдэ куруутун хаардаах буолар уонна үлэлээбэт вулкаан буолар. Иҕдиир провициятыгар сытар, Ираантан 16 километр ыраах сытар, уонна Арменияттан 32 км ыраах сытар.
Устуоруйата.
Урарту бириэмэтигэр манна Армения хоруоллуга сытара. Уруккута курдук 3000 сыллаахтан олоруллубута, 1923 сыллаахтан Лазанья сөбүлэһиитинэн Туркийэ былааһыгар баар буолбута.
Тораманян Торос. Торос Тораманян (арм.: Թորոս Թորամանեան; 1864 — кулун тутар 1, 1934) — эрмээн норуотун биллиилээх архитектора, архитектура историга. Кинини «Эрмээн архитектурнай историографиятын аҕатынан» билинэллэр.
Олоҕо.
Торос Тораманян 1864 сыллаахха Османскай империя Шебинкарахисар куоратыгар төрөөбүтэ. Константинополь куоракка, кэлин Парижка архитектураны үөрэппитэ, ол кэннэ орто үйэтээҕи эрмээн архитектурнай пааматынньыктарын сиһилии үөрэппитэ.
Өр сыллаах чинчийэр үлэтин түмүгэр эрмээн архитектурата византийскай, кэлиҥҥи кэмнээҕи Арҕаа Европа архитектуратыгар күүстээх сабыдыалы оҥорбутун бэлиэтээбитэ. Турок-эрмээн сэриитин кэмигэр, 1920 сыллаахха, Тораманян научнай-чинчийэр үлэтин улахан аҥарын сүтэрбитэ. 1934 сыллаахха Ереваҥҥа олорон өлбүтэ, Раздан өрүс кытылыгар көмүллэн сытар.
Босния уонна Херцеговина былааҕа.  
Босния уонна Херцеговина былааҕа халлаан күөх полотноттан уонна араҥас треугольниктан турар. Сэттэ маҥан сулус ол треугольник аттыгар уруһуйдаммыт, уонна икки сулус аҥардарара треугольник анныгар уонна үрдүгэр көстөллөр. 
Треугольник Босния уонна Херцоговина үс норуотун көрдөрөр: босниецтары, хорвааттары уонна сербтары. Ону тэҥэ Босния уонна Херцоговина территорията треугольнигы майгыннатар.
Дубровник. Дубро́вник (, 1918 сылга дылы — Рагу́за, ) — Хорватияҕа баар куорат, Дубровницко-Неретванская жупания киинэ. Киһитин ахсаана 42,6 тыһ (2011). Далмация соҕуруу өттүгэр сытар, Адриатика байҕал кытыыгар. Сир хамсааһына дьайар. 
Муора порда, «Дубровник» норуоттар ыккардыларынааҕы аэропорт. Муора куруорда. Эргэ куорат муора тумулугар сыырга кириэппэс истиэнэлэринэн төгүрүктүнэн турар, XIV—XVIII үйэлэр таас дьиэлэриттэн турар, ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы наследиетыгар объектарыгар киирэр.
История.
7 үйэҕэ олохтоммут. 1358 саҕалаан Рагуза диэн латыын ааттаах Дубровницкай республика киинэ. Хорват тыла сайдыбыт кииннэриттэн биирдэстэрэ уонна билигин сүппүт далматин тыла, «Славяннар Афиныта». 1808 Иллирия провинциятын биир куората. 1815 сылтан австриятааҕы Далмация королевствотын куората. 1918-1941 сылларга Югославияҕа, 1941 уонна 1943-45 Хорватия, 1941-43 Италия, 1945-91 эмиэ Югославия састаабтарыгар. 1991 сылтан тутулуга суох Хорватияҕа. 
Климат.
Климата субтропик, ыам ыйтан алтынньыга дылы сайыҥҥылыы ичигэс, куйаас кэм, кыһына сылаас. Сыллааҕы сөҥүү ортотунан — 1037 мм, сөҥүү муҥутаан сыл бүтүүтүгэр түһэр. 
Архитектура.
Архитектура өртүгэр Дубровник икки аҥы хайдар — саҥа уонна эргэ. Эргэ куорат кириэппэс истиэнэтин иһигэр аныгы көрүҥүн XVII ү. туппут. Эргэ куорат орто үйэтинээҕи архитектура образеһа буолар. Саҥа куорат үксүн кэриэтэ XIX бүтүүтүгэр XX үйэ саҕаланыытыгар тутуллубут, иннэ гынан аныгы кыра этээстээх архитектура баһылаабыт. 
Эргэ куоракка аан дойду сэҥээрэн көрөр "Былаас былдьаһыыта" () сериал сорох чааһа уһуллар.
Куурд тыллара. Куурд тыла (زمانێ كوردی, Zimanê Kurdî, Зымане Köpди) — куурды омук тылларын бөлөҕө, Ираан тылларын хотугулуу-арҕаа бөлөҕө (индоевропейскай тыллар бөлөхтөрө). Курдистаан диэн аатырар эрэгийиэҥҥэ тарҕаммыттар. Фонетикаларыгар уонна тылларын олоҕор уратылара кыра, ол эрээри морфологияҕа улахан уратылаахтар, онон бэйэ-бэйэлэрин өйдөспөттөрүн кэриэтэ. Бу көстүү Орто үйэлэргэ ираанныы тыллар үксүлэрэ морфологияларын уларытыыларын кытта ситимнээх. Билигин «куурд тыллара» диэн үксүн түөрт тылы ааттыыллар:
Форман Милош. Ми́лош Фо́рман (; дьиҥнээх аата: Ян Томаш Форман, , Часлав, Чехословакия) — чиэх уонна Америка киинэ режиссера уонна сценарииһэ.
«Оскар» бириэмийэ икки төгүллээх лауреата, ол иһигэр режиссер быһыытынан. Маннык аатырбыт киинэлэри туруорбута: «Кэҕэ уйатын үрдүнэн көтөн иһэн», «Амадей», «Вальмон» и другие.
Олоҕо.
Чехословакия Часлав куоратыгар төрөөбүт. Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр аҕата бобуулаах кинигэни тарҕаппытын иһин нациистар тутана Бухенвальд лааҕырыгар өлөрбүттэрэ. Ийэтэ Освенцимҥэ өлбүтэ. Бэйэтин туһунан суруйбут «Тиэрэ эргийии» (Turnaround) диэн кинигэтигэр Форман дьиҥнээх аҕам дьэбириэй архитектора (1887—1965) эбит диэн суруйар, ол киһи 1940-с сылларга АХШ-ка көспүт эбит. 
Форман Подебради интэринээтигэр кэлин Чиэхийэ бастакы бэрэсидьиэнэ буолбут Вацлав Гавеллыын уонна Машиновтары кытта үөрэммит. Аан дойдуга бастаан «Хара Пётр» (1963) диэн киинэтинэн билолибитэ, ол киинэтэ Локарноҕа буолар киинэ бэстибээлигэр көстүбүтэ. Сытыы сатииралаах «Бал пожарных» («Горит, моя барышня», 1967) киинэтэ Прага сааһын өтө көрүү курдук буолбута. Сэбиэскэй сэриилэр Чехословакияҕа 1968 сыллаахха киирбиттэриттэн сылтаан АХШ-ка көспүтэ.
Яна Брейхова диэн чиэх актрисатын ойох ыла сылдьыбыта.
Милош Форман абаҕата (төрөппүт аҕатын бииргэ төрөөбүтэ) — архитектор (1894—1979). Аҕатынан бииргэ төрөөбүтэ — Джозеф Кон (, род. 1932) Америка математига.
Эмиграция.
Америкаҕа бастакы киинэлэрэ — «Отрыв» (1971; Гран-при Кааннааҕы киинэ бэстибээлэ) уонна «Баттах» (1979).
Чехия хоккейнай хамаандата. Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата — Чехияны аан дойдутааҕы таһымнаах турнирдарга ааттатар национальнай хамаанда. Чехия хоккейнай ассоциациятын хонтуруолугар сылдьар. 
Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата аан дойду алта төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1988 сыллаахха буолбут олимпийскай оонньуулар чөмпүйүөннэрэ (Канада, Калгари). 1993 сыллаахха Чехословакия республиката үрэллибитин кэннэ сүүмэрдэммит хамаанда. Ол эрэн урукку Чехословакия хоккейга ситиһиилэрин, утумнааччы быһыытынан, илдьэ сылдьар. Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата аан дойду бастыҥ национальнай сэттэ хамаандатын иһигэр киирэр (Арассыыйа, Канада, Швеция, Словакия, Финляндия, АХШ).
Чехия олимпийскай оонньууларга ситиһиитэ. Чехия олимпийскай оонньууларга 1900 сылтан кыттар. 1912 сылга диэри Богемия диэн (чеш. Čechy, нем. Böhmen — Бёмен, лат. Boiohaemum, Bohemia, оҕустар дойдулара) — Киин Европаҕа билиҥҥи Чехия арҕаа эҥэригэр баар историечскай уобалас) ааттанар эрдэҕиттэн. 1920-1992 сылларга Чехословакия. Чехословакия республиката үрэллибитин кэннэ Чехия туспа судаарыстыба быһыытынан 1994 сылтан кыттар. 
Чехия национальнай олимпийскай комитета (НОК) 1899 сыллаахха тэриллибитэ.
Карловы Вары. Карловы Вары эбэтэр Ка́рлови-Ва́ри (), эрдэтээҥи аата — Карлсбад ( — Чехия Республикатыгар баар курорт. Богемия арҕаа өттүгэр Огрже, Ролава уонна Тепла өрүстэр силлиһэр сирдэригэр турар куорат. Нэһилиэнньэтин ахсаана: 49 864 киһи (2014 сыл.) Карловы Вары эмтээх минеральнай ууларынан аатырбыт дьүүктэлэрдээх. Маны таһынан үгүс айанньыт сэргии көрөр тутуулардаах.
Былыргы тутуулара.
Гёте башнята.
Гёте башнята 1889 сыллаахха тутуллубут Карловы Вары баар саамай былыргы башня. Башня үрдүттэн Карловы Вары куорат уонна тула сытар кэрэ көстүүлэри кэрэхсии көрүөххэ сөп. 
Бечов-над-Теплой.
Былыргы замок уонна куорат Чехия арҕаа өттүгэр сытар, Карловы Варыттан 25 биэрэстэ тэйиччи. Романтическай замок уонна былыргы кириэппэс - историческай пааматынньык быһыытынан сыаналанар. 
Гейзернай колоннада.
Карловы Вары саамай биллэр-көстөр дьүүктэтэ. 2 биэрэстэ дириҥтэн +72…+73°С итии эмтээх уу өрө тыган тахсар. 
Дворжак садтара.
Антонин Дворжак аатынан Дворжак садтара — дьоҕус гынан баран олус кэрэ парк Карловы Вары киинигэр баар. 
Ян Бехер түмэлэ.
«Бехеровка» диэн аатынан биллэр итирдэр утаҕы оҥорбут фармацевт аатынан түмэл.