mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Болот. Болот — сэрии сэбэ, биир сүрүн өйдөбүлэ суох. Чинчийээччилэр арааһы бары этэллэр. Сорохтор быһааралларынан котокоон курдук эрээри уга кылгас, сорохтор икки өттүнэн биилээх быһах, сорохтор шпага курдук дииллэр. Болот бэйэтинэн ханна да көстө илик, норуот тылынан уус-уран айымньыларыгар эрэ ахтыллар. Арааһа, болот перстэр «булаат» (ыстаал) диэн тыллара сылдьар.
Хаһан эмэ Саха сиригэр булаат тимирдээх батас дуу, кылыс дуу көстөн соһутара буолуо…
Саха сиригэр, оннооҕор, б.э.и. VIII—VI үйэлэрдээҕи кытайдар боруонса мечтэрэ көстүтэлээбиттэрэ. Бу биһиги өбүгэлэрбит түҥ былыргыттан Кытайы кытары эргинсэ, сибээстэһэ олорбуттарын туоһулуур. Холобур, 2003 с. Хаҥалас Кытыл Дьураатыгар букатын даҕаны былыргы римляннар боруонса мечтэрин булбуттара. Ол сэп хайдах биһиги дойдубутун булан хаалбыта биллибэт. Ким эрэ атыыласпыт дуу, скифтэр аҕалбыттар дуу…
Түмүктээн эттэххэ, саха кыргыска туттар сэриитин сэптэрин ымпыктаан-чымпыктаан наукаҕа олоҕуран үөрэтии, Ф. Ф. Васильев 1995 сыллаахха «Военное дело якутов» үлэтин суруйан хаалларбытын кэннэ, суоҕун кэриэтэ. Онон бу тиэмэ ситэри арыллыбакка, норуот билиитигэр толору тахсыбакка турар.
Болот диэн тыл эр киһи аатын быһыытынан эмиэ киэҥник туттуллар. Холобур, биллиилээх суруйааччыбыт Болот Боотур.
Майкл Джексон.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;390826&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-18T20:11:10Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;391183&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Майкл Джозеф Джексон (; 1958–2009) — аан дойду аатырбыт ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ, АХШ артыыһа. Аан дойду поп музыкатыгар элбэх саҥа хайысхалары киллэрбит киһиннэн биллэр. "Thriller" диэн альбома 13 төгүлүн лауреат аатын ылбыт уонна Гиннес рекортарын кинигэтигэр киирэр.
Кылгас биографията.
Атырдьах ыйын 29 1958 сыллаахха төрөөбүт (АХШ, Индиана, Гэри), өлбүт күнэ бэс ыйын 25 күнэ 2009 сылга (Лос-Анджелес, АХШ). Сэттис оҕонон төрөөбүт.
Аан бастаан ырыаһыт быһыытынан 11 сааһыгар биллибит.
Эмискэ өлүүтэ.
2009 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Лос-Анджелес куораттан (АХШ) Майкл Джексон өлбүт диэн сонун кэлэр. Ити сонун аан дойдуга баара суоҕа 2 чаас иһинэн тарҕанар. Сүрэҕэ тохтообут диэн биллэрэллэр. Барбитураттартан өлбүтэ.
Ыччат күнэ. Ыччат күнэ диэн Арассыыйаҕа бэлиэ күн, бэс ыйын 27 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Устуоруйата.
Сэбиэскэй ыччат күнэ 1958 сыллааххха олунньу 7 күнүгэр ССРС Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан бэс ыйын тиһэх баскыһынньатыгар бэлиэтэнэр буолбута. Бу күн сүрүн тэрээһиннэри хомсомуол ыытара. Параадтар, кэнсиэртэр, викториналар, күрэхтэһиилэр буолаллара. Ону таһынан судаарыстыба ыччат сыл устун тугу гыммытынан түмүк таһаарара, ситиһиилээх ыччаты бэлиэтиирэ. 
ССРС ыһыллыбытын кэннэ урукку өрөспүүбүлүкэлэр бу күн аатын уларыппыттара уонна үксүгэр атын күҥҥэ көһөрбүттэрэ. Бэс ыйын тиһэх баскыһыанньатыгар ыччат күнүн билигин Беларуська эрэ бэлиэтииллэр.
Арассыыйаҕа бу күн 1993 сыллаахтан бэрэсидьиэн Б. Н. Ельцин уурааҕынан сылын аайы бэс ыйын 27 күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута.
1985 сыллаахха ХНТ «Аан дойдутааҕы ыччат сылын» ыыта сылдьыбыта. Арассыыйаҕа 2009 сыл — ыччат сылынан биллэриллибитэ.
Ыччат күнэ атын дойдуларга.
&lt;poem&gt;Азербайдьан — олунньу 2 күнэ
Вьетнам — кулун тутар 26 күнэ
Тайвань — кулун тутар 29 күнэ
Кытай — ыам ыйын 4 күнэ
Түркийэ — ыам ыйын 19 күнэ
Соҕуруу Африка — бэс ыйын 16 күнэ
Украина — бэс ыйын 24 күнэ
Кирибати — атырдьах ыйын 7 күнэ&lt;/poem&gt;
Ылыллыбыт сирэ.
"Бэс ыйын 27 күнэ — Ыччат күнэ", А. Налимова, «Кыым», 2009, 24№
Жан-Жак Руссо. Жан-Жак Руссо́ (; Бэс ыйын 28 1712, Женева — От ыйын 2 1778, Эрменонвиль, Париж таһа) диэн француз суруйааччыта, өйдөөх, композитор. Дьон или быһа салайыытын туһунан дириҥ үлэлээх: (быһа демократия), ол тутул билигин да туттуллар, холобур Швейцарияҕа.
Хондурас. Хондурас ("Honduras") диэн Орто Америка дойдута. Ил тутулунан демократ республика. Кинилиин кирбиилэhэллэр Гуатемала арҕаа, Эль Салвадор соҕуруулуу арҕаа, Никарагуа соҕуруулуу илин, Чуумпу океан соҕуруу уонна Кариб байҕалыгар киирсэр Хондурас хомото хоту. Иэнэ 110,000 км², олохтоохторун ахсаана 7,500,000. Киин куората Тегусигалпа. Дойду дьонун 80% элбэҕэ дьадаҥы.
Никарагуа. Никарагуа (испанныы "Nicaragua"), официаллык Никарагуа Республиката (испанныы "República de Nicaragua"}, диэн Орто Америка ордук улахан дойдута. Иэнэ 130 тыh. км2. Ил тутулунан демократ республика. Кинилиин кирбиилэhэллэр Хондурас хоту уонна Коста Рика соҕуруу. Чуумпу океан дойдуттан арҕаа сытар, Кариб байҕала илин. Киин куората Манагуа, онно Никарагуа дьонун биир гыммыт биэстэрин кэриэтэ олороллор.
Белиз. Белиз ("Belize") диэн Орто Америка дойдута. Британияттан 1981 тутулуга суох буолбута. Белиз элбэх култууралардаах уонна тыллардаах дьонноох-сэргэлээх. Орто Америка дойдуларыттан ааҥл тыла ил суолталаах соҕотох дойдута. Иэнэ 22,960 км², олохтоохторун ахсаана 320,000 (2008 туругунан).
Коста Рика. Коста Рика (), официаллык Коста Рика Өрөспүүбүлүкэтэ (), диэн Орто Америка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Никарагуа хоту, Панама илин уонна соҕуруу, Чуумпу океан арҕаа уонна соҕуруу, Кариб байҕала илин.
Эл Салвадор. Эль Салвадор () диэн Орто Америка иэнинэн уонна олохтоохторун чиҥинэн ордук кыра дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Чуумпу океан, Гватемала уонна Хондурас. Олохтоохторун ахсаана 6,8 мөл. кэриҥэ. Киин куората Сан Салвадор.
Гватемала. Гватемала () диэн Орто Америка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Миэксикэ хоту уонна арҕаа, Чуумпу океан соҕуруулуу арҕаа, Белиз хотугулуу илин, Хондурас уонна Эль Салвадор соҕуруулуу илин.
Киин куората Гватемала.
Ыhыах.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281494&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-06-05T08:42:23Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Egerman&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: Ыһыах&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;295095&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Бурдук үүнээйилэр.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;278521&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T23:29:34Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 85 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;281496&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Бурдук үүнээйилэр диэн астаах туорахтарын ыларга анаан культивацияланар туорахтаах оттор бүтүн ааттара. Бурдук үүнээйилэр атын аhылык үүнээйилэрин кытта тэҥнээтэххэ ордук элбэх ас баайын биэрэллэр. Витаминнар, минераллар, карбохидраттар, сыалар, арыылар уонна протеин төрүттэрэ. Сорох сайдар дойдуларга рис, сэлиэhинэй эбэтэр маис туорахтара күннээҕи аhылык улахан өттө буолаллар.
Кугас кус. Кугас кус (, ) — улахан кус. Атыыра саас кугастыҥы кытархай өҥнөөх. Төбөтө, моонньо уонна көхсө арыый сырдыктар. Моонньун аллараа өттугэр хара моойторуктаах. Кутугуругун анна уонна кутуруга от күөхтүҥү кылбачыйар хара өҥнөөх. Кынатын иннэ үрүҥ, кэннэ — хара, от күөхтүҥү сирдээх. Тумса уонна атахтара харатыҥылар. Улааппыт тыһы атыырга майгынныыр, ол гынан баран төбөтүн уонна моонньун өҥнөрө арыый сырдыктар, моойторуга суох.
Саха сиригэр кугас кус сэдэхтик көстөр. Өлүөхүмэҕэ, Дьокуускай таһыгар уонна Бүлүү өрүскэ бултана сылдьыбыта биллэр. Саха сириттэн саамай чугас уйаланар сирдэрэ Байкаалга баар. Европа уонна Азия истиэптэригэр уонна кумах куйаардарыгар Средиземнай муораттан Амырга тиийэ син тарҕаммыт көтөр.
Эриэн кус. Эриэн кус (, ) — бөдөҥ кус. 
Сиринэн түргэнник сүүрэр. Атыыра да тыһыта да биир эриэн өҥнөөхтөр. Сүрүн өҥө үрүҥ, төбөтө от күөхтүҥү, халлаан куөхтүҥү килбэчийэр хара өҥнөөх. Тумса чаҕылхай кыһыл. Атыырын тумсугар үөһээ өттүнэн тирии кыһыл бөлтөҕөрдөөх. Түөһүн үөһээ өттүнэн, ойоҕосторунан, кынаттарын аннынан көхсүн инники өттүгэр силбэһэр кэтит соҕус хоҥор (каштан өҥө) курдаах. Кынатын илин өттө үрүҥ, кэлин өттө — хара, от куөх сирдээх. Кутуруга үрүҥ, кутуругун төбөтө хара. Атаҕа маҥанныҥы кыһыл (оруосабай).
Саха сиригэр сэдэхтик киин улуустарга көстөр. Биирдии эбэтэр аҕыйах 2-4 кустаах бөлөхтөр Өлүөнэ орто тардыытыгар, Дьокуускай таһыгар, Тамма уонна Мэндэ үрэхтэр аллараа тардыыларыгар көстөллөр, Өлүөнэ Амма ыккардыларын соҕуруу өттүгэр баар буолаллар. Саха сириттэн саамай чугас уйаланар сирэ — Селенга өрүс тардыыта, Даурия уонна Монголия.
Көҕөн. Көҕөн () — бөдөҥ кус. Атыыра 1 киилэттэн тахса ыйааһыннаах буолар. Саас атыырын төбөтө уонна моонньо хараҥа от күөх өҥнөөхтөр. Моонньугар үрүҥ моойторуктаах. Хабарҕата уонна түөһүн илин өттө хараҥа хоҥор. Өрөҕөтө сырдык бороҥ, кыра туора барар сурааһыннардаах. Көхсүн илин өттө, лаппаахыта уонна моонньун кэлин өттө (буровато-серый). Көхсүн кэлин өттө хараҥа (черно-бурая). Эмэһэтэ хара. Кыната чэриниилэ өҥнөөх, үрүҥ сурааһыннарынан төгүрүтүллүбүт сирдээх (зеркальце). Тумса от күөхтүҥү саһархай (зеленовато-оливковый), сааһырдаҕын аайы саһарбыта күүһүрэр. Атаҕа кып-кыһыл.
Көҕөн Саха сиригэр.
Саха сиригэр ойуур зонатын соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Саха сирин арҕаа өттүгэр ареаалын хотугу кыраныыссата Хотугу эргимтэҕэ тиийэр, илин өттүгэр — Верхоянскай кэтирээһинигэр тиийэр. Өрөспүүбулүкэ таһыгар киэҥник тарҕаммыт көтөр. Ареаала Европа, азия уонна Хотугу Америка хоту өттүлэрин хабар. Хотугу уонна киин Индияҕа, Кытай муора таһынааҕы сирдэригэр, Япония арыыларыгар кыстыыр.
Саха сирин киин өттүгэр атын кустардааҕар эрдэ кэлэр (үксүн муус устар бүтэһигэр - ыам ыйын саҕатыгар).
Тыһыта ыам ыйын бастакы күннэриттэн сымыыттаан барар. Ол гынан баран маннык түбэлтэлэр саас эрдэ кэллэҕинэ эрэ буоллаллар. Үксүн ыам ыйын ортотуттан эбэтэр бүтэһигэр сымыыттыыр. Сороҕор өссө хойут да сымыыттыан сөп. Уйата сиргэ баар буолар, талахха, кыра мастарга, окко саһыарар. Хоптолор сымыыттыыр сирдэригэр таптаан сымыыттыыр. Уйата хаппыт отунан, сэбирдэҕинэн, муоҕунан тэлгэтиллибит буолар, түү валигынан төгүрүтүллэр. Ортотунан 7-12 от күөхтүҥү өҥнөөх сымыыттаах. Бэс ыйын бүтүүтэ оҕолоро күөлгэ киирэллэр. Кынаттарыгар от ыйын иккис аҥаарыттан, атырдьах ыйын саҥатыгар дылы тураллар. Күһүҥҥү көтүүтэ атырдьах ыйын ортотуттан саҕаланар, балаҕан ыйын бүтүүтүгэр түмүктэнэр. Дьокуускай таһыгар сорох көтөрдөр алтынньы ортотугар дылы баар буолаллар.
Аһылыга.
Аһылыгар үүнээйилэр уонна үөннэр-көйүүрдэр тэҥ оруоллаахтар. Үүнээйи аһылыгы ордук саас эрдэ уонна уонна күһүн хойут элбэхтик сиир. Үүнээйилэртэн сугуну, тиит туорааҕын сиир, уу үүнээйилэрин сиэмэтин, силистэрин, сымнаҕас үнүгэстэрин кэбийэр. Үөнтэн-көйүүртэн чиэрбэлэри, моллюскалары, уу хомурдуостарын уонна уу үөннэрин ыамалырын элбэхтик сиир.
Хара көҕөн. Хара көҕөн (, ) — бөдөҥ кус. Атыыра көннөрү көҕөн тыһытын майгынныыр, сааскы өҥө суох. Төбөтө кыһыллыҥы-хоҥор, үөһээ өттө арыый хараҥа. Көхсө хараҥа хоҥор, түөһэ өрөҕөтүгэр харааран түһэр, өрөҕөтө хараҥа хоҥор, эмэһэтэ хара-хоҥор. Тумса хара, тумсун төбөтө араҕас. Атаҕа саһархай кыһыл (оранжевай). Тыһыта атыырын курдук өҥнөөх.
Саха сиригэр соҕуруу өттүгэр көстөр. Өлүөхүмэ Кыыллааҕын олохтоохторо былыргаттан билэр көтөрдөрө, кинилэр «быры көҕөнө» диэн ааттыыллар эбит.
Саха сириттэн чугас уйаланар сирдэрэ — Приморскай кыраай соҕууруута, Сахалин арыы соҕуруу өттө, Даурия.
Чөркөй. Чөркөй эбэтэр чөркөөкү (Anas crecca L., чирок-свистунок) — кыра кус. Улахан атыыр ыйааһына 250—450 г тиийэр. Атыыра саас төбөтө уонна моонньун үөһээ өттө кытархайдыҥы хоҥор. Төбөтүн икки өттүнэн араҕас хаймылаах кэтит от күөҕэ балаһалар бааллар.
Өссө маны көр.
Таас чөркөйө
Баҕаччах. Баҕаччах, Саха Сиригэр улахан киэҥ алаас баар, Мэнэ-Ханалас территориятыгар. Бэйэтигэр 45 алаас систематын холбуур. Кырасыабай айыха баар. Улахан ыһыах буолар сирэ. Кэнники кэмҥэ элбэх баһаар буолла, онон сибээстээн элбэх заповедниктар алдьаннылар!
Мукулук. Мукулук — Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар алаас, биир улахан тыалаах сир.
Мороду. Мороду (Anas formosa Georgi., клоктун) - кыра кус. Атыыра саас чаҕылхай өҥнөөх буолар. 
XX үйэ 60-с сылларыгар дылы Саха сиригэр тарҕаммыт кус этэ. Соҕурууттан Саҥа Сибиир арыыларыгар тиийэ көстөр. 60-с сыллар ортотуттан ахсаана лаппа кыччаабыт. Өскө 1962 сааһыгар орто Өлүөнэҕэ ааһар кус 53% ылар буоллаҕына, 1966 сыллаахха 14,5% эрэ ылар буолбут. 70-с сыллар ортолоругар өрөспүүбүлүкэ кустарын 2-6% тахсыбат буолбут. Саха сирин таһыгар Енисей өрүс тардыытын илин өттүгэр, Таймыыр соҕуруу-илин өттүгэр, Анадырь өрүс тардыытыгар, Охотскай аннынан уонна Байкаал хоту кытылыгар уйаланар. Кыстыыр сирэ Орто Кытай уонна Япония.
Саха сирин киин улуустарыгар саас ыам ыйын ортотугар кэлэр. Ый бүтэһигэр бэc ыйын саҥатыгар уйатын туттар. Уйата ууттан чугас сиргэ буолар. 6-10 от күөхтүҥү сиэрэй сымыыттаах. Оҕолоро күөлгэ бэс ыйын бүтүүтүгэр киирэллэр. Атырдьах ыйын иккис аҥаарыгар балаҕан ыйыгар көтөллөр.
Аһылыга.
Мороду аһылыгар үөн-көйүүр элбэх. Саас кумаар личинкатын сиир. Сайын уонна күһүн кыра моллюскалары, ракообразнайдары, чиэрбэлэри уонна личинкалары сөбүлээн сиир. Үүнээйиттэн уу отторун сиэмэтин сиир.
Саха сирин кыһыл кинигэтигэр киирбит сэдэх, харабылланар көрүҥ. Саха сиригэр барытыгар мородуну бултуур бобуллар.
Протодьяконов Василий Никитич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;385253&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T10:28:59Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402612&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Протодьяконов Василий Никитич — саха литэрэтиирэтин устуоруйатын чинчийбит литературовед учуонай, литэрэтиирэ кириитигэ, педагог, мэтэдиис, Таатта улууһун Ытык киһитэ, тыыл бэтэрээнэ. "Саха ырыата" (Алампа тылларыгар),"Ньургуһуннар" (Сиэн Чолбодук тылларыгар) диэн норуокка киэҥник биллибит ырыа ааптара.
1934 с. от ыйын 1 күнүгэр Тааттаҕа Чөркөөххө төрөөбүтэ. 1954 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрэн начаалынай кылаас уонна пионер баһаатай идэтин ылбыта. Үс сыл аармыйаҕа сулууспалаан баран, 1957 с. СГУ усуторуйа-филилогия факультетын саха тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1962 с. саха тылын уонна литературатын кафедратыгар ассистенынан үлэлии хаалбыта. 1965-1968 сс. университет аспирантуратыгар ситиһиилээхтик үөрэммитэ. 1968 с. кафедраҕа бастаан старшай преподавателинэн, онтон доценынан үлэлээбитэ. 1992 с. саҥа тэриллибит саха литэрэтиирэтин кафедратын сэбиэдиссэйинэн анаабыттара.
Университекка "Саха литературатын историята", "Саха литературнай критикатын историята", "Саха литературатын оскуолаҕа үөрэтии методиката" куурустары ааҕар, элбэх үөрэх кинигэтин, научнай ыстатыйалары бэчээттэттэ. Үлэтин сүрүн ис хоһооно - саха тылын күүһүн тилиннэрии, омук кырдьыгын, уратытын туруулаһыы.
Егоров Егор Григорьевич. Егоров Егор Григорьевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин Академиятын чилиэнэ, экономика билимнэрин доктара, профессор.
Олоҕун олуктара.
Сунтаар улууһун Күүкэй нэһилиэгэр 1936 сыл от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүт.
Сэлиэhинэй. Сэлиэhинэй ("Triticum") диэн аан дойдуга тарҕаныытынан бастыҥ туорахтаах үүнээйи. Үөскээбит сирэ Чугас Илин региона. Сэлиэhинэй туорахтара бурдук оҥоруутугар, пиибэ уонна водка көөнньүүтүгэр уонна биооттук оҥоруутугар туттуллаллар. Онтон ураты дьиэ кыылыгар аhылык буолар.
Нэчимиэн. Нэчимиэн ("Hordeum vulgare") диэн бурдук үүнээйи. Агрикултуураҕа дьиэ кыылын уонна көтөрүн аhылыгар анаан үүннэриллэр, онтон таhынан солодтааhыҥҥа (пиибэ астааhына) туттуллар. 2007 с. нэчимиэн аан дойдутааҕы оҥоруутун таhыма 136 мөлүйүөн тонна уонна үүннэриллэр сирин бүтүн иэнэ 566,000 км² буолбут.
Эбиэс. Эбиэс ("Avena sativa") диэн бурдук үүнээйилэргэ киирсэр үүнээйилэр көрүҥнэрин бөлөхтөрүн бүтүн аата. Дьиэ кыылын (сылгы уонна сүөһү) аhылыгар сүрүннээн туттуллар.
Рис. Рис ("Oryza sativa") диэн туорахтаах үүнээйилэр ыалларын биир өлүүлээх от үүнээйитэ. Рис туораҕа аан дойдутааҕы киһи аймах биир сүрүн аhа. Бастатан туран тропик Латин Америка, Кариб, Илин, Соҕуруу уонна Соҕуруулуу-илин Азия олохтоохторугар.
Рис биир сыллаах үүнээйи курдук үүннэриллэр, ол гынан баран тропик сирдэргэ элбэх сыллаах буолуон сөп уонна 20 сыл устата үүнүү биэриэр кыахтаах. Рис ото 1-1.8 м үрдүктээх, ол кырыhын арааhыттан уонна иҥэмтэтиттэн тутулуктаах. Сэбирдэхтэрэ 50-100 см уhуннаахтар уонна 2-2.5 см халыҥнаахтар. Туораҕа 5-12 мм уhуннаах уонна 2-3 мм халыҥнаах.
Рис культивацията үлэ күүһэ намыhах сыаналаах уонна өлгөм сөҥүүлээх дойдуларга уонна регионнарга барсар, тоҕо диэтэр рис үүннэрии олус сыралаах уонна элбэх ууну эрэйэр. Рис ханна баҕар үүнүөн сөп, оннооҕор туруору томторго эбэтэр хайаҕа.
Оруос. Оруос ("Secale cereale") диэн туорахтаах үүнээйилэр ыалларын, Triticeae бииhин от үүнээйитэ, нэчимиэнҥэ уонна сэлиэhинэйгэ уруулуу. Оруос туораҕа бурдук, килиэп, пиибэ, виски, водка оҥоруутугар уонна кыыл аhылыгар туттуллар.
Сорго. Сорго ("Sorghum") диэн биир уонна элбэх сыллаах туорахтаах үүнээйилэр уустара. 30 кэриҥэ көрүҥ баар.
Сорго үөскээбит сирэ хотугулуу-илин Африка (Этиопия уонна Судан). Б.э.и. IV—III тыh. сс. ыла культивацияланар.
Сорго сааскы култуура. Сылааска үүнэр. Курааҥҥа уонна туустаныыга тулуйумтуо. Араас кырыстарга үчүгэйдик олохсуйар.
Культивацията уонна туттуллуута.
Сорго сорох көрүҥнэрэ ас, фураж, алкохоллаах утахтар оҥорууларыгар уонна биооттук курдук туттуллаллар.
Билибин Юрий Александрович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281526&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-06-03T22:08:55Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;354484&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Билибин Юрий Александрович (1901-52), геолог, ССРС Наукаларын Академиятын чилиэн-корреспондена (1946). Металлогенияҕа уонна көмүс үөскээһинигэр үлэлэрдээх. ССРС хотугулуу-илин өттүгэр (Халыма тардыытыгар) көмүстээх сирдэри булуу кыттыылааҕа. ССРС Илин бириэмийэтин 1946 ылбыта.
1927-1928 сс. кыһыныгар Билибин Халымаҕа экспедиция ыытар туһунан элбэх үлэни ыытар. 1928 с. сайыныгар балтараа сыллаах экспедицияны "Союззолото" үбүлээһининэн уонна геология кэмитиэтин сүрүннээһиниэн саҕалыыр. Владивосток куораттан "Дайбоши-мару" диэн эргэ дьоппуон парохуодунан айаннаан билиҥҥи Магадантан 35 км сиргэ Ола диэн балыксыттар бөһүөлэктэригэр бэс ыйын 4 күнүгэр түһэллэр. 
Санкт-Петербурга Васильевскай Арыы Большой проспегар, 56 нүөмэрдээх дьиэҕэ 1984 с. өйдөбүнньүк гранит дуоска ыйаабыттара. Онно суруллубут: «Бу дьиэҕэ 1925 сылтан 1949 сыллаахха дылы уһулуччалаах сэбиэскэй геолог, Ил бириэмийэтин лауреаата, ССРС Академияларын чилиэн-корреспондена Юрий Александрович Билибин олорбута»
Сиэн Кынат. Сиэн Кынат (Старостин Анатолий Гаврилович) — саха бэйиэтэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1984).
Олоҕун олуктара.
Түүлээх нэһилиэгин Кылаайы сэлиэнньэтигэр Уус-Алдан улууһугар от ыйын 3 күнүгэр 1946 с. төрөөбүтэ.
1968 сыллаахха Дьокуускайдааҕы художественнай училищены живописно-педагогическай салаатын бүтэрбитэ.
1973 сыллаахха А. М. Горькай аатынан литературнай үнүстүүтү бүтэрбитэ.
Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
Айар үлэтэ.
Бастакы хоһоонноро 1961 сыллаахха бэчээттэммиттэрэ. Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Аал уоппар итэҕэлим» 1973 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
А. Старостин айымньылара республика уонна киин сурунаалларга нууччалыы, о. д. а. омук тылларынан бэчээттэммиттэрэ. Кини хоһоонноругар олоҕуран биллэр сэбиэскэй композитор В. Веселов «Река моя Лена» диэн биэс пастораллаах вокальнай цикл оҥорор. А. Старостин Полтаваҕа буолбут Х-с Бүтүн Холбоһук эдэр хоһоонньуттарын фестивалыгар кыттар.
Абрамов Алексей Федорович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;387528&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-10-05T17:52:53Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;387532&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Абрамов Алексей Федорович — биолог учуонай, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, наука уонна техника эйгэтигэр СӨ Илин бириэмийэтин лауреаата (2002), биология дуоктара, профессор.
1929 с. от ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Үһүс Үөдүгэй нэһилиэгэр Арыылаах диэн алааска төрөөбүт. 
1943 сыллаахха Далыр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран 14 саастааҕар "Арбаҥда" холкуоска хонуу биригэдьииринэн анаммыта. Биригээдэтэ 1944-45 сс. бурдук, оҕуруот аһын үрдүк үүнүүтүн ылан холкуоһугар биллэ-көстө сылдьыбат. 1946 с. бастакы хомсомуол тэрилтэтэ тэриллэригэр сэкиритээринэн талыллыбыта. Орто оскуоланы 1951 с. бүтэрбитэ. Ол сыл Омскайдааҕы бэтэринээр үнүстүүтүгэр киирбитэ, 1957 сыллаахха бүтэрбитэ. 1961-64 сс. Бүтүн сойуустааҕы эспэримиэнниир бэтэринэриийэ үнүстүүтүн аспираана. 1971 сыллаахтан Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай чинчийэр институутугар (ЯНИИСХ) биохимия лабораториятын сэбиэдиссэйэ.
Чинчийэр үлэтин хайысхалара: агроэкология, саха сылгытын ууһааһына, аһа-үөлэ, Саха сирин усулуобуйатыгар аһы-үөлү харайыы, кыһыҥҥы тымныыны хаһаайыстыбаҕа туһаныы. 15 айар патент ааптара .
Материализм. Материализм диэн философия өйдөөһүнэ, материя бастааҥҥы ис дьиҥ буолар диир. Идеализмҥа утары. Барыта араас эттиктэртэн турар. Эттиктэн оҥоһуллубатах буоллаҕына (холобура, толкуй) эттик дьайыытын түмүгэ буолар. Атыннык эттэххэ, эттик барытыгар бастакы буолар. Атыннык сороҕор "физиализм" диэччилэр.
Ол курдук, материалист таҥараларга уонна атын майгынныыр идеяларга (ол курдук, абааһыларга) итэҕэйбэт. Материалист толкуйугар санаа сыаната суох, эбэтэр билим дакаастабылын көрдүүр. Ол иһин бары материалистар атеист буоллар, ол гынан баран атеисттар бары материалист буолбатахтар. 
Билиҥҥи материализм тутааччылара атын өйдөбүллэри, холобур күүһү, энергияны уонна атын билим дакаастаабыт маллары материализмҥа киллэрэллэр. Эттик уонна энергия өйдөбүллэрэ бэйэ бэйэлэрин солбуйаллар, уонна онтон тахсааччы, холобура, гравитация - эттиктэн тахсар. Ол гынан баран эттик тутулуга чопчу буолбатах.
Философис атын тииптэрэ материализм сорох санааларын билинэллэр, ол курдук редукционизм, логическай позитивизм уонна эмпиризм.