Кучум. Кучум, Кучум-хаан (Сибиир татаардарын тылларынан "Көцөм,", , төрөөбүт сыла биллибэт — 1601 сыллаахха өлбүт) — Сибиир хаана (ыраахтааҕыта), Чыҥыс Хаан сыдьаана, Шибан аҕа ууһуттан төрүттээх, Түмэн уонна Улахан Ордуу хаанын Ибак сиэнэ.
Төрдө.
Кучум аҕата Муртаза, Түмэн уонна Улахан Ордуу хаанын Ибак уола этэ.
Кучум быһа холоон 1510–1520 сылларга Араал муора хотугу кытылыгар, Алта аул диэн ааттаах улууска төрөөбүт буолуохтаах.
Кучум Чыҥыс хаан сыдьаана буолар. Ону таһынан Кучум аймахтара Шибан аҕа ууһуттан төрүттээх Бухара ханствотын хааннара этилэр. Сорох номохторго этиллэринэн Кучум бэйэтэ Бухараттан төрүттээх этэ.
Баһылыктыыр кэмин саҕаланыыта.
Кучум 1555 сылтан ылатан Иккис Абдулла-хаан диэн ааттаах Бухара хаанын көмөтүнэн Едигэр диэн ааттаах Сибиир хаанын утары былааһы былдьаһан сэриилэспитэ. Кучум сэрииһиттэрэ сүрүннээн ноҕайдар уонна каһаахтар этилэр.
1563 сыллаахха Кучум эһэтин иэстэһэн Едигэри уонна кини быраатын Бэкбулаты өлөрбүт уонна Кашлык (Искэр, Сибиир) куораты баһылаабыт. Бу курдук Кучум Иртыш уонна Тобол өрүстэр икки ардыларыгар сытар сирдэр хаана буолбута. Бэкбулат уола Сэйдэк (эбэтэр атыннык Сэид-хаан да дииллэр) тыыннаах хаалбыта уонна Кучум былааһыгар кутталлаах буолбатын гына Бухараҕа ыытыллыбыта.
Кучум итэҕэлинэн мусульманин буолан, Сибииргэ исламы тарҕатыы үлэтин эрчимнээхтик ыыппыта. Исламы ылыныан баҕарбатах дьон күүһүнэн мусульман буолбуттара эбэтэр өлөрүллүбүттэрэ.
Кучум көрдөһүүтүнэн Бухара хаан, Шибан сыдьаана Иккис Абдулла-хаан Кучумҥа үстэ шейхтэри уонна сэидтэри ыыппыта. Кинилэр Сибииргэ исламы тарҕаппыттара.
Ермагы утары сэрии.
Кучум Сибиир хаана буолан баран аан маҥнай Москваҕа дьаһаах төлүүр этэ уонна 1571 сыллаахха 1000 киистээх илдьитин ыыппыта. Ол кэнниттэн Кучум ис сэриилэрин бүтэрэн Пермь диэки тиийбитэ. Ол түгэҥҥэ ноҕайдар уонна черемистэр нууччалары утары өрө турбуттара. 1581 сыллаахха Кучум Ермагы утары сэриилэспитэ. 1581 сыл алтынньы 26 күнүгэр Ермак Кучум сэриитин үлтүрүппүтэ уонна Сибиир киим куоратын Искэри сэриилээн ылбыта. Кучум Ишим истиэптэригэр куотан олохтоох дьону нууччалары утары түмпүтэ. 1585 сыл атырдьах ыйын 6 (16) күнүгэр Кучум Ермакка саба түһэн кинини уонна кини дьонун өлөртөөбүтэ.
Нууччаларга утарсыы уонна ыаллыы омуктары кытта сыһыаннар.
1586 сыллаахха Сибииргэ Василий Сукин уонна Иван Мясной диэн сэрииһиттэр ыытыллыбыттара. Онтон кэлэр сылга Данила Чулков диэн сэрииһит тиийбит. Сибиир ханствота күүһэ ис сэриилэртэн сылтаан мөлтөөбүт этэ. Ол курдук Бэкбулат уола Сэйдэк (Сэид-хаан) Бухараттан Искэргэ кэлэн Кучум уолаттарын үүртэлээбитэ. Ол эрээри Сэйдэк бэйэтэ 1588 сыллаахха Данила Чулковка бэлиэн түбэспитэ.
1590 сыллаахха Кучум сирдэрин төнүннэрээри хас да дэриэбинэҕэ сэриинэн бара сылдьыбыт уонна нууччалар былаастарын ылыммыт татаардары халаабыт.
1591 сыл от ыйын 8 (18) күнүгэр Владимир Васильевич Кольцов-Мосальский диэн ааттаах сэрииһит Ишим өрүс кытылыгар Кучумҥа саба түспүт. Ол кыргыһыыга үгүс татаар өлбүт. Тыыннаах хаалбыттара куоппуттар.
1597 сыллаахха Кучум нууччалары кытта эйэлэһэ сатаабыт уонна Иртыш өрүһүнэн урукку сирдэрин көрдөөбүт, онуоха нууччалар Кучуму Москваҕа ыраахтааҕы сулууспатыгар ыҥырбыттар. Кучум ылымматах.
Өлүүтэ.
1598 сыл ыам ыйын 9 (19) күнүгэр Андрей Матвеевич Воейков уонна Иван Владимирович Кольцов-Мосальский диэн сэрииһиттэр 700 нууччалаах уонна 300 татаардаах Кучуму утары сэриинэн барбыттар. 1598 сыл атырдьах ыйын 20 (30) күнүгэр нууччалар Ирмэнь диэн ааттаах сиргэ Кучумҥа саба түспүттэр. Элбэх татаар ол кыргыһыыга өлбүт, ол эрээри Кучум тыыннаах хаалан куоппут.
Кучум быһа холоон 1601 сыллаахха ханна эрэ каһаах истиэптэригэр өлбүтэ. Кини кэнниттэн Сибиир хаана уола Али буолбут.
XVII үйэ бастакы аҥарыгар Кучум уолаттара уонна сиэннэрэ нуучалары утары сэриилэспиттэрэ.
Дьиэ кэргэнэ.
Кучум хас да ойохтооҕо биллэр
Кучум 17 уол оҕолооҕо:
Кучум кыыс оҕолоро: