mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
IBM. Ай-Би-Эм (, Интернешнл бизнес машинс) — АХШ электроннай корпорацията, көмпүүтэри уонна бырагырааммалары оҥорор аан дойду саамай бөдөҥ хампаанньаларыттан биирдэстэрэ, аан дойду информационнай ситимнэрин провайдера. Штаб-квартирата Армонке куоракка баар (Нью-Йорк штаат). 
Тэрилтэ 1911 сыллаахха тэриллибит, билиҥҥи аатын 1924 сылтан сүгэр. 1950-с сыллар ортолоруттан IBM көмпүүтэр эйгэтигэр бастакы балаһыанньаны ылбыта. 1981 сыллаахха бастакы персонаал көмпүүтэрин айбыта. 1980-с сыллар ортолоругар IBM аан дойду электроннай-ааҕар массыыналырн 60% оҥорон таһаарар этэ.
XIX үйэ бүтүүтүгэр ниэмэс иммиграна Герман Холлерит АХШ Биэрэпиһин бюротугар үлэлии сылдьан статиистика учуотун дьөлөҕөстөрдөөх каарточкаларын көмөтүнэн ыытарга этии киллэрбитэ. Кини айбыт электрическэй массыыната табыллан үлэлээбитэ, онон 1896 сыллаахха Холлерит Tabulating Machine Co диэн тэрилтэни арыйбыта.
1911 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр икки атын фирманы кытта силлэһэн Computing Tabulating Recording (CTR) диэн ааттаммыта. Сотору кэминэн Вашингтон, Детройт, Торонто уонна Дейтон куораттарга кини филиаллара аһыллыбыттара.
1914 сыллаахха CTR генеральнай менеджерынан Томас Уотсон-старший буолбут, бу киһи хампаанньа 1920-1940-с сайдыытын кытта ыкса ситимнээх. 1919 сылга году тэрилтэ оборуота 2 мөл. дуолларга тэҥнэспит. CTR массыыналара Европаҕа, Соҕуруу Америкаҕа, Азияҕа уонна Австралияҕа атыыланар буолан, 1924 сыллаахха CTR аатын International Business Machines (IBM) диэҥнэ уларыппыта, ол аата «Аан дойдутааҕы бизнес-массыналар».
Герман Холлерит. Холлерит Герман () (олунньу 29, 1860, Буффало (), Нью-Йорк штат — сэтинньи 17, 1929, Вашингтон), Америка инженерэ, бастакы электромеханика ааҕар массыынатын айааччы (табулятор), IBM фиирмэ иннинээҕи фиирмэни төрүттээбит киһи.
Мадейра. Мадейра ("Madeira") диэн Португалия Атлантик океаннааҕы архипелага. Португалия регионнарыттан биирдэстэрэ. Архипелакка дьон Мадейра уонна Порту Санту арыыларга эрэ олороллор.
Сан Диего. Сан Диего (), город на юго-западе США, штат Калифорния, порт на Тихом океане, в глубоководном заливе Сан-Диего, на границе с Мексикой (поблизости от мексиканского города Тихуана). Население 1,27 млн человек (2004), с пригородами около 2,8 млн человек (2000).
Крупный морской порт (вывоз сельскохозяйственной продукции из Южной Калифорнии). Международный аэропорт. Железнодорожный узел. Важная морская и сухопутная военная база США. Авиаракетно-космическая, радиоэлектронная, судостроительная и др. отрасли машиностроения. Химическая, пищевая (в т. ч. плодоконсервная) промышленность. Крупный туристический центр. Климатический курорт. Издается газета «Сан-Диего юнион-трибюн», работают 8 теле- и 22 радиостанции. Симфонический оркестр, опера, балет, театры, в том числе театр — копия шекспировского «Глобуса».
Сан Бернардино. Сан Бернардино () — АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр, Калифорния штаакка баар куорат, Лос-Анджелестан илин сытар, Сан Бернардино графство киинэ.
Олохтоохторун быһа барыллаан ахсааннара 2006 сыллаахха 205100 киһи. 
Машиностроение, ас, химическэй, ниэби таҥастыыр бырамыысыланнас, хара металлургия. Сан-Бернардино тулата — хайа килиимэттээх курорт.
Пало Альто. Пало Альто (Palo Alto) — АХШ куората, Калифорния штаакка баар, Сан-Франциско пригорода.
«Силикон хочотун» хоту өттүгэр баар, Стэнфорд университетын кампуһугар сыста сытар. Олохтоохторун ахсаана 56 084 киһи (2006).
Радиоэлектронная и аэрокосмическая промышленность; приборостроение, электроника. Здесь находятся правления крупных компаний по производству компьютеров и программного обеспечения.
Экспедиция Гаспара Де Портола в 1769, по преданию, остановилась на ночлег недалеко от «el palo alto» («старой секвойи»). Высокая секвойя с двойным стволом служило хорошим ориентиром и позже. Город был основан как поселение при Станфордском университете в 1891. Считается одним из наиболее респектабельных городов штата Калифорния, однако восточная часть Ист-Пало-Альто, фактически является негритянским гетто.
Риверсайд (Калифорния). Риверсайд (Riverside) - АХШ Калифорния штаатыгар баар куорат, Лос-Анджелестан чугас. 
287,4 тыһ. киһи олорор (2004). Цитрус үүннэрэр киин. Радиоэлектроннай, приборостроительнай, ас бырамыысыланнаһа бааллар. Калифорния университетын (Беркли) салаата баар.
Анахайм. Анахайм (Анахейм) (Anaheim) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куорат. «Улахан Лос-Анджелес» куораттарыттан биирдэстэрэ. Лонг-Бич куораттан илин, Лос-Анджелестан 40 км сиргэ, Санта-Ана диэн өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 333,4 тыһ. киһи (2004).
Бөдөҥ индустрия киинэ. Авиаракетнокосмическай, радиоэлектроннай, химическай, плодоконсервнай промышленность бааллар. Бөдөҥ туристическай киин (1955 олохтоммут «Диснейленд» паарка, отеллар уонна ресторааннар). Чуумпу Байҕал кытылынааҕы курорт.
1857 сыллаахха көһөн кэлбит ниэмэстэр олохтообуттар. Куорат испаанныы аата Campo Aleman.
Гарден Гров. Гарден Гров (), АХШ Калифорния штатыгар баар куорат. Олохтооҕун ахсаана 167,4 тыһ киһи.
Фресно. Фресно ((Fresno, ) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорнияҕа баар куорат. 
Олохтоохторун ахсаана 457,2 тыһ. киһи (2004), пригородтарын кытта 916,8 тыһ. киһи (2004). Ас, радиоэлектроннай бырамыысыланнас, университет бааллар.
Санта Ана. Санта-Ана (Santa Ana), АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр, Калифорния штаакка баар куората, Лос-Анджелес самалык куората. Санта-Ана өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 343,1 тыһ. киһи (2004), Анахайм куораты уонна самалык куораттары кытта 2,5 мөл киһи олорор эбит.
Авиаракетнай, радиоэлектроннай, ас бырамыысыланнаһа бааллар. Машиностроение, металлургия; өстүөкүлэттэн уонна эрэһиинэттэн оҥоруу. Байҕал байыаннай баазалара бааллар. Климат курорда. Кэллиэс. Ч. У. Вауэрс түмэлэ (Чуумпу Далай кытылын устуоруйатын түмэлэ).
Куораты 1869 сыллаахха Уильям Х. Спарджен олохтообут. Бастаан Санта-Ана хочотугар тыа хаһаайыстыбатын киинин быһыытынан сайдыбыт, сайдыы «Сазерн Пасифик» тимир суол тутуллубутун кэннэ (1878) күүскэ барбыт. Иккис аан дойду сэриитин кэннэ манна элбэх миграан кэлэн (Вьетнам, Лаос, Камбоджа, Латыын Америката) улаханнык бөдөҥөөбүт.
Хантингтон Бич. Хантингтон Бич () — АХШ соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Калифорнияҕа баар куорат. Чуумпу далай кытылыгар сытар курорт. Олохтоохторун ахсаана 2006 сыллаахха 194 436 киһи этэ. Соҕуруу өттүттэн Коста-Меса, хотугулуу-илин өттүттэн Вестминстер сыталлар. Кумаҕын устата 14 км. 
Радиоэлектроннай, авиаракетнай, ас бырамыысыланнастар.
Лонг Бич. Лонг-Бич () — АХШ Калифорния штаатыгар баар куорат. Лос-Анджелес уокурук соҕуруу өттүгэр, Чуумпу далай кытылыгар, Лос-Анжелес дьыала-куолу кииниттэн 30 км сиргэ.сытар. Соҕуруу өттүнэн Лонг-Бич Ориндж кытта быысаһар.
АХШ-ка Лонг-Бич 38-с миэстэни ылар, Калифорнияҕа 6-с уонна Лос-Анджелес уокуругар 2-с. 2009 сыллааҕы биэрэпис этэринэн олохтоохторун ахсаана 492 682 киһи. Сигнал-Хилл диэн куорат Лонг-Бич иһигэр сытар.
АХШ Чуумпу далайыгар саамай улахан порт (грузооборота сылга 40 мөл т). Байҕаллааҕы байыаннай бааза баар. Авиа- уонна хараабыл тутар киин. Ньиэби таҥастыыр уонна ас бырамыысыланнаһа бааллар. Калифорния университетын салаата үлэлиир (1949). Куорат кэллиэһэ (1927). Далайы чинчийэр киин. Килиимэтинэн эмтиир курорт.
Беркли. Бэркли (Berkeley) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куората, Сан Франциско аргыһа, Оклендтан хоту турар. Олохтоохторун ахсаана 101,4 тыһ. киһи (2004).
Машиностроение, химическэй, ас-үөл промышленноһа. Бөдөҥ билим киинэ. Калифорния университетын сүрүн уонна саамай бөдөҥ салаата баар. Чуумпу байҕаллааҕы итэҕэл оскуолата (1866). Армстронг Университета (1918).
Санта Клара. САНТА-КЛАРА (Santa Clara), АХШ куората, Сан-Франциско куорат таһыгар сытар, Кремниевай Долина конурбация чааһа. Нэһилиэнньэтин ахсаана 102,6 тыһ. киһи (2004).
Манна хомпуутар уонна хомпуутар компоненнара уонна программалар оҥоһуллаллар. Калифорния штатын ордук кырдьаҕа университета Санта-Клараҕа 1851 сыллахха олохтоммута. 1777 сыллаахтан куорат буолбута. 
Улахан сайдыыта 1950-с сылларга хомпуутар промышленноһа сайдыытын кэннэ улааппыта.
Торранс. Торранс (), АХШ арҕаа өттүгэр баар куорат. Калифорния штатыгар Лос Андьелес куорат аттыгар турар. Нэһилиэнньэтэ 368.8 (2004). Массынаны тутар, металы обработканан химия уонна ас промышленноһа сайдыбыт.
Сьерра Невада сиһэ. Сьерра-Невада (), Хотугу Америкаҕа баар Кордильер хайаларын сиһэ, АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр баар. Устата 750 км, үрдүгэ 4418 м (Уитни хайа). Бадарааннаах вулкааннар, итии уу дьүүктэлэрэ бааллар. Инньэлээх мастаах, куруук күөх сэппэрээктээх. Национальнай пааркалар: Йосемит, Кингс-Каньон, «Секвойя», «Джошуа-Три».
Йосемит национальнай паарката. Йосемит национальнай паарката (), АХШ Калифорния штаатыгар баар, Сьерра-Невада хайаларынан, Йосемити-Крик өрүс хочотунан сытар. АХШ-ка бастакы харабылланар сир (1864 сылтан), 1890 сылтан национальнай паарка. Иэнэ 304 тыһ. га.
1864 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр президент Авраам Линкольн Йосемит хочотун уонна баараҕай секвойя чараҥын харыстыыр туһунан сокуоҥна илии баттаабыт. Паарка улахан аҥаара бэрт кэрэ дьүһүннээх маһынан бүрүллүбүт, хонуулардаах, күөллэрдээх уонна күрүлгэннэрдээх хайа сирдэргэ сытар. Пааркаҕа туризм сайдыбыт (4 мөл. тахсча киһи сыл ахсын сылдьар). Пааркаҕа инньэлээх мастар, тыһыынча сыллаах баараҕай дендрон секвойята үүнэллэр. 80-ча көрүҥ кыыл үөскүүр.
Габышев Иван Пантелеймонович (Уччугуй Баанньа). Габышев Иван Пантелеймонович (1921 с. т.) — космонавтика эйгэтигэр үлэлээбит математик учуонай, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1921 сыллаахха билиҥҥи Ньурба улууһун Куочай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1919 сыллаахха төрөөбүт убайа эмиэ Уйбаан диэн эбит, онон кини Уччугуй Баанньа диэнинэн биллэр. Былыр оҕо турбат ыалыгар "абааһыны муннаран" ити курдук сахалар оҕолоругар биир ааты биэрэр эбиттэр. Кинилэр убайынан тулаайах улааппыттар. 
Марха оскуолатын бүтэрэн баран Бүлүү учуулуссатыгар үөрэммит, онтон кылгастык Маалыкайга үлэлээн баран Марха сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыт. 1939 сыллаахха Дьокуускайга авиашколаҕа үөрэммит. Онтон 1940 сыллаахха Москуба аттыгар Коломна куоракка учуутал үнүстүүтүгэр үөрэнэ киирбит. Аҕа дойдуСэрии саҕаламмытыгар байыаннай муора авиациятын учуулуссатыгар көспүт. Фроҥҥа ыарахан турук үөскээбитигэр түргэтэтиллибит куурсу бүтэттэрэн баран сэриигэ ыыппыттар. Бастаан зенитнай ротаны хамаандалаабыт, онтон автоматчиктар роталарын. Сталинграадка сэриилэспит, иккитэ ыараханнык бааһырбыт. 
Госпиталтан тахсан баран Москуба уобалаһынааҕы Н.К. Крупская аатынан пединституукка киирбит, 1946 сыллаахха бүтэрбит. Бу үөрэнэр кэмигэр Галина Маслова диэн кыыһы кытта билсэн ойох ылбыт.
Москуба аннынааҕы Монино бөһүөлэккэ үрдүкү көтөр састаабы бэлэмниир Военно-воздушнай академияҕа преподаватель быһыытынан математика хаапыдыратыгар киирбит. Кэргэнэ Галина Петровна эмиэ ол академияҕа нуучча тылын преподавателинэн киирбит. Кэргэнниилэр акадьыамыйаҕа үөрэммит космонавтары барыларын үөрэппиттэр, ону тэҥэ сүрүн үлэтэ ракета көтөр траекториятын суоттуур үлэлээх эбит. 
Хойукка диэри засекреченнай ученайдар ахсааннарыгар киирэр эбит. Төрөөбүт сириттэн киниэхэ ыалдьыттыы тиийбит дьон эрдэ кэпсэтии быһыытынан көрсүһүннэрэр эбиттэр. Дьиэтин иннигэр часовой караулу иҥин нөҥүөлээн киллэрэллэр эбит.
Наҕараадалара.
Аҕа дойду сэриитин 1-кы уонна 2-с истиэпэннээх уордьаннара, «Хорсунун иһин» мэтээл, «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
Топика. ТОПИКА (Топека) (Topeka) - Канзас штатын киин куората буолар, АХШ биир индустриально-сайдыбыт куората буолар: Байыаннай техника уонна Атомнай буомба онорор таһаарар биир улахан куората буолар. Дьонун ахсаана 200 тыс. Айылхата олох үчүгэй куораттарга киирсэр, ити байыаннай техниканы онорор заводтар куорат таһыгар - 100 км тэйиччи бааллар.
Гусиноозёрскай. Гусиноозёрск () — Бүрээтийэ Республикатыгар баар кыра куорат буолар, 1939 сыллаахха саҥа дэриэбинэ буолан тутуллубута. 1953 сылтан ыла куорат буолар. Бастаан шахта уонна оннук маннык сир баайын хостуулларыгар тутуллубут куорат буолар. Дьонун уопсай ахсаанынан - 32 тыс. Эргинниин 150 тыс.
Омуга.
Куорат эргимтэтинэн аахтаххына 150 тыс - 41% Бүрээттэр, 45% Нууччалар, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.
Закаменск. ЗАКАМЕНСК - Бүрээтийэ Республикатыгар баар кыра куорат буолар, 1931 сыллаахха саҥа дэриэбинэ буолан тутуллубута. 1944 сылтан ыла куорат буолар. Монголия дойдутуттан 11 км эрэ тэйиччи, онон Байыаннай значениялаах куорат быһыытынан тутуллубут. Билигин ити куоратка улахан "сверхсекретнай" байыаннай участоктор бааллар, 148 улахан армия чаастара бааллар.
Омуга.
Бүрээттэр - 80%,Нууччалар - 10%, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.
Бабушкин. Бабушкин - Бүрээтийэ Өрөспүүбүлүэктин Кабанскай оруйуонугар баар кыра куорат. 1892 сыллаахха дэриэбинэ быһыытынан тутуллубута. 1942 сылтан ыла куорат буолар. Куорат Байкал күөл кытылыгар кэрэ көстүүлээх тумул арыыга турар. Улахан портовай куорат. Дьонун ахсаана ол да буоллар кыра - баара суоҕа 4542 киһи (2017). 
Бүрээтийэ 5 былыргы куораттарыттан биирдэстэрэ. Куоракка Мысовая диэн тимир суол ыстаансыйата (Транссибирскэй магистраль) баар. 
Омуга.
Бүрээттэр - 5%,Нууччалар - 93%%, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.
Урукку аата Мысовскай. 18 января 1941 сыл тохсунньу 18 күнүгэр РСФСР Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан хат куорат ыстаатыһын сүкпүт уонна "Бабушкин" диэн ааттаммыт. Мысовая ыстаансыйаҕа 1906 сыллаахха ытан өлөрүллүбүт идэтийбит өрөбүлүссүйэниэр И. В. Бабушкин аатын биэрбиттэр.
1497. 1497 сыл.
Туох буолбута.
Васко да Гама Индия кытылыгар тиксибит.
.ke. .ke диэн Кения үрдүк таhымнаах ил домена.
.kg. .kg диэн Кыргызстан үрдүк таhымнаах ил домена.
.kh. .kh диэн Камбодьа үрдүк таhымнаах ил домена.
.ki. .ki диэн Кирибати үрдүк таhымнаах ил домена.
.km. .km диэн Комордар үрдүк таhымнаах ил домена.
.kn. .kn диэн Сент Киттс уонна Невис үрдүк таhымнаах ил домена.
.kr. .kr диэн Соҕуруу Кэриэйэ үрдүк таhымнаах ил домена.
.kp. .kp диэн Хоту Кэриэйэ үрдүк таhымнаах ил домена.
.ky. .ky диэн Кайман арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.kw. .kw диэн Кувейт үрдүк таhымнаах ил домена.
.la. .la диэн Лаос үрдүк таhымнаах ил домена.
.lb. .lb диэн Либан үрдүк таhымнаах ил домена.
.lc. .lc диэн Сент Лусия үрдүк таhымнаах ил домена.
.li. .li диэн Лихтенштайн үрдүк таhымнаах ил домена.
.lk. .lk диэн Сри Ланка үрдүк таhымнаах ил домена.
.lr. .lr диэн Либерия үрдүк таhымнаах ил домена.
.ls. .ls диэн Лесото үрдүк таhымнаах ил домена.
.lt. .lt диэн Литва үрдүк таhымнаах ил домена.
.lu. .lu диэн Лүксембург үрдүк таhымнаах ил домена.
.lv. .lv диэн Латвия үрдүк таhымнаах ил домена.
.ly. .ly диэн Лиибийэ үрдүк таhымнаах ил домена.
Нэндэльгэ. Нэндэльгэ сис. Черскэй хайаларын систематнын арҕааҥҥы сиһэ. Аадыча өрүс уҥа кытылын устун 170 км. усталаах.
Аадыча салаалара быһа охсоллор. Чыпчаала муора таһымыттан 1483 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өнөл. Өнөл сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Чыбаҕалаах уонна Бороҥ систэр икки ардыларынан сытар. Индигир тардыытын "Өнөл" уонна Дьааҥы тардыытын Чаркы өрүстэр бастара баар.
Устата 120 км. Хотугу эниэтигэр 7,1 км² уопсай иэннээх 37 тарыҥ баар. Чыпчаала муора таһымыттан 2695 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа — ССРС-ка саамай үрдүк бочуоттаах аат. Бу ааты сэрии кэмигэр эбэтэр үлэҕэ хорсун-хоодуот быһыыны оҥорбут эбэтэр уһулуччулаах көрдөрүүнү ситиспит дьоҥҥо иҥэрэллэрэ.
Анал бэлиэ 1934 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр ССРС Киин ситэриилээх Кэмитиэтин уурааҕынан олохтоммута. Бу аат Хотугу Муустаах акыйааҥҥа хаайтарбыт «Челюскин» диэн мууһу хайытан устар борохуот экипаһын уонна научнай үлэһиттэрин ситиһиилээхтик быыһаабыттарга анаммыта. Сэбиэскэй Сойуус бастакы Дьоруойдарынан летчиктар А.Ляпидевскай, М.Слепнев, В.Молоков, Н.Каманин, М.Водопьянов, И.Доронин буолбуттара.
Дьоруой Кыһыл Көмүс Сулуһа сэбиэскэй норуот уонна государство иннигэр ытык иэстэрин толорбут бастыҥ дьоҥҥо туттарыллар үрдүктэн үрдүк суолталаах наҕараада буолар. Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа диэн аат 12729 киһиэхэ, ол иһигэр Саха сириттэн 25 буойуҥҥа уонна тас дойдулар 44 бэрэстэбиитэллэригэр туттарыллыбыта.
Бөллөөт. Бөллөөт — Алдан улууһугар баар эбэҥкилэр национальнай нэһиликэтэрэ. Хатыыстыыр уонна Угайаан диэн дэриэбинэлэр киирэллэр. Хатыыстыыр нэһилиэк киинэ. Улуус кииниттэн 60 хоту диэкки сытар. Манна 1546 киһи олорор, онтон 70 % эбэҥкилэр. Элбэх ыал таба иитэр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1833 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хатыыстыыр — 1489 уонна Угайаан — 364.
Сара Бернар. Сара Бернар () (Алтынньы 22, 1844 – Кулун тутар 26, 1923) диэн Франция актрисата. Эуропа театрдарын сыаналарыгар 1870-с сыллардаахха биллиини ылбыта, кэлин Америка дойдуларыгар биллибитэ.
Театр оруоллара.
Бастыҥ оруоллара: донья Соль («Hernani», Виктор Үго), Маргарита Готье («La Dame aux Camélias», Дюма уол), Théodora (Сарду пьесата), Хамлет (Шекспир трагедията) уонна Lorenzaccio (Альфред де Мюссе пьесата). Олус элбэх драма оруолларын оонньообута.
Чарли Чаплин. Чарльз Спенсер Чаплин () (Муус устар 16, 1889 – Ахсынньы 25, 1977), ордук Чарли Чаплин () диэн биллэр, Англия комедия актера уонна киинэ режиссера, Оскар бириэмийэ икки төгүллээх кыайыылааҕа. Чарли Чаплин бастыҥ биллиилээх актёрдартан биирдэстэрэ буолар, АХШ киинэтин "классик Холливуд" эратынааҕы уһулуччулаах киинэ оҥорооччута, композитора уонна музыкана. Саҥата суох киинэ кэмигэр биллиини ылбыта. United Artists киинэ студиятын тэрийсээччитэ (1919).
Фильмографията.
Keystone Studios.
1914
Essanay Studios.
1915
1916
1918
Mutual Film Corporation.
1916
1917
First National.
1918
1919
1921
1922
1923 
United Artists.
1923
1925
1928
1931
1936
1940
1942
1947
1952
Хойукку үлэлэрэ.
1957
1959
1967
Атын үлэлэрэ.
&lt;li&gt; "The Nut" (кулун тутар 6, 1921) (камео)
&lt;li&gt; "Felix in Hollywood (1923) (анимация камео)&lt;/ol&gt;
&lt;li&gt; "Souls for Sale" (кулун тутар 27, 1923) (камео)
&lt;li&gt; "A Woman of the Sea" (1926)
&lt;li&gt; "Show People" (сэтинньи 11, 1928) (камео)
&lt;li&gt; "The Freak" (1960-70-стар) (оҥоhуллубатах)
Мэрилин Монро. Мэрилин Монро () (Бэс ыйын 1, 1926 – Атырдьах ыйын 5, 1962), төрөөбүт аата Норма Дьин Мортенсон (), диэн Америка актрисата, ырыаhыта, моделэ уонна секс симбола.
Ырыалара.
1948
1953
1954
1956
1959
1960
Марлен Дитрих. Марлен Дитрих () (Ахсынньы 27, 1901 – Ыам ыйын 6, 1992) диэн Германияттан төрүттээх Америка актрисата уонна ырыаhыта.
Ле Корбюзье. Ле Корбюзье ("Le Corbusier") (Алтынньы 6, 1887 – Атырдьах ыйын 27, 1965), дьиҥнээх аата Шарль Эдуард Жаннере-Гри ("Charles-Édouard Jeanneret-Gris"), диэн Швейцарияттан төрүттээх Франция архитектора. Модерн архитектура уонна омуктар икки ардыларынааҕы истиил саҕалааччыларыттан биирдэстэрэ буоларынан биллэр. Кини идэлэрэ: аныгы үрдүк дизайн үөрэтээччитэ, куорат былааннааччыта, ойуулааччы, скульптор уонна суруйааччы.
YouTube. YouTube диэн видеохостиҥ сайта. Туттааччылар видео клиптары угар, көрөр уонна тутар кыахтаахтар. YouTube олунньу 2002 c. тэриллибитэ. Сэтинньи 2005 c. сайты Google $1.65 миллиарды төлөөн атыыласпыта. Нучча хаһыата маннык даннайдары этэр «Муус Устар 2013 сылыгар 2% сиэрбис киэнэ нуччалар.Ол аата 52 мөлүөн»
Туһанааччылар эргиччи көрүөхтэрин, ырытыахтарын, ырытыахтарын, ырытыахтарын, талыллыбыт уонна сервиһи туһаныы быраабылатын кэспэккэ, видеозапистары үллэстиэхтэрин сөп. 2012 сыл тохсунньутугар видео- шоу, юмористическай видео- киинэлэр, музыкальнай клиптэр, трейлердэр, сонуннар, үөрэх биэриилэр, ону тэҥэ таптааччылар видео- видеозапистара, слайд- шоу, юмористическай видеоликалар уо.Д. А. Сайтка географическай балаһыанньаттан көрөн туһанааччылар ордук табыгастаахтарын көрдөрөр араас музыкальнай чарталар бааллар.
Медиамирга үр.
Онон медиа- бөлөх, телевидение да өттүнэн олус улахан суолталаах көстүү буолла. Медиа- бөлөх үгүстэрэ Үп- харчы өттүнэн көҕүлээн, бэйэлэрин бородууксуйаларын сервис нөҥүө хамсатыыга официальнай аахсыйалары үөскэтэллэр. Статустаах оруоллар сонуннар репортажтарыгар үгүстүк киирэллэр. 2007 сыл бэс ыйыгар компания "международнай дэбиэринэһинэн" туһанааччылар икки ардыларынааҕы боппуруостары дьүүллэһэр хампаанньа тэриллибитэ. Компания ону таһынан сымыйа цензураҕа уонна цензураҕа буруйдаах кириитикэлиир объект буолла. Сервис туһанааччылары кытта сибээс атын холобурунан Аль- Джазир телекомпаниятыгар видеонан үлэлиэн сөп, онно кини бэрэстэбиитэлэ Үп- харчы өттүнэн саҥа сулууспаны киллэрэр кыаҕын туһунан санааларын билэр. Дьон- сэргэ телекомпаниялар уонна телекомпаниялар кыра да тутулуга суох буолууларыгар эмиэ олус тардар.
Сорох туһанааччылар "ситим" медиа- бөлөх статуһун (холобур, Boxxy) ылан, Интернет ситимин хайҕаан, дьылҕаларын дьайар кыахтаннылар. Холобур, бэйэтин таптыыр видеоҕа толорооччутун, ырыаһыттары сэҥээрэн биэрбит эспиэрдэр ырыаһыттара, ол түмүгэр, лейбе Теннерлейк салайааччылаах музыкальнай контракт түһэристилэр. Ону тэҥэ Канадаттан кэлбит бөдөҥ лейбл уол Джастин Бибери эмиэ кини ийэтин наардаан биэрбиттэрэ. Атын холобур — 2010 сыллаахха Интернет уонунан тыһыынча туһанааччы болҕомтотун тардыбыта уонна Курентзис теориятын салайыытынан Россия национальнай оркестрын концерыгар кыайыылаахтары толоруу түмүктэммитэ. Төттөрүтүн, хаһан баҕарар уордьаннары Уордьаннааһын ньымата оскуолаҕа элэктээбитэ, бастатан туран, бэйэтин саастыылаахтарыгар уолу утары суут- сокуон ирдэбиллэригэр тирэҕирбитэ.
Харгылаах. Харгылаах (Порожный) сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Индигир өрүс "Чибагалаах" төрдүттэн 120 км. өрө диэкки быһа охсор. Бу сиргэ Индигир элбэх таас харгылардаах.
Чыпчаала муора таһымыттан 2644 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Силэп. Силэп сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Индигир салаалара "Инньэли" уонна "Уолчаан" икки ардыларынан сытар, устата 80 км.
Чыпчаала муора таһымыттан 2703 м. үрдүккэ тиийэр. Сис хотугу эниэтигэр 3,6 км² уопсай иэннээх 10 тарыҥ баар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Салвадор Дали. Салвадор Доминго Фелипе Хакинто Дали и Доменек ("Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech") (Ыам ыйын 11, 1904 – Тохсунньу 23, 1989) диэн Испания ойууhута. Сюрреализм хамсааhын биир биллиилээх түһэрээччитэ. Бастыҥ биллэр үлэтинэн буолар "Өй уларыйбата" (1931).
Абу Нувас. Абу-Нувас эл-Хасан бен Хани Эл-Хаками (750–810), ордук Абу Нувас (араб. ابونواس, перс. ابونواس) диэн биллэр, улуу араб уонна перс поэта. Персия Ахваз куоратыгар төрөөбүт. Араб поэзиятын бүтүн аныгы жанрдарын төрүттээччилэрэ.
Луи Армстроҥ. Луи Дэниэл Армстроҥ ("Louis Daniel Armstrong") (Атырдьах ыйын 4, 1901 – От ыйын 6, 1971) диэн Америка дьаз турбасчыта уонна ырыаhыта. Хос ааттара Satchmo уонна Pops.
Матсуо Басө. Матсуо Басө (, 1644 – Сэтинньи 28, 1694) диэн Дьоппуон Эдо периодын бастыҥ биллиилээх поэта. Кылгас уонна ырылхай хайку () ууhа.
Бах Йоhанн Себастиан. Йоhанн Себастиан Бах ("Johann Sebastian Bach", Кулун тутар 31, 1685 — От ыйын 28, 1750) диэн Германия композитора уонна органиhа.
Жак Картье. Жак Картье (, Ахсынньы 31, 1491 – Балаҕан ыйын 1, 1557) диэн билиҥҥи Канада сирин Францияҕа бас билиннэрбит француз чинчийээччитэ. Сен Лоренс хомотун уонна Сент Лоренс өрүс кытылларын хаартаҕа бэлиэтээбитэ.
Таас Кыстаабыт. Таас Кыстаабыт сис. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ.
Индигир уонна кини салаата Ньара икки ардыларынан сытар, устата 300 км. Тарыҥ массивын кытары Ньара хаптал хайаларын уонна Өймөкөөн үрдэлин араарар.
Чыпчаала муора таһымыттан 2200 м. үрдүккэ тиийэр. Геология өртүнэн триас сланецтара уонна гранит быһа охсуулара.
Эниэ аллараа өртүлэригэр тиит мас буккаастаах туундара, өрүстэр хочолоругар иирэ уонна тэтиҥ үүнэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ньара хаптал хайалара. Ньара хаптал хайалара. Черскэй хайаларын соҕуруу өртүгэр Улахан Чиистай уонна Таас Кыстаабыт систэр икки ардыларынан сытар.
Ортотунан Индигир салаата Ньара өрүс устар. Иэнэ 20000 км². Чыпчааллара муора таһымыттан 2000 м. үрдүккэ тиийэллэр.
Хотугу өртө урукку каарталарга "Улахан Чиистай хаптал хайалара" диэн ааттаммыт.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Уолчаан (сис). Уолчаан сис. Черскэй хайаларын систематын киин өртүгэр баар сис. Индигир өрүстэн арҕаа диэкки "Уолчаан" үрэх уҥа кытылын устун 100 км. усталаах.
Чыпчаала "Муус Хайа" муора таһымыттан 2386 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, 1980 г.