mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кириллица. Кири́ллица (кирииллиссэ) — хас да суолталаах тиэрмин:
Кирииллица аата бастакы славян алпаабыта глаголица ааптара Кириил аатынан ааттаммыт. Кирииллиссэни бэйэтин Кириил уонна Мефодий диэн миссионер манаахтар үөрэнээччилэрэ кэлин айбыттара. Урут Орто үйэлэргэ сыыппараны суруйарга эмиэ туһаныллара. Бастакы кирииллэссэнэн суруллубут суруктар IX уонна X үйэлэр кирбиилэригэр баар буолбуттара. Алпаабыт Болгарияҕа айыллыбыт буолуон сөп. Аан бастаан гириэк алпаабытын 24 буукубатыгар 19 гириэк тылыгар суох дорҕооҥҥо сөп түбэһэр буукубалары эппиттэр. X үйэттэн кирииллиссэни Руська туһанар буолбуттара.
Маннык славян тыллара кириллицаҕа олоҕурбут алпаабыттаахтар:
Арассыыйа суруктаах-бичиктээх омуктара бары кэриэтэ кириллицаҕа олоҕурбут алпаабыттаахтар. Бу сокуонунан мэктиэлэнэр.
Ону таһынан славян буолбатах омуктартан кириллица Монголияҕа уонна кэккэ урукку Сэбиэскэй Сойууска киирэр дойдуларга туттуллар.
Кирииллиссэни элбэхтэ уларыппыттара. Ордук улахан реформаны Иван Федоровтан саҕалаан печатниктар уонна судаарыста диэйэтэллэрэ, холобур, Бүөтүр I, оҥорбуттара. Реформа сүнньүнэн буукуба ахсаанын аҕыйатыыга уонна буукубаны судургутууга туһаайыллара. Ол эрээри, уустугурдуу да баара, холобур, Н.М. Карамзин XVIII үйэҕэ "ё" буукубаны "е" буукубаҕа умлауту (буукуба үрдүнээҕи икки туочуканы) эбэн оҥорбута.
Нуучча тылын аныгы алпаабытыгар 33 буукубалаах. 1918 с. алтынньы 10 күнүгэр тахсыбыт "Саҥа арпагыраапыйаны киллэрии туһунан" дэкириэтигэр саҥа алпаабыкка Арассыыйа 1918 сыл алтынньы 15 күнүттэн көспүтэ.
Заболоцкай Николай Максимович (Чысхаан). Заболоцкай Николай Максимович — Чысхаан (21.11.1908—01.04.1987) — прозаик, литератураны ырытааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1944).
Олоҕун олуктара.
1908 с. сэтинньи 21 күнүгэр Өймөкөөн улууһун Бастакы Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, "Эдэр коммунист" уонна "Кыым", редакцияларыгар үлэлэспитэ. Саха АССР Үөрэхтээһин Народнай Комиссариатын инспекторынан үлэлээбитэ, Чурапчытааҕы уонна Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеларга учууталлаабыта, Саха АССР иһинэн тыл уонна культура Институтын литератураҕа уонна фольклорга секторын салайбыта.
1927 с. литератураҕа киириитэ кэпсээннэри суруйууттан уонна литератураны ырытар ыстатыйалартан саҕаламмыта.
1938 с. П. А. Ойуунускай редакциятынан литератураҕа бэлиэ үлэтэ — «Саха литературатын историятын очеркалара» — күн сирин көрбүтэ.
1944 с., Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрээт, үөрэммит институтугар учууталлаабыта. Дьокуускайдааҕы норуот үөрэҕириитин салаатын педагогическай кабинетын, «Хотугу сулус» сурунаал редакциятыгар проза салаатын салайааччыларынан үлэлээбитэ.
1987 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр олохтон туораабыта.
Николай Заболоцкай үгүс сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ нууччалыы тылбаастаммыттара. Оҕолорго анаммыт айымньылара туспа тыҥааһыннаах уонна кэрэхсэнэр ис хоһоонноохтор.
Саха литературатын төрүттээччилэрэ А. Е. Кулаковскай уонна А. И. Софронов, революционер уонна суруйааччы П. А. Ойуунускай, суруйааччы Т. Е. Сметанин баай бэлиэ түгэннэрдээх, сүдү суолталаах олохторун туһунан бэйэтин ахтыыларыгар сырдатан турар.
Н. Заболоцкай драматург быһыытынан эмиэ биллэр. Нуучча классическай уонна советскай литературатын айымньыларын хомоҕой тыллаах тылбаасчыта буолар.
Аатын үйэтитии.
Н. М. Заболоцкай — Чысхаан сырдык аатын Өймөкөөн улууһун Томтор орто оскуолата сүгэр.
Эртюков Владимир Иннокентьевич. Эртюков В.И. — устуоруйа билимин хандьыдаата, Саха Сирин чаҥ үйэтинээҕи устуоруйатыгар идэтийбит археолог.
Петров Пантелеймон Пантелеймонович (Хардыы). Петров Пантелеймон Пантелеймонович (24.12.1948) — устуоруйа билимин хандьыдаата, СӨ култууратын туйгуна. Сунтаар улууһун Түбэй Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1968 с. Бүлүү педучилищетын, 1975 с. СГУ устуоруйаҕа факультетын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. 
1968—1970 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта, 1975—1978 сс. Саха АССР Киин архыыбыгар үлэлээбитэ, 1978—1981 сс. ГЧИ-гэ аспиранныыр, 1981—1986 сс. — Институкка ыстаарсай лаборант, 1986—1989 сс. — Институт штаттаах үлэһитэ, 1989—1992 сс. — научнай үлэһит, 1992—2007 сс. — ГЧИ үлэһитэ, 2008 сылтан — ГЧИ Г. П. Башарин аатынан түмэлин сэбиэдиссэйэ. 
1986 сыллаахха Новосибирскайга «Города северо-востока Азии (1861—1917 сс.)» диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ. 
П. П. Петров Дьокуускай куораты устуоруйатын үөрэтиигэ, чинчийиигэ биллэр-көстөр үлэлэрдээх учуонай буолар. Ол курдук, "Города Якутии: социально-экономический очерк истории" (1992), «Градоякутские православные храмы» (XVII—XX вв.) (2000), «Венок памяти» (кыттыгас ааптар быһыытынан, 2001), «Улицы и площади Якутска» (XVII—XX вв.) (2002), «П. А. Ойунский: забытые мгновения» (2003), о. д. а. кинигэлэрдээх. П. П. Явловскай «Летопись города Якутска» кинигэтин бастакы, иккис туомнарыгар кэккэ бэлиэтээһиннэри суруйбута. Ону таһынан Дьокуускай куорат устуоруйатын үөрэтэр 6-с. 8-с кылаастарга аналлаах үөрэх кинигэтин кыттыгас ааптара буолар. «Сунтарский улус: история, культура, фольклор» (2006), «Город Якутск: история, культура, фольклор» (2007), «Вилюйский улус: история, культура, фольклор» (2009) кинигэлэри эрэдээктэрдээн, бэлэмнээн таһаарбыта. 
Ыстатыйаларынан, суруйууларынан «Хардыы» диэн хос аатынан биллэр. Кини 90-с сылларга биир бастакынан Кушнаревтар удьуордарын Америкаҕа олороллорун булан бар дьон билиитигэр таһаарбыт үтүөлээх. 
Арассыыйа Наукатын Академиятын устуоруйаҕа Институтун кытта ыкса ситимнээх: «Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири», «Энциклопедия Якутии» уонна «Encyclopedia of the Arctic» (Нью Йорк, 2004) кинигэлэр ааптардар кэлэктииптэригэр киирбитэ. Кини "Якутский архив" диэн сурунаал эрэдээксийэтин кэлиэгийэтин чилиэнэ, элбэх нүөмэри эппиэттээн таһаарбыта. 
Ил Түмэн, Арассыыйа Наукатын Академиятын Сибиирдээҕи Салаатын Саха Сиринээҕи Научнай Киинин, СӨ Наукатын Академиятын Бочуотунай Кырааматаларынан бэлиэтэммитэ, устуоруйа уонна култуура пааматынньыктарын харыстыыр Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин Сэбиэтиттэн «За активную работы в Обществе» бэлиэтинэн наҕараадаламмыта. «Золотая летопись славных дел» диэн Дьокуускай куорат кинигэтигэр киллэриллибитэ (2002).
Эверстов Степан Ильич. Эверстов Степан Ильич — Саха сирин таас үйэтинээҕи устуоруйатын чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Варламова Галина Ивановна (Кэптукэ). Варламова Галина Ивановна — Кэптукэ (18.01.1951) — эбэҥки суруйааччыта. Тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата. 1990 сылтан Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Нууччалыы, сахалыы уонна эбэҥкилии суруйар. 
Олоҕун олуктара.
Амур уобалаһын Зея оройуонун Кукушка бөһүөлэгэр табаһыт, булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. А. И. Герцен аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай педагогика институтун бүтэрбитэ. ССРС Наукатын Академиятын Сибиирдээҕи Салаатын Саха Сиринээҕи Институтун хотугу филология секторын лаборанынан, алын научнай үлэһитинэн, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар Институттарын ыстаарсай научнай үлэһитинэн үлэлээбитэ, нуучча тылын, литературатын үөрэппитэ. 1994 сылтан -- эбэҥки фольклорун уонна литературатын секторын сэбиэдиссэйэ, эбэҥки филологиятын секторын сүрүн научнай үлэһитэ. 
1984 сыллаахха Ленинградка "Фразеологизмы в эвенкийском языке" тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ. 2002 сыллаахха "Эпические и обрядовые жанры эвенкийского фольклора" диэн тиэмэҕэ билим докторын диссертациятын көмүскээбитэ. 
Галина Кэптукэ — элбэх билим ыстатыйатын ааптара, сэттэ монография ааптара. 20 научнай экспедиция састаабыгар киирэн Амур уонна Чита уобаластарыгар, Красноярскай уонна Хабаровскай кыраайдарга, Саха Сирин үгүс улуустарыгар сылдьыбыта. "Фразеологизмы в эвенкийском языке" (Новосибирскай, 1986), "Эпические традиции в эвенкийском фольклоре" (1996), "Эвенкийский нимнгакан" (2000), "Тунгусский архаический эпос (фольклорный сборник)" (2001), "Эпические и обрядовые жанры эвенкийского фольклора" (Новосибирск, 2002), "Мировоззрение эвенков. Отражение в фольклоре" (Новосибирск, 2004), "Сказания восточных эвенков. Сборник героических сказаний эвенков" (2004, А.Н. Варламовтыын), о.д.а.
Суруйааччы быһыытынан 1980-с сыллар ортолоруттан биллэн барбыта. "Имеющая свое имя Жделтула-река" (1989), "Рассказы Чэрикте" (Красноярскай, 1989), "Маленькая Америка" (Москва, 1991) кинигэлэрдээх. "Полярная звезда", "Розовая чайка", "Северные просторы", "Литературная учеба" сурунаалларга, "Литературная Россия" хаһыакка, "Полярный круг", о.д.а. таһаарыыларга бэчээттэммитэ. 1993 сыллаахха аҕыйах ахсааннаах хотугу, Сибиир уонна Уһук Илин норуоттар Ассамблеялара "Маленькая Америка" кинигэтин иһин "Звезда утренней зари" бириэмийэни туттарбыта. Кэптукэ - суруйааччы хос аата уонна кини ийэ ууһун аата. 
Г. И. Варламова «Бакалдын» диэн эбэҥкилэр сиэрдэрин-туомнарын, үгэстэрин сайыннарар этно-культурнай кииҥҥэ үгүс үлэни ыытар. Кини отуттан тахса сэһэн, кэпсээн, эссе, очерк ааптара. Сорох айымньылара ньиэмэс, испания, италия, француз, дьоппуон тылларынан омук дойдуларыгар тахсан тураллар. 
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
"Писатели земли Олонхо: Биобиблиографический справочник" (2000) кинигэттэн.
Иирэр дьаҕаа. Иирэр дьаҕаа - сиэргэ-туомҥа туттуллар тыас таһаарар былыргы тэрил. Мас араама оҥорон баран онно хаптаһыны баайталаан таһыйаллар (охсоллор) эбит. 
Иирэр дьаҕааны, Кэлтэгэй табыгы уонна Дьөлөкөй күпсүүрү кэриэстиир киһилэрэ өллөҕүнэ, эбэтэр кыыс-кийиит сүктүүтүгэр урууга маанылаан ойуун охсоро үһү. Маны Сэһэн Болоҕо 1936 сыллаахха Бөтүрүөп Уйбаан Уйбаанабыс диэн 68 саастаах Кыам уустан төрүттээх (эбэтэр Кыам Уус диэн ааттаах) Чурапчы киһитэ кэпсээбит, "Төлөй нэһилиэгин олохтооҕо Хабырыыс ойуун сэһэргиирэ", - диэбит.
Кэлтэгэй табык. Кэлтэгэй табык - сиэргэ-туомҥа туттуллар тыас таһаарар былыргы тэрил. Үс-түөрт оҕус тириитин кыһыахтаан баран тиирэн хатараллар, ол тиириллибит тириилэри дьыбарга таһыйаллар (охсоллор) эбит. 
Кэлтэгэй табыгы, Иирэр дьаҕааны уонна Дьөлөкөй күпсүүрү кэриэстиир киһилэрэ өллөҕүнэ, эбэтэр кыыс-кийиит сүктүүтүгэр урууга маанылаан ойуун охсоро үһү. Маны Сэһэн Болоҕо 1936 сыллаахха Бөтүрүөп Уйбаан Уйбаанабыс диэн 68 саастаах Кыам уустан төрүттээх (эбэтэр Кыам Уус диэн ааттаах) Чурапчы киһитэ кэпсээбит, "Төлөй нэһилиэгин олохтооҕо Хабырыыс ойуун сэһэргиирэ", - диэбит.
Дьөлөкөй күпсүүр. Дьөлөкөй күпсүүр - сиэргэ-туомҥа туттуллар тыас таһаарар былыргы тэрил. Көҥдөй сүүнэ улахан тиит төрдүн булан хатырыгын хастаан баран улахан аһаҕаһын үөһэ тутан баран дьыбарга маһынан таһыйаллар (охсоллор) эбит. 
Дьөлөкөй күпсүүрү, Кэлтэгэй табыгы уонна Иирэр дьаҕааны кэриэстиир киһилэрэ өллөҕүнэ, эбэтэр кыыс-кийиит сүктүүтүгэр урууга маанылаан ойуун охсоро үһү. Маны Сэһэн Болоҕо 1936 сыллаахха Бөтүрүөп Уйбаан Уйбаанабыс диэн 68 саастаах Кыам уустан төрүттээх (эбэтэр Кыам Уус диэн ааттаах) Чурапчы киһитэ кэпсээбит, "Төлөй нэһилиэгин олохтооҕо Хабырыыс ойуун сэһэргиирэ", - диэбит.
Геван (суолталара). Геван - бу хас да суолталаах тыл.
Геван (биэрии). Ге́ван - Саха национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньатын араадьыйаҕа уонна телевиденияҕа тахсар Саха сирин аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктарын тустарынан элбэх тылылан тахсар биэриитэ.
Ситим-сирэ: http://www.nvksakha.info/node/39
Спиридонов Иван Григорьевич. Спиридонов Иван Григорьевич (10.02.1930—29.03.2003) — литературовед, литератураны ырытааччы, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1994 сылтан), РФ суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ. 
Айар үлэтэ.
1973 сыллаахха «Реализм в якутской поэзии» диэн билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ. 
7 монографиялаах, элбэх билим ыстатыйалаах, кинигэлээх: 
Сигэлэр.
Биобиблиографический справочник
Зыков Федор Михайлович. Зыков Федор Михайлович — устуоруйа билимин хандьыдаата, историк, этнограф, сахалар материальнай култуураларыгар идэлээх.
Федоров Егор Васильевич. Федоров Егор Васильевич (20.10.1934—09.10.1987) — саха учуонайа, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Е. В. Федоров саха прозатын биир тутаах чинчийээччитинэн биллэр. 
Егор Васильевич биир сүҥкэн, филологическай билим докторын туруорсар «Художественная концепция личности в прозе тюркоязычных народов Сибири на материалах якутской, тувинской и хакасской литературы» тиэмэлээх монографиятын, ситэрбэккэ, 1987 сыллаахха олохтон туораабыта. Монография, өлбүтүн кэннэ, 1993 сыллаахха күн сирин көрбүт.
Федоров Василий Игнатьевич. Федоров Василий Игнатьевич — устуоруйа билимин дуоктара, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. 
Олоҕун олуктара.
В. И. Федоров олоҕун сыралаах үлэтин иһин «Бочуот Бэлиэтэ» орденынан, ССРС мэтээллэринэн, «За гражданскую доблесть» уһулуччу бэлиэнэн наҕараадаламмыта.
Саха АССР Верховнай Сэбиэтин депутатынан үстэ талыллан үлэлээбитэ.
Федоров Михаил Михайлович. Федоров Михаил Михайлович — юридическай билим доктора, профессор.
Олоҕун олуктара.
1963, 1971 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллан үлэлээбитэ.
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Турантаев Дионисий Тимофеевич. Турантаев Дионисий Тимофеевич (05.05.1915—10.10.1956) — Саха сэбиэскэй кэмнээҕи устуоруйатын чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата. 
Олоҕун олуктара.
Д. Т. Турантаев үрдүк дьоҕурдаах педагог уонна Саха устуоруйатын сэбиэскэй кэминээҕи сылларын чинчийээччинэн биллэр.
Ушницкай Василий Васильевич. Ушницкай Василий Васильевич — саха омугун эрдэтээҥи устуоруйатын үөрэппит чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
В. В. Ушницкай — этногенез уонна саха омугун эрдэтээҥи устуоруйатыгар идэтийэр этэ.
2021 сыл от ыйын 20 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Тобуков Павел Захарович. Тобуков Павел Захарович — философия билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
П. З. Тобуков — Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах омуктарын этносоциальнай кыһалҕаларын чинчийэр.
Стручков Кирилл Намсараевич. Стручков Кирилл Намсараевич — филологическай билим кандидата.
Олоҕун олуктара.
К. Н. Стручков — социолингвистика эйгэтигэр идэтийэр.
Сосин Анатолий Алексеевич. Сосин Анатолий Алексеевич — устуоруйа билимин хандьыдаата, Саха АССР үтүөлээх үлэһитэ.
Сыромятников Георгий Савич. Сыромятников Георгий Саввич (05.05.1926 - 02.02.1991) - филологическай билим кандидата, суруналыыстар Түмсүүлэрин чилиэнэ, ССРС суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх ветерана..
Олоҕун олуктара.
Г.С. Сыромятников биллиилээх литературовед уонна критик.
Слепцов Платон Алексеевич. Слепцов Платон Алексеевич (1957-2016) — саха учуонайа, устуоруйа билимнэрин хандьытаата, М. К. Аммосов аатынан ХИФУ дассыана.
Олоҕун олуктара.
П. А. Слепцов — саха этнографиятыгар идэлээх, саха норуотун 
көмүү култууратын араас өрүттэрин чинчийэр.
Билим үлэлэрэ АХШ, Улуу Британияҕа, Венгрияҕа бэчээттэммиттэр.
• 2016 с. соһуччу күн сириттэн күрэммитэ.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Нам улууһун ытык киһитэ
Семенов Василий Алексеевич. Семенов Василий Алексеевич (03.04.1916—07.10.1977) — Ойуунускай айар үлэтин үөрэппит чинчийээччи, филологическай билим кандидата, литературовед.
Олоҕун олуктара.
В. А. Семенов, литературовед быһыытынан, П. А. Ойуунускай, А. А. Иванов - Күндэ, С. Р. Кулачиков — Эллэй, норуот ырыаһыта С. А. Зверев поэтическай айымньыларын сиһилии чинчийбитэ.
Семенов Василий Алексеевич Ньурба оройуонун Мэгэдьэк нэһилээгэр 1916 сыл муус устар 3 күнүгэр төрөөбүтэ. Оскуоланы бүтэрээт, 16 саастааҕар 7 кылаастаах оскуолаҕа учууталынан үлэтин саҕалаабыта. 1936—1938 сылларга Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка үөрэммитэ уонна 1941 сылга диэри Ньурба уонна Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар математика учууталынан үлэлээбитэ. 1941—1943 сылларга Маалыкай 7 кылаастаах оскуолатын директорынан. 1943—1945 сылларга Ньурба орто оскуолатын үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбигэ. 1945 сыллаахха үөрэҕин салҕаабыта уонна педагогическай институту 1947 сыллаахха бүтэрбитэ. Үөрэҕин бүтэрээт, 1947—1948 сс. ССРС Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи научнай-чинчийэр базатыгар младшай научнай сотруднигынан үлэлиир. 1948—1959 сс. Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка бастаан ассистенынан, кэлин младшай научнай сотруднигынан, онтон 1959—1977 сылларга ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын Дьокуускайлааҕы филиалыгар младшай научнай сотруднигынан үлэлээбитэ.
1952 сыллаахха М.Горькай аатынан Москватааҕы государственнай педагогическай институкка кэтэхтэн аспирант буолбута уонна 1954 сыллаахха «Развитие якутской советской поэзии и традиции В. Маяковского» диэн тиэмэҕэ диссертация көмүскээн филологическай наука кандидата буолбута.
В. А. Семенов литературовед быһыытытнан П. А. Ойуунускай, А. А. Иванов-Күндэ, С. Р. Кулачиков-Эллэй, норуот ырыаһыта С. А. Зверев айымньыларын чинчийбитэ. «Творчество П.А.Ойунского и становление социалистического реализма» диэн монографияны уонна «Фольклорные сюжеты и мотивы в творчестве П.А. Ойунского» диэн брошюраны, П. А. Ойуунускай сорох айым­ньы­ла­рын туһунан хас да ыстатыйалары таһааттарбыта.
Кини ити үлэлэрин иһин «Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии 1941 — 1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн бэлиэтэммитэ. В. А. Семенов аата улууска физическэй культура уонна спорт сайдыытыгар үтүөлэрин иһин улуус бочуотунай киниигэтигэр киллэриллибитэ. Кини 1977 сыл алтынньы 7 күнүгэр олохтон туораабыта.
Скрыбыкина Людмила Николаевна. Скрыбыкина Людмила Николаевна — Саха сирин олохтоох нууччаларын фольклордарын чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Прокопьева Прасковья Егоровна. Прокопьева Прасковья Егоровна — педагогическай билим кандидата.
Олоҕун олуктара.
П. Е. Прокопьева юкагир омук фольклорун чинчийэр.
Сыралаах үлэтэ "Отличник образования Республики Саха (Якутия)" бэлиэнэн бэлиэтэммитэ.
Абрамова Светлана Васильевна. Абрамова Светлана Васильевна — СӨ суверенитеты ыларыгар дьон оруолун, СӨ омугунан састаабын, өрөспүүбүлүкэҕэ урбаан үөскээһинин уонна быыбардары чинчийбит учуонай, социология билимин хандьыдаата.
Ионова Ольга Всеволодовна. Ионова Ольга Всеволодовна (07.11.1911, Киев — 25.10.1962), сахаҕа бастакы учуонай-устуорук дьахтар.
Үлэтин сүрун хайысхата.
Ольга Всеволодовна Ионова сүруннээн Өрөбүлүүссүйэ иннинээҕи саха олоҕун үөрэппитэ-чинчийбитэ. Саха туттар тэрилин, иһитин-хомуһун, дьиэ, ампаар туттууларын уо. д. а. дириҥник үөрэппитэ. Ону таһынан билим таһымынан саха дьоруойун Манчаары Баһылайы бастакынан үөрэппит киһинэн биллэр.
Үлэтин сабыдыала.
1976 сыллаахха Яна Турзова (Турза) Германия Штуттгарт куоратыгар баар Линден музейыгар баар саха экспонаттырыгар олоҕуран «Сахалар материальнай культуралара» («Die materielle Kultur der Jakuten») диэн научнай диссертациятын суруйарыгар Ольга Всеволодовна Ионова суруйууларын киэҥник туһаммыта.
Алексеев Николай Алексеевич. Алексеев Николай Алексеевич — устуорук, этнограф, фольклорист, итэҕэли чинчийбит учуонай, ГЧИ дириэктэрэ, РФ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, РФ Наукаҕа уонна техникаҕа Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, устуоруйа билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара.
Н. А. Алексеев — этнография уонна түүр тыллаах Сибиир омуктарын фольклордарыгар киэҥ билиилээх специалист этэ. Сибиир түүрдэрин итэҕэллэрэ Киин уонна Соҕуруулуу-Илин Азия былыргы омуктарын итэҕэллэрин кытта ситимнээҕин чинчийбитэ. Саха, Тыва, Бурятия өрөспүүбүлүкэлэрин, Ханты-Мансийскай уоукурук уонна Сибиир атын эрэгийиэннэрин эдэр учуонайдарын уһуйбута. Үөрэнээччилэриттэн 6 киһи билим хандьыдаата, 3 — билим дуоктара буолбуттара.
2010 сыллаахха сэтинньи 2 күнүгэр Новосибирскайга өлбүтэ. Сэтинньи 9 күнүгэр Дьокуускайга көмүллүбүтэ.
Сүрүн үлэлэрэ.
Сүүстэн тахса научнай үлэлээх, ол иһигэр 9 монография. 30 научнай үлэ соавтора (ол иһигэр 4 монография).
Алексеева Сардана Анатольевна. Алексеева Сардана Анатольевна — устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
Эбээннэр Ассоциацияларын чилиэнэ.
Андреева Тамара Егоровна. Андреева Тамара Егоровна — эбэҥки омугун тылын, фольклорун, култууратын үөрэтэр чинчийээччи, Гуманитарнай чинчийэр институут билимҥэ солбуйааччы дириэктэрэ, Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, Саха Сирин Ил Дарханын иһинэн тыл политикатыгар Сэбиэт чилиэнэ, филология билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
Тамара Егоровна сыралаах научнай, практическай үлэлэрэ эбэҥки омугун тылын, фольклорун, культууратын харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга туһаайыылаахтар.
Антонов Николай Климович. Антонов Николай Климович (27.12.1919—04.01.2002) — филология билимин дуоктара, биллиилээх тюрколог, профессор, норуоттар ыккардыларынааҕы Академия академика, Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ.
Саха литэрэтиирэлии тылын, суругун-бичигин, эпос тылын-өһүн үөрэппитэ, түүр омуктарын этнографияларыгар, тыллар бэйэ-бэйэлэригэр сабыдыалларыгар, оскуолаҕа саха тылын үөрэтиигэ уонна омук демографиятыгар үлэлэрдээх.
Олоҕун олуктара.
Н. К. Антонов — биллиилээх тюрколог, саха тылын историческай лексикатыгар специалист.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннэхтик кыттыбытын иһин Аҕа дойду сэриитин иккис степеннээх орденынан, бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Аргунов Валерий Георгиевич. Аргунов Валерий Георгиевич — история билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
В. Г. Аргунов Саха государственнай университет уонна гуманитарнай чинчийии Институт иһинэн тэриллэр үгүс археологическай экспедицияларга кыттыбыта.
1985 сылтан Өлүөнэтээҕи археология экспедициятыгар начальнигы солбуйааччы.
1991—1998 сс. — Өлүөнэтээҕи археология экспедицията Дириҥнээҕи этэрээтин начальнигынан сылдьыбыта.
Сүрүн үлэлэрэ.
«"Каменный век Северо-Западной Якутии"» (Новосибирск, 1990), монография.
«"Археологические памятники Якутии. Бассейны Вилюя, Анабара и Оленека"» (М., 1991; в соавт. с Ю. А. Мочановым, С. А. Федосеевой, И. В. Константиновым и Н. В. Антипиной), монография.
«"Сыалахская неолитическая культура на территории Северо-Западной Якутии"» (Сб.: Археологические исследования в Якутии. — Новосибирск, 1992).
«"К вопросу о границах ареала сыалахской неолитической культуры"» (Сб.: Археология Северной Пасифики. — Владивосток, 1994).
«"Ранний неолит Якутии: состояние изученности и проблемы"» (Сб.: Культурные традиции народов Сибири и Америки: преемственность и экология (горизонты комплексного изучения). — Чита, 1994).
«"Проблемы происхождения и развития сыалахской ранненеолитической культуры Северо-Восточной Азии"» (Сб.: Поздний палеолит - ранний неолит Восточной Азии и Северной Америки. — Владивосток, 1996).
«"К вопросу о границах сыалахской неолитической культуры"» (Сб.: Археология Северо?Восточной Азии. Астроархеология. Палеометрология. — Новосибирск, 1999).
«"Основные этапы заселения человеком западного сектора Якутской Арктики"» (Сб.: Международный Северный археологический конгресс. — Ханты-Мансийск, 2002).
«"Новые данные об археологических памятниках бассейна Анабара"» (Сб.: Древние культуры Северо?Восточной Азии. - Астроархеология. Палеоинформатика. — Новосибирск, 2003).
Атласов Семен Владимирович. Атласов Семен Владимирович (17.06.1938—20.10.2002) — Саха сиригэр сүөһү иитиитин чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
С.В. Атласов — Саха Сиригэр аграрнай сыһыаннарга специалист быһыытынан биллэр.
Афанасьев Петр Саввич. Афанасьев Петр Саввич (15.07.1928—10.08.2000) — саха тылын түөлбэ тылларын чинчийбит лексиколог учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
П. С. Афанасьев саха диалектологиятыгар, лексикологиятыгар уонна лексикографиятыгар специалист быһыытынан биллэр.
Барашков Петр Петрович. Барашков Петр Петрович (27.07.1910—21.03.1990) — саха тылын фонетикатын уонна түөлбэ тылын чинчийбит учуонай, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
П. П. Барашков саха тылын фонетикатыгар уонна диалектологиятыгар биир бастакы специалиһа, саха тылын таба суруйуунан дьарыктаммыта.
Брагина Дарья Григорьевна. Брагина Дарья Григорьевна — устуоруйа билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара.
Д. Г. Брагина этносоциологияҕа, политологияҕа специалист быһыытынан биллэр.
Васильев Николай Васильевич. Васильев Николай Васильевич (05.11.1938—11.04.1990) — эбээн уонна эбэҥки омуктар үөрэххэ, идэҕэ сыһыаннарын чинчийбит социолог учуонай, бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
Н. В. Васильев — социолог, Саха Сирин норуоттарын социальнай сайдыыларын чинчийбит.