mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Орто Суурт. Орто Суурт — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Маҥаны нэһилиэгин киинэ.
Маалтааны нэһилиэгэ. Маалтааны нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэптин.
Нэһилиэнньэ ахсаана 650 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 188 км ыраах сытар арҕаа диэкки Сиинэ өрүс хаҥас салаата "Мэкэлэ" тардыытыгар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — , 2000.
Кэптин. Кэптин — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Маалтааны нэһилиэгин киинэ.
Мытаах нэһилиэгэ. Мытаах нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьиикимдэ. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 639 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 27 км. соҕуруу диэкки Матта үрэҕинэн сытар. 
Мэлдьи сырыылаах суол.
Ылыллыбыт сирэ.
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Үрүҥ Аар Айыы Тойон. Үрүҥ Аар Айыы Тойон — айыы үөрэҕин быһыытынан сир-дойду, дьон-сэргэ үөскээ-һинин, олоҕун-дьаһаҕын, өйүн-санаатын, киһи быһыытынан иитиллэн тахсыытын көрдөрөр.
Тэрээнньит. Тэрээнньит диэн олоҕу тэрийэр киһи. Үрүҥ Айыы — тэрээнньит төрдө. Тэрийэр дьоҕуру Орто дойдуга Хотой Айыы түһэрбит. Саха тэрээһинин Эллэй Боотур оҥорбут. Бэс ыйыгар төрөөбүт киһи төлкөтө таҥха бастакы оронугар олорор. Кини аһаҕас, дьэллэм майгылаах, ылсыбытын чэпчэкитик толорор, хотуулаах санаалаах.
Аар Айыы Тойон.
Эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар Кэм утумнара харыыта суох хатылана тураллар. Олох үөскүү-үөдүйэ, сайда- салҕана турар. Ону барытын көрөн-истэн дьаhайааччынан уонна сири-халлааны, Орто дойду хамныыр харатын, кынаттаах көтөрун, устар балыктарын, ону таhынан үөнү- күрдьэҕэни, үөну- көйүүрү айааччы- уөскэтээччи үүт-таас олбохтоох уус-аас бэйэлээх аар тойон буолар. Кини үрүҥ Айыы Тойон, үрүҥ Аар Тойон, Айыы Хаан диэн ааттарынан биллэр.
Аар Айыы Тойон 44 айыы тус-бас дьон арыалдьыттаах.
Айыы аймаҕа ураһаҕа уматар аал уота Айыы итэҕэлин биир сүрүн олоҕо.
Одуну нэһилиэгэ. Одуну нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маҥырас. Олохтоохторун ахсаана 943 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 87 км сиргэ илин диэкки «Бүлүү» федеральнай суолга турар.
Васильев Виталий. Виталий Васильев — ыстаҥаҕа, куобахха өрөспүүбүлүкэ хас да төгүллээх абсолютнай чөмпүйүөнэ.
Олоҕун олуктара.
1983 с. Ньурбаҕа төрөөбүтэ. Ньурба орто оскуолатын, СГУ физкультурнай институтун бүтэрэн, билигин преподавателинэн үлэлиир. 
Виталий бастакы тренерэ Чумпуров Г. Д, СГУ-га үөрэнэр кэмигэр Прокопьев А. Т, билигин норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарыгар В. В. Соковка эрчиллэр.
Күөрэлээх. Күөрэлээх — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Октябрьскай нэһилиэгин киинэ.
Мас тардыһыыта. Мас тардыһыыта диэн саха былыргыттан күрэхтэһэр оонньуута. Кэлин "масреслиҥ" диэн аатынан Арассыыйаҕа тарҕанан эрэр.
1990 с. бэттэх мас тардыһыыта дьон болҕомтотун тардар гына олус сайынна, тубуста. Ыһыылаах-хаһыылаах, көрүөхтэн эриэккэс, киһи кэтэһэр спордун көрүҥэ буолла. Хары баттаһааччы, пауэрлифтиҥ диэн штанганан дьарыктанар нуучча, Хапхаас бухатыырдара улаханнык сэҥээрдилэр. Киин регионнар, уобаластар, кыраайдар бу көрүҥэр күрэхтэһии ыытар буоллулар.
Мас тардыһыыта Россия таһымыгар таҕыста. 2003 с. Россиятааҕы Федерация талыллыбыта, президенинэн А.К. Акимов анаммыта. Бу сылларга 4 төгүл Россия чемпионата (Москваҕа, 2 төгүл Красноярскайга уонна Санкт Петербурга ыытылынна). 2007 с. тохсунньу ыйга Москва куоракка СР Президенэ В.А. Штыров Кубога ыытыллыбыта. Бу күрэхтэһиини 350 тыһыынча киһи көрбүтэ бэлиэтэнэр. Кыайыылааҕынан Саха сириттэн Н.Колодко ааттаммыта.
Мас тардыһыытыгар бобуулаах албастар.
&lt;poem&gt;
Мас тардыһыытыгар бобуллар:
а) өттүгэстии охтуу;
б) тэбилик хаптаһынтан атаҕы араарыы;
в) тардыһар маһы туппут сиргиттэн илиини сыҕарытыы;
г) эмискэ-эмискэ дьигиҥнэтэн тардыһыы;
д) тардыһар маһы иҥнэри тутан, тэбилик хаптаһыҥҥа эбэтэр сиргэ тирээн тардыһыы;
е) тардыһар маһы эмискэ ыһыктан кэбиһии;
ж) хамаанда бэриллиэн иннинэ тардыы;
з) тардыһыы кэмигэр кэпсэтии, судьуйаны кытта мөккүһүү уо.д.а.
Бобуулаах албастары тутуннахха, быраабыланы кэстэххэ кыттааччыга сэрэтии бэриллэр. Иккис сэрэтии кэнниттэн күрэхтэһииттэн уһуллар.
&lt;/poem&gt;
Мас Мэхээлэ бирииһэ.
Саха омук төрүт оонньуутун биир көрүҥүнэн мас тардыһыыта буолар. Ол курдук, сылтан сыл ахсын сайдан, саҥаттан саҥа ааттары таһааран, иэмэх иҥиирдээх, быыппастыгас быччыггнаах, күүстээх боотурдарынан, ыһыылаах-хаһыылаах сүгүрүйээччилэринэн байан иһэр.
Уус-Алдан улууһун биир биллэр күүстээҕэ Мас Мэхээлэ аатын үйэтитэр инниттэн уонна мас тардыһыытын салгыы сайынна-рар соруктаах, аан бастаан Кэптэнигэ, Лөгөй нэһилиэгин дьаһалтатын уонна физкултуура дьиэтин директора А.В.Олесов көҕүлээһиннэринэн 1995—96 сс. үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэр ыытыллыбыттара. Күрэхтэһээччилэр уонна көрөөччүлэр үчүгэй тэрээһинтэн улаханнык астынан тарҕаспыттара. Ити кэмтэн ыла Мас Мэхээлэ бирииһигэр сылын аайы күрэхтэһии ыытыллар.
XX үйэ 10 чулуу мас тардыһааччылара.
«Сахаада-спорт» ассоциация талыытынан:
&lt;poem&gt;Гавриил Десяткин 
Петр Каратаев 
Дмитрий Шарин 
Степан Алексеев 
Евгений Сивцев 
Анатолий Баишев 
Андрей Винокуров 
Николай Колодко 
Николай Барашков 
Роман Романов&lt;/poem&gt;
Тарҕаныыта.
Спорт көрүҥүҥ быһыытынан Арассыыйатааҕы Спорт көрүҥнэрин тиһилигэр 2003 сыллаахха киллэриллибитэ уонна ол сыллаахха Аан Дойдутааҕы Мас тардыһын федерацията олохтоммута.
Күүстээх Эр Киһи Федерацията 2011 сыллаахха мас тардыһыытын Күүстээх киһи күрэһин программатыгар киллэрбитэ. Оннук программалаах күрэс бастакытын 2013 сыл бэс ыйыгар АХШга ыытыллыбыта.
Солоҕон нэһилиэгэ. Солоҕон нэһилиэгэ. Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өрт сэлиэнньэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 544 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 80 км арҕаа диэкки Сиинэ өрүс хаҥас салаата Чыыра тардыытыгар сытар.
Устуоруйаттан.
1943 сыллаахха Солоҕон сиригэр байыаннай тырааныспар сөмөлүөтэ саахаллааммыта. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — , 2000.
Өрт. Өрт — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Солоҕон нэһилиэгин киинэ.
Кулун Куллустуур, оонньуу. Кулун Куллустуур - былыргы саха оҕолорун оонньуута.
Бу оонньууну саха үҥкүүтүгэр билигин үгүстүк киллэрэн үҥкүүлүүр буоллулар. Былыр өбүгэлэрбит, ыччаттара сайын сайы-лыкка көһүү саҕана эбэтэр сайылыктан кыстыктарыгар кэллэхтэринэ бу оонньууну оонньууллара, күрэхтэһэллэрэ эбитэ үһү.
Кыыстаах уол утарыта тураллар, илиилэрин тарбахтарыттан тутуһан баран, уол уҥа өттүнэн, кыыс хаҥас өттүнэн тарбахтарын ыытыспаккалар эрэ илиилэрин иһинэн эргийэн тахсыахтаахтар. Күрэхтэһэр дьон икки-үс паара буолаллар. Сирдэрэ эниэ, сырыынньа буолуохтаах. Бастаан сыыр анныттан саҕалаан үөһэ тахсыахтаахтар, онтон төттөрү түһүөхтээхтэр. Тарбахтарын ыһыктыбакка, охтубакка уруттаан кэлбит паара кыайар.
Абаҕа (Өлүөхүмэ). Абаҕэ нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Абаҕа. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 577 киһи. Абаҕа киинэ диэн иккис сэлиэнньэлээх, нэһилиэнньэтин ахсаана 581 киһи (2007 сыл). 
Нэһилиэк уопсай нэһилиэнньэтэ 1 158 киһи. Улуус кииниттэн 30 км. арҕаа диэкки. Мэлдьи сырыылаах суол. 
Олохтоохтор дьарыктара сүрүннээн ынах-сүөһү.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000
Хоро (Өлүөхүмэ). Хоро нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоро. Нэһилиэнньэтин ахсаана 789 киһи. Балаҕаннаахха 88 киһи, Мэкимдэҕэ 3 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 75 км ыраах илин диэкки Өлүөнэ үрдүгэр сытар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Дабаан.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;86558&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-04-20T07:52:24Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ардах18&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;категорияларга сигэннэ&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;289829&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дабаан нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дабаан. Нэһилэнньэтин ахсаана 562 киһи. Кочегарово сэлиэнньэҕэ 10 киһи (2007 сыл). 
Улуус кииниттэн 85 км. Өлүөнэ устун арҕаа сытар. Сайын уу суола, кыһын кыһыҥҥы суола.
Географияҕа: айаҥҥа хайаны, бырааны, сыыры уһуннук өрө тахсар суол.
Дьэлгэй. Дьэлгэй нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьэлгэй. 
Нэһилиэнньэ ахсаана 645 киһи, ол иһигэр Дьэлгэйгэ 539 уонна "Иинээххэ" 106 киһи (2007 сыл). 
Улуус кииниттэн 125 км арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Киндигир. Киндигир национальнай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Куду Күөл. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 299 киһи. 70 км "Дьикиимдэ" сэлиэнньэ баар 3 киһилээх (2007 сыл). 
Өлүөхүмэ өрүһүнэн улуус кииниттэн соҕуруу диэкки 180 км ыраах сытар. Олохтоохтор эбэҥкилэр уонна сахалар, дьарыктара таба уонна булт.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Кыыллаах. Кыыллаах нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыыллаах. Нэһилиэнньэтин ахсаана: Кыыллаахха 1044, Даппарайга 90 киһи (2007 сыл). 
Улуус кииниттэн 45 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ ортотугар Кыыллаах арыыга сытар. 
Даппарай сэлиэнньэ өрүс уҥа кытылыгар турар уонна нэһилиэк манна көһөн эрэр. Ол халаан уутун сабыдыала. Сылтан сыл аайы арыы саас ууга барар буолбута. 
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сирдэрэ арыыга бааллар, ол иһин нэһилиэнньэ соччо көһүөн баҕарбат.
Чахчылар.
1969 — Кыыллаах Арыыттан халаан кэмигэр дьону таһаара сылдьыбыт Ми-2 бөртөлүөт лүөччүктэр буруйдарыттан сылтаан саахалламмыт, 25 киһи өлбүт. Лүөччүктэр иккиэн тыыннаах уонна биир пассажир хаалбыттар. Экипаж хамандыыра силиэстийэ кэмигэр суукка диэри тиийбэккэ эрэ биллибэт төрүөттэн өлбүт, иккиһин (штурманы) сууттаан өлөрөргө уурбуттар, ол эрээри кэлин 8 сыл хаайыынан солбуйбуттар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Даппарай.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-01-12T06:31:12Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: Кыыллаах&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;24861&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;401785&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-06-19T13:13:25Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;409290&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хоро нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоро. 
Улуус кииниттэн 68 км. хоту диэкки сытар, Элгээйиттэн 20 км илин диэкки. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 319 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү. 
Урут Элгээйи нэһилиэгэр киирэр этэ.
Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Кэмпэндээйи нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэмпэндээйи. Нэһилиэнньэтин ахсаана 488 киһи (2007 сыл). Бадараанынан эмтиир санаторий, Туус хостооһуна.
Кэмпэндээйи (өрүс). Кэмпэндээйи үрэх. Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 266 км. Тардыытын иэнэ 3100 кв.км. 
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Кэмпэндээйи сэлиэнньэҕэ уу ороскуота сөкүүндэҕэ 2,5 куб. м. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Үрэх тардыытыгар туус үөскээбит, ол иһин сорох салаалара туустаах уулаахтар. Эмптээх бадарааннах сирдэрдээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кэҥкэмэ. Кэҥкэмэ - үрэх, Өлүөнэ хаҥас салаата. 
Устата 627 км. Тардыытын иэнэ 10000 кв.км. Хаҥас өттүттэн сүрүн салаата Чакыйа. 
"Бүлүү" федеральнай суол быһа охсор сиринэн муосталаах.
Үрэх хаҥас кытылыгар Нам улууһун сирдэригэр Харбаайы эркээйи сир олохтоммута. Хас сыл аайы бэс ыйыгар Дьокуускай эбэҥкилэрэ Бакалдын диэн сугулааннарын ыытар сирдэрэ баар. Сайынын "Кэҥкэмэ" оҕо сынньалаҥ лааҕыра үлэлиир, турфирмалар сынньалаҥ маршруттарын, сүүрүк хоту тыынан, болуотунан устууну тэрийэллэр.
Саҥыйахтаах.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;289823&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-05-31T06:32:22Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;HalanTul Саныйахтаах сирэй аатын маннык Саҥыйахтаах уларыппыт&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;289823&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Саныйахтаах нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ. Улуус кииниттэн илин диэкки Өлүөнэ устун 184 - 277 км. сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1043 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Саныйахтаах — 716, Марха — 189, Маалыкаан — 138 уонна Алексеевка — 15, үксэ бааһынайдар, ону таһынан сахалар, эбэҥкилэр олороллор. 
Илин өртүнэн Хаҥалас улууһун кытары чэрчилээх. Олохтоохтор сүрүн дьарыктара оҕуруот аһын үүннэрии. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сир кэмчи буолан ынах-сүөһү иитиитэ соччо тарҕамматах. 
Алексеевка сэлиэнньэ олохтоохторо таба иитиитинэн дьарыктаналлар.
Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа). Алаҕар нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чыаппара. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 744 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 89 км арҕаа диэкки сытар. 
«Халыма» федеральнай суолтан мэльди сырыылаах суолунан 7 км.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Өлүөхүмэ (нэһилиэк). Өлүөхүмэ нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өлүөхүмэ сэлиэнньэ. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1035 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 12 км. арҕаа диэкки Улахан Черепаниха диэн ааттаах үрүйэ төрдүгэр сиргэ сытар. 
Уруккута "Амгинское" диэн ааттаах этэ. Олохтоохтор дьарыктара бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии, ынах-сүөһү иитиитэ. Мэлдьи сырыылаах суол.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Маача. Маача нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маача. Улуус кииниттэн 205 км арҕаа диэкки Өлүөнэ уҥа кытылыгар сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 388 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара мас кэрдии ынах-сүөһү иитиитэ уонна оҕуруот аһын үүннэрии. 
Сырыылара: кыһыҥҥы суол уонна уу суола.
Историяттан.
Оччотооҕу саха урбаанньыттара дьарыктанар этилэр.
Торҕо. Торҕо. Өлүөхүмэ улууһун бөһүөлэгэ. Улуус кииниттэн соҕуруу диэкки 387 км. ыраах сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 25 киһи (2009 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1702 киһигэ тиийэ сылдьыбыта. 
1976 сыллаахха Чаара - Токко геологоразведочнай экспедиция базатын курдук төрүттэммитэ. Олохтоохтор үксүнэн геологияҕа үлэлиилэр. 
Токкоҕо диэри кыһыҥҥы суол баар. Мурун хайаҕа чароиты хостууллар.
Метаболизм.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;271733&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T13:55:15Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 87 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;278753&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Метаболизм диэн тыыннаах организмҥа буолар химия реакцияларын хомуурдара. Бу процесстартан сылтаан организм үүнэр уонна ууhуур, структурата олохтонор уонна тула эйгэ дьайыыларыгар хардарар. Метаболизм икки категориялаах: анаболизм (организмҥа туhалаах субстанциялары иҥэрии) уонна катаболизм (иҥэриллибит субстанциялары үрэллии уонна организмтан таhаарыы).
Үөн-көйүүр. Үөн-көйүүр (лат. "Insecta") диэн хамсыыр харамайдар ордук улахан бөлөхтөрө. Ол курдук лыахтар 160 тыһыынча, хомурдуостар 350 тыһыынча, тигээйилэр, кымырдаҕастар, ыҥырыалар 10 тыһыынча, сахсырҕалар 75 тыһыынча, кыймалар 50 тыһыынча көрүҥнэрэ баара биллэр.
Этэ-сиинэ үс чаастан турар: төбөттөн, түөстэн, истэн. Кини 6 атахтаах. Хонууга, ойуурга, күөлгэ олохсуйар.
Үөн-көйүүр олоҕун устата 4 түһүмэҕи: сымыыты — көйүүрү (личинканы) — сыаҕайы (куколканы) — сиппит үөнү ааһар. Хомурдуостар, лыахтар, бырдахтар, сахсырҕалар, тигээйилэр, кымырдаҕастар уо.д.а. үөннэр-көйүүрдэр ити курдук сайдаллар.
Таҥара ынаҕа таарыйдахха, хабархай убаҕаһы таһаарар. Ол кинини көтөрдөртөн уонна да атын өстөөхтөрүттэн көмүскүүр. Көтөрдөр таҥара ынаҕын, өҥүттэн көрөн билэн, тыыппаттар. Ол иһин таҥара ынаҕын чаҕылхай, дэбигис көстүмтүө өҥүн сэрэтэр өҥ диэн ааттыыллар. Ыҥырыалар — уопсай кыттыгас олохтоох үөннэр, элбэх буолан бииргэ олороллор. Мүөттээх ыҥырыа дьиэ кэргэнигэр биир бөдөҥ тыһы ыҥырыа — ийэ, хас да сүүс атыыр ыҥырыалар баар буолаллар. Ыҥырыалар буоскаттан алталыы муннуктаах үгүс чуолҕаннардаах уйалары (соттары) сыбаан оҥороллор. Үлэһит ыҥырыа иһин уһугар иннэлээх. Киһини эбэтэр кыылы-сүөлү тиктэҕинэ, эккэ-сииҥҥэ дьаат кутуллан, күүскэ ыарытыннарар. Кыра харамайдар ол дьааттан өлөллөр.
Үөн-көйүүр арааһа олус элбэх. Сороҕо сүүрэр, сороҕо көтөр, сороҕо ууга сылдьар. 
Көтөрдөр кыстыы соҕуруу ичигэс дойдуга баралларын ким да дьиктинэн аахпат. Оттон үөн-көйүүр кыһыны атаара ичигэс дойдуларга көтөрө дьикти курдук көстөр. Айылҕаҕа итинник көстүү эмиэ баар. Ыраах көтүүнү таҥара ынаҕа, тэмэлдьигэн оҥороллор эбит.
Лыахтар. Сайын ойуур, хонуу сибэккитигэр араас өҥнөөх лыахтар тэлээрэ көтөллөр. Аан дойдуга сабаҕалаан лыах 50 ты һыынча араас көрүҥэ баар. Олортон 20 тыһыынчата күнүскүлэр, онтон
атыттара — түүҥҥүлэр. Саха сирин энтомолог учуонайдара күнүскү лыах (үрүмэччи) биэс көрүҥүн булан тураллар.
Биир саамай кыраһыабай үрүмэччи — Ынах лыах (Аполлон Эверсмана). Атыы-ра чаҕылхай араҕас, тыһыла-ра үп-үрүҥ улахан кыһыл бээтинэлэринэн киэргэтилли-бит кынаттаахтар. Хайалаах туундараҕа уонна Алдан, Сун-таар хайаларыгар үөскүүр, сэбирдэҕинэн аһылыктанар.
Долохунаһыт (Боярышница). Бу буортулааччы. Кини гусе-ницата сугун угун алдьатар, боярышник сэппэрээгин сиир. Ол иһин боярышница (доло-хунаһыт) дэнэр. Долохунаһыт ооҕуй ситиминэн эриллэн, хол-буу тутуллубут мас сэбирдэхтэ-ригэр кыстыыр. Сэппэрээк тө-бөтүгэр сытар хаар кинини тымныыттан харыстыыр.
Маар Дьэргэлдьээнэтэ (Перламутровка сфагновая) дьэ-бэрэ, намыһах сиргэ уонна туундараҕа үөскүүр. Отону-нан аһылыктанар.
Илин-Сибиир Сахаайата (Апол-лон Восточно-Сибирская). Бу дьик-ти лыах Саха сиригэр саас атын үрүмэччилэртэн урут уһуктар. Ки-нини Дьокуускай куорат таһыгар көрүөххэ сөп.
Саха сирин эндемик лыахтара.
Эндемик — Саха сиригэр эрэ баар лыахтар.
Аммосов тэлээрбэтэ (Парусник Аммосова). Сунтаар хайатын тэллэҕэр үөскүүр.
Аммосов энеиһэ (Энеис Аммосова). Мэҥэ-Хаҥаласка Хаптаҕай нэһилиэгэр көрүөххэ сөп.
Саха кыымата (Голубянка якутская). Туймаада, Эркээни хочолоругар үөскүүр.
Лыахтар биис уустара (семейство).
"Насекомые Якутии. Бабочки." кинигэттэн ылылынна.
&lt;poem&gt;Быычыкайкаан симэхситтэр
Долгунчалар
Дьиҥнээх симхситтэр
Дьэҥкирдьэлэр
Кэрэчээнэлэр
Көҕүллээйилэр
Кээмэйдьиттэр
Лаппаҕар кынаттаах уоттаайылар
Павлин харахтар
Саллааскылар
Сирдьигинэлэр
Сиэрнэ кынат симхситтэр
Сиэрпэ кынаттар
Сылгы лыахтара
Туналыҥсалар
Түлүрбэлэр
Түрдэстэлэр
Түүлээйиктэр
Уус кыымнара
Хаппахчылаах симэхситтэр
Харакааннар
Чочуйуустар
Эһэйдээнэлэр&lt;/poem&gt;
Уу-хонуу харамайдара. Уу-хонуу харамайдара (, ).
Уу-хонуу харамайдара түөрт атахтаахтар, сыгынньах тириилээхтэр. Маарга, нүөл ойуурга, күөлгэ, сыһыыга олох-суйаллар. Тириилэрэ бэйэтиттэн салыҥы таһаарар. Ол иһин мэлдьи инчэҕэй буолаллар. Бу харамайдар икки эйгэни кытта (ууну, хонууну) ыкса ситимнээхтик олохсуйбуттар. Уу, хонуу харамайдара 2 тыһыынча кэриҥэ көрүҥнээхтэрэ биллэр.
Үгүстэрэ итии уонна сииктээх климаттаах дойдуларга үөскүүллэр. Уу-хонуу харамайдара балык кэриэтэ искэхтэн тахсаллар. Саха сиригэр алчахтар үс көрүҥнэрэ баар: бороҥ баҕа, суптугур тумустаах баҕа, оттон кутуруктаахтартан — түөрт тарбахтаах тыймыыт.
Суптугур тумустаах баҕа дойдубут соҕуруу эрэ өттүгэр уонна Алдан өрүс сүнньүнэн баар.
Уу-хонуу харамайдарын биир көрүҥэ тыймыыт буолар. Кини устата 12–13 см тиийэр. Кэлин атаҕа 4-түү тарбахтаах. Тымныыны олус тулуйумтуо. Нуул, икки кыраадыс тымныыга тоҥмот, бултуур-алтыыр. Күн уотун сөбүлээбэт. Итиигэ, сырдыкка өлөр.
Баҕа, тыймыыт айылҕаҕа уонна киһиэхэ элбэх туһалаах: тыа хаһаайыстыбатыгар буортуну оҥорооччуну, киһиэхэ-сүөһүгэ араас ыарыыны тарҕатар үөнү-көйүүрү суох оҥорор.
Кээччи. Кээччи нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кээччи. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 414 киһи, ол иһинэн Кээччи — 391, Төгүөн — 10, Кэлийэр — 7 уонна Олом — 6 киһи (2007 сыл). Кээччи сэлиэнньэ улуус кииниттэн арҕаа диэкки 25 км. 
Атын сэлиэнньэлэр Бүүрүк үрэҕинэн 90—120 км ыраах сыталлар. Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, Бүүрүк үрэҕинэн — сылгы иитиитэ. 
2001 сыл ыал ыйын 18 дылы Төгүөн диэн туспа нэһилиэк баар этэ, ол территорията барыта Кээччигэ киирбитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Малдьаҕар (Өлүөхүмэ).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;39382&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-04-20T08:16:31Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ардах18&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;категорияларга сигэннэ&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;289839&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Малдьаҕар нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үҥкүр. Улуус кииниттэн 7 км. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1110 киһи (2007 сыл). Ол иһигэр Үҥкүр — 1068, Түбэ — 32, Кураанда — 10 киһи. 
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии. 
Кураандаҕа Өлүөхүмэ агрофирма консерваны оҥорор завода үлэлиир. Завод оҥоһуктара — тушенка, оҕуруот аһыттан салааттар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Солянка. Солянка нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Солянка. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 408 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 26 км илин диэкки Өлүөнэ хаҥас кытылыгар турар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Айхал.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;278756&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2017-08-31T11:18:18Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Visem&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;/* Остуоруйаттан */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;336563&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Айхал бөһүөлэк. Мирнэй улууһугар баар бөһүөлэк. Нэһилиэнньэтин ахсаана 16 200 киһи (2007 сыл). 
1961 сыллахха төрүттэммитэ "Айхал" алмаастаах кимберлит турубка аһыллыбытынан сибээстээн. Мирнэйтэн 500 км. хоту диэкки Сохсолоох үрэххэ турар. 
Билиҥҥи Айхал икки чаастаах, алаарааҥҥы уонна үөһээҥҥ куорат диэн. 
Алларааҥҥыта эргэ мас дьиэлэрдээх, үөһээҥҥитэ аныгылыы таас дьиэлэр.
Мэлдьи сырыылаах суоллах. Аэропорт.
Остуоруйаттан.
Күүһэ 19 килитонна этэ. (Хиросиманы суох гыммыт буомба күүһүгэр тэҥ). 
Дьэлби тэптэриигэ быраабыланы кэһии түмүгэр радиациялаах былыт тахсан 82 киһи эмсэҕэлээбитэ.
Улахан Чыыстай сис. Улахан Чиистай сис. Черскэй хайаларын систематыгар баар сис. 
Муома - Силээннээх намталы соҕуруу өртүттэн өйүүр. Уһуна 250км. 
Ордук үрдүк хайаннан буолар Победа (3004 м.). Хайа боруодата сүрүннээн ордовик, девон онтон вулкан боруодата юра. Муома өрүс салаалара быһа охсоллор. 
Ордук үрдүк өртө Буодаах массив, онно ууллубат хаар уонна муус сытар. Уопсайынан 109 таныҥ иэнэ 85 кв.км. 
Манна Саха сиригэр ордук улахан тарыҥнар бааллар Цареградскай уонна Обручев.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арҕаа Муора Сиһэ. Арҕаа Муора Сиһэ. Өлүөнэ дельтатыгар быыр арыы. Арыы уонна Тумат кыра хос үөстэр икки ардыларынан сытар. Иэнэ 5960 кв.км. 21000 күөл баар, уопсай иэннэрэ 1340 кв.км.
Арыы барыта Усть-Ленскай заповедникка киирэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Орган (биология).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;334374&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-09-22T18:01:13Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;386460&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Орган диэн организмҥа биир туспа үлэлэри толорор сииннэр бөлөхтөрө. Сүрүн уонна хос сииннэр бааллар. Биир үлэни толорор органнар орган системата дэнэллэр. Системаҕа киирэр органнар араастык бэйэ бэйэлэриниин холбоhоллор, ол гынан баран биир үлэни оҥороллор.
Киhи сүрүн орган системалара.
Киhи этигэр үксүн уон биир орган систематын бэлиэтииллэр.
Тирии. Тирии диэн эт тас бүрүөтэ. Организм ордук улахан органа. Тула эйгэлиин дьайсар буоларын быhыытынан, тирии организмы патогентан көмүскээhиҥҥэ улахан суолталаах. Атын функцияларынан буолаллар итиини бобуу, температура регуляцията, тас дьайыыны билии, D витамины синтез.
Тириини хоттор.
Тирии покровкалар кэлим буолууларын уонна структураларын механическай эчэйииттэн, термическай эчэйииттэн (ожоги, моһуогуруу), электричество хардарыта сабыдыалларыттан, радиацияттан уонна кырыктаах химическэй веществолартан тахсар кыахтаах. Ону таһынан, ыарыылартан — дерматозтарынан сүһүрүөн сөп.