mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Парников Василий Семенович. Парников Василий Семенович (Сэксэй) (15.03.1935—2000) — саха худуоһунньуга, график, Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ.
Айар үлэтэ.
1970 сылтан араас художественнай быыстапкаларга кыттыбыта. ВДНХ мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтин ааптардарыттан биирдэстэр.
Игнатьев Владимир Никифорович. Игнатьев Владимир Никифорович — саха худуоһунньук-дизайнера, график.
Олоҕун олуктара.
1948 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр төрөөбүтэ.
Айар үлэтэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтин ааптардарыттан биирдэстэрэ.
Сергучев Лазарь Лазаревич. Сергучев Лазарь Лазаревич (04.01.1928—1993) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара.
Уола — Сергучев Карл Лазаревич (18.09.1959)
Аатын үйэтитии.
Л. Л. Сергучев аата Сыымах спортивнай комплекска иҥэриллибит (2005)
Сигэлэр.
ЯСИА 19.04.2013:В селе Сымах Мегино-Кангаласского улуса прошли мероприятия, посвященные памяти Лазаря Сергучева
Сергучев Карл Лазаревич. Сергучев Карл Лазаревич — Суорун Омоллоон аатынан Саха опера уонна балет театрын уус-уран салайааччыта.
Олоҕун олуктара.
1959 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
Расторгуев Сергей Васильевич. Расторгуев Сергей Васильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1953 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүт.
1972 сыллаахха Бүтүн Россиятааөы эстрада искусствотын творческай мастерскойун, Россия норуодунай артыыһын Л. С. Маслюков салалтатынан, бүтэрбит. 
2000 сыллаахха ГИТИС «режиссура» салаатын бүтэрбит.
1994 сылтан Сахацирк директора.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Кэргэнэ — Колесова-Расторгуева Марфа Петровна, ырыаһыт, Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Колесова-Расторгуева Марфа Петровна. Колесова-Расторгуева Марфа Петровна — ырыаһыт, Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1950 сыллаахха муус устар 3 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Наахара Хочо сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1972 сыллаахха Бүтүн Россиятааҕы эстрада искусствотын творческай мастерскойун бүтэрбитэ.
1994 сылтан Сахациркаҕа оҕо студиятын директорынан үлэлиир.     
Кини оҕо сааһа Куоһаҕас диэн сайылыкка ааспыта. А5ата Петр Гермогенович Колесов А5а дойду сэриитин кыттыылаа5а, «Слава» орден кавалера, «Хорсунун иhин» мэтээллээх, сэрии инбэлиитэ. Ийэтэ Фекла Андреевна Платонова герой ийэ, уон о5олоох. 
1957 с. Марфа Петровна нулевой кылааска үөрэнэ киирэр. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэригэр сылдьан уус-уран көрүү көхтөөх кыттааччыта, спортсменка, пионерскай уонна комсомольскай активист.
1968 с.- Орто оскуоланы бүтэрэн библиотекарынан үлэлиир.
1969 сыл- музыкальнай театрга солист ырыаһытынан үлэлиир.
1970 с. Москваҕа эстраднай, цирковой искусстваҕа ВТМЭИ-гэ үөрэнэ киирэр. Марфаны сахалыы уонна нууччалыы ырыаны толорорго уһуйбут киһинэн буолар Ирма Петровна Яунзем, кини Марфа куолаһын туруорбута уонна нууччалыы народнай ырыаны ыллыырга үөрэппитэ.
1972 с. «Якутская эстрада 72»- диэн бөлөх тэринэллэр.
1974 сыллаахха Марфа олоҕун аргыһын  – Кыыс Амма уолун Сергей Расторгуевтыын улуу Москваҕа эстрада айар мастарыскыайыгар үөрэнэ сылдьан көрсөллөр. Сүрэхтэринэн сөбүлэһэн, харахтарынан хайҕаһан, эдэр саас тапталыгар уйдаран 1974 сыллаахха ыал буолбуттара. Онтон ыла 36 сыл ааста.
1981 с. Свердловскайга үөрэнэ баран баран цирковой жанрдарга дьоҕурдаах 
эбиппин диэн соһуччу соҕус дүҥүрүнэн, тааһынан жонглируйдуурга      
үөрэнэр.
Айар үлэтэ эстраднай ырыаһытынан, норуот ырыатын, сахалыы тойугу толороочунан саҕаламмыта. Марфа Колесова аан бастакынан сахалартан сахалыы тойугу аан дойдуга таhаарбыта, Парижка 1972 сыллаахха маастардар кэнсиэрдэригэр саха тойугунан кыттыыны ылбыта. Кини кэргэнинээн Сергей Расторгуевтыын Франция, Швеция, Швейцария, США, Индия, Китай, Канада курдук улахан дойдуларга Саха сирин тойугун, фольклорун дьон –сэргэ истиитигэр таhаарбыттара. Марфа Колесова «РФ», «РС» утуелээх артыыската, Саха сирин комсомолун лауреата, Узбекистан, Молдавия республикаларын бочуотунай грамоталарынан на5араадаламмыта.
Расторгуев Николай Алексеевич. Расторгуев Николай Алексеевич — Саха Сиригэр атыы-эргиэн олохтооччута, аатырбыт 2-с гильдиялаах атыыһыт, Саха уобалаһыгар норуот үөрэҕириитин тэ.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Бүлүү куоратын Ытын олохтооҕо
Аатын үйэтитии.
Николай Якутскай «Хараҥаттан» сэһэнигэр атыыһыт Разбогатеев прототибынан Николай Расторгуев буолар эбит.
Сигэлэр.
Исторический, культурологический журнал «Илин», 1993—1994:Купечество
Степанова Евдокия Александровна. Степанова Евдокия Александровна — балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Айар үлэтэ.
Евдокия Степанова Ж. Батуев «Чурумчуку» балетыгар Ньургуйаана партиятын бастакынан үҥкүүлээбитэ. Бу үлэтин иһин, балет туруоруллубут сылыгар, 1964 сыллаахха, Саха АССР норуодунай артыыһын аата иҥэриллибитэ.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Сигэлэр.
Информационный портал Республики Саха (Якутия):Первая профессиональная балерина
Иванов Иван Герасимович. Иванов Иван Герасимович (Уйбаан Нуолур) (06.03.1929, Хаҥалас нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 19.01.1999) — поэт, суруйааччы, учуутал.
Олоҕун олуктара.
1929 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр Сунтаар улууһугар Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сунтаар орто оскуолатыгар, Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа, Саха государственнай университетыгар үөрэммитэ. Идэтинэн саха тылын уонна литературатын учуутала.
Үлэлээбит сирдэрэ.
1981 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Саха суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Айар үлэтэ.
1972 сыллаахха хоһооннорун бастакы кинигэтэ «Алаастан кэллим» күн сирин көрбүтэ.
Аатын үйэтитии.
2004 сыл олунньу 24 күнүгэр Элгээйи олохтоох библиотекатыгар И. Г. Иванов — Уйбаан Нуолур аата иҥэриллибит.
Сигэлэр.
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Иванов Иван Герасимович — Нуолур
Нельбисова Галина Васильевна. Нельбисова Галина Васильевна (1961 төр.) — суруналыыс, суруйааччы. РФ суруналыыстарын уонна суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. «Саха Сирэ» хаһыат салаатын редактора.
Олоҕун олуктара.
«Саха Сирэ» хаһыат салаатын редактора.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьахталларын тэрилтэлэрин түмсүүтүн президиумун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот педагогикатыгар ассоциациятын бырабылыанньатын чилиэнэ.
Айар үлэтэ.
Ураллааҕы государственнай университет журналистикаҕа факультетын бүтэрэн баран, 1984 с. идэтинэн үлэтин «Эдэр коммунист» хаһыаттан саҕалаабыт. Республика бэчээтин эйгэтигэр 20-н тахса сыл үлэлээбит.
Журналист Галина Нельбисова дьиэ кэргэн, ийэ, дьахтар проблемаларыгар идэтийэн суруйар, нэһилиэнньэ социальнай көмүскэлин, үлэ боппуруостарыгар утумнаахтык суруйар.
Сигэлэр.
Писатели Сунтарского улуса, члены Союза писателей
Кондратьев Аким Андреевич. Кондратьев Аким Андреевич (19.03.1931, Бастакы Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 2001) — учуутал, поэт, суруналыыс.
Олоҕун олуктара.
1931 сыллаахха кулун тутар 19 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Бастакы Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт.
1956 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн, Өлөөн улууһугар ананан, Сухана, Харыйалаах, Кирбэй начальнай оскуолаларыгар учууталлаабыт.
1960 сыллаахха Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын салаатын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Сунтаар оройуонугар саҥа аһыллыбыт Элгээйи аҕыс кылаастаах оскуола-интернатка завуһунан ананан үлэлээбит.
30-ча сыл иитээччинэн уонна саха тылын учууталынан үлэлээбит.
Айар үлэтэ.
Оҕолорго анаан суруйбут. Бастакы хоһоонноро, очеркалара уонна литературнай ыстатыйалара өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, «Хотугу сулус» сурунаалга бэчээттэммиттэр. 
Айымньылара.
Ырыа буолан ылламмыт хоһоонноро.
Аким Кондратьев элбэх хоһоонноро ырыа буолан ылланаллар.
Иванов Василий Иннокентьевич. Иванов Василий Иннокентьевич — суруйааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1942 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр Кэбээйи улууһун Куокуй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Оскуоланы бүтэрээт, Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
1973 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ. Хаҥалас улууһугар Покровскай балыыһатыгар ананан үлэлээбитэ.
1987 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Кэбээйи улууһугар олорор.
Айар үлэтэ.
Бастакы кэпсээннэрин оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр суруйбут. «Күннээх сарсыарда» диэн кэпсээнэ оскуола истиэнэтин хаһыатыгар бэчээттэмит.
Василий Иванов айымньыларын кытта ааҕааччылар 1964 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка ааҕан билсиспиттэр.
1971 сыллаахха эдэр суруйааччылар айымньыларын хомуурунньугар В. Иванов сэттэ кэпсээнэ киирбит. бастакы кинигэтэ «Күн уотун туттум» күн сирин 1975 сыллаахха көрбүтэ.
Сигэлэр.
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Иванов Василий Иннокентьевич
Шестаков Егор Петрович. Шестаков Егор Петрович — Эрчимэн (31.05.1927—07.03.1996) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
Олоҕун олуктара.
1927 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүтэ.
1970 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ. Ол кэннэ учууталынан, холкуос бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. Кэккэ сылларга Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа преподавателинэн үлэлээбитэ.
1965 с. — А. М. Горькай аатынан Литература институтун бүтэрбитэ.
1966 сылтан — Саха государственнай университетыгар саха тылын уонна литературатын кафедратыгар старшай преподаватель.
«Чолбон» сурунаалга салаа сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1996 сыллаахха кулун тутар 7 күнүгэр күн сириттэн барбыт.
Айар үлэтэ.
Айымньылара 1950 сылтан бэчээттэммиттэр. Кэпсээннэрин бастакы кинигэтэ «Аргыс тыал» 1960 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Иккис кинигэтэ — хоһооннорун хомуурунньуга «Этиллибэтэх таптал».
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Сигэлэр.
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Шестаков Егор Петрович – Эрчимэн
Соколов Эдуард Дмитриевич. Соколов Эдуард Дмитриевич (Тулусхан) (03.07.1944, Маар-Күөл, Сунтаар улууһа — 05.08.1996) — суруйааччы, суруналыыс, учуутал, түмэлдьит, Бүлүү өрүс чөл туругун турууласпыт түмэт дьайыксыт, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Сунтаар улууһун ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
1944 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр Сунтаар улууһун Маар-Күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1962 с. — Тойбохой орто оскуолатын бүтэрбит.
1982 с. — Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатынсалаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит.
Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
Үлэлээбит сирдэрэ:.
1991 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
1996 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр өлбүт.
Айар үлэтэ.
Айымньылара 1975 сылтан «Хотугу сулус» сурунаалтан саҕалаан бэчээттэнэллэр.
Бастакы кинигэтэ «Арахсыспат аргыстарым» 1980 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
Винокуров Николай Егорович (Урсун). Винокуров Николай Егорович (Урсун) (1945 төр.) — поэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт. «Чолбон» сурунаал сүрүн редактора.
Олоҕун олуктара.
1945 сыллаахха муус устар 13 күнүгэр Таатта улууһугар II Байаҕантай нэһилиэгэр төрөөбүт.
1972 сыллаахха Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын бүтэрбит.
Тыл, литература уонна история Институтун аспирантуратыгар үөрэммит.
Новосибирскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуола журналистика салаатын бүтэрбит.
Үлэлээбит сирдэрэ:.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун Салалтатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
2005 сылтан — «Чолбон» сурунаал сүрүн редактора.
Айар үлэтэ.
Бастакы хоһооно «Күөрэгэй» «Бэлэм буол» хаһыакка 1961 сыллаахха бэчээттэммит.
1980 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Аларга» күн сирин көрбүт.
Борисова Степанида Ильинична. Борисова Степанида Ильинична — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ырыаһыт, Арассыыйа Федерациятын норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1950 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуон Наахара нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү театральнай училищены бүтэрбитэ.
П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Кэргэнэ — Борисов Андрей Саввич, П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр режиссера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын уонна духуобунай сайдыытын миниистирэ.
Яковлев Василий Васильевич. Яковлев Василий Васильевич (22.08.1934—26.01.1994) — бэйиэт, суруйааччы, тылбаасчыт. Кини «Кытта кырдьыбыт тэҥкэ тиит» кэпсээнинэн аан дойдуга аатырбыт «Тойон кыыл» киинэ уһуллубута.
Айар үлэтэ.
Айымньылара 1956 сылтан бэчээттэнэллэр. Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Навстречу алеет заря» 1963 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. 1967 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга «Өрүстэр кирбиилэригэр» романа бэчээттэммитэ.
Саха тылыгар Борис Лунин «Смерть ойуна» кинигэтин тылбаастаабыта.
Айталын (Герасимов Николай Афанасьевич). Герасимов Николай Афанасьевич (Айталын) — поэт, суруйааччы.
Айар үлэтэ.
Айымньылара 1957 сыллаахтан бэчээттэнэллэр. 1979 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Доҕорбор сурук» күн сирин көрбүтэ.
Сигэлэр.
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Айталын
Тарбахов Иннокентий Иннокентьевич. Тарбахов Иннокентий Иннокентьевич — биллиилээх асчыт, «Тыгын Дархан» ресторан шеф-повара.
Олоҕун олуктара.
1944 сыллаахха Таатта улууһугар төрөөбүтэ. Биэс сааһыгар тулаайах хаалбыт. Оҕо эрдэҕиттэн асчыт буолар баҕа санаалаах эбит.
18 саастааҕыттан үлэлээбит, Нам остолобуойугар. Торгово-кулинарнай училищены туйгуннук үөрэнэн бүтэрбит.
«Тыгын Дархан» рестораҥҥа аһыллыаҕыттан үлэлиир.
"Саха Ас" региональнай общественнай хамсааьын председателэ.
Айар үлэтэ.
Ас-үөл эйгэтигэр айымньылаах суолун Нам остолобуойуттан асчыт үөрэнээччититтэн саҕалаабыта. Эдэр дьоҕурдаах үлэһит сотору кэминэн бригадир, технолог, онтон остолобуой сэбиэдиссэйигэр тиийэ үүммүтэ.
50-ча сыл саха аһа аан дойдуга киэҥник биллэригэр элбэх үлэни ыыппыт, сахалыы тыыннаах Тыгын Дархан ресторан төрүттээччитэ.
Иннокентий Тарбаахап саха аһын туһунан хас да кинигэни суруйан бэчээттэппитэ. Бастакы кинигэтэ «Эн остуолуҥ сахалыы астара». Уонтан тахса сыл Саха Сирин телевидениетыгар «Тарбаахаптыын астыахха» биэриини ыытта.
Попов Семен Андреевич. Попов Семен Андреевич (Тумат) — поэт, суруйааччы, литератураны ырытааччы. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта (2014).
Олоҕун олуктара.
1944 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Булуҥ улууһугар Тумат нэһилиэгэр учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
1973 с. — Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбит.
Үлэлээбит сирдэрэ.
1993 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. «Чолбон» сурунаал редакциятыгар очерк уонна публицистика салаатын редактора.
Айар үлэтэ.
Бастакы хоһоонноро 1965 сыллаахха «Эдэр коммунист» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ. Очеркаларын бастакы хомуурунньуга «Сылгы кистиир сыһыытыгар» 1981 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт. 1994 сыллаахха Г. И. Макаров — Дьуон Дьаҥылы айар олоҕун туһунан чинчийиилэрэ бэчээтэммиттэр.
Солуур. Солуур (аакайдыыр сахалар "салыыр" дииллэр этэ) — тимир (алтан) иһит.
Кээмэйинэн син ыаҕас саҕа, убаҕас аһы тутарга аналлаах.
Кытах (иһит). Кытах — нэлэгэр мас иһит.
Тыл үөскээбит төрдө.
Ст. Калужинскай кытаҕы былыргы тюрк тылыттан төрүттээх дьиҥ саха тыла, "кытар"-, "кытын"- диэн туохтуурдартан үөскээбит тыл диэбит[Калужинский Ст. Этимологические исследования по якутскому языку. Двухсложные основы. — Т. 6. — С. 49]. Бу быһаарыы Э. К. Пекарскай кытахтан дьиэ кэргэн бүтүннүүтэ аһыыр, кыттан, кыттыһан аһыыр иһитэ (кытах) диэбитэ сөп курдук.
Тыл суолтата.
Таас саҕа улахан мас кытыйа..
Э. К. Пекарскай «Саамай улахан мас иһит &lt;…&gt; дьиэ кэргэн бүтүннүүтэ аһыыр» диэбит.
Аллайыаха сахалара "кытах" диэн балыгы астыырга аналлаахньолбуһах быһыылаах мас иһити ааттыыллар.
Оҥоһуута, туһаныыта.
Бэрт өрдөөҥү уонна киэҥник туттулла сылдьыбыт иһит. Мастан хаһан оҥоһуллар нэлэгэр иһит. 
Сүөһү ииттэр сахалар кытахтара төгүрүк уонна аһыыр иһит. 
Көрүҥнэрэ.
Кыра кытах кытыйа диэн ааттанар.
Кытах сирдэр ааттарыгар.
Сирдэр ааттарыгар киэҥник туттуллар тыл эбит.
Суорун Омоллоон Кууһумата «Күөх Көппөҕө»: «Эн курдук буолуом дуо, мин Орто Кытахпын охсон бүтэрэн иһэбин», — диир.
Кытах — дьоҕус сир, онон биирдиилээн дьон бас билиитэ буолан, сол онон ааттанан хаалбыта үтүмэн. Холобур, Мэҥэ-Хаҥалас Өлөчөйүгэр бааллар: Акамыын Кытаҕа, Акайа Кытаҕа, Баҕа Кытаҕа, Буока кытаҕа, Кынаачай Кытаҕа, Лэпсэй Сэмэнин Бэрбээкэйдээх Кытаҕа, Мэхэлээс Кытаҕа, Охоноон Кытаҕа, Сүөдэрэпээн кытаҕа, Утуунньук Кытаҕа, Хатыы Кытаҕа.
Тордуйа (иһит). Тордуйа — убаҕас аһы кутар судургу оҥоһуулаах туос иһит.
Хамыйах (иһит). Хамыйах — ньуоску, мас ньуоску, кыра хомуос.
Көҕүөр (иһит). Көҕүөр (көҕүөр айах, көйүөр айах) — сири иһиттэн арыый аҕай кыра, сылгы тириититтэн тигиллибит кымыһы кутар иһит.
Маарчах. Маарчах — кымыһы уонна арыыны туттарга аналлаах маһы хаһан оҥоһуллубут иһит.
Бэһиэйэх. Бэһиэйэх (биһиэйэх, бэлиэр, билиир) — көөнньө турар кымыска ыаммытынан үүтү уонна оргуйбут ууну кутан баран, булкуйар тэрил баар буолар этэ, ытык оннугар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-03. &lt;noinclude&gt;
Үүт үрүмэтэ. Үүт үрүмэтэ
Хайах (үрүҥ ас). Хайах — үрүҥ ас.
Сиикэй арыыны элбэх үүккэ, арыы уутугар эбэтэр тарга булкуйан ытыйан оҥоүуллар, тоҥорон баран сиэниллэр ас.
Мүһэ. Мүһэ — эт ас.
Сахаҕа мүһэ биир күндүтүк сыаналанар эт ас. Мүһэҕэ тас уонна ис силиилээх уҥуохтары ылыллар. Тас сото уҥуоҕун сүһүөҕүн эттээх гына араарыллар. Онтон ис силии уҥуоҕун тула өртүгэр этин эмиэ тэҥҥэ быһыллар. Мүһэни тымныы ууга сууйан баран оргуйа турар туустаах ууга буһарыллар. Сөпкө буспут мүһэ быһах төбөтүнэн астахха сырдык сүмэһин тахсыахтаах. Мүһэ күндүтэ этигэр буолбакка силиитигэр сытар.
Ис үөрэтэ. Ис үөрэтэ
Олгуй. Олгуй — олус улахан күөс, хочуол.
Чонхоҕор (иһит). Чонхоҕор — үрдүк иһит.
Чыҥкыр. Чыҥкыр (чыҥылла) — кыра хочуол.
Оргуһуох. Оргуһуох — төбөтүгэр көхөлөөх эбэтэр кэрдиистээх, токур быһыылаах уу сүгэр мас.
Иэт. Иэт — маһы оҥо хаһарга аналлаах иэҕиллибит төбөлөөх быһахха майгынныыр сэп.
Быһах. Быһах
Быһах диэн металтан ооһуллубут сэп, араас материаллары уонна маллары быһарга сытыы тимир лезвиялаах.
Балта (уһанар сэп-сэбиргэл). Балта
Тимири эллииргэ, таптайарга туттуллар улахан өтүйэ.
Чаппараах. Чаппараах — ыҥыыр кэннинэн ат самыытыгар уурар ойуулаах-оһуордаах киэргэл таҥас..
Сылгы өҥүгэр-дьүһүнүгэр "чаппараахтаах элэмэс" диэн баар — самыытыттан икки буутун устун түһэр үрүҥнээх элэмэс сылгы..
Иҥэһэ. Иҥэһэ
Тыл суолтата.
Аты миинэргэ үктэнэн тахсарга аналлаах дугалыы быһыылаах быалаах тэрил.
Кычым. Кычым
Тыл суолтата.
Ыҥыыр икки өттүнэн ат ойоҕоһун саба түһэр тириилэр.
Лэпсэ. Лэпсэ
Тыл суолтата.
Лэпсэ
Бэрэмэдэй. Бэрэмэдэй
Тыл суолтата.
Акка ындар курдук холбуу битиликтээх икки тирии хааһах.
Көнтөс. Көнтөс
Тыл суолтата.
Сиэлинэн хатыллыбыт хас да утаҕы холбуу тигэн оҥоһуллубут сылгыны быалыыр хаптаҕай быа.
Үүн. Үүн
Тыл суолтата.
Үүн
Бойбуур. Бойбуур
Тыл суолтата.
Бойбуур
Эртюков Иннокентий Илларионович. Эртюков Иннокентий Илларионович (24.11.1916, Тыараһа нэһилиэгэ, Таатта улууһа, Саха уобалаһа — 06.06.1991) — бэйиэт, тылбаасчыт, суруналыыс.
Айар үлэтэ.
Айымньылара 1937 сылтан бэчээттэммиттэр. Саха тылыгар Валентин Катаев «Сын полка» сэһэнин, Самуил Маршак хоһооннорун, Сергей Аксаков «Аленький цветочек» остуоруйатын тылбаастаабыт.
Сигэлэр.
Дьон алпаабытынан
Амбросьев Алексей Алексеевич. Амбросьев Алексей Алексеевич — Сиэн Мунду, суруналыыс.
Айар үлэтэ.
«ЭПЛ Даймонд» хампаанньа уонна кини салайааччытын туһунан кинигэ ааптара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтэ.
2006 сыл алтынньы 2 күнүнээҕи 2942 №-дээх «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтин туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ыйааҕа тахсыбыта. Бу Ыйаахха хойут Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын 2009 сыл от ыйын 13 күнүнээҕи 1525 №-дээх Ыйааҕынан уларытыылар киллэриллибиттэрэ.
Бу Ыйаах сүрүн тосхоллоро:
Хамсыыр харамайдар уонна үүнээйилэр сэдэх көрүҥнэрин Кыһыл кинигэ туруктарынан 5 хаттыгаска араарар:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтигэр барыта 367 үүнээйи уонна тэллэй (337 тымырдаахтар, 13 муох, 7 лабыкта, 10 тэллэй); 112 харамай (16 үөн-көйүүр, 6 балык, 3 уу-хонуу харамайдара, 2 сыылааччылар, 68 көтөр, 17 үүтүнэн иитээччилэр) көрүҥнэрэ киирбиттэр.
Ыҥырыа. "тиигэй" — сибэкки сүмэтин хомуйан мүөт мунньар тигээйитээҕэр улахан кынаттаах көйүүр. ыҥырыа мунньяр мүөт тиигэй тиигэй!!! сүдэх баҕай ат чаҕыл уваровскиий мүөт оҥорор
Тыл туттуллуута.
Тыл номохторо.
"Ыҥырыа" уйатын тоҕо таппыт курдук буолла (тугунан эмэ мээнэ айдааны, күүгээни тарт, ким эмэ айдааран турарыгар сылтахта биэр, сылтах буол).
Бырдах. Бырдах (, ) — икки кынаттаахтар кэргэннэригэр киирэр киһи-сүөһү хаанын уулуур дыыгынас саҥалаах кынаттаах үөн, кумаар.
Сайын ортото элбиир. Тайҕа зонатыгар 5 мүнүүтэлээх ааҕыыга 1560 экземплярга тиийэ ааҕыллар, туундара зонатыгар - 5000 тиийэ ааҕыллар..
Кымырдаҕас. Кымырдаҕас диэн түмэтинэн олорор үөн. Сир үрдүгэр 22 000 кымырдаҕас арааһа баар. Онтон 12 500тэн тахса көрүҥнэрэ биологияҕа быһаарыылаахтар.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит балыктар тиһиктэрэ. Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сүтэр кутталлаах, кэбирэх туруктаах уонна сэдэх ахсааннаах балыктар алта көрүҥнэрин тиһигэ.
Павлов Анатолий Николаевич. Павлов Анатолий Николаевич (Дабыл) — биллиилээх суруналыыс, тыл үөрэҕин билимин кандидата.
Олоҕун олуктара.
«Кэскил» («Юность Севера») хаһыаттар редакцияларыгар салаа сэбиэдиссэйэ.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
Неустроев Борис Федорович. Неустроев Борис Федорович (Мандар Уус) — Саха Сирин аатырбыт тимир ууһа, Духуобунас академиятын академига.
Олоҕун олуктара.
Мандар Уус — саха омук ойуутун-дьарҕаатын үйэтиппит этнограф-худуоһунньук, сөҕүрүйбэт күөртээх уус, уһуйааччы, өркөн өйдөөх бөлүһүөк, айыы тыллаах сээркээн сэһэнньит, норуот маастара.
Айар үлэтэ.
А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ», А. И. Кривошапкин — Айына «Евразийский Союз», Сайыына «Мин куйаар оҕото сорҕото буолабын», В. Власов «Мин сахабын», Унаар Уйбаан «Алгыс баһа сыаланнын», Д. Афанасьев «Алаас ахтылҕана», Баайаҕыын «Тааттам дьонугар» уо. д. а. кинигэлэри ойуулаабыта-бичиктээбитэ.
Кызласов Леонид Романович. Леонид Романович Кызласов (24.03.1924 – 24.07.2007) — сэбиэскэй кэмнээҕи Арассыыйа археолог-востоковеда, Сибиир, Орто уонна Киин Азия устуоруйатын уонна этнографиятын анал үөрэхтээх чинчийээччитэ, үөрэтээччитэ. 1967 сыл муус устар 15 күнүттэн устуоруйа билимин дуоктара, 1969 сыл от ыйын 18 күнүттэн профессор, МГУ биллиилээх профессорын үрдүк аатын ылбыта.
«Древнейшая Хакасия», «История Хакасии с древнейших времен до 1917 года» диэн академическай монографиялара,  “Древняя и средневековая история Южной Сибири”,  маны таһынан оскуола, үрдүк үөрэх преподавателлэригэр аналлаах методическай разработкаларын, үөрэтэр босуобуйаларын о.д.а үгүс научнай үлэлэр ааптардара. Оччолортон Хакасия сири оҥоруунан дьарыктанара, билигин Хотугу Азияҕа сири оҥоруу култууратын үгэһин сайыннарыы үрдүк кэрдиискэ турар. 
1976 сыллаахха Саха университетын саха тылыгар уонна литературатыгар салаатын устудьуоннара үөрэхтэрин практикатыгар эмиэ араас сирдэринэн : Алданынан, Бурятиянан, Иркутскайынан, Хакассиянан, Туванан эргийэн, арааһы көрөн, киинэҕэ түһэрэн, астынан, үөрэн-көтөн кэлбиттэрэ. 
Абакан музейыгар тиэргэҥҥэ гранит таастан суоруллубут араас ойуулаах-бичиктээх остуолбалары, обелистары,  киһилэри, иэйэхситтэри, киһигэ маарынныыр  үс харахтаах туох эрэ харамайдары, быһыыта, түҥ былыргы таҥаралары, күн таҥаралары көрбүттэр, киинэҕэ түһэрбиттэр. 
Олортон үксүлэрин хакастар өбүгэлэрин уонна да атын түүрдүү норуоттар үҥэр-сүктэр күн таҥараларын, ытыктыыр өбүгэлэрин ойуулаан, руническай суруктаан, суоран туруорбуттар. Сорохторун, аан маҥнайгы түҥ былыргыларын, ким хаһан суоран туруорбута өссө биллибэт. Музей иһигэр боруонса үйэтинээҕи үгүс сэптэр – кэрэ оҥоһуулаах кынчааллар, үҥүүлэр, күөстэр, көһүйэлэр элбэхтэр. Кынчааллар уктарын төбөтүгэр кыра баҕайы барааннар, козеллар туралларын оҥорбуттара көрүөххэ үчүгэйэ бэрт. Абакан аттыгар Уйбат диэн үрэх кытылыгар  Москва университетын профессора Л.Р.Кызласов 50-ча студеннаах кэлэн, икки булгунньаҕы хаһа сылдьарын көрбүттэр. Ол хакастар өбүгэлэрэ IX – X үйэлэргэ кирпииччэнэн туппут дыбарыастара сууллан, көмүллэн булгунньах буолбут эбит. Хаһааччылар дыбарыас иһигэр араас иһит-хомуос, мал үлтүркэйдэрин булбуттар. Профессор Л.Р.Кызласов кэпсииринэн, былыргы хакаастар дыбарыас тулатынааҕы бааһыналарга сэлиэһинэй бурдугу Хара-Хорум куоракка тиэйэн атыылыыллара үһү. 
Ити курдук сахалар Л.Р.Кызласов бэрт эйэҕэс, толору кэпсээнин дуоһуйа истибиттэр, элбэҕи билэн-көрөн төннүбүттэр.
OTP Group. OTP Group (ОТП Групп), Венгрия харчы конгломерата, саамай улахан коммерческай тэрилтэтэ. 
Салалтата — Будапешт.
42 омук дойдуларыгар үлэлиир, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр (ОТП Банк диэн буолар).