mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Химия элемена. Химия ууһуга (элемена) диэн атом көрүҥэ, атом нүөмэринэн быһаарыллар, ол аата үөскэҕэр баар протон ахсаанынан. Бу термин өccө оччо протоннардаах, атомнартан турар сэги көрдөрөр. Элеменнар биллэр холобурдара тимир, алтан, үрүҥ көмүс, кыhыл көмүс, уулук, харыалык, азот уонна абалык. 2016 сыл туругунан 118 ууһук баара биллэр, олортон 94 ууһук айылҕаҕа үөскүүллэр, 24 ууһугу дьон синтезтаан таһаарбыта. 80 ууһук бигэ изотоптаах. Химия ууһуга химия холбоһугуттан уратыта диэн ууһугу ханнык да химия хардатынан судургу сэктэргэ хайыппаккын. Үөскэххэ баар протон ахсаана ууһук саҥын быһаарар, кинини атом нүөмэринэн көрдөрөллөр. Биир атом нүөмэрдээх атомнар бары биир ууһук атомнара буолаллар. Кудай куйаар барион материятын барытын кэриэтэ химия ууһуктардаах. Араас ууһуктар химия хардатынан саҥа холбоһуктарга уларыйаллар. Бу холбоһуктар химия ситиминэн холбоһоллор. Аҕыйах ууһук айылҕаҕа холбоһук буолбатах син ыраас туруктаах көстөр (холобур, көмүс уонна үрүҥ көмүс). Атын ууһуктар Сиргэ үксүн холбоһук уонна булкаас курдук көстөллөр. Салгын сүрүннээн азот, абалык уонна аргон булкаастара, манна эбии харыалык диоксида уонна уу холбоһуктара эмиэ бааллар. Дьон химия ууһуктарын түҥ былыргыттан булан тутталлара. Бастакынан харыалык, күкэр, алтан, көмүс айылҕа минералларын булбуттара. Бу ууһуктары наардыыр санааттан төрүт ууһук уонна алхимия курдук торумнар үөскээбиттэрэ. Химия ууһуктарын аныгылыы наардааһынын 1869 сылга нуучча химига Дмитрий Менделеев айбыта. Бу наардааһын ньымата периодтаах таабыл дэнэр. Бу таабыл ууһуктары улаатар атом нүөмэрдэринэн кэккэлиир (периодтар), бу кэккэлэргэ баар баҕахтар (бөлөхтөр) хатыланар (периодтаах) физика уонна химия саҥнардаахтар.
Периодтаах таабыл. Химия элеменнарын периодтаах таабыла диэн химия элеменнарын таабылынан көрдөрүү ньымата. Бу таабылы 1869 с. нуучча химига Дмитрий Менделеев айбыта. Менделеев таабылы элеменнар майгыларын төннөр айаннарын ойуулуурга аныыра. Кэминэн, саҥа элеменнар булуллан испиттэригэр, таабыл сыыйа кэҥэтиллибитэ уонна химия майгытын ордуктук быhаарар гына тупсарыллыбыта.
Периодтаах таабыл билигин химия академия дисциплинатын бары өрүттэригэр туттуллар. Химия майгытын араас көрүҥнэрин наардыырга уонна тэҥнээн көрөргө көмөлөһөр. Онтон таhынан таабыл киэҥник физикаҕа, биологияҕа, инженерияҕа уонна индустрияҕа туhаныллар. Таабыл билиҥҥи туругунан (тохсунньу 27 2017) 118 элеменнаах.
Ый. Ый диэн Сир соҕотох уонна Күн систематын улаханынан бэhис аргыhа.
Финляндия. Финляндия (Суоми) (фин. "Suomi", шв. "Finland"), официаллык Финляндия Республиката (фин. "Suomen tasavalta", шв. "Republiken Finland") диэн Хоту Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр Швециялыын арҕаа, Россиялыын илин уонна Норвегиялыын хоту, Эстониялыын Финляндия хомотун нөҥүө. Киинэ Хельсинки куорат. Атын улахан куораттар: Тампере, Турку уонна Оулу.
Финляндия олохтооҕун ахсаана 5.3 млн. киhи.
Устуоруйаттан.
Финляндия 600 сылын Швеция судаарыстыбатынан олорбут. 1809 сылтан 1917 сылга диэри Арассыыйа империятын састаабыгар киирэр Финляндия автономнай Улуу кинээстэрэ этэ. 1917 сыллаахха Финляндия тутулуга суох буолбута.
Хельсинки. Хельсинки (, ) диэн Финляндия киин куората. Дойду соҕуруу өттүгэр, Финляндия хомотун кытылыгар турар. Олохтоох ахсаана 573,789 киhи (31 атырдьах ыйа 2008).
Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ. Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Африка соҕуруу өттүгэр баар дойду. Соҕуруу Африка Атлантик океан уонна Индия океанын кытылларыгар турар. Кытылын линиятын уhуна 2,798 км. Хоту кирбиилэhэр Намибиялыын, Ботсуаналыын, Зимбабуэлыын, Мозамбиктыын уонна Суазилэнныын. Соҕуруу Африка иhигэр Лесото диэн дойду баар.
Эгиипэт. Эгиипэт (, "Miṣr" эбэтэр "Máṣ") диэн улахан өттө Хоту Африкаҕа уонна кыра өттө Арҕаа Азияҕа (Синай тумул арыыта) баар дойду. Иэнэ 1,010,000 км2. Эгипеттан хоту Сир ортотунааҕы байҕал уонна илин Кыhыл байҕал бааллар. Кирбиилэhэр: Газа Балаhата уонна Исраил хотугулуу-илин, Судан соҕуруу уонна Лиибийэ арҕаа.
Эгиипэт Африка уонна Орто Илин ордук элбэх дьонноох дойдуларыттан биирдэстэрэ. Дойду дьонун ахсаана 82 млн., олор улахан өттүлэрэ Нил өрүс кытылларыгар олороллор. Онтон Саhаара кумах куйаар киэҥ сирдэрэ олус дэҥ дьонноохтор. Эгипет ордук улахан куораттара Каир уонна Александрия.
Былыргы Эгиипэт аан дойду ордук былыргы уонна биллиилээх цивилизацияларыттан биирдэстэрэ. Биллиилээх история күндүлэринэн буолаллар Гиза пирамидалара, Улахан Сфинкс, Луксор куорат, Карнак Таҥара дьиэтэ уонна Хоруоллар хонуулара.
Каир. Каир диэн Эгипет киин уонна ордук улахан куората. Африка уонна Араб дойдуларын ордук элбэх дьонноох куората.
Ираан. Ираан ( ), официаллык Ираан Ислам Республиката ( — "Джомхури́-йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н"), 1935 с. дылы аата Персия) диэн Арҕаа Азия дойдута. Иранныын кирбиилэhэллэр: хоту Эрмээн Сирэ, Азербайдьан, Түркменистан уонна Каспий байҕал, илин Афганистан уонна Пакистан, соҕуруу Перс уонна Оман хомолоро, арҕаа Түркийэ уонна Ирак. Ираан киин куората Тегеран. Нефть уонна айылҕа гааhын элбэх хаhаастардаах буолан, Ираан аан дойду энергия харысхалыгар уонна экономикатыгар бөдөҥ сабыдыаллаах.
Ираан ХН, NAM, ИКТ уонна OPEC тэрилтэлэр тэрийээччи кыттааччылара. Ираан политикатын системата 1979 с. ылыллыбыт Конституцияҕа олохтонор.
Афганистаан. Афганистаан (официаллык Афганистаан Ислам Өрөспүүбүлүкэтэ) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Иранныын арҕаа, Пакистанныын соҕуруу уонна илин, Түркменистанныын, Узбекистанныын уонна Тадьикистанныын хоту, Кытайдыын хотугулуу-илин. "Афганистан" диэн аат "Афганнар Сирдэрэ" диэн тылбаастанар.
Эһэлээх арыылар. Эһэлээх арыылар диэн Халыма өрүс төрдүттэн чугас Илин Сибиирдээҕи байҕалга сытар алта арыы:
Крестовскай (саамай улаханнара), Леонтьев, Четырёхстолбовой, Пушкарёв, Лысов уонна Андреев.
Крестовскай арыыга икки хайа баар. Хотугу уонна илиҥҥи кытыллара очуостаахтар, арҕааҥҥы кытыла намыһах, таастаах. Арыы соҕурууҥҥу өртүгэр соҕотох үрүйэ баар.
Арыыга намыһах от уонна лабыкта үүнэр. Хотугу арҕаа кытылыгар даркы баар (ууннан устан кэлбит мас). Кыыллартан табалар уонна кутуйах баар; материктан эһэлэр, бөрөлөр уонна саһыл киирэллэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Бегичев Улахан арыыта. Бегичев Улахан арыыта — Лаптевтар байҕалларыгар Хаатанга хомо төрдүгэр сытар. Саха сиригэр киирэр. Устата 61 км, кэтитэ 57 км, иэнэ 1800 км² кэриҥэ, үрдүгэ 201 м тиийэр. Үксүтэ Туундара үүнээйитэ. Кыыллартан кырса, таба, ууга муора кыыллара. Арыыны Бегичев Н. А. арыйбыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Халыма (өрүс). Халыма диэн Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр баар өрүс. Саха Республикатын уонна Магадан уобалаhын сирдэрин устун сүүрүгүрэр.
Халыма хомото. Халыма хомото диэн Саха Сирин хотугулуу-илин өттүгэр баар, Илин Сибиирдээҕи байҕал ордук улахан хомото. Арҕааттан (Эhэлээх арыылар) илиҥҥэ (Айан арыыта) дылы уhуна 300 км тахса. Халыма өрүс байҕалга хомо арҕаа өттүттэн түһэр.
Хотугу Муустаах далай.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;347881&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2019-06-09T01:06:53Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;347883&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хотугу Муустаах далай, эбэтэр Хотугу далай диэн Сир иэнинэн ордук кыра далайа. Сир хоту өттүгэр баар, сүрүннээн Арктика уонна Хоту полюс регионнарыгар.
Хотугу дайай иэнэ 14,056,000 км2. Кытылын линиятын уhуна 45,390 км.
Пекин. Пекин (Пэкиин, Бэкиин, , пиньинь Běijīng, «Хотугу киин куорат») диэн Кытай киин куората. Шанхай кэнниттэн дойду иккис улахан куората. Дойду түөрт провинция суолталаах муниципалитеттарыттан биирдэстэрэ.
Пекин элбэх суоллар уонна тимир суоллар ааhар сүрүн транспорт түмүгэ. Дойду элбэх омуктар икки ардыларынааҕы авиарейстара кэлэллэр-бараллар. Пекин Кытай Дьон Республикатын сүрүн политика, үөрэҕирии уонна култуура киинэ. Манна 2008 Олимпия оонньуулара буолан ааспыттара.
Устуоруйата.
Пекин куорат ортото биһиги эрабыт иннинэ бастакы үйэҕэ олохтоммута. Ян (燕) саарыстыбата киин куоратын билигин Пекин баар сиригэр туппута. Кинилэр ол сири Жи (蓟) диэн аттыыллар эбит. Ян саарыстыбата эстибитин кэннэ куорат кыччаабыт, ол гынан баран син биир суолтатын сүтэрбэтэх.
Пекин улахан суолтатын 10ус үйэҕэ Йинь династия олохтоммутун кэннэ өссө биирдэ ылбыт. 1215 сыллаахха моҥголлар кэлэн куораты суох оҥорбутттар. 1267 сыллаахха моҥголлар Йинь киин куорат хоту өттүгэр саҥа куораты туппуттар уонна "Улуу киин куорат" (大都) диэн ааттаабыттар. Ол сыллаахтан Пекин аныгы суолтата саҕаламмыта. Моҥголия хана Кублай Юань династиятын олохтообутун кэннэ Пекин киин куорат буолбут.
Юань, Минь уонна Цынь династиялара бары Пекины киин куорат оҥорбуттар, Цинь династия күүһүн сүтэрбитин кэннэ уонна Кытай Республиката олохтоммутун кэннэ саҥа Республика киин куораты Нандьинь куоракка көһөрбүт. Онтон Кытай дьон Республиката олохтоммутугар Пекин өссө биирдэ киин куорат аатын төннөрбүт.
Үөрэҕирии.
Пекин Кытай үөрэҕириитин киинэ буолар. 500-тэн тахса үрдүк үөрэх кыһалара бааллар: ол быыһыгар Пекин университета, Циньхуа, Кытай норуотун университета, Кытай нормальнай университета, уонна Бейхаҥ университеттара бааллар. Кытай тылын үөрэтэр араас омуктар Пекиҥҥа кэлэн үөрэнэллэр тоҕо диэн Кытай стандартнай саҥарыыта Пекинскай диалект буолар, ол иһин кытай тылын үөрэтэр омук дьоно 70% Пекиҥҥа үөрэтэллэр.
Дьоно сэргэтэ.
Пекин куорат дьонун ахсаана 10-30 миллион буолар. үксүлэрэ кытайдар (81%), онтон атыттара атын омуктар. Аныгы Пекин элбэх омуктарынан биллэр. Куоратка 1000 араас омук уонна арааса олорор. Ынырык элбэх Африкаттан уонна Индияттан кэлии дьоннор. Элбэх Арассыыйаттан кэлии студеннар уонна бизнесменнэр. Куоратка "Кыһыл сулус" (3123 Саха дьоно) уонна "Кытыйа" (2133 Сахалар) диэн Саха омугун түмсүүлэрэ бааллар. Уопсайынан Пекин куоратка миллион курдук Арассыыйа дьоно олороллор, олортон 7 тыһ. Саха омуга буолар.
Экономиката.
Пекин - аан-дойду биир баай куората буолар. Куорат олохтоохторугар хамнас саамай урдук дойду урдунэн... АХШ дьонун кытта тэннэсэр.
&lt;br&gt;
Solaris. Solaris диэн Sun Microsystems корпорация оҥорбут операциялыыр системата. Solaris диэн ааты "Sun" аан бастаан 1990 с. Solaris тиhэх сервер версията Solaris 10.
Дьон-сэргэ. Дьон-сэргэ диэн бүтүн култууралаах уонна институциялаах дьон түмсүүтэ. Ордук киэҥник ыллахха, дьон-сэргэ диэн араас элбэх дьон экономика, социаллык уонна индустрия ситимнэрэ. Дьон-сэргэ иhигэр араас омуктар баар буолуохтарын сөп.
Узбекистаан. Үзбекистаан (узбек. "O‘zbekiston"), официаллык Үзбек Өрөспүүбүлүкэтэ ("O‘zbekiston Respublikasi") диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Казахстаанныын арҕаа уонна хоту, Кыргыстаанныын уонна Тадьикистаанныын илин, Афганистаанныын уонна Түркменистаанныын соҕуруу.
Сүрүн тыла — узбек тыла.
12 уобаластан уонна Каракалпакстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн турар. Узбекистааҥҥа 120 куорат, 115 улахан бөһүөлэк баар.
Киһитин ахсаана 27,5 мөлүйүөнтэн тахса. Узбектар — 80 %, тадьиктар — 4,9 %, нууччалар — 3,8 %, казахтар — 3,6 %, каракалпактар — 2,2 %, атын араас омуктар — 2,1 %.
Сирэ.
Сирин иэнэ — 447 тыһ. км². Хотуттан соҕуруу устата — 925 км, арҕааттан илин кэтитэ — 1400 км. Ол эрэн сирин үгүс өттүн улахан туһата суох кумах куйаар, дала уонна хайалаах сирдэр ылаллар. Дьоно сэргэтэ өрүс хочолорун бата олороллор.
Климата.
Орто температурата тохсунньуга +4 кыраадыстан −8-ка дылы, от ыйыгар +22 кыраадыстан +42-гэ дылы.
Экономиката.
Кыһыл көмүс хостонор. Ниэп уонна гаас хаhаастаах. Хлопок үүннэрэн аан дойдуга атыылыыр. Орто Азия үрдүнэн соҕотох көтөр аал тутар собуоттаах. "GM Узбекистан" диэн собуотугар Daewoo уонна Chevrolet мааркалаах массыыналары хомуйан атыыга таһаарар.
Тас политика.
Узбекистан аан дойдутааҕы холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрэ (ЮНЕСКО, ВОЗ, ИКАО уо. д. А), Содружество тутулуга суох государстволара (биир государствоттан-төрүт омуктар), бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, ислам бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, түүр судаарыстыбаларын тэрийиигэ, аан дойдутааҕы түүрк култууратын тэрилтэлэригэр, Евразийскай экономическай Союзка уонна аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтигэр кэтээн көрөөччү буолар.
1992-1999 уонна 2006-2012 сс. Узбекистан ОДЬКБ чилиэнинэн, 1999-2005 сс. ГУАМ (билигин ГУАМ) чилиэнинэн, оттон 2006-2008 сс. Евразия чилиэнэ буолбута.
Итэҕэлэ.
88% — мусулмааннар, 9% — православнайдар, 3% — араас атын конфессиялар.
Устуоруйата.
Былыр Узбекистан сиригэр уотугар Грек-Бактрия, Хорезм, Согд, Парфия, Кангюй, Тохар, Кушан, Саманид, Караханид, Тимурид уо.д.а. иллэр олохсуйа сыльдьыбыттара. Кэлин, Сэбиэскэй былаас олоҕуруор дылы Бухара эмирата, Хива уонна Коканд ханааттара былааһы ылан олорбуттара.
Туризм.
Узбекистаҥҥа туризм эйгэтэ экономика сүрүн салааларыттан биирдэстэрэ быһаарылынна. 2019 сылга дойду 6 748 000 омук туристарыгар сырыттыбыт. Узбекистан Правительствота 86 дойду гражданнарыгар безвизовай режими 7, 30, 60- тан тахса хонукка киллэрбитэ.
Ташкент. Ташкент диэн Узбекистан киин куората. Олохтоохторун ахсаана официаллык 2.5 млн киhи (2020 с.). "Ташкент" диэн аат "Таас куорат" диэн тылбаастанар.
Цивилизация.  
Цивилизация диэн дьон-сэргэ эбэтэр култуура бөлөҕө, агрикултууралаах уонна куораттардаах. Цивилизация сүрүн бэлиэтинэн буолаллар сыра арахсыыта уонна уустук социал иерархия.
"Цивилизация" өйдөбүл сороҕор "култуура" синонима курдук туттуллар.
Үөрэҕирии. Үөрэҕирии диэн үөрэтээччи үөрэнээччигэ билиини биэриитэ. Үөрэҕирии үөрэҕэ педагогика диэн. Үөрэҕириигэ быраап киhи бырааптарын бастыҥнарыгар киирсэр. Ол быраабы Холбоhуктаах нациялар омуктар икки ардыларынааҕы экономика, социал уонна култуура бырааптарын пактын 13 Ыстатыйата мэктиэлиир. 
Үөрэҕириини туһанан, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ уопсастыба, дойду уонна аан дойду туһунан билии бэриллэр.
Ыал. Ыал эбэтэр дьиэ кэргэн диэн бииргэ олорор дьон бөлөҕө. Ол аата хаан уруу (төрөппүттэр оҕолорунаан, бииргэ төрөөбүттэр) уонна кэргэннии буолан бииргэ олоруу.
Психология. Психология (, psȳkhē, «[[кут]», уонна -λογία, -logia, «[[билии]]» — куту билии) диэн [[өй]] үлэтин уонна [[майгы|майгыны]] чинчийэр [[үөрэх]]. Психологтар [[ылыныы]], [[билии]], [[эмоция]], [[тус бэйэ]], майгы уонна [[тус бэйэ икки ардынааҕы сыhыан|сыhыан]] көстүүлэрин үөрэтэллэр. Психология [[туттуллар үөрэх]] буоларын быhыытынан, күннээҕи олох ([[ыал]], [[үөрэҕирии]] уонна [[үлэ]]) уонна [[өй чэгиэнэ|өй чэгиэнин]] проблемаларын быhаарыыга туhаныллар. 
Ньымалара.
Эксперимент.
[[Категория:Психология|*]]
Майгы. Майгы диэн организм тулалыыр эйгэҕэ гыныыта эбэтэр хардарыыта. Майгы өйдөөх-санаалаах эбэтэр өйө-санаата суох, бэйэ эбэтэр бэйэ буолбатах буолар.
Санаа. Санаа, толкуй эбэтэр толкуйдааhын диэн өй быhыыта уонна бырассыаhа. Санаа аан дойду туhунан өйдөбүлү оҥорор. Санааны когнитив психология үөрэтэр.
Санаа киһиэхэ барыларыгар баар. Санаа өй, ай диэн тылларынан этиллэр. Санаа ырытыллар, быһаарыллар.
Эмоция. Эмоция диэн билгэ, санаа уонна майгы элбэх араас көрүҥнэриттэн тутулуктаах өй уонна эт-хаан туруга. Хас биирдии киhи биир түбэлтэҕэ араас эмоциялаах буолуон сөп.
Эмоциялар биир сүрүн уратылара - кинилэр идеатор характердара, ол эбэтэр быһыы- майгы уонна событиеларга сыһыаннаах быһыыга- майгыга олоҕурар дьоҕура билигин баара биллибэт, күүтүллүбэтэх эбэтэр толкуйдаммыт быһыыга- майгыга эрэ баар.
Таптал. Таптал () диэн күүстээх убаныы билгэтэ, эмоцията. "Таптал" диэн тылынан араас билгэни, туругу уонна сыhыаны ааттыыллар. Бастатан туран, эр киһи икки дьахтар икки ардынааҕы тардыhыыны. Тапталы өссө биир киhи атын киhиэхэ дириҥ, эйэҕэс кыhамньылаах сыhыана буолар диэххэ сөп. Холобур, хаан уруулар эбэтэр доҕордор бэйэ бэйэлэригэр үтүө сыhыаннара. Онтон таhынан санааларга, айылҕаҕа, харамайдарга, малларга уо.д.а. таптал баар
Таптал туhунан элбэх мультиктар уонна киинэлэр бааллар. Саамай элбэх киинэ варианнарын АХШ уонна Дьоппуон онорор. Саха Сиригэр биир бастын таптал туhунан эдэр ыччат киинэтэ "Таптал" диэн киинэ буолар.
Былыргы гректэр таптал хас да тииптэрэ: ыал таптала ( «сторгэ»), доҕордуу таптал (φιλία «филия»), романтическай таптал (ἔρως «ерос») уонна сиэртибэ таптала (ἀγάπη «агапэ»). Таптал объегар төрөппүттэрин, оҕолорун төрөппүттэригэр, бырааттарыгар, эдьиийдэригэр, эр киһи уонна дьахтар икки ардыларыгар, дьоҥҥо барытыгар таптал, Таҥараҕа таптал туһунан этэллэр. Таптал эмиэ туспа эбэтэр платоническай буолуон сөп.
Таптал туһунан бэйэтин көрүүтүн Платон, Аристотель, Фома Аквинскай, Б. Спиноз, А. Шопенгауэр, В. Соловьев, З. Фрейд уо. Д. А. Америка психолога Роберт Стернберг () үс састааптаах таптал быһыытынан бэйэ- бэйэҕэ чугас, эбэһээтэлистибэлээх буоларын бэлиэтээтэ.
Таптал өр кэмнээх, бигэ иэйиилээх сыһыантан уратыта диэн өркөн өйдөөх, төттөрүтүн дьиҥнээх тапталга кубулуйуон сөп.
Таптал аан дойду культуратыгар уонна искусствотыгар фундаментальнай уонна уопсай темалартан биирдэстэрэ. Таптал уонна кини аналиһа былыргы философскай систиэмэҕэ уонна литературнай пааматынньыктарга, биллэр дьоҥҥо көстүү курдук көстөр.
Анархизм. Анархизм (грек. ἀναρχος, anarchos — басхана/баhылыга суох) диэн дьаhалта уонна ил cуох буолууларын ситиhэр теориялары уонна көрүүлэри холбуур политика философията. Ол аата дьон-сэргэ туох да "үөhээттэн" салайыыта суох тэриллэр кыахтаах уонна тэриллиэхтээх диэн санаа.
Демократия. Демократия (грек. δημοκρατία — дьон дьаhалтата) диэн дьон көҥүл талыы систематын нөҥүө былааhы тутар дьаhалта көрүҥэ уонна политика философията. Демократия Былыргы Грецияҕа үөскээбитэ.
Өрөспүүбүлүкэ. Өрөспүүбүлүкэ (сэбиэскэй кэм саҕана "республика" диэн барыл туттуллар этэ, - "дьон тэрилэ") судаарыстыбаны салайар дьаhалта көрүҥэ. Өрөспүүбүлүкэни чопчу болдьоххо дьон-сэргэ талбыт уорганнара (бэрэсидьиэн, ил түмэн, сууттар) салайаллар.
Коммунизм. Коммунизм диэн кылаастара уонна тус бэйэ билиитэ суох дьон-сэргэ тэриллиитин ситиhэр политика идеологията. Карл Маркс санаатынан, коммунизм дьон-сэргэ сайдыытын тиhэх кэрдииhэ буолуохтаах, ол аата түмүгэр кэлэн бары кылаастар уонна ил суох буолуохтаахтар ("ыраас коммунизм").
Терминологията.
Политика үөрэҕигэр, "коммунизм" диэн сороҕор марксизм-ленинизм идеологиятын тутаах ылыммыт, биир партиялаах системанан салайыллар или ааттыыллар.
Карл Маркс. Карл Хайнрих Маркс ("Karl Heinrich Marx") (Ыам ыйын 5, 1818 – Кулун тутар 14, 1883) диэн Германия филосова, экономиhа, историга, социолога, хуманиhа, политика теорияhыта уонна коммунизм олохтооччута.
Кини үлэлэрэ диалектика уонна устуоруйа материализма диэн бөлүһүөпүйэни олохтообуттара.
Кылыс. Кылыс — охсор, анньар уонна быһар биилээх сэрии сэбэ. Тутаахтаах метал уhун кырбаhа. Аан дойду элбэх цивилизацияларыгар баар.
Саха кылыһа биитин тимирэ 90-116 см, угун уһуна 17 см кэриҥэ. Саха сиригэр баара-суоҕа 5 эрэ кылыс көстүбүтэ (Уус Алдан, Кыһыл Кырдал, 1985 с; Үөһээ Бүлүү, Нам, 1963 с.;…) Мантан 2 кылыс биитин оҥоһуута батас биитин курдук муннуктуу синньээн тахсар, 3 кылыс биитэ муннуга суох уһугар сыыйа тахсар. Балартан батастыы (ортотуттан ыла эмискэ синньиир) бии-лээх 2 кылыһы чинчийээччилэр түҥ былыргы кылыстарынан ааҕаллар.
Кылыһы аттаах киһи кыайан туттар кыаҕа суох. Кылыһы ыарахана, улахана бэрдин иһин сатыы сылдьар киһи икки илиитинэн эрэ туттар кыахтаах. Кытайдарга эмиэ кылыс курдук «дадао» диэн 1,5-2 м уһуннаах, ыарахан ыйааһыннаах сэрии сэптээхтэр. Дадаонан куйахтаах аты ортотунан быһа охсон кэбиһиэххэ сөп үһү. Сэрэйдэх-хэ, кылыс сэриигэ эмиэ итинник туттуллубут буолуохтаах.
Кылыс түүр омуктарга «кылыч», «клыч», «кылыш» диэн ааттанар. Хакастарга «хылыс» диэн аатыран сүрүн сэрии сэбэ буола сылдьыбыт. Туроктарга эмиэ «килич» диэн янычардар саабылалара баар этэ. Киһи дьиибэргии истэрэ баар — ыраахтааҕы казактара «клыч» диэн саабыланы ааттыыллар эбит. Манна таарыйан эттэххэ, «саабыла» диэн эмиэ төрүкү түүр тыла сылдьар.
Консерватизм. Консерватизм диэн status quo'ну өйүүр политика идеологията. Ол аата дьон-сэргэ уонна итэҕэл үгэстэрин уонна майгыларын тутуhуу. Ил уонна дьон-сэргэ сиэрин күндүтүн көмүскээhин, төрдүттэн уларытар реформалары, экстремизмы уонна өрөбөлүүссүйэни утарыы.
Идеология. Идеология диэн биир сыаллаах өйдөбүллэр, дьулуhуулар уонна санаалар хомуурдара, сүрүннээн политикаҕа. Ылыллыбыт идеология (бастатан туран тоталитар тэриллээх дойдуларга) дьон-сэргэ бары эйгэлэригэр дьайар.
Түркчүлүк. Түркчүлүк (түрк. "Türkçülük", атын аата пантүркизм) диэн аан дойду бүтүн түүр дьоно биир илгэ, конфедерацияҕа эбэтэр экономика униятыгар холбоhууларын уонна политика, култуура, дьон-сэргэ эйгэлэригэр сомоҕолоhууларын ситиhэр политика хамсааhына уонна идеологията.
Баатаҕай (Үөһээ Дьааҥы улууһа). Баатаҕай диэн Саха Республикатын Үөһээ Дьааҥы улууһун киинэ. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4 187 киһи (2009 сыл).
Азербайдьан. Азербайдьан (азер. "Azərbaycan"), официаллык Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтэ ("Azərbaycan Respublikası") диэн Соҕуруу Хапхаас ордук улахан уонна элбэх дьонноох дойдута. Икки континеҥҥа сытар: Илин Эуропаҕа уонна Арҕаа Азияҕа. Азербайдьантан илин Каспий байҕал баар, соҕуруу Иран, соҕуруулуу-арҕаа Эрмээн Сирэ, арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа Грузия уонна хоту Россия. Азербайдьан Нахчыван диэн эксклавыттан Иран соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа баар, Түркийэ арҕаа уонна Эрмээн Сирэ хоту уонна илин. Дойду Каспий байҕалга хас да арыылардаах.
Азербайдьан секулярдыы уонна биир кэлим өрөспүүбүлүкэ.
Устуоруйата.
Урукку бириэмэгэ Азербайдьан «Кавказ Албанията» диэн аатанар этэ, уонна Византийа уонна Персия бириэмэтигэр автономия быһыытынан сылдьбыта.
Арааптар 7-с үйэҕэ былдьаабыттарын кэниттэн мусульмааннар сабыдыалыгар 19-с үйэҕэ дылы сылдьыбыта.
1920 сыллаахтан 1991 сылга дылы ССРС өрөспүүбүлүкэтэ буолбута.
Нууччалар Азербайдьаҥҥа 19-с үйэ саҕаланыытыттан олорбуттара, ол гынан баран ССРС суох буолбутун кэнниттэн Азербайдьаҥҥа ахсааннара аччыыр тоҕо диэтэххэ нуччалар уонна атын норуоттар Азербайдьантан барбыттар.
Баку. Баку (азер. "Bakı") диэн Азербайдьан киин уонна ордук улахан куората, порда.
Албания. Албания, сорумдьу аата Албания Өрөспүүбүлүкэтэ () диэн Балканнар дойдулара. Соҕуруулуу-илиҥҥэ Грециялыын, хотуҕа Монтенегролыын, хотугулуу-илиҥҥэ Косовалыын уонна илиҥҥэ Македония Республикатыныын кирбиилэһэр. Арҕааҕа Адриатик байҕал уонна соҕуруулуу-арҕааҕа Ион байҕал бааллар. Италия Отранто силбэhии 75 км уҥуор турар.
Бу дойду Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэригэр, Эуропаҕа Харысхал уонна Үлэлэhии Тэрилтэтигэр, Европа Сүбэтигэр, Аан дойду Атыы Тэрилтэтигэр, Ислам Конференциятын Тэрилтэтигэр уонна Сир ортотунааҕы байҕал иһин Унияҕа кыыттыылааҕа. Эуропа Униятыгар уонна NATO-ҕа кыттыылаах буолуон сөптөөх.
Албания парламент демократия уонна тахсар экономика дойдута. Киин куоракка, Тиранаҕа, 600 тыh. киhи олорор. Дойду дьонун бүтүн ахсаана — 3.6 млн.
Тирана. Тирана () диэн Албания киин уонна ордук улахан куората. 1614 с. тэриллибитэ уонна 1920 с. киин куорат буолбута.
Андорра. Андорра (кат. "Andorra"), официаллык Андорра Кинээhилигэ ("Principat d'Andorra") диэн арҕаа Эуропаҕа, Пиреней хайаларын илин өттүлэригэр, Франция уонна Испания икки ардыларыгар баар кыра дойду. Андорра 2008 с. дьонун олоҕун орто уhунунан 2с миэстэҕэ турар (Макау кэнниттэн).
Австрия. Австрия ( Өстеррайх), официаллык Австрия Республиката () диэн Орто Европа дойдута. Кирбиилэhэр Германиялыын уонна Чехиялыын хоту, Словакиялыын уонна Венгриялыын илин, Словениялыын уонна Италиялыын соҕуруу, уонна Швейцариялыын уонна Лихтенштайнныын арҕаа. Дойду киин куората Вена Дунай өрүскэ турар.
Федерация сыһыаннаах ил, парламеннаах өрөспүүбүлүкэ. Аан дойду биир саамай баай дойдута, биир киһиэхэ тиксэр ВВП харчыта - $46330 (2012). Харчыта — эуро. Холбоһуктаах нациялар тэрилтэтин кыттыылааҕа, Эуросойууска киирэр. 1955 сылтан ыла бэйэтэ нейтралитет олохтообут уонна ханнык да сэрии-сэбилиниилээх тэрилтэлэргэ кыттыспат.
Австрия — 9 улуустан (, ) турар: Бургенланд, Каринтия, Алын Австрия, Үөһэ Австрия, Зальцбург, Штирия, Тироль, Форарльберг, Киин куорат Вена.
Австрия иэнэ 83 871 км², дойду 70% хайалар. Хайалар улахан аҥаара Илин Альпалар. Муҥутуур чыпчаала — Гросглоккнер (3797 м), ол онно Эуропа биир улахан Пастерце диэн мууһа сытар. 
Австрия — Эуропа биир наука, култуура киинэ буолар. Венатааҕы ил опера — Аан дойду биир ордук операта буолар. 
Австрия — Аан дойду хайа хайыһарын биир улахан киинэ буолар. Инсбрук куоракка иккитэ (1964 уонна 1976) кыһыҥҥы Олимпиада буолан ааспыт.
Вена. Вена (ниэм. "Wien") диэн Аустрия киин куората уонна тоҕус иллэриттэн биирдэстэрэ. Олохтоох дьон ахсаана 1.7 млн киhи (метрополия сирин ыллахха 2.3 млн).
&lt;br&gt;