mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Тараяров Василий Георгиевич. Тараяров Василий Георгиевич — Сунтаар улууһугар Сиэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥ бастаанньыттары урусхаллааһыҥҥа уонна Бүлүү куоратын оборонатыгар команднай дуоһунаска сылдьыбыта. Гражданскай сэрии кэнниттэн Үөһээ Бүлүү улууһун исполкомун председателинэн үлэлээбитэ. Онтон кэлин учууталлаабыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Фронтан дойдутугар эргиллэн кэлэн баран өлбутэ.
Бойлохов Иван Федотович. Бойлохов Иван Федотович — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1896 сыллаахха Бодойбоҕо төрөөбүтэ. Революция кэнниттэн дьонунаан дойдуларыгар кэлбиттэрэ. Кырыкыйынан, Үгүлээтинэн сылдьан сэриилэспитэ. Егор Евдокимов этэрээтигэр сылдьыһан Прокопий Васильев (Бэдьэкэ) баандатын тутуспута. III Үөдүгэй Сэбиэтин бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. «Арбаҥда» колхуоһу тэрийэн бэрэстээтэллээбитэ. 1928 сылтан ССКП чилиэнэ. Персональнай пенсионер.
Саввин Виктор Афанасьевич. Виктор Афанасьевич Саввин (14.03.1908—1978) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха АССР народнай артыыһа, РСФСР үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
В. А. Саввин 42 сыл устата Саха тыйаатырыгар 250 оруолу оонньообут. 
"«Болтоҥо ытык кырдьаҕаһа Дмитрий Васильевич Кривошапкин, 1961 с. Дьокуускай куоракка киирэ сылдьан Саха театрыгар С. П. Данилов «Сахалар ааттарыттан» диэн пьесатын көрөн тахсан баран: «Бииктэр Саабын булчут оруолун оонньоото. Тор курдук бытыктаах, сүүһүн мыччыһыннары туттан кэбиспит, хараҕын уота чаҕылыҥнас, саҕынньахтаах, хара киэпкэлээх, үрүҥ моойторуктуу килиэккэ былааттаах киирэн кэлбитигэр көрөөччүлэр дохсуннук таһыннылар, артыыспыт оруолугар киириитин өр мэһэйдээтилэр. Онтон саҥаран-иҥэрэн барбытыгар, аны, сахсырҕа кынатын тыаһа иһиллэр уу чуумпута буолла. Виктор Афанасьевиһы дьон ытыктыыр да эбит»"
"«Виктор Афанасьевич ханнык баҕарар оруоллары толордоҕуна, Болот Боотур эппитинии «киһини үмүрү тардар» алыптааҕа. Ол курдук, оруолугар киирдэҕинэ ончу уларыйан, саҥалыын-иҥэлиин, туттардыын-хаптардыын бэйэтигэр букатын маарыннаабат буола түһэрэ. Ойуунускай олоҥхотуттан Уот Уһутаакыны оонньоон икки эриллэҕэс муостанан, хараҕын өҥүргэһинэн көрөн, бүтүннүү түү таҥастанан, тимир симэх иилинэн, дьигиһийэн-дьаҕыһыйан, иһин түгэҕиттэн эҥсэн, күүгүнэччи-көҥкүнэччи ыллаан ыһыахтаан, илбиргэһэ-салбырҕаһа салыбыраан, көрөөччүлэр куттарын көтүтүөх айылаах ыстаҥалаан, дьиҥ илиэһэй илэ бэйэтинэн этэ. Онтон мин кини хайдах бэлэмнэнэрин, ити оруолларын билэр эрээри, сырыы ахсын уйулҕам хамсыыра.»"
Хотугу сулус (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Ил Түмэн (хаһыат). Ил Түмэн (хаһыат) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин бэчээтинэй уоргана.
Нууччалыы уонна сахалыы кумааҕы барылынан тахсар. Сурутуунан уонна аһаҕас атыынан тарҕанар.
Главнай эрэдээктэр:
Тэриллибит сыла:
Сурутуу индэксэ:
Учредителлэр:
Манчаары (уобсастыба). «Манчаары» — култуура уонна сырдатыы уобсастыба.
1921 сыл ахсынньы 23 күнүгэр РКП(б) губбюротун иһинээҕи саха секциятын иһинэн тэриллибитэ.
Сыала-соруга.
Уобсастыбаҕа 74 чилиэн баара.
Секциялара.
Уобсастыба «Манчаары» диэн хаһыат таһаарар этэ. 1921 — 1922 сылларга барыта 13 нүөмэр тахсыбыта.
1922 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр «Саха омук» уобсастыба үлэтэ сөргүтүллүбүтүн иһин уобсастыба үлэтэ тохтообута.
Чаара (сэлиэнньэ). Чаара, Забайкальскай кыраай Калар оройуонун киинэ.
Сэлиэнньэ Чаара өрүс кытылыгар кираай кииниттэн Читаттан 690 км. хоту диэкки турар. 
"Саҥа Чаара" диэн тимир суол станцияттан 16 км. Нууччалар билиҥҥи Забайкальскай кыраай территориятыгар бастакы олохсуйбут сэлиэнньэлэрэ.
Чаараттан 9 км. сиргэ "Чаара кумаҕа" диэн айылҕа пааматынньыга баар.
Курдигино-Крестовая (эркээйи сир). Курдигино-Крестовая (эркээйи сир), Аллараа Халыма улууһугар баар ресурс резервата, уонна 500000 га иэннэх.
2002 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 108 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ. Улуус хоту өттугэр сытар. Уопсай иэнэ 1 067 100 га.
Кыыллар.
таба, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, куобах. Таба төрүүр сирэ уонна сайыҥҥы мэччирэҥэ.
Байҕал кытылыгар морж, ньиэрпэ, бөлүүгэ, нарвал, үрүҥ эһэ.
Көтөрдөр.
куба, кыталык, канаада туруйата, розовай хопто, үрүҥ хаас, үрүҥ тумустаах куоҕас, турукаан уонна кыра турукаан, дыллык (кыра лыглыйа), хардырҕас, мороду, кыра куба, харылыыр, грязовик (Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ), хаар эбэ.
Сан-Себастьян. Сан-Себастья́н (, ) — Испания куората, Бааскалар дойдуларыгар баар Гипускоа провинция киинэ. Олохтоохторо — 182,9 тыһ. киһи (2005). Бу куорат Испания саамай фешенебельнай уонна престижтаах куруордунан Наполеон III Испании ойоҕо өҥөтүнэн буолбут - кини имератор дворун аан бастаан мантан чугас Биаррицка аҕалбыт. 1953 сыллаахтан балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар аатырбыт Сан-Себастьян кинофестивала буолар. От ыйыгар Сан-Себастьяҥҥа Аан дойдутааҕы джааз фестиваала буолар.
Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ. Бу аат хас да суолталаах:
2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ. 2010 сыллааҕы Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ, ол эбэтэр 2010 сыллааҕы Кыргызстан айдаана. 2010 с. муус устар ыйыгар Кыргызстан дойдутугар буолбут айдааннар уонна өрө туруулар. Кыргызстан олохтоохторо үксүлэрэ дойду президена Курманбек Бакиев уонна кини дьаhалтата ыыппыт политикатын утарбыттар уонна сөбүлээбэтэхтэр. Дьон дьадайан иhэр, экономика мөлтөх туруктаах. Онно эбии Бакиев бэйэтин чугас аймахтарын былааска киллэрбитин, кинилэр дойду экономикатын тутаах объектарын бэйэлэрин бас билиилэригэр ылбыттарын, Бакиев режима оппозицияны уонна көҥүл журналистары бобуутун уонна хам баттабылын дьон эмиэ күүскэ утарбыт. 
Айдаан Талас куоракка муус устар 6 саҕаламмыта. Муус устар 7 айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара.
Бакиев Бишкектан күрээбит уонна билигин ханна баара биллибэт. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
Аустралиа. Аустралиа (), официал аата Аустралиа Сомоҕолоһуута (), Сир соҕуруу өттүгэр баар дойду. Аустралия континены бүтүннүүтүн ылар, Тасмания арыы уонна өссө хас-да Чуумпу океаҥҥа уонна Индия океаныгар баар арыылар. Аустралияттан чугас дойдулар: Индонезия, Илин Тимор уонна Папуа Саҥа Гуинея хоту, Соломон арыылара, Вануату уонна Саҥа Каледония хотугулуу-илин уонна Саҥа Зеландия соҕуруулуу-илин.
Дьон Аустралияҕа 42,000 тахса сыллааҕыта кэлэн олохсуйбуттара. Бастакы Эуропа дьоно 1606 с. кэлбиттэрэ. 1770 с. Аустралия Британия Империятын сирэ буолбута. Тохсунньу 26 к. 1788 с. Саҥа Соҕуруу Уэльс диэн Британия бастакы колонията тэриллибитэ. 19 үйэ устата өссө биэс колония баар буолбута. Бу алта колониялар тохсунньу 1 к. 1901 с. федерация буоланнар Аустралия Холбоhуга тэриллибитэ.
Экономиката.
Аустралия аан дойду биир саамай сайдыылаах уонна баай дойдуларын ахсааннарыгар киирсэр. Аан дойдуга баайынан үһүс миэстэни ылар. Дьон орто хамнаһа 41 тыһыынча долларга тиксэр. Аустралия аан дойду үрдүнэн элбэх тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарар. Ону таһынан Аустралия сайдыылаах индустриялаах дойдуларга киирсэр. Улахан үп киинэ буолар.
Дьоно.
Аустралияҕа сүүһүнэн араас омук олорор, Америка курдук иммиграннар дойдулара буолар, ол эбэтэр олохтоохторо үксүлэрэ кэлиилэр. Дойду дьонун бүттүүн ахсаана 23 мөллүйүөн 577 тыыһынча 675 киһи. Олортон 16 мөллүйүөн курдуга аустралиялар.
Аустралия сахалара.
Аустралия сахалара диэн Аустралия дойдутугар олорор уонна Аустралия дойдутун паспорын илдьэ сылдьар сахалар, эбэтэр наар олохтоох хаартатын илдьэ сылдьаллар. Сахалар Аустралияҕа бастаан 19 үйэ саҕаланыытыгар кэлбиттэрэ. Үксэ балыксыттар, кыһыл көмүс көрдөөччүлэрэ этэ. Билигин Аустралия баай уонна күүскэ сайдыбыт буолан араас омук барыта олохсуйа барар сирэ буолла. Олор ахсааннарыгар сахалар.
Аустралия олорор сахалар ахсааннара:
Коралл. Коралл — органогеннай, ол аата тыынар-тыыннаах «оҥорбут» минераалларыгар киирэр таас. Полииптар диэн байҕал харамайдарын колонияларын дьардьамата буолаллар. Бу дьардьамалар кальцииттан эбэтэр арагонииттан тураллар. Үрүҥ корааллары ювелиирдар соччо туһамматтар. Корааллар икки эрэ көрүҥнэрэ сыаналаналлар: кыһыл (тарҕаммыт) уонна хара - акабар.
Кораалл киэргэллэри былыргы цивилизациялар билэллэр этэ: шумердар, египтяннар уонна былыргы гириэктэр.
Аба-хомуһуна.
Былыргы гириэктэр кыһыл корааллары өлбөт буолуу уонна дьол бэлиэтинэн ааҕаллара. Орто үйэҕэ Эуропаҕа кораалл сэмэй-көрсүө буолуу бэлиэтэ этэ. Гириэк уонна Былыргы Рим үһүйээннэригэр драконнар мэйиилэригэр корааллар баалларын туһунан кэпсэнэр.
Эмкэ туттуллуута.
Японияҕа үрүҥ корааллартан ньыһыллыбыт бороһуогу уҥуох тостуутугар тутталлар. Португалияҕа кораалтан оҥоһуллубут оҕуруо төбө ыарыытын аһарар, оттон Англияҕа — күөмэй ыарыыларыттан эмтиир диэн саныыллар.
Жадеит. Жадеит — кытаанах, үксүн чээл күөх оҥоһуукка туттуллар таас, тас көстүүтүнэн нефриити майгынныыр. Урут араарбаттар эбит. Билигин да бу икки минераалы жаад диэн аатынан билэллэр. Француз минералога А. Демур 1863 с. бу ааты киллэрбит. Жадеит нефриит курдук кремнеземтан турар. Иккиэннэрин кылабачыгас буолуохтарыгар диэри аалыахха сөп, онон үрдүктүк сыаналанар ювелирнай уонна оҥоһук таастар буолаллар.
Арассыыйаҕа жадеит Хотугу Ураалга уонна Арҕаа Сайааҥҥа көстөр. Өссө жадеиты Казахстааҥҥа, Италияҕа, Индонезияҕа, Кытайга уонна Мексикаҕа, АХШ сирдэригэр уонна Япония арыыларыгар булаллар.
Аркуша Иоаким Дмитриевич. Аркуша Иоаким Дмитриевич — XX үйэ саҕаланыытыгар Дьокуускай реальнай училищетыгар уруһуй уруоктарын биэрбит худуоһунньук, хас да Дьокуускай куораты ойуулаабыт пейзаажтара Саха национальнай уус-уран музейыгар харалла сыталлар.
Кини 1869 сыллахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Киев губерниятын Липовецкэй уеһын Андрушевка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Петербуурдааҕы Художестволар Академияларын Үрдүкү уус-уран училищетын вольнослушателэ буола сылдьыбыт. Үөрэҕин кинини бас билэр помещик үбүлээбит курдук. Үөрэнэн бүтээт тута Саха сиригэр кэлбит. 
1919 сыл кэнниттэн ханна барбыта биллибэт. 
Хартыыналара.
&lt;poem&gt;Маганка (1897)
Сэргэлээх даачата (1919 с. дылы)
Сэргэлээх киэһэтэ (1919 с. дылы)
Собуор уонна башня (1907)&lt;/poem&gt;
Попов Иван Васильевич. Попов Иван Васильевич (07.05.1874—1945) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, саха бастакы идэтийбит живописеһа.
Олоҕун олуктара.
1874 с. ыам ыйын 7 күнүгэр Боотуруус улууһун Чөркөөҕөр олохтоох аҕабыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сахалар быыстарыгар улааппыт буолан, саха тылын төрөөбүт тылын курдук билбитэ. Уруһуйдьут идэтин Петербурга аатырбыт передвижник-худуоһунньук А. В. Маковскай чааһынай студиятыгар ылбыта (1903—1905; 1912—1913). Эбии «Общество поощрения художеств» оскуолатыгар дьарыктаммыта (1903—1904). 
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
4 оҕолоох:
Айар үлэтэ.
Саха оһуорун (орнаменын) бастакы идэтийбит чинчийээччитинэн ааҕыллар. 1938 сыллаахха сэбиэскэй символикаҕа сахалыы матыыптары киллэрэн саҥа орнаментальнай композициялары оҥорор («Сиэрпэлээх Балта», «Кыһыл Сулус», «Бүппэт сурааһынтан турар орнамент»). Худуоһунньук айымньыларын ботуччу аҥарын таҥара күлүктэрэ, аан дойду аатырбыт худуоһунньуктарын хартыыналарын хатылааһын уонна духуобунай үлэлэринэн биллибит дьон мэтириэттэрин ойуулааһын буолар («Мадонна Литта» Леонардо да Винчи, 1904; «Спас Нерукотворный», 1900-с сс.; «Протоиерей Д. В.Хитров мэтириэтэ», 1900-с сс.; «Димитриан Попов мэтириэтэ», 1933 с. дылы).
Саха омугун духуобунай культуратыгар эмиэ элбэх айымньылардаах («Араҥас», 1920; «Саха балаҕанын иһэ», 1920-с сс.; «Ойуун», 1926; «Кэрэх», 1926 о. д. а.).
«XVII үйэ бүтэһигинээҕи Дьокуускай» диэн саха искусствотыгар аан бастакы историко-архитектурнай пейзаж (1928) кини классиката буолбута.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Иван Васильевич «Хохочой» уонна «Зверство белобандитов» диэн Саха Сиригэр гражданскай сэрии быһылааннарын көрдөрөр улахан хартыыналары суруйбута. Ону тэҥэ санаммыт улахан болотуналарын эскизтарын суруйар: «Богатыри», «Манчары», «Орджоникидзе в Якутии», «Бойцы Красной Армии», «Герой Социалистического труда», «Ковер тайги» о. д. а.
1945 сыл тохсунньутугар Саха АССР норуодунай худуоһунньугун аата иҥэриллибитэ.
И. В. Попов кыраайы үөрэтээччи быһыытынан эмиэ биллибитэ.
Хартыыналара.
&lt;poem&gt;Умнаһыт оҕонньор (1935)
Оскуоланы тутуу (1936)
Үөһээ Дьааҥы сиһин үрдүнэн дирижабльлар (1936)
Тайҕа көбүөрэ (этюдтар, 1932)
Хотугу колхуостар оҕуруоттарын аһа (1938)
Бастакы тыраахтыр (1930-с сс.)
Электропочтовай сибээс (1930-с сс.)
Көмүс мас (1914)
Дьахтар мэтириэтэ (1915)
Ытык Күөл таҥаратын дьиэтэ (1930 сс.)
Хохочой (1944)
Ньирэй (1926)
Олоҥхоһут Табаахырап мэтириэтэ (1930)&lt;/poem&gt;
Өссө маны көр.
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Малайдар. Малаайдар (), Малайзия төрүт олохтоохторо, бүтүн ахсааннара 16 мөл курдук, олортон Малайзияҕа 12 мөл эрэ олорор, ордубут 4 мөл үксэ бу дойдуларга олороллор: Индонезия (2 мөл 567 тыһ), АХШ (1 мөл 114 тыһ), Аустралиа (1 мөл), Эуропа дойдуларыгар (990 тыһ), атын дойдуларга 600 тыһ. Онтон Саха Сиригэр 21 Малай киһитэ баар.
Рунет. Рунет — Интэриниэт нууччалыы чааһа. Арассыыйа дьоно атын Арассыыйа дьонугар анаан оҥорбут атын омук тылларынан саайтарын эмиэ рунетка киллэриэхтэрин сөп.
Сороҕор .ru домен далыгар киирэр саайтар бөлөхтөрүн ааттыыллар.
Волгоград. Волгоград (Царицын, Сталинград) — Арассыыйа бөдөҥ куората. Волгоград уобалаһын киинэ. Дьоруой куорат.
Иккис Аан дойду сэриитин саҕана манна сүрдээх улахан кыргыһыы буола сылдьыбыта. Куорат сэрии кэмигэр бүүс-бүтүннүү урусхалламмыта, онтон сэрии кэнниттэн чөлүгэр түһэриллибитэ.
1589 сыллаахтан 1925 сыллаахха дылы Цари́цын, онтон 1925 сылтан 1961 сыллаахха дылы — Сталингра́д. 
2009 сыл сааланыытыгар Волгоград олохтоохторун ахсаана 981,9 тыһ. киһи, куорат кыраныыссатыгар (РФ-га 13-с миэстэ), эбэтэр Волжскай уонна Краснослободскай (Волга уҥуор) уо.д.а. нэһилиэнньэлээх пууннар киирэр муниципальнай тэриллии кыраныыссатыгар 1018,7 тыһ. киһи. 1,350 мөл киһи (2009) Агломерацияҕа (8-с).
Өрөгөй ырыата. Өрөгөй ырыата — дойду эбэтэр ханнык эрэ дьон бөлөҕүн бэлиэ түгэннэргэ толоруллар ырыата. Дойду ырыата дьаралыгы уонна былааҕы (дуоҕаны) кытта дойду ытык бэлиэтэ буолар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөй ырыата М.Е. Тимофеев, С.И. Тарасов тылларыгар 2004 сыл от ыйын 15 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин 313-III нүөмэрдээх сокуонунан бигэргэтиллибитэ. Нуучча тылыгар В.Н. Федоров тылбаастаабыта. Мелодиятын К.А. Герасимов суруйбута. 
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөй ырыата
Бастакы куплета
Сахам сирэ дьоллоох тускуга
Саһарҕалыы ыҥыра ыллыыр.
Илинтэн арҕаа ол кустуга
Алмаас таас курдук сандаара сырдыыр.
Хос ырыата
"Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута"
"Модун Россия киэн туттуута,"
"Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,"
"Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!"
Иккис куплета
Үллэр үөстээх Өлүөнэ Эбэ
Өлбөт мэҥэ угуттуур уулаах.
Элбэх омукка эрчим эбэр,
Или-эйэни олохтуур уохтаах.
Хос ырыата
"Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута"
"Модун Россия киэн туттуута,"
"Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,"
"Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!"
Үһүс куплета
Ааспыт кэммит айхаллаах суола
Арчылыыр аар алгыһын биэрдэ.
Сахабыт сирэ дьоһун, дуолан
Сайдыы аартыгар түөрэҕэ түстэ.
Хос ырыата
"Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута"
"Модун Россия киэн туттуута,"
"Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,"
"Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!"
Лех Качыньски. Лех Александер Качыньски (; 1949 бэс ыйын 18 — 2010 муус устар 10), 2005-2010 сыллардаахха Польша Республикатын президенэ, Быраап уонна кырдьык партия политига. Президент буолуон иннинэ Варшава баhылыга этэ (2002-2005). Ярослав Качыньски диэн игирэлии ини-биилээх, кини Польша урукку премьер-миниистирэ, Быраап уонна кырдьык партия билиҥҥи салайааччыта.
2010 сыл муус устар 10 күнүгэр Качыньски көтөн испит көтөр аала (Польша салгын күүстэрин Ту-154) Арассыыйа Смоленскай куоратын чугаhыгар сууллубут. Качыньски, кини ойоҕо Мария Качыньска уонна бортка баар атын 95 киhи (87 пассажир, 8 экипаж) бары өлбүттэр. Качыньски уонна кинилиин өлбүт Польша үрдүк сололоох делегацията Катынь кыргыытын 70 сылын бэлиэтээhинигэр кыттыыны ылыахтаах этилэр.
Сигэлэр.
Польша президенын саайта
Николаев Лазарь Федотович. Николаев Лазарь Федотович — Үөһээ Бүлүү улууһун устуоруйатын үөрэппит-чинчийбит, кырдьаҕастар үһүйэээннэрин, ахтыыларын муспут киһи. Архыыбын Чап уустарын музейын дириэктэрэ А. П. Мачахов уура сытар.
1900 с. Бастакы Боотулуу нэһилиэгэр бэһис оҕоннон төрөөбүт. 1923 с. олунньу 11 күнүгэр II Күүлэттэн төрүттээх Мария Васильевнаны кытта ыал буолбуттар. Оҕолоро суох. 1927 с. Лазарь Федотович эдьиийэ Мавра өлбүтүгэр кини кыыһын 3 саастаах Дадасова Варвара Андреевнаны ииттэр.
1935-1960 сс. Боотулуу наспотыгар сурксутунан, онтон бухгалтерынан үлэлиир. 1958 сылтан ииппит кыыһын Варвара улахан уолун Артомону ииттэ ылар. Ол уол эһэтин аатын араспаанньа оҥостон Лазарев Артомон Васильевич диэн ааты ылар.
1975 с. сааһыгар өлбүтэ.
Хотугу сулус (сурунаал). Хотугу сулус — Саха сиригэр сахалыы тахсар литературнай сурунаал.
Волгоград уобалаһа. Волгоград уобалаhа эбэтэр Волгоградскай уобалас (Нууччалыы: Волгоградская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1961 сыл сэтинньи 10 күнүгэр төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 583 002 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 22,88 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 76.29% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 437.4 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 7,2% эбит, ол эбэтэр 94 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Тверь уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 51 миэстэни ылан олорбут .
Аан дойду иккис сэриитэ. Аан дойду иккис сэриитэ — 1939 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүттэн саҕаланан баран 1945 сыллаахха бүппүт аан дойду үгүс дойдуларын хаппыт сэрии. ССРС бу сэриигэ 1941 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр киниэхэ Германия саба түспүтүн кэннэ киирбитэ.
Сталинградтааҕы кыргыһыы. Сталинград кыргыһыыта — Иккис Аан дойду сэриитин бөдөҥ кыргыһыыта.
Кыргыһыы. Кыргыһыы () — утарыта көрсөн сэриилэһии, кыдыйсыы. Сэрии кэмигэр өстөөхтөр бөлөхтөрүн ыккардыларыгар буолар. Биирдиилээн да бухатыырдар, боотурдар улахан охсуһууларын кыргыһыы дииллэр (холобур олоҥхоҕо).
Сэрии. Сэрии — бу тыл хас да өйдөбүллээх. Икки бөлөх дуу судаарыстыба (ил) дуу ыккардыларыгар буолар саалаах-саадахтаах утарыта туруу. Сэриилэһиигэ кыттарга анаан төрүттэнэр этэрээт уопсай аата.
Синньигэс маһы, холобур, талаҕы, арыттаах гына үрүт-үрдүгэр ууран тугу эмэ куурдарга-хатарарга анаан оҥоһуллубут тутуу (тэрил). Холобур, сэрии үрдүгэр буор ыспат (өс хоһооно).
Космонаавт. Космонаавт (лүөччүк-космонаавт) — космоска тахсарга анал бэлэмнээх киһи.
Сир бастакы космонаава — ССРС гражданина Юрий Гагарин.
Анархистар. Анархистар — анархизм сүүрээнин дьонноро. Уопсастыбаҕа былаас суох буолуохтаах, уопсастыба бэйэтин бэйэтэ салайыныан сөп диир дьон.
Игнатьев Георгий Гаврилович. Игнатьев Георгий Гаврилович — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха театрын дириэктэрэ.
1916 с. кулун тутар 27 төрөөбүт.
Сурунаал. Сурунаал ( — дневник, күннүк,  — күн) — кэмиттэн кэмигэр элбэх экземплярынан биллэрэр-иһитиннэрэр соруктаах тахсар бэчээттэнэр кумааҕы тэтэрээт.
Сурунааллар көрүҥнэрэ.
Сурунааллар эмиэ хаһыаттар курдук маннык бөлөхтөргө арахсаллар:
Годунов Борис. Борис Годунов (1587–1598) — сылларга Арассыыйа дьиҥнээх салайааччыта, 1598 сыл олунньу 17 күнүттэн 1605 сыл муус устар 13 дылы нуучча ыраахтааҕыта.
Төрүччүтэ.
Үһүйээн быһыытынан Годуновтар уустара Чиэт диэн татаар кинээһиттэн төрдүлээхтэр. Бу Чиэт Иван I Калита ыраахтааҕы кэмигэр Руська тиийбит.
Чиэт. Чиэт — ордааттан Иван I Калита саҕана 1330 сыллаахха Арассыыйаҕа кэлбит мурзаа. Захарий диэн аатынан кириэстэммит. Кострома таһыгар Ипатьев манастыырын туттарбыт.
Чиэт хас даҕаны биллиилээх нуучча дворян уустарын төрүттээбит киһи буолар: Годуновтары, Сабуровтары, Зерновтары, Шеиннары уо.д.а.
Иван I Калита. Иван Дани́лович Калита́ (1288 — кулун тутар 31 1340, Москуба) — 1325 сылтан 1340 сыллаахха дылы Москуба кинээһэ, 1331 сылтан 1340 сыллаахха дылы Владимир-Суздаль княжествотын Улуу кинээһэ (хаантан 1331 с. Дьаралык ылбыт), 1328 сылтан 1337 сыллаахха дылы Новгород сирин кинээһэ.
Даниил Александрович диэн Москуба кинээһин иккис уола. «Калита» диэн хос ааты баайын иһин иҥэрбиттэрэ ("калита" — харчылаах суумка былыргы аата).
Дьаралык. Дьаралык — былыргы Иллэргэ — хаан (аҕа баһылык) суругунан суруллубут ыйааҕа. Былыргы XIII—XV үйэтээҕи нуучча улуу кинээстэрэ маннык дьаралыгы монгуоллартан ыланнар бэйэлэрин сирдэригэр баһылык буолаллар эбит. Холобур, Иван I Калита, 1331 сыллаахха дьаралык ылан Улуу кинээс аатын сүкпүт.
Черненко Константин Устинович. Черненко Константин Устинович — ( — ) — 1984 сыл олунньу 13 күнүттэн ССКП КК Генеральнай сэкиритээрэ, 1984 сыл муус устар 11 күнүттэн ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэстээтэлэ.
Можайскай. Можайскай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Можайскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 110 км сиргэ, Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 210 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 30 480 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2032 киһи.
Бастакы ахтыы — 1231 сыл.
Куорат баһылыга — Игорь Сунгуров (2009 сылтан).
Почтатын индэксэ — 143200, төлөппүөнүн куода — +7 49638, ОКАТО куода — 46 233 501.
Кыымчаан Кучу. Кыымчаан Кучу, Ефремов Климент Спиридонович (сорох источниктарга аата Клемент диэн суруллар) — инженер-океанограф, география билимин хандьыдаата, Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, саха экстремал-сүүрүүгэ, полиглот.
Аатын үйэтитии.
СГУ геолого-географическай уонна омук тылын факультеттарын устудьуоннарыгар кини аатынан стипендия анаммыта. Сыл аайы кини аатынан чэпчэки атлетикаҕа уонна саахымакка турнирдар ыытыллаллар.
Алексеев Егор Николаевич. Алексеев Егор Николаевич (1883—20.04.1957) — аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1883 сыллаахха II Тыллымы нэһилиэгэр төрөөбүт. 
Искусствоведтар билиниилэринэн уус муостан оҥорууну искусство таһымыгар таһаарбыт дьонтон биирдэстэрэ. Араас техниканан оҥоһуктары оҥорор этэ гынан баран, табыллан үгэс буолбут рельефтаах уонна ойута быһан оҥоруулаах хаптаҕай оҥоһуктары кыһар этэ («Өстөөҕү самнарар саха аттаах буойуна», пластиналар: «Эһэни бултааһын», «Табалаах булчут» — 1947; тараах «Кырса», 1953)).
Кумааҕы быһар «Якутия» диэн аатынан биллэр быһаҕа (1949) И. Сталиҥҥа бэлэхтэммитэ. Билигин СӨ Национальнай уус-уран музейыгар харалла сытар.
1957 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Пеннсүлваниа. Пеннсүлваниа (Pennsylvania), АХШ биир улахан штата, биир баай уонна сайдыбыт штат буолар. Киин куората - Һаррисбург. Онтон улахан куораттара - Фһиладелфһиа, Питтсбург, Эри, Аллентоун.
Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей. Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей — Саха Сирин кырдьаҕас түмэлэ.
Устуоруйата.
1886 сыллаахха Сэмэн Егоров диэн Үөһээ Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэр олохтоох саха бизон төбөтүн уҥуоҕун булбут. Бүлүү куорат (уокурук) исправнига Шахурдин Иркутскайдааҕы музейга ыытарга диэн быһаарбыт, онон онно аадырыстанан Дьокуускайга уобаластааҕы бырабылыанньаҕа кэлбит. Мантан салгыы айанын борогуоннуур биир да тэрилтэ көстүбэккэ, булумньу Уобаластааҕы Статистика кэмитиэтигэр харайыытыгар биэриллибит. Кэмитиэт 1887 сыл олунньу 20 күнүгэр буолбут мунньаҕар муоһу ханна да ыыппакка Дьокуускайга бэйэтигэр тэриллэр музейга анаан хаалларарга быһаарыы ылыммыт. Ол кэмҥэ дылы музейы тэрийии боппуруоһа ханна да, хаһан да көтөҕүллэ илик эбит, онон музей устуоруйатын мантан саҕалыахха сөп. 1887 сыл ыам ыйыгар булумньуну саҥа тэриллэр музейга хаалларар туһунан этиигэ Сэмэн Егоров сөбүлэҥэ кэлбит. Онон булумньу музей бастакы экспонаата буолбута, билигин "Музей эһэтэ" диэн ааттанар.