mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ермолаев Алексей Николаевич. Ермолаев Алексей Николаевич – сахалартан бастакы Аан дойду кылаастаах спорт маастара, ССРС эдэрдэргэ чемпиона. 
Олоҕун олуктара.
Алексей Николаевич Ермолаев 1941 сыллаахха Чурапчы Кытаанаҕар төрөөбүтэ. Оройуон киинин оскуолатыгар үөрэнэр кэмигэр Дмитрий Петрович Коркин салайар секциятыгар сылдьан көҥүл тустуунан дьарыктаммыта. Салгыы Дьокуускайдааҕы педучилище физкультурнай отделениетыгар үөрэммитэ. Манна тренер Н.Н.Волков салалтатынан эрчиллибитэ.Алексей Ермолаев республикатааҕы типографияҕа ретушер быһыытынан үлэлиир сылларыгар Коммунистическай Үлэ ударнига буолбута.Күрэхтэһиигэ ситиһиилэрин туһунан билиһиннэрдэххэ, 1962 сыллаахха Саха сирин норуоттарын Спартакиадатыгар кыайыылааҕынан тахсыбыта. 1964 сыллаахха Дьокуускайга ыытыллыбыт РСФСР чемпионатыгар 57 киилэҕэ Петр Алексеев кэнниттэн иккис миэстэни ылбыта. 1965 сыллаахха Гомель куоракка ыытыллыбыт ССРС эдэрдэргэ күрэхтэһиитигэр финалга, кэлин олимпийскай чемпион буолбут дагестанец З.Абдулбековы сабырыйан чемпион бочуоттаах аатын ылбыта. Бу сыл Нальчикка, Спартак общество Россиятааҕы күрэхтэһиитигэр тэҥнээҕин булбатаҕа. 1966 сыл киниэхэ үрдүк көрдөрүүлэри тосхойбута. Ол курдук, төрөөбүт Сахатын сирин чемпионунан буолбута, Аан дойду аччыгый чемпионатынан аатырар Тбилиситээҕи норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга призердаабыта, Венгрияҕа буолбут турнирга кыайыылааҕынан тахсыбыта. Итиэннэ сахалартан бастакынан ССРС спордун норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастарын нуорматын толорбута. Маны таһынан А.Н.Ермолаевка спортка үрдүк ситиһиилэрин иһин Дьокуускай куорат Бочуоттаах гражданина үрдүк аат иҥэриллибитэ. Алексей Николаевич кэлин «Спартак» общество республикатааҕы салаатыгар инструкторынан, Дьокуускай 1-кы нүөмэрдээх профтехучилищетын преподавателинэн уонна тренеринэн үлэлээбитэ.Сахалартан бастакынан ССРС эдэрдэргэ чемпиона буолан уонна норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастар нуорматын толорон А.Н.Ермолаев Саха сирин спортка историятыгар чиэстээхтик киирбитэ. Алексей Николаевич 1991 сыллаахха биһиги кэккэбититтэн туораабыта. Кини ситиспит үрдүк көрдөрүүтэ эдэр ыччаты көҕүлээн, саха тустууктарын дьоһун кыайыыга сирдээбитэ диэн этиэх кэриҥнээхпит. 
Ситиһиилэрэ.
 2 миэстэ
 1 миэстэ
Ермолаев Егор Федотович. Ермолаев Егор Федотович (1932 - 30.04.2020) — Cахалартан бастакы штурман-летчик, ССРС Аэрофлотун туйгуна, СР транспорын үтүөлээх үлэһитэ.
= Олоҕун олуктара =
Ермолаев Егор Федотович 1932с. Чурапчы оройуонун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ермолаев Е.Ф. ахтыытыттан: “Родители мои, якутские крестьяне-колхозники, умерли (Мама 1936 году, когда мне было четыре года, а отец сорок первом, накануне войны). Протолкался я лето сорок первого года в Якутске беспризорно, а осенью меня определилил в Якутский детский дом. Но так как я по русски не понимал ни бельмеса, то меня скоро перевели в Абагинский детский дом.7 классов окончил в Кытанахской школе Чурапчинского района. С восьмого класса стал жить и учиться в Якутске, в школе-интернате №2. Здесь закончил 10 классов…»1953с. Краснокутскайдааҕы летнай училищены бүтэрбитэ. ПО-2, АН-2, ЛИ-2, ИЛ-14, АН-12 самолеттарга штурманынан үлэлээбитэ, 18000 чаас көтүүнү оҥорбута. Аэрофлотка  1953 сылтан 2003 сылга диэри 50 сыл үлэлээбитэ, онтон 36 сылын наар көтүүгэ сылдьыбыта.  Ермолаев Егор Федотович – штурман - авиатор, Тыыл ветерана, Хоту көһөрүлүү кыттыылааҕа,  СР  үтүөлээх штурмана, Саха республикатын транспортка үтүөлээх үлэһитэ, Саха республикатын бочуоттаах авиатора, Саха республикатын авиациятын ветерана, ССРС аэрофлотун туйгуна, сахалартан бастакы штурман-летчик.
Захаров Егор Евсеевич. Захаров Егор Евсеевич - Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР Бочуоттаах землеустроителэ, Мирнэй куорат Бочуоттаах гражданина.
= Олоҕун олуктара =
Егор Евсеевич 1936 сыллаахха Чурапчы оройуонун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кытаанах сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 1959-1965сс. «Якуталмаз» тресткэ маннай рабочайынан, сантехник монтажнигынан, слесарынан, сварщигынан үлэлээбитэ. Онтон КИП уонна автоматика сыаҕын старшай маастарынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Автоматика инженерэ идэлээх. Эдэр талааннаах ыччаты таба көрөн Мирнэй куорат КПСС горкомугар үлэҕэ ыҥырбыттара. Кини манна инструкторынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, партийнай комиссия председателинэн, араас омук үлэлиир улахан оройуонугар ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Саха республикатын алмааһын промышленноһын сайдыытыгар кырата суох кылаатын киллэрсибитэ.  Мирнэй оройуона, Мирнэй  куорат сайдыыларыгар дьаныһан үлэлэспитэ. 1991с. уларыйыы-тэлэрийии саҕаланар ыарахан кэмигэр, сир реформата саҕаланыытыгар, эппиэтинэстээх, чиэһинэй үлэһити  Егор Евсеевиһи Мирнэй оройуонун сирин комитетын председателинэн ананан чахчы да суолу – ииһи хаалларар улахан үлэни ыыппыта. Егор Евсеевич элбэх төгүл Мирнэй куорат куораттааҕы сэбиэтин депутатынан, ССКП куораттааҕы комитетын чилиэнинэн талыллан араас хайысхалаах үлэлэргэ сыралаһан үлэлэспитэ. Егор Евсеевич Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР Бочуоттаах землеустроителэ, Мирнэй куорат Бочуоттаах гражданина, “Октябрьскай революция» уонна «Бочуот знага» уордьаннар кавалердара.
Craigslist. Craigslist (Крейг каталога), АХШ уонна Арҕааҥҥы дойдуларга киэнник биллэр биллэрии сайта буолар. Аан Дойдуга биир саамай посещаемай сайт буолар.
Башарин Илья Никифорович. Башарин Илья Никифорович (1873—1928) — суруксут, нэһилиэк кинээһэ. Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн биирдэстэрэ буолар.
= Олоҕун олуктара =
Башарин Илья Никифорович 1873 с. от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ эрдэ өлөннөр, кыра эрлэҕиттэн тулаайах оҕо кыһалҕатын билэн улааппыт. Үөрэхтээх таайдара Лысковтар кинини ааҕарга, суруйарга үөрэппиттэр. Онтон Баайка Баһылай пансиоҥҥа олордон Чурапчы народнай оскуолатыгар үөрэттэрбит. Үөрэнэн үчүгэйдик ааҕар, суруйар буолбут, онон бастаан Сылаҥ, Кытаанах нэһилиэктэригэр суруксуттаабыт. 1903 с. быыбарынай кинээһинэн, 1908 с. дьоно итэҕэйэн быыбардаан 1912 с. диэри кинээстээбит. 1912 с. Романовтар династиялара 300 с. юбилейыгар аналлаах саха аймах съеһигэр Ылдьаа Баһаарын ыҥырыылаах ыалдьыт быһыытынан кыттыыны ылбыт. 1913 с. бу үбүлүөй чиэһигэр оҥоһуллубут мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1917 сылга диэри нэһилиэгэр суруксутунан үлэлиир. Бу сыл олунньутааҕы революция кэнниттэн тута Чурапчы иһигэр «Уопсастыбаҕа куттал суох буолуутун» комитета диэн тэрилтэни Чурапчы үөрэхтээхтэрэ мунньахтаан тэрийбиттэрэ, председателинэн И. Н. Башарин талыллыбыта. Саха сиригэр повстанчество (бандьыыттааһын) саҕаламмыта, Ылдьаа Баһаарын дойдутугар Кытаанахха көһөн тахсыбыта. Дьон өйө-санаата буккуллар, бэйэ-бэйэни үҥсүгэр, кыа хаан тоҕуллар кэмнэрэ буолбута. Башарин И. Н. Айыы киһитэ Ылдьаа Баһаарын буолара бу кэмнэргэ ырылыччы көстүбүтэ. Ол курдук элбэх киһини өлөр өлүүттэн мүччү туттаран быһаан ылбыта. 1922 с. бандьыыттар Чурапчыттан бараллар, Ылдьаа Баһаарын аны потребкооперациянан күүскэ дьарыктанар. 
Ылдьаа Баһаарын биир кэскиллээх үлэтинэн чөл олох туһугар охсуһуута буолар. 1904 с. улуус оччотооҕу үөрэхтээх дьоно мустан Боотуруускай улуус киинигэр Чурапчыга «Чөл олоххо тардыһааччылар» обществоларын тэрийбиттэрэ. Бу общество устаабын бырайыагыгар илии баттаабыт дьон ортотугар Чурапчы инороднай управатын быыбарынайа Илья Башарин баар. Кинилэр саҕалаабыт үлэлэрэ күн бүгүн салҕанар. 
А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн иккитэ Кытаанах дьоно Ылдьаа Баһаарын уонна Савва Собакин буолаллар.
Фукуока префектурата. Фукуока ( Фукуока-кэн) — Кюсю арыы хоту илинигэр баар Дьоппуон префектурата. Префектура болуоссата 4978,51 км², олохтоохторун ахсаана — 5 091 547 киһи (2014 сыл атырдьах ыйын 1 күннээҕи туругунан). Административнай киинэ — Фукуока куорат.
География.
Фукуока префектурата үс өрүттэн муораҕа тахсыылаах, Сага, Оита и Кумамото диэн префектуралары кытта кыраныссалаах. Фукуока префектуратыгар икки улахан Кюсю арыы куораттара баар — портуовай куорат Фукуока уонна промышленнай куорат Китакюсю.
Административнай тыырыллыыта.
 Фукуока префектуратыгар 28 куорат уонна 12 уезд баар (30 бөһүөлэк уонна икки сэлиэнньэ). Префектурата саамай бөдөҥ куораттара Фукуока уонна [Китакюсю]]. Кюсю хоту өттүгэр баар кыра арыылар эмиэ префектураҕа киирэллэр.
Куораттар.
Префектура куораттара:
Уокуруктар.
бөһүөлэктэр уонна сэлиэнньэлэр :
Символиката.
Префектура эмблемата 1966 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр ылыллыбыта. Икки судургутук суруллубут хирагана бэлиэтиттэн турар: уонна , ол аата «фукуока» диэн тыл бастакы буукубалара. Префектура былааҕа эмиэ ол сыл бигэргэммитэ.
Префектура сибэккитинэн Дьоппуон сливатын 1954 сыллаахха кулун тутар 19 күнүгэр талбыттарра,маһынан — рододендрону (1966 балаҕан ыйын 5 күнүгэр), көтөрүнэн — кылгас кынаттаах камышевканы  (1964 сыл от ыйын 3 күнүгэр).
Университеттара.
Фукуока университета (Фукуока)&lt;br&gt;
Курумэ университета (Курумэ)&lt;br&gt;
Кюсю технологияҕа университета (Китакюсю уонна Iizuka)&lt;br&gt;
Кюсю университета (Фукуока уонна Касуга)&lt;br&gt;
Seinan Gakuin University (Fukuoka)&lt;br&gt;
Информатика билимин Кюсю инситутуа (Dazaifu)&lt;br&gt;
Kyushu Sangyo University (Фукуока)&lt;br&gt;
Фукуокатааҕы дьахтар университета (Фукуока)&lt;br&gt;
Fukuoka University of Education (Мунаката, Фукуока)
Бөдөҥ тэрээһиннэрэ уонна бэстибээллэрэ.
1. Хаката Донау гавань бэстибээлэ (Hakata Dontaku Harbour Festival), Тэндьиин, Фукуока, ыам ыйын 3-4 күннэрэ&lt;br&gt;
2. Хаката Гион Ямагаса (Hakata Gion Yamagasa), Кушида хыраама, Фукуока, от ыйа&lt;br&gt;
3. Кокура Гион Ямагаса (Kokura Gion Yamagasa), Китакюсю, от ыйыгар &lt;br&gt;
4. Тобата Гион Ямагаса (Tobata Gion Yamagasa), Китакюсю, от ыйыгар &lt;br&gt;
5. Куросаки Гион Ямагаса (Kurosaki Gion Yamagasa), Китакюсю, от ыйыгар&lt;br&gt;
6. Китахара Хакушу бэстибээл (Kitahara Hakushu Festival), Янагава, сэтинньи 1-3 кк&lt;br&gt;
Салгын суола.
Китакюсю саҥа аэропорда (New Kitakyushu airport)
Киһиттэн таһынан. Киһиттэн таһынан диэн киһи оҥорор быһыытын таһынан барар быһыылары оҥоруу ааттанар.
Киһи айылҕатын быһыытынан араас элбэх быһыылары оҥорор аналлаах. Ол оҥорор бары быһыыларыттан кыыл быһыыларыттан уратылара, олоххо туһаны аҕалааччылара киһи быһыыта диэн ааттаналлар. (1,124).
Киһи быһыыта сиэри, киһи хаһан да аһара, таһынан барбат кыйыатын үөскэтэр. Саха дьоно сиэри тутуспат, киһиттэн таһынан барар киһиттэн сэрэнэллэр, туораталлар, алдьархай киһинэн ааттыыллар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ дьону киһи быһыытын, сиэри тутуһарга ыҥырар. (2,76).
Киһи оҥорор быһыыларыттан уратыны, туораны оҥорууну, аһара барыыны сахалар киһиттэн таһынан барыы, сиэри тутуспат буолуу диэн этэллэр. Киһиттэн таһынан быһыыланар киһини сахалар сөбүлээбэттэр, алдьархай киһи диэн сэрэнэллэр.
Айыыны оҥоруу диэн киһи субу кэмҥэ билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэринэн, таһынан барарынан киһиттэн таһынан барар быһыыга киирсэр. Киһиттэн таһынан барар быһыылар куһаҕан быһыылары элбэтэн кэбиһэллэр. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, таһынан барар.
Биир эмэ киһи оҥорор айыыта табыллан олоххо туһалаах буолан тахсарын бары билинэллэр, олохторугар туһаналлар. Онтон дьон бары саҥаны айыылары оҥорууга туруннахтарына олортон үксүлэрэ сыыһа-халты буолан тахсаллар, онно эбии урутаан түһэ сатыыллара киирэн тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан табыллыаҕы да буорту оҥорон куһаҕаҥҥа кубулуталлар. Дьон бары айыыны оҥоро сатыыллара олоххо кыаллыбат, куһаҕаны үксэтэн алдьатыыга тириэрдэр.
Дьону барыларын айыыны оҥорор “үчүгэй” диэн ыҥырыы олус улахан сыыһа, бары сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээн алдьатыыга кубулуйарыгар тириэрдэр. (1,87). Билигин Россия дьоно оннук майгыланан быстах быһыыга, дэҥҥэ, оһолго түбэһэллэрэ биллэрдик элбээтэ.
Киһиттэн таһынан быһыылаах киһиттэн дьон сэрэнэллэр, үчүгэй да, куһаҕан да айыыны оҥорор, сыыһа-халты туттунар кыаҕа аһара элбэх. Айыыны оҥорор санаатыттан бииргэ аһыы олорон быһаҕынан анньан кэбиһиэн эбэтэр тугунан эмэнэн охсон өлөрүөн сөп.
Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” тохтотор кэм кэллэ. Оҕолоругар үтүөнү баҕарар төрөппүттэр бу сымыйа үөрэҕи тохтотоллоро ирдэнэр. Бу сымыйа үөрэх төрөппүттэр баар-суох эрэллэрин, олохторун салҕааччыларын сыыһа-халты туттунууга, аһара барыыга, киһиттэн таһынан быһыыланыыга үтүрүйэр.
Саха дьоно көрсүө, сэмэй буолан үлэни-хамнаһы кыайан, киһиттэн таһынан барар быһыылары оҥорбокко эрэ олохторун киһи быһыылаахтык олороллор. (3,94).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай:РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.
3. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. – 112 с.
Хорасан. Хораса́н (перс. خراسان‎ — Xorâsân — күн хантан тахсар сирэ) — Илиҥҥи Ираҥҥа баар былыргы уобалас аата. «Хорасан» диэн аатынан өссө Сасанидтар саҕаттан биллэр. Аан дойдуга шафран уонна барбарис үүнэр дойдутунан аатырар. Ону таһынан манна олус үчүгэй, бастыҥ хаачыстыбалаах көбүөрдэри тигэллэр. Бу манна Фирдоуси, Омар Хайям уонна Имам Реза гробницалара бааллар.
Сирин-уотун тыырыыы.
Хорасан диэн Иран саамай киэҥ, улахан сирдээх-уоттаах уобалаһын 2004 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр үс аҥы араарбыттарын түмүгэр Хотугу Хорасан, Соҕурууҥу Хорасан уонна Хорасан Резави диэн баар буолбуттара. 
ХотугуХорасан, киин куората: Боджнурд, атын куораттара: Ширван, Джаджарм, Мейнх уонна Самлаган, Эсфарэйен.
Соҕуурууҥу Хорасан, киин куората: Бирдженд, атын куораттара: Сараян, Нахбандан, Сарбишех
Хорасан Резави, киин куората: Мешхед, атын куораттара: Гоучан, Даргаз, Ченаран, Сарахс, Фариман, Торбате-Джам, Тэйбад, Фердоус, Гэйен, Хаф уонна Раштхар, Кашмар, Бардаскан, Нишапур, Сабзевар, Гонабад, Калат, Бошруех уонна Халиль Абад.
Хорасан устуоруйата.
Улуу Хорасан урут хаһан эрэ билиҥҥи Ираҥҥа, Таджикистаҥҥа, Узбекистаҥҥа, Туркменияҕа сыстар сири-уоту бас билэрэ. XIV—XV үйэлэргэ Хорасан наука уонна искусство киининэн аатырара. Манна (сүнньүнэн Герата куорака) Лутфи, Джами, Алишер Навои, Фегани Баба, султан Хусейн Байкара диэн ааттаах-суоллаах поэттар олорон ааспыттара.
Мухаммад Шах (Бруней). Мухаммад Шах — Бруней бастакы султаана уонна Бруней-Даруссалам султанааты төрүттээччи, 1363—1402 эбэтэр 1405—1415 сыллардаахха салайбыта.
Олоҕо.
1363 сыллаахха исламы ылыныаҕыттан, Бруней бастакы мусульман салайааччыта буолбута. Ислам итэҕэлин ылыныан иннинэ Аванг Алак Бетатар диэн ааттааҕа.
Кини 1402 эбэтэр 1415 сыллаахха өлбүтэ
Тутонг. Тутонг — (малайск.Daerah Tutong) — Бруней киинигэр баар 4 уокуруктан (даералартан) биирдэстэрэ.
Сирэ-уота.
Арҕаа диэки Белайт уокуругу, хотугулуу-илин Бруней-Муара уокуругу, илин Саравак штаты кытта быысаһар. Соҕуруу өттүгэр Соҕуруу-Кытайдааҕы байҕал сытар. Уокурук иһинэн Сунгаи Тутонг өрүс устан ааһар.
Административнай араарыы.
Уокурук 8 "мукимҥа" — түөлбэҕэ арахсан:
Royal Brunei Airlines. Royal Brunei Airlines Sdn Bhd (, Jawi: ﻓﻧﺭﺑﺎڠن ﺩﻴﺮﺍﺝ ﺑﺮﻮﻧﻲ) эбэтэр RBA — бэйэтин бас билэр көтөр аалларыгар Бруней судаарыстыбаннай былааҕын ойуулуур бырааптаах, Бруней Бырабыыталыстыбата толору бас билэр авиа-хампаанньата. Кини бас офиһа Бандар-Сери-Бегаван киин куоракка RBA Plaza-ҕа баар.
Авиа-хампаанньа сүрүн базата киин куораттан соҕуруу сытар Беракаска баар Бруней норуоттар икки ардыларынааҕы салгын пуордугар баар.
Авиа-хампаанньа 1974 сыллаахха саҥа тэриллэрин саҕана Сингапурга, Гонкоҥҥа, Кота Кинабалуга уонна Кучиҥҥа сылдьар икки эрэ көтөр ааллааҕа. Күн бүгүн хампаанньа Соҕуруулуу-илиҥҥи Азияҕа, Аан Илиҥҥэ, Дьобуруопаҕа уонна Саҥа Зеландияҕа 19 хайысханан көтөр 10 көтөр ааллаах.
Банепа. Банепа () — Непалга баар куораттааҕы муниципальнай тэриллии, Катманду хочотугар Катмандуттан 26 биэрэстэ илин диэки бардахха сытар, Бхактапураттан ырааҕа суох. 1991 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Банепаҕа барыта 1956 дьиэҕэ 12537 киһи олорор
Куорат Чандешвори таҥара дьиэтинэн аатырар. Чандешвори таҥара дьиэтэ куораттан хотугулуу-илин 16 биэрэстэлээх сиргэ сытар. Оттон 16 биэрэстэ соҕуруу диэки бардахха, аатырар Дханешвор таҥара дьиэтэ турар. Куорат бэйэтин иһигэр Ганеши, Нараяна, Бхимшена таҥара дьиэлэрэ уонна аҕыс күөл баар. Куоракка араас бырааһынньык тэриллэр. Олортон ордук биллэллэрэ - Чандешвори-джатра, канья-пуджа (кыргыттарга анаан ыытыллар сиэр-туом), Навадурга-джатра (балыксыт бырааһынньыга), Ганеш-джатра, Бхимшен-джатра. 
Банепа, Дхуликель уонна Панаути муниципальнай тэриллиилэр быысаһар сирдэригэр Информационнай Технологиялар Пааркалара тутуллубута.
Былыр Банепа Тибеткэ тахсар атыы-эргиэн аартыгар тутуллубута. Онон билигин Банепа Кытай уонна Непал икки ардынааҕы "доҕордоһуу далаһата" ааһар сиригэр сытар.
Устуоруйата.
Шандешвара өйөбүлүнэн уонна ыйыытынан кэрдиитинэн Анандадева Малла хоруол сэттэ куоратыы олохтообут:
- Банепа &lt;br&gt;
- Дханешвор &lt;br&gt;
- Панаути, Праяга Тиртха аттыгар&lt;br&gt;
- Нала &lt;br&gt;
- Dhulikhel, Нараяна аттыгар&lt;br&gt;
- Chaukot &lt;br&gt;
- Санга.
Анандедева Малла бытанан олорор дэрриэбинэлэри холбоон аныгы Банепаныыы олохтообут, куорат 8 ааннаах, хас аанын аттыгар Ганеша таҥараны олордубут (б.э. инн. 1153 с. эргин). Ону тэҥэ Шандешвори хыраамы туттарбыт уонна киниэхэ сиэртибэ хомуйууну төрүттээбит. 
Банепа урукку сорох ааттара: Баныпур, Банияпур, Банипур. Тибиэти кытта быылыр былыргыыттан эргинэр буолан Банепа эбии «Бхонт», «Бхонта», «Бхон дей» (भोंदेय्) ааттарынан эмиэ биллибит. Банепа - икки тыыл холбоһуута, «Бэйн» диэн урбаан оттон «Па» сир диэн. Онон «Банепа» диэн үлэлиир сир диэн суолталаах.
Эргэ куорат.
Эргэ куорат Newa: куорат киинигэр баар. Кини тула 8 ганешка анаммыт хыраамнар тутуллубуттар, 8 хаһыы күөллээхтэр, уонна Phalchaa (फल्चा).
Ганеш хыраамнаррын аата:
Бу Ганеш хыраамнара эргэ Банепа кыыраныыссата буолаллар. Ганешка Банепаҕа элбэх хыыраам анаммыт да буоллар сүрүннэрэ Чандсвори. Данашвора хыраам Шиваҕа сүгүрүйээччилэр сүрүн хыраамнара (Махадева).
маны таһынан Ананда Дев Малла хоруол кудуктары (холуудьастары) туттарбыта.
Нагасаки. Нагасаки — Дьоппуон Кюсю арыытын арҕаа өттүгэр баар куорат. Нагасаки иэнэ — 406,46 кв.км. 2014 сыл туругунан Нагасаки куорат нэһилиэнньэтин ахсаана — 434.065 киһи. Бу куораты икки өрүс быһа охсон ааһар: Ураками уонна Накадзима. Нагасаки — бөдөҥ порт, киэҥник биллэр туристическай киин. Куорат икки тумул арыылар үрдүлэригэр турар: Нагасаки уонна Ниси Соноги.
Сакаи. Сакаи куорат Япония Хонсю арыытын соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр турар. Куорат иэнэ - 149,99 кв.км. 2014 сыл туругунан Сакаи куорат нэһилиэнньэтин ахсаана - 840.037 киһи. Сакаи куорат Осака, Мацубара, Хабикино, Тондабаяси, Осакасаяма, Каватинагано, Идзуми, Такаиси куораттары кытта кыраныыссалаһар. ХV үйэттэн ыла Сакаи - улахан порт. Манна Кытайы уонна Кореяны кытта эргиэн сайдыбыт.
Сендай. Сендай куорат () — Дьоппуон Мияги префектуратын киинэ. Куорат иэнэ - 785,85 кв.км. Сендай куораты 1600 сыллаахха Датэ Масамунэ төрүттээбитэ. Сендай куорат Тихий океантан Оу хайаларга диэри тарҕанан сытар.Куорат саамай үрдүк миэстэтэ - Фунагата хайа буолар. Бу хайа муора таһымыттан үрдүгэ - 1500 м.
Сага префектурата.  — Кюсю регионугар Кюсю арыыга баар префектура. Префектура болуоссата 2439,65 км², олохтоохторун ахсаана — 835 473 киһи. Административнай центра — Сага куорат.
География.
Илин өттүтүгэр Фукуока префектуратын кытта, арҕаа аттытыгар Нагасаки префектураны кытта кыраныыссалаах. Хотуттан Гэнкаи уонна Ариакэ муоралар тулалыыллар. Фукуока префектуратын кытта кыраныыссатыгар Сэфури хайалара баар.
Административнай тыырыллыыта.
Сага префектуратыгар 10 куорат уонна 6 уезд баар.
Куораттар.
Префектура куораттара:
Уезстар.
Бөһүөлэктэр:
Туох буолбута.
Биһиги эрабыт иннинэ 6 үйэҕэ (end of the Jōmon period): Estimated date of the Nabatake ruins in Karatsu
Биһиги эрабыт иннинэ 1 үйэҕэ (middle of the Yayoi period): Villages flourished at what is now the Yoshinogari site
665: After losing the Battle of Baekgang, Kii Castle (in present-day Kiyama) amassed its defenses to protect Dazaifu.
733: Хидзэн Фудоку баар буолуута.
1274: Battle of Bun'ei, the first invasion in the Mongol invasions of Japan.
1281: Battle of Kōan, the second invasion in the Mongol invasions of Japan.
1591: Нагойя замок тутуута. After the Japanese invasions of Korea the castle fell in 1598.
1602: Каратсу уонна Сага замок тутуута.
1607: Control of Saga Domain moved from the Ryūzōji clan to the Nabeshima clan.
1771: Ниджино Мацубара баар буолуута.
1781: Establishment of Kōdōkan, the Saga Han school.
1828: Зиболд тайфун, 10 000 тахсар өлүү.
1871, От ыйа 14: Abolition of the han system. All of the han became prefectures.
1871, Сэтинньи 14: The prefectures of Saga, Hasuike, Ogi, Kashima, Karatsu уонна part of Tsushima merged to form one prefecture, Imari Prefecture.
1872, Ыам ыйа 29: Имари префектура аата Сага префектура диэн буолар .
1874, Олунньу: Saga Rebellion.
1876, Муус устар 18: Мицума префектуратын кытта холбонуу.
1883: Нагасаки префектуратыыттан арахсыы.
1889, Муус устар 1: Сага куорат статуһун ылар.
1891: The Kyushu Railroad Nagasaki Line opens, beginning with a section from Tosu to Saga.
1895: Саганы (Такео) кытта холбуур тимир суол аһыллыбыт.
1897: Opening of railroad from Takeo to Haiki.
1903: Opening of railroad from Saga to Nishi-Karatsu.
1932, Тохсунньу 1: Каратсу куорат статуһун ылар.
1935: The Japanese National Railways Saga Line opens.
1954: During the Great Showa Merger the cities of Tosu, Imari, Takeo, Kashima уонна Taku are formed. At this point there are 7 cities, 8 districts, 18 towns уонна 35 villages in Saga Prefecture.
1972: With the closing of the Nishiki coal mine, all coal mines in Saga are closed.
1975: The Genkai Nuclear Power Plant begins operation.
1987: The Japanese National Railways Saga Line closes.
1992: The Yoshinogari History Park opens to the public.
1998: The Saga Airport opens in Kawasoe, in what is now the city of Saga.
2005: As a part of the Great Heisei Merger various municipalities are reorganized.
2006: The Great Heisei Merger continues.
2007, Алтынньы 1: The towns of Higashiyoka, Kawasoe уонна Kubota merge with the city of Saga.
2011, Кулун тутар 12: The Kyushu Shinkansen opens.
Кюсю.  — Дьоппуон архипелаагын кээмэцинэн үһүс арыыта. Иэнэ 40,6 тыс. км² кэриҥэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 12,0 мөл. киһи (2010); биир кв. км — 295,6 киһи тиксэр.. Сабаҕалааһыннартан биирдэстэринэн дьоппуон цивилизацията үөскээбит сиринэн ааҕыллар.
Кюсю 7 префектураҕа арахсар: