mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа). Кытаанах нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Килэҥки. 
Улуус кииниттэн 45 км хоту диэкки. Нэһилиэнньэ ахсаана 506 киһи (2007 сыл). 
Мэлдьи сырыылаах суол, олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ.
Нэһилиэк историята:
 Кытаанах нэһилиэгэ аан бастаан тэриллибит сылынан 1768 сыл буолар. Нэһилиэк маҥнайгы кинээhэ Эчиктээн куоракка киирэн сурэхтэнэн, бэчээт уонна куортук ылан тахсан Кытаанах нэhилиэгин тэрийэр.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Боотуруускай улуус сирэ табыгаһа суохтук, атын улуустары, нэһилиэктэри кытта бииргэ, ортолоругар былааһа, сорохторо онон-манан тумустаан үтэн киирэн, ардыгар нэһилиэктэр нөҥүө-маҥаа бытарыйан олорбуттара. Итинник түөрэ-таары үллэһиллэн олороро, салайарга да, экономическай-социальнай да өттүнэн сайыннарарга мэһэйдэри үөскэтэрэ. Ону дьон дьорҕоотторо, үөрэхтээх, өйдүүр өттүлэрэ дьорхойон туран, үҥсэн-харсан арахсыы боппуруоһун сытыытык туруорсубуттара.
Аан бастаан Бабаҕа Сулҕаччытын олохтооҕо Баһылай Рязанскай туруорсуутунан 1911 с. Боотуруускай улуустан Амма улууһа арахсар. Онуоха Чурапчы соҕуруу өттүттэн, билиҥҥи Одьулуун сиригэр киирсэр 1 Бологур, Одьулуун, Чакыр, Сулҕаччы Бабаҕатыныын, ону таһынан Эмис, Амма сүнньүгэр олорор нэһилиэктэр бары, Амма улууһугар арахсан барбыттар. Онтон 1913 с. Вонифатий Слепцов уонна Феофан Оросин уолаттара дьүккүһэннэр, Болтоҥоттон илин, Таатта сүнньүгэр олорор нэһилиэктэр урукку Байаҕантай улууһугар киирсэр, Ытык-Күөлтэн хоту Алданҥа диэри уонна Амма сүнньүгэр олорор нэһилиэктэри холбоон Таатта улууһа диэн ааттанан арахсыбыттар. Боотуруускай улуус, улуустарынан хайдыһыан инниттэн, иһинээҕи нэһилиэктэр хайдыһыылара барбыта.
Ол курдук былыр улууска Хатылы биир кэлим улахан нэһилиэк эбит буоллаҕына сыыйа бу нэһилиэк арахсыталаан тус-туспа нэһилиэктэр үөскээбиттэрэ. Бастаан, 1-кы Хатылы диэн ааттанан Кытаанах нэһилиэгэ туспа барар. Онтон Болтоҥо арахсан, 2-с Хатылы диэн буолар. Төрүт Хатылы 3-с Хатылы нэһилиэгэ аатырар. Кинилэр кэннилэриттэн аны 4 Хатылы - Чэппиэдэй арахсар.
Ити арахсарыгар Маҥнайгы Хатылы нэhилиэгэр түөрт а5а уустаах эбит. 
1. Улахан а5а ууhа
2. Орто а5а ууhа
3. Со5уруу а5а ууhа
4. Захаровтар а5а уустара.
Өтөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ маҥнайгы Хатылы нэһилиэгэ улууска саамай улаханынан элбэх киһилээҕинэн биллэрэ. 1914 сыллаахха нэһилиэк быраабатын суруксута Савва Семёнович Собакин бэйэтин дьиэтин сиэртибэлээн оскуола арыйтарбыта. Нэһилиэк кинээстэрэ:
1. Эчиктээн Хабарчинов-(1768-1793)
2. Эйэҕэс суруксут-(1793-1827)
3. Дмитрий Башарин-(1827-1856)
4. Ванифатий Дьячковский-(1856-1860)
5. Константин Коркин-(1860-1862)
6. Аввакум Егоров-(1862-1864)
7. Прокопий Коркин-(1864-1867)
8. Ванифатий Дьячковский-(1867-1870)-иккистээн
9. Василий Собакин-(1870-1894)
10. Александр Чепалов-(1894-1896)
11. Иван Никонов-(1896-1900)
12. Василий Собакин-(1900-1908)-иккистээн 
13. Илья Башарин-(1908-1913)
14. Гаврил Захаров-(1913-1917)
1923 сыллаахха улуус Ревкомун быһаарыытынан маҥнайгы Хатылыны Кытаанах нэһилиэгэ диэн уларыппыттара. 1930-34 сс. нэһилиэккэ колхуостар тэриллибиттэрэ.Уопсайа биэс колхуос тэриллибитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;293507&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-06-05T09:30:53Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ардах18&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;origin&gt;295115&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Соловьев нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мырыла. 
Улуус кииниттэн 76 км илин диэкки Амма өрүскэ баар. 
Нэһилиэнньэ ахсаана 582 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Мырыла — 522, Хахыйах — 60 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа). Сылаҥ нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.
Улуус кииниттэн 24 км хоту диэкки сытар. 
Нэһилиэнньэ ахсаана 1 138 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Уһун Күөл — 807, Улахан Күөл — 145, Оҕуһур— 121, Бэрэ — 62 уонна Дьаарыла — 3 киһи.
Сигэлэр.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа). Төлөй нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дириҥ. 
Улуус кииниттэн 20 км арҕаа диэкки сытар. Нэһилиэнньэ ахсаана 447 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;318671&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2015-05-31T12:09:50Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Њукулај5&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;318672&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хадаар нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үрүҥ Күөл. 
Улууһун кииниттэн 40 км соҕуруу диэкки сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 614 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Үрүҥ Күөл — 564, Уорҕа — 50 киһи. 
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ.
Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа). Хатылы нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маҥнайгы Харбала.
Улуус кииниттэн 9 км илин диэкки «Халыма» суолунан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 749 киһи (2007 сыл).
Нэhилиэк дьаhалтатын баhылыга - Атласова Ульяна Николаевна
Сигэлэр.
Якутская АССР. Словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа). Хайахсыт нэһилиэк (урукку аата Иккис Хайахсыт). Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Туора Күөл.
Улуус кииниттэн 47 км. соҕуруу диэкки сытар, Таатта үрэх баһыгар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 580 киһи (сыл).
1990 сыллардаахха манна Өлүөнэттэн уу ситимэ тутуллан түмүктэммитэ. Сайын уу Тааттаҕа кутуллар.
Устуоруйата.
Боотурускай улууска 2-с Хайахсыт нэһилиэгэ 1835 сыллаахха баар буолбут.
Эбии маны көр.
Бастакы Хайахсыт
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;295116&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2017-06-01T21:40:26Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;334950&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хоптоҕо нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дириҥ. 
Улуус кииниттэн 25 км соҕуруу диэкки сытар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1200 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Дириҥ — 1146, Улахан Эбэ — 54 киһи.
Сигэлэр.
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа). Чакыр нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Толоон. 
Улуус кииниттэн 59 км соҕуруу диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 560 киһи (2007 сыл). Мэлдьи сырыылаах суол.
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Толоон, Чакыр нэһилиэгэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;32880&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-05-26T03:53:28Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;タチコマ robot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;бот: исправление двойного перенаправления → Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;293523&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хатанга. Хатанга биитэр Хаатыҥка. (Нууччалыы: "Хатанга") Сэлиэнньэ, Красноярскай кыраайга, Хатанга оройуонун киинэ. 
2006 сылга диэри Таймыыр (долгааннар уонна ненецтар) автономиялаах уокуруктарыгар киирэр этэ.
Хатанга өрүскэ турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 3 тыһ. киһи. Оройуоҥҥа үксүн долгааннар олороллор, Новая диэн сэлиэнньэҕэ нганасаннар.
Хатанга эбэҥкилии «элбэх уу» диэн тылбаастанар. Аэропорт, 2006 сылга сабыллыбыта сертификат суох буолан. 
Нуучча таҥаратын дьэтэ.
Охотскай. Охотскай (Охуоскай, ) бөһүөлэк, Хабаровскай кыраай Охотскай оройуонун киинэ. Урут Саха уйуоһун (кэлин уобалаһын) састаабыгар киирэр этэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4,9 тыһ. киһи (2008 сыл).
Хабаровскайтан 1677 км хоту диэкки Лаамы байҕал кытылыгар Охота үрэх төрдүгэр турар.
Эндокрин система. Эндокрин система диэн сааныктартан хормоннары таhаартарар кыра органнар. Эндокрин система метаболизмы, организм үүнүүтүн, сайдыытын уонна ситиитин салайар, уонна санаа туругун быhаарар. Эндокрин былчархайдары үөрэтэр медицина салаата эндокринология диэн.
Алтан нэһилиэгэ (Амма улууһа). Алтан нэһилиэгэ. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Алтан. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 925 киһи (2007 сыл). 
Улуус кииниттэн 120 км хоту диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар турар. Мэлдьи сырыылаах суол. 
Алтаҥҥа 5-с №-дээх ПТУ баар, суоппар, иистэнньэҥ, бухгалтер идэлэригэр үөрэтэллэр.
Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа). Амма Наахарата нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өнньүөс. 
Улуус кииниттэн 81 км соҕуруулуу-арҕаа диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 632 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Өнньүөскэ — 599, Ефремовоҕа — 21, Төгүлтэҕэ — 19 киһи.
Мэлдьи сырыылаах суол. Олохтоохтор дьарыктара бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии.
Историяттан.
Амма-Наахараҕа, 19-ус үйэҕэ, өр кэмҥэ баһылыгынан Даадар кулуба олорбут. 
Кини саҕана Наахара саамай улаата сылдьыбыт, Серошевскай «Якуты» кинигэтигэр нэһилиэктэртэн киһи ахсаанынан үһүс миэстэҕэ турар эбит. 
Даадар кулуба бэйэтин кэмигэр баайдартан баайдара эбит, сүөһүтүн ахсаана 1000 наар бииринэн эрэ куоһурбат, дьон кэпсээнинэн бастакы ынахтара икки көстөөх сайылык алааһыгар киирэллэригэр бүтэһик ынахтара хотонтон саҥа тахсар эбит. 
Даадар кулуба туһунан элбэх үһүйээн хаалбыт, ол курдук күһүөрү, эрэ суох дьахталлары кус сыгынньахтаан баран кыра алааска ынахтары мэччитэр курдук ыытан кэбиһэр уонна бэйэтэ атыыр оҕус буолан маҕырыы-маҕырыы алааска киирэн сырсар эбит үһү. 
Хас барбыт-кэлбит киһи кини дьиэтигэр хайаан да таарыйан ааһыахтаах эбит уонна тойоҥҥо айах тутан тыл этиэхтээх эбит. 
Дьиэтин таарыйбакка эрэ ааспыт дьону эдэр уолаттар атынан ситэн тиийэн кымньыынан таһыйан баран төннөрү хайыһыннараллар эбит. 
Оннук хас даҕаны улахан сололоох тойоттору төннөрөн турардаах үһү. 
Наахараҕа Ньукуолуҥҥа анаан таҥара дьиэтин туттарбыт (соторутааҕыта уокка былдьаммыта), ону Дьокуускайтан аркыырай бэйэтэ кэлэн аспыт. 
Кини кэлэригэр Чыамайкыга дылы хара тыаны солоон саҥа суол оҥотторбут, ол суола билигин да чөл турар. 
Даадар кулуба олорбут балаҕанын уһуна 22 м, кэтитэ 3 м., үрдүгэ 3 м., остуолбаларын иккилиитэ туруорбуттар эбит уонна ирбэт тоҥ мууска дылы дириҥҥэ хаһыллыбыт эбит. 
7 эркиннээх, хас эркинин аайы түннүктээх эбит, балаҕан тула 1,5 м тиийэ кэтиттээх нааралар бааллар эбит.
Өнньүөс өйдөбүлэ.
географияҕа: кырдаллар икки ардыларынааҕы дириҥэ суох инчэҕэй уһун куоһаах, хотоол, уу былыргы сүнньэ.
Бөтүҥ нэһилиэгэ (Амма улууһа). Бөтүҥ нэһилиэк. 
Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бөтүҥ.
Улуус кииниттэн 9 км хоту диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 1 195 киһи (2007 сыл), Уорай сэлиэнньэҕэ биир да киһи хаалбата.
Олохтоохтор оҕуруот аһын үүннэрэллэр уонна ынах-сүөһү иитэллэр.
Бөрө Бөтүҥнэр туһунан номоххо, кэпсээннэргэ киирбит үһүйээннэр бааллар.
Сусуман.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;273162&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T14:06:23Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 21 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;278810&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Сусуман. (нууччалыы: "Сусуман") Куорат, Магадан уобалаһын Сусуман оройуонун киинэ.
Нэһилиэнньэтэ 7,2 тыһ. киһи (2005 сыл).
Куорат Бөрөрөөх диэн Халыма салаатыгар турар.
Куорат аата эбээннии «кухуман» диэн тылтан тахсар, ол аата «чысхан».
Сэйимчээн. Сэйимчээн () — бөһүөлэк, Магадан уобалаһын Среднекан оройуонун киинэ.
Сэйимчээн үрэх Халымаҕа түһэр сиригэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2,8 тыһ. киһи.
Устуоруйаттан.
Хаайыылаахтар тутууга, көмүс уонна хорҕолдьун хостооһуҥҥа үлэлээбиттэрэ.
Билибино. Билибино. (Нууччалыы: "Билибино"). Куорат (1993 сылтан) Чукотка автономиялаах уокурук Билибино оройуонун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 5,6 тыһ. киһи (2008 сыл). 1989 сылга 15,6 тыһ. тиийэ сылдьыбыта.
Куорат Анадыртан 653 км арҕаа диэкки Кепервеем өрүскэ турар.
Көмүс хостооһуна. Хайаны байытар комбинат баар.
Аэропорда 30 км соҕуруу Кепервеем диэн бөһүөлэккэ баар.
Ас буhарар система.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;248225&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T14:06:55Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 81 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;278813&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ас буhарар система диэн элбэх сааныктаах харамайдар сиэниллибит астан энергияны уонна иҥэмтэлээх субстанциялары оруур уонна туhата суохтары араарар органнара.
Быар. Быар диэн тоноҕостоохторго уонна сорох атын харамайдарга баар орган. Быар элбэх үлэлэрдээх, олор ахсааннарыгар киирэллэр детоксификация, протеин синтеhа уонна ас буhарыыга наадалаах биохимикаллары оҥоруу. Быар үлэтэ суох олох сатаммат.
Быар метаболизмҥа сүрүн оруоллаах, онтон ураты гликогены тутуу уонна кыhыл хаан сааныктарын декомпозицията. Быар киhи этин ордук улахан былчархайа.
Оhоҕос. Оhоҕос диэн ас буhарар система сороҕо. Куртахтан ануска дылы баар. Кыыллар оһоҕосторо икки ирээттээх: кыра оhоҕос уонна улахан оhоҕос. Бүтүннүүтэ 4 м уhуннаах.
Болугур нэһилиэгэ (Амма улууһа). Болугур нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Болугур. 
Улуус кииниттэн 53 км соҕуруулуу-арҕаа диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар турар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 491 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии. 
Нэһилиэк сиригэр үрдүк хаачыстыбалаах туой булуллубута, онтон олохтоохтор чорооннору уонна да атын туһалаах иһиттэри оҥороллор. Нэһилиэк сиригэр архитектура мэҥэ сирдэрэ (памятниктар) бааллар. Колбо диэн сиргэ XIX үйэҕэ тутуллубут Дьаакыбылап баай икки этээстээх башнята, чуолҕаннардаах икки ампаара, Кыталыктаах диэн сиргэ алта кырыылаах ампаар бааллар. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа Павлов Иев Павловичка өйдөбүнньүк баар (1983 с.), Аҕа дойду сэриитигэр өлбүт буойуннарга аналлаах памятник баар памятник землякам, павшим воинам ВОВ (1985 с.), Саха АССР 50 сааһыгар анаан тутуллубут обелиск (1972 с.), «Колбо» диэн сиргэ 1921 с. ытыллыбыт 7 хомуньуус уҥуоҕа баар.
Маай нэһилиэгэ (Амма улууһа). Маай нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Покровка. Улуус кииниттэн 25 км соҕуруу диэкки сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 696 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Покровка — 694, Булуҥ — 2 киһи.
Олохтоохтор дьарыктара бурдук үүннэрии.
Соморсун нэһилиэгэ (Амма улууһа). Соморсун нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Михайловка. 
Улуус кииниттэн 59 км хоту диэкки сытар Амма өрүс хаҥас кытылыгар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 855 киһи (2007 сыл).
Мээндиги нэһилиэгэ (Амма улууһа). Мээндиги нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мээндиги.
Улуус кииниттэн 48 км хоту диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 477 киһи (2007 сыл).
Олохтоохтор дьарыктара бурдук үүннэрии.
Синньигэс оhоҕос. Синньигэс оhоҕос диэн тоноҕостоох харамайдарга баар ас буhарар система иирээтэ, куртах уонна халыҥ оhоҕос икки ардыларыгар баар. Ас буhарыыга сүрүн суолталаах.
Халыҥ оhоҕос. Халыҥ оhоҕос ("Эмис оhоҕос)" диэн тоноҕостоох харамайдар ас буhарар системаларын аллараа өттө. Ылыллыбыт иҥэмтэлээх субстанциялартан ууну оборон баран эттэн таhаарар. Халыҥ оhоҕос икки ирээттээх: муҥур оһоҕос уонна көнө оhоҕос.
Былчыҥ. Былчыҥ диэн эт кылгыыр сиинэ. Үөскэх араҥа сааныктарыттан турар. Былчыҥ сааныктара кылгыыр утаhыннаахтар, кинилэр бэйэ бэйэлэрин солбуйаллар уонна саанык кээмэйин уларыталлар. Дьардьама уонна сүрэх гиэннэригэр арахсаллар. Былчыҥнар күүһү уонна хамсааhыны оҥороллор.
Сирия. Сирия (араб. سورية‎ "Sūriya") диэн Соҕуруулуу-арҕаа Азия дойдута. Кирбиилэhэр Либанныын уонна Сир ортотунааҕы байҕаллыын арҕаа, Исраиллыын соҕуруулуу-арҕаа, Иорданиялыын соҕуруу, Ирактыын илин уонна Түркийэлиин хоту. Сирия 1946 с. дылы Францияҕа бас билинэр этэ. Киин куората Дамаскус.
Сирия муус устар 1946 с. тутулуга суох буолбута. Республика. 1970 с. ыла илинэн Ассадтар дьиэ кэргэннэрэ салайар. Билиҥҥи президент Башар аль-Ассад, 1970-2000 сс. дойду баhылыгын, Хафез аль-Ассад уола.
Дамаскус. Дамаскус диэн Сирия киин уонна ордук улахан куората. Аан дойду ордук былыргы куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Олохтоохторун ахсаана тула эргинниин 6.5 млн.
Тадьикистаан. Тадьикистаан (), официаллык Тадьикистаан Өрөспүүбүлүкэтэ ("Ҷумҳурии Тоҷикистон") диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Афганистанныын соҕуруу, Узбекистанныын арҕаа, Кыргызстанныын хоту уонна Кытайдыын илин.
Душанбе. Душанбе (тадьиктыы "Душанбе", перс тылынан دوشنبه — «бэнидиэнньик»)(1961 с. дылы Сталинабад) диэн Тадьикистан киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 679,400 (2008).
Км². Квадратнай километр (км², km², кв.км) — иэн кээмэйэ, квадратнай миэтэрэҕэ кратнай. 
1 км² тэҥ:
Төттөрү:
гектар « квадратнай километр
Сөп түбэһии:
Египет сирин иэнэ ·106 км²
Певек. Певек. (чукчалыы: "Пээкин", нууччалыы: "Певек"). Куорат (1967 сылтан) Чукотка автономиялаах уокурук Чаун оройуонун киинэ.
Нэһилиэнньэ ахсаана 4,4 тыһ. киһи (2008 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12,9 тыһ. тиийэ сылдьыбыта.
Илин Сибиирдээҕи байҕал Чаун тамах кытылыгар Анадыртан 640 км. турар.
Остуоруйаттан.
1949 сылтан 1957 сылга диэри манна Дальстрой систематыгар киирэр Чаунлаг и Чаунчукотлаг хаайыылар салалталара баар этэ.
Ньылхан.  
Ньылхан. (нууччалыы: "Нелькан") Хабаровскай кыраай Айаан-Маайа оройуонугар баар сэлиэнньэ, оройуон кииниттэн 200 км.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1204 киһи (2008 сыл), нууччалар уонна эбэҥкилэр.
Маайа өрүскэ аал сырыытын бүтэһик пууна.
Устуоруйаттан.
Сэлиэнньэ Айаан пуордун Дьокуускайы кытта ситимниир суолга турара. 1818 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр манна бурдук ыскылаата тутуллубутун туһунан сурук баар. 1848 сыллаахтан 1867 сыллаахха диэри бу ыскылаат Арассыыйа-Америка хампаанньатын бас билиитигэр сылдьыбыта. Бу суолунан XIX үйэҕэ табаарынан Дьокуускай уонна Иркутскай хааччыллаллара. Ол курдук үйэ бүтэһигэр сылга Ньылхан нөҥүө 100 тыһыынчаҕа диэри чэй хоппото тиэйиллэрэ биллэр. Бу суолу хааччыйарга үөрэхтээх дьон ирдэнэр буолбуттар, онон 1902 с. сыаркап приходун оскуолата аһыллыбыта.
1926 сыллаахха Ньылхаҥҥа Бары тоҥустар иккис сийиэстэрэ арыллыбыт. 
Манна Сэбиэскэй Саха сирэ депутааттара кыттыыны ылбыттар. 
Сүрүн ырытыллыбыт боппуруос: тоҥустар уонна сэбиэскэй былаас. 
Саха хомуньуустара бу иннинэ саҕаламмыт тоҥус бастаанньатын уҕарыта сатаабыттар, тоҥустар буоллаҕына сэбиэскэй былаас туох да үчүгэйи аҕалбата диэн санааларын уларыппатахтар
Тында. Тында куорат. (Нууччалыы: "Тында") Амуур уобалаһын Тында оройуонун киинэ.
«БАМ столицата» диэн официал буолбатах ааттаах.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 38,2 тыһ. киһи (2008 сыл).
Тында үрэххэ Благовещенскайтан 839 км. сиргэ турар. Муора таһымыттан 500 м.
Бөдөҥ транспорт пууна. Тимир суоллар.
Маайа (өрүс). Маайа (Майда). Өрүс, Хабаровскай кыраайынан уонна Саха сиринэн устар, Алдан уҥа салаата.
Баһа Юдома - Маайа хаптал хайалаах сиргэ баар. 
Уһуна 1053 км, тардыытын иэнэ 171 000 кв. км. Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 1180 куб. м. 
Үөһээ уонна орто сүүрүгэр хочото киэҥ, маардаах, алараа сүүрүгэр турук хайалаах. Уута ардахтан уонна муус ууллуутуттан кэлэр.
Халаан уута ыам ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри. 
Алтынньы иккис аҥарыгар тоҥор, мууһа ыам ыйыгар эстэр.
Аал сырыыта төрдүттэн 547 км. 
Остуоруйаттан.
XXVII үйэттэн XX үйэ ортотун диэри Маайа хочотунан Дьокуускайтан Лаамы байҕалга диэри суол ааһар этэ. 
Өрүскэ баар нэһилиэнньэлээх пууннар: Нелькаан, Дьигдэ, Айыым, Уус Юдома.
Айыым. Айыым. Хабаровскай кыраай Айаан - Маайа оройуонугар баар сэлиэнньэ.
Оройуон кииниттэн 400 км. сиргэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2006 сыл), нууччалар уонна эбэҥкилэр.
Юдома. Юдома. Өрүс, Маайа уҥа салаата, Хабаровскай кыраай уонна Саха сирин чэрчитэ буолар.
Баһа Сунтаар Хайата сис хотугулуу-арҕаа эниэтигэр сытар. Ниткан уонна Авмя үрэхтэр холбоһор сирдэриттэн саҕаланар. 
Сүүрүгэ түргэн, халаан уута хочону ылар, кытыллара туруктаахтар, элбэх харгылаах уонна чайдаах.
Аал сырыыта төрдүттэн 217 км.
Сатаҕай нэһилиэгэ (Амма улууһа). Сатаҕай нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сатаҕай. 
Улуус кииниттэн 132 км. Суола үрэх төрдүгэр сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 563 киһи (2007 сыл). 
Амма суолтан 40 км мэлдьи сырыылаах суолунан.
Сулҕаччы нэһилиэгэ (Амма улууһа). Сулҕаччы нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сулҕаччы.
Улуус кииниттэн хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 713 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сулҕаччы — 448, Сэргэ Бэс — 265 киһи.
Чакыр нэһилиэгэ (Амма улууһа). Чакыр нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иккис Чакыр. 
Улуус кииниттэн 15 км соҕуруу диэкки Амма өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 771 киһи (2007 сыл).
Чапчылҕан нэһилиэгэ (Амма улууһа). Чапчылҕан нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чапчылҕан. 
Улуус кииниттэн 3 км илин диэкки сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 864 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Чапчылҕан — 722, Промкомбинат — 142 киһи.
Эмис нэһилиэгэ (Амма улууһа). Эмис нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эмис.
Улуус кииниттэн 74 км. Дьокуускайдыыр суолга сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 639 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Эмис — 636, Олом-Күөл — 19 киһи.
Урицкай. Урицкай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Урицкай. 
Улуус кииниттэн 130 км илин диэкки Өлүөнэ кытылыгар сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 329 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Урицкай 320, Хатыҥ Тумул — 9 киһи. 
Кыһыҥҥы суол, сайын уу суола. Нэһилиэк урукку аата "Чокуур" диэн.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Чаара (нэһилиэк). Чаара национальнай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэс Күөл. 
Улуус кииниттэн 190 км соҕуруулуу-арҕаа Чаара өрүс кытылыгар турар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 233 киһи (2007 сыл). 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Чапаев (нэһилиэк). Чапаев нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чапаево. 
Улуус кииниттэн 243 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 928 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Чапаево — 856, Тинная — 72 киһи.
Олохтоохтор мас промышленноһыгар үлэлииллэр.
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Бастакы Нөөрүктээйи. Бастакы Нөөрүктээйи нэһилиэк — Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Бастакы Нөөрүктээйи бөһүөлэгэ. Сүнньүнэн хотуттан Өлүөнэҕэ түһэр Бири үрэх уонна кини салаата Мэличээн үрэх тардыыларынан сытар, нэһилиэк сорох сирдэрэ онтон уҥуор, Өлүөнэ соҕуруу кытылыгар бааллар.
Быысаһар: хоту өттүттэн Сунтаар улууһун кытта, илин Абаҕа уонна Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэктэрин кытта. Соҕуруу өттүттэн Кыыллаах уонна Дьаархан нэһилиэктэрин кытта, соҕуруулуу-арҕаа Дабаан нэһилиэгин кытта быысаһар. Оттон арҕаа Чапаев нэһилиэгэ сытар. 
Бастакы Нөөрүктээйи киин бөһүөлэгэ улуус кииниттэн 50 км арҕаа диэкки, Өлүөнэ кытылыгар турар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1444 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бастакы Нөөрүктээйи бөһүлэгэ 976, Бүүрүк — 254, Таас Анна — 212 уонна Куду Бэс — 2 киһи. 
Нэһилиэк киинэ улуус киинин кытта мэлдьи сырыылаах суоллаах.
Устуоруйаттан.
1633 с.төрүттэммит диэн баар (чопчулана илик). Нөрүк диэн аҕа ууһун баһылыгынан ааттаммыт.
Бастакы сабаҕалааһын быһыытынан төрүттэрэ Мэҥэ сиригэр олохсуйан баран дьаһаахтан куотан Өлүөхүмэҕэ, Сунтаарга олохсуйбуттар. Иккис сабаҕалааһынынан Нөрүк аҕа ууһун дьоно Алтаайтан монгол-татаар ыгыытыттан тэскилээн кэлэн билиҥҥи Ленскэй сиригэр (Чамча), Өлүөхүмэҕэ (Бастакы уонна Иккис Нөөрүктэр), Сунтаарга (Сиэйэ, Түбэй) олохсуйбуттар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ. Иккис Ньөрүктээйи нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иккис Нөөрүктээйи. 
Улуус кииниттэн 37 км арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 914 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Иккис Нөөрүктээйи — 812, Холго — 67 уонна Бердиҥкэ — 35 киһи. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — Якутск, 1980.