mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Метафора. Метафора , холуйуу, холооһун – тугу эмэ туохха эмэ холуйан этии, биир сүрүн поэтическай троп тылы, тустаах суолтатыгар буолбакка, атыны холуйууга «көһөрөн» туттуу; биир барамайы атын ханан эрэ маарынныырынан солбуйан, кубулдьутан, холуйан этии. Холуйуу норуот тылын дьүһүннүүр кырааскатыгар мэлдьи дэлэй. Күнү – көрөр диибит ( харахтаахха холуйан), этиҥи – этэр диибит (тыыннаахха холуйан), сүрэҕи – төлөннөөх диибит (умайарга холуйан). Итинник бытовой «дьиэ эргин» метафоралар хас саҥардах ахсын көстөллөр.
Норуот поэзиятыгар, холобур, таабырыҥҥа холуйуу формата бэрт хойуу. «Сир анныгар итии болгуо сытар үһү» диэн эһэни таабырынныыллар. Эһэ – итии болгуо икки маарыннаһаллара диэн иккиэн суостаахтар, кутталлаахтар эрэ. «Ийэтэ иҥэрсийэн хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт ( саа, буулдьа)» – бу эмиэ бэркэ мындырдаан, таабырын үгэһинэн, соруйан муннаран холуйуу.
Метафора айылҕаҕа, олоххо – туохха барытыгар маарыннаһар өрүттэри булан көрүүгэ төрүттэнэр. Кини икки суоллаах: судургу, боростуой метафора – биир этииттэн, биир холооһунтан оҥоһуллар (холобур, Эллэй «Таба» диэн ырыатыгар табаны «баай кыраай манньыага», «туундарам туллуга», «кыраһам көмүһэ» диэн холуйтуур); метафора иккис суола тэнийбит холуйуу диэн ааттанар. Холобур, В. Маяковскай «Хабарҕа хайдарынан» диэн сруйуутугар бэйэтин поэзиятын сэбилэммит сэрии күүһүгэр киэҥник тэнитэн холуур:
"Сэрии парадын курдук"
"страницаларбын тэнитэн"
"Кэрийэн көрөбүн"
"строкаламмыт фронум кэккэтин."
"Хоһооннорум бэлэмнэр"
"снаряд буолан"
"эстэргэ,"
"Кыайан-хотон"
"албан аакка тиксэргэ."
"Поэмаларым,"
"сыыспат тэргэн буоланнар,"
"Сыалларын кыҥаан"
"кирийэн тураллар."
"Ордук биһирэммит"
"сэрии сэбин"
"туһаайан,"
"Рифма"
"Сытыы сабылатын"
"өрө уунан"
"Ох тыл кавалериятын"
"Охсуһууга көтүтэн,"
"Кимэн-кэйэн,"
"кэтэн киирэргэ"
"бэлэм,"
"Бу сүүрбэ сылга"
"кыайыы-хотуу тутан кэлбит,"
"Бу ситэ толору сэбилэммит"
"бары сэрииби,"
"Бүтүн аан дойду пролетарията,"
"барытын,"
"Бүтэр тиһэх лииһигэр тиийэ"
"эйиэхэ аныыбын"
Сорох метафора айымньы бүтүннүүтэ буола тэнийэн, поэтическай айымньы ис хоһооно барыта улаҕалаах, хос өйдөбүллээх, метафорическай майгыннанар (М. Горькай «Буурҕаһыта», П. Ойуунускай «Тимир көлөтө», Эллэй «Кытыйата»). Метаморфическай айымньылар саха норуотун тылынан поэзиятыгар эмиэ көстөллөр («Ыарҕа ырыата», «Бөх чабычаҕын ырыата» уо.д.а.). [Г.Васильев. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976]
Метафора – тылы, этиини барамайдар маарыннаһыыларыгар эбэтэр тэҥнээһиҥҥэ олоҕуран көһөрөн туттуу. 
Туһаныллыбыт литирэтиирэ.
1)Бурцев, А.А., Федоров, И.С. Русско-якутско-английский словарь литературоведческих терминов / А.А. Бурцев, И.С. Федоров. – Якутск : Изд-во Якутского госуниверситета, 2008.142с
2)Васильев Г. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976
Окказионализм. Окказионализм — ааптар неологизыма.
Омоформа. Омоформа — биир тыл иккки араас атын-атын суолталаах өйдөбүлгэ туттуллар. Холобур: баран иһэбин, уу иһэбин (иһэбин).
Омография. Омография - Биирдик суруллар ол гынан баран саҥарллара уратылаах тыллар. Омографка араас фуормалаах, араас суолталаах тыллар киирсиэхтэрин сөп.
Фотосинтез. Фотосинтез диэн үүнэйилэр бэйэлэригэр аһы оҥорорун ааттыыллар. Ол химиялаах процесс күн сырдыгынан харыалык диоксидын саахардарга кубулутар. Үүнээйи эрэ буолбакка, бактериялар, тэллэйдэр уонна протистар фотосинтеһы тутталлар. Фотосинтез сиргэ олох баарыгар биир олус тутаах буолар. Үүнээйи барыта кэриэтэ онтон тутулуктаахтар. 
Фотосинтез араастык барыан сөп, ол гынан баран биир бүтүн бэлиэлээхтэр.
Утяшева Ляйсан Альбертовна. Ляйса́н Альбе́ртовна Утя́шева (, ; 1985 сыл, бэс ыйын 28, Раевскай, Башкирскай АССР төр.) — Арассыыйа спортсменката, художественнай гимнастикаҕа үтүөлээх маастар, хас да төгүллээх Арассыыйа уонна аан дойду күрэхтэһиилэрин кыайыылааҕа, Европа алта төгүллээх кыайыылааҕа, хамаанданнан ааҕыыга Европа чөмпүйүөнэ (2002 с) . 2001/02 с. Аан дойду Кубогун кыайыылааҕа, 2002 с. Балтия уонна Тутулуга Суох Дойдулар Сойуустарын эдэр ыччаттарын күрэхтэһиитин кыайыылааҕа. Тэлэбиисэргэ биэрии ыытааччыта, спорт комментатора, ТНТ хаанаалга «танцы» диэн шоу ыытааччыта.
Новгород кодекса. Новгоро́д кодекса («Новгородская псалтырь», ордук итэҕэмтиэтик ааҕыллар тиэкиһинэн ) — Русь былыргы кинигэ (2000 сылга булуллубута). 75, 76 уонна 67 саалым чааһа былыргы славянныы тылынан суруллубут толору тиэкис псалымнаах. 
Түөрт сирэйдээх липовай дуоскаттан турар (церами), стилос көмөтүнэн суруйарга анаан буосканан хахтаммыт. Стратиграфическэй, радиоуглероднай уонна палеографическэй көрдөлүүрэнинэн, буоска кодекса XI үйэ маҥнайгы чааһыгар тутталлара, баҕардыы X үйэттэн саҕалаан буолуо, онон Руська саамай былыргы кинигэннэн ааҕыллар күнэ-дьыла 1056–1057 сылларга суруллубута чуолкайдык биллэр Остромирова евангелиятыттан хас да уонунан сыл улахан. 
История открытия.
1973 сылтан ыла В.Л.Янин академик салайыытынан новгородскай археологическай экспедицията
Кедрин Дмитрий Борисович. Дми́трий Бори́сович Ке́дрин (1907 с тохсунньу 22 күнэ, Берестово-Богодуховскай рудник — 1945 с. балаҕан ыйын 18 күнэ, Москуба уобалаһа) — нуучча сэбиэскэй бэйиэтэ, тылбаасчыт. Сүрүн идэтинэн — суруналыыс.
Кедрин поэзиятын уус-уран дьоҕура, киэҥ диапазоннаахтык сытыы кылгас сатирическай хоһооннортон масштабтаах историческэй поэмаларга дылы суруйуута лирика, эпос, драма ньыматын туһанарын уратыта — монолог уонна диалог көрүҥүнэн суруллубут, оруолунан толоруллар лирика, ырыа, номох фольклор уонна. Кедрины талааннаах норуодунай-поэтическай тылынан айымньы салҕааччыларыттан уонна толкуйдаан таһаарааччыларыттан биирдэстэринэн ааҕаллар.
Уотсон Эмма. Э́мма Шарло́тта Дюэ́р Уо́тсон (англ. "Emma Charlotte Duerre Watson"; род. 15 апреля 1990, Мезон-Лаффит, пригород Парижа, Франция) — британия киноактрисата уонна фотомодель.
Гарри Поттер киинэтигэр Гермиона Грейнджер оруолун  ооньоон биллибитэ , Дэниел Редклиффтыын уонна Руперт Гринныын бииргэ уһуллубута. Эмма бу оруолу 1999 c. 9 сааһыгар ылбыт.Бу инньинэ кини оскуола туруоруорууларын кыттыылааҕа.Бу туруорууларга кыттыыта киниэхэ элбэх наҕарааданы аҕалбыт уонна 10 млн элбэх 
Ол таһынан "Балетные туфельки" диэн киинэҕэ уһуллубута.2007 с. тохсунньу ыйга ВВС көстүбүтэ.
Ону тэҥэ Эмма принцесса Горошинканы "Приключения Десперо" персонаһын саҥалаабыта.
2009 с. Эмманы гиннесс рекордун кинигэтигэр саамай улахан хамнастаах дьахтар актер диэн киллэрбиттэр.
2009 с. үрдүк рангалаах дипломатической представительынан анаабыттара.
Чуумпу Дон. «Чуумпу Дон» — Михаил Шолохов 4 туомнаах роман-эпопея. 1—3 томнар 1925 сылтан 1932 сылга диэри суруллубуттара. 1928—1932 сс «Октябрь» сурунаалга бэчээттэнэн тахсыбыта. 4 том 1940 сылга бүтэриллибитэ, «Новый мир» сурунаалга  в 1937—1940 сс бэчээттэнэн тахсыбыта.
XX үйэтээҕи нуучча литературатыгар саамай суолталаах айымньыларыттан биирдэстэринэн буолар,Бастакы аан дойдутааҕы сэрии кэмигэр дон хаһаактарын  киэҥ олохторун понораматын уруһуйдуур, революция кэминээҕи түбэлтэлэр уонна Россияҕа Граждансай сэрии уруһуйданар.
Фердинанд де Соссюр. Фердина́нд де Соссю́р (,1857 с. сэтинньи 26 күнэ , Женева —1913 с. олунньу 22 күнэ) — Швейцария тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистическэй оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна структурнай лингвистика төрүттэрин укпут. Фердинанд де Соссюру элбэхтик XX үйэ лингвистика  "аҕатынан" ааттыыллара уонна кини идеялара улахан суолталаах сабыдыалы ууран, бүтүн XX үйэ гуманитарнай санааларыгар структурализм төрүттэниитигэр көҕүлээбиттэрэ.
Ф. де Соссюр сүрүн үлэтэ — «Курс общей лингвистики» ().
«Курс общей лингвистики».
«Курс общей лингвистики» Соссюр өлбүтүн кэннэ үнүбэрсиэттээҕи лекцияларын матырыйаалларын туһанан Шарль Балли уонна Альберт Сеше көмөтүнэн 1916 сылга тахсыбыта. Балли уонна Сеше сорох өттүнэн хос ааптардарынан ааҕыллыахтарын сөптөр тоҕо диэтэр Соссюр маннык кинигэни таһаарыам дии санаабата уонна бэчээттээччилэринэн тутулугар да ис хоһоонугар да элбэх киллэриллибитэ.(биһиэхэ биллэр Соссюр лекцияларын сурунуутугар сиһилии элбэҕэ суох, баҕар, биллэн турар, кини бииргэ үлэлэһэр дьонун кытта санаатын үллэстэрэ буолуо.
Лебедин. Лебедин () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 26 158 (2012).
Свеса. Свеса () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 758.
Кастриоти, Доника. Доника Кастриоти (, төрөөбүтүнэн "Arianiti-Muzaka"; 1428–1506) — албаан дворянката, Албания национальнай дьоруойа Скандербег ойоҕо.
Биографията.
1428 сыллаахха Влера куорат таһынааҕы Канина кириэппэскэ Георгий Арианити уонна кини бастакы ойоҕо Мария Музаки дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
1451 сыллаахха муус устар 21 күнүгэр Георгий Кастриотига (Скандербекка) ойох тахсыбыт. Кинилэр ыал буолбуттарын түмүгэр икки улахан, биллиилээх аймах доҕордуу сыһыаннара бөҕөргөөбүт, ону сэргэ православия таҥаратын дьиэтэ Фиери куораттан аҕыйах биэрэстэлээх сиргэ турар "Ardenica Monastery" манастыырга дьайар кыаҕа улааппыт. Доника бииргэ төрөөбүт балта Ангелина Сербия салайааччыта, өлбүтүн кэннэ Сербиятааҕы православнай таҥара дьиэтигэр сибэтиэйгэ тэҥнэммит Стефан Бранкович ойоҕо этэ.
Осман импиэрийэтэ Албанияны сэриилээн ылбытын кэннэ, Кастриотилар Италияҕа көспүттэрэ. Онно тиийэн Неаполитания королевствотыгар дворян титулун ылбыттара. Ону сэргэ кинилэргэ Галатинатааҕы Сан-Пьетроҕа феодаллыы сир, оттон Лечче провинция Солетотугар -- община биэрбиттэрэ. Кинилэр суос-соҕотох уоллара Гьон Кастриоти II Лазар Бранкович диэн Серб деспотиятын салайааччытын кыыһын Ирен Бранкович Палеологу ойох ылбыта.
Доника Кастриоти 1505 сыллаахха (сорох чахчыларынан 1506 сыллаахха) Испанияҕа өлбүтэ. Билигин Албания хас да куоратыгар кини аатын сүгэр уулуссалар бааллар.
Иик. Иик () — киһи, кыыл-сүөл бүөрүн көмөтүнэн үөскэтэр убаҕаһа, экскремен көрүҥэ.
Иик киһи-сүөһү бүөрүгэр хаан фильтырданарын, этигэр-сиинигэр баар уута мустарын уонна секреция түмүгэр үөскүүр. Бүөргэ үөскээбит иик анал тымыр устун хабахха киирэр. Ол кэннэ эмиэ анал тымырдарынан таһырдьа тахсар.
Метонимия. Метонимия (, «атын аат») – хоһуйан этии (троп) биир сүрүн көрүҥэ; кубулутан, халбарытан ааттааһын; барамайы, көстүүнү сирэйинэн буолбакка, кини өйдөбүлүн атын тылынан, этиинэн хоһуйан биэрии. Холобур, саха норуотун поэзиятыгар «сылгы, ынах үөрэ үөскээтэ» диэн сирэйинэн этэри «үрүҥ түүлээх үөрдүстэ, хара түүлээх ханыыласта» диэн хоһуйуллар, эбэтэр судургу «элбэх аттаах дьон, баайдар, дьадаҥылар мунньуһуннулар» диир оннугар «алтан иҥэһэлээх аарыгырда, тимир иҥэһэлээх тигистэ» диэн метонимическай обраһынан этэллэр. Метонимия барамайы, көстүүнү бүтүн бэйэтин ааттыыр оннугар кини ала-чуо бэлиэтинэн быстах чааһынан ааттаан, онон уопсай өйдөбүлүн, уопсай уобараһын биэрэр. 
Холобур:&lt;br&gt;
"Харсар хаастаах,"&lt;br&gt;
"Хамсыыр кыымнаах,"&lt;br&gt;
"Хара харах,"&lt;br&gt;
"Ханна бааргын?"&lt;br&gt;
"Үс ыыстык уһуктара"&lt;br&gt;
"Бороҥуй муннуктан"&lt;br&gt;
"Киниэхэ сыылбыттар,"&lt;br&gt;
"Хаанынан кытаран..."&lt;br&gt;
Бастакы холобурга – тапталлаах кыыс, иккискэ суостаах үс бандьыыт уобарастаналлара көстөн турар.
Метафораттан метонимия атын: бастакынан «кэриэтэ», «дылы», «курдук» тыллар көмөлөрүнэн тэҥнээһиҥҥэ (сравнение) кубулутуохха сөп, оттон метонимия оннук кубулуйбат, судургу этиллэр, көннөрү аат курдук ааттанар. [Г.Васильев. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976]
Метонимия – барамайы, көстүүнү сирэйинэн буолбакка, кини өйдөбүлүн атын тылынан, этиинэн хоһуйан биэрии. 
Туһаныллыбыт литирэтиирэ:
1) Бурцев, А.А., Федоров, И.С. Русско-якутско-английский словарь литературоведческих терминов / А.А. Бурцев, И.С. Федоров. – Якутск : Изд-во Якутского госуниверситета, 2008.142с
2) Васильев Г. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976
Фразеология. Фразеология ( — этии — өйдөбүл, үөрэх) — ситим тыллары үөрэтэр лингвистика салаата, ханнык эмит омук тылын ситим тылларын бөлөҕө эмиэ фразеология диэн ааттанар. 
Биирдии тылы эбэтэр омук тылын тылын-өһүн баайын үөрэтэр лексикологияттан уратыта кини хас да тыллаах конструкциялары үөрэтиитэ буолар: коллокациялары, сомоҕо домохтору, өс домохторун, өс хоһооннорун уо.д.а.
Угроиды. Угроиды () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 159 (2013).
Солбук (лингвистика). Транскрипция тыл үөрэҕэр — тыл дорҕооннорун (фонема, аллофон, дорҕоон) анал бэлиэлэринэн (фонетическэй алфавитынан) чопчу көрдөрөн туран сурукка суруйуу. Лингвистика түөрүйэтигэр уонна быраактыкатыгар солбук араастык туттуллар.
Ааҕааччы төрүт тылыгар сахатытан собук иһиллиитэ.
Сахатытан солбук ханнык эмэ алфавиттан ылыллыбыт эмиэ оннук тыллаах бөлөх саҥатыттан (бу алфавитынан туттар этнос, субэтнос, ханнык-эмэ уобалас эбэтэр сэлиэнньэ олохтоохторо) анал бэлиэлэринэн тириэрдиэн сөп, атыннык эттэххэ тылы туттааччыга биитэр кини көрүҥүгэр (түөлбэ тылга, идиолектка) төрөөбүт тылын иһиллиитин сурунуу.
Ол курдук кириллица нууччалыы көрүҥэ (сороҕор ордук чуолкайдык тыаһы тириэрдэр сыаллаах элбэхтиктик көрүҥүгэр уларытыллыбыт) нуучча тылын учебниктарыгар, тыл үөрэҕэр (нууччалыы матырыйаалга олоҕуран), нуучча тылын тылдьыттарыгар ордук туттуллар. Маннык суруйуу көмөтүнэн ааҕааччылары сөптөөхтүк саҥарыы уопсай быраабылаларын (литературнай саҥа нуорматын) кытта билиһиннэрэллэр, маны тэҥэ иһитиннэрии уратыларын кытта 1) туспа тыллары, тыл ситимнэрин, буукуба, дорҕоон дьүөрэлэһиилэрин 2) территория олохтоохторун, төрөөбүт тыл уонна/эбэтэр түөлбэ тылы, сааһынан уо.д.а..
Атын тылынан саҥарааччыларга (туох ханнык иннинэ алфавитно-фонетическай систиэмэ суругунан) маны таһынан саҥарыыны кытта билсиһэллэригэр табыгастаах, төрүт тылларын бэлиэлэрин көмөтүнэн суруллуутунан, Великобритания уонна США үөрэнээччилэрин уонна устудьуоннарын англискай тылынан суруллубут үөрэх тылдьытыгар солбук үксүгэр латыын (английскай) тупсарыллыбыт алфавитын көмөтүнэн, эбии устуруока үрдүнээҕи уонна уструока аннынааҕы охсуу уонна аһаҕас дорҕоон уһаабыт бэлиэлэринэн бэриллэр.
Тыл үөрэхтээхтэринэн элбэх солбук арааһа бэлиэтэнэр. Төрүт өйдөбүлү араарар бэлиэлээх саҥарыы ураты суолтата, дорҕооннору утарыта туруортаан көрүүнү фонематическэй солбук холобурдуур. Кини муҥутуур аҕыйах дорҕоон хомуурун дорҕоон холбоһугунан араарар бэлиэлээх, оннук нуучча тылтан "пал" [пал] уонна "пол" [пол], "пат" [пат] уонна "падь" [пат'] (бүтэһигэ — бүтэйдиҥи уонна бүтэһик дорҕоон сымнатыллан көрдөрүллэр) эбэтэр араастаан "булочная" диэн тылы саҥарыы [чн] уонна [шн]. Мөлтөх быһыыга фонематическай солбук кинилэргэ буолар дорҕооннор утарыта турсууларын учуоттуур. Ньиргиэрдээх-ньиргиэрэ суох пааралаах нуучча бүтэй дорҕоонноругар бу быһыы букатын тыл бүтэһигэр: маннык "чад" уонна "чат" атыылыы төрүт түһүккэ турар уонна кини солбуга [чат] көрүҥү ылынан сөп түбэһэр буолар. 
Туһаныллыбыт сирдэр.
↑ Пара слов о транскрипторе. http://www.artlebedev.ru/tools/transcriptor/info/
Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу (лингвистика). Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу тыл үөрэҕэр — тыл дорҕооннорун (фонема, аллофон, дорҕоон) анал бэлиэлэринэн (фонетическэй алфавитынан) чопчу көрдөрөн туран сурукка суруйуу. Лингвистика түөрүйэтигэр уонна быраактыкатыгар солбук араастык туттуллар.
Ааҕааччы төрүт тылыгар сахатытан бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу иһиллиитэ.
Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу ханнык эмэ алфавиттан ылыллыбыт эмиэ оннук тыллаах бөлөх саҥатыттан (бу алфавитынан туттар этнос, субэтнос, ханнык-эмэ уобалас эбэтэр сэлиэнньэ олохтоохторо) анал бэлиэлэринэн тириэрдиэн сөп, атыннык эттэххэ тылы туттааччыга биитэр кини көрүҥүгэр (түөлбэ тылга, идиолектка) төрөөбүт тылын иһиллиитин сурунуу .
Ол курдук кириллица нууччалыы көрүҥэ (сороҕор ордук чуолкайдык тыаһы тириэрдэр сыаллаах элбэхтиктик көрүҥүгэр  уларытыллыбыт) нуучча тылын учебниктарыгар, тыл үөрэҕэр (нууччалыы матырыйаалга олоҕуран), нуучча тылын тылдьыттарыгар ордук туттуллар. Маннык суруйуу көмөтүнэн ааҕааччылары сөптөөхтүк саҥарыы уопсай быраабылаларын (литературнай саҥа нуорматын) кытта билиһиннэрэллэр, маны тэҥэ иһитиннэрии уратыларын кытта 1) туспа тыллары, тыл ситимнэрин, буукуба,дор5оон дьүөрэлэһиилэрин 2) территория олохтоохторун, төрөөбүт тыл уонна/эбэтэр түөлбэ тылы, сааһынан уо.д.а..
Атын тылынан саҥарааччыларга (туох ханнык иннинэ алфавитно-фонетическай систиэмэ суругунан) маны таһынан саҥарыыны кытта билсиһэллэригэр табыгастаах, төрүт тылларын бэлиэлэрин көмөтүнэн суруллуутунан, Великобритания уонна США үөрэнээччилэрин уонна устудьуоннарын англискай тылынан суруллубут үөрэх тылдьытыгар солбук үксүгэр латыын (английскай) тупсарыллыбыт алфавитын көмөтүнэн, эбии устуруока үрдүнээҕи уонна уструока аннынааҕы охсуу уонна аһаҕас дорҕоон уһаабыт бэлиэлэринэн бэриллэр.
Тыл үөрэхтээхтэринэн элбэх солбук арааһа бэлиэтэнэр. Төрүт өйдөбүлү араарар бэлиэлээх саҥарыы ураты суолтата, дорҕооннору утарыта туруортаан көрүүнү фонематическэй солбук холобурдуур. Кини муҥутуур аҕыйах дорҕоон хомуурун дорҕоон холбоһугунан араарар бэлиэлээх, оннук нуучча тылтан "пал" [пал] уонна "пол" [пол], "пат" [пат] уонна "падь" [пат'] (бүтэһигэ - бүтэйдиҥи уонна бүтэһик дорҕоон сымнатыллан көрдөрүллэр) эбэтэр араастаан "булочная"  диэн тылы саҥарыы [чн] уонна [шн]. Мөлтөх быһыыга фонематическай бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу кинилэргэ буолар дорҕооннор утарыта турсууларын учуоттуур.  Ньиргиэрдээх-ньиргиэрэ суох пааралаах нуучча бүтэй дорҕоонноругар бу быһыы букатын тыл бүтэһигэр: маннык "чад" уонна "чат"  атыылыы төрүт түһүккэ турар уонна кини солбуга [чат] көрүҥү ылынан сөп түбэһэр буолар.
Быта уга. Быта уга (, ) — көнөтүк турар элбэх умнастаах "Rosaceae" кэргэҥҥэ киирэр сэппэрээк.
Быта уга — киэҥ сиргэ үүнэр көрүҥ. Ареалын сүрүн өттө Илин Сибиири уонна Уһук Илини, Алтаай-Сайаан уобалаһын, Орто Азия хайаларын, Монголияны, Кытайы уонна Японияны хабар.
Дыргыл. Дыргыл (, ) — от үүнэйилэр уустара, кэргэҥҥэ киирэр, ууска 55 көрүҥ баара биллэр.
Ботаническай ойуулааһын.
Элбэх сыллаах от үүнээйи, 30—75 см үрдүктээх сэппэрээк.
Хаас кэйиҥэтэ. Хаас кэйиҥэтэ ( эбэтэр "Potentilla anserina", ) — оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи, кэргэҥҥэ, ууска киирэр, Хотугу полушарие олохтооҕо. Өрүс кытылларыгар, хонууларга уонна суол кытыытыгар көстөр.
Өтөх ото. Өтөх ото (, ) — элбэх сыллаах оттор уустара, биитэр "Labiatae" кэргэҥҥэ киирэр. Евразияҕа тарҕаммыт, сорох көрүҥнэрэ Хотугу Америкаҕа көспүттэр. Сорох көрүҥнэрэ үрдктүк сыаналанар эмтээх от быһыытынан биллэллэр. 
Тарҕаныыта.
Уус ареала  — Ближний Восток, Европа, Киин Азия, Сибиир. Үүнэр сирэ — өрүс кытыллара, хонуулар, сыһыылар; өтөхтөр, бөх тоҕор сирдэр, аппалар, эргэ карьердар. Туойдуҥу-кумах, азотунан баай сири сөбүлүүр.
Турантай. Турантай (, , ) — элбэх сыллаах от үүнээйилэр уустара, кэргэҥҥэ киирэр. Ууска 10—13 көрүҥ киирэр, Хотугу полушарие умереннай зантыгар үүнэллэр.
Зноб-Новгородское. Зноб-Новгородское () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 900 (2016).
Гагаузия. Гагау́зия, Гагауз сирэ эбэтэр Гагау́з Ери́, докумуоҥҥа АТО Гагаузия (, ) — Молдавия соҕуруу өттүгэр баар автономия. Гагаузтар олохтоох ахсааныттан 50 % ордук сирдэригэр, референдум түмүгэр автономияны утарбатах нэһилиэнньэлээх пууннарга тэриллибитэ.
Тюркияҕа 2016 сыллааҕы от ыйынааҕы байыаннай путч. Тюркияҕа от ыйын 15–16 күннэригэр буолбута. Түрк сорох байыаннайдара байыаннай переворот оҥорон Анкараҕа, Стамбулга, Мармариска уонна Малатьеҕа хонтуруолу ыларга соруммуттара. Быһылаан от ыйын 15 күнүгэр, киэһээ саҕаламмыта, бу кэмҥэ Тюркия президена Реджеп Тайип Эрдоган дьиэ кэргэнин кытта Мармариска отельга сынньана сыппыт. Эрдоган отельга саба түһүөхтэрин иннинэ куотан биэрэн от ыйын 16 күнүгэр Стамбулга, өрө туруу хам баттаммытын кэннэ кэлбитэ.
От ыйын 16-гар түүн уонна күнүс Анкараҕа F-16 истребителлэр президент дыбарыаһын уонна парламент дьиэтин буомбалаабыттара. Сарсыарда өттүгэр ити объектары таанкалар штурмалаабыттара. Ону тэҥэ путчистар Стамбуллааҕы, Анкаратааҕы международнай аэропортары, Стамбулга Босфорскай пролив нөҥүө күргэлэри, Анкараҕа бас партия дьиэтин, араас судаарыстыбаннай сулууспа дьиэлэрин, телекомпаниялар офистарын бас билбиттэрэ. Национальнай чуҥнуур тэрилтэ дьиэтигэр уот турбутун туһунан биллибитэ. Сотору кэминэн путчистар телевидение нөҥүө армия Генштаба дойдуга былааһы ылбытын, байыаннай балаһыанньа уонна комендантскай чаас киллэриллэрин эппиттэрэ. Эрдоган ол кэмҥэ былдьамматах телекомпания нөҥүө путч сокуоннайа суоҕун эппитэ, кинини өйөөччүлэри барыларын уулуссаҕа тахсалларыгар ыҥырбыта. Дьон ону истэн уулуссаҕа тахсан путчистарга былааһы ылалларыгар туорайдаһан барбыта. Путч кэмигэр дойду кыраныыссалара сабыллыбыттара, Греция армиятын толору байыаннай бэлэмҥэ киллэрбитэ, бу НАТО историятыгар аан бастаан биир чилиэн атын чилиэни утары дьааххаммыта, армиятын сэриилэһэргэ бэлэмнээбитэ. Аан дойду салалталара путч дойдуга былааһы былдьыырга соруммутун утарарын биллэрбитэ. Дойду полицията, армиятын сороҕо, будун уонна духовенство Эрдоган диэки буолан путчистар былааһы кыайан туппатахтара, авиациялара суулларыллыбыта, сорохторун миэстэлэригэр өлөртөөбүттэрэ, аҕыйах киһи вертолетка олорон Грецияҕа куоппута. Ол кэннэ 9 тыһыынча киһини былаас путчка кыттыбыттарыгар уорбалаан тутуталаабыта. Путч кэмигэр үс сүүсчэкэ киһи өлбүтэ, балтараа тыһыынча бааһырбыта, куораттар уулуссалара саахалламмыттара.
Гаевой Анатолий Иванович. Гаевой Анатолий Иванович — Саха сиригэр мүөттээх ыҥырыаны иитэр, бу дьарыгы тарҕатыынан дьарыктанар, мүөтүн саха мүөтэ диэн ааттаан атыылыыр урбаанньыт.
Атыылыыр: саха мүөтэ, маточнай үүт, пыльца, прополис.
Гаевой Анатолий Иванович 1984 сылтан тигээйини иитэр. Өрөспүүбүлүкэ уонна дойду дьаармаркаларын кыайыылааҕа. 2000 сыллаахха Сибиир уонна Уһук Илин регионнарын икки ардыларынааҕы быыстапкаҕа кыһыл көмүс мэдээли ылбыта. Германия уонна Таиланд тигээйиһиттэригэр биллэр. Бүтэһик 12 сыл Саха сиринээҕи гериатриятын киинин оҥорон таһаарар аһынан-үөлүнэн хааччыйар. Анатолий Иванович оҥорор мүөтүнэн уҥуох ыарыыларын, астманы, дисбактериоһы, куртах бааһын, гастриты эмтииллэр. Саха мүөтүн сүрүн уратыта араас оттон оҥоһуллара (ньээм от, талах, дөлүһүөн, ньургуһун, уҥуохтаах отон, уулаах отон, биэ эмиийэ, моонньоҕон, сугун, хаптаҕас, кучу уо.д.а.) Саха мүөтэ түмүллүүтэ (концентрацията) бэрт буолан олус туһалааҕынан биллэр, кини Арассыыйа соҕуруутуттан ылыллыбыт мүөттэн улахан уратылаах. Тоҕо диэтэххэ саха тигээйилэрэ кылгас кэм иһигэр түмүүлээх мүөтү кыстаары түргэнник хомуйа охсоллор. Ол иһин саха мүөтэ ферменнарынан, аминокислоталарынан, микроэлеменнарынан баай.
Сигэнии: http://khabexpo.ru/13f/gai.htm
Ньургун Боотур (опера). Ньургун Боотур — опера.
Ямполь (Сумы уобалас). Ямполь () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 554 (2016).
Хулк. Хулк ("Hulk") (The Incredible Hulk) (Bruce Banner) Marvel Comics.
Васильев Семен Гаврильевич. Васильев Семен Гаврильевич (1930-1977) - Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Родился 13 сентября 1930 г. в Бэрийинском наслеге Усть-Алданского района ЯАССР.
После службы в армии с 1954 г. работал инструктором в районном Доме культуры. Не имея специального образования хормейстера, повышал свою квалификацию обучаясь на курсах хормейстеров. В 1963 г. по приглашению И.И. Артамонова приехал работать в Наяхинский Дом культуры и организовал народный хор, в состав которого вошли колхозники и интеллигенция наслега. Хор много гастролировал по республике, стал дипломантом, лауреатом зональных смотров в Иркутске (1967, 1973), Москве (1975) и т.д. В 1966 г. хору присвоено звание «народный».
В репертуаре хора песни: П.И.Чайковского, М.Глинки, Ф.Шопена, Б.Александрова, Я.Френкеля, Я.Колмановского и др.
С.В. Васильев вывел самодеятельное хоровое искусство на всероссийский и всесоюзный уровень и воспитал, известных в республике хормейстеров В.С. Парникова, С.С.Гоголеву, И.И.Готовцева, Т.З.Никифорову, К.З.Третьякову и др.
Наяхинский хор – участник Дней культуры и искусства в Москве, Ульяновске. Башкирии(1972, 1982).
В 1995 г. администрацией Наяхинского наслега (глава М.П.Винокурова) создан Музей хорового искусства, который является единственным в республике, где освещена история, развития хоровых коллективов района и республики. В республиканских конкурсах хоровых коллективов вручается премия имени С.Г. Васильева.
Избирался депутатом Наяхинского наслежного совета, член бюро РК КПСС, правления Республиканского хорового общества, председатель районного общества, делегат II Всероссийского съезда хорового общества в Москве.
Награжден орденом Трудового Красного Знамени, Почетной грамотой Президиума Верховного Совета ЯАССР.
Лазарев Айаал. Лазарев Айаал Петрович - ыарахан ыйааһыҥҥа тустар саха биллиилээх тустууга, Азия чемпиона.
Олоҕун кэпсээнэ.
1986 сыл кулун тутар 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ күн сирин көрбүтэ.