mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Аустралиа Ааҥллара. Аустралиа Ааҥллара (English Australian) - Аустралия дойдутугар олорор англичаннар.
Попигай (кратер). Попигай кратера — Саха сирин уонна Таймыыр чэрчитигэр сытар метеорит охсубут сиригэр үөскэппит кратер. Попигай өрүс тардыытыгар баар. Аан дойдуга төрдүс улахан.
Кратер геометрията.
Кратер диаметра — 100 км кэриҥэ, сүрүннээ Саха сирин территориятыгар сытар, сорҕото эрэ Таймыырга баар. Киһи олорбот сирэ, чугастааҕы нэһилиэнньэлээх пуунунан буолар 400 км. хотугулуу-арҕаа сытар Хатанга буолар. 
Кратер устуоруйата.
Эоцен кэмигэр 35 мөл. сыл нөҥүө метеорит охсубут сиригэр үөскээбит. Кратер намыһаҕа 1946 сыллаахха Д.В. Кожевин арыйбыта, 1970 сыллаахха метеорит үоскэппитин туһунан гипотеза баар буолбута. Бу гипотеза хайа боруодаларын үөрэтии кэнниттэн баар буолбута. Хайа боруодалара сорҕолоро үлтүрүйбүт уонна ууллубут этилэр.
Сүрэх Дьааҥы. Сүрэх Дьааҥы, томтороот. 
Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хоту өртүгэр баар намыһах хайалар.
Устата хотуттан соҕуруу диэкки 160 км. Анаабыр уонна Хатанга өрүстэр тардыыларын араарар.
Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 403 м. Попигай метеорит кратерын илин өртүттэн чэрчилиир.
Чурапчы иэдээнэ. Чурапчы иэдээнэ диэн Чурапчы улууһугар буолбут трагедияны ааттыыллар, олор араас сылларга буолбуттара: 1899 - 1903 сс Улахан аччыктааһын, 1939 - 1941 сс Улахан Аччыктааһын, Чурапчы көһүүтэ, 1954 - 1977 Улахан экономичэскэй застой, 1989 - 1993 сс Улахан кризис. Ити араас биричиинэлэргэ 30 тыыһынча курдук Чурапчы дьоно өлбүтэ.
Далай Лаама. Далай Лаама (, Вайли: "ta la’i bla ma", ). Далай-лаамалар — Тибиэт буддизмыгар тулку бэриллиитин линията. Тибиэттэр саныылларынан далай-лаамалар бодхисаттва Авалокитешвара хос төрөөһүнэ (реинкарнацията).
«Далай» монгуол тылыгар «океан» диэн суолталаах, «лама» ("bla ma") тибиэттии уонна санскриттыы «гуру» «учуутал» диэн суолталаах.
Иво Андрич. Иво Андрич (сербтыы: "Иво Андрић") (Алтынньы 9, 1892 – Кулун тутар 13, 1975) – Югославия улуу суруйааччыта, 1961-ис сыл Нобель премиятын (литератураҕа) лауреата.
Айымньыларын сүрүн тиэмэтэ төрөөбүт Босниятын историята, Осмаанар Империяларын кэмигэр.
Төрөөбүт дьиэтэ Травникка билигин кини музейыгар уларытыллан турар, Белграадтааҕы квартиирата эмиэ.
Биография.
Төрөппүттэрэ Босния хорваттара, католик итэҕэллээх. Аҕата Антун Андрич, ийэтэ Катарина Андрич (төр. Пейич). Иван (кыччатан Иво диэн ааттыыр буолбуттара) икки саастааҕыгар, аҕата эмискэ өлөн туоруур. Ол иһин, ийэтэ кэргэнин аймахтарыгар Вишеград куоракка көһөр. Иво онно улаатар, оскуоланы бүтэрэр.
Карикатура айдаана 2005 уонна 2006 сыллардаахха. Карикатура айдаана 2005 уонна 2006 сыллардаахха - Улахан Аан Дойдутааҕы айдаан, мусулмааннар уонна христианнар утары туруулара. Ити айдаан Данияттан төрүттэммитэ, кэлин тиһэҕэр 36 Эуропа дойдуларын уонна 76 мусулмаан дойдуларын, 12 Арассыыйа республикаларын (олор ахсааннарыгар Саха Сирэ), Латыын Американы, Хоту Америка дойдуларын барытын холбуур улахан планетарнай скандал буолар. Ити скандал билигин да бүтэ илик, араас кыра кыра "стычкалар" буола тураллар.
Айдаан остуоруйата.
Ити айдаан Муһаммеды үөҕэрдик Даниялар хаһыаттарыгар таһаарбыттара, онтон 12 мусулмаан дойдулара Данияҕа бойкот оҥороллор, онтон Дания диэки Норвегия буолар. Онтон Эуропа дойдулара барыта. Эуропа диэки өссө Саха Сирэ 2007 сыллаахха буолар, ол түмүгэр хас да "зачинчиктар" ууратыллаллар. Татарстан Саха Сирин кытта сибээһин быһа сыһар. Айдаан кэнники 230 сыдаарыстыбаны барытын хабар, ол түмүгүнэн Иккис Аан Дойду сэриитин ситэр, элбэх дойдуну хабарынан. Кэнники ол айдаан Германияны, Францияны улаханнык ылар. Айдаан бүтэһигэр хас да киһи өлүүлээх буолар 32 омук дойдуларыгар уонна 61 тыыһынча рааньынайдаах буолар. Олох бүтэһигэр Владимир Путин "зачинчик" диэн Александр Литвиненко этэр, ол кэнниттэн кинини өлөрөллөр.
Өлүөнэтээҕи археология экспедицията. Өлүөнэтээҕи археология экспедицията. 1964 сыллаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаа Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа института тэрийбитэ. Тэриллиэҕиттэн Мочанов Ю.А. салайбыта, археология өттүнэн Саха сирин толору чинчийбитэ.
Сүүһүнэн ахсааннаах былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирдэри булбута. Алдан өрүскэ арыллыбыт хас да сир плейстоцен уонна голоцен кэминээҕи археология култуураларын араарбыта Дьүктээйи, Бэлькичи, Сумнаҕын, Сыалаах уонна неолит кэминээҕи Ымыйахтаах, боруонса үйэтинээҕи Уус Мил култуурата.
Экспедиция төрүттээбит методикалара кэлин Хотугу Азия археология өттүнэн чинчийиитин.
1980 сылга диэри Хоту океантан Амуур өрүскэ диэри уонна Енисей өрүстэн Лаамы байҕалга диэри территория чинчиллибитэ.
1982 сыллаахха Дириҥ Үрэх былыргы дьон олоро сылдьыбыт сир арыллыбыта.
Култуура үлэһитин күнэ. Култуура үлэһитин күнэ — Арассыыйаҕа 2007 сылтан кулун тутар 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Атырдьах ыйын 27 күнүгэр 2007 сыллаахха бу туһунан 1111 нүөмэрдээх ыйаахха Арассыыйа оччотооҕу бэрэсидьиэнэ Владимир Путин илии баттаабыта.
Маннык идэ бырааһынньыгын оҥоруу туһунан 2007 сыл сааһыгар култуура миниистирэ Александр Соколов эппиттээх. Оччотооҕуга миниистир кулун тутары тоҕо талбыттарын маннык быһаарбыт: элбэх регион бу кэмҥэ маннык күнү бэлиэтииллэр уонна атын идэнэн бырааһынньыктары кытта туһунан буолуохтааҕын учуоттаан (Музейдар күннэрэ, Арассыыйа бэчээтин күнэ, Арассыыйа киинэтин күнэ, Арассыыйа бибилитиэкэлэрин күнэ).
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. 2004 c. от ыйын 15 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуонунан ылыныллыбыта.
С. И. Тарасов уонна М. Е. Тимофеев тыллара. Композитор — Кирилл Герасимов.
Йена. Йена () (Бэлиэтэ: ¥; кода: JPY) диэн Дьоппуон валютата. Аан дойду омук валютатын баhаарын үһүс суолталаах валютата, АХШ долларын уонна эуро кэннилэриттэн. Аан дойду биир улахан резерв валютата буолар, АХШ долларын, эуро уонна буунта стерлиҥ кэннилэриттэн.
Валюта курсун устуоруйата.
Бу табыл АХШ долларыгар хас йена киирбитин көрдөрөр (ыйдааҕы, орто).
Сыттаах тирэх. Сыттаах тирэх (, ) — Орто уонна Илин Сибиир, Уһук Илин, Монголия уонна Хотугу Кытай сирдэригэр тарҕаммыт Тирэхтэр уустарыгар киирэр мас көрүҥэ.
Саха сиригэр сыттаах тирэх Өлүөнэ хочотунан Хотугу эргимтэҕэ дылы тиийэр, Дьааҥынан Хотугу эргимтэни быдан ааһан Баатаҕайга тиийэр, Индигииринэн Сэлэннэээх үрэҕэр дылы, Халыманнан Черскэйгэ дылы тиийэр.
Тас көстүүтэ, оҥоһуута.
Саха сиригэр уһуна 17-28 м тиийэр. Умнаһын диаметра 25-35, ардыгар 60 см. Хатырыга көҕөрүмтүйэн көстөр, хайыта барбат.
Экологията.
Сырдыгы сөбүлүүр. Тымныыны тулуйумтуо. Сииктээх, тымныы тыаллартан улаханнык эмсэҕэлээбэт. Элбэх сииги сөбүлүүр, кунуска көрдөбүлэ орто.
Уһук Илин. Уһук Илин () - бу тиэрмининэн Азия улахан чааһа ааттанар. Арассыыйа Уһук Илинин кылгатан эмиэ итинник ааттыыллар.
Потапов Серафим Георгиевич. Потапов Серафим Георгиевич — Саха устуоруктарыттан биир бастакылара, кыраайы үөрэтээччи, дьоҕурдаах суруналыыс быһыытынан биллибит киһи, судаарыстыба диэйэтэлэ.
Кини 1904 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар баай атыыһыт Георгий Батаакап кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1915 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ оскуоланы, 1919 Дьокуускайга реальнай училищены бүтэрбитэ.
1920—22 сылларга хомсомуол (ЫРКС) Бүлүү уеһынааҕы кэмитиэтин сэкиритээринэн үлэлиир. 1920 сыл алтынньытыттан БСК(б) баартыйаҕа хандьыдаат. 
1922 сыллаахха үрүҥнэр Бүлүү куоратын осадалаабыт кэмнэригэр куорат коменданын көмөлөһөөччүтэ этэ уонна Мастаахха үрүҥнэри утары сэриигэ көхтөөхтүк кыттыбыта. Итинтэн кэлин, 1922-26 сыллардаахха I Москубатааҕы Государственнай университет сэбиэскэй правоҕа факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. 1926—29 сыллардаахха Саха АССР Главсудугар бастаан прокурор көмөлөһөөччүтүнэн, онтон прокурорунан итиэннэ облглавлит сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
1929 сыл муус устарга БСК(б)П Намнааҕы ячейкатын секретарынан үлэлээбитэ. Ити сыл бүтэһигэр БСК(б)П Саха сиринээҕи обкомун информационнай отделын сэбиэдиссэйэ буолбута. 1929—31 сылларга Саха КСК сэкиритээрэ, Саха АССР Совнаркомун консультаана. 1931 сылтан «Автономная Якутия» хаһыат рабселькоровскай отделын сэбиэдиссэйэ. 1931 сыл бүтэһигиттэн Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын, онтон кыһа Москубатааҕы отделениетын дириэктэрэ (1938 сыл ыам ыйыгар диэри). 
1930-32 сыллардаахха Саха кыраайын үөрэтэр уопсастыбаны салайбыта.
1938 сыллаахха репрессияҕа түбэспитэ. Бэс ыйын 23 күнүгэр Москубаҕа "саха буржуазнай омугумсуйар өрөбөлүүссүйэни утарар подпольетын кыттыылааҕын быһыытынан" тутуллубута (П. А. Ойуунускайдыын, Г. В. Ксенофонтовтуун). 1938 сылллаахха тохсунньу 19 күнүгэр 10 сылга лааҕырга ууруллубута, 5 сылга бырааба быһыллыбыта, мала-сала конфискацияламмыта. 1939 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр Халыма лааҕырыгар аҕалыллыбыта. Мас кэрдээччинэн, сир хаһааччынан үлэлээбитэ. 1941 с. ахсынньыга Халымаҕа хаайыыга сутаан өлбүтэ. Өлбүт күнэ-дьыла, ханна көмүллүбүтэ биллибэт. 
1957 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр, буруйа суоҕа быһаарыллан реабилитацияламмыта. ССКП Москуба куораттааҕы комитета кинини партияҕа чөлүгэр түһэрбитэ.
С. Г. Потапов 20-тэн тахса кинигэни уонна брошюраны 500-тэн тахса ыстатыйаны суруйан бэчээттэппитэ.
Потапова-Габышева Марфа Георгиевна. Потапова-Габышева Марфа Георгиевна - Үөһзэ Бүлүүгэ атыыһыт Потапов кэргэнигэр төрөөбүтэ. Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан 1917 сыллаахха революционнай охсуһуу суолугар туруммута, Коммунист, 1922 сыллаахха Бүлүү куоратын оборонатын активнай кыттыылааҕа.
Өссө маны көр.
Потапова Мария Георгиевна
Потапова Мария Георгиевна. Потапова Мария Георгиевна Үөһээ Булүүгэ төрөөбүтэ, Потапова-Габышева Марфа Георгиевна бииргэ төрөөбүт балта. Комсомолка. Бүлүүнү үрүҥнэртэн көмүскээһиҥҥэ кыттыбыта. Кэлин учууталлаабыта. Нам оройуонугар пенсияҕа олорбута.
Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай). Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай) — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1897 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар III Үөдүгэй нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэнтэн төрөөбутэ. 1918 сыллаахха Бүлүү куоратыгар милиционер. Снитко этэрээтин бастыҥ саллаата. Кини Павлов Федор Федоровиһы (Болтуону) кытта Үөһээ Бүлүүтгэн Булуү уокуругунааҕы байыаннай штабка 1922 сыллаахха өрүс мууһа уста турдаҕына мууһу кытта, арбадынан хаххаланан, айаннаан улахан суолталаах тыллабыры киллэрбитэ. Итини И. Я. Строд бэйэтин «Тайҕаҕа» диэн кинигэтигэр дьиҥнээх героизм быһыытынан сыаналаабыта. Кини холобура суох хорсун, куттанар диэни билбэтэх сэрииһит.
Дүллүкү нэһилиэгэр пенсияҕа олорон өлбүтэ.
Винокуров Николай Егорович. Винокуров Николай Егорович — Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтоспут дьонтон биирдэстэрэ.
1905 с. Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ, Аҕата Винокуров Егор (Тоҕойуута Дьөгүөссэтэ) дьадаҥы киһи этэ.
Кини Далыр, Үөһээ Бүлүү оскуолаларын бүтэрэн 1921—22 сыллардаах үөрэх дьылыгар Булүүтээҕи иккис ступеннаах оскуолаҕа киирбитэ. 1920 сыллаахха комсомолга киирбитэ.
Николай 1922 сыллаахха Хохочойдооҕу тоһуурга түбэһэн ытыалаһан иһэн, тоҥуу хаарынан куотан чугас дьадаҥы ыалларга саһа сылдьарын үрүҥнэр тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттара.
Өссө маны көр.
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон
Оһуор (хоһоон хомуурунньуга). Оһуор — 2009 сыллаахха Арассыыйаҕа Ыччат сылыгар ыытыллыбыт тэрээһиннэртэн биирдэстэринэн бу 5 эдэр суруйааччы дьоҕус кинигэлэрин биир кассетанан таһаарыы буолбута.
Бу кинигэлэри хомуйан оҥорбут поэт, РФ суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ Н. Е. Винокуров-Урсун.
Хомуурунньукка киирбиттэр: Александра Попова, Ангелина Васильева, Надежда Ильина, Семен Маисов, Елена Овчарова.
Таһаарбыт «Бичик» национальнай кинигэ кыһата. ISBN 978-5-7696-3158-0
Попова Александра Лукинична. Попова Александра Лукинична — поэт, эдэр суруйааччылар XIV, XVI, XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.
1983 с. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СГУ СФКФ бүтэрбитэ. Ылбыт идэтинэн Мэҥэ Хаҥалас Төхтүрүгэр үлэлээбитэ. Билигин Айыы кыһата оскуолаҕа учууталлыыр.
Хоһоонноро «Болҕойуҥ, эдэр саас», «Чокуур» хомуурунньуктарга, «Чолбон» сурунаалга уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар тахсыбыттара.
«Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Васильева Ангелина Николаевна. Васильева Ангелина Николаевна — поэт.
Сунтаар улууһун Уһун Күөлүттэн төрүттээх. СГУ суруналыыстыка салаатын бүтэрбитэ. «Саха Сирэ» хаһыат «Эдэр саас» ыччакка аналлаах сыһыарыытгар үлэлиир. 2003 с. РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Айар үлэнэн оҕо эрдэҕиттэн дьарыктанар. Хоһоонноро, кэпсээннэрэ «Үргэл» хомуурунньукка, «Хотугу сулус», «Далаһа» сурунаалларга, хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ.
«Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Оһуордаах хоһоон» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Ильина Надежда Ивановна. Ильина Надежда Ивановна — поэт, эдэр суруйааччылар XIV, XV, XVI, XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.
1985 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тиэлиги нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2002 с. Майа гуманитарнай оскуолатын, 2008 с. СГУ СФКФ литературнай салаатын бүтэрбитэ. Устудьуоннуур сылларыгар «Байанай алгыһа» айар түмсүүгэ дьарыктаммыта. «Орто дойду соннуннара» хаһыакка общественнай корреспонденнаабыта. Билигин арбитражнай управляющай көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир.
Надежда оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан хоһоон суруйар. Кини айымньыларынан хас да ырыа айылынна, испэктээкиллэр туруорулуннулар.
Хоһоонноро «Күндээр» хомууруньукка, «Эдэр саас», «Орто дойду сонуннара», «Эркээйи» хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. «Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Овчарова Елена Степановна. Овчарова Елена Степановна нууччалыы суруйар Саха сирин поэта, «Перекресток» диэн Томмот литератуураҕа холбоһугун 2006 сылтан салайар.
Челябинскай куоракка төрөөбүтэ. Донецкайдааҕы университет филологическай факультетын бүтэрбитэ. 1983 с. Алдан улууһун Томмот куоратыгар олорор.
Бастакы хомуурунньуга 1999 с. «Под созвездием рыб» диэн ааттанан тахсыбыта. «Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота. Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота — Саха сирин олохтоохторун ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота: живопись, графика, скульптуура, норуот уонна декоративнай искусство айымньылара киирэллэр.
Бу искусство сүнньүнэн Национальнай уус-уран музей коллекциятыгар харалла сытар.
Өссө маны көр.
&lt;poem&gt;Саха сирин живопиһа
Саха сирин графиката
Саха сирин скульптуурата
Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара
&lt;/poem&gt;
Саха сирин живопиһа. Саха сирин живопиһа — Саха сирин олохтоохторо арыынан араас жаанрдарга (мэтириэт, пейзаж, сюжеттаах хартыына, этюдтар уо.д.а.) суруйбут айымньыларын бөлөҕө.
Өссө маны көр.
Саха живописецтара
Саха сирин графиката. Графика Саха Сиригэр XX үйэ бастакы аҥарыгар үөдүйбүт ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба көрүҥэ. 
Аан бастаан графика сэбиэскэй хаһыаттарга уонна сурунаалларга өйдөтөр иитэр соруктаах баар үөдүйбүтэ. Отутус сыллар ортолоругар П.П. Романов кинигэҕэ ойуулара тахсыбыттара, бу айымньылар худуоһунньук кэлин уруһуйдаабыт былакаатын уонна Аҕа дойду улуу сэриитин кэминээҕи сатииратын кытта саха графикатын төрдө буолбуттара.
Саха сирин скульптуурата. Саха сирин скульптуурата
Саха скульптордара
Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара. Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара
Саха сиринээҕи норуот маастардара
Саха живописецтара. Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылнна.
&lt;poem&gt;Аркуша Иоаким Дмитриевич. 1869-1919
Александров Семен Лаврентьевич. 1918-1986
Васильев Артур Дмитриевич. Төр.1953
Васильев Эдуард Иосифович. Төр.1943
Габышев Лев Михайлович. 1923-1975
Гаврильев Кирилл Петрович. Төр.1955
Жегусов Федор Степанович. Төр.1948
Засимов Наум Матвеевич. 1928-1991
Избеков Иннокентий Георгиевич. 1917-1986
Иннокентьев Николай Николаевич. Төр.1944
Иннокентьева Александра Самсоновна. Төр.1953
Капитонов Исай Ефимович. Төр.1943
Ким Леонид Александрович. 1916-1994
Лукин Михаил Васильевич. 1929-1966
Лукина Марианна Михайловна. Род.1961
Корякин Иннокентий Дмитриевич. 1931-1999
Крылов Евграф Михайлович. 1915-1974
Курчатова Зинаида Капитоновна. 1948-1983
Ласс Петр Альбертович. Төр.1936
Магатырова Мария Николаевна. 1950-1992
Николаева Наталья Васильевна. Төр.1964
Носов Михаил Михайлович. 1887-1960
Окоемова Галина Егоровна. Төр.1963
Осипов Афанасий Николаевич. Төр.1928
Павлов Николай Афанасьевич. Төр.1941
Петров Виктор Григорьевич. Төр.1928
Попов Иван Васильевич. 1874-1945
Попова Лилия Леонидовна. Төр.1960
Романов Петр Петрович. (1902-1952)
Романова Евдокия Петровна 1960 с. төр.
Слепцова Людмила Даниловна 1942 с. төр.
Собакин Афанасий Петрович. 1928-1996
Спиридонов Юрий Васильевич. 1952 с. төр.
Старостин Михаил Гаврильевич. 1959 с. төр.
Степанов Тимофей Андреевич. 1943-
Чикачев Андрей Васильевич. 1967 с. төр.&lt;/poem&gt;
Саха графиктара. Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылнна.
&lt;poem&gt;Васильев Валериан Романович. 1938-1970
Вотяков Юрий Иннокентьевич. 1944-1980
Евстафьев Алексей Егорович. 1955 төр.
Иванов Владимир Давыдович. 1936-1982
Карамзин Владимир Семенович. 1930 төр.
Ковалевскай Олег Михеевич. 1928-1996
Курилов Николай Николаевич. 1949 төр.
Парников Сэксэй Сэмэн. 1935 - 2000
Рахлеева Мария Афанасьевна. 1945 төр.
Малышев Владимир Саввич. 1946 төр.
Маччасынов Иван Алексеевич. 1934 төр.
Мунхалов Афанасий Петрович. 1935 төр.
Неофитов Лаврентий Михайлович. 1930-1964
Сивцев Элляй Семенович. 1928-1994
Скорикова Ольга Афанасьевна, 1963 төр.
Соргоева Азалия Львовна. Род.1946 төр.
Старостин Михаил Гаврильевич. 1959 төр.
Филиппов Макар Егорович. 1929-1973
Шапошников Ефим Михайлович. 1926-1971
&lt;/poem&gt;
Саха скульптордара. Саха скульптордара.
Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылынна.
&lt;poem&gt;Абрамов Маяк Герасимович. 1937 төр.
Бочкарев Василий Васильевич. 1944 төр.
Бурцева Раиса Николаевна. 1947 төр.
Винокурова Евгения Николаевна. Род.1934
Добрынин Прокопий Иванович. 1909-1966
Егоров Семен Афанасьевич. 1931-1974
Захаров Петр Алексеевич. Род.1933
Огонеров Николай Дмитриевич. Род.1964
Оготоев Егор Петрович. Род.1953
Павлов Максим Максимович. Род.1942
Пахомов Эдуард Иннокентьевич. Род.1951
Прокопьев Семен Кириллович. Род.1949
Пшенников Ксенофонт Николаевич. Род.1926
Романов Афанасий Афанасьевич. Род.1953
Слепцов Прокопий Гаврильевич. Род.1951
Соргоев Яков Игнатьевич. 1945-1993&lt;/poem&gt;
Саха сиринээҕи норуот маастардара. Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылынна.
&lt;poem&gt;
"Мас, туос"
Аммосова-Осипова Прасковья Васильевна. 1868-1944
Николаева Анна Гаврильевна. 1926 төр.
"Көмүс, тимир"
Бубякина Лариса Петровна. Төр. 1942
Вензель
Петров Роберт Никифорович. Төр.1949
"Муосчуттар"
Алексеев Егор Николаевич. 1883-1958
Аммосов Терентий Васильевич. 1912-1988
Амыдаев Николай Данилович. 1933 төр.
Ильин Дмитрий Иванович. 1914-1985
Крылов Константин Константинович. 1931 төр.
Мамонтов Константин Меркурьевич. 1949 төр.
Марков Федор Иванович. 1948 төр.
Неустроев Ксенофонт Иннокентьевич. 1886-1942
Павлов Максим Максимович. 1942 төр.
Пестерев Семен Николаевич. 1917-1983
Петров Роберт Никифорович. 1949 төр.
Петров Степан Никифорович. 1938-1984
Пинигин Роман Михайлович. 1947 төр.
Попов Василий Петрович. 1906-1961
Попов Иван Иванович. 1934 төр.
Попов Леонтий Кузьмич. XIX үйэ иккис аҥаара — XX үйэ бастакы аҥаара
Саввин Егор Петрович. Род.1959
Федоров Алексей Васильевич. 1902-1967
"Тигии, вышивка, өрүү, ткачество"
Аммосова Елена Еремеевна. 1915-2000
Аржакова Елена Ивановна. 1892-1971
Зверева Анна Николаевна. 1952 төр.
Иванова Сардаана Владимировна. 1964
Николаева Анна Гаврильевна. 1926
Пинигина Евдокия Семеновна. 1920
Сивцева Анастасия Егоровна. 1910-2001
Федулова Надежда Егоровиа. 1958
Хабаровская Анна Ивановна. 1935&lt;/poem&gt;
Кононов Аввакум Данилович. Кононов Аввакум Данилович — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1901 сыллаахха Быракаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан 1922 сыллаахха Н. И. Снитко этэрээтин кытта үрүҥнэри утары кыргыһыыларга кыттыбыта. Коммунист. 1925—27 сылларга Бүлүү уокуругун Ситэриилээх Комитетын Президиумун бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. Онтон Иркутскайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн баран, үөрэммит институтугар преподавателинэн үлэлээбитэ. 1933 сыллаахха, сыыстаран ыалдьан өлбүтэ.
Өссө маны көр.
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон
Дмитриев Аввакум Спиридонович. Дмитриев Аввакум Спиридонович — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
Быракаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан урүҥнэри утары охсуспута. Коммунист. Орто үөрэҕи бүтэрэн баран Өлүөхүмэҕэ комсомол уокуруктааҕы комитетыгар секретардаабыта. Онтон Ленинградтааҕы Герцен аатынан институту бүтэрэн баран Үөрэх ун бастакы солбуйааччынаи үлэлээбитэ. Кэлин Хотугу норуоттары салайар комитекка үлэлии олорон 1934 сыллаахха эдэр сааһыгар ыалдьан өлбүтэ.
Тимофеев Терентий Дмитриевич. Тимофеев Терентий Дмитриевич — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл, кэлин Үөһээ Бүлүүгэ колхуостары тэрийсибит киһи.
1892 сыллаахха Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан үрүҥ баандалары утары охсуспута. 28 сыл устатыгар милиция органнарыгар үлэлээбитэ. Туобуйаҕа, Ороһуга, Ыйыласка колхозтары тэрийсибитэ уонна Ыйыласка бэйэтэ тэрийснбит Блюхер аатынан колхоһугар председателинэн үлэлээбитэ. 1941—45 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр «Германияны кыайыы иһин», «Бойобуой үтүөлэрин иһин» медалларынан наҕараадаламмыта, ССКП чилиэнэ, ЫБСЛКС обкомун иһинэн революция уонна үлэ албан аатын республикатааҕы кулуубун чилиэнэ.
Экватор. Эква́тор — Сир эргийэр ньууругар параллель Сир күн сирэйин быһа охсор. Устата 40 075,696 км. Экватор кэтирээһинэ 0° буолар. Мантан хоту диэкки кэтирээһин "+", онтон соҕуруу "-".
«Наследники А. М. Кушнарева» эргиэн дьиэтэ. «Наследники А. М. Кушнарева» — эргиэн дьиэтэ.
Устуоруйата.
1903 сыллаахха төрүттэммит. Тэрийээччилэринэн 1 гильдиялаах атыыһыт Кушнерев А. М. кыыһа Агриппина, уола Бүөтүр, огдообото Екатерина буолбуттара. Устав капитала 900 тыһ. солкуобай этэ.
Хонтуората Дьокуускайга баар этэ, салаалара уонна эригиэн туочукалара Саха Сирин сүрүн пууннарыгар, ону таһынан Киренскайга уонна Охотскайга баар этилэр.
Мануфактура, галантерея, бакалея уонна атын табаарынан эргинэллэрэ. Компаньоннара бытархай атыыһыттары кредиттаан бөдөҥ партиянан түүлээҕи, уу кыылын муоһун, мэнэх ыытын атыылаһаллара уонна бүтүн Арассыыйатааҕы Ирбит, Нижнэй Новгород уонна Москва дьаарманкаларыгар эргинэллэрэ.
1911 сыллаахха бааржалаах аалы атыылаһан Өлүөнэ уонна салаалар устун сылдьаллара.
Дьокуускайга хас да дьиэлээх этэ, ону таһынан паар мэлиэһэ, электричество оҥорор локомобиль баар этэ.
Балта "Бушуева П. А." Охотскайга олорон Кытайтан табаар атыылаһар этэ.
Өрөбөлүүссүйэ буола илигинэн сыллааҕы эргиэнэ 3—4 мөл солкуобайга тиийэр этэ.
1920 сыллаахха Губревком национализациялаабыта. Кушнарев П. А. АХШка эмиграциялаабыт. Онно тиийэн «Джон Вальш уонна К» диэн фирманы тэрийсибит. Дьылҕата биллибэт.
Тарагаев Иван Данилович. Тарагаев Иван Данилович — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1897 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ Кэнтик нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ, партия чилиэнэ. 1922 сыл атырдьах ыйыгар диэри Пясталов этэрээтин байыаһынан сылдьыбыта. 1925 сыллаахха Павлов Андрей Петрович командалааһынынаи Артемьев этэрээтин утары сэриилэспитэ..
Докторов Алексей Игнатьевич. Докторов Алексей Игнатьевич — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1902 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ Нам нэһилиэгэр орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Снитко этэрээтигэр сылдьан Бүлүүгэ үрүҥнэри утары Чуондулутааҕы кыргыһыыларга кыттыбыта. 1935 сыллаахха, Үөһээ Бүлүү оройуона Бүлүүттэн туспа арахсыбытын кэннэ, ахсынньы ыйга Үөһээ Бүлүү райпотребсоюһа тэриллибитэ. Оччотооҕута оройуон 4сельполааҕа. Райпотребсоюз бырабылыанньатын бастакы председатели­нэн Докторов Алексей Игнатьевич быыбардаммыта.
Дойдутугар олорон 1962 сыллаахха өлбүтэ.
Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич. Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1900 сыллаахха Ньурба улууһугар Токос нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥнэри урусхаллааһыҥҥа уонна Бүлүү куоратын оборонатыгар кыттыбыта. 1922 сыллаахха Үөдүгэй улууһугар саһа сылдьар 28 киһилээх Говоров этэрээтин бэриннэриигэ кыттыыны ылбыта. 1961 сыллаахтан персональнай пенсионер. Үөһээ Бүлүүгэ охрана тэрилтэтигэр үлэлээбит.