mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Тмииннээх сыыр. Тмииннээх сыыр (латыш: Jāņu siers) — латыштар үгэс буолбут бүлүүдэлэрэ, үүт, тмин эбээһиннээх; Яков бырааһынньыгар бэлэмнииллэр. 
Оҥоруу:
Сүрүн ингиридийиэнэ сыыр, иэдьэгэй уонна ыаммытынан үүт буолар, ону таһынан атын ингиридийиэннэр эбиллиэхтэрин сеп. Сыырга тмиин куталлар. 
Үүтү оргуталлар, уонна өлүүлээн иэдьэгэйи куталлар. Оргуйуор диэри буккуйаллар, үүтүн үрүмэтэ тахсыар диэри. Үүтүн тоҕоллор, хойуутун хааллараллар. 
Сылаас массаҕа ууллубут арыыны куталлар, сымыыт, сүөгэй, туус уонна тмин эбэллэр уонна кыра уокка сылыталлар. Ол кэнниттэн биир маасса буолуор диэри буккуйаллар. Бэлэм маассаны формаҕа куталлар уонна сөрүүн сиргэ уураллар. Аҕыйах күнүнэн бэлэм буолар.
Дарбасов Егор Григорьевич. Дарбасов Егор Григорьевич - региональнай экэниэмикэ институтун дириэктэрэ, СӨ Акадьыамыйатын академига, экономическай наука дуоктара, бэрэпиэссэр.
Сунтаар улууһун Кэбээйи нэhилиэгэр төрөөбүт Саха АССРга колхозниктар дьиэ киэргэнигэр. Кэбээйи оскуолатыгар үөрэммит. 1955 сылга планово-экономическай факультетка үөрэнэ киирбит. Ону бүтэрэн баран 1959 сылга эдэр идэлээх үлэhит экономика отделыгар Саха филиалга СО АН СССР үлэлии киирбит. Бэйэтин научнай улэтин "экономика золотодобывающих уонна алмазодобывающих промышленных отраслей" үөрэтииттэн саҕалаабыт. 1968 сылтан "сектор эффективности промышленного производства" сэбиэдиссэйинэн улэлээбит. 1982 сылга Дарбасов докторскай диссертацияны көмүскээбит "методологические проблемы оценки эффективности региональной экономики Севера" уонна сахалартан бастакы экономика билимин доктораынан буолбут. Егор Григорьевич 47 сыл үлэлээбит ол сыллартан 43 сылы үөрэххэ анаабыт. Россия региональнай экономикатыгар уонна политикатыгар биир бөдөҥ специалиһынан ааҕыллар. Дарбасов 400 научнай улэҕэ суруйаччы буолбут. 1998 сылтан профессор Дарбасов Региональнай институтун диссертиционнай советын тэрийээччи уонна мунньаҕы салайааччы. 1993 сылтан Региональнай экономика АН РС(Я) дириэктэрэ.
Саха таҥаһа. Хас биирдии норуот таҥаһа кини олорор сирин, култууратын уонна итэҕэлин көрдөрөр. Биһиги өбүгэлэрбит таҥастара саха материальнай култууратын чааһа буолар уонна тулалыыр эйгэлэрин, итэҕэллэрин кытта ыкса сибээстээх. Сахалар сир ийэҕэ итэҕэллэрэ — үрдүк майгылаах-сигилилээх уонна ырыҥалыыр өйдөөхтөрүн мэктиэтэ буолар. Биһиги өбүгэлэрбит култуурнай нэһилиэстибэлэрэ, сиэрдэрэ-туомнара, итэҕэллэрэ ордук чаҕылхайдык таҥастарын быһыытыгар, оһуорга уонна киэргэлгэ көстөр. Биһиги өбүгэлэрбит былыргы итэҕэллэринэн куһаҕан тыыннар киһиэхэ олус куһаҕаннык дьайыахтарын, араас ыарыылары аҕалыахтарын сөп. Ол иһин куһаҕан тыыны үүрүү, ыраастаныы уонна харыстаныы сиэрэ-туома баар. Үрдүк суолтаны таҥаска эмиэ уураллара. Таҥаска түһэриллибит оһуор киһи доруобуйатын уонна дууһатын харыстыырга көмөлөһөрө. Биһиги өбүгэлэрбит олохторо тулалыыр айылҕаны кытта ыкса сибээстээх этэ аһы-таҥаһы, улэҕэ туттар сэби-сэбиргэли: барытын айылҕа биэрэрэ. Ол иһин Саха норуотун төрүт таҥаһа материальнай култуура чааһа буоларын быһыытынан, кини итэҕэлин, сиэрин-туомун, айылҕатын, таҥаларын кытта ыкса сибээстээх. 
Саха таҥаһын бириэмэтинэн уонна олох-дьаһах уларыйыытынан икки бөлөххө араарыахха сөп: 
Биһиги өбүгэлэрбит таҥастарын функциональнай туттуллуутунан араарыахха сөп:
Таҥас киэргэлин тутула сахалар үс дойду баар диэн итэҕэллэриттэн тахсара: 
Атах таҥаһа өҥнөөх сабынан тигиллэрэ. Киһи куһаҕан тыынтан тутулуктааҕын аллараа дойду көрдөрөрө. Саха таҥаһын сүрүн уратыта киэргэл буолар. Ордук кыыс уонна дьахтар таҥаһын киэргэтэллэр. Кыыс кэрэтин кубаҕа эбэтэр кыталыкка холоон хоһуйаллара. Сахаларга кыталык сөҕүмэр кэрэ көтөр быһыытынан биллэр. Таҥас киэргэлэ өссө куһаҕан тыынтан уонна сабыдыалтан көмүскүүрэ. Сахалар олохторо уонна хаһаайыстыбалара айылҕаны кытта ыкса сибээстээҕэ. Ол иһин таҥас өҥө айылҕа палитратын көрдөрөр – халлаан, үүнээйи, күн, хаар өҥнөрө. Айылҕа уһуктуута, саас үүнээйи чэчигириирэ, онтон күһүн хагдарыйара, күн тахсыыта, киириитэ – бу барыта тиһиллибит оһуордарга көстөрө, ол онно маҥан, хара, халлаан күөх, от күөх уонна араҕас өҥнөр ордук баһыйаллара. Бу барыта тулалыыр эйгэни кытта ситимнээх уонна олох, дьол бэлиэтэ буолаллар. Хара, бороҥ, сиэрэй өҥнөр сир ийэни бэлиэтииллэр. Саха төрүт таҥаһа кини атын норуоттартан уратытын, баай историятын уонна култууратын көрдөрөр. Биһиги өбүгэлэрбит итэҕэллэринэн, сиэри-туому тутуһан, саха төрүт таҥаһын саҥалыы сайыннарыах тустаахпыт. Оччоҕуна эрэ сахабыт таҥаһа өр сылларга харыстаныа уонна кэлэр көлүөнэ киэн туттуута буолуо.
Конор Макгрегор. Конор Макгрегор бэс ыйын 14 күнүгэр 1988 сыллаахха Дублин куоракка төрөөбүтэ. Онно кини бастакытын спортка интэриэһиргээбитэ. Aан бастаан футболунан дьарыктаммыта. Кини «Лудер Селтик» диэн хамаандаҕа оонньообута уонна «Манчестер Юнайтед» диэн кулуупка ыалдьар этэ.
2006 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта Лукан диэн куоракка көһөн кэлбиттэрэ, онно тиийэн орто оскуолаҕа уорэнэ барбыта. Оскуолатын бүтэрэн баран водопроводчик уөрэҕэр үөрэнэн саҕалаабыта.
Кэнники Лукааҥҥа кини тустуунан инники UFC охсуһуугун кытта уорэнэн саҕалаабыта. Оннук сылдьан Конор быраабылата суох охсуһууга интэриэһиргээбитэ. 16 сааһыгар СБГ диэн хамаандаҕа киирбитэ. 
Хоһуун этэринэн кини олоҕор улахан оруолу ийэтэ оонньообута.
"Ийэм мин карьерабар улахан оруолу оонньообута. Ыарахан кэмнэрбэр мин тугу гынарбын, тугунан дьарыктанарбын, билбэт түгэммэр, спортан тэйэрим дуу диэн толкуйдаабытым, ийэм тренербын кытта кэпсэппитэ, кини биһиэхэ дьиэбитигэр кэлэн миигин салҕыы дьарыктанарга итэҕэппитэ.Ол иһин мин күн аайы киниэхэ махтана саныыбын",-диир кини.
Кини профессиональнай карьератын быраабылата суох охсуһууга чэпчэки ыйааһынтан саҕалаабыта. Кэнники карьернай статистикатыгар уон кыайыы икки хотторуу оҥорон баран бастакытын аллараа категорияҕа киирэн икки охсуһуу кэннэ чемпион үрдүк аатын ылбыта. Ол кыайыытыгар тохтообокко кини урукку ыйааһыныгар төннөн Иван Бухингера диэн хоһуунтан титулын былдьаабыта. Ол кэннэ икки ыйааһыҥҥа тэҥҥэ чемпионнаабыта.
Бэйэтин олоҕо:.
2007 сылтан Ди Девлинныын кэргэнниилэр.
Ольга Зайцева. Ольга Алексеевна Зайцева - биатлонистка.
Спортивнай ситиһиилэрэ:.
Зайцева 2 төгүллээх эстафета олимпийскай чемпионката (2006 уонна 2010 сылларга), үс төгүл кыһыҥҥы биатлоҥҥа аан дойдутааҕы чемпионката (2005, икки төгүл 2009 сыллаахха) уонна икки төгүл сайын (2012 сыллаахха). Үрүҥ көмүс мэдээл кыһыҥҥы олимпийскай оонньууларга масс–стартка Ванкуверга (2010) уонна Сочитааҕы эстафетаҕа (2014) ылбыта. Аан дойдутааҕы кубокка тус бэйэ сүүрдүүтүгэр 13 төгүл кыайыыны ситиспитэ.
Олоҕун олуктара.
Ыам ыйын 16 күнүгэр 1978 сыллаахха Москуба куоракка төрөөбүтэ. Бастаан хайыһарынан дьарыктаммыта, 13 сааһыгар москватааҕы 43 нүөмэрдээх СДЮШОР киирбитэ. Оскуолаатааҕы биатлон хамаандатыгар кыттыылаахтар тиийбэттэрин иһин киирбитэ, ол эрээри хас да күрэхтэһии кэнниттэн бу көрүҥ кини анала буоларын билбитэ. 1993 сыллаахха Зайцева биатлон төрүтүн бүтүннүү баһылаабыта, сүүмэрдиир нуорманы толорон иккис састаапка киирбитэ. 22 саастааҕар Европа чемпионаатыгар үрүҥ көмүс мэдээли ылбыта, ол кэнниттэн сүрүн састаапка көспүтэ. Бастаан Олимпийскай оонньууларга 2002 сылаахха кыттыбыта, ол эрээри бастакы кыһыл көмүс мэтээлин Ольга аныгыс оонньууларга Туриҥҥа (4х6 км эстафетаҕа) ылбыта. Ол кэнниттэн 2005 сыллаахха аан дойду чемпионатыгар кыһыл көмүс мэдээли (4х6 км эстафетаҕа) ылбыта, 2 үрүҥ көмүс (чугаска 7,5 км уонна булкаас эстафетаҕа) уонна боруонса (10 км эккирэтиигэ).
Степанида Артахинова. Степанида Михайловна Артахинова Өлүөхүмэ улууһугар 1998 сыллаахха бала5ан ыйын 13 кунугэр төрөөбутэ. Москваатаҕы государственнай социально – гуманитарнай үнстүүтү бүтэрбитэ. Кырдьаҕастар уонна имбэлииттэр интернатыгар юриһынан улэлиир, куорат Үрдүкү – спортивнай мастырыстыба оскуолатыгар спортсмен – инструкторынан улэлиир, физкультура уонна спорт үнстүүтүгэр үөрэнэнэр.
Ох ытыннан 2007 сыллаахтан Москватааҕы государственнай социально – гуманитарнай үнстүүккэ үөрэнэ сылдьан дьарыктанан саҕалаабыта. Ыам ыйыгар 2008 сыллаахха Степанида Артахинова Кыайыы кунугэр аналлаах турнирга бастаабыта, от ыйыгар Арассыйа чөмпүөнээтигэр кыайбыта. Бу кэмтэн ыла хаамар – тэринэр аппараттаах имбэлиит киһилээх дьон, Арассыйа кубогын уонна чемпионатын хас да төгүллээх кыайылааҕа.
Заровняев Михаил Иннокентьевич. Михаил Иннокентьевич Заровняев — Кэптиҥҥэ Маалтааны нэһилиэгин сэбиэтин бэрэстээтэлэ (1951-54, 1959-61, 1966-69 сс.).
1923 сыллаахха Маалтааны нэһилиэгэр Муҥур Баска саамай түгэх, кытыы учаастакка 9 оҕолоох Заровняевтар диэн дьадаҥы ыалга күн сирин көрбүтэ. Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан иитиллэн, оҕолор бары улаатан, үлэһит буолан, нэһилиэк сис ыаллара, дьоһун мааны дьонноро буолтара, нэһилиэги, холкуоһу салайсыбыттара.
Оччотооҕу олох уустук, ыарахан кэмигэр оскуола суоҕунан, кыайан үөрэммэтэҕэ. 1936 сыллаахха Кэптин начаалынай оскуолатыгар түөрт кылаһы бүтэрбитэ. Онтон ыла холкуоска үлэтин саҕалаабыта. 
1942 с. биригэдьииринэн улэлии сылдьан сэриигэ ыҥырыллыбыта. Сэрии бүппүтүн кэннэ өссө икки сыл армияҕа сулууспалаабыта. Дойдутугар 1947 с. эргиллэн кэлбитэ уонна үлэ саамай кытаанах өттүн толорбута. Кини үгүс үлэлэринэн ойуччу тутан, советскай - партийнай үлэлэргэ үлэлээбитин туһунан кэпсэниллиэ.
Дойдутугар эргиллээт да, бастаан нэһилиэк Сэбиэтин секретарынан, онтон ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн биирдии сыл үлэлээбитэ. 
1951-54 сс. нэһилиэк Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, иккиһин 1959-1961 сс., онтон үсүһүн 1966-1969 сс., Сэбиэтинэн барыта 10-тан тахса сыл үлэлээн улахан кылааты киллэрбитэ. Оччолорго нэһилиэк оройуоҥҥа биир саамай хаалыылааҕынан биллэрэ. Суол-иис суоҕа, оройуон кииниттэн сүүрбэ көс ыраах сытар. Онно кыһынын табанан, сайынын атынан айаннаан, үс хонон төрдүс күнүгэр Бэрдьигэстээҕи булаҕын.
1970-1979 сс. Горнайдааҕы эт-үүт комбинатыгар приемщигынан үлэлиир. Ол кэннэ пенсияҕа тахсан сөбүлүүр дьарыгынан дьарыгырбыта. 
"Онон эдэр ыччаттарга туһаайан этэбин, үлэ миигин киһи оҥордо, үлэттэн дьоллоннум диэн этэбин. Ким үлэлиир инникитин да дьоллоохтук, чэгиэнник-чэбдиктик олоруоҕа." - Михаил Иннокеньевич Заровняев, сэрии уонна тыыл ветерана 1994 с.
Саха сирин бастыҥ боксердарын ситиһиилэрэ. Александр Михайлов - ССРС спордун бастыҥ маастара, Норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах саха сириттэн спортсмен. Кини Владивосток куоратыгар сулууспалыы сылдьан спортивнай клубка дьарыктаммыта . Кимиэхэ да биллибэтэх ССРС спордун маастарыгар кандидат. 
Николай Жирков -1979 сыллаахха Норуоттар икки ардыларынааҕы сүүмэрдиир турнир кыайылаа5а , Европа чемпионатыгар киирсэр быраабы ылбыт.
Семен Аммосов - эдэрдэргэ ССРС бастакы чемпиона, Норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэһии кыайылааҕа.
Анатолий Роммель - 1971-1972 сыллаахха ССРС о5олорго аналлаах буокса күрэхтэһиитин бастакы призера. 
Виктор Ефремов - 1982 сыллаахха Махачкала куоракка буолан ааспыт Норуоттар икки ардыларынаааҕы турнир кыайылаа5а.
Анатолий Филиппов - ССРС чемпионатын хас да төгүллээх призера, 1990 сыллаахха Сиэтле Куоракка буолан ааспыт сүүмэрдиир турнир үрүҥ көмүс кыайыылааҕа, 1992 сыллаахха Барселона5а буолбут олимпийскай оонньуу кыттыллааҕа , РСФСР хас да төгүллээх чемпиона.
Михаил Поршнев - оҕолорго норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайылааҕа. 
Сергей Самойлов - эдэрдэргэ ССРС Сэбилэниилээх күүстэрин кыайыылааҕа, 1990 сыллаахха ССРС кубогын чемпиона,1992 сыллаахха Олимпийскай путевка хаһаайына. 
Дмитрий Федоров - Норуоттар икки ардыларынааҕы спорт маастара, Россия хас да төгүллээх призера, Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдага элбэхтик миэстэлэһэрэ.
Георгий Балакшин - Россия 6 төгүллээх чемпиона, Европа үс төгүллээх чемпиона, Аан дойду чемпионатын 3-с миэстэлээҕэ, 2008 сыллаахха Пекин куоракка буолан ааспыт олимпийскай оонньуу 3-с миэстэлээҕэ , "Үтүө майгы оонньуу" 3 миэстэлээҕэ, Аан дойду кубогын кыайылааҕа.
Афанасий Поскачин - 2001 сыллаахха Россия чемпиона, Россия 4 төгүллээх призера, "Үтүө майгы оонньуу" бронзовай призера.
Бато-Мунко Ванкеев - спорт маастарын кандидата (Саха сиригэр көһөн кэлбит). Кини 3 сыл иһигэр РФ спордун маастара, ол кэнниттэн норуоттар икки ардыларынааҕы кылаас спордун маастара буолбута, Аан дойду кубогын Бронзовай призера, Европа кыайыылааҕа, Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдарга элбэхтик бастаабыта, Беларусия аатыттан сборнай хамаандаҕа киирэн, Олимпийскай оонньуу кыттыыллааҕа буолбута, Россия чемпиона. 
Егоров Василий Михайлович - 2015 сыллаахха Европа чемпиона, 2015 сыллаахха 49 киилэ5э Аан дойдуга үрүҥ көмүс кыайыылааҕа, 2014, 2016 сс. Россия чемпионатын кыайылааҕа, 2016 сыллаахха Бразилия5а буолбут олимпийскай оонньуу кыттыылааҕа.
Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ. Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ, ол эбэтэр Арассыыйа Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2015 сыллаахха Сир ийэ (Сирия) Республикатыгар сэриитин сэбин киллэриитэ уонна байыаннай операцияҕа кыттыыта. Ол эбэтэр, Сирияҕа гражданскай сэрии 2011 сылтан ыла уонна Арабскай револүциялар бара турар конфликка официально киирдэ.
Конфликт өттүлэрэ.
2011 сыллаахха Сирия республикатыгар гражданскай сэрии тахсар, демократтар (Көҥүл Сирия Аармыйата, ол эбэтэр повстанецтар) уонна Башар Асад режимын өрө тутааччылар икки ардыларыгар. Үһүс күүс конфликка Курдистан конфлига буолар, сэриини туһанан өрө туруулара. Ону таһынан төрдүс күүс буолар Ислам дойдута Ирак уонна Ливан (ИИЛ) диэн Аан Дойдуга биллэр террористическай организация, бэһис күүс буолар Аль Каида террористическай организацията.
2012 сылтан ыла ити биэс тус туһунан конфликтыыр өттүлэргэ Саудовскай Аравия, Турция, Катар буоланнар Сирия көҥүл аармыйатын-повстанецтары финансируйдаар күүһүрдэллэр.
2013 сылтан ыла повстанецтары финансированияҕа АХШ, Канаада, Германия, Франция уонна Дьоппуон кыттар. Башар Асад режима мөлтүүр.
2014 сылтан ыла Ирак, Иран Башар Асад режимыгар көмө буолаллар. 
2015 сылтан ыла Арассыыйа Башар Асадка көмө буолар. Таарыччы ИИЛ террористарын суох оҥортуур.
Переверзин Иван Иванович. Переверзин Иван Иванович (1952.03.10) - ньуучча хоһоонньута, публицист. 1994 сылтан РФ СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. 1994 сыллаахха "Наш современник" уонна "Литературная Россия" сурунааллар бэриэмэйэлэрин хаһаайына. 
Сатай бөһүөлэккэ төрөөбүт. 1964 сылтан Ленскэй улууһугар олорор. Ньүүйэ орто оскуолатын бүтэрбитин кэннэ Хабаровскай лесотехническай техникумҥа кэтэхтэн үөрэммитэ, онтон Братск технологическай үнстүтүүтүн бүтэрбитэ. 1970 сылтан "Ленскэй" диэн совхозка үлэлиир. Онтон кэлэр сылга механизатордар курстарын ааһар. Тракториһынан, болуотунньугунан, тутуу маастарынан, лесоучасток салайааччытынан, аҕа прорабынан, улуустааҕы "Сельхозхимия" холбоһуу салайааччытынан, "Ньүүйэ" совхоз тойонунан, сельхозсалайыы салайааччытынан үлэлии сылдьыбыта. 1993 сылтан Ленскэй улуус аҕа баһылыгын солбуйааччыта. 
Бастакы хоһооннорун 1968 сыллаахха "Ленскэй хомуньуус" диэн улуустааҕы хаһыакка таһаартарбыта. Ону тэҥҥэ Орто Өлүөнэ дэриэбинэлэрин туһунан ыстатыйалары уонна бэлиэлэри суруйар этэ. 1991 сыллаахха "Откровение дней" диэн бастакы хомуурунньугун таһаарар. 
И. Переверзин хоһоонноро "Хотугу сулус" диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыакка, "Литературная Россия", "Москва", "Смена" диэн сурунаалларга тахса сылдьыбыттара.
Пестерев Владимир Ильич. Пестерев Владимир Ильич (1952.11.04) - саха прозаига, очеркист. 1994 сылтан РФ СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. Устуоруйа билимин кандидата. Ньуучча тылынан суруйар.
Томпо улууһугар төрөөбүтэ. 1972 сыллаахха Омскай гражданскай авиация летнай училищетын бүтэрбитэ. Сүүрбэ сыл устата Баатаҕай авиапредприятийэтин пилота этэ. Көтөр ааллар уонна бөртөлүөттэр араас көрүҥнэрин салайара. Уопсайа оһоло суох уон тыһыынчаттан тахса чааһы көппүт. Ол кэннэ Транспорт уонна ситим министерствотыгар үлэлээбитэ, онтон 1994 сыл тохсунньутуттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Салалтатыгар консультант-эксперт буолар.
1974 сылтан бэчээттэнэн саҕалыыр. Кини очерктара уонна ыстатыйалара улуустааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна киин хаһыаттарга, "Хотугу сулус" сурунаалга тахсыбыттара. "Летчик Отто Кальвица" диэн бастакы документальнай сэһэнин 1989 сыллаахха таһаарар. Кини сүрүн интириэһэ - биллэ илик архивнай докумуоннары булан ылан, онно олоҕуран төрөөбүт дойду устуоруйатын туһунан айымньылары суруйуу.
Рыкунов Николай Михайлович. Рыкунов Николай Михайлович (1936.11.23 - 1995.04.08) - хоһоонньут. 1985 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Нам улууһун Бастакы Хомустаах нэһилиэгэр 1936 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр төрөөбүтэ. Оскуоланы бүтэрэн баран Сэбиэскэй Сэриигэ сулууспалыыр. 1959 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэр, 1964 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын саха салаатын бүтэрэр. Мэҥэ Хаҥаласка Дьабыыл оскуолатыгар үөрэтээччинэн үлэлиир. 1965 сылтан Нам улуустааҕы хаһыатыгар үлэлиир, онтон редактор солбуйааччыта буолар, түмүгэр редактордыыр.
1995 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр өлбүтэ.
Айар үлэтэ.
Кини хоһоонноро аан маҥнай 1954 сыллаахха "Эдэр коммунист" хаһыакка тахсыбыттара. 1962 сыллаахха "Хатыҥ ырыата" диэн бастакы хомуурунньуга тахсар. Н. Рыкунов "Дьол сулуһа", "Кэбиһиилээх оттор", "Стойбище стихов" уо.д.а. хомуурунньуктар ааптара.
1982 сыллаахха "Лыжный след" диэн ньууччалыы тылынан хомуурунньуга тахсар (С. Кузнецова тылбааһа). Хоһоонньут БАМ туһунан хоһооннордоох, поэмалары да суруйара.
Аатын үйэтитии.
Нам улууһун бибилэтиэкэтэ бэйиэт аатын сүгэр.
Семенов Иннокентий Федотович. Семенов Иннокентий Федотович (1929.02.27) - драматург, прозаик. РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1982 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Сунтаар улууһун Кириэстээҕэр төрөөбүтэ. Уон сыллаах оскуоланы бүтэрэн баран икки сыллаах Дьокуускайдааҕы юридическай оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. Булуҥҥа уонна Намҥа прокуратураҕа, Нам улуус сүбэтин култуура салаатын инспекторынан, "Эдэр коммунист" хаһыат литүлэһитинэн үлэлээбитэ.
Бүтүн Холбоһук юридическай кэтэх үнстүтүүтүн бүтэрэн баран хас да сыл устата Саха АССР Үрдүк Сүбэтин Президиумугар юрист консультант буолан үлэлээбитэ. 1964 сыллаахха үөрэтээччи идэтигэр көһөр. Сунтаар улууһугар сүүрбэттэн тахса сыл үөрэтээччинэн үлэлиир. 1987-1989 сс. Саха радиокомитетыгар литературнай редактор буолар. 1991-1994 сс. Саха суруйааччыларын сойууһун салалтатын литературнай консультана буолар.
"Икки пьеса" диэн бастакы кинигэтин 1969 сыллаахха таһаарар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга уонна "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэнэр. Өрөспүүбүлүкэ тыйаатардарыгар уонтан тахса пьесата уонна драмата туруоруллубуттара.
Cосин Иннокентий Михайлович. Cосин Иннокентий Михайлович (1928.12.01) — оҕо суруйааччыта. 1992 сылтан Арассыыйа Суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай үнстүтүүтү бүтэрэр, 1970 сыллаахха ССКП КК үрдүк партийнай оскуолатын суруналыыс салаатын бүтэрэр. Колхуоска маныыһытынан, сэлиэнньэ сүбэтин сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ. Педүнстүтүүтү бүтэрэн баран саха тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэтээччинэн үлэлээбитэ, сэттэ кылаастаах оскуола дириэктэрэ буолбута. Үрдүкү Партийнай Оскуоланы бүтэрбитин кэннэ Мэҥэ Хаҥалас уонна Амма улуустааҕы хаһыаттарын эрэдээктэринэн, онтон «Билии» диэн түмсүү улуустааҕы салаатын эппиэтинэстээх сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ.
1950 сылтан бэчээттэнэр. Айар үлэтин хоһоонньут-ырыанньык быһыытынан саҕалыыр. Кини хоһоонноругар отуттан тахса ырыа айыллыбыта. 70-с сыллар бүтүүлэригэр прозаҕа көһөр, сүрүн тиэмэтэ — саха оҕолорун олоҕо. «Сахсаахаан Сахаар кэпсээннэрэ» диэн бастакы кинигэтин 1979 сыллаахха таһаарар.
И. Сосин бастыҥ кэпсээннэрэ оскуола хрестоматиеларыгар киирбиттэрэ. «Лена эбэбит кытылларыттан» диэн Аҕа Дойду Улуу сэриитин саллааттарын туһунан кэпсээннэр хомуурунньуга кылаас таһынан ааҕыы босуобуйата буолбута.
Cосин Константин Ильич. Cосин Константин Ильич (1944.09.05) — оҕо суруйааччыта. 1994 сылтан Арассыыйа Суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ.
Верхоянскай куоракка зоотехник дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1964 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх орто оскуолатын, онтон 1973 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр. Мэҥэ Хаҥалас оскуолаларыгар сүүрбэттэн тахса сыл саха тылын уонна литературатын үөрэтэр.
Бастакы хоһооннорун 1957 сыллаахха «Колхоз кырдьыга» диэн улуустааҕы хаһыакка таһаартарбыта. 1983 сыллаахха кыра оҕолорго анаммыт «Бойтоко-ыстана» диэн бастакы кинигэтин таһаарар.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга, «Чолбон» сурунаалга уонна холбоһуктаах хомуурунньуктарга бэчээттэнэрэ. Бастыҥ айымньылара саха оскуолаларыгар кылаас таһынан ааҕыы пособиеларыгар киирбиттэрэ, сорохторо оҕо литературатыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэргэ бэлиэтэммиттэрэ. К. Сосин сорох хоһоонноро ньууччалыы тылбаастаммыттара уонна ньууччалыы тыллаах хаһыаттарга тахсыбыттара.
Софронов Степан Феоктистович. Софронов Степан Феоктистович (1922.08.23 - 1980.09.15) - хоһоонньут, прозаик, тылбаасчыт. Эрилик Эристиин аатынан литературнай бириэмийэ лауреата. 1963 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Кини атырдьах ыйын 23 күнүгэр 1922 сыллаахха Чурапчы улууһугар Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Чурапчытааҕы педучилищены, Дьокуускайдааҕы педагогическай үнстүтүүтү бүтэрбитэ. Москубаҕа А.М. Горькай аатынан литературнай үнстүтүүккэ үөрэммитэ. 
Саха сиринээҕи кинигэ кыһатыгар оҕо литературатын редакторынан, кэлин “Эдэр коммунист” хаһыакка отдел сэбиэдиссэйинэн, оройуоннааҕы “Саҥа олох” хаһыат редакциятыгар эппиэттиир секретарынан, Мугудай, Дириҥ, Чурапчы орто оскуолаларыгар учууталынан, РайОНО-ҕа методическай кабинет сэбиэдиссэйинэн, Чурапчытааҕы кыраайы үөрэтэр музей дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ.
Уус-уран литератураҕа киириитин, институкка үөрэнэ сылдьан, А.С.Пушкин “Салтаан саар туһунан остуоруйатын” тылбаастааһынтан саҕалаабыта. Онтон кэлин нуучча классическай уонна советскай поэзиятын уонтан тахса кинигэтин тылбаастаабыта, ааҕааччы киэҥ биһирэбилин ылбыта. Олор истэригэр А.С.Пушкин “Руслан уонна Людмила”, “Полтава”, Н.А.Некрасов “Нуучча сиригэр ким учугэйдик олорор”, “Саша” диэн улахан поэмаларын, А.Недогонов “Сельсовет үрдүнэн былаах” диэн бэйэтин кэмигэр аатырбыт айымньытын, М.Горькай “Фома Гордеевын”, “Артамоновтар дьыалаларын” , “Мин университеттарым” суруйууларын, о.д.а. тылбаастаабыта.
Кини бэйэтин хоһоонноро 1947-тан бэчээттэнэн барбыттара. “Оччугуй отчут” диэн бастакы кинигэтэ 1960 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыта. Итинтэн салгыы “Сибиэтэ сэһэнэ”, “Бэлэх”, “Бугун”, “Москва зоопаркатыгар”, “Дьоллоох дойдубар”, “Күндү чыычаахтарбар” , “Күн орто кэнниттэн” диэн кинигэлэр тахсыбыттара. 1977 сыллаахха “Киэн туттар дьоммут” очеркаларын хомуурунньуга бэчээттэммитэ. Бу кинигэтин иһин, суруйааччы, Эрилик Эристиин аатынан литературнай бириэмийэ лауреатынан буолбута.
Хомоҕой тыллаах-өстөөх поэт, уус-уран тылбаас маастара Феоктист Софронов биир очерк, 7 хоһоон уонна 13 уус-уран тылбаас кинигэлэрин курдук баай ис хоһоонноох литературнай нэһилиэстибэни хаалларбыта. Билигин бу айымньылар сутэн-оһон, эргэрэн, букатын суохтар. 
1947 сылтан саҕалаан бэчээттэммитэ. "Оччугуй отчут" диэн бастакы кинигэтэ 1960 сыллаахха тахсыбыта.
С. Софронов үгүс ньуучча айымньытын саха тылыгар тылбаастаабыта: А. Пушкинтан "Полтава", "Руслан и Людмила" уонна "Сказка о царе Салтане", М. Лермонтовтан "Бородино", Н. Некрасовтан "Кому на Руси жить хорошо" уонна "Саша", А. Недогоновтан "Флаги над сельсоветом", М. Горькайтан "Дело Артамоновых" уонна "Фома Гордеев" . А. Твардовскай "За далью - даль" диэн поэматын тылбаастыырга үлэлээбитэ.
"Киэн туттар дьоммут" диэн кинигэтин иһин Эрилик Эристиин аатынан литератуураҕа бириэмийэнэн наҕараадаламмыта.
Тарабукин Василий Архипович. Тарабукин Василий Архипович (1934.11.10) - оҕо суруйааччыта, прозаик, тылбаасчыт. 1992 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Таатта улууһугар Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ытык-Күөл орто оскуолатын бүтэрэн "изба-читальня" сэбиэдиссэйэ буолан үлэлиир. 1962 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын бүтэрэр. Аҕыс сыллаах уонна орто оскуолаҕа үөрэтээччинэн үлэлиир, "Коммунист" диэн улуустааҕы хаһыат сэбиэдиссэйэ буолар. 1969 сылтан "Бичик" кинигэ кыһатын уран уонна оҕо литературатын редакторынан үлэлиир.
Бастакы айымньылара 1956 сыллаахха улуустааҕы хаһыакка тахсыбыттара. "Тиргэлээх көҕөн" диэн бастакы кинигэтэ 1976 сыллаахха тахсыбыта. В. Тарабукин сорох кэпсээннэрэ саха оскуолаларыгар кылаас таһынан ааҕыы пособиеларыгар киирбиттэрэ. Ньуучча уонна хотугу омуктар суруйааччыларын айымньыларын саха тылыгар тылбаастаабыта. "Отличник печати СССР" диэн наҕараадалаах.