mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Пудов Николай Ипполитович (Арҕаа Хаҥалас улууһа). Пудов Николай Ипполитович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, эргиэмсик.
Арҕаа Хаҥалас улууһа.
Кириллин Геннадий Иванович (Арҕаа Хаҥалас улууһа). Кириллин (Кириллов) Геннадий Иванович (1880-1928) - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа (сийиэс сорох боротокуолларыгар Кириллов диэн суруллар). 
Арҕаа Хаҥалас улууһун кулубата
Ини-бии Ксенофонтовтар ийэлэринэн аймахтара. Кирилловтар олохторо Эрэдьэп диэн Нөмүгү икки Улахан Аан ортотутар баара.
«Ксенофонтовщина» диэн өрө турууга саа-саадах тутан кыттыста диэн сууттанан, уолун Иваны кытта 1928 с. ытыллыбыта. 2002 с. тахсыбыт «Книга памяти» суруйбутунан «расстрелян 31 декабря 1927 г.».
Нөмүгү кырдьаҕастара кэпсииллэринэн Г И Кириллин көнө-көрсүө майгылаах, өрө турууга соччо-бачча кыттыспатах киһини, уола Ивантан сылтаан аҕатын сууттаабыттара үһү.
Араҥас (тутуу). Араҥас - өлбүт киһини эбэтэр булду-алды харайарга анаммыт үрдүк атахтаах тутуу, холбо.
Кэлин булду харайар араҥаһы нууччалыыттан киирбит лаабыс (лабаз) диэн тылынан солбуйар буолбуттар.
Араҥас (суолталара). Араҥас - хас да суолталаах тыл.
Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола. Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола (1868-1924), Боотур уус улууһун (билигин Таатта сирэ) Уус-Амма нэһилиэгиттэн төрүттээх. Дьиҥинэн, кини Ньоомньоон уола буолбатах, Ньоомньоон Ньукулай кини эһэтэ.
Маҥнай Димитриан аҕабыыт дьиэтээҕи оскуолатыгар Ытык Күөлгэ үөрэммит, онтон Чурапчы икки кылаастаах училищетын бүтэрбит. П.И. Слепцов Дьокуускай прогимназиятын толору кууруһун бүтэрбит Таатта аҕыйах дьонун ахсааныгар киирэр. Үөрэҕин кэннитгэн 1-гы Дьохсоҕон нэһилиэгин старостатынан талыллар, ол кэннэ Боотур уус улууһун суруксута буолар. Уус тыллаах араатар быһыытынан биллэрэ.
«Союз якутов» диэн общественнай-политическай тэрилтэ көхтөөх чилиэнэ этэ.
Улууһугар маҥнайгы оскуолалар Ытык Күөлгэ, Чычымахха, Чөркөөххө аһыллалларыгар көмө буолбут өҥөлөөх. Ытык Күөлгэ 1902 с. бастакы сүһүөх училище аһылларыгар бэйэтин дьиэтин туран биэрбитэ.
Колчак былааһа кыайбытыгар 1918-1919 сс. Таатта улууһугар земскэй управа бэрэссэдээтэлэ буолбута. 1919 с. Колчак былааһа эстэн, коммунистар былаастара олохтонон барбытыгар П.И. Слепцов Охотскайга күрүүр. 1923 с., Охотскайга олорон, гражданскай сэрииттэн тэскилээн сылдьар 248 саха мунньаҕар бэрэссэдээтэлинэн талыллар, мунньах Пепеляевы өйүүр резолюция ылынар.
П.И. Слепцов 1924 с. эмискэ ыалдьан өлөр.
1913 с. таатталар, Боотур уус улууһуттан арахсан, туспа Таатта улууһа буолалларыгар П.И. Слепцов элбэх сыратын биэрбит өҥөлөөх.
Слепцов Вонифатий Харлампьевич - Балапаат баай. Слепцов Вонифатий Харлампьевич - Балапаат баай (1852-1924) 
Таатта улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгин Түөкэй аҕатын ууһуттан төрүттээх. Ийэтин нуучча дьахтара Ефросинья Плотникова хаана лаппа баһыйан кытархай баттахтаах, толору эттээх-сииннээх толуу киһи эбитэ үһү. Балапааттар олохторо Ытык Күөлтэн биир көс курдук Наммара үрэҕин батыһа сытар Ытык Тириитэ, Сөхпүт диэн алаастарга баара.
Балапаат — эдэр сааһыттан, айаны-сырыыны кыайар буолан, Охотскайга, Өймөкөөҥҥө куорат атыыһыттарын үтүмэн үгүс таһаҕастарын көтөхпүт, булугас-талыгас өйүнэн, сатабылынан улаханнык байбыт киһи. Охотскай—Дьокуускай телеграф линията тутулларыгар кини ыпсарыытаах кэпсэтиитинэн нэһилиэгин дьоно хас да сыл харчылаах үлэҕэ сылдьан туһа таһаарыммыттара.
Балапаат оҕонньор үс уола: Григорий, Терентий, Пётр улуустарыгар уонна куоракка киэҥник биллэр, ытыктанар, аныгылыы көрүүлээх дьон этилэр. В.Х. Слепцов удьуор ыччаттара, алтыс-сэттис көлүөнэтигэр тиийэ төрөөн-ууһаан, 230 тахса киһи Дьокуускайга, улуустарга, Саха сирин тас өттүгэр да олороллор.
Дьохсоҕон кырдьаҕастара кэпсииллэринэн Балапаат оҕонньор көнө-көрсүө майгылаах, кыра-хара дьону атаҕастаабатах киһи эбитэ үһү..
Слепцов Петр Петрович (Байаҕантай улууһа). Слепцов Петр Петрович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Баайаҕа киһитэ. Ааҕарга-суруйарга сыылынайга үөрэммит, ол кэннэ сыаркап приходун оскуолатын бүтэрбит. 1903-04 сылларга нэһилиэгэр кинээстээбит, 1909-12 сыллларга Байаҕантай улууһун кулубатынан талыллан үлэлээбит.
Кини уолаттара Михаил уонна Василий сэбиэскэй былааһы утары бараннар, суттанан, көскө утаарыллыбыттара, болдьохторо бүтэн этэҥҥэ дойдуларыгар эргиллибиттэрэ.
Силэпсиэптэр олохторо Баайаҕа Отор диэн сиригэр баара, онон бырааттыылар сурукка-бичиккэ үксүн Отоороптор диэнинэн биллэр этилэр.
ITunes Store. iTunes Store — Apple хампаанньаттан ырыалары, видеоны уонна араас оонььулары атыылыыр онлайн-маҕаһыын. Хампаанньа оҥорбут тэриллэригэр оонньонуллуон сөп.
Маҕаһыын презентацията 2003 сыл муус устар 28 күнүгэр ааспыта, онно хампааньа тойоно Стив Джобс сүрэхтээбитэ.
Историята.
iPod плеер атыыта үчүгэйдик барарын иһиттэн Apple хампаанньа музыканы атыылылыыр бэйэтин маҕаһыынын арыйарга бэлэмнээбитэ. 2003 сыл муус устар 28 күнүгэр Сан-Франциско куоратыгар iTunes Store маҕаһыыны көрдөрбүтэ. Ол иннинэ уһун бириэмэ устатыгар музыка индустриятын гиганнарын кытары дуогабардаспыта. Маҕаһыыҥҥа ырыалар альбомунан буолбакка ырыаларынан атыыланарга модьуһан ситиспитэ. Оннук ньыма ырыаны суруйар хампаанньаларга наһаа сөбүлээбэтэхтэрэ, тоҕо диэн дьон икки-үс ырыаны истиэхтэрин баҕараннар бүтүн альбому атыылаһаллар. Ол гынан баран Стив Джобс ону : "пиратство уонна интернет альбом идеятын суох оҥорбуттар. Пиратствоны кытары биирдии ырыаны атыылаабатахха охсуһар кыах суох диэн" утарсыбыта. Джобс iTunes маҕаһыын пока Mac компьютер туһанааччылара эрэ атыылаһар кыахтаныахтара диэн эрэннэрбитэ, онтуката рыноктан 5% эрэ этэ. Музыкальнай хампаанньалар маннык кутталлаах хардыыны оҥорорго быһаарбыттар, тоҕо диэн пиратствоттан сүтэр харчы улааттар улаатан эрэр эбит.
Биһиги 80% ырыалары уарар дьоннор бэйэлэрин санааларынан уораллар дии санаабаппыт - кинилэргэ талыы суох. Ол иһин биһиги легальнай альтернатива оҥорорго быһаарбыппыт. Оччоҕуна бары сүүйүөхтэрэ - ырыаны суруйар хампаанньалар, ырыаһыттар, Apple, уонна туттар дьон эмиэ - тоҕо диэн кинилэр туйгуй сервиһы ылыахтара, ол сервис уорартан быыһыыр
iTunes Store салайаччыта Эдди Кью маҕаһыын арыллыан иннинэ биир мөлүҋүөнү 6 ый устата атыылыахпыт диэн билгэлээбит, ол гынан баран 6 күн устата биир мөлүйүөн ырыаны атыылаабытттар. Apple хампаанньата чуолкайдык саҥа рынокка киирбит, уонна 2011 сыллахха номнуо 15 миллиардтааҕы ырыаны атыылабыттар. Билигин маҕаһыын нөҥүө киинэлэр, телепередачалар, кинигэлэр, уонна да атын медиаконтент атыыланар. Конкуреннар майгынныр сервистары оҥорбуттара ситиһиитэ суох үлэлии сылдьаллар.
iTunes Россияҕа.
2012 сыл ахсынньы ыйыттан iTunes store Россияҕа үлэтин саҕалаабыта. Бастакы күнүгэр араас Россияҕа оҥоһуллубут контена баарынан сөхтөппүтэ.
IPod. "'iPod" диэн киһи сиэпигэр ильдьэ сылдьар Apple хампаанньа оҥорор музыкальнай плеердарын арааһын аата. Компьютертан плеерга музыканы быраҕан баран наушник нөҥүө истиэххэ сөп. Саҥа iPod плеердарга араас оонньуулары уонна программалары туруоруохха, интернетынан туттуохха сөп. 
Бастаан аата судургу iPod диэн этэ. 2001 сыллаахха тахсыбыта. Билигин даҕаны оннук iPod оҥоһуллар уонна iPod classic диэн ааттанар.
Apple makes a smaller iPod called the iPod nano. It is much smaller than the iPod, but does not hold as many songs. It uses flash memory, a special kind of memory for very small electronics, instead of a hard drive. It replaced a version of the iPod called the iPod mini.
Another type of iPod, called the iPod shuffle, is very small, and it uses flash memory, like the iPod nano but it has no screen. It is the least expensive iPod.
The most expensive iPod is called the iPod touch. It has a touch screen, like the iPhone. The first iPod touch was released in 2007.
iPods often contain songs downloaded from an online music store, using a program called iTunes. (The name of Apple's music and video store is the iTunes Store.) Songs are sold in AAC file format, not MP3 or WMA. These are popular formats for compressing (making smaller) music until it does not take up much space and can easily be put on a media player such as the iPod.
The App Store is an online shop that is run by Apple Inc. where people can buy software for their iPhone or iPod Touch. It opened on July 11, 2008. Over 100,000 applications (or apps for short) are available for people to buy. Some apps are available for free.
Егоров Семен Иванович (Илин Хаҥалас улууһа). Егоров Семен Иванович (1868-1930) - Илин Хаҥалас Хаптаҕай нэһилиэгин баайа, меценат, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Кини үбүгэр 1901 сыллаахха Хаптаҕайга Успенскай таҥара дьиэтэ тутуллубута.
Куораттан М.И. Шишлянникова диэн дьэбириэй кыыһын күрэтэн таһааран бэргэһэлэммит. Дьэбириэйдэр ыккардыларыгар улахан айдаан тахса сылдьыбыт. 
1922 с. уһаайбатыгар Огдурааҥҥа үрүҥнэр штаабтана сылдьыбыттара. Аймаҕа А. Зубарева кэпсииринэн Ксенфонтов хамсааһыныгар буруйданан Соловки лааҕырыгар утаарыллыбыт, онтон төннүбэтэх. .
Кыыһа Сара Семеновна сэбиэскэй кэм саҕана өр сыл 2-с уонна 3-с оскуолаларга учууталлаабыта, оҕото суох этэ.
Кылахов Николай Николаевич. Кылахов Николай Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Өлүөхүмэ уокуруга.
Слепцов Николай Семенович (Байаҕантай улууһа). Слепцов Николай Семенович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Байаҕантай улууһа.
Шадрин Иван Петрович (Арҕаа Хаҥалас). Шадрин Иван Петрович (1870-1952) - Арҕаа Хаҥалас Хахсыт нэһилиэгин (билиҥҥитэ Төхтүр сирэ) киһитэ, эргиэмсик, хоһоонньут, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Үөрэхтээх, икки тылынан дэгиттэр суруйар киһи эбит. Буотама тоҥустарын түүлээхтэринэн эргинэр, Дьокуускайга уунан мас уһааран аҕалан атыылыыр эбит.
Кыралаан хоһоон уонна кэпсээн суруйар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөйдүүн чугастыы буола сылдьыбыттар. 1929 сыллаахха Алампа балыырга түбэһэн көскө ыытыллыбытыгар "Алампаҕа" диэн ааттаах, үтүө тыллардаах өйөбүл хоһоон суруйбут. Күтүөтэ Адам Скрябин кини ылларыгар хас да ырыаны суруйбута.
Кулаак оҥоһуллубута биллэр, улахан репрессияҕа түбэспэтэх. Дойдутугар Хахсыкка үйэтин моҥообут.
Лепчиков Афанасий Филиппович. Лепчиков Афанасий Филиппович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Илин Хаҥалас (Слепцов Арҕаа Хаҥалас диэбит).
Ларионов Кирилл Николаевич. Ларионов Кирилл Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, Илин Хаҥалас улууһун кулубата.
Харитонов Василий Федорович. Харитонов Василий Федорович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Нам улууһун I Атамай (1931 сылтан Горнай улууһугар киирэр) нэһилиэгиттэн төрүттээх.
Харытыанаптар уһаайбалара Улуу Сыһыы диэн сиргэ баара. Кини аҕата нэһилиэгин оҕолоро үөрэнэллэригэр элбэх сыратынбиэрбит, өр сыл сүүрэн-көтөн Атамайга маҥнайгы сыаркап приходун оскуолатын арыттарбыта. Ол оскуолаҕа маҥнайгы көрөөччү (почетный попечитель) буолбут.
Василий аҕата арыттарбыт оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга реальнай училищеҕа үөрэнэр. Икки-үс сыл үөрэммитин кэннэ нэһилиэгин дьоно үөрэҕин бүтэттэрбэккэ ыҥыран ылан суруксут оҥороллор.
Гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар диэки буолан, Байкалов боломуочунайынан Бүлүү уокуругар ананар.
1929 сыллаахха кулаактааһыҥҥа түбэһэр.
В.Ф. Харитонов география дуоктара Гаврильева М.К. абаҕата.
Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый. Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый (1882-1923) учуутал, Чөркөөххө икки оскуоланы туттарбыт өҥөлөөх киһи, ВЯОНУ бэрэстээтэлин солбуйааччы.
Таатта сиригэр Үһүс Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүт. Суорун Омоллоон чугас аймаҕа.
Реальнай училище 5 кылааһын бүтэрбит. 1899-1919 сыллардаахха Чөркөөххө, Намҥа, Чурапчыга учууталлаабыт, Былатыан Ойуунускай бастакы учуутала. 1902 сыллаахха Ольга Дьячковская диэн аҕабыыт огдооботун кэргэн ылбыт, киниттэн 1912 сыллаахха Модест диэн уолламмыт. 
1920 сыллаахха губревком үөрэххэ инспекторынан анаммыт. Чөркөөххө икки оскуоланы туттарбыт. 
Гражданскай сэрии сылларыгар үрүҥнэр диэки буолбута. 1921 сыллаахха ВЯОНУ бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыта, онтон үрүҥнэр Охуоскайга күрүүллэригэр ВЯОНУ баайын харайааччынан ананан сылдьыбыт. 1923 сыллаахха Охуоскайга тиийиэ 10 биэрэстэ хаалбытын кэннэ Худояров уонна Шипков диэн эппиһиэрдэр тиэйэн иһэр баайын ылаары ойоҕун, уолун уонна харабылын Айанньыытап диэн эдэр киһини кытта өлөрөн кэбиһэллэр. Шипков диэн Бүлүү киһитэ Сиипсэптиин реальнай училищеҕа бииргэ үөрэммит киһитэ.
Бу түбэлтэни Былатыан Ойуунускай "Үрүҥ бандьыыт ырыата" диэн 1928 сыл олунньутугар "Кыым" хаһыакка тахсыбыт хоһоонугар суруйбуттаах.
Ельцин Борис Николаевич. Ельцин Борис Николаевич (олунньу 1 1931, Бутка сэлиэнньэ, Буткинскай оройуон, Ураал уобалаһа, РСФСР, ССРС — муус устар 23 2007, Москуба, Арассыыйа) — сэбиэскэй хомуньуус баартыйа уонна Арассыыйа бэлиитигэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, Арассыыйа Федерациятын бастакы бэрэсидьиэнэ. 
Иккитэ бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар талыллыбыта — 1991 бэс ыйын 12 күнүгэр уонна 1996 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр, бу дуоһунаска 1991 сыл от ыйын 10 күнүттэн 1999 ахсынньы 31 күнүгэр дылы.
Арассыыйаҕа бастакы норуот талбыт бэрэсидьиэнин, ГКЧП-ны утарыыны тэрийээччи, Арассыыйа экэниэмикэтин тосту уларытааччы быһыытынан Устуоруйаҕа киирбит киһи.
Арассыыйа Конституциятын күнэ. Арассыыйа Конституциятын күнэ — билиҥҥи Арассыыйа бэлиэтиир күнэ, ахсынньы 12 бэлиэтэнэр.
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын Конституцията бүттүүн норуот куоластааһынан ылыныллыбыта. 1994 сыллаахха бэрэсидьиэн ыйааҕынан бу күн судаарыстыбаннай бырааһынньык быһыытынан бэлиэтэнэр буолбута («О Дне Конституции Российской Федерации» уонна «О нерабочем дне 12 декабря»).
Маннык күн ССРС-ка 1977 сыллаахха дылы ахсынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр этэ, бу күн Сталин Конституцията ылыныллыбыта. Кэлин алтынньы 7 күнүгэр көһөрүллүбүтэ, саҥа конституция ылыныллыбыт күнэ. 
2005 сылтан бу күн үлэ күнэ.
2008 сыллахха Конституция 15 сыллыгар Россия президена Дмитрий Медведев маннык диэн эппитэ:
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр биһиги дойдубут историятыгар принципиально саҥа Туттах сокуон ылыллыбыта - ол сокуон киһини, кини быраабын уонна көҥүлүн үрдүкү сыаннаһынан ылбыта, уонна Россия төрдүгэр демократическай бэрээдэги туруорбута, уонна судаарыстыбаны ол сыаннастары тутуһар уонна көмүскүүр эбээһинэһи уурбута.
Генетика. Гене́тика ( — кимтэн эрэ үөскүүр) — тыыннаах харамайдар утумнааһыннарын уонна уларыйыыларын туһунан биология салаата.
Максим Горькай. Максим Горькай (Алексей Максимович Пешков) — нуучча биир биллэр-көстөр суруйааччыта. Сэбиэскэй саҕана кини улуу пролетарскай суруйааччы быһыытынан биллэрэ. 
Алексей Максимович Пешкову-Максим Горькайы саха суруйааччыта Баишев-Алтан Сарын Махсыын Куруххай диэн сахалыы ааттаныахтаах диэн сылдьыбыттаах.
Бочкарёв Василий Васильевич. Бочкарёв Василий Васильевич (төр. 1944) — саха скульптора. 
Олоҕун олуктара.
1940 сыллаахха олунньу 11 күнүгэр төрөөбүт.
Москватааҕы В. И. Суриков аатынан уус-уран институту бүтэрбит. Оҥоһуктарын маһынан уонна бронзанан оҥорор. 
Сигэлэр.
Бочкарев Василий Васильевич
Уйбаан Горнай. Уйбаан Горнай — саха бэйээтэ, публицииһэ.
Кампора-Сан-Джованни. Ка́мпора-Сан-Джова́нни (, ,) — тыа уокуруга, порт Амантея коммуна порда уонна сорҕото, Козенца провинция, Италия. Катандзаро провинцияттан чугас.
Географията.
Кампора Тиррен муоратын кытылыгар, наһаа бөдөҥө суох хапталга сытар. Чугастааҕы мырааннарга винограад уонна масличнай култууралары үүннэрэллэр. Мырааннартан Ламеция-Терме хомото уонна Стромболи вулкаан көстөллөр, ол буруота былыта суох күҥҥэ көстөр.
Кампора портан муораннан Эолий арыыларыгар сырыы баар.
Нэһилиэнньэлээх пууннара.
Кампора-Сан-Джованни сиригэр маннык дэриэбинэлэр бааллар:
Radio Studio 54 Network. Radio Studio 54 Network эбэтэр Studio 54 Network — Калабрияҕа (Локри) баар Италия чааһынай араадьыйа станцията. Сүнньүнэн Калабрия, Сицилия уонна Апулия оройуоннарыгар истэллэр. Төгүрүк суукка салгынынан уонна веб-трансляция көмөтүнэн саҥарар.
Устуоруйата.
Локри куоракка Пьетро Паретта уонна Франческо Масара диэн дьон икки доҕотторун кытта 1985 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр олохтообуттара. Студия аадырыһа: 148 Виа дон Витторио, Локри. Слогана: «Il bello della musica è che quando ti colpisce non senti dolore», Боб Марли «Муусука үчүгэйэ диэн искэр ыарыыта суох киирэр».
Бэйэтин "Studio 54 LiveTour" диэн шоутун таһынан, станция араас кэнсиэрдэри быһа эфииргэ таһаарар, холобур, Сан-Ремо бэстибээлин.
Неаполитаан тыла. Неаполитаан тыла (, ) — Италия тылын түөлбэ тыла (диалект). 7,5 мөлүйүөн киһи саҥарар. Соҕуруу Италияҕа, Кампанияҕа, Неапольга, Гаэтаҕа уонна Сораҕа, соҕуруу Лацио уокуруктарыгар, Маркеҕа, хотугу Калабрияҕа, Апулия хотугу уонна киин сирдэригэр тарҕаммыт. Италия классическэй операларын үксэ бу тылынан ылланар. Аатырбат 'O Sole Mio ырыа эмиэ неаполитаан тылынан ылланар.
Сициилийэ тыла. Сициилийэ тыла — Сициилийэ олохтоохторун тыла, романскай бөлөххө киирэр. Бу тылынан Сицилия арыыга, соҕуруу Калабрияҕа, Апулия соҕуруу өттүгэр уонна Кампанияҕа саҥараллар. Арааб тылыттан киириилэр бааллар. 
Сициилийэ тыла ханна да судаарыстыбаннай тыл буолбатах. Онон тылы дьаһайар официальнай тэрилтэ суох. Ол гынан баран Палермо куоракка баар Сициилийэ филологиятын уонна тылы биллиитин киинэ () бу тылы 1951 сылтан үөрэтэр уонна туругун туһунан бэчээккэ ыстатыйалары таһаарар..
Сициилийэ тыла сорох Италия коммуналарыгар (холобур, Кальтаджироне уонна Граммикеле) билиниллэр, онно «сициилийэ тылын устуоруйаҕа уонна култуураҕа тулхадыйбат суолтата» ыйыллар. 
Маны таһынан, Эрэгийиэн тылларын Европатааҕы хартията сициилийэ тылын көмүскэниэхтээх уонна көмөҕө наадыйар тыллар ахсааннарыгар киллэрэр. Ол эрэн 2010 сыллаахха дылы (билиҥҥи туругун чуолкайдыахха наада) Италия Түмэнэ бу дөкүмүөнү ратификациялыы илик этэ
Арассыыйа Конституцията. Арассыыйа Конституцията — Арассыыйа Федерациятын сүрүн сокуона, нуормалыыр быраабын үрдүкү аактата буолар. Конституцияны Арассыыйа Федерациятын норуота 1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр референдум түмүгэр ылыммыта. 
Арассыыйа үрдүкү юридическай күүстээх докумуона, конституционнай тутулу, судаарыстыбыа тутуутун, бэрэстэбиитэллээх, толоруулаах уонна суут былаастарын, ону тэҥэ олохтоох бэйэ салайыныы былааһын, киһи быраабын уонна көҥүллэрин быһаарар уонна бөҕөргөтөр аналлаах..
Климентов Алексей Иванович (Дүпсүн улууһа). Климентов Алексей Иванович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Дүпсүн улууһа. Кыра үөрэхтээх. Нууччалыы куһаҕаннык саҥарара үһү. 1908-1909 сылларга сабылла-сабылла тахсар "Якутская жизнь" хаһыат көрүнньүк эрэдээктэринэн буола сылдьыбыт. Ол хаһыаты букатыннаахтык саппыттарыгар 4 ый хаайыыга олорон тахсыбыт. Сабунаев бырааска куучарынан үлэлээбит.
Аммосов Иван Иванович (Нам улууһа). Аммосов Иван Иванович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Нам улууһа. Сахалар Сойуустарын тэрийсибит. Кулубалыы сылдьыбыт.
Аммосов Алексей Иванович (Мэҥэ улууһа). Аммосов Алексей Иванович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Мэҥэ улууһугар кулубалыы сылдьыбыт. Мэҥэ баайа Ф.М. Слепцов (Мааркабыс) күтүөтэ.
Готовцев Семен Петрович - Массака уола. Готовцев Семен Петрович - Массака уола - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 
Байаҕантай улууһун I Бороҕон нэһилиэгин киһитэ, эргиэмсик. олоҕо Үүт Турбут диэн сиргэ аартык таһыгар баара. Онон кэлэр-барар дьон быһа ааспат, эргиэмсиктэр, хаартыһыттар тэпсэр сирдэрэ эбитэ үһү.
Массака Сэмэнин туһунан Өксөкүлээх Өлөксөй кылгас хоһоон суруйбуттаах:
1909-1912 сылларга Байаҕантай улууһун кулубатынан П.П. Слепцов олордоҕуна Массака уола быыбарынай кулуба буола сылдьыбыт.
Италия тыла. Италия тыла эбэтэр итальян тыла (lingua italiana) — Италия, Ватикаан (латыын тылыныын), Сан-Марино, Швейцария (ниэмэс, боронсуус, реторомаан тылларын кытары) официальнай тыллара. Хорватия уонна Словения хас да уокуругар иккис официальнай тыл.
Итальян тыла латыын тылыттан үөскээбит.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарын Ассоциацията. Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарын Ассоциацията — Саха Өрөспүүбүлүкэтин аҕыйах ахсааннаах олохтоох омуктарын түмэр, кинилэр интэриэстэрин көмүскүүр аналлаах уопсастыбаннай тэрилтэ.
Ассоциация 1989 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Саха сирин аҕыйах ахсааннаах омуктарын I сийиэһигэр тэриллибит.
Олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарга Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр биэс омук киирэр: эбэҥкилэр, эбээннэр, дьүкээгирдэр, долгааннар, чукчалар.
Внуково (аэропорт). Аэропорт Вну́ково — Москва биэс сүрүн аэропурдарыттан биирдэстэрэ. Россия олус таһаҕастаммыт аэропуртарыгар төрдүс буолар. Москва куорат таһыгар турар, МКАД-тан 10 километр.
Пассажирскай уонна грузовой самолеттары тутар кыахтаах. Норуоттар ыккардыларынааҕы көтөр самолеттары тутар кыахтаах. ЮТэйр, Газпромавиа, Red Wings Airlines, Якутия авиакомпанияларга базовай аэропорт буолар. Внуково-2 терминал үрдүкү салайааччылары, ол курдук Президен уонна Правительство предстедатель рейстарын толорор.
Аһаҕас акционернай уопсастыба. Аһаҕас акционернай уопсастыба — публичнай хампаанньа организациятын формата. Сабыылаах акционернай уопсастыбаттан уратыта диэн тутар акциялары мунньаҕа суох атыылыахха сөп.
Чита. Чита́ — Илин Сибииргэ баар куорат. Забайкальскай кыраай уонна Читинскай район административнай центра. Чита уонна Ингода өрүстэр холбоһор сиригэр турар. Куорат нөҥүө Транссибирскай тимир суола ааһар. Иркутскайтан илин 900 км турар. Нэһилиэнньэтэ 323965 киһи
Поляк тыла. По́ляк ты́ла () — Поляков тыла. Иккис саамай элбэх ахсааннаах славянскай тыл украинскай кэнниттэн нуучча тыла буолар. Польшаҕа официальнай тыл.
Тыл уратыта үгүс тылларга дьөлүһүйэр дорҕооннор элбэхтэр, ол аата тылы үөрэтэргэ уустук тыл буолар.
Scarlett. Scarlett уонна Scarlett for The Hive ("Скарлетт"), Арассыыйа уонна Англия бииргэ төрүттээбит компаниялара, улахан холдинг. 90% оҥорон таһаарар заводтара Кытайга бааллар. Саха Сиригэр киэнник биллэр марка буолар.
Былаах. Былаах диэн символ быһыытынан туттуллар өҥнөөх таҥас, үксүнэн геометрическай фигура быһыытынан оҥоһуллар.
Бастаан былаах 2000 сыл аннараа өттүгэй Кытайга үөскээбит.
Былаахтар араастара:
Брежнев Леонид Ильич. Брежнев Леонид Ильич (1906, Екатеринославскай губерния — 1982, Москуба уобалаһа) — 18 сыл тухары дойдуну салайбыт сэбиэскэй судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй, байыаннай диэйэтэл. 1964 сыллаахтан 1982 сыллаахха өлүөр дылы Сэбиэскэй Сойууска чыпчаал үрдүкү дуоһунастарга олорбута.
1906 сыллаахха ахсынньы 6 (19) күнүгэр (сорох дааннайынан 19 күнүгэр, ол эбэтэр 1907 сыл тохсунньу 1 күнүгэр) Екатеринослав күбүөрүнэтин Каменскай сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 
1982 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр өлбүтэ.
Өрөбөлүүссүйэ күнэ (Миэксикэ). Өрөбөлүүссүйэ күнэ Миэксикэҕэ сэтинньи 20 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Бу күн 1910 сыллаахха генераал Порфирио Диас былааһын утары Франсиско Мадеро көҕүлээччилээх бастаанньа саҕаламмыт. Бу кэмтэн ыла 1917 сыллаахха дылы дойдуга быыстала суох былаас былдьаһыыта салҕанан барбыт.
Таҥара ийэтин Париижтааҕы собуора. Таҥара ийэтин Париижтааҕы собуора (Нотр-Дам-де-Пари; ) — Парииж киинигэр баар христианнар собуордара. Франция киин куоратын «сүрэҕэ», Сите арыы илин өттүгэр урукку бастакы христианнар сыаркаптарын (Сибэтиэй Стефан базилииката) оннугар тутуллубута (оттон ол сыаркап риимляннар Юпитердарга аналлаах храамнарын оннугар турбута). Тутуллубут сыллара 1163 — 1345.
Собуор үрдүгэ — 35 м, устата — 130 м, кэтитэ — 48 м, колокуолунатын үрдүгэ — 69 м, илин баасына куолакалын ыйааһына (Эммануэль) — 13 туонна, куолакал тыла — 500 кг.
Ороһооспо иннинээҕи күн (киэһэ). Ороһооспо иннинээҕи күн (киэһэ), эбэтэр Ороһооспо сочельнига - христианнарга ураты суолталаах күн. Сорох дойдулар Григориан халандаарынан ахсынньы 24, сорохтор Юлиан халандаарынан тохсунньу 6 бэлиэтииллэр.
Бу киэһэ христианнар таҥараны кытта көрсүһүү чугаһаабытын, сарсыныгар Иисус Христос төрүөхтээҕин (Ороһооспо, - төрөөһүн) саныыллар. Сочельник диэн тыл сочиво диэн аһылык аатыттан тахсар. Сочивоны бу күн уонна таҥара көстүүтүн сочельнигар сииллэрэ. Сочиво - бурдук (сэлиэһинэй) туораахтарын сиикэйдии сииргэ табыгас гына илитэн оҥоһуллубут аһылык. Минньитээри сороҕор мүөт уонна фрукта эбэллэр.
Юлиан халандаара. Юлиан халандаара () — Созиген салайааччылаах Александрия астрономнара оҥорбут, Юлий Цезарь биһиги эрабыт 45 сыл иннинэ олоххо киллэрбит халандаара. 
Юлиан халандаара эргэ риим халандаарын солбуйбута, Эгиипэт эллиннарын култууратыгар олоҕурбута. 
Арассыыйаҕа Юлиан халандаарын эргэ истиил диэн аатынан билэллэр. Бу халандаар итэҕэһэ: планеталар хамсааһыннарын кытта сөп түбэспэт буолан хас 128 сыл аайы ордук күн мунньуллар. Онтон сылтаан, холобур, Ороһооспо аан бастаан кыһыҥҥы күн оройун кытта сөп түбэһэр күн, аа-дьуо сааскы диэки сыҕарыйан испитэ.
Ол иһин кэлин Григориан халандаарынан солбуллубута.