mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап. Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап (, ) — Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Саха сиригэр кыстыыр. Үөрүнэн сылдьарын сөбүлүүр. Аһылыгын хаһаанар үгэстээх.
Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустара. Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар уустара (, ) — Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Уһун кутурук.
Трилобииттар. Трилобиттар () — сиһэ суох харамайдар, членистоногайдар бэрэстэбиитэллэрэ (раактар, креветкалар, омаардар, үөннэр). Бу харамайдар Trilobita аймаҕар киирэллэр. 
Көҕүстэрэ испиэскэлээх хитинтан турар кытаанах куйахтаах эбит. Байҕалларга үөскүүллэр эбит, онно ууга усталлар уонна уу түгэҕинэн сыыллар, былыык иһигэр саһар кыахтаахтар эбит. Эрдэтээҥи палеозой байҕалларыгар киэҥник тарҕаммыттар. Палеозой эратын бүтэһигэр суох буолбуттар.
Аммонииттар. Аммонииттар () — суох буолбут байҕал моллюскалара. Головоногайдарга киирэллэр. 
Хаптаҕай ньуурга биир туочуканы тула эриллэн тахсыбыт формалаах тас раковиналаахтар эбит. Бу раковинаны өскө көннөрүөххэ сөбө буоллар конус курдук уһун туруупка буолуо этэ. Ол туруупка саҕаланар сиригэр протконх диэн камера баар буолар. Кини кэнниттэн быыстарынан арахсар фрагмокон кэлэр. Ол кэнниттэн кэтит уонна фрагмоконнааҕар кылгас олорор камера кэлэр. Бу камераҕа моллюска этэ баар буолар эбит. Кини уһуна оборуот аҥаарыттан икки оборуокка тиийэ буолар эбит. Онон моллюска этин-сиинин формата кылгас мөһөөччүктүҥү эбэтэр уһун чиэрбэтиҥи буолар эбит. Фрагмокон сорох камераларыгар салгын, сорох камераларыгар убаҕас баар буолар эбит. Туох баар камералары курдат анал туруупка барар эбит, сифон диэн ааттанар, ол көмөтүнэн моллюска дагдайар эбэтэр тимирэр кыахтанар эбит. 
Сорох көрүҥнэр көнө ньуурдаах сорохтор рельефтаах ньуурдаах раковиналаахтар эбит. 
Аһыыр ньымаларынан аммонииттар сиэмэхтэр, өлүгүнэн аһылыктанааччылар уонна үүнээйинэн аһылыктанааччылар эбит. Устар да, сыыллар көрүҥнэр баар буоллара эбит. Эрдэтээҥи девонтан мел бүтүөр дылы олорбуттар. Юрскай уонна меловай периодтарга сайдыыларын чыпчаала буола сылдьыбыт.
Коралл байҕала. Коралл байҕала — Чуумпу океан байҕала, Аустралия, Саҥа Гуинея уонна Саҥа Каледония ыккардынан сытар. 
Иэнэ 4068 тыһ. км². Дьириҥэ 9174 м. тиийэр. Коралл үөскэппит арыылар: Уиллис, Трегросс, Бамптон, Честерфилд уонна рифтар. Ордук биллибит риф Улахан хаххалыыр риф, аан дойдуга ордук улахан.
1969 сылтан Аустралияҕа бас бэринэр.
Арыыларга ким да олорбот, Уиллис арыыга метеорология станцията баар.
1942 сыллаахха манна Дьоппуон уонна союзниктар муора күүстэрин ыккардынан улахан кыргыһыы буолбута.
Сүрүн прттар Кэрнс, Порт-Морсби, Нумеа.
Чаччыгыныардар уустара. Чаччыгыныардар уустара (, ) — Мухоловкалар кэргэннэригэр киирэр Саха сирэ|Саха сиригэр 8 көрүҥнээх чыычаахтар бөлөхтөрө.
Кыра чаччыгыныардар уустара. Кыра чаччыгыныардар уустара (, ) — Мухоловкалар кэргэннэригэр киирэр.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ — чардырҕай (кыра чаччыгыныар) киирэр.
Сир чаччыгыныардарын ууһа. Сир чаччыгыныардарын ууһа (, ) — Мухоловкалар кэргэннэригэр киирэр.
Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ — Хара чаччыгыныар, Эриэн чаччыгыныар киирэр.
Эриэн чаччыгыныар. Эриэн чаччыгыныар (, ) — Сир чаччыгыныардарын ууһугар киирэр, чаччыгыныардартан саамай бөдөҥнөрө.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.
Кубалаҥ чаччыгыныар. Кубалаҥ чаччыгыныар (, ) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.
Бороҥ чаччыгыныар. Бороҥ чаччыгыныар (, ) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр кыра чаччыгыныар.
Саха сирин соҕуруулуу өттүгэр Алдан өрүс орто тардыытыгар дылы үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.
Кугас моойдоох чаччыгыныар. Кугас моойдоох чаччыгыныар (, ) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
Саха сиригэр Өлүөхүмэ улууһугар Намана үрэххэ көрбүттэр. Витим хаптал хайатыгар үөскүүрэ биллэр.
Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар. Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар (, ) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
Саха сирин киин өттүгэр балаһаннан үөскүүр. Ареаалын хотугу кирбиитэ 71-72 параллелларынан ааһар, соҕуруу кирбиитэ - 62 параллелынан. Аһылыгын сүнньэ үөн-көйүүр, ол гынан баран отоннорунан эмиэ аһылыктанар.
Өрүөстээх чаччыгыныар. Өрүөстээх чаччыгыныар (, ) — чаччыгыныардар уустарыгар киирэр кыра чаччыгыныар.
Саха Cиригэр балаһаннан үөскүүр. Ареалын хотугу кирбиитэ 70 параллелга дылы тиийэр, илин — Халымаҕа дылы, соҕуруу кирбиитэ Өлүөнэ уонна Алдан өрүстэринэн 60—61 параллеларга, Халымаҕа 68-с параллельга тиийэр. Аҕыйах ахсааннаах, сорох сиринэн сэдэх көрүҥ.
Ырыаһыт чаччыгыныар. Ырыаһыт чаччыгыныар (, ) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр өрүөстээх чаччыгыныарга майгынныыр кыра чаччыгыныар.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр үөскүүр. Ареаала Өлүөнэ өрүс тардыытынан Өлүөхүмэ куоракка дылы тиийэр. Сэдэхтик көстөр көрүҥ.
Кыра чаччыгыныар. Кыра чаччыгыныар (, ) — Кыра чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
Саха сиригэр Халыма алын тардыытыгар олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар.
Кимберлиит туруупката. Кимберлиит туруупката — кимберлиит диэн ааттанар магма боруодатын сир анныгар сытар формата. Синньигэс өттүнэн Сир киинигэр хайыһан сытар буолар. Аан бастаан Соҕуруу Африкаҕа Кимберли диэн ааттаах хайа таһыгар ойууламмыт (описана).
Бу туруупкаларга алмаас кристааллара баар буолаллар. Ол эрээри кимберлит туруупката барыта алмаастаах буолбат, 8-10 эрэ бырыһыана алмаастаах буолар. Бу итии убаҕас магма сир түгэҕиттэн алмаастары хостоон таһааран баран сойон, кытаатан хаалбыта, онон алмаас транспортера диэн ааттанар.
Археоциааттар. Археоциаттар () — суох буолбут эрдэтээҥҥи кембрий саҕана үөскүү сылдьыбыт байҕал харамайдара. Уу түгэҕэр хамсаабакка туттарыллан олороллор эбит. Аһыыр ньымалара — фильтратордар, ол аата ууну сиидэлээн аһыыллар.
Аан бастаан кырамталарын Саха сиригэр Өлүөнэ тардыытыгар 1850 сыллаахха булбуттар. Н.Меглицкэй ону 1851 сыллаахха былыргы үүнээйи быһыытынан ойуулаабыта. Бу алҕаһы 1928 с. Р. Ф. Геккер көннөрбүтэ.
Түүлээх сэлии. Түүлээх сэлии (, ) — суох буолбут бөдөҥ кыыл.
300000 сыл ынаараа өттүгэр үөскээн баран бүтэһик бэрэстэбиитэллэрэ 3500 сыл ынараа өттүгэр суох буолбуттара. Арҕаһынан 3,5 м үрдүктээхтэр, ыйааһыннара 4-5 т тиийэр буолар эбит. Халыҥ уһун түүлээхтэр эбит, саннын, ойоҕосторун, өттүктэрин түүтэ миэтэрэттэн тахса буолар эбит. Ону таһынан тымныыттан 9 см дылы халыҥнаах сыа араҥата көмүскүүр эбит.
Отунан уонна сэппэрээктэринэн аһылыктаналлар эбит. Кыһын онтуларын муостарынан хаар анныттан хаһан ылаллар эбит.
12-13 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр Хотугу Евразияҕа барытыгар уонна Хотугу Америка улахан аҥаарыгар тарҕаммыт буоллахтарынан, кэлин халлаан сылыйан уһук хоту көһөргө күһэллибиттэр, бүтэһик хаалбыт сэлии бэрэстэбиитэллэрин уҥуохтарын Врангель арыытыттан булаллар.
Кашира. Кашира () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Кашира оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 115 км сиргэ. Ока өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 39 330 киһи этэ, иэнэ — 16 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2458,125 киһи.
Олохтоммут сыла — 1356.
Почтатын индэксэ — 142900, төлөппүөнүн куода — +7 49669, ОКАТО куода — 46 435.
Климовскай. Климовскай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 53 км сиргэ. Рожай өрүс уонна Петрица өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 175 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 55 618 киһи этэ, иэнэ — 17,27 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 6222,4 киһи.
Олохтоммут сыла — 1882, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1940 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Евгений Патрушев.
Почтатын индэксэ — 142180, төлөппүөнүн куода — +7 4967, ОКАТО куода — 46 436.
Клин. Клин () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Клин оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 89 км сиргэ. Сестра өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 80 906 киһи этэ, иэнэ — 17 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4759,18 киһи.
Олохтоммут сыла — 1317, 1781 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Александр Постригань (2005 сылтан). 
Почтатын индэксэ — 141600, төлөппүөнүн куода — +7 49624, ОКАТО куода — 46 437. 
Клин иһигэр олорор нуучча композитор Петр Чайковскай. 
Биллэр уруулар.
Иван Филиппович Усагин, физик- экспериментор
Николай Ильич Стогов, ССРС боруобалааччы, Советскай Союз Геройа
Сергей Александрович Афанасьев, Социалистическай үлэ икки төгүллээх Геройа
Марк Исакович Прудкин, ССРС народнай артыыһа
Юрий Васильевич Карапаев, Россия народнай художнига
Илья Валентинович Филатов, топ- менеджер, финансист, финтх- сайдыы экспертэ
Коломна. Коломна () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Коломна оройуон киинэ. 
Уобалас кииниттэн (Москва) 113 км сиргэ. Москва өрүс, Ока өрүс уонна Коломенка өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 148 425 киһи этэ, иэнэ — 67,1 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2212 киһи.
Олохтоммут сыла — 1177.
Куорат баһылыга — Валерий Шувалов (1990 сылтан).
Почтатын индэксэ — 140400, төлөппүөнүн куода — +7 4966, ОКАТО куода — 46 438.
Котельники. Котельники () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат. 
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 140 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 20 364 киһи этэ, иэнэ — 3 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 6788 киһи.
1938 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 2004 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Алексей Седзеневскай (2000 сылтан). 
ОКАТО куода — 46 231 513.
Королев. Королев () — Арассыыйа Москвауобалаһыгар баар куорат, наукоград.
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 175 360 киһи этэ, иэнэ — 51,95 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 3375,55 киһи.
Олохтоммут сыла — 1938, 1996 сыллаахха диэри — "Калининград" куорат.
Куорат баһылыга — Александр Морозенко (1996 сылтан).
Почтатын индэксэ — 141070 , 141080, төлөппүөнүн куода — +7 495, ОКАТО куода — 46 434.
Юбилейнай. Юбилейнай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Клязьма өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 32 492 киһи этэ, иэнэ — 3 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 10 830,7 киһи.
Олохтоммут сыла — 1972, 1992 — "Болшево-1" куорат тииптээх бөһүөлэк, ЗАТО. 
Куорат баһылыга — Валерий Киргичев. 
Почтатын индэксэ — 141090, төлөппүөнүн куода — +7 49636, ОКАТО куода — 46 493 000 000.
Кулан. Кулан — барыылаах-кэлиилээх, дьалхааннаах, хорсун киһи.
"Эн курдук кулан ороспуой..." АС.ТА I.278
Баат. Баат — дүлүҥ тыы. "Балыксыт оҕонньор Баатын курдук, Балтаҕар уллуҥахтаах." СВ.КЭ. 44
Тэрээк. Тэрээк — дьоҕус, чараас, тэттик. "Тэрээк сүгэ, тэрээк илим."
Кукуул. Кукуул — утуйар мөһөөк, түөлбэ тыл. "Сэниэ ылаатын, таба кукуулга киирэн утуйдулар" Р. Б. УК. 153.
Сыма. Сыма — күһүөрү сайын бултаан, буһаран баран, мас күкүргэ симэн, сиргэ көмөн, көөнньөрүллүбүт күөл балыга. 
Тэҥнээ — Лыыба.
Чороон (ВИА). «Чороон» — 70-с сыллар саҕаланыыларыгар Чурапчыга тэриллибит вокальнай инструментальнай ансаамбыл. Бастаан самодеятельнай этэ, онтон идэтийбит бөлөххө кубулуйбута. Тэрийээччилэр Владимир Мохначевскай уонна Вячеслав Саввин.
Устуоруйата.
Оскуола оҕолоро 70-с сыллар саҕаланыыларыгар ыраах туманнаах дойдуга тыаһаабыт «Битлз» дорҕооннорун оччотооҕуга бобуулаах омук араадьыйатын долгуннарыттан истэн, үйэ сайдар хайысхатын эттэринэн-хааннарынан сэрэйэн Чурапчыга аан бастаан вокальнай инструментальнай ансаамбылы тэрийбиттэр. Кинилэр электрическэй гитараны ойууттан көрөн, бэйэлэрэ мастан кыһан оҥорбуттара. 
Маастарынан оскуола оҕото Володя Мохначевскай, музыкаҕа уһуйааччынан эдэр учуутал Вячеслав Саввин буолбуттара. 1972 с. В.А. Босиков салайааччылаах КЭБ (концерт-эстраада бюрота) Москубаҕа дьону үөрэттэрээри куонкурус биллэрбит. Саха сириттэн бүтүннүүтүттэн 200-тэн тахса оҕо Дьокуускайга мустан ол куонкуруска кыттыбыттара. Онно Вячеслав уонна Владимир кытталлар. Кинилэргэ Черниговскай диэн нуучча уолун уонна барабааҥҥа Аталев Василий (Сыгаан Бааска) диэн киһини эбэн ВИА тэрийбиттэр. Икки нэдиэлэ репетициялатан баран гастролга ыыппыттар. 
Онтон бөлөҕү ырыаһыт Бубякины кытта Москубаҕа үөрэтэ ыыппыттар. Эдэр музыкааннары Владимир Куприянов диэн эдэр композитор уһуйбут. Кини аранжировка диэн тугун, ханнык үнүстүрүмүөннэргэ хайдах оонньонорун көрдөрөн, үөрэтэн биэрбит. Кини сахалыы мелодилары бэйэтэ аранжировкалаан, холобур "Умнуллубат онус кылаас" ырыаны, инструментальнай музыкаҕа сөп түбэһиннэрэн биэрбит. Ол үөрэх кэмигэр уолаттар уопсай музыкальнай култуураларын таһымын үрдэтэллэр, Дин Рид, элбэх омук бөлөхтөрүн (Италия, Югославия, Япония) кэнсиэрдэригэр сылдьаллар. 
Онно балтараа сыл курдук үөрэнэн, Ускуустуба үлэһиттэрин Киин дьиэтигэр (ЦДРИ) сыанатыттан оонньоон иҥин, аппаратуураланан, репертуарданан, көстүүмнэнэн Дьокуускайга төннөллөр. .
Эһирдиҥилэр аймахтара. Эһирдиҥилэр аймахтара (, ). Саха сиригэр 3 кэргэн, 4 уус, 5 көрүҥ киирэр.
Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ. Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ (, ) - эһирдиҥилэр аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 2 уус киирэр: Аҥырдар уустара, Бороҥ кутаннар уустара.
Иибистиҥилэр кэргэннэрэ. Иибистиҥилэр кэргэннэрэ (, ) - эһирдиҥилэр аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 уус киирэр: Ытык иибистэр уустара.
Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ. Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ (, ) - эһирдиҥилэр аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 уус киирэр: Эһирдэр уустара.
Аҥырдар уустара. Аҥырдар уустара (, ) — Аҥырдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Аҥыр.
Бороҥ кутаннар уустара. Бороҥ кутаннар уустара (, ) — Аҥырдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Кутан.
Ытык иибистэр уустара. Ытык иибистэр уустара (, ) — Иибистиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Индия иибиһэ.
Эһирдэр уустара. Эһирдэр уустара (, ) — Эһирдиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 2 көрүҥ үөскүүр: Хара эһир, Үрүҥ эһир.
Хара эһир. Хара эһир (, ) — Эһирдэр уустарыгар киирэр бөдөҥ көтөр. Саха Сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр, ардыгар арҕаа уонна киин улуустарга көтөн киирэр.
Атыыра, тыһыта майгыннаһаллар. Кынаттарын уһуна 520—580 мм, ыйааһыннара — 3 кг кэриҥэ. Аһылыга: балык, баҕа, кыра кэрбээччилэр, ууга уонна уу таһыгар үөскүүр үөн-көйүүр.
Үрүҥ эһир. Үрүҥ эһир (, ) — Эһирдэр уустарыгар киирэр бөдөҥ көтөр. Саха сиригэр биирдэ көтөн киирэ сылдьыбыта биллэр — 1935 с. Буотама үрэххэ ыам ыйын 20 күнүгэр көрбүттэр. Амур өрүс тардыытыгар үөскүүр.
Атыыра тыһыта майгыннаһаллар, ол эрээри атыыра бөдөҥ. Кынаттарын уһуна 580—690 мм, ыйааһыннара — 4-5 кг кэриҥэ. Аһылыга: балыктар, баҕалар, кыра кэрбээччилэр, ууга уонна уу таһыгар үөскүүр үөн-көйүүр.
Сүтэн эрэр сэдэх көрүҥ. Аан дойду уонна Арассыыйа Кыһыл кинигэлэригэр, I хаттыгаска киирэр.
Индия иибиһэ. Индия иибиһэ (, ) — Ытык иибистэр уустарыгар киирэр көтөр. ССРС-ка иккитэ эрэ көрбүттэр, онтон биир түбэлтэ Саха сиригэр буолбут. Төҥүлү күөлгэ 7 көтөр сылдьыбытыттан биирин СГУ зоомузейыгар аҕалбыттара.
Индияҕа, Соҕуруу Кытайга уйаланар. Уйатын лабааларга туттар. Түөрт сымыыттаах буолар. Аһылыгын сүнньэ - үөн-көйүүр.
Жюль Борде. Жюль Борде () — Бельгия бактериолога уонна иммунолога. Нобель бириэмийэтин физиологияҕа уонна медицинаҕа 1919 сыллааҕы лауреаата.
1870 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт.
Брюссель университетын бүтэрбит, 1892 с. мэдиссиинэ дуоктарын истиэпэнин ылбыт. 1894—1901 сс. Парижка Пастер иституутугар И. И. Мечников лабораториятыгар үлэлээбит. 1901 с. Брюссельга Пастер институтун тэрийбит, кини дириэктэринэн 1940 с. дылы олорбут. Кини аатынан билигин бордетелла диэн бактерия ааттанар. 1961 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр өлбүт.
Наукаҕа уонна техникаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбатын бириэмийэтэ. Наукаҕа уонна техникаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбатын бириэмийэтэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин Арассыыйа уонна аан дойду таһымыгар таһаарбыт дьоҥҥо эбэтэр кэлэктииптэргэ сыл аайы бэриллэр. 
Хандьыдааттары анал хамыыһыйа талар уонна өрөспүүбүлүкэ аҕа баһылыгар бигэргэтиигэ ыытар. Сылга үскэ дылы киһиэхэ эбэтэр билим кэлэктиибигэр бэриллэр. Онтон иккитэ билим уонна техника эйгэтигэр уһулуччу айымньылар эбэтэр үөрэх кинигэлэрин айыы иһин бэриллэр, үсүһэ — айымньылаах үлэҕэ эбэтэр билим эйгэтигэр үлэҕэ үрдүк ситиһиилэр иһин бэриллэр.
СӨ бырабыыталыстыбатын 1992 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи 349 нүөмэрдээх Уурааҕынан бу бириэмийэ Балаһыанньата бигэргэммитэ.
Хаастыҥылар аймахтара. Хаастыҥылар аймахтара (, ) 
Бу аймахха Саха сиригэр 16 уустаах биир кэргэн - Кустуҥулар кэргэннэрэ - киирэр.
Кустуҥулар кэргэннэрэ. Кустуҥулар кэргэннэрэ (, ) - 
Хаастыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 
Саха сиригэр 16 уус киирэр.
Хардырҕастар уустара. Хардырҕастар уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Хардырҕас, Канаада хардырҕаһа, Америка хардырҕаһа.
Хаастар уустара. Хаастар уустара (, ) — кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха Cиригэр 4 көрүҥ киирэр: Бороҥ хаас, Эриэн түөс, Алтан харах, Хоҥор хаас.
Үрүҥ хаастар уустара. Үрүҥ хаастар уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Үрүҥ хаас.
Үрүҥ моойдоох хаастар уустара. Үрүҥ моойдоох хаастар уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Үрүҥ моойдоох хаас.
Сухоностар уустара. Сухоностар уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Хара тумустаах хаас.
Кубалар уустара. Кубалар уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 2 көрүҥ киирэр: Куба, Быытта куба.
Кыһыл кустар уустара. Кыһыл кустар уустара (, ) — кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха Сиригэр 2 көрүҥ киирэр: Кугас кус, Эриэн кус.
Өрүс кустарын ууһа. Өрүс кустарын ууһа (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 10 көрүҥ киирэр: Көҕөн, Хара көҕөн, Чөркөй, Мороду, Уйус, Дьаҕыл уйус, Тыйаах, Моонньоҕон, Чардырҕас чөркөй, Халба.
Умсаахтар уустара. Умсаахтар уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 6 көрүҥ киирэр: Америка ханайа, Күлтэн ханай, Үрүҥ харахтаах ханай, Бэр ханайа, Ханай, Муора ханайа.
Уораныкылар уустара. Уораныкылар уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Уораныкы.
Ээбиллэлэр уустара. Ээбиллэлэр уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Ээбиллэ.
Орулуостар уустара. Орулуостар уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Орулуос.
Турукааннар уустара. Турукааннар уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Улахан турукаан, Сыа муруннаах турукаан, Турукаан.
Сибиир турукааннарын ууһа. Сибиир турукааннарын ууһа (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Кыра турукаан.
Андылар уустара. Андылар уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Буор атах анды, Америка буор атах андыта, Анды.
Улуннар уустара. Улуннар уустара (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Билгинэх, Улун, Үрүҥ улун.
Айах (география). Айах - географияҕа: киирэр, ааһар, аһыллан турар сир. 
Тэҥнээ: ойык (түүр.) — хотойбут сир, оҥхой; ойык (алтай.) — эмиэ итинник; ойуг (азерб.) — хаһыллыбыт сир, хайаҕас; оюк (кирг.) — хотойбут сир, хайаҕас.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Чуускуннуҥулар кэргэннэрэ. Чуускуннуҥулар кэргэннэрэ (, ) - Чуускуннуҥулар аймахтарыгар (этэрээттэригэр) киирэр. 
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 5 уус бэрэстэбиитэллэрэ бааллар:
Чуускуннар уустара. Чуускуннар уустара (, ) - Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 3 көрүҥ көстөр: Улахан чуускун, Кыра чуускун, Чуускун.
Лопхойууттар уустара. Лопхойууттар уустара (, ) — чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха Cиригэр бу ууска 3 көрүҥ көстөр: лопхойуут, кыра лопхойуут, Монголия лопхойуута.
Алтан түөстэр уустара. Алтан түөстэр уустара (, ) - Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ көстөр: Алтан түөс.
Чыыбыстар уустара. Чыыбыстар уустара (, ) — Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха Сиригэр бу ууска 1 көрүҥ көстөр: Чыыбыс.
Эриэн бараахтар уустара. Эриэн бараахтар уустара (, ) - Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ көстөр: Эриэн бараах.
Билир. Билир - 1. Икки үрэх холбоһор сирэ. "Пек." 2. Киһи ситэригэр тиһэх үүнэр балтата.
Туһаныллыбыт сирдэр.
"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт" Попов И.К. Бичик, 2004 с.
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ. Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ (, ) Чуускуннуҥулар аймахтарыгар (Charadriiformes) киирэр көтөрдөр бөдөҥ бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 14 уус бэрэстэбиитэллэрэ бааллар:
Өссө маны көр.
Чуускуннуҥулар кэргэннэрэ
Чөкчөҥөөлөр уустара. Чөкчөҥөөлөр уустара (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар:
Күүс чөкчөҥөө, Чөкчөҥөө, Лоокуут, Хара чөкчөҥөө, Хонуу чөкчөҥөөтө
Таас лоокууттарын ууһа. Таас лоокууттарын ууһа (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар:
Күүс чөкчөҥөө, Чөкчөҥөө, Лоокуут, Хара чөкчөҥөө, Хонуу чөкчөҥөөтө
Уу ойууннарын ууһа. Уу ойууннарын ууһа (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар:
Уу ойууна.
Куллурууттар уустара. Куллурууттар уустара (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар:
Куллуруут.
Чырыттар уустара. Чырыттар уустара (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 3 көрүҥ баар:
Уу чырыта, Америка чырыта, Чоҕулҕан чырыт.
Бараахтар уустара. Бараахтар уустара (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар:
Эһэ барааҕа.
Иһиирэмнэр уустара. Иһиирэмнэр уустара (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар:
Кырбас бараах, Куллурҕас, Чырылыаха, Чылыгыныар, Кугас иһиирэм, Ала түөстээх иһиирэм, Муора иһиирэмэ, Кыра иһиирэм, Дудукаан, Улахан иһиирэм, Исландия иһиирэмэ, Кэһиэх иһиирэм.
Чорууттар уустара. Чорууттар уустара (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар:
Чоруут.
Гаршнептар уустара. Гаршнептар уустара (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар:
Кыра үгүрүө.
Үгүрүөлэр уустара. Үгүрүөлэр уустара (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар:
Үгүрүө, Сурулаа үгүрүө.
Обот үгүрүөлэр уустара. Обот үгүрүөлэр уустара (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар:
Обот үгүрүө.
Дьиэрэҥнэр уустара. Дьиэрэҥнэр уустара (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха Сиригэр бу ууска 3 көрүҥ баар:
Куруҥ дьиэрэҥэ, Дьиэрэҥ, Хонуу дьиэрэҥэ.
Кураҕаччылар уустара. Кураҕаччылар уустара (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар:
Кураҕаччы, Кыра кураҕаччы.
Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара. Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара (, ) - Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар:
Америка кураҕаччыта.
Амыдай. Амыдай — кими эмэ кытта биир ааттаах киһи.
Арбыйа. Арбыйа — дүлүҥү хаһан, тыыны, атыйаҕы оҥорорго саха былыргы туттар сэбэ. Улахана сүгэ саҕа, уга эмиэ сүгэ киэнин курдук, тимирин биитэ угар туора хайысхалаах.
Туһаныллыбыт сирдэр.
"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт". Попов И. К. — Дьокуускай: Бичик, 2004 — с. 9.
Арсыын. Арсыын (, ) — эргэрбит, былыргы уста кээмэйэ. Түөрт сүөмҥэ тэҥ (71 см).