mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Термокарст күөллэр. Термокарст күөл — ирбэт тоҥ ириитин түмүгэр баар буолбут күөл. Саха сирин күөллэрэ үгүстэрэ маннык айылҕалаахтар. Термокарст күөллэр үгүстэрэ голоцен термическэй оптимумун кэмигэр (ол аата 4-6 тыһ. сыл ынараа өттүгэр) сылыйыы кэмигэр үөскээбиттэр. Ол кэнниттэн бу күөллэр аа-дьуо кыччаан иһэллэр. Сорохторо уоланнар оттонор алаас хонууларыгар кубулуйбуттар. Термокарст күөллэр түгэхтэрэ үүнээйилэр сыл ахсын хагдарыйбыттарын, өлбүттэрин түмүгэр оҥоһуллан тахасар былыыгынан бүрүллүбүт буолар. 
Туһаныллыбыт сирдэр.
Про реки и озера Якутии. "Е. Мироненко." "Якутск Вечерний" хаһыат, 2009, от ыйын 31.
Фашизм. Фашизм (италиялыы: "fascio" — "тутум", "сүгэһэр", "холбоһук") диэн уһук уонна ауторитар националист политика идеологията уонна корпоратист экономика идеологията.
Фашистар итэҕэйиилэринэн омуктар уонна расалар муҥура суох иирсээҥҥэ сылдьаллар, онон ордук модьу, тулуурдаах кыайыылаах буолуо, ол эбэтэр күүстээх мөлтөҕү тэпсэр. Фашистар биир партиялаах системаны туруулаһан көмүскүүллэр. Фашист дьаhалталара дьаhалтаны уонна фашист хамсааhыны критикалааhыны уонна утарааhыны боболлор уонна хам баттыыллар. Фашизм кылаастар иирсэннэрин, индивидуализмы, рационализмы, либерализмы, консерватизмы уонна коммунизмы утарар. Экономика эйгэтигэр, элбэх фашист басханнара экономика политикатыгар "Үһүс суолу" өйүүбүт диэн этэллэр, ол аата капитализм тус көҥүлүттэн уонна коммунизм ил хонтуруолуттан атын диэн. Историктар уонна политика үөрэхтээхтэрэ фашизм туhунан бүтүн кылгас быhаарыы була иликтэр.
Либерализм. Либерализм диэн киhи бэйэтинэн уонна бэйэтин бас билиитинэн көҥүл дьаhайыахтаах диир политика идеологията, уонна философия уонна экономика теорията.
Либерализм идеалынан буолар көҥүл дьон-сэргэ, санаа уонна саҥа көҥүлэ, ил уонна таҥара дьиэтин былаастарын хаайыы, сокуон баhыйыыта, тус бас билии уонна тус урбаан көҥүлэ. Бары либераллар либерал демократия диэн дьаhалта көрүҥүн өйүүллэр, либерал демократия аһаҕас уонна көнө талыылардаах, бары олохтоохтор сокуонунан тэҥ бырааптаахтар.
Национализм. Омугумсуйуу диэн бэлиитикэ идеологията, бас ылынар санаатынан буолар нация (ил) үрдүкү суолтата уонна кини ил (дойду) тэриллиитигэр алын сүһүөх буолуута. Омугумсуйуу иhигэр элбэх араас хамсааhыннардаах, олортон сорохторо бэйэ бэйэлириниин утарсыылаахтар. Бэлиитикэ хамсааhынын быhыытынан, омугумсуйуу нация (ил) туhаларын көмүскүүр.
Омугумсуйуу бэйэ илгэ (нацияҕа) бэриниилээх буолууга, бэлиитикэ тутулуга суох буолууга уонна бэйэ дьон туhугар үлэҕэ, ил (нация) бэйэни өйдөөһүнүн холбоhуутугар ыҥырар. Идеология быhыытынан, национализм дьон-сэргэ араас араҥалара уонна кылаастара бииргэ сомоҕолоһууларын ситиhэр.
Омугумсуйуу идеология уонна социал хамсааhын быhыытынан Эуропаттан төрүттээх.
Социализм. Социализм диэн экономика, дьон-сэргэ уонна политика тэриллиитин системата. Дьон-сэргэ малы оҥоруу бырассыаhын уонна үллэриллиитин хонтуруоллуохтаах. Дьон бас билиитэ баар буолуохтаах. Аныгы социализм XVIII ү. бүтүүтүнээҕи интеллектуаллар уонна үлэhит кылаас политика хамсааhыныттан төрүттээх. Карл Маркс санаатынан, социализм капитализмнтан коммунизмҥа тахсар экономика системата буолуохтаах.
Глобализация. Глобализация диэн бүтүн аан дойдутааҕы экономика, политика уонна култуура холбоhуутун уонна унификациятын бырассыаhа. Сүрүн түмүгүнэн буолар аан дойдутааҕы үлэ үллэһиллиитэ, бүтүн планета үрдүнээҕи капитал, киhи уонна үлэ ресурстарын көһүүтэ, сокуоннар, экономика уонна технология бырассыастарын стандартааhына, уонна араас дойдулар култууралара алтыhыылара уонна холбоhуулара. Глобализация дьон-сэргэ бары эйгэлэригэр дьайар.
Марксизм. Марксизм диэн Карл Маркс уонна Фридрих Энгельс үлэлэриттэн үөскээбит политика философията уонна практиката. Марксизм теориятын туруктара: эбиилик сыана үөрэҕэ, история материализма уонна пролетариат диктатурата. Марксизм экономика теорията капитализмы критикалыыр.
Монархия. Монархия диэн дьаhалта көрүҥэ, үрдүкү былаас биир сирэй киэнэ, кини, монарх, ил баhылыга буолар. Билигин, аан дойду 44 илэ монархия дьаhалталаах.
Монархия көрүҥнэрэ икки көрүҥнээх: абсолют уонна конституция.
Пропаганда. Пропаганда диэн дьон санаата туох эмэ түбэлтэҕэ эбэтэр көстүүгэ сыhыаныгар анаан дьайыы. Пропаганда информацияны уонна чахчылары талан эбэтэр токурутан биэрэр, кинилэр сымыйа да буолуохтарын син. Пропагандаҕа этиилэр, ыҥырыы тыллар, дьүһүннэр, монуменнар, музыка уо.д.а. туттуллар.
Эол күөллэр. Эол күөллэр — салгын хамсааһынын (тыал үрүүтүн) түмүгэр оҥоһуллубут күөллэр. Сороҕор тыал кумаҕы үрэн уу түһэр сирин быһыттаан кэбиһэр. Оччоҕо күөл үөскүүр. Сороҕор тыал сымнаҕас көпсөркөй боруоданы үрэн намыһах сирдэри оҥорбутугар уу мустар. Бу иккис ньыманнан оҥоһуллубут күөллэри өссө дефляция көмөтүнэн оҥоһуллубут күөллэр эбэтэр плайя дииллэр.
Бу күөллэр кытыллара, тас көстүүлэрэ уһулуччу кэрэ буолар. Кумахтаах, сынньанарга табыгастаах буолуон сөп. Саха Сиригэр маннык айылҕалаах күөллэринэн Бүлүү улууһугар баар Ньакыйа уонна Алыһардаах буолаллар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Е. Мироненко. Про реки и озера Якутии. — «Якутск Вчерний» хаһыат, 2009, от ыйын 31.
Федосеева Светлана Александровна. Федосеева Светлана Александровна — археолог, РАЕН бочуоттаах академига, СӨ Академиятын чилиэнэ, устуоруйа билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара.
Үлэлиир хайысхалара:
Кэргэнэ — Дириҥ Үрэххэ былыргы киһи олорбут сирин булбут аатырбыт археолог Мочанов Юрий Алексеевич.
2017 сыллаахха от ыйын 30 күнүгэр Киевкэ өлбүт.
Бэргэн этиитэ.
«"Много говорим о сохранении культуры, языка, традиций. Действительно, многие народы растворяются в общей цивилизации. Но так и должно быть. Мы пережили биологическую адаптацию, наш организм приспособился к климатическим условиям. Затем — культурную адаптацию. Это целая система, которая вырабатывалась веками"». 
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Уолт Дисней. Уо́лт Ди́сней (), толору аата — Уо́лтер Эла́йас Ди́сней (, Ахсынньы 5 1901 — Ахсынньы 15, 1966) — Америка художник-мультипликатора, киинэ режиссёра, актер, сценарий суруйааччы уонна продюсер, «Walt Disney Productions» хампаанньа төрүттээччитэ (билигин «The Walt Disney Company» медиахолдинг). Бастакы тыастаах, уонна ырыалаах ону тэҥэ бастакы уһун мультфильм оҥорооччута.
Олоҕун олуктара.
Уолт Дисней ахсынньы 5 күнүгэр 1901 сыллаахха Чикаго диэн АХШ куоратыгар төрөөбүтэ. 
1928 сыллаахха саамай биллэр геройун - Микки-Мауһу айбыта.
1966 сыл ахсынньы 15 күнүгэр Дисней наһаа элбэҕи табахтыырыттан үөскээбит ыраак ыарыытыттан Лос-Анжелес куоракка өлбүтэ
Геоморфология. Геоморфология диэн сир ньуурун үөрэтэр уонна ойуулур наука. Үксүн бу тиэрмининэн байҕаллартан атын сирдэри (материктары, арыылары, континент иһинээҕи байҕал-күөллэри, күөллэри) уонна байҕаллар, далайдар (акыйааннар) кытылларын зонатын чинчийэр үөрэҕи ааттыыллар. 
Литосфера чаастарын ньуурун форматын бөлөҕүн рельеф диэн ааттыыллар. Рельеф тус-туһунан элэмиэннэртэн - элэмиэнтарнай формалартан турар. Кинилэр уларйыыларыттан уонна бэйэ-бэйлэригэр сыһыанарыттан геоморфологическэй ландшафт үөскүүр. Ол ландшафка географическэй ландшафт олоҕурар.
Биһиги харахпытыгар көстөр рельеф маннык характеристикалардаах:
Ол гынан баран геоморфология, наука буоларын быһыытынан тас эрэ көстүүнү ойуулааһынан түмүктэммэт. Сүрүн соруга атыҥҥа - рельеф уонна кини элэмиэннэрэ хайдах сайдыбыттарын, тоҕо маннык буолбуттарын үөрэтии. 
Ол иһин сир ньууру классификацията формальнай эрэ буолуо суохтаах, айыллыбыт айылҕатын (генетикатын) эмиэ көрүөхтээх. Ол да буоллар тас бэлиэлэр геоморфологияҕа син биир олох буолаллар. 
Геоморфологияҕа маннык формалары араараллар: судургу, эбэтэр элементарнай уонна уустук. Бастакылар биир кэлим уонна тас омоонноро судургу буолаллар (холобур: булгунньах, дюна, воронка, бүлүүһэ уо.д.а.). Иккистэр, таҥнарытын, тас көрүҥнэрэ тус туһунан элэмиэннэр холбоспуттарыттан тахсаллар (холобур: хайа сиһэ, күөллээх эбэтэр кураанах оҥхой уо.д.а.). Судургу формалар геоморфология лнадшаабыгар организмҥ саанык оруолун оонньууллар: хайдах элэмиэнтэн турар да рельеф тас көстүтэ онтон тутулуктана.
Онон геоморфология анаалыһын бастакы соругунан уустук форманы судургу формаларга араарыы буолар.
Наумов Дмитрий Федосеевич. Наумов Дмитрий Федосеевич — суруйааччы, Ил Түмэн дьокутаата, уруккута Амма улууһун кулубата, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччы. Учуонай-зоотехник. 
Билиҥҥи үлэтэ: Аграрнай политикаҕа уонна тыаҕа Ил Түмэн бастайааннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ. 32 № Амма-Маайа быыбардыыр уокуругуттан дьокутаат. 
Өссө маннык кэмитиэттэргэ үлэлиир:
2008 сыллаахха Саха театрыгар туруоруллубут "Оҕустар забастовкалара" диэн пьеса ааптара. Хас да бэчээккэ тахсыбыт кинигэлэрдээх.
Олоҕун олуктара.
1948 сыл алтынньы 6 күнүгэр Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1977 сыллаахха СГУну бүтэрбитэ, идэтинэн зоотехник.
1971 — 1975 сыллардаахха Үөһээ Бүлүү "Сельхозтехника" тэрилтэҕэ оробуочайдыыр.
1975 — 1978 сыллардаахха Үөһээ Бүлүү Намыгар И. Барахов аатынан совхозка зоотехник;
1978 — 1979 сыллардаахха Нам орто оскуолатыгар (Үөһээ Бүлүү) учуутал;
1979 — 1983 сыллардаахха Нам сельсоветын исполкомун (Үөһээ Бүлүү) бэрэстээтэлэ;
1983 — 1990 сыллардаахха И. Барахов аатынан совхоз дириэктэрин солбуйааччыта - кормопроизводство сыаҕын начальнига;
1990 — 1992 сыллардаахха И. Барахов аатынан совхоз дириэктэрэ;
1995 — 2000 сыллардаахха Амма улууһун салалтатын баһылыга (кулубата);
2000 — 2003 сыллардаахха Саха сирин тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ;
2007 — 2008 сыллардаахха "Алмазы Анабара" генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта;
2008 сылтан Амма улууһуттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэҥҥэ дьокутаатынан талыллыбыта, онно тыа уонна аграрнай политикаҕа бастайаанай хамыыһыйа бэрэстээтэлэ.
Саха сирин норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ. Амма улууһун Ытык олохтооҕо. Саха сирин Суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Ил Түмэн саайта
Мочанов Юрий Алексеевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;334435&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-11-05T07:06:32Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Otchut&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Наҕараадалара уонна ытык ааттара */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;360935&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Юрий Алексеевич Мочанов — археолог.
Ю. А. Мочанов салайар экспедицията 40 сыл тухары Саха сирин барытын чинчийбитэ. Былыргы палеолит (3—2,5 мөл сыл ынараа өттүттэн) археология объектарыттан саҕалаан эрдэтээҕи саха культуратыгар диэри (XVIII үйэ) 1000 тахса объект чинчийилинэ.
Билигин Ю. А. Мочанов археология уонна киһи палеоэкологиятын отделын сүрүннүүр наука специалиһа.
Кэргэнэ уонна бииргэ үлэлээччитэ, соратнига — археолог Федосеева Светлана Александровна.
Бубякин Николай Васильевич. Бубякин Николай Васильевич (15.09.1898—12.05.1942) — ил уонна баартыйа диэйэтэлэ, 1928—1929 сылларга Саха АССР ун бэрэссэдээтэлэ.
Олоҕун олуктара.
Уус-Андылааҕа  диэн алааска  1898 сыллааха  балаҕан  ыйын  15  күнүгэр  дьадаҥы  кэргэҥҥэ  төрөөбүтэ. Таҥара  дьиэтигэр церковнай-приходской оскуолаҕа  үөрэнэн  4 кылааһы бүтэрбитэ. Дьадаҥы  ыал  оҕото буолан  салгыы  кыайан үөрэммэтэҕэ . 1916 сыллаахха  билэр киһитин  кытта  Бодойбоҕо тиийэн  бириискэ  хонтуоратыгар суруксуттаабыта. Онтон Илин-Хаҥалас  улууһун  волревкомун  сэкиритээринэн   анаммыта. 1921 с. Волревком  продналогу хомуйуу  боппуруоһунан  дьарыктаммыта.1922 с.волисполком  сэкиритээринэн  , онтон  бэрэстээтэлинэн талыллан  1924 с. диэри  үлэлээбитэ. Бу  сыл ахсынньы  ыйга  Сэбиэттэр Дьокуускай  уокуругунааҕы  сийиэстэригэр кыттыбыта. Сийиэскэ  кинини Дьокуускай  уокурук Ситэриилээх  Комитетын   бэрэстээтэлинэн  талбыттара. 1928 с.ыам  ыйыгар  Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ситэриилээх  Кэмитиэтин (ЯЦИК)  уонна  Совнаркомун (СНК)  бэрэстээтэлинэн  анаабыттара. 1930 с . Арҕаа-Хаҥаласка  РИК бэрэстээтэлинэн  , 1931 с.СКСК-ин  тэрийэр  салаатын сэбиэдиссэйинэн,1932 с. Дьокуускай куорат  сэбиэтин  бэрэстээтэлинэн   үлэлээбитэ. 1936-37 сс. Саха  Автаномиятын  15 сылын  бэлиэтиир  СКСК үбүлүөй хамыыһыйатын  эппиэттээх сэкиритээринэн  үлэлээбитэ.  1938 с.сэтинньи  1 күнүгэр  Совнарком   дьыалаларын  дьаһайааччынан  ананан үлэлии  сылдьан  эрипириэссийэҕэ түбэһэн  хаайыллыбыта.
Түөрт  сыл  хаайыы  эрэйин–муҥун көрөн, доруобуйата   кыайан  тулуйбакка 44 сааһыгар  1942 с. түрмэҕэ  өлбүтэ. 1956 с. муус  устар  29 күнүгэр  Саха  АССР Үрдүкү  Суута   Бубякин Н.В. реабилитациялыыр туһунан  уураах  таһаарбыта. Бубякин  Н.В.  төһө да  кыра  үөрэхтээҕин иһин  М.К.Аммосов,П.А.Ойуунускай , А.Г.Габышев, Х.П.Шароборин   курдук  саха чулуу  уолаттарын  кытта тэҥҥэ  дойдутун, норуотун туһугар үлэлии-хамсыы сылдьыбыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Саха сирин Национальнай архыыба" Ф.З. Оп.4. Д. 156; Ф.4. Оп.51. Д.333
КазМунайГаз. КазМунайГаз (Казахстан Мунайскай Гааһа), диэн Казахстан улахан мульти национальнай тэрилтэтэ, СНГ уонна аан-дойдуга биир улаханнара. Украина, Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Белоруссия, Финляндия, Эстония, Монголия, Грузия дойдуларыгар улахан монополис. Арассыыйа дойдутугар №2 сылдьар, Газпром кэнниттэн. Салалтата - Астана куоратка. 2002 төрүттэммит.
FotoClick. FotoClick диэн Арассыыйа интернет-принтер диэн интернет эйгэтигэр үлэлиир, хаартыскалары бэчээттиир тэрилтэриттэн биирэ.
Ангела Меркель. Ангела Меркель (1954) диэн Германия канцлера
Канцлер. КАНЦЛЕР диэн Аустрия уонна Германия дойдуларыгар президент эбэтэр миниистыр тэннээх былаастаах киһини этэллэр.
Өссө маны көр.
Бөгэмайстер
Муратов Владимир Алексеевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;347305&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2019-05-17T23:27:17Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;347509&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Муратов Владимир Алексеевич, 1940 – 1943 сыллардаахха Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. Сут дьылларга Саха сиригэр элбэх дьон сүтүгэ тахсыбытынан ситимнээн, баартыйа дойду үрдүнээҕи салалтатын быһаарыытынан үлэтиттэн уурайан Саха сириттэн барбыта.
1905 сыл от ыйын 15 күнүгэр Саратов уобалаһын "Липовка" сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Саратов куоракка Кыһыл профессураны бэлэмниир институту бүтэрбит.
Олоҕун олуктара.
1918 - 1921 сыллардаахха — Сталинград уобалаһын Камышин куоракка рассыльнайдыыр;
1921 – 1922 сыллардаахха — Саратов куотар военнай комендант курьера;
1922 - 1928 сыллардаахха — Саратов куоракка «Сотрудник Революции» завод фрезеровщига;
1928 - 1930 сыллардаахха — Саратов уокуруктааҕы исполкомын бэрэсэдээтэлэ;
1930 - 1931 сыллардаахха — Саратов уобалаһыгар Елизаветино сэлиэнньэҕэ 30 №-дээх совхоз парткомын сэкрэтээрэ;
1931 - 1933 сыллардаахха — Кыһыл профессураны бэлэмниир институтугар үөрэнэр;
1933 - 1935 сыллардаахха — Сталинград уобалаһыгар "Булухта" сэлиэнньэҕэ МТС Политотделын начальнигын солбуйааччы;
1935 - 1938 сыллардаахха — Москваҕа Экономика Кыһыл профессура институтугар үөрэнэр;
1938 - 1939 сыллардаахха — Украина ССР Полтава уобаластааҕы оргкомитет солбуйааччыта;
1939 сылга — Полтава куорат горсоветын бэрэсэдээтэлэ;
1939 сыл ахсынньы 19 күнүгэр Саха АССР — Совнаркомын бэрэсэдээтэлин солбуйааччытынан ананар;
1940 муус устар – 1943 бэс ыйа — Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. 1940-1943 сс. сут дьыллар кэмнэригэр өрөспүүбүлүкэни сатаан салайбакка элбэх киһи сүтүгэ тахсыбытынан (баартыйа КК "Об ошибках в руководстве сельским хозяйством Якутского обкома ВКП(б) и общем состоянии сельского хозяйства Якутской республики" уурааҕа) Обком бастакы сэкиритээрэ И.Л. Степаненколыын үлэлэриттэн ууратыллан Москубаҕа ыҥырыллыбыттара.
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Фаткулов Нургали Гизетович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;62826&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-08-07T02:32:31Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;62827&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Фаткулов Нургали Гизетович, 1938 — 1940 сыллардаахха Саха АССР Совнаркомын бэрэсэдээтэлэ.
1900 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы реальнай училищены уонна ВЦСПС Үрдүкү оскуолатын бүтэрбитэ.
Олоҕун олуктара.
1917 - 1918 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы сибээр оскулатын үөрэнээччитэ;
1918 - 1921 сыллардаахха — Өлүөхүмэтээҕи телеграф конторатыгар көрөөччү;
1921 - 1922 сыллардаахха — Дьокуускайга сибээс салалтатын телефон отделын сэбиэдиссэйэ;
1922 - 1925 сыллардаахха — Сибээс үлэһиттэрин профсоюһун Саха сиринээҕи управлениетын сэкрэтээрэ;
1925 - 1926 сыллардаахха — Саха АССР Сүрүн Суутун чилиэнэ;
1927 - 1930 сыллардаахха — Москваҕа ВЦСПС Үрдүкү оскуолатын үөрэнээччитэ;
1930 - 1931 сыллардаахха — ВКП(б) Саха обкомын отделын сэбиэдиссэйэ;
1931 - 1934 сыллардаахха — ВКП(б) Саха сиринээҕи Хонтуруоллуур Хамыһыйа бэрэсэдээтэлэ уонна Рабоче-крестьянскай Инспекция наркома;
1934 сылга — ВКП(б) Саха обкомын эргиэн отделын сэбиэдиссэйэ;
1934 атырдьах ыйыттан - 1938 сылга диэри — ВКП(б) Алдан райкомын сэкрэтээрэ;
1938 от ыйа – 1940 кулун тутар — Саха АССР Совнаркомын бэрэсэдээтэлэ;
1940 - 1944 сыллардаахха — Саха АССР Наркомхозын Якутстройтрест управляющайа;
1944 - 1946 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы горсовет исполкомын бэрэсэдээтэлэ;
1946 - 1950 сыллардаахха — Госрыбтрест салайааччытын солбуйааччыта;
1950 - 1951 сыллардаахха — ССРС Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи салаатын библиотекатын сэбиэдиссэйэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Андреев Ананий Кононович. Андреев Ананий Кононович (1901—1944), 1929—1931 сс. Саха АССР ун бэрэссэдээтэлэ.
Теруппуттэрэ уерэ5э суохтар этэ. Ананий дьиэ кэргэнин чугас до5ордоро соседтара Всеволод Ионов. Андреевтарга элбэхтэ ыалдьыттыыр эбит. Ионовтыын билсиһиититтэн уонна кэпсэтиититтэн уерэххэ интириэьэ киирбит. Ананий Андреев эдэр сааьыттан под руководством Мегежекского, Аржакова, Васильева стал активным борцом за советскую власть, одним из проводников политики продразверстки в Якутии, а на заключительном этапе – он в составе комиссии внес огромный вклад в мирную ликвидацию тунгусского повстанческого движения. Ананий кылгас оло5ун быьа билиини сырса, уерэнэ сатаабыт. Сахалартан бастакынан инженер- теплоэнергетика дипломун ылбыта (Всероссийская промышленная академия им. И.В. Сталина) ол кэннэ Дьокуускайдааҕы электростанция директора буолбута. Бастакы Саха АССР Коммунальнай хаһаайыстыба а. Ыарахан сылларга улээбитэ (время жестоких репрессий), 1938 сыл кулун тутар 3 кунугэр улэтиттэн уураппыттар, ол кэнниттэн 4 кун буолан баран, дьиэ кэргэннэрэ керен турдахтарына хаайыыга илдьэ барбыттар (Его обвинили в членстве троцкистской и буржуазно-националистической организации и приговорили к восьми годам заключения в исправительно-трудовом лагере.). Ол кэмҥэ кэргэнигэр Дьокуускайтан о5олорбутун кытта тургэнник куотун эрэ диэн этэн хаалбыт. Верхоянскай лаа5ырын хайыытыгар 4 сыл буолан баран өлбут. Кэргэнэ уонна о5олоро ыарахан оло5у ааспыттар этэ(заклейменные отпрысками «врага народа»). Пионер да, комсомол да буолбатахтар этэ, ол гынан оскуола предметтарын бэккэ диэн чэпчэкийдик уерэтэллэр эбит. Ананий кыыьа Альбина ЯГУ физико-математическай факультетын бутэрбит, уола Альберт горно-геологическайы. Билигин сиэннэрэ Нюрба5а, Мирнэйгэ, Дьокускайга, Санкт-Петербурга олороллор уонна улэлииллэр.
Андреев А.К. 115 сылын юбилейыгар кинигэ тахсыбыта(«Ананий Кононович Андреев»). 
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Васильев Роман Гаврильевич. Васильев Роман Гаврильевич (09.10.1913—03.05.1991) — 1953—1956 сыллардаахха Саха АССР Совминын бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Кучеров Василий Максимович. Кучеров Василий Максимович, 1956 — 1963 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
1907 сыллаахха Тула уобалаһын Богородицкай уезд "Черемушка" дэриэбинэҕэ төрөөбүт. Тула куоракка Рабфагы уонна Ленинградтааҕы тимир суол инженердарын институтун бүтэрбит.
Олоҕун олуктара.
1924 - 1927 сыллардаахха — Тулаҕа Копылков аатынан фабрикаҕа слесарь;
1935 - 1941 сыллардаахха — Бурят-Монгол АССР Улан-Удэ паровоз-вагон тутар заводка сүрүннүүр инженер;
1941 - 1942 сыллардаахха — Улаан Үдэ паровоз-вагон тутар завод парткомын бэрэссэдээтэлэ;
1942 - 1943 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын промышленностка сэкрэтээр;
1943 - 1945 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын промышленностка сэкрэтээрин солбуйааччыта;
1945 - 1951 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын сэкрэтээрэ;
1952 - 1956 сыллардаахха — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта;
1956 сыл бэс ыйа – 1963 сыл кулун тутар — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
Саха сириттэн барбытын кэннэ Тула куоракка Старуправлениеҕа үлэлээбитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Иванов Семен Александрович. Иванов Семен Александрович, 1963—1965 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
1922 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Ленин оройуонун (билигин Ньурба улууһа) Үһүс Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы финановай техникуму, Ленинградтааҕы финансово-экономическай институту уонна Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.
Олоҕун олуктара.
1939—1941 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы финановай техникум студена;
1941—1945 сыллардаахха — Кыһыл Армияҕа сулууспалаабыта, сэрии кыттыылааҕа;
1946—1947 сс. — Өлөөн райсоветын ун финансаҕа отдел сэбиэдиссэйэ;
1947—1951 сс. — Ленинградтааҕы финансово-экономическай институт студента;
1951—1953 сс. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин консультана;
1953—1954 сс. — Саха АССР Олохтоох промышленность миниистирин солбуйааччыта;
1954—1956 сс. — Саха АССР Олохтоох промышленность миниистирэ;
1956—1959 сс. — Чурапчы райсоветын исполкомун бэрэссэдээтэлэ;
1959—1961 сс. — Саха АССР Финансаҕа миниистирин солбуйааччы;
1961—1963 сс. — ССКП КК Үрдүкү партия оскуолатын үөрэнээччитэ;
1963 сыл кулун тутар — 1965 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ;
1966—1974 сыллардаахха — «Якутзолото» холбоһун директорын солбуйааччыта.
Сигэлэр.
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Лукина Ангелина Григорьевна. Лукина Ангелина Григорьевна, искусствоведение доктора.
Иванов Иван Еремеевич - Уйбаан Ороһуунускай. Иванов Иван Еремеевич (Уйбаан Ороhуунускай) — саха биллиилээх ырыа суруйааччыта, поэт, публицист, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Айар үлэтэ.
Айар үлэтэ 1959 сылтан саҕаламмыт. Ол кэмтэн ыла 30-н тахса кинигэни таһаарбыта. Ырыа тылын суруйааччы быһыытынан 3 хомуурунньугу бэчээттэппит. 
Ырыалар (Уйбаан Ороһуунускай тыллара).
«Тохтоо, сүтэн хаалыма» (Аркадий Алексеев мелодията)
Аустриялар. Австриялар () — Киин Европаҕа олорор, Австрия дойдутун сүрүн олохтоохторо. Австрияттан ураты атын омук дойдуларыгар эмиэ олохсуйан олороллор. Тыллара - ньиэмэс тылын австриялыы барыйаана, баваар уонна алеманн диалектара. Ахсааннара — 7,5 мөл киһи (2005). 61,5 % итэҕэллээхтэр — католиктар, 10 % — атын христианнар, 28,5 % — атын итэҕэллээхтэр уонна атеистар.
Бэйэлэрин "остеррайхер" ( — Австрия, ол аата — «Илиҥҥи дойду») дииллэр.
Хоҥор хаас. Хоҥор хаас ("нуучч. гуменник") — бөдөҥ көтөр. Хаастыҥылар этэрээттэрин Хаастар биистэрин уустарыгар киирэр Саха Сиригэр үөскүүр 4 көрүҥтэн биирдэстэрэ.
Кытарымтыйан көстөр болоорхой эбириэн өҥнөөх. Тумса хара, ортотунан саһархай сурааһыннаах. Тыһыта атыырынааҕар арыый кыра, ол гынан баран өҥүнэн уратыта суох. Ыйааһына 2,5 киилэттэно 4,5 тиийэ буолар, ардыгар оннооҕор да улахан.
Тарҕаныыта.
Хоҥор Евразия туундаратыгар, тайҕатыгар Гренладияттан Уһук Илиҥҥэ диэри олохсуйар. Орто Европа уонна Азия байҕалларын кытылларыгар, Хара уонна Средиземнэй байҕалларга, Орто Азияҕа, Японияҕа уонна соҕуруулуу-илин Кытайга кыстыыр. 
Хоҥор ууга оччо баайыллыбатах көтөр. Күнүһүн хонууга сороҕор ууттан тэйиччи мэччийэллэр, киэһэ эрэ ууга төннөллөр. Сиргэ үчүгэйдик хаамаллар уонна түргэнник сүүрэллэр.
Маҥан кутуйахсыт. Маҥан кутуйахсыт, Битииһит эбэтэр Кутуйахсыт (, ) — аҕыйах ахсааннаах Саха сирин тайҕалаах сирдэригэр аһаҕас сирдэргэ олохсуйар тыҥырахтаах көтөр. Кутуйаҕы, бөдөҥ үөннэри, сороҕор чыычаахтары бултаһар.
Атыырын дьүһүнэ кубалаҥ маҥан, тыһытын көхсө бороҥ, иһэ кугас көҕөччөр. Устата 45-56 см, ыйааһына 300-600 г. Киэҥ хонуулаах, ходуһалаах, маардаах сирдэргэ олохсуйар. Уйатын сиргэ туттар, 4-6 сымыыты баттыыр.
Битииһит диэн булдун көрөн салгыҥҥа биир сиргэ тэлибирии ыйанарын иһин сорох сиргэ ааттыыллар.
Кусчут. Кусчут кыырт эбэтэр көннөрү кусчут (, ) — Саха Сирин соҕурулуу-арҕаа өттүгэр уйаланар бөдөҥ соҕус тыҥырахтаах көтөр. Уу кытыытыгар олохсуйар. Үксүн кутуйахтары, кыра уонна орто көтөрдөрү тутан сиир. Сороҕор андаатары, кустары уонна чөкчөҥөөлөрү тутар.