mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Содуом. Содуом диэн аһара туттуу, киһи быһыытын таһынан барыы, алдьатыы ааттанар.
Саха дьоно киһилии быһыыны тутуһаллар, көрсүөлэр, сэмэйдэр, сиэри хаһан да кэспэттэр, аһара барбаттар. Киһи быһыыта уонна содуом утарыта турар өйдөбүллээхтэр уонна киһи туттунар күүһэ баарын, улаханын эбэтэр суоҕун, аҕыйаҕын быһаараллар. Киһи быһыыта суох киһи содуому оҥорор кыаҕа улаатар.
Туохтан эмэ сылтаан дьону уонна атын малы даҕаны харса суох кырбаан үлтү сынньан барыы содуом диэн ааттанар. (1,406). Киһи бэйэтин туттунар күүһэ суох буоллаҕына эбэтэр арыгы иһэн итирдэҕинэ содуому оҥоруон сөп.
Оҕону кыра эрдэҕинэ атаахтатыы, бары баҕатын толоро сатааһын туруга суох, мин эрэ диэн өйдөөх-санаалаах уонна тулуура суох буолуутун үөскэтэр. Маннык иитиилээх киһи тоҕута түһэр, айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорууга аһара барыыта сыыһаны-халтыны, алдьатыыны оҥорорун элбэтэн кэбиһэр.
Бэйэтин туттунар күүһэ аҕыйах киһи кыраттан сылтанан киһи быһыытын, сиэри таһынан быһыыланыыта, ону-маны алдьатыыта содуом диэн буолар. Арыгы иһиитэ киһи туттунар күүһүн мөлтөтөрүнэн итирбит киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын, арааһы алдьатыытын содуомнаата диибит.
Содуомнаах диэн киһи быһыытын аһара барар, содуому оҥорор киһини ааттыыллар. Арыгы иһэн баран аһара туттунар, ону-маны алдьатар киһиэхэ содуомнаах диэн ааты иҥэрэллэр.
Библияҕэ ахтыллар Содом диэн ууга тимирбит куорат дьоно оҥорбут куһаҕан быһыыларын уонна сахалыы содуом диэн тыл суолтатын тэҥнээтэххэ олус сөп түбэһэллэр. (2,575). Содом уонна содуом диэн тыллар биир суолталаах өйдөбүллээхтэрин тэҥэ, дорҕоонноро биирдэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
2. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. – М.: Эксмо; Форум, 2007. – 960 с.
Хотугу Хапхаас норуоттара. Хотугу Хапхааска 18 мөлүйүөн кэриҥэ киһи олорор. Ити Арассыыйа нэһилиэнньэтин 12% ылар. Краснодарскай кыраайга уонна Ростов уобалаһыгар нэһилиэнньэ 3/5 олорор. 50-ҥа тиийэ араас омук олохсуйан олорор. Предкавказье хочотугар сүрүннээн нууччалар олороллор. Бастаан хаһаахтар көһөн кэлэн Доҥҥа, Тереккэ, ону тэҥэ Кубааҥҥа олохсуйбуттара. Хаһаахтар төрүт дьарыктарынан булт, балыктааһын, тойон ыҥырыаны иитии буолара. Кэлин сүөһү иитиитэ, сир оҥоруута баар буолбута. Кубаан, Терек хаһаахтарын удьуордара билигин да Предкавказье нэһилиэнньэтин балачча өттүн ылаллар. Хайаҕа нэһилиэнньэ үгүс өттө - хапхаас тыллаах норуоттар олохсуйан олороллор. Арҕаа өттүгэр - абхаас-адыг бөлөҕөр киирсэр норуоттар - адыгтар, черкестэр, кабардинецтар, ону тэҥэ абазиннар, илин өттүгэр - нахскай-дагестанскай бөлөх норуоттара бааллар. Нахскай хос бөлөххө чеченнэр, ингуштар; дагестанскай бөлөххө авардар, даргиннар, лезгиннэр, лактар о.д.а. кыра ахсааннаах норуоттар киирэллэр. Адыгейскай норуоттартан соҕуруу диэки Хапхаас хайатын эниэтигэр манна хойутуу көһөн кэлбит түүрк тыллаах омуктары кытта булкуспут норуоттар олороллор. Кинилэргэ карачаевецтар, балкардар уонна ногаецтар (Куматтан соҕуруу диэки кураайы истиэпкэ олороллор) киирсэллэр. Хотугу Хапхаас хайалаах оройуоннарын киин оттүгэр иранскай бөлөххө киирсэр норуот - осетиннар бааллар. Осетиннар сорохторо Хапхаас сис хайатын кэтэҕэр Грузияҕа киирэр Соҕуруу Осетия автономнай уобалаһыгар олороллор. Хотугу Хапхаастааҕы хайа норуоттара европеоиднай араас хапхаастыы тиибигэр киирсэллэр. Ити норуоттарга барыларыгар мусульманскай итэҕэл баһыйар, арай осетиннар православнай итэҕэллээхтэр. 
Олохторо-дьаһахтара.
Ааспыт кэмҥэ олохтоох дьон дьарыга үкугэр айылга усулуобуйатыттан тутулуктаах буолара. Хайа иннинээҕи оройуоҥҥа, намыһах хапталга олорбут норуоттар (холбур, адыгтар) сир оноһуутунан дьарыктаналлара - сэлиэһинэй, кукуруза ыһаллара, саад үүннэрэллэрэ. Хайалаах оройуон олохтоохторо хорутуллар сирдэрэ тиийбэт этэ, хайа эниэтигэр кыракый бааһына оҥостоллоро, сороҕор онно буору атын сиртэн аҕвлвн куталлара. Күүстээх ардахтан үүнээйи өлүөн, бааһына буора бүтүннүү суураллан хаалыан сөптөөҕө. Хайа үгүс олохтооҕун сүрүн дьарыга сүөһү иитиитэ буолара. Сүрүннээн барааны, козаны иитэллэрэ, олор хайаҕа мэччийэн аһыыллара. Тыа сирин сэлиэнньэтэ - аул - дэхси сирдээх учаастакка ордук хойуу. Онно улахан симии буор эбэтэр саман (соломолоох туойтан оҥоһуллубут сиикэй кирпииччэ) дьиэлэр бааллар. Хайа олохтоохторун дьиэлэрин үксэ - сакля - таас истиэнэлээх, хаптаҕай сарайдаах тутуу буолар. Сороҕор итинник сарайы кыра олбуор курдук туһаналлара. Хапхаас норуоттара былыр-былыргыттан маһы, тааһы кыһан, тимири эллээн оҥорор, тириини таҥастыыр, көбүөр өрөр, оһуордуур дьарыктаахтар.
Лавернова Раиса Еремеевна. Лавернова Раиса Еремеевна - Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ култууратын туйгуна.
1965 сылллаахха сэтинньи 18 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Кыыллаах арыы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
Кыыллаах оскуолатын иитэр үлэҕэ дириэктэри солбуйааччы, муусука учуутала, кылаас салайааччыларын мэтиэдикэҕэ түмсүүлэрин салайааччыта, «Симэх» муода тыйаатырын салайааччыта, «Тэтим» саха муусука үстүрүмүөннэрин оркестрын салайааччыта.
Үрдүкү квалификациялыыр категориялаах.
2013 сыллаахха нэһилиэк дьокутаатынан талыллыбыт. 2017 сыл күһүнүгэр нэһилиэк баһылыгынан талыллыбыт.
Наҕараадалара.
«Өлүөхүмэ оройуонун сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ, «Өлүөхүмэ улууһун туйгун учуутала», Ил Түмэн Бочуоттаах суруга.
Дарии. Дарии (دری "дари"; фарси́-кабули́, кабули́, афган-перс тыла) — Афганистаан таддьыыктарын  Афганистаан таддьыыктарын, хазараалар, чараймаактар уонна да атын омуктар тыллара. Афганистаан икки судаарыстыбаннай тылыттан биирдэстэрэ. Дойду хоту уонна киин өттүгэр ордук тарҕаммыт, ону таһынан хотугу Пакистааҥҥа, уонна илин Ирааҥҥа туттуллар. Афганистааҥҥа омуктар ыккардыларынааҕы тыл суолталаах. Саҥарар дьон ахсаана 12 мөлүйүөнтэн тахса  (2011, сыанабылынан). Афганистаан олохтоохторун 50 % бу тылы төрөөбүт тылынан билинэр.
Тыл үөрэхтээхтэрин үксэ таддьыык, перс тылын Афганистааннааҕы көрүҥүн курдук көрөллөр. Перс тылын ирааннааҕы барылыттан сүнньүнэн дорҕоонун тутулунан (вокализмынан), кыратык лиэксикэтинэн уонна кырамаатыкатынан уратылаах. Таддьыык тылын кытта толору сөп түбэһэрин кэриэтэ, суруга-бичигэ эрэ уратылаах, таддьыык тыла кириллицаны туһанар буоллаҕына, дарии бэйэтин суругун-бичигин туһанар (араап-перс суругуттан кыра уратылаах). Дарии, перс уонна таддьыык тылын билээччилэр бэйэ-бэйэлэрин судургутук өйдүүллэр. 
Тыл аатын төрүтэ.
Хас да санаа баар. Билимдьилэр үгүстэрэ перс "дарбар" (دربار) диэн «ыраахтааҕы тиэргэнэ» диэн өйдөбүллээх тылга сыһыараллар, тоҕо диэтэххэ Сасанид ыраахтааҕылар бу тылынан саҥараллара. Бу санаа орто үйэтээҕи төрүттэргэ уонна ислаам устуоруктарын эрдэтээҥҥи үлэлэригэр олоҕурар. Ол да буоллар "«дар»" диэн тыл орто үйэ саҕаланыытыгар «ил дьаһалтата, кэнсэлээрийэ» диэн суолталаах этэ, онон «"дарии"» диэн даҕааһын аата «"дар"» диэн аат тылтан тахсыбыт буоллаҕына «дьыала-куолу тыла» диэн буоларыгар тиийэр, ол аата «официальнай тыл», «ил тыла». Аныгы перс тылыгар бу өйдөбүллэр араабтан киирбит тылынан бэриллэллэр  (rasmi) уонна  (dowlati), бу тыллар, биллэн турар, ислаам киириэн иннинэ суох этилэр.
Аһаҕас дорҕооннор.
Литэрэтиирэлии тыл вокализма 8 аһаҕас дорҕоонноох. Бу дорҕоонноро уһатыылаах уонна кылгас диэн арахсар эрээри дьиҥэр бу араарыы суолтата намтаабыт. Ол оннугар аһаҕас дорҕооннор көтөҕүүлэринэн (по подъёму) арахсаллар, ону таһынан сорох дорҕооннор /ī ē ū ō ā/ олохсуйбут туруктаахтар (устойчивые), оттон сорох дорҕооннор /e o/ — халбаҥ туруктаахтар (неустойчивые).
Удалянчи. Удалянчи куорат Кытай хоту өттүгэр сытар дьоҕус куорат. Хэйлунцзян провинция Хэйхэ округун куората буолар. 9800 кв.км. иэннээх. 2010 сыл биэрэпиһинэн 326390 киһилээх
Удалянчи - 5 улахан күөл холбоһуга диэн өйдөбүллээх. Куорат бэлиэ сирдэринэн биэс сойбут вулкаан күөллэрэ буолаллар. Удалянчи куорат уезда 1 уулусса комитетыгар, 3 бөһүөлэккэ уонна 10 буоласка арахсар.
Удалянчи кэрэ бэлиэ сирдэринэн буолаллар, бу биһиэхэ баар курдук муустаах хайа хаспаҕа баар. Онно 5 кыраадыс тымныы турар төгүрүк сыл. Куорат үрдүгэр Чжун Лин диэн былыргыттан турар буддистар храмнара турар. Онно сатыы тахсаҕын. Сатыы тахсар суолуҥ иннигэр харах уута диэн ааттаах дьүүктэ сүүрэ сытар, таҕыстахха Гуаньинь диэн кытайдар дьиэ уотун араҥаччылыыр айыыларын статуята турар. 280 сыл анараа өттүгэр вулканнар эстэннэр оҥорбут күөллэрин быыһыгар Хара дракон диэн хайа 18 үйэҕэ үөскээбит. Онно туран көрдөххө биэс күөл барыта көстөр. Куорат ортотунан тоҥон хаалбыт вулкан магмалалара үрэх курдук үөскэппиттэрэ сытар. Дьүүктэлэр Сүрэх эмтиир, харах эмтиир, куртах эмтиир диэн арахсаллар, ол таһынан кыра ванна курдук таас хаспахтарга уу мустар ол ону тирии ыарыытын эмтиир дииллэр.
Сүрэх эмтиир дьүүктэ үрэх буолан бэйэ оҥоһуу бассейыҥҥа мустар. Ол уу үс эрэ кыраадыс, иһигэр киирэн киһи өр тулуйан олорбот. Уҥуох тоҥуор дылы нэһиилэ тулуйа сатаан баран таһырдьа таҕыстахха күн уотугар ип итиинэн, хартыыһа ууруллубутун курдук ититэр. Дьэ ол тымныы итии уларыйыытыгар киһи сүрэҕэ бөҕөргүүр диэн ааттыыллар. Ити дьүүктэлэр бары араас састааптахтар. Харах эмтиир дьүүктэ үрүҥ көмүһэ элбэх дииллэр. Харах сууннахха олус туһалаах киһи хараҕын дьэҥкир бүрүөтүн чөлүгэр түһэрэр диэн ааттыыллар кытай эмчиттэрэ.
Удалянчи куорат ити эмтээх дьүүктэлэри туһанан курорт систематат олус сайдыбыт.
Омуктардааҕы биирдик тутумтата. Омуктардааҕы биирдик тутумтата (SI, , ) диэн аан дойдуга ордук киэҥник туттуллар кээмэй тутумтата. Метр тутумтатын аныгы барыла. Аан дойдутааҕы билим, технология, индустрия, эргиэн эйгэлэригэр ылыллыбыт соҕотох сорумдьу статустаах кээмэй тутумтата.
Маасса. Маасса диэн эттик ис саҥа. Атом уонна ууһук өлүүскэлэр баалларын билиэхтэригэр диэри маасса эттик төһө элбэх материялааҕын көрдөрөр дии саныыллара. Кэнники билбиттэринэн араас атомнар уонна өлүүскэлэр, биир кэриҥ материялаах да буоллахтарына, маассалара араас буолар эбит. Билигин маассаны эттик инерциятын кээмэйэ дииллэр, ол эбэтэр эттик туора күүс дьайыытын түргэтээhинигэр утарсыыта. Инерцияттан ураты гравитация маассата диэн баар. Бу эттик атын эттиктэргэ тардар күүһэ. Маасса сүрүн кээмэй биирдиктэрэ килограмм уонна грамм.
Килограмм. Килограмм (кг, kg) диэн маасса кээмэйин биирдигэ. 1000 граммҥа тэҥнээх.
Күүс. Күүс диэн эттик хамсааһынын кубулутар (түргэтэтэр, бытаардар, хайысхатын уларытар) эбэтэр эттиги кумуктатар (форматын уларытар) дьайыы. Эттиккэ атын эттиктэр эбэтэр хонуулар дьайаллар. Күүс тэйитэр уонна тардар буолар. Күүс ахсаана векторынан уонна хайысхатынан быһаарыллар. Кээмэйдэнэр биирдигэ Ньютон (N), бэлиэтэ F. Ньютон биирдигэ 1 килограмм маассалаах эттиги 1 м/с² түргэтэтэр күүс буолар.
Исаак Ньютон эттиктэр хамсааһыннарын быһаарарыгар инерция уонна күүс диэн торумнары туттубута. Бары эттиктэр хараан сокуонун тутуһаллар диэн суруйбута. Ньютон 1687 сылга Айылҕа философиятын математика тосхоллоро () диэн ааттаах битигин таһаарбыта. Бу үлэтигэр Ньютон хамсааһын үс сокуонун ойуулаан суруйбута. Бу сокуоннары физикаҕа күүс өйдөбүлүн быһаарарга күн бүгүҥҥэ дылы туһаналлар.
Ньютон формулата:
Күүһү импульс (хамсааһын ахсаана) кэминэн билиэххэ сөп:
formula_1
Маасса мэлдьинэн хаалар буоллаҕына маннык суруллар:
formula_2
m - маасса, a түргэтэтии (акселерация). Бу формуланы Ньютон хамсааһын иккис сокуонугар суруйбута. Статика (хамсаабат) түргэтэтии суох түгэнигэр дьайар күүстэри тэҥнэһик торумнарыттан түмүктээн таһаарыахха сөп.
Ньютон (биирдик). Ньютон (бэлиэтэ N) диэн күүс кээмэйин биирдигэ. Формулата 1 kg⋅m/s2, ол эбэтэр 1 килограмм маассалаах эттиги сөкүүндэҕэ 1 метрга түргэтэтэр күүс. Биирдик Исаак Ньютон аатынан ааттаммыта.
Кыамта. Кыамта (бэлиэтэ P) диэн кэм кэрчигэр оҥоһуллар үлэ ахсаана. Кыамта кээмэйин биирдигэ ватт.
Быһаарыыта.
Кыамта үлэ оҥоһуллар кэмигэр тэҥнээһинэ буолар, ол эбэтэр үлэ кэм үөскэбилэ:
formula_1
P - кыамта, W - үлэ, t - кэм.
F мэлдьи күүс x ырааҕынан сыһыарыллыбыт буоллаҕына оҥоһуллубут үлэ маннык буолар formula_2 
Бу түгэҥҥэ кыамта маннык суруллар:
formula_3
Күүс C үс кээмэйдээх токур сурааһыҥҥа уларыйымтыа буоллаҕына кини маннык сурааһын интегралынан көрдөрүллэр:
formula_4
Ааҕыы сүрүн теорематынан маны билэбит
formula_5
Бу формула бары бүтүн ситуацияларга сөптөөх.
Орто кыамта.
Кэм арытыгар (formula_6) оҥоһуллубут үлэ ахсаана formula_7 буоллаҕына, бу арыт орто кыамтата (formula_8) маннык тэҥнээһининэн ааҕыллар:
Элэс кыамта.
Элэс кыамта диэн кэм арыта (formula_6) нуулга чугаһаатаҕына орто кыамта (formula_8) муҥутуур суолтата. Кыра кээмэйдэрдээх эттик түгэнигэр:
formula_12
Хамсыыр уонна эргийэр тэнийбит эттик кыамтата маннык формаланар:
formula_13
formula_14 (гамма) - түмүктүүр күүс түгэнэ, formula_15 (омега) - эттик муннук түргэнэ.
Механика кыамта.
Кытаанах эттиккэ ууруллубут механика кыамта тэҥҥэ дьайар күүс түргэҥҥэ төгүллээһининэн суоттанар:
formula_16
Кытаанах эттик эргийэр буоллаҕына ууруллубут күүстэр кини муннук түргэнин уларыталлар:
Деформацияланар кытаанах эттик эбэтэр бүтүн континуум этиитэ быдан уустук. Кини күүрүү тензорын уонна түргэн хонуутун үөскэмэ буолар. Кинетик энергия уларыйыыта маннык буолар:
Чаҕыл кыамта.
Тэрил чаҕыл кыамтаны чопчу түгэҥҥэ үөскэтэр. Кини этиитэ маннык:
Компонент резистор буоллаҕына оччоҕо маннык буолар:
Ватт. Ватт (бэлиэтэ W) диэн кыамта кээмэйин биирдигэ. Формулата 1 kg⋅m2⋅s−3, ол эбэтэр 1 сөкүүндэҕэ 1 джоульга тэҥнээх. Ватт үлэ тэтимин ааҕарга туттуллар. Биирдик Джеймс Уатт (1736–1819) диэн Шотландия билимдьитин аатынан ааттаммыта.
Аватар (итэҕэл). Аватар — Ииндийэ омуктарын үһүйээннэригэр киһи көрүҥүнэн сиргэ түспүт таҥара. Кэлиҥҥи тэнийбит киэҥ өйдөбүлгэ — киһи буолбут таҥара.
Айат (итэҕэл). Айат — Корааҥҥа таҥара орто дойдуга көстүүтэ, биллиитэ.
Бодхисаттва. Бодхисаттва — дьоҥҥо сырдык суолу ыйаары нирванаҕа көһө илик будда ("сырдаабыт") буолуохтаах киһи.
Зиккурат. Зиккурат — пирамида көрүҥнээх былыргы шумердарга уонна Вавилоҥҥа тутуллубут итэҕэл дьиэтэ, хыраама. Зиккурат чыпчаалыгар дьон таҥараҕа үҥэллэрэ, онно тахсарга улахан таас кирилиэстээх буолар.
Имаам. Имаам () — шииттэргэ Муhаммед күтүөтүн Али сыдьааннара, таҥараттан айдарыылаах дьон быһыытынан билиниллэллэр; сунниттарга имаам диэн мэчиэккэ үҥүүнү салайар киһини ааттыыллар.
Кааба. Кааба — Миэккэ куоракка баар граниттан тутуллубут куб көрүҥнээх ытык тутуу.
Суннизм. Суннизм (араабтыы ахл ал-сунна, сунна дьоно) — мусульмааннар ордук элбэх бөлөхтөрө, кинилэр итэҕэллэрэ Корааҥҥа, хадистарга, суннаҕа уонна шариакка олоҕурар (шиизм уратыта — имаамнарга үҥэллэр-сүктэллэр).
Wooclap. Wooclap — Франция интернет платформа саайта, дьон анонимно ону маны куоластыыллар смартфон эбэтэр ноутбук нөҥүө.
2023 сыллаахха Саха Сиригэр үөрэх эйгэтигэр киэҥник туттуллар.
Ноуруус. Ноуруус ( — Саҥа күн) диэн иран уонна түүрк омуктар саас кэлиитин тойдоро. Былыргы зороастризм итэҕэлиттэн төрүттээх. Ноуруус сааскы күн тэҥнэһиитин кытта сөп түбэһэр. Иран күн халандаарынан кулун тутар 20 күнүгэр Саҥа дьыл кэлэр. Омуктардааҕы Ноуруус күнэ кулун тутар 21 бэлиэтэнэр.
Той. Той (дьоро күн) диэн халандаарга анаан бэлиэтэнэр кэм кэрчигэ. Той үксүгэр итэҕэл, култуура, политика, история төрүттээх буолар. Той күнэ дойдуга сорумдьу статустаах буоллаҕына бүтүн сынньалаҥ биллэриллэр.
Саҥ. Саҥ диэн барымта мэлдьи баар уратыта. Холобур, хаан саҥа кини кыһыл буолуута. Саҥ бэйэтэ эмиэ саҥнардаах барымта буолуон сөп. Холобур, кыһыл саҥа кини өҥ буолуута.
Химия саҥа. Химияҕа саҥ диэн химия хардатынан эрэ көстөр сэк өрүтэ. Сэк ууһук, көннөрү, холбоһук буолар. Харда сэк ис тутулун уларыттаҕына сэк саҥнара көстөн кэлэллэр. Химия саҥнарын холобурдара - чаҕыл мэлдьэхтээһин, үрэллэр харда, диссоциация, атын сэктэрдиин хардалаһар кыах.
Физика саҥа. Физикаҕа саҥ диэн барымта химия тутулун уларытыыта суох кээмэйдэнэр саҥнара. Ол эбэтэр сэк атомнарын молекулаларын тутуллара биир кэминэн хаалар. Физика саҥнарын холобурдара - ууллуу, оргуйуу, кумуктуйуу кыахтара.
Уратык. Уратык диэн барымта быһыыланар ойууланар уратыларын саҥнарын бииргэ түмэр философия категорията.
Commonwealth Bank of Australia. Commonwealth Bank of Australia () — Аустралиа саамай бөдөҥ баана уонна Аан Дойдуга биир түргэнник капитализацията үрдүүр тэрилтэ. Саҥа Зеландияҕа уонна АХШ дойдутугар эмиэ үлэлиир.
Signature Bank. Signature Bank — АХШ биир бөдөҥ баана этэ, 2023 сыллаахха эстибитэ, дьоҥҥо наһаа элбэх ипотека (мортгейчт) биэрэн.
Westpac. Westpac — Аустралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа биир бөдөҥ коммерческай баан буолар. Элбэх саха итиннэ счеттаах, холобура MyTona игин международнай транзакциялара итинэн ааһар.
ANZ (баан). ANZ — Саҥа Зеландия саамай бөдөҥ баана уонна Аустралия иккис улахан капиталлаах баана буолар.
Kodak. Kodak (Кодак) — АХШ фотоаппараттары уонна араас химическай эттиктэри оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Мальта протектораата. Мальта протектораата (, ) — Мальта устуоруйатыгар Сицилия Хоруоллугун чааһа буола сылдьыбыт, Холбоһуктаах Хоруоллук протектораатын анныгар сылдьар периодын аттыыллар. 1800 сыллаахха боронсуус сэрииһиттэрин капитуляциялыытыттан 1813 сыллаахха колония оҥоһуллуон дылы баара.
Иннинээҕи устуоруйата.
Франция оккупациятын утары өрө турууга Мальта норуота национальнай түмсүүнү сорох бириэмэҕэ правительство диэн тэриййбитэ. Сицилияҕа баар британскай флотка посланниктары ыыппыттара, ол иһин 1798 сыл балаҕан ыйын бүтүүтэ 13 хараабыллаах английскай конвой кэлбитэ. Он Джеймс Сумарес салайара. Алтынньы ыйыгар Александр Болл Мальтаҕа кэлбитэ, уонна биир сылынан арыы гражданскай комиссарынан анаммыта.
Генерал Вобуа салайыылаах Франция гарнизона Мальта осадатыгар 1800 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Валетта куоракка билиэҥҥэ бэриллибитэ. Ол кэнниттэн Мальта арыыта Британия протектората буолбута. 1801 сыл атырдьах ыйыгар гражданскай комиссар Чарльз Камерон Гоцо арыы губернаторынан Эммануэле Виталены анаабыта. Ол аата Гоцо арыыта тутулуга суох буолуута тохтообута
1802 сыллаахха илии баттаныллыбыт Амьен сөбүлэниитин этэринэн Мальтаттан Улуу Британия сэриилэрин таһаарыахтаах этэ да, ол быһыыны оҥорботоҕо, ол Франция уонна Британия икки ардыларыгар сэрии буоларыгар биир сылтах буолбута.
Otyken. Otyken (Отыкэн) — Арассыыйа (Хакасия, Саха Сирэ) уонна Мексика индеецтэрин кытта түмсүүлээх этно бөлөх. АХШ сиригэр базируйся буолар.
Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ. Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ (, ) — тыйаатыр бары үлэһиттэрэ аан дойду үрдүнэн кулун тутар 27 күнүгэр бэлиэтиир күннэрэ. «"Тыйаатыр омуктар ыккардыларыгар өйдөһүүнү үөскэтэр уонна эйэни кэрэһилиир"» диэн дэбииһинэн ыытыллар.
«Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ» 1961 сыллаахха Тыйаатыр додулар ыккардыларынааҕы институттарын IX кэҥгириэһин ("фр. Institut international du théâtre") дэлэгээттэрин быһаарыытынан бэлиэтэнэр буолбута. Бу институт ЮНЕСКО иһинэн үлэлиир, Прагаҕа (Чехословакия) 1948 сыллаахха төрүттэммитэ.
Беовульф. Беовульф () диэн Англосаксон эпос поэмата. Герман омуктар баатыр номохторун үгэстэринэн айыллыбыт. 3182 аллитератив хоһоонтон турар. Былыргы аангыл литературатын биир тутаах уонна элбэхтик тылбаастанар үлэтэ буолар. Айымньыһытын аата биллибэт. 975-1025 сылларга суруллубут буолуон сөп диэн литература үөрэхтээхтэрэ сабаҕалыыллар. Номох буолар сирэ 6 үйэтээҕи Скандинавия. Гөт баатыра Беовульф даан хоруолугар Хротгарга көмөҕө кэлэр. Хротгар Хеорокка баар бал саалатын Грендель диэн абааһы буулаабыт. Беовульф Гренделы өлөрөр. Онтон Грендель ийэтэ охсуһа кэлбитин кинини эмиэ өлөрөр. Кыайыылаах Беовульф дойдутугар Гөтлаҥҥа төннөр уонна Гөт хоруола буолар. Биэс уон сылынан Беовульф Луону кытта кыргыһан кыайар, ол эрэн оһоллонон бэйэтэ эмиэ өлөр. Беовульф өлүгүн чаҕардара уматан баран биир тумулга кини аатын мэҥэтитэр тала туталлар.
Беовульф биир эпос хомуура быһыытынан тиһиктэниэн иннинэ араас сорохторо тыл этиитинэн дьон-сэргэ устун тарҕанар буолуохтарын сөп диэн үөрэхтээхтэр сабаҕалыыллар. Беовульф номоҕо герман төрүт итэҕэлэ баһыйар кэмигэр айыллыбыт дииллэр. Ол гынан баран кини иһигэр син добоччо христиан матыыптара бааллар. Бу туһунан үөрэхтээхтэр мөккүөрдэрэ бара турар: былыргы номохторго христиан матыыптарын хойутуу эппиттэр дуу эбэтэр айымньыһыта бэйэтэ христиан киһи эбитэ дуу? Бу икки мөккүөрдээх барылтан арыт барылы тутуһааччылар эмиэ бааллар. Беовульф суруллубут тыла сүрүннээн былыргы аангыл арҕаа сакс түөлбэ тыла. Онуоха аангыл атын түөлбэ тылларын дьайыылара эмиэ бааллар. Бу барыта номох Англия араас сирдэринэн уһун уустук сайдыы суолун ааспытын көрдөрөр. Беовульф эпоһун соҕотох хаалбыт суруйуута Ноэль кодекса диэн биллэр. Кини Британия библиотекатыгар харайыллар.
Беовульф номоҕо ис хоһоонунан атын омуктар араас номохторун кытта онон-манан маарыннаһыылаахтарын бэлиэтииллэр, олор ахсааннарыгар: Исландия Греттис сагата, Норвегия Хрольф Краки уонна Бөдвар Бьярки номохторо, Эһэ уолун сэһэнэ, Ирландия Илии уонна Оҕо сэһэнэ, Хомер Одиссеята, Вергилиус Энеидата. Христиан матыыптарыттан Биибилийэ Үөскээһин, Барыы, Даниэль битиктэрин кытта маарыннааһыылар бааллар.
Англосаксоннар. Англосаксоннар () диэн былыргы герман омуга. Үөскээбит дойдулара Германия уонна Ютландия. 5 үйэ ортотуттан саҕалаан Британия арыыларыгар көһөн кэлэн олохтоох кельт омуктары кытта сэриилэспиттэрэ. 7 үйэ саҥатыгар билиҥҥи Англия сирин баһылаабыттара. Англосаксон бас биистэрэ - аангыллар, сакстар, юттар, фризтар. Англосаксоннар аныгы Аангыл омук өбүгэлэрэ буолаллар.
Хоруоллуктара.
Англосаксон улахан хоруоллуктара:
Англосаксон кыра хоруоллуктара уонна көҥүл биистэр сирдэрэ:
Бал саалата. Бал саалата () диэн былыргы герман омуктарга баар биир хостоох улахан дьиэ. Уһун дьиэ биир көрүҥэ. Бал саалатыгар тойдууллар ыалдьыттары көрсөллөр. Былыргы германнар тойдорго балтан оҥоруллубут бал утахтарын иһэллэрэ, ол иһин дьиэ Бал саалата дэнэр. 5 үйэттэн Орто үйэлэр саҕаланыыларыгар дылы бал саалата хоруоллар уонна лордтар олорор дьиэлэрэ этэ.
Дьаарбайа сылдьар Сир. Дьаарбайа сылдьар Сир () — Кытай фантастика киинэтэ, Аан Дойдуга 10 иһигэр үрдүк барыһы киллэрбит киинэлэргэ киирэр. 2019 сыллаахха уһуллубута.
2023 сыллаахха Дьаарбайа сылдьар Сир 2 тахсыахтаах.
Дьаарбайа сылдьар Сир 2. Дьаарбайа сылдьар Сир 2 () — приквел киинэ, 2023 сыллаахха тахсыбыт Дьаарбайа сылдьар Сир приквела буолар. China Film Group Corporation тэрилтэ уһулбут проега буолар.
China Film Group Corporation. China Film Group Corporation — Кытай дойду саамай бөдөҥ киинэ устар уонна тарҕатар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан киинэ устар тэрилтэ. Сүрүннээн Sony конгломераты кытта медия эйгэҕэ алтыһар, оһуоба киинэ устуутугар.
Лиэйэ. Лиэйэ () диэн Дьаакып ойоҕо. Лабан улахан кыыһа. Рахил эдьиийэ. Дьаакыптан алта уолу төрөппүтэ - Рувим, Симеон, Леви, Иуда, Иссахар, Забулон. Уонна Дина диэн биир кыыһы төрөппүтэ. Дьаакыптыын Махпеле хаспахха көмүллэн сытар. Хатын ийэ быһыытынан ытыктанар.
Рувим. Рувим () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ бастакы уоллара. Рувим бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Ханох, Фаллу, Хезрон, Карми. Ойоҕун аата биллибэт.
Симеон. Симеон () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ иккис уоллара. Симеон бииһин төрүттээччитэ. Алта уоллааҕа - Дьөмүөл, Дьамин, Охад, Дьахин, Зохар, Шаул. Ойоҕун аата Бона (Сихем дьахтара). Сорох суруйуулар Симеон бииргэ төрөөбүт балтын Динаны ойох ылбыта дииллэр.
Леви. Леви () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ үһүс уоллара. Леви бииһин (Левиттар) төрүттээччитэ. Үс уоллааҕа - Гершон, Кохат, Мерари. Ойоҕун аата Милка. Аарон, Моисей, Мириам хос эһээлэрэ. Леви 137 сыл олорбут. Барыы битигэ кэпсииринэн, Леви биир сиэнэ Амрам (Кохат уола) Йохебед диэн дьахтары ойох ылбыт. Кини Аарону, Моисейы уонна Мириамы төрөппүт. Кэлиҥҥи битиктэр (апокрифтар) кэпсииллэринэн, Йохебед Леви төрөппүт кыыһа буолар.
Иуда (Дьаакып уола). Иуда () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ төрдүс уоллара. Иуда бииһин төрүттээччитэ. Бастакы ойоҕо "Шуа кыыһа" диэн биллэр. Киниттэн үс уоллааҕа - Эр, Онан, Шела. Иккис ойоҕун аата Тамар. Кини Перес уонна Зера диэн игирэ уолаттары төрөппүтэ. Перестан Давид дьиэтэ төрүттэнэр. Христианнар итэҕэйиилэринэн Исус Христос Давид дьиэтин удьуора буолар. Иуда аатыттан Иудея уонна Иудей ааттар тахсыбыттара.
Иссахар. Иссахар () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ бэһис уоллара. Иссахар бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Тола, Пуа, Дьашуб, Шимрон. Ойоҕун аата Арида.
Забулон. Забулон () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ алтыс уоллара. Забулон бииһин төрүттээччитэ. Үс уоллааҕа - Серед, Элон, Дьалил. Ойоҕун аата Меруша.
Дина. Дина () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ биир соҕотох кыыстара, сэттис оҕонон төрөөбүт. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Дьаакып Сихем хото аттыгар сир ылан онно отуутун туруоран олохсуйбут. Дина Сихем дьахталларын кытта билсэн биир күн кинилэргэ ыалдьыттыы барбыт. Онно кинини Сихем тойонун Хамор уола Шехем тутан ылан күүһүлээн кэбиспит. Бу иһин Дина убайдара, Симеон уонна Леви, Шехемы уонна хото атын эр дьонун барыларын кыргыбыттара, дьиэлэрин баайдарын халаабыттара. Кэлин Дина дьонун кытта Эгипекка барсыбыта.