mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Метр системата. Метр системата диэн кээмэйдэр стандартара. Дьиҥ аата СИ - боронсустуу "Système International d'unités".
СИ системата 7 кээмэйдээх: метр (уһун кээмэйэ), килограмм (ыйааһын кээмэйэ), секунда (бириэмэ кээмэйэ), ампер (электричество), Кельвин (температура), моль (атомнар уонна молекулалар ахсаана), уонна кандела (сырдык кээмэйэ). Бэйэ бэйэлэрин кытта булкуһан туттулуохтарын сөп. Оннук "СИттан тахсыбыт кээмэйдэр" тахсаллар, ол курдук кэриҥ кээмэйэ, энергия, давление уонна түргэн кээмэйдэрэ тахсаллар.
Бу система аан дойдуга туттуллар. Официальнайдык 3 дойду метрическай системаны туттубат: Мьянма, Либерия уонна АХШ. Ол гынан баран билимҥэ уонна медицинаҕа киэҥник туттуллар. 
Историята уонна туттуута.
Метр системата Францияҕа революция кэнниттэн айыллыбыта. Бастаан икки эрэ мээрэйдээх этэ. Метр системата учуонайдарга олус киэҥник тарҕаммыт.
1860 сыллаахха Джеймс Клерк Максуэлл уонна Вильям Томсон үс кээмэйинэн туттарга санааны киллэрбиттэр: уһуну, ыйааһын уонна бириэмэ. Атын кээмэйдэр мантан тахсар гына киллэрбиттэр. 
Кэнники электричествоны уонна магнетизмы үөрэтии саҕаламмытын кэннэ ону быһаарар атын кээмэйдэр наада буолбуттар. ХХ үйэ ортотун диэки араас метрическай система версиялара баар буолбут, онно учуонайдар да булкуллар буолбуттар.
Ол иһин 1954 сыллаахха тохсус Ыйааһын уонна Кээмэй конференциятыгар Аан дойдутааҕы Кээмэй систематын бастакы версиятын айбыттар. Онно метр (уһун кээмэйэ), килограмм (ыйааһын кээмэйэ), секунда (бириэмэ кээмэйэ), ампер (электричество), Кельвин (температура), уонна кандела (сырдык кээмэйэ) туттуллубут. Сэттис кээмэй - моль 1971 сыллаахха эбиллибит.
Билигин СИ системата аан дойду үрдүнэн туттуллар, ол гынан баран АХШга, Либерияҕа уонна Мьянмаҕа туттуллубат, онно имперскай система билигин даҕаны туттуллар. Атын дойдулар, үксүнэн урукку Британия Империятыгар баар дойдулар билигин урукку имперскай системаны уларыта сатыы сылдьаллар, эбэтэр икки системаны тутталлар.
Кээмэйдэр.
Төрүт кээмэйдэр.
СИ "төрүт кээмэйдэрэ" диэн учуонайдар уонна көннөрү дьон туттар кээмэйдэрэ. Бары атын кээмэйдэр бу кээмэйдэри булкуйдахха тахсаллар. Атын кээмэйдэр "СИ кээмэйиттэн тахсыбыт кээмэйдэр" диэн ааттаналлар
Оҥоһуллубут кээмэйдэр.
Derived units are created by combining the base units. The base units can be divided, multiplied, or raised to powers. Some derived units have special names. Usually these were created to make calculations simpler.
Prefixes.
Very large or very small measurements can be written using prefixes. Prefixes are added to the beginning of the unit to make a new unit. For example, the prefix "kilo-" means "1000" times the original unit and the prefix "milli-" means "0.001" times the original unit. So one "kilometre" is 1000 metres and one "milligram" is a 1000th of a gram.
Лыыбырда. Лыыбырда — саха остуоруйата, сүрүн дьоруойун Лыыбырда диэн эр киһи аатынан ааттаммыт. Киһи булугас өйүнэн ньүдьү-балай күүһү кыайар кыахтааҕын кэрэһэлиир.
Лыыбырда — сыыс от.
Юлаев Салават. Салават Юлаев () - башкиир омугун дьоруойа, XVIII үйэ иккис аҥаарын политическэй диэйэтэлэ, салайааччыта.
1773 сыл сэтинньититтэн 1774 сыл сэтинньитигэр дылы Пугачев бастаанньаһыттарын истэригэр салайар үлэҕэ сылдьыбыта. Бастаан полковник, онтон бригадир чыыннаах сылдьан бастаанньаһыттар этэрээттэрин хомуйбута, бырабыыталыстыба сэбилэниилээх күүстэрин кытта сэриилэспитэ, кириэппэстэри осаадалаабыта уонна ылбыта, былдьаабыт сирдэригэр саҥа салайар тэрилтэлэри арыйталаабыта.
Олоҕун олуктара.
1754 сыллаахха Текеево диэн Оренбуург губерниятын Уфа провинциятын Шайтан-Кудей буолаһын дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ (билигин Башкортостаан өрөспүүбүлүкэтин Салават оройуона). Күнэ-дьыла чуолкай биллибэт буолан баран билигин бэс ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Аҕата Юлай Азналин сотник этэ, 1765 сыллаахха буолас старшинаата буолбута. 1771 -1773 сылларга Казахстааҥҥа уонна Польшаҕа буолбут сэриилэргэ кыттыбыта.
Салават үөрэхтээҕэ биллэр, ол эрэн ханна үөрэммитэ биллибэт.
1800 сыллаахха алтынньы 8 күнүгэр өлбүтэ.
Поллок Джексон. Поллок Джексон (; 1912 сыл тохсунньу 28 – 1956 сыл атырдьах ыйын 11) XX үйэ иккис аҥаарын ойуулуур ускуустубатыгар бөдөҥ сабыдыалы оҥорбут Америка уруһуйдьута, абстрактнай экспрессионизм диэн салаа идеолога уонна салайааччыта. 
Кини уруһуйдара абстрактнай экспрессионизм иһин киэҥник биллибиттэр. Олус биллэр үлэлэлэрэ кырааска тохтон түспүтүнэн оҥоһуллубут. Кини хос аата "Джек Дриппер" (тохто сылдьар) диэн эбит. Ол ньыматын иһин дьон "хамсаныы уруһуйа" диэн ааттаабыттар. Поллокка кэргэнэ уруһуйдьут Лии Краснер көмөһөр эбит, уонна ол бириэмиэҕэ бэйэтэ истииллээх этэ. 
1945 сыллахха Лии Краснер диэн ааттах уруһуйдьуту кэргэн ылбыт, кини карьератыгар уонна наследиятыгар улахан сабыдыалы оҥорбут. 
Поллок 44 саастааҕар итирик сыльдьан массыынанан авариятыгар түбэһэн өлбүт. 1956 сыллаахха киниэхэ анааммыт Нью-Йорк куоракка Аныгы искусство музейыгар выставка ааспыт. Өссө улахан выставка 1967 сыллаахха ааспыт. 1998 уонна 1999 сылларга Нью-Йорк куоракка Аныгы искусство музейыгар уонна Лондоҥҥа Тэйт музейыгар ааспыттар. 
[[2000]] сыллаахха "Поллок" киинэ уһуллубут, сүрүн оруолун [[Эд Харрис]] толорбут, уонна ол оруолун иһин [[Оскар]] бириэмийэтин ылбыт.
[[2006]] сыллаахха «[[Сотбис]]» аукциоҥҥа «5 нүөмэр, 1948» диэн хартыыната 140 мөл дуолларга атыыламмыта. Бу хартыына бэйэтин кэмигэр аан дойдуга саамай үрдүк сыаналаах буолбута. 
Быһаарыылар.
[[Категория:Америка уруһуйдьуттара]]
[[Категория:1912 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1956 сыллаахха өлбүттэр]]
Абстрактнай экспрессионизм. Абстракт экспрессионизм () — киһи санаатын толору биэрэ сатаан, улахан болотунаҕа бөдөҥ киистэнэн быстах штрихтэри туһанан түргэнник уруһуйдуур ньыманы туһанар худуоһунньуктар оскуолалара (хамсааһыннара). Сороҕор кыраасканы соруйан таммалаталлар. Худуоһунньук соруга - бэйэтин ис эйгэтин хартыынатыгар толкуйдаабакка эрэ, хам-түм уруһуйдаан биэрии. 
Аан бастаан — абстрактнай сюрреализм ("abstract surrealism") быһыытынан 1940-с сылларга Андре Бретон идиэйэтинэн үөскээбитэ. Сүрүн өйөөччүлэрэ америка уруһуйдьуттара Ганс Хоффман, Аршиль Горки, Адольф Готлиб этилэр. 1950-с сылларга Джексон Поллок, Марк Ротко уонна Виллем де Кунинг салайар кэмнэригэр бу хамсааһын күүскэ сайдыбыта.
Веласкес Диего. Веласкес Диего (1599 бэс ыйын 6 — 1660 атырдьах ыйын 6) — Испания уруһуйдьута, Филип IV хоруол суудун бастакы уруһуйдьута.
Испания живопиһын кыһыл көмүс бириэмэтин биир улуу бэрэстэбиитэлэ.
Донателло. Донато ли Никколо ди Бетто Барди (Донателло диэн киэҥник биллэр) (1386 — 1466 ахсынньы 13 күнэ) Италия Ренессанс бириэмэтээҕи скульптора. Флоренцияҕа олорбута, уонна кини бириэмэтээҕи скульптордартан олус биллэр этэ. Олус майгынныыр гына оҥорор ньымалаах этэ.
Ренессанс бириэмэтээҕи скульптордартан биир улуу этэ. Кини ренессанска улахан сабыдыалы оҥорбут, уонна готическай скульптуралары оҥорору тупсарбыт.
Питер Брейгель Аҕа. Питер Брейгель, Аҕа (c. 1525 – 1569 балаҕан ыйын 9) Голландия Ренессанс бириэмэтээҕи уруһуйдьута уонна графига. Биллэр хартыыналарыгар пейзажтары уонна бааһынайдары уруһудаабыта. Атын Брейгель дьиэ кэргэниттэн ураты буолаары "Бааһынай Брейгель" диэн хос ааты ылбыта.
Рафаэль. Раффаэлло Санцио да Урбино ("Raffaello Sanzio da Urbino", 1483 кулун тутар 28 – 1520 муус устар 6), Рафаэл диэн аатынан биллэр, Италия уруhуйдьута уонна архитектора. Кини, Леонардо да Винчины уонна Микеландьелоны кытта, Ренессанс кэмин бастыҥ чулуу киhитэ буолар.
Урбино уонна оҕо сааһа.
Рафаэль Италия Урбино куоратыгар төрөөбүтэ.Уруһуйдьут Джиованно Санти оҕото. Кини бастакы учуутал буолбута, ол гынан баран 11 саастааҕар аҕата өлөр.
15 саастааҕар Петро диэн уруһуйдьутка көмөлөһөөччүнэн кини мастерскуойугар үлэлии киирэр. Кини Умбрия эрэ регионугар буолбакка, Римҥа уонна Флоренцияҕа дылы биллэр эбит. Киниэхэ биир сүдү суолталаах үлэни - Ватикаҥҥа баар Папа биир улахан таҥара дьиэтин - Сикстинскай Капелланы уруһуйдааһыны бэриллибит эбит. 
Перугино уруһуйдууру ордук табыгастаах ньымаларын билэр эбит уонна бэриллибит бириэмэҕэ бүтэрэри сатыыр эбит. Сорох портреттары уруһуйдаабыт, ол гынан баран үксэ үлэтэ религиознай эбит. Сорох үлэлэрэ Мадонна оҕотун кытта уруһуйдаммыта - ону дьоннор дьиэ кэргэн часовнятыгар туруоруохтарын сөп эбит. Биллэрин иһин баай дьоннортор сакаас бөҕөтө киирэр эбит, ол иһин "көмөлөһөөччүлэр" наадалар эбит.
Рафаэль учууталыттан элбэҕи билбит - хайдах уруһуйдууру, киһи анатомиятын, краска химиятын уонна уруһуй тэҥ буолар курдук уруһуйданарын. 
Рафаэл кылгас олоҕу олорбута (37 сааhыгар өлбүтэ), ол эрээри элбэх үлэни оҥорон хаалбыта.
Хабаҕал. Хабаҕал – былыргыга Көмүлүөк оһох иннин үөһээ өттүн, сүүһүн ааттыыллар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Амур уобалаhа. Аму́р уобалаһа ("Приаму́рье") — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Благовещенскай. Хоту өттүттэн Саха Сирин кытта, илин өттүттэн Хабаровскай кыраайы уонна Дьэбэриэй автономнай уобалаһын кытта, Забайкальскай кыраайы кытта арҕаа өттүгэр уонна Кытайы кытта кыраныыссалаах.
1932 сыл алтынньы 20 күнүгэр үөскээбитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 816 910 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 2,26 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,1 % (2013).
Национальнай састааба 1959—2010 гг.
Экономиката.
Уопсай региональнай бородуукта 2007 сыллахха киһи аайы 131 039,60 солкуобай этэ. Ортотунан Россияҕа 198 817 солк этэ..
Тыа хаһаайыстыбата.
2006 сыллаахха тыа хаһаайыстыбата 13 878 мөл солк. харчыны оҥорбута. Манна үүнээйи үүннэриитэ уонна сүөһүнү тутуута киирэр. Амур уобалаһа Россия сояны үүннэриитин 60% ылар (сылга 240 000 тоннаны таһаарар).
Приморскай кыраайа. Приморскай кыраайа ("Приморье") — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Владивосток. Хоту өттүттэн Хабаровскай кыраайы кытта, илин өттүттэн Дьоппуон муоратын кытта, Кытайы кытта арҕаа өттүгэр уонна Хоту Кэриэйэни кытта соҕуруулуу арҕаа өттүгэр кыраныыссалаах. 
1938 сыл алтынньы 20 күнүгэр үөскээбитэ.
Забайкальскай кыраай. Забайкалье кыраайа ("Приморье") — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Чита. 
2008 сыл кулун тутар 1 күнүгэр үөскээбитэ.
Алтай кыраайа. Алтай кыраайа  — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Барнаул. 
1937 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр үөскээбитэ.
Уопсай регион бородууктата. Экономикаҕа, Уопсай регион бородууктата (ВРП) — туох баар эбиллибит сыанатын ааҕар көрдөрүүтэ. Барыта таһаарыллыбыт бородууксуйа сыанатыттан ыккардынатааҕы туттуллубут табаар сыанатын көҕүрэтиллиннэҕинэ суоттанан таһаарыллар.
Пермь кыраайа. Пермь кыраайа  — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Пермь. 
2003 сыл ахсынньы 7 күнүгэр үөскээбитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат даннайынан 2 634 461 киһи олорор. Дьон чиҥэтэ 16,44 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 75,1 % (2012). Нэһилиэнньэ 2012 сыллаахха 1570 киһинэн улааппыт .
2010 сыллаах Россия биэрэпиһин түмүгүнэн Пермь кыраайыгар маннык национальностаах дьон олорор эбит:
Барытын аахтахха Пермь кыраайыгар 125 национальность баар эбит
Ставрополь кыраайа. Ставрополь кыраайа эбэтэр Ставропольскай кыраай — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1937 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. Ростов уобалаһын, Ставрополь кыраайын, Карачаево-Черкесс республикатын, Адыгеяны уонна Абхазияны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Ставрополь. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 790 785 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 42,18 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 57,63 % (2013).
Кыраайга естесственнай көҕүрүү характернай этэ, гынан баран 2012 сылтан улаатан киирэн барбыт, уонна положительнай буолбут..
Национальнай састааба.
Нууччалар кыраайга элбэх өттүн ылаллар. Уруккуттан эрмээннэр, украинецтар, гректар олорбут сирдэрэ. Кэнники бириэмэҕэ дагестантан сылдьар норуоттар элбээбиттэр.
Астрахан уобалаhа. Астрахан уобалаhа эбэтэр Астраханскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл ахсынньы 27 күнүгэр төрүттэммитэ. Волгоград уобалаһын, Калмыкияны уонна Казахстааны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Астрахань. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 013 840 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 20,68 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 66,69 % (2013).
Национальнай састааба.
Нууччалар кыраайга элбэх өттүн ылаллар. Иккиһинэн казаахтар олороллор.
Изменение национального состава населения области по данным всероссийских и всесоюзных переписей (1926 - 2010):
Ростов уобалаһа. Ростов уобалаhа эбэтэр Ростовскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1937 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. Илин өттүттэн Волгоград уобалаһын, хоту өттүттэн Воронеж уобалаһын, соҕуруу өттүттэн Ставрополь уонна Краснодаар кыраайдарын кытта уонна арҕаа өттүттэн Украинаны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Ростов на Дону. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 4 254 613 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 42,14 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,65 % (2013).
Боломос. Боломос — сырдык бороҥ. Пекарскай тылдьытыгар боломос өҥнөөх сүөһү, боломос буолбут от (скотина темно-белой, светло-серой масти, посеревшее сено) диэн холобурдар бааллар.
Бороҥ. Бороҥ — хара уонна маҥан ыккардынан өҥ. 
Саха таабырына: бороҥо куоппут — буруо.
Гелий. Гелий (Хелиум, Helium) диэн химия ууһуга. Химия бэлиэтэ He уонна атом нүөмэрэ 2.
Гелий атын гаастары кытта булкуспат уонна атын химия холбоһуктарын оҥорбот. Кудай куйаарыгар уулук кэнниттэн тарҕаныытынан иккис ууһук. Бары химия ууһуктарыттан ордук тымныы температураҕа оргуйар. Өҥө уонна сыта суох. Уматыллыннаҕына халлаҥ күөҕүҥү өҥнөөх уоттаах.
1868 сыллаахха арыллыбыта. Бастаан Күҥҥэ булуллубута, ол кэнниттэн эрэ Сиргэ, ол иһин гректыыттан Күн диэн тылбаастанар.
Салгыннаах одоннору уонна дирижабльлары көтөҕөр, тоҕо диэн салгынтан чэпчэки. Араас лаампаларга туттуллар.
Туһайыы.
Гелий индустрияҕа уонна дьон хаһаайыстыбатыгар киэҥник туттуллар:
Нуклид3 гааһы нейтроннаах детектордар үлэлиир сэктэрэ, ол иһигэр нейтроннаах ыһыы, нейтроннаах ыһыы техникатыгар поляризатор быһыытынан туһаныллар. Гелий-3 түмүл энергетикатын кэскиллээх оттуга буолар. Гелий-3 гелий-4ккэ суурайыллан сүдү алын температураны ыларга туһаныллар.
Харыалык. Харыалык диэн химия ууһуга. Бэлиэтэ C уонна атом нүөмэрэ 6. Метал буолбатах уонна түөрт валеннаах. Периодтаах таабыл 14 бөлөҕөр киирэр. Харыалык Сир хаҕын 0.025% буолар. Харыалык айылҕаҕа үөскүүр үс изотоптаах. Иккитэ 12С уонна 13С бигэ туруктаахтар, онтон 14С радиоизотоп буолар. 14С үрэллэр кэмэ 5730 сыл. Харыалык дьон биир түҥ былыргыттан билбит ууһуктара буолар. Харыалык маассатынан кудай куйаарыгар төрдүс ордук дэлэй ууһук буолар (уулук, гелий уонна абалык кэннилэриттэн). Харыалык дэлэйдик тарҕанан Сиргэ органик сэктэри уонна полимердары оҥорон таһааран олоҕу үөскэтэр сүрүн ууһук буолар. Харыалык маассатынан киһи бодотун иккис дэлэй ууһуга (18.5% кэриэтэ) буолар, абалык кэнниттэн. Харыалык атомнара бэйэ бэйэлэрин кытта араастаан ситимнэһэн араас аллотроптары үөскэтэллэр. Графит уонна алмаас харыалык ордук биллэр аллотроптара буолаллар. Харыалык органик буолбатах баайдара - бороҥ таас, доломит, харыалык диоксида. Харыалык органик баайдара - чох, торф, ниэп, метан хидрата. Харыалык баһаам элбэх химия холбоһуктарын үөскэтэр. Кинилэр ахсааннара 10 мөлүйүөҥҥэ тиийиэхтэрин сөп дииллэр. Маны барытын органик химия билимэ үөрэтэр.
Натрий. Натриум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Na уонна атом нүөмэрэ 11.
Воронеж уобалаһа. Воронеж уобалаhа эбэтэр Воронежскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия центральнай федеральнай уокуругар киирэр. 1934 сыл бэс ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. 
Соҕуруу өттүттэн Украиналыын уонна Ростов уобалаһын кытта, арҕаа өттүттэн Белгород уобалаһын кытта, хоту-соҕуруу өттүттэн Курскай уобалаһын кытта, хоту өттүттэн Липецк уобалаһын уонна Тамбов уобалаһын кытта, соҕуруу-илин өттүттэн Волгоград уобалаһын кытта уонна илин өттүттэн Саратов уобалаһын кытта кыраныысслардаах.
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 330 377 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 44.63 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана —66.3 % (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2004 сыллахха 203 млрд. солк этэ. Киһиэхэ аахтахха Россия субъектарыттан сэттис миэстэ этэ (хас киһи аайы 172,8 тыһ солк) . Структуратынан көрдөххө 16,9% промышленность, атыы-эригэн уонна тутууөттүгэр 21,6%, сибээс уонна транспорга 21,1% уонна тыа хаһаайыстыбататыгар 15,6% ылар эбит, Воронеж экономикатын кылгас характеристиката (нуучч.)
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,2% эбит, ол эбэтэр 72,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Воронеж уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 35 миэстэни ылан олорбут Уровень безработицы в России
Иваново уобалаhа. Иваново уобалаhа эбэтэр Ивановскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия киин федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл кулун тутар 11 күнүгэр төрүттэммитэ. 
Хоту арҕаа өттүттэн Ярославль уобалаһын кытта, хоту өттүттэн Кострома уобалаһын кытта, илин өттүттэн Нижегородскай уобалаһы кытта, соҕуруу өттүттэн Владимир уобалаһын кытта кыраныысаалардаах.
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 048 961 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 48,93 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 81,08% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2006 сыллахха 52,5 млрд. солк этэ. Ивановскай уобалас Киин федеральнай уокурукка наар кыракый уопсай региональнай бородуукталаах буолар. 2009 сыллаахха Россия ВРПтыттан үс гыммытыттан биирэ буолбута.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,7% эбит, ол эбэтэр 37.9 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Иваново уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 46 миэстэни ылан олорбут.
Белгород уобалаһа. Белгород уобалаhа () — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Белгород.
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 540 985 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 56,79 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 66,61% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 397,1 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 4,2% эбит, ол эбэтэр 32,2 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Владимир уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 7 миэстэни ылан олорбут.
Рязань уобалаһа. Рязань уобалаhа () — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Рязань.
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 144 650 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 28.9 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71.04% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 103,2 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,7% эбит, ол эбэтэр 32,1 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Рязань уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 21 миэстэни ылан олорбут.
Калининград уобалаһа. Калининград уобалаhа () — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Калининград.
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 954 773 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 63,13 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 77,5% (2013).
Национальнай састааба.
2010 сыллаах биэрэпис түмүгүгэ:
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 115 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,3% эбит, ол эбэтэр 49 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Калининград уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 71 миэстэни ылан олорбут.
Липецкай уобалас. Липецкай уобалаһа, (Нууччалыы: Липецкая область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Липецк.
1954 сыл тохсунньу 6 күнүгэр тэриллибитэ.
Демография.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга1 162 235 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 48,33 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71.04% (2013).
Население — 1 162 235[3] чел. (2013) — 3-е место в Центрально-Чернозёмном экономическом районе и 45-е в России. Плотность населения — 48.33 чел./км².
Пенза уобалаһа. Пенза уобалаhа () — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Пенза .
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 368 657 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 32 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,75% (2013).
Национальнай састааба.
Улахан ахсааннаах омуктар 1939—2010
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 194 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,3% эбит, ол эбэтэр 36,7 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Пенза уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 16 миэстэни ылан олорбут.
Кировскай уобалас. Кировскай уобалаһа, (Нууччалыы: Кировская область) - Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Киров.
Илин өттүттэн Перм кыраайын кытта уонна Удмуртияны кытта, хоту өттүттэн Коми Өрөспүүбүлүкэтин уонна Архангельскай уобалаһы кытта, арҕаа өттүттэн Вологодскай, Костромской, Нижнэй Новгороды уобалаһын кытта, соҕуруу өттүттэн Марий Эл уонна Татарстааны кытта кыраныыссалардаах.
1936 сыллаахха тэриллибитэ.
Демография.
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 1 319 076 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 10,96 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.77% (2013).
Новгород уобалаһа. Новгород уобалаһа, (Нууччалыы: Новгородская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Великай Новгород.
1944-үс сылга от ыйын 6 күнүгэр тэриллибит.
Демография.
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 625 855 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 11,48 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 70,51% (2013).
Национальнай састааба.
2002 уонна 2010 сыллардаах биэрэпис көрдөрүүлэрэ.
Курган уобалаһа. Курган уобалаhа эбэтэр Курганскай уобалас (Нууччалыы: Курганская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Ураллааҕы федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл Олунньу 6 күнүгэр төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 885 759 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 12,39 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 60,7% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 115,2 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 10,8% эбит, ол эбэтэр 49,2 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Кургаан уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 75 миэстэни ылан олорбут.
Тверь уобалаһа. Тверь уобалаhа эбэтэр Тверьской уобалас (Нууччалыы: Тверская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Киин федеральнай уокуругар киирэр. 1935 сыл тохсунньу 29 күнүгэр төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 334 061 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 15,84 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.85% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 264,3 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,7% эбит, ол эбэтэр 40,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Тверь уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 75 миэстэни ылан олорбут .
Ярославскай уобалас. Ярославскай уобалаhа эбэтэр Ярославль уобалаһа (Нууччалыы: Ярославская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Киин федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл кулун тутар 11 күнүгэр төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 271 672 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 35,15 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 81,9% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 234,2 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 4,7% эбит, ол эбэтэр 32,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ярославль уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 10 миэстэни ылан олорбут .
Саратов уобалаһа. Саратов уобалаhа эбэтэр Саратовскай уобалас (Нууччалыы: Саратовская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Волга киирэр. 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 503 305 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 24,73 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.8% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 369,6 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,8% эбит, ол эбэтэр 77 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саратов уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 22 миэстэни ылан олорбут .
Ленинград уобалаһа. Ленинград уобалаhа эбэтэр Ленинградскай уобалас (Нууччалыы: Ленинградская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокуругар киирэр. 1927 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 751 135 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 20,87 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 65,17% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 502,1 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 3,1% эбит, ол эбэтэр 28 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ленинград уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 75 миэстэни ылан олорбут .