mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Арассыыйа импиэрийэтэ. Арассыыйа империйэтэ (нууч. Российская империя уонна нууч. дороф. "Россійская Имперія" ) оттон эмиэ Бутун Арассыыйатааҕы империйэ) - 1721 сылтан олунньуга (пэбрээл) диэри турбут судаарыстыба, 1917 с. олунньуга (пэбрээл) диэри олорбута уонна ол сыл балаҕан (сэнтээп) ыйыгар өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбата биллэриллибитэ. 
Историйэтэ.
Импиэрийэ аатын Арассыыйаҕа 1700—1721 сыллардааҕы Хотугу сэрии кэнниттэн Петр I иҥэрбитэ.
XIII үйэҕэ Петр Улуу (1682-1725) Сүөсийэ (Швеция) уһун сэриитин кэнниттэн Балтийскай муораҕа тахсар суолу ылбыта. Кини Санкт-Бүөтүрбөрг туппута, 1712 сылтан саҥа киин куораты туттарбыта, Европаҕа дойду аһыллыытын бэлиэтээбитэ. Оччолорго Уралга бастакы металлургическай промышленность күүстээх металлургическай промышленность Уралга тутуллубута уонна байыаннайдары өйүүргэ көҥүллээбитэ. Сэтинньи 2 күнүгэр 1721 сыллаахха Петр ыраахтааҕы үгэс буолбут титулун солбуйбут« Бүтүн Россиятааҕы Император » титулун ылыммыта. Сырдатыллыбыт самодержица Екатерина Россия (1762-1796) Осман империята уонна Крымскай ханство үрдүнэн Кыайыы кэнниттэн, Россия империятын кыраныыссатын туора анньан, Польша сирин- уотун арҕаа өттүгэр олохтообута. Билиҥҥи Украина уонна Үрүҥ нуучча (Беларусь) билигин Арассыыйа территориятыгар толору баар. Бу кэм устатыгар казактар Сибиир уонна 1640 сыллаахха Тиихэй акыйаан океаныгар тиийбиттэрэ. Иркутскай Күөл кытылыгар турар Иркутскай 1633 сыллаахха төрүттэммитэ, Беринг силбэһии уонна Аляска оройуоннара 1740- с сылларга чинчийиллибиттэрэ.
Аан бастаан импиэрийэ киин куоратынан Санкт-Петербург (1721—1728) буолбута, онтон Москуба (1728—1730), онтон эмиэ Санкт-Петербург (1730 буолбуттара (1914 сыллаахха Петроград диэн ааттаммыта).
Арассыыйа импиэрийэтэ урут үөскүү сылдьыбыт судаарыстыбалартан сирин иэнинэн үһүс миэстэҕэ турар: Британия уонна Монгуол импиэрийэлэрин кэнниттэн — Хотугу муустаах байҕалтан Хара муораҕа дылы, Баалтикаттан Чуумпу акыйааҥҥа дылы. Импиэрийэ баһылыга — бүтүн Арассыыйа императора 1905 сыллаахха дылы тугунан да хааччахтаммат былаастаах этэ.
1917 сыл балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата дойдуну өрөспүүбүлүкэ быһыытынан биллэрбитэ (де факто Арассыыйа эрдэ, Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн өрөспүүбүлүкэ буолбута). Ол да буоллар импиэрийэ сокуон салаатын былааһа — Государственнай Дуума алтынньы 6 (19) күнүгэр эрэ ыһыллыбыта.
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ. Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ () — Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэттэн Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолуор дылы урукку Арассыыйа импиэрийэтин оннугар үөскүү сылдьыбыт судаарыстыба. 
Официальнайдык Быстах бырабыыталыстыба 1917 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр уурааҕынан олохтоммута.
Алтынньы 24 (сэтинньи 6) күнүгэр Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтин быстах Сэбиэтэ быстах бырабыыталыстыба бэрэстээтэлигэр Александр Керенскайга итэҕэйбэтин биллэрбитэ.
Тутула.
Политическэй тутула быстах кэмҥэ тэриллибит уорганнартан турара. 
Маны таһынан, Быстах бырабыыталыстыба хас да хамыыһыйаны тэрийбитэ, олор Арассыыйа инники кэскиллээх тутулун, ол иһигэр Сүрүн сокуонун оҥоро сатаабыттара.
Канаадаҕа иммиграциа. Канаадаҕа иммиграциа (, ) — дьон Канадаҕа постоянно олорорго көһөр процеһа. Көспүт дьонтон, ол гынан баран бары буолбатах Канада гражданнара буолаллар.
Канада — иммигран дойдута. Канада сайдыылаах, сэриитэ суох, конфлига суох дойду репутацията иммиграцияны улаатыннарар. 
2006 сыллаахха Канадаҕа 236 756 иммигрант кэлбит. Саамай элбэх иммигрант кэлбит дойдулара: Кытай 28 896, Индия 28 520, Филиппиннар (19 718), Пакистан (9808), АХШ (8750), Великобритания (7324), Иран (7195), СоҕурууКорея (5909 ), Колумбия (5382) и Шри-Ланка (4068), . Ол кэнниттэн Франция (4026) и Марокко (4025), с Румыния, Россия уонна Алжир иһэр..
1976 сыллаахха Эммиграция сокуона ылыллыбыта. 2002 сыллахха Эммиграция сокуона уона Беженецтар харысхал сокуона ылыллыбыта.
2010 сыл саҕаланыытыгар Канада нэһлиэнньэтж 34 мөл. киһи эбит. 2006 сыл биэрэпиһэ нэһилиэнньэ 2001 сылга тэҕҥнээтэххэ ахсаана 5,4% улааппытын көдөрбүт.. Нэһииэнньэ ахсаана үгүс өттө иммиграцияттан улаатар.
Этническай өтүүттэн көрдөххө Канада олус эҥин араас дьон олорор. 2001 сыллаах пиэрэпис түмүгэр 100 тыыһынчалаах норуоттар 34 этническай группа баар эбит. Саамай улахан этническай группа - Канада дьонноро 39,4% ылаллар эбит, тоҕо диэтэххэ колонизация бириэмиэтигэр көспүт дьон бэйэлэрин канадецтарынан ааҕаллар.Ол кэнниттэн следуют те, кто называет себя англичаннар (34,4 %), французтар (25,7 %), ниэмэс дьоно (3,6 %), итальянецтар (2,8 %), украинецтар (1,7 %), аборигенами (индейцецтар уонна эскимостар 1,5 %), кытай дьоно (1,4 %), голландецтар (1,4 %), поляктар (0,9 %).
Нидерлаан тыла. Нидерлаан тыла ("de Nederlandse taal, het Nederlands" , Нидерла́ндский язы́к) — нидерлааннар уонна фламандецтар тыллара, герман тылларыгар (арҕаа герман тылларын подгруппата) киирэр.
Нидерлаан тылын сороҕор голландскай эбэтэр фламандскай дииллэр. Дьиҥэр ити нидерлаан тылын диалегын бөлөхтөрүн ааттара. Голландия диэн Нидерлаанда уобалаһа, Фландрия — Бельгия уобалаһа.
Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
Саа. Саа — гладкоствольнай эбэтэр комбинированнай, икки илиигинэн тутар уонна сарыҥҥар прикладын анньан баран ытар сэп. Саалар арахсаллар гладкоствольнайдарга (үксэ билигин булт саалара), нарезнойдарга (бинтэпкэлэр) уонна пневматическайдарга ("воздушкалар").
Билигиҥҥи кэмҥэ, «саа» диэн тылынан дьоннор гладкоствольнай, доруоп саалары өйдүүллэр. 
Былыргы саалар оҥоһуулара.
Саа чаастара: тимир уос, саа маһа (приклада эмиэ), сомуог уонна чуумпур.
Биир миэтир курдук уһуннаах уостар, бүтүүтүгэр кыратык кэҥииллэр, сорох саалар онноҕор боруоҥкалаах буолаччылар, доруобу кутар дөбөн буоллун диэн. Калибрдара 10,71-н 26,72 мм диэри буолаллар.
Сомуогтара фитильнай эбэтэр чокуур.
Саа маһын орех мастан быһан оҥороллор.
Тимир чуумпурун уос анныгар баар хайаҕаска кистииллэр.
Былыргы саалар кичэллээхтик киэргэтэллэр эбит, быһыынан, гравировканан тимиригэр, маһыгар.
История.
Бастакы саалар XIV-с үйэ ортотугар баар буолбуттара.
XIX-с үйэҕэ нарезной ытар сэп тарҕаммытын кэнниттэн, гладкоствольнай саалар армиялар сэбилиниилэртэн сүтэн хаалбыттара.
Ол даҕаны, АХШ армията Бастакы Аан Дойду сэриитигэр, Винчестер модель 1897 помповай сааны ситиһиилэхтик туттубуттара. Траншея сэриитигэр, чугас (50 м) бөдөҥ доруобунан ытар саа көннөрү бинтиэпкэттэҕэр ордугун булбуттара.
Булт саалара.
Сахалар түҥ былыргыттан бултаан-алтаан айахтарын ииттэн кэллэхтэрэ. Онон да буоллаҕа буолуо, булт тэрилин-тээбиринин харыстаан, кичэллик сыһыаннаһаллара. Үчүгэй, үтүө уус оҥорон биэрбит саатын-саадаҕын харыстаан, өр кэмҥэ илдьэ сылдьан, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ тиэрдэллэрэ.
Биллэн турар, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ бэриллэр саа-саадах үчүгэй, тупсаҕай оҥоһуулаах эрэ буоллаҕына өр туттуллар. 
Үгүс дьон биһирэбилин ылбыт саа араастара:
Түмүк быһыытынан эттэххэ, хайа баҕарар сааны таларга, аҥардас кини характарыыстыкатын эрэ көрөн талбакка, оннук сааны туттан нэмин билбит киһиттэн сүбэ ылар тоҕоостоох, туһалаах буолуо.
Бичик (тэрилтэ). С.А. Новгородов аатынан Бичик кинигэ кыһата Аахсыйалаах Уопсастыба () — Саха сирин бөдөҥ кинигэ кыһата. Урукку аата "Саха сиринээҕи кинигэ кыһата" ().
Устуоруйата.
1926 сыллаахха тэриллибитэ, үлэтин аҕыйах кэминэн саҕалаабыта. 1932 сыллаахтан хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар литэрэтиирэлэрин бэчээттиир буолбута. Билигин саха бастакы лингвииһэ Новгородов Семен Андреевич аатын сүгэр.
Кинигэ кыһата күн сирин көрөрүгэр бастакы олугу саха литературатын төрүттээччилэр Былатыан Ойуунускай, Амма Аччыгыйа, Эллэй, Күннүк Уурастыырап уурбуттара. Манна саҥа саҕалаан эрэр эдэр уонна номнуо норуот биһирэбилин ылбыт суруйааччылар айымньылара бэчээттэнэн тахсыбыта. 
Дойду үрдүнэн уларыта тутуу кэмигэр 1992с. Национальнай кинигэ кыһата тэриллибитэ. Күн бүгүн «Бичик« үтүө үгэстэри салҕаан, Сахабыт сирин норуоттарын литературата, культурата, науката, үөрэҕириитэ сайдарын туһугар күүскэ ылсан үлэлиир. 
Билиҥҥитэ.
«Бичик» бэчээттээн таһаарар кинигэтэ бастыҥнар ахсааннарыгар киирэн, тэрилтэ үлэтин түмүгэ Саха сиригэр эрэ буолбакка бүтүн Россия үрдүнэн уонна омук сиригэр үрдүктүк сыаналанан, барҕа биһирэбили ылан, араас сылларга үгүс бириэмийэ лауреата, дипломана албан аатын ылбыта. Билигин даҕаны «Бичик» үтүө сураҕа сири сиксигинэн аар саарга аатыра турар. 
iPhone, iPad гаджеттарыгар «Бичик» электроннай кинигэ таһаарда 
Аныгы олоҕу кытта тэҥҥэ хаамар, гаджетынан туһанар дьоҥҥо «Бичик» кыһа электроннай кинигэни таһаарда. Билигин аан дойдуга саамай биллибит Apple хампаанньатын iPhone төлөпүөннээх, iPad планшеттаах дьон AppStore киирэн, электроннай кинигэ хачайдыыр кыахтаннылар. Бастакы сонун бырайыагынан ити платформаҕа «Биэбэйчээннэрим» диэн оҕолорго аналлаах кинигэ таҕыста. Оҕо сенсоры тарбаҕынан баттаатаҕына, анимационнай ойуу көстөр, диктор ис киирбэх куолаһа хоһоон ааҕан биэрэр. Электроннай кинигэ остуоруйа кэпсиир, оҕону дьарыктыыр, аралдьытар, саататар нээньэни да солбуйар. Бастакы туһанааччылар бу саҥа сүүрээни үрдүктүк сыаналаатылар, баара-суоҕа биир ый иһигэр 1000 кэриҥэ киһи гаджетыгар электроннай кинигэни хачайдаан ылла.
AppStore баар электроннай кинигэ бастаан утаа босхо хачайданар, онон, кытаатыҥ, киириҥ, ааҕыҥ, сэргээҥ, сыаналааҥ! Инникитин Android платформаҕа смартфоннарга барыларыгар электроннай кинигэни киллэрэр былаан баар, оччоҕо PlayMarket киирэн, ким баҕарар сахалыы электроннай кинигэлэри ааҕар кыахтаныа.
Саха өрөспүүбүлүкэтээҕи музыка үнүстүрүмүөннэрин оҥорор мастарыскыай. Саха өрөспүүбүлүкэтээҕи музыка үнүстүрүмүөннэрин оҥорор мастарыскыай (автономнай государственнай тэрилтэ) — Горнай улууһун Бэрдьигэстээх нэһилиэгэр баар мастарыскыай.
Саха музыкальнай үнүстүрүмүөннэрин оҥоруунан дьарыктанар. Смычковай, струннай, ударнай, шумовой уонна духовой үнүстүрүмүөннэри (барыта 37 аат) оҥорор.
Салайааччы — дириэктэр Пахомов Петр Степанович, норуот уус-уран маастара.
Ситим-сирэ: http://musicmaster.gornai.ru
Музыка үрдүкү оскуолата. Музыка үрдүкү оскуолата () – кыра уонна обургу оҕолору муусукаҕа үөрэтэр өрөспүүбүлүкэ таһымнаах үөрэх кыһата. Элбэх хаттыгастаах бэлэми биэрэр: орто оскуола, муусука училищета, үрдүкү үөрэх.
1992 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ М. Николаев ахсынньы 30 күнүнээҕи ыйааҕынан уонна СӨ бырабыыталыстыбатын 1993 сыл балаҕан ыйын 10 күнүнээҕи уурааҕынан тэриллибитэ.
Дьокуускай куораттан 16 км сиргэ оскуолаҕа анаан үөрэнэр уонна олорор дьиэлэр бөлөхтөрө тутуллубута (43 дьиэ). 
Бэлэмниир идэлэрэ: ыллыыр ускуустуба уонна үнүстүрүмүөнүнэн оонньооһун (толоруу). Түөрт специализация – фортепиано, академическай ырыа, оркестр струналаах үстүрүмүөннэрэ, оркестр духовой үстүрүмүөннэрэ.
Бастакы ректорынан РФ уонна СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаата В.А. Босиков үлэлээбитэ. Билигин ректор Наумов Иван Иванович.
Үөрэнээччилэр ахсааннара – 200 киһи.
Профессордара уонна преподавателлэрэ 91 испэсэлиис. Интэринээккэ 52 иитээччи үлэлиир. 
Ситим-сирэ.
http://www.vschoolmus.ru/
Талбаана (түмсүү). Талбаана - Таатта улууһун Амма нэһилиэгэр (Чычымах) үлэлиир эбээлэр түмсүүлэрэ. Үс көлүөнэлэр бу түмсүүгэ сылдьаллар. 2005 сылтан үлэлээн баран 2010 сыллаахха "Талбаана" диэн анал ааттаммыттара.
Түмсүү салайааччыта Никифорова Анна Николаевна, маастар култуура туйгуна Кривошапкина Людмила (Люция) Степановна.
Алгыс (Чычымах, дьарык бөлөҕө). Алгыс - Таатта улууһун Амма нэһилиэгин (Чычымах сэлиэнньэтэ) дьарык кулууба. Бу кулууп иһинэн "Алаас хотуттара" үҥкүү-хомус түмсүүтэ уонна "Алгыс" иис түмсүүтэ үлэлииллэр. "Талбаана" түмсүү кыттыылаахтара эмиэ бу кулууптан тэриллибиттэрэ. 
2001 сыллаахха аан бастаан тэриллибитэ. Элбэх өрөспүүбүлүкэтээҕи, улуустааҕы куонкурустар, көрүүлэр кыттыылаахтара, лауреаттара, дипломааннара, быыстапкалар кыттыылаахтара.
Салайааччы Ефимова Татьяна Васильевна.
Тринитротолуол. Тринитротолуол (атын ааттара: тротил, тол, ТНТ, 2,4,6-тринитрометилбензол) - саамай киэҥник туттуллар бризантнай үнтү тэбэр вещество. Саһархай кристаал көрүҥнээх, ууллар температурата 80,35 °C (оргуйар уугаа ууллар). Промышленоска туттуллар көрүҥнэргэ - гранулалаах, уулларыллан баран кутуллубут эбэтэр пресстаммыт.
Атын үнтү тэбэр эттиктэргэ холоотоххо, тротил ордуктардаах: уулларан баран ханнык баҕар халыыпка кутуохха син, эстибэккэ умайар, өр харайыытыттан буорту буолбат. Детонатора суох эстибэт.
Тротилы 1863 сыллаахха Юлиус Вильбрандт диэн ниэмэс фиизига арыйбыта.
Оҥоһуллуута.
Оҥоһуллуутугар хас да кэрдиис баар:
Бастакы кэрдииһэ: толуолу нитруйдуллар, азотнай уонна сернай кислотааларынан. Сернай кислота ууну оморор.
Иккис кэрдииһэ: Онтон моно- уонна динитротолуол эмиэ нитруйданар, азотнай кислота уонна олеум булкааһыгар. Олеум ууну оморор:
Уонна бүтэһигэр, хаалбыт кислотаалары натрий гидрокарбонаатынан (аска туттуллар суода) суох гыналлар:
Борисова Альбина Андриановна. Альбина Андриановна Борисова (12.06.1952) – идэтийбит уус-уран тылбаасчыт. 1999 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Дьокуускай куоракка бэс ыйын 12 күнүгэр 1952 сыллаахха артыыс Андриан Слепцов дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1969 с. орто оскуоланы бүтэрэн баран П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматын тыйаатырыгар синхроннай тылбаас дикторынан үлэлээбитэ. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан нууччалыы тылынан хоһооннору суруйара, Пионердар Дыбарыастарыгар литературнай-творческай куруһуокка дьарыктанара, кини хоһоонноро оҕолорго аналлаах өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар бэчээттэнэллэрэ. Тыйаатырга үлэлиир кэмигэр үгүс саха суруйааччыларын пьесаларын нууччалыы тылбаастаабыта. 
1995 сылтан А. Борисова «Бичик» национальнай кинигэ кыһатыгар бастаан кылаабынай эрэдээктэринэн, билигин — дириэктэри солбуйааччынан үлэлиир.
1979 с. А. Борисова А .М. Горькай аатынан Литературнай институт уус-уран тылбаас салаатын ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Институту бүтэрэн баран 8 сыл устата кини ВТО саха салаатын эппиэттээх сэкиритээринэн үлэлээбитэ, тыйаатыр репертуарын барытын кэриэтэ спектакллар синхроннай тылбаастарыгар анаан сахалыыттан нуучча тылыгар тылбаастаабыта. Онон нуучча тыллаах көрөөччүлэр бу аатырбыт коллектив айар үлэтин кытта билсэр кыахтаммыттара.
А. Борисова саха классик суруйааччыларын үлэлэрин — Өксөкүлээх Өлөксөй «Былыргы саха алгыһын» уонна Былатыан Ойуунускай «Улуу Кудаҥсатын» — нууччалыы тылбаастаабыта өрөспүүбүлүкэ литератууратыгар биир бэлиэ түгэнинэн буолбута
Саха Национальнай уус-уран түмэлэ. Саха Национальнай уус-уран түмэлэ — ойуулуур ускуустуба бары көрүҥнэрин, тас дойдулар, нуучча, Арассыыйа XVI—XX үйэлэргэ үлэлээбит маастардарын үлэлэрин, XVIII үйэттэн саҕалаан XXI үйэ саҕаланыытыгар дылы Саха Сирин ускуустубатын көрдөрөр түмэл.
Аан бастаан түмэл тэрийэр туһунан «Саха кэскилэ» уопсастыба этии киллэрбитэ: 1925 сыллаахха Хартыына галереятын арыйыы бырайыага көрүллүбүтэ, 1926 с. — ойуулуур ускуустуба быыстапката тэриллибитэ, 1927 сыллаахха галерея боппуруоһун Саха АССР бырабыыталыстыбата өйөөбүтэ. ЯЦИК СНК бэрэстээтэлэ М. К. Аммосов КЯР (Комиссия Академии наук СССР по изучению производительных сил ЯАССР) нөҥүө РСФСР Наркомпроһун музейдарын салаатын кытта нуучча уонна тас дойдулар классиктарын хартыыналарын ыыталларын туһунан кэпсэтии ыыппыта. Анал тэриллибит хамыыһыйа Иркутскайдааҕы уус-уран галерея хранителин Б. И. Лебединскэйи үлэҕэ ылбыта. Бу худуоһунньук Сибиир худуоһунньуктарыттан Саха Сиригэр анаан хартыына хомуйбута, уонна бэйэтэ “Река Лена при впадении в нее Алдана” (1928) диэн пейзаж-панно суруйбута. 
Түмэл салайааччылара.
1946—1952 Кандинскай Вячеслав Алексеевич (1902—1980), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, живописец.
1952—1975 Габышев Лев Михайлович (1923—1975), Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, живописец.
1975—1983 Петров Виктор Григорьевич (1928 төр.), СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, живописец.
1984—1993 Васильева Наталья Михайловна (1938 төр.), искусствовед.
1993 — билиҥҥэ дылы Габышева Ася Львовна, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, искусствовед.
Сигэлэр.
Түмэл бэйэтин ситим-сирэ
Буулдьа. Буулдьа - уотунан эстэр сэрии сэптэн ыытыллар снаряд. Өссө буулдьа диэн пращанан быраҕыллар кыра снарядтары ааттыыллар. Буулдьа сүрүн свойствата инерцияттан үөскүүр.
Минье буулдьатын айыахтарыгар диэри бары буулдьалар төгүрүк этилэр. Сааны иитэргэ хайаан да быыһы тутталар, онтуката суох төгүрүк буулдьа ыраах көппөт.
Сэрии саа буулдьата.
Сэрии саатын ботуруоннарыгар хас да суол буулдьалар туттуллалар. Сүрүн буулдьанан "көннөрү буульда" буолар, өссө "куйаҕы курдаттыыр" (бронебойнай), "уматар" уонна "трассирующай" (хараҥаҕа араас өҥнөөх суолу хаалларар) буулдьалар бааллар. "Экспансивнай" (киһи этигэр аһыллар) уонна "эстэр" буулдьалар, 1899 сыллаахха Гаага конвенциятынан бобуллан тураллар. Ол гынан баран, Гаага конвенциятын да кэнниттэн ити буулдьалар син биир туттулла сылдьыбыттара.
Буулдьа оҥоһуута уустуга суох – сибиниэс сердечник ыстаал эбэтэр латунь хаанан бүрүллүбүт. Куйаҕы хотор буулдьалар хатарыылаах ыстаалтан оҥоһуллубут сердечниктаах буолаллар. Трассирующай буулдьаларга кэниллэригэр аналлаах умайар булкаас баар, ол булкаас саа уоһугар буорах уотуттан умайар, уонна көтөрүгэр сырдык, чуолкай суол хаалларар.
Булт саа буулдьата.
Гладкоствольнай саалар буулдьалара.
Сүрүнэн тимир хаата суох, сибинсиэс буулдьалар тутталлар. Саамай араас формалах буолуохтарын син, төгүрүк, цилиндр курдук, пластмас кутуруктаах, уо.д.а. Сүүс миэтир иһинэн эрэ көдьүүстээх ытыахха син.
Снайпер буулдьалара.
Снайпер бинтиэпкэлэригэр анаан оҥоһуллубут, оһуобо туочнайдык оҥоһуллар буулдьалар.
История.
Былыргы, уоһуттан иитиллэр саалар буулдьалара сибиниэстэн, кутуллан оҥоһололлор эбит. Төгүрүк формалаах, диаметрынан саа калибрытааҕар кыра (уоһунан дөбөннүк киирдин диэн), иитэллэригэр чумпуурунан анньыллар. 
Холобура, XVII-с үйэ европа дойдуларын мушкеттарын калибра 16-18 мм (Россияҕа 17,72 мм), буулдьа ыйааһына 25,6 грамм, буульдьа уонна уоһун икки ардытын быыһа 1,27-1,78 мм.
Бастакы киэҥник туттуллар нарезнойуостаах саалар буулдьалара Минье буулдьата буолбут. Ити буулдьаны XIX-с үйэ ортотугар Клод Минье айбыт. Ол буулдьа кэниттигэр конус курдук углубление баар эбит, онно ытыы кэмигэр коническай ыстаал чааккы киирэн буулдьаны кэҥитэр эбит. Ол онтон буулдьа кэҥээн, уос нарезтарыгар анньыллан, эргийэн барар.
Аныгы буулдьалар сибиниэстэн штамповканан эбэтэр уулларан кутуунан оҥоһуллаллар. Тастара араас тимирдэринэн бүрүллэр (мельхиор, ыстаал, алтан, уо.д.а.)
Буулдьа.
Стрелковай сэбилэниини харыстыыр кылаас — бронежилет, касок, штурмовай щиттар уо. д. А), байыаннай уонна анал массыыналар (бронеавтомобиль, инкассатор уонна бырабыыталыстыба массыыналарын, О. д. А), көмүскүүр араас средстволар (банк кабинеттарын, операционнай кассалары, куйахтаах түннүктэри (банк кабинеттарын, операционнай кассалары, о. д. А), ону таһынан буулдьа өстүөкүлэлэрин (бронесекол), о. д. А.стрелковай сэп- сэбиргэл уоттан тирэхтээх.
Раджпууттар. Раджпууттар () — Пакистааҥҥа уонна Хотугу Индияҕа кшатрийдар варналарыгар киирэр этно-сословнай бөлөх. Ахсааннара — 17 мөл киһи. Индия уонна Пакистаан кыраныыссаларыгар уонна Пенджаб, Раджастан, Махараштра штааттарга олороллор. Итэҕллэрэ индуизм, ислаам, сикхизм.
Тыллара.
Раджпууттар олохсуйбут сирдэрэ араас буолан тыллара эмиэ араас: раджастхани, панджаби, синдхи, гуджарати.
Бродников Алексей Спиридонович. Алексей Спиридонович Бродников (26.02.1917 – 25.06.1998) – поэт, прозаик. СӨ оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа. 1965 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Чурапчы улууһугар 1917 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ. 1942 с. Чурапчытааҕы педагогическай училищены бүтэрбитэ уонна Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр ыҥырыллан, снайперынан сулууспалаабыта. Старай Русса, Смоленскай уонна Холм анныларыгар сэриилэспитэ. 1945 сылтан ССКП чилиэнэ.
1955 с. Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрбитэ. Оройуон хаһыатын редакторын солбучааччынан уонна киэһээҥи оскуола учууталынан үлэлээбитэ.
1946 сылтан ыла бэчээттэммитэ. А.Бродников «Күөх чараҥҥа» диэн бастакы поэтическай хомуурунньуга 1959 с. бэчээттэммитэ. Тиһэх сылларыгар кини фроҥҥа уонна тыылга сылдьыбыт саха буойуттарын дьылҕаларын туһунан романнары суруйан хаалларбыта.
А.Бродников айымньыларын сүрүн тиэмэтэ – бэйэтин кэминээҕи Саха сирин дьоно уонна айылҕатын хатыламмат кэрэтэ.
А.Бродников – Албан аат, Улуу сэрии I степеннээх уордьаннарын, бойобуой уонна үлэ мэтээллэрин кавалердара.
Түүр омуктар доҕордоһуулара.  
Түүр омуктар доҕордоһуулара эбэтэр Түүрк сүбэтэ, (, , , , ) Аан Дойдутааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы организациа, түүрк омуктары холбуур. Салалтата - Истанбул. Инициатор дойду - Казахстаан. Билиҥҥи кэмҥэ маннык түүрк дойдулара киирэллэр - Казахстаан, Түркийэ, Азербайдьан, Кыргызстан. Сотору кэминэн - Узбекистан, Түркменистаан уонна атын түүрк дьонноох дойдулар киириэхтээхтэр. Баҕар Арассыыйа киириэхтээх, тоҕо диэтэххэ Ароассыыйаҕа 30 субъект баар, түүрк дьонноох. Арассыыйаҕа билигин уопсайа 38 мөллүйүөн түүрдэр олороллор (сахалар, татаардар, башкорттар, уонна да атыттар).
Бразилианнар. Бразилианнар (Braziliannar, Brazilians), омук, Бразилия төрүт олохтоохторо, ол эрэн араас омук холбоһуутуттан эмиэ тарҕаммыт үөскээбит омук буолар. Бразилиан омук үөскүүрүгэр 700 тахса араас омук кыттыбыт, сахалар эмиэ. Ол иһин билиҥҥи Бразилия олохтоохторо ынырык гетерогеннай хааннаахтар. Официал тыллара - Португал тыла.
Ыстыык. Ыстыык (ниэм. "Stich" - анньар охсуу, анньыы) - саа уоһугар кэтэрдиллэр анньар сэрии сэбэ. Саа оччоҕуна үҥүү курдук буолар, өстөөҕү ыстыыгынан анньан өлөрөллөр.
История.
Былыргы мушкет саалар иитиллэр бириэмэлэрэ биир мүнүүтэ курдук эбит, уонна ытар уһуна сүүс миэтирэ эрэ. Ону ол дистанцияны, аттаах өстөөх аҕыйах сөкүүндэ иһинэн туорур буолан, мушкетёрдарга көмөҕө пикинёрдар (пика - уһун үҥүү) бэриллибиттэр эбит. Кавалерия атаакалаатаҕына, мушкеттаах саллаат оннугар үҥүүлээх пикинёр турар, аттары уһуктарга аннаьар.
Кэминэн, ити туһата суох хоромньуну суох гынарга, "байонет" диэн сэби айбыттар. Байонеты, тимир төгүрүк тутаахтаах кынчаалы наада кэллэҕинэ саа уоһугар уган кэбиһэллэр эбит. Биллэн турар, угуллубут байонеттах санан сатаан ыппаккын, ол байонет сүрүн итэҕэһэбуолар эбит.
XVII-с үйэ бүтүүтүгэр, Европа дойдуларын армиялара саҥа ыстыыгы сэбилэниигэ ылбыттара. Ол ыстыык саа уоһугар кэтирдиллэн кэбиһэр эбит, тутааҕын оннугар баар көҥдөй трубканан. Россия армията саҥа ыстыыгы 1702 сылга ылыммыта.
Ыстыыктар көрүҥнэрэ.
Биитин быһыытынан
Холбонуутунан
Иннэ ыстыык ордуктара - оҥоһуута дөбөҥ, ыйааһынан чэпчэки, киһи этигэр кыбыллан хаалбат. Итэҕэстэрэ - ыстыык эрэ курдук туттуллуон син, атын функцията суох, кэбирэх.
Бинтиэпкэ. Бинтиэпкэ (нуучч. "Винтовка, Винтовальное ружьё") - нарезной уотунан эстэр сэп. Бинтиэпкэлэр сааларга киирсэллэр, ытарга икки илиилэринэн туталлар, уонна прикладын санныга анньаллар. Көннөрү саалартан уратыта, уоһун ис өттүттэн спираль быһыылардаах, ол быһыылары таарыйан буулдьа эргийэн барар, онон центробежнай күүс үөскүүр. Эргийэр буулдьа быдан көнөтүк, бигэтик көтөр.
"«Винтовка»" диэн термин Россияҕа 1856 сылга киллэриллибитэ, бастакаы сэбилэннигэ ылыммыт нарезной сааны ааттырга - "«саллаат аайы ойдөнөр уонна төрүт үлэлиир принципын быһаарар аат»" Ол иннинэ бары нарезтаах саалар Россия армиятыгар штуцер диэн ааттанар этилэр.
История.
Былыргы гладкоствольнай саалар (мушкеттар) таба ыталлара олус мөлтөх эбит, 100 м ыраахха турар сыалы табар улахан дьол буолар. Ол иһин, нарезной саалар үөскээбит сүрүн төрүөтэ саа точнаһын үрдэтиитэ буолбут.
Бастакы уоһун иһигэр быһыылаах саалар XVI-с үйэҕэ баар буолбуттара. Россияҕа кинилэр ааттара - "Винтовальнай пищаль" (XVIII-c үйэҕэ дылы), ол кэниттэн "штуцер, винтовальнай саа", уонна 1856-с сылтан ыла "винтовка".
Нарезной саалар XVI-с үйэттэн баалларыттан даҕаны, кинилэр олус аҕыйах ахссаннарынан өҥөһуллаллар эбит. Тоҕо диэтэххэ оҥоһуута ынырык уустук (оччотооҕу технологияларынан) буолан, уонна иитиитин ыараханынан ( саа уоһун инититтэн иитиллии). Ол иһин, армияларга нарезной саалар оһуобай, ыраахха ытар саллаатарга эрэ бааллар эбит - егерьдарга.
Киэҥник бинтиэпкэлэр армияларга туттуллар буолбуттара XIX-с уйэ ортотуттан, Европа дойдуларын армияларга сэбилэниигэ ылбыттара - Дрейзе 1841 сыллах бинтиэпкэтин, Минье 1849 сыллаах бинтиэпкэтин, Энфилд 1853 сыл бинтиэпкэтин, Спрингфилд 1855 сыл образеһын бинтиэпкэтэ, Шарпс 1859 сыл карабина уонна Спенсер 1860 сыл магазиннах карабинын. Түмүгүнэн, пехота оборуонаты күүһүн ынырык күүһүрүүтэ буолбут.
Россияҕа, 1868 сылга сэбилэниигэ ылыммыт уоһун кэнититэн иитиллэр, тимир гильзалаах унитарнай ботуруоннаах Бердан бинтиэпкэтэ. 1891 сылга, 7,62 мм калибрдаах Мосин бинтиэпкэтэ - ити аатырбыт бинтиэпкэ онтон Россия Империятын уонна ССРС армияларыгар сэбилэһиннэригэр алта уонтан тахса сыл турбут.