mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Симон Боливар. Симо́н Боли́вар (толору аата — Симо́н Хосе́ Анто́нио де ла Санти́сима Тринида́д Боли́вар де ла Консепсьо́н уонна По́нте Пала́сиос уонна Бла́нко (; олоҕор С. Боливар араспаанньата маннык суруллара ), от ыйын 24 1783, Каракас — ахсынньы 17 1830, Санта-Марта, Колумбия) — Венесуэла национальнай геройа. Генерал. Америкаҕа Испания колониялара тутулуга суох буолалларын турууласпыт биир бөдөҥ уонна биллиилээх салайааччыта. Испания бас билиититтэн Венесуэланы, Саҥа Гренаданы (билиҥҥи Колумбия) уонна Панаманы, Кито провинцияны (билиҥҥи Эквадор) босхолообута. 
1819—1830 сылларга Улуу Колумбия президенэ (Улуу Колумбия үөһэ ыйыллыбыт дойдулар сирдэригэр тэриллибитэ).
1824 сыллаахха Перуну босхолоон, Үөһээ Перу сиригэр тэриллибит Боливия Республикатын (1825) баһылыгынан буолбута. Венесуэла национальнай конгреһынан (1813) Симон Боливарга Босхолооччу аата (El Libertador) иҥэриллибитэ.
Олоҕун олуктара.
Симон 1783 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр биллиилээх креол Хуан Винсенте Боливар (1726—1786) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Омугунан баска. Боливардар удьуордара испания Бискайятыгар баар Ла-Пуэбла-де-Боливар куораттан төрүттээх. Дьиэ кэргэнэ Испания колониятыгар көспүтүн кэннэ, бүтүн Венесуэла олоҕор көхтөөхтүк кыттыспыта. Уол төрөппүттэрэ эрдэ өлбүттэр. Боливар иитиитигэр уонна олоҕу өйдөөһүнүгэр учуутала, аҕа саастаах доҕоро Симон Родригес көмө-өйөбүл буолбут.
1799 сыллаахха Симону аймахтара, Каракас аймалҕаннаах олоҕуттан тэскилэтээри, Испанияҕа ыыппыттара. Испанияҕа Боливар правоны үөрэппитэ, ол кэннэ Италия, Швейцария, Германия, Англия уонна Франция сирдэрин кэрийбит. Парижка олорон, биир кэмҥэ Политехническэй оскуолаҕа үөрэнэ сылдьыбыта. 
1805 сыллаахха Боливар АХШ-ка тиийбитэ. Ол сылдьан Соҕуруу Америка дойдуларын Испания бас билиититтэн босхолуурга бэйэтигэр сорук туруоруммута.
Рупия. Ру́пия (санскриттан — быһыы үрүҥ көмүс) — историяҕа киирбит Индия үрүҥ көмүһэ, эргииргэ XV үйэҕэ киирбитэ; Соҕуруу Азия кэккэ дойдуларын харчылара. 
Индия рупиятын билиҥҥи бэлиэтэ — , Индонезия рупиятын бэлиэтэ — Rp, атын рупиялар — Rs.
Рупия үөскээһинэ.
Бастаан рупия Индия баһылыга Шер-Шах салайар кэмигэр (1539–1545) тахсыбыт.
Улуу Акбар салайар кэмигэр (1556–1605) тэнийбит.
Манньыаты 970-с пробалаах үрүҥ көмүстэн быһаллара, манньыат ыйааһына — 11,534 г. Рупия хаачыстыбата Англия колониялаан баһылааһыныгар дылы уларыйбатаҕа.
Рупияттан ураты киниэхэ үллэһик манньыаттар бааллара: 1/2, 1/4, 1/8, 1/16 уонна 1/20 рупиялар, ону кытары сыаналаах манньыаттар — 5, 10, 20, 50 уонна 100 рупиялар.
Манньыат быһыытынан рупия көрүҥүнэн төгүрүк буолара. Көнө муннуктардаах рупия, алгыс тыллардаах, үксэ Акбар баһылыктааһынын кэмигэр быһыллыбыта, ойууларынан кыһыл көмүс мухрга маарынныыллара.
Рупияҕа номинала үксүгэр быһыллыбат этэ. Улуу Моголлар кэмнэригэр рупия элбэх ахсааннаах көрүҥнэрэ быһыллаллара, манньыаттарга оҥорбут сеньор аата иҥэриллэрэ.
Билиҥҥи рупия.
Билиҥҥи кэмҥэ рупия элбэх дойду харчыта буолар: Индия, Пакистан, Непал, Индонезия, Маврикий, Сейшель арыылара, Шри-Ланка.
2010 сыл от ыйын 15 күнүгэр Индия былаастара рупия графическай бэлиэтин бигэрпиттэрэ. Рупия бэлиэтэ — Деванагари алпабыытын, санскрит уонна хинди тылларыгар туттуллар, Ра бичигэ. Ра үөһээ өттө сытыары сурааһынынан сотуллубут. Бу бэлиэ латыын R бичигэр (туруору сурааһына суох) маарынныыр.
Потребительскай кооперация. Потребительскай кооперация — уопсастыбаннай-хаһаайыстыбаннай тэриллии. Олохтоох нэһилиэнньэ наадыйыытын хааччыйар соруктаах. Тыа сирдэригэр, кыра куораттарга тэриллибит потребительскай обществолар биир кэлим тэрилтэтэ. Потребительскай обществолар улуус иһинэн, уокурук, уобалас, республика таһымынан биир кииннэммит потребительскай сойууска түмсэллэр. Саха Республикатыгар "Холбос" РПС бу потребительскай обществолар үлэлэрин сүрүннүүр. Россия таһымыгар Центросоюз (Центральный союз потребительских обществ Российской Федерации) диэн тэрилтэ ситимигэр киирэллэр. Биһиги республикабытыгар Дьокуускайдааҕы потребительскай кооперация эргиэн уонна экономика колледжа, эргиэн үлэһиттэрин бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ бааллар.
Манат. Манат () — ССРС кэминээҕи сылларга сэбиэскэй солкуобай азербайджан уонна туркмен тылларыгар официальнай аата. Билиҥҥи кэмҥэ — Азербайджан уонна Туркмения омук валюталара, азербайджан маната уонна туркмен маната, сөп түбэһиннэрииннэн.
Туркменистан 1 маната 100 тенгеҕэ тэҥнээх. Туркменистаҥҥа сэбиэскэй кэм кэннэ манаты туттуу 1993 сыллаахха сэтинньы ыйтан киирбитэ.
Азербайджан Республикатын маната 1992 сыллаахха атырдьах ыйыгар туттууга киирбитэ. Биир азербайджан маната 100 гяпикка тэҥнээх (). 
Тыл үөскээһинэ.
«Манат» диэн тыл нуучча «монета» диэн тылыттан төрүттээх, онтон нуучча «монета» диэн тыла латыын тылыттан төрүттээх , нуучча тылыгар тылбааһа «Предостерегающая» эбэтэр «Советница» (). Маннык соло Рим таҥаратыгар Юнонаҕа, Юпитер кэргэнигэр, баара. Үһүйээн быһыытынан, Юнона Рим олохтоохторун сир хамсааһынын, өстөөх саба түһүөхтээҕин туһунан хаста да сэрэппит. Рим Капитолийыгар Юнона Монета храмын аттыгар металлтан быһыллар уонна кутуллар манньыаттар мастерскойдара баара. Онон, аат ити сиртэн төрүттэммит.
Стурлусон Снорри. Стурлусон Снорри (1178, Хваммур, — 23.9.1241, Рейкхольт) — былыргы исландия суруйааччыта, бэйиэтэ,политига. Үстэ "ыйаах этээччинэн" талылла сылдьыбыта. "Ыйаах этээччи" - былыргы Исландияҕа үрдүкү соло. Ордук биллибит айымньыта — "Сир эргимтэтэ" диэн. Бу айымньыны былыргы жрецтар кэпсээннэриттэн суруйбут үһү. Былыргы викиннар үһүйээннэрин, ол быыһыгар Сибииргэ сырыыларын туһунан эмиэ киирбит бу кинигэҕэ.
Исландия
Барбадос доллара. Барбадос доллара — Барбадос официальнай харчыта. 100 центка тэҥнэһэр. Аан дойдутааҕы бэлиэтэниитэ — BBD. Америка долларыгар баайыылаах - 2:1.
Кумааҕы харчынан 100, 50, 20, 10, 5 уонна 2 доллар купюралардаах,1, 25, 10, 5 уонна 1 цент манньыаттардаах.
Бастаан 1882 сылга кэтэх дьон харчытын быһыытынан бэчээттэммитэ. Онтон 1972 сылга Барбадос Киин Баанынан оҥоһуллан барбыта.
Гуарани (харчы). Гуарани — Парагвай харчыта, 1944 сылтан. Бу иннинээҕи эргииргэ сылдьыбыт парагвай песотын солбуйбут, 100 песо = 1 гуарани.
Эмитент — Парагвай Киин баана.
Эргииргэ 1, 5, 10, 50, 100, 500 уонна 1000 номиналлаах гуарани манньыаттара уонна 1000 (2001 сыл тохсунньу ыйын 6 күнүттэн тахсыыта тохтотуллубут), 2000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000 уонна 100 000 номиналлаах гуарани банкноталара бааллар.
Банкноталар сүрүн өҥнөрө — , , , …
Биир гуаранига 100 сентимо (céntimo) киирэр, ол эрэн инфляция содулугар түбэһэн билигин сентимо туһаныллыбат буолбут.
1, 5 уонна 10 номиналлаах гуарани манньыаттара бытархай уонна сыаналара кыра буолан билигин сэдэх.
Кононов Николай Иннокентьевич. Кононов Николай Иннокентьевич — Тардыысыйа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1904 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүт. 
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1943 сыллаахха бэс ыйыгар ыҥырыллан барбыт. Бастаан Читаҕа, онтон 3-с Украинскай фроҥҥа 42-с стрелковай полкаҕа сулууспалаабыт. Николай Иннокентьевич өстөөҕү үүрсэн Румынияны, Венгрияны, Чехословакияны чиэрэстээн ыам ыйын 2 күнүгэр 1945 сыллаахха Берлиҥҥэ тиийбитэ. Атаакаҕа киирэн иһэн саннын тосту ыттарбыта. Кыайыы күнүн госпитальга сытан көрсүбүт. Хара муора таһынааҕы 4153 нүөмэрдээх эвагоспитальга сытан эмтэнэн 2-с группалаах инбэлиит буолан дойдутугар эргиллибит. 
1994 сыллаахха төрөөбүт-үөскээбит Оҥхойугар олорон өлбүтэ.
Риал. Риал, риял () — урут Чугастааҕы Илин араб тыллаах дойдуларыгар бөдөҥ үрүҥ көмүс манньыаттар ааттара; билиҥҥи кэмҥэ — нуучча тылыгар официальнай харчы кээмэйдэрин аата:
Сороҕор "cаудовскай риял" эмиэ "риал" диэн ааттанар эбит.
Бальбоа (харчы). Бальбоа — Панама харчыта, бытарытыллар харчыта 100 сентесимо.
1904 сыллаахха эргииргэ киирбит, Испания конкистадора Васко Нуньес де Бальбоа чиэһигэр ааттаммыт.
1934 сылга дылы бальбоа манньыатыгар ырааһынан кыһыл көмүһэ 1, 5048 г эбит, бу АХШ долларыттан (1, 50463 г) арыычча үрдүк, ол да буоллар бальбоа долларга тэҥнэнэрэ.
1934 сыллаахтан билиҥҥи кэмҥэ диэри бальбоа АХШ долларыгар 1:1 олохтоммут сыһыаннаах. 
Манньыаттар уонна банкноталар.
Эргииргэ 2, 1, 1/2, 1/4, 1/10 бальбоа, 5 уонна 1 Панама сентесимоларын манньыаттара бааллар. Итини таһынан 500, 200, 100, 75, 50, 20, 10, 5 уонна 1 бальбоа өйдөбүл манньыаттара тахсыбыттара.
Кумааҕы харчынан сокуонунан төлөбүргэ көҥүллэммит АХШ доллара эргииргэ баар. Биир кэмҥэ, 1941 сыллаахха, 20, 10, 5 уонна 1 бальбоа банкноталара бэчээттэнэ сылдьыбыттара да, аҕыйах хонугунан эргииртэн уһуллубуттара, «сэттэ күннээх доллар» диэн ааттаммыттара.
Төгүрүк (тугрик). Ту́грик () — Монголия харчыта.
1 тугрик 100 мунгуга (, ) тэҥнэһэр. Мөнгө () монгол тылынан «үрүҥ көмүс», «харчы», «манньыат» диэн суолталаах. Билиҥҥи кэмҥэ мунгу туһаныллыбат.
Тугрик графическэй бэлиэтэ — ₮ (Т бичик, 40° туора сотуллубут икки синньигэс кылгас сурааһыннаах). 
История.
1925 сыллаахха олунньу 22 күнүнээҕи Монголия Народнай Республикатын харчы реформатын ыытыы туһунан уурааҕар «тугрик» диэн ааттаах национальнай валютаны таһаарыы бырааба Монголбааҥҥа бэриллибитэ.
"Төгрөг" — кытай «юань» (тылбааһа «круг», «круглый», «монета») диэн тылыттан киирбит тыл (калька). Билиҥҥи монгол тылыгар "төгрөг" диэн тыл харчыттан ураты сыһыаннаахха сэдэхтик туттуллар, арай "төгрөг сар" («полная луна», «төгүрүк ый») диэн туттуллар.
Тугрик 1925 сыллаахха ахсынньыга харчы эргииригэр киирбитэ. Харчылар ССРС-ка оҥоһуллубуттара. Манньыаттар Ленинградка быһыллыбыттара, банкноталар Москваҕа Гознакка бэчээттэммиттэрэ.
Тугрик эргииргэ сылдьыбыт монгол долларын, нуучча солкуобайын уонна кытай юаньын солбуйбута.
Манньыаттар.
Социализм кэмнэригэр (1925 сылтан) Монголия харчытын эргииригэр 1, 2, 5, 10, 15, 20, 50 номиналлаах мунгу уонна 1 номиналлаах тугрик манньыаттар бааллара.
Билиҥҥи кэмҥэ харчы эргииригэр 20, 50, 100, 200 уонна 500 номиналлаах тугрик манньыаттара бааллар.
Аренда. Аре́нда ( — уларсык биэрии) — баайы-дуолу уларсык биэрии дуогабара. 
Арендаҕа баайы-дуолу бас билээччи быһыллыбыт кэм устата туһанааччыга төлөбүрүгэр быстах туһаныыга биэрэр. Тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаан: сири арендаҕа ылан туһаныы үгүстүк туттуллар. Сири-уоту бас билээччи арендатортан сирин туһанарын иһин төлөбүр ылар. Арендаламмыт сиртэн ылыллыбыт бородууксуйа арендатор бас билиитэ буолар. Арендаҕа диэн сири-уоту таһынан хамсаабат баай-дуолу, автотранспоры о.д.а. биэриэххэ сөп.
Сири-уоту, баай-дуолу арендаҕа биэрии төһө кэмҥэ бэриллэр болдьоҕо ыйыллыбатах буолуон сөп. Уһун кэмнээх аренда дуогабара - 5-49 сыл; орто кэмнээх аренда - 1-5 сыл; кылгас кэмнээх аренда 1 сылга диэри быһыллар.
Арендаҕа (баай- дуол дуогабара) — баайы- дуолу бас билии уонна сирэй икки ардыларыгар түһэрсиллибит гражданскай- правовой дуогабар. Сэттээх- сэмэлээх, хардарыта уонна консенсуальнай дуогабар буолар. Куортамҥа туттарааччы малын- салын куортамнааччы (наймылааччы) диэн ааттыыллар, оттон бу малгын куортамҥа ылар сирэй арендаҕа ылан түүлэһээччи (наймылааччы) диэн ааттыыллар. Дуогабарга үксүгэр баай- дуол сыанатын, арендатор эбээһинэһин, арендалааһын болдьоҕо, бу болдьоххо төлөбүр кээмэйэ, ону тэҥэ бэрээдэгэ, усулуобуйата уонна болдьоҕо ыйыллар. Туһата, бородууксуйа уонна сир баайын туһаныы түмүгэр куортамҥа ылыллар дохуот атын, өскөтүн дуогабар көрүллүбэтэҕинэ, бас билээччи ааҕыллар. Аренда дуогабара бас билиигэ көһүү түбэлтэтигэр, ону тэҥэ арендатор өлөр түбэлтэтигэр (оччотугар быраабы уонна эбээһинэстэри нэһилиэстибэҕэ көһүү) оннунан хаалар. Арендаҕа дуогабар түһэрсиллибит үбү куортамҥа биэрбит баайын- дуолун көҥүл биэрэр сведениелэр ыйыллыахтаахтар, оннук түгэҥҥэ сөбүлэспэт өрүттэринэн ааҕыллар.
Аренда объега.
Арендаҕа объект хамсаабат уонна хамсаабат маллар, ол иһигэр сир учаастактара, тэрилтэлэр, дьиэлэр, тутуулар, оборудованиелар, транспортнай средстволар уонна да атын маллар биллэллэр (оннук маллар туһаныллыбаттар). Аренда дуогабара куортамҥа бэриллибит чопчу үбү- харчыны, ол эбэтэр арендаҕа бэриллибит дааннайдары арендаҕа биэрэр дааннайдары чуолкайдаан, дуогабарга быһаччы ыйыллыахтаах. Омук быраабыгар малы- салы эрэ буолбакка, баайын- дуолун атыыга таһаарар быраабы, ону таһынан сыаналаах кумааҕыны (чуолаан акцияны) уонна паев атыы- эргиэн табаарыстыбаларын арендалааһын көҥүллэнэр.
Олорор дьиэбит.
Олорор дьиэбит-куортамҥа сыһыан биир көрүҥэ. Чааһынай бас билиигэ баар олорор дьиэни бас билээччи сирэйигэр эбэтэр кини бэрэстэбиитэлигэр (наймылааччы) биир өттүттэн атын (наймылаһан) бас билээччи дуогабарынан олорор дьиэни (наймылаһан) туттара уонна онно олорор дьиэни туһанара ирдэнэр. Государственнай уонна муниципальнай олорор дьиэ фондатыгар олорор дьиэни туһаныы дуогабарынан гражданнарга бэриллэр.
Судан фунта. Судан фунта — Судан уонна, быстах кэмҥэ, Соҕуруу Судан харчыта.
Аан дойдутааҕы бэлиэтэниитэ — SDG. Бастакытын 1957 сылтан 1992 сылга диэри киллэриллэ сылдьыбыта. Онтон 2007 сылга диэри тохтуу сылдьан баран, эмиэ киллэриллибитэ. Египет фунтун кытта Халаиб үс муннугун бигэргэммит харчыта. 1 фунт - 100 динар. 2011 сылга, Со5уруу Судан арахсыбытын, кэннэ, сана харчы таhаарыахтаахтар этэ. Туттууга 1, 2, 5, 10, 20, 50 фунтаах кумааҕы харчы баар.
Баҥладеш таката. Така — Баҥладеш харчыта. 
100 пойшаттан (пайша, пайс) турар. Аан дойдутааҕы бэлиэтээһинэ — BDT. Символа — Tk.
Баҥладеш баана 1972 сыл тохсунньу 1 күнүттэн таһаарар. Бастаан индия рупиятын кытта тэҥнээбиттэрэ, онтон 1983 сыл тохсунньу 11 күнүттэн Америка долларыгар тэҥнээбиттэрэ.1, 2, 5, 10, 20, 50 уонна 100 така , 1976 сылтан 500 така, 2008 сылтан — 1000 така кумааҕы харчылар оҥоһуллаллар.
Түрк лирата. Түрк лирата — бастаан Осман империятын, онтон Түркийэ харчыта. Абдул-Меджид султаан 1844 сыллаах реформатыгар киллэриллибитэ. 1 лира =100 куруш. 5, 10, 20, 50, 100, 200 лира кумааҕы харчы баар. Манныатынан 1, 5, 10, 25, 50 куруш уонна 1 лира харчы баар. Манньыаттар кэннилэригэр Мустафа Кемал Ататюрк мэтириэтэ уруһуйдаммыт. Харчы куурса — устугас.
Central African CFA franc. Киин Африка судаарыстыбаларын фраанката (, Киин Африка Үпкэ кооперациятын фраанката) — Киин Африка алта судаарыстыбатын валютата.
КФА франката Габон, Камерун, Конго, КАР, Чад уонна кэнники холбоспут Экваториальнай Гвинея дойдуларыгар туттуллар. 100 сантимтан турар. 
Бэлиэтэ - ₣ • CFA • BEAC • FCFA.
Устуоруйата.
Франция правительствотын декретынан 1945 сыл ахсынньы 26 кунугэр Ар5аа уонна Киин Африка5а Франция бас билэр сирдэригэр КФА франката диэн харчы киллэриллибитэ. Бу харчыны Муора Унуордааны Франция Киин Кассата бэчээттиирэ. Кэнники, 1973 сылтан, ол уларыйан Экваториальнай Африка уонна Камерун бааныгар уларыйбыта.
Кьят. Кьят — Мьянмар (1989 сылга диэри - Бирма) харчыта. Олохтоохтор бэйэлэрэ — ча эбэтэр джа (дьа?) дииллэр. Биир кьят 100 пья5а тэн. 1952 сылтан Бирма кьята, 1989 сылтан Мьянма кьята аатырар.
Туттууга 5000, 1000, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5 уонна 1 кьят кумаа5ы харчы,100, 50, 10, 5 уонна 1 кьят тимир харчы (манньыат) сылдьар.
Символа — K.
Мьянма Киин Баана онорон таhаарар.
Шиллинг. Шиллинг ("schilling", "scilling", "scylling", "shilling") — Арҕаа Европа сорох дойдуларын манньыаттарын уопсай аата; XX үйэҕэ кэккэ дойдулар харчылара. Бу тылтан былыргы нуучча манньыаттарын ааттара («шелег» уонна «склязь») үөскээбиттэр.
"Солид" ниэмэс тылыгар чугаһытыллыбыт аата. Бастаан 12 денарийга тэҥнэһэр харчы этэ. Манньыат быһыытынан Германияҕа XIV үйэттэн, Данияҕа уонна Нидерландыга — XV, Англияҕа — XVI үйэлэртэн саҕалаан быһыллыбыта.
XIV үйэҕэ Германияҕа быһыллыбыт 1 шиллинг манньыат 1,39 г үрүҥ көмүс ыйааһыннаах этэ.
Вюртемберга шиллины быһыы 13 сыллаах сэрии кэннэ тохтотуллубута, Вюрцбурга — 1803 сыллаахха, Любекка — 1789, Гамбурга — 1855.
XVII—XIX үйэлэргэ кратнай шиллинг быһыллара: 32, 16, 12, 8 уонна 4 шиллинг.
1559—1810 сыллардаахха 2 уонна 1/2 кыра пробалаах үрүҥ көмүс бранденбургско-прусскай манньыаттар быһыллыбыттара, ол кэннэ биллонтан уонна 1790 сылтан — алтантан.
Англияҕа аан бастаан шиллинг манньыаттарын Генрих VII король 1502 сыллаахха быстарбыта, ол кэмҥэ манньыат "тестон" диэн ааттанара. Манньыат бэйэтин бүтэһик аатын Эдуард VI ыраахтааҕылыыр кэмигэр ылбыта.
Шиллинг Англия харчытын эргииригэр 1971 сылга дылы баар этэ. Ону кытары 2 шиллинг манньыаттар быһыллар этилэр: бастаан үрүҥ көмүстэн, 1947 сылтан — алтан-никель буккаастаах (2 шиллинг манньыаты "флорин" диэн ааттыы сылдьыбыттара).
XX үйэҕэ шиллинг кэккэ дойдулар харчылара буолар: Австрия (2002 с. евро киириэр дылы), Британскай Илин Африка (1921 сылтан) уонна хойут тутулуга суох буолбут дойдулар Кения, Сомали, Сомалиленд, Танзания уонна Уганда.
Вануату ватута. Вату — Вануату Республикатын харчыта (бислам тылыттан тылбаастаатаахха — таас). Атын харчылар курдук, бытархай харчыга бытарыйбат. Символа — Vt. Туттууга 1, 2, 5, 10, 20, 50 уонна 100 вату тимир харчы, 200, 500, 1000, 5000 уонна 10000 вату кумаа5ы харчы сылдьар.
1982 сылга Вануату Киин баана 100, 500, уонна 1000 ватуну бэчээттээбитэ. 1989 сылга 5000 вату харчы баар буолбута. 1993 сылтан харчыны Резервэ баана таhаарар буолта: 500 уонна 1000 вату сана харчы бэчээттэммитэ. 200 ватулаах харчы 1995 сылтан тахсар буолбута.
Итака чааhа. Итака чааhа () — АХШ Итака (Нью Йорк) куоратын олохтоох харчыта. АХШка ордук былыргы уонна бөдөн туттулла сылдьар олохтоох харчынан буолар. 
Бу харчыны Пол Гловер диэн дизайнер 1991 сылга олохтообута.
Биир Итака чааhа — биир киhи 1 чаас устата улэлээбит төлөбүрүн быһыытынан сүбэлэнэр. Билинни курса — 10 америка доллара. Маннык курдук харчылар кэнники Мадисон куоракка (Висконсин) уонна Корвалиска (Орегон) киллэриллибиттэрэ.
1991 сылтан ыла 6300-тэн тахса биэс арааhынай туруулаах банкнотанан 63 тыhыынча АХШ долларыгар тэн Итака чааhа таhаарыллыбыт.Тыhыынчанан киhи уонна 500 тэрилтэ Итака чааhынан хамнас аахсыбыт уонна туттубут.Итака чааhынан табаары эргитии сууммата 2 мөлүйүөн АХШ долларыттан тахса сууммаламмыт.Итака чааhын ылабын диэбит киhи тута 2 Итака чааhын ылар. А5ыс ый буола-буола эбии 2 Итака чааhын көрдүөххүн сөп, бу харчыны туттарын иhин.Бэчээттэммит Итака чааhын 11 бырыhыана общественнай түмсүүлэргэ грант быhыытынан туттуллуохтаах. Итака чааhынан бэриллэр иэс бырыhыана суох буолар.
Пфенниг. Пфе́нниг ()  — Германия маркаттан 1/100 сыаналаах бытархай харчыта, евро киириэн иннинэ эргииргэ баара.
Тыл үөскээһинэ.
Аан маҥнай пфенниг үрүҥ көмүс денарий () холобурунан быһыллыбыта. Манньыат аата Британия пеннитын (эргэ ааҥл тылынан "penig", "pening", "penning", "pending"), Скандинавия пеннингын ("penning"), Польша уонна Литва пенязын (), Босния уонна Герцеговина фенингын (; ) кытары биир төрдүлээх. Тыл үөскээһинин чахчы төрүөтэ чопчу биллибэт, мөккүөрдээх:
История.
Пфенниг XVIII үйэттэн саҕалаан үрүҥ көмүстэн, алтантан, чаҥтан, алюминийтан уонна тимиртэн быһыллара. VIII—XIII үйэлэргэ манньыат үрдүк хаачыстыбалаах үрүҥ көмүстэн оҥоһуллара уонна ол курдук үрдүктүк сыаналанара. Ол иһин бу эпоханы нумизматтар «пфенниг эпохата» диэн ааттыыллар.
XII үйэҕэ пфенниг араас көрүҥнэрин бэчээттээбиттэрэ. Ордук «геллерскай пфенниг» (), хойут геллер () диэн ааттаммыт манньыат, биллибитэ. Бастакы геллердарга алтаны эбэн быспыттара, онон бу манньыат бастакы ниэмэс ыраас алтантан оҥоһуллубут харчыта буолбута. XVII үйэ бүтүүтүгэр пфенниг үксэ алтантан оҥоһуллубут манньыат этэ. Үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут бүтэһик ниэмэс пфеннигтэрэ XIX үйэ бастакы аҥарыгар быһыллыбыттара.
XIX уонна XX үйэлэр пфеннигтэрэ.
Германия империятыгар 1873 сыллаахха киллэриллибит кыһыл көмүс марка 100 пфеннигэ сөп түбэһэрэ (евро киллэриллиэр дылы). 
Вейсмарскай республикаҕа уонна Үһүс рейхаҕа харчы эргииригэр рентнай пфенниг уонна рейхспфенниг бааллара.
ФРГ 1 пфеннига алтан араҥатынан кутуллубут ыстаал ядроттан турара (16,5 мм диаметрдаах). 2 пфенниг манньыаттар 1968 сылга дылы чаҥтан (боруонсаттан) быһыллар этилэр, онтон 1 пфенниг курдук матырыйаалтан оҥоруллубуттара. 5 уонна 10 сыаналаах пфеннигтэр дьэс алтантан ыстаал ядроны кытта оҥоһуллаллара.
ГДР пфеннигтэрэ, дьэс алтантан оҥоһуллар 20 пфеннигтан уратылар, алюминийтан быһыллаллара. 
Пфенниг бэлиэтэ.
Пенни уонна пфенниг рим денарийын үтүгүннэрэн оҥоруллубуттар. Онон бу валюталар бэлиэлэринэн хара бастааҥҥыттан латыынныы "denarius" диэн тыл бастакы бичигэ буолбута. 
Англияҕа уонна ааҥл тылынан саҥарар дойдуларга — d;
Германияҕа — ниэмэс готика курсивынан —₰.
1971 сыл кэнниттэн (Улуу Британияҕа харчыны ааҕыыга уоннаах система киирбитинэн) пенни p бичигинэн бэлиэтэнэр, ниэмэс пфеннигын бэлиэтэ XX үйэ ортолоруттан үксүн туттуллубат.
Макао патаката. Патака () — КНР Макао анал административнай оройуонун харчыта. Кода — MOP. 10 хоттан эбэтэр 100 авоттан турар. 1984 сылтан киллэриллибитэ. Билигин кумаа5ынан 10, 20, 50, 100, 500 уонна 1000 патака, тимиринэн 10, 20, 50 аво, 1, 2, 5 уонна 10 патака харчы туттуллар.
1902 сылга Макао5а Португалия Муора Унуордаанны Баанын агенствота арыллыбыта. 1905 сылга бу баан патаканы таhаарарга уhулуччу көҥүлү ылбыта. Бу баан патаканы1906 сыл тохсунньу 27 күнүттэн таhаарар.1920-1940 сылларга Макао кэккэ бааннара арааhынай номиналлаах чектэри бэчээттии сылдьыбыттара. Дьоппуон оккупациятын кэмигэр агенство патаканы таhаарарын быспата5а. 1945 сылга агенство төттөрү Португалия бас билиитигэр киирбитэ, саҥа көрүҥнээх харчы тахсыбыта. 
Патака курса Гонконг долларыгар тэннэнэр.
Пенни. Пенни, сорох ардыгар пенс (, "pence" (элбэх ахсааҥҥа харчы сууммата) уонна "pennies" (аҕыйах манньыат); ; ; ) — араас кэмнэргэ Британия империятыгар киирэ сылдьыбыт үгүс дойдулар бытархай харчылара, ону кытары Финляндия уонна Эстония харчыта. Балартан Британия пеннита ордук биллэр.
«Пенни» ниэмэс пфеннигын, скандинавскай пеннингы, польскай фенигы уонна Босния уонна Герцеговина пенязын, фенингын кытары биир төрдүлээхтэр.
Пенни сорох көрүҥнэрэ.
Итилэртэн ураты, «пенни» — ааҥл тылынан саҥарар дойдуларга (АХШ уонна Канада) бытархай харчылары (цент) ааттыыллар.
Пенни бэлиэтэ.
Пенни уонна пфенниг рим денарийын үтүгүннэрэн оҥоруллубуттар. Онон бу валюталар бэлиэлэринэн хара бастааҥҥыттан латыынныы "denarius" диэн тыл бастакы бичигэ буолбута. 
Англияҕа уонна ааҥл тылынан саҥарар дойдуларга — d;
Германияҕа — ниэмэс готика курсивынан —₰.
1971 сыл кэнниттэн (Улуу Британияҕа харчыны ааҕыыга уоннаах система киирбитинэн) пенни p бичигинэн бэлиэтэнэр, немец пфеннигын бэлиэтэ XX үйэ ортолоруттан үксүн туттуллубат.
Эстония кроната. Эстония кроната (, codice_1) диэн Эстония валютатын биирдигэ (1992-2010).
Кипр фунта. Кипр фунта (, , , codice_1) диэн Кипр валютатын биирдигэ (1879-2007).
Кэтэх. Кэтэх (элб. суолт.) (бас билии) — Барлам Айтал
Моой. Моой (элб. суолт.) — түүлэһии биир көрүҥэ (аренда). Кэтэх сүөһүлээх ыал сопхуостан (колхуостан)сири моой ылан оттууллара. Оттообут отторун хас эмэ бырыһыанын сопхуоска туттараллара. Ордугун бэйэлэригэр хааллараллара.
Кэтэх хаһаайыстыба. Кэтэх хаһаайыстыба — бэйэ туһаныытыгар эрэ туттарга анаан ыал иитэр сүөһүтэ, бородууксуйа ылар сирэ-уота. Колхуостар, сопхуостар эстибиттэрин кэннэ тыа сиригэр кэтэх хаһаайыстыбалаах ыал ахсаана элбээбитэ. Российскай Федерацияҕа от ыйын 7 күнүгэр 2003 сыллаахха 112№-дээх «О личном подсобном хозяйстве» федеральнай сокуон ылыныллыбыта. (http://www.flexa.ru/law/zak/zak041.shtml)
Болгария лэва. Болгария лэва (, codice_1) диэн Болгария валютатын биирдигэ.
Түүлэһии. Түүлэһии — сири-уоту арендаҕа ылан туһаныы.
Хаһаас. Хаһаас (элб. суолт.) — сүөһүнү арендаҕа биэрии. Пекарскай Э.К. тылдьытыгар маннык быһаарыылар бааллар: особая форма эксплуатации дойного скота, причем единицею расчета служит пуд масла и 10 пудов тара; вид обязательств, состоящий в том, что богач одну или несколько коров отдает бедняку с 9 мая по 1 октября с тем, чтобы он осенью доставил ему с каждой коровы определенное количество топленого масла и скопленного за лето кислого молока. "Хаһаас ынах" - корова, предназначенная для сдачи в аренду (обыкновенно корова средних лет и среднего достоинства).