mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Һеллоуин. Һеллоуин ("Halloween") диэн Америка бырааhынньыга, алтынньы 31 ылыллар. Samhain диэн кельт бырааhынньыгыттан уонна христиан итэҕэлин Бары айыылар ытык күнэриттэн төрүттээх. Хоту Америкаҕа бу бырааhынньыгы ылыы үгэhин Ирландия иммиграннара XIX үйэ ортотугар аҕалбыттара.
Кэнники кэмҥэ Америка култуурата киинэ нөҥүө тарҕанан уонна Американы кытта доҕордоһор дойдуларга эмиэ тарҕаммыт бырааһынньык буолар, ол курдук Дьоппуон, Соҕуруу Кэриэйэ, Германияҕа, Францияҕа, Сингапурга, Аустралияҕа, Улуу Британияҕа, Скандинавияҕа, Украинаҕа, Эстонияҕа, Литваҕа, Монголияҕа, Малайзияҕа, Бразилияҕа, Чилига, Аргентинаҕа, Мексикаҕа, Испанияҕа ыытыллар. 
Саха Сиригэр түүҥҥү кулууптарга масштабнай дискотекалар буолаллар.
Былыргы сахаларга Алтынньы 31 күнэ дьыл ыпсыыта диэн ааҕыллар, онно хара күүстэр күүһүрэллэр диэн буолар.
Сепаратизм. Сепаратизм диэн арахсыы, туспа барыы. Бу термин политикаҕа туттуллар уонна национализм биир көрүҥүнэн буолар. Холобур: Саха Сирэ Арассыыйаттан арахсар баҕата. Билинни сепаратизм куускэ сайдан эрэр Россия состабыгар киирэр республикаларга. Ванга эмээхсин таайбытынан - 2012-2014 сс Россия 17 судаарыстыба5а хайдар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ олох туспа дойду буолуохтаах. 
Сепаратизм статьята.
http://forum.ya1.ru/showthread.php?s=&amp;threadid=26319 - бу форум!
http://rusobshina-yakutia.narod.ru/kongressnarod.html - "нуучча саханы утарар"
Сепаратизм уонна ДПНИ.
ДПНИ - диэн националистическэй тэрилтэ.
Куолума. Куолума өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 253 км., тардыытын иэнэ 4600 км². 
Өлүөнэ хаптал хайалаах сирин илиҥҥи уһугунан устар. Тардыытыгар 500 күөл баар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
"Ылыллыбыт сирэ"
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Барайы. Барайы өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 251 км., тардыытын иэнэ 4880 км². 
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Сордоҕун сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 130 күөл баар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн "Тарчаан" (50 км.) диэн салаалаах.
"Ылыллыбыт сирэ"
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Томпо. Томпо өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 570 км., тардыытын иэнэ 42700 км². 
Баһа Сунтаар Хайата диэн сискэ баар. Тардыытыгар 1000 күөл уонна 78 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 169 км²) баар.
Уу орто ороскуоту сөкүүндэҕэ 254 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Хаҥас өртүттэн "Томпорук" (186 км.) уонна "Маҥкүлэ" (225 км.), уҥа өртүттэн "Дэлинньэ" (357 км.) уонна "Хунхада" (189 км.) диэн салаалардаах
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Илиҥҥи Хаандыга. Илиҥҥи Хаандыга өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 290 км., тардыытын иэнэ 9950 км². 
Баһа Сунтаар Хайата сис соҕурууҥҥу эниэтигэр. Скалистай уонна Сэттэ-Дабаан систэри быһа охсор. Тардыытыгар 300 күөл уонна 30 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 42 км²) баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн "Өнньөлө" (113 км.) уонна "Саккырыыр" (94 км.) диэн салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Нуотара (өрүс). Нуотара өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 308 км., тардыытын иэнэ 7440 км². 
Өлүөнэ хаптал хайалаах сирин илиҥҥи уһугунан устар. Тардыытыгар 1200 күөл баар. 
Төрдүттэн 37 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 7 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн "Дьуха" (67 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Үнгүөлэ. Үнгүөлэ өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 239 км., тардыытын иэнэ 12200 км². 
Өлүөнэ хаптал хайалаах сирин илиҥҥи уһугунан устар. Тардыытыгар 1000 күөл баар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн "Кумахы" (156 км.) уонна "Эдьиис" (158 км.) диэн бөдөҥ салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тырыы. Тырыы өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 327 км., тардыытын иэнэ 14000 км². 
Баһа Сунтаар Хайата сис соҕурууҥҥу эниэтигэр. Сэттэ Дабаан сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 120 күөл уонна 30 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 47 км²) баар.
Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 85 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Хаҥас өртүттэн "Халыйа" (185 км.), "Долгучаан" (83 км.) уонна Наталья (85 км.) диэн салаалардаах, уҥа өртүттэн "Дыбыы" (79 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чуга. Чуга өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 236 км., тардыытын иэнэ 7270 км². 
Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 100 күөл баар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн "Нөлүкү" (122 км.) уонна "Балаҕаннаах" (77 км.) диэн бөдөҥ салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Амедичи. Амедичи өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 6000 км². 
Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 300 күөл баар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тарыҥнардаах. Хаҥас өртүттэн "Алдакай" (79 км.) уонна "Дьарогу" (87 км.) диэн бөдөҥ салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ханда. Ханда өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 281 км., тардыытын иэнэ 8790 км². 
Баһа Скалистай сискэ баар. Кыыллаах уонна Улахан Бом систэри быһа охсор. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Уҥа өртүттэн "Бурхала" (107 км.), "Мутула" (70 км.) диэн салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ааллаах Үүн. Ааллаах Үүн өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 586 км., тардыытын иэнэ 24200 км². 
Баһа Верхоянскай сискэ "Ампарындьа" күөлгэ баар. Юдома-Маайа хаптал хайалаах сиринэн дьириҥ хочоннон устар уонна Улахан Бом сиһи быһа охсор. 
Тардыытыгар 900 күөл уонна 80 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 40 км²) баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 169 м³. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Саас уу таһыма 5 м. үрдүөн сөп.
Хаҥас өртүттэн "Сахара" (148 км.), "Ырчах" (64 км.) диэн салаалардаах, уҥа өртүттэн "Анча" (79 км.) уонна "Бам" (75 км.) 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хамна. Хамна өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 222 км., тардыытын иэнэ 3500 км². 
Баһа Улахан Бом сискэ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Хаҥас өртүттэн "Улахан Мырыла" (34 км.), уҥа өртүттэн "Куруҥ Дьукаат" (43 км.) дин салаалардаах. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Төмтөөн. Төмтөөн өрүс. Алдан уҥа салаата. Уһуна 644 км. Тардыытын иэнэ 44400 км². 
Баһа Становой сис хотугу эниэтигэр баар. Алдан үрдэлинэн дьирин хочоннон устар.
Уу ороскуота саас сөкүүндэҕэ 560 м³., Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Дьүүктэлээх сирдэргэ тааҥныыр уонна тарыҥнанар. 
Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн "Иенгра" (148 км.), "Чульман" (166 км.), "Хатымы" (218 км.), "Улахан Ыллымах" (150 км.); уҥа өртүттэн - "Нөльгүү" (164 км.), "Сеймдьэ" (142 км.) уонна "Дьолтулаах" (152 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чиили. Чиили () диэн Соҕуруу Америка дойдута. Киин куората — Сантьяго.
Чили омуга. ЧИЛИ омуга, ЧИИЛИ дойдутун сурун омуга - 60%. ЧИЛИ норуотун ахсаана 12 миллион (Чилигэ бэйэтигэр), ону таhынан АХШ-ка (1 миллион), Бразилия (2 миллион), Канаада (12 тыс). Ынырык элбэх Чили омуга Германия, Англия, Швеция, Испания уонна Япония дойдуларыгар олороллор. Уопсай ахсааннара - 15 миллион.
Онтарио. ОНТАРИО (Ontario) улууhа, Канаада саамай улахан административнай сирэ. Дьонун ахсаана - 12 миллион, олортон 4-8 миллион ТОРОНТО куоратка олороллор. Киин куората - Торонто.
Манитоба. МАНИТОБА (Manitoba), Канаада биир улахан экономическэй уонна тыа хаhаайыстыбатын улууhа буолар. Киин куората - Виннипег. Сирин иэнэ - 650 тыс. км2. Дьонун ахсаана - 2 миллион.
Уиннипег. Уиннипег ("Winnipeg") диэн Манитоба улууhун киин куората уонна Канаада биир улахан куората буолар. Дьонун ахсаана - 990 тыс, онтон тулалыыр эргинниин 1,4 миллион буолар.
Молбо. Молбо өрүс - Чаара өрүс хаҥас салаата. Уһуна 334 км., тардыытын иэнэ 6040 км². 
Баһа Иркутскай уобаласка баар. Паатам үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 250 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥаттан икки бөдөҥ салаалаах: "Муус Тутукан" (90 км.) уонна "Өйүүмүлээх Тутукан" (102 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Гыным. Гыным өрүс - Учур өрүс хаҥас салаата. Уһуна 297 км., тардыытын иэнэ 15100 км².
Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 100 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: Хаҥас "Муус Өнньүө" (88 км.), Илии (104 км.); уҥа "Сиэйимдьэ" (75 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Гуонаам. Гуонаам өрүс - Учур өрүс хаҥас салаата. Уһуна 686 км., тардыытын иэнэ 55600 км².
Баһа Становой сискэ баар. Тардыытыгар 1800 күөл уонна 9400 үрэх баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: Хаҥас "Ытымдьа" (121 км.), уҥа "Сутам" (351 км.) уонна "Алгама" (426 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сутам. Сутам өрүс - Гуонаам өрүс уҥа салаата. Уһуна 351 км., тардыытын иэнэ 14300 км².
Баһа Становой сискэ хотугу эниэтигэр баар. Тардыытыгар 200 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаата уҥа өртүттэн "Нуйаам" (186 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алгама. Алгама өрүс - Гуонаам өрүс хаҥас салаата. Уһуна 426 км., тардыытын иэнэ 21500 км².
Баһа Становой сискэ хотугу эниэтигэр баар. Тардыытыгар 1500 күөл уонна. сэтинньиттэн ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн "Туксани" (90 км.) уонна "Идьүүм" (317 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саскачеван. САСКАЧЕВАН, диэн Канаада ортотугар баар улуус. Сирин иэнэ - 570 тыс. км2. Население 1100 тыс. человек (2009). Киин куората — Риджайна. Ону таhынан арыый атын улахан куораттара - Саскатун, Принс-Альберт, Мидоу-Лейк, Муус-джо, Моланоса, Санди-Лейк. Улууска элбэх хочолор уонна уулар бааллар. Элбэх мас: Тиит, Бэс, Талах, Хатын.
Алтынньы 11. Алтынньы 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 284-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 285-c күнэ). Сыл бүтүө 81 күн баар.
Алтынньы 12. Алтынньы 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 285-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 286-c күнэ). Сыл бүтүө 80 күн баар.
Алтынньы 13. Алтынньы 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 286-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 287-c күнэ). Сыл бүтүө 79 күн баар.
Алтынньы 14. Алтынньы 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 287-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 288-c күнэ). Сыл бүтүө 78 күн баар.
Бэлиэ күннэр.
Сорох халандаардар этэллэринэн бүгүҥҥүттэн Саха сиригэр кыһын саҕаланар (Бокуруоп). Былыргы сахалар бу кэмҥэ Хаардьыты бэлиэтииллэрэ — кыс хаар түһүүтүн. Бу күннэр эргин Дьыл оҕуһугар (Телец сулус бөлөҕөр, уонна ол иһигэр баар Үргэлгэ) түүҥҥү халлааҥҥа ый киирэр буолар, кыһын саҕаланар. Чаҥыйдаан Хотун оҕолорунаан — Чысхаан кыыһынаан уонна Аам-Даам уолунаан — хотуттан чугаһыыллар диэн буолар.
Алтынньы 15. Алтынньы 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 288-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 289-c күнэ). Сыл бүтүө 77 күн баар.
Алтынньы 16. Алтынньы 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 289-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 290-c күнэ). Сыл бүтүө 76 күн баар.
Алтынньы 17. Алтынньы 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 290-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 291-c күнэ). Сыл бүтүө 75 күн баар.
Алтынньы 18. Алтынньы 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 291-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 292-c күнэ). Сыл бүтүө 74 күн баар.
Алтынньы 19. Алтынньы 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 292-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 293-c күнэ). Сыл бүтүө 73 күн баар.
Алтынньы 20. Алтынньы 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 293-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 294-c күнэ). Сыл бүтүө 72 күн баар.
Алтынньы 21. Алтынньы 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 295-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 296-c күнэ). Сыл бүтүө 70 күн баар.
Алтынньы 22. Алтынньы 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 296-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 297-c күнэ). Сыл бүтүө 69 күн баар.
Алтынньы 23. Алтынньы 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 297-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 298-c күнэ). Сыл бүтүө 68 күн баар.
Алтынньы 24. Алтынньы 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 298-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 299-c күнэ). Сыл бүтүө 67 күн баар.
Алтынньы 25. Алтынньы 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 299-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 300-c күнэ). Сыл бүтүө 66 күн баар.
Алтынньы 26. Алтынньы 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 300-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 301-c күнэ). Сыл бүтүө 65 күн баар.
Алтынньы 28. Алтынньы 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 302-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 303-c күнэ). Сыл бүтүө 63 күн баар.
Алтынньы 27. Алтынньы 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 301-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 302-c күнэ). Сыл бүтүө 64 күн баар.
Алтынньы 29. Алтынньы 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 303-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 304-c күнэ). Сыл бүтүө 62 күн баар.
Алтынньы 30. Алтынньы 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 304-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 305-c күнэ). Сыл бүтүө 61 күн баар.
Алтынньы 31. Алтынньы 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 304-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 305-c күнэ). Сыл бүтүө 61 күн баар.
Саскатун. САСКАТУН, Канаадаҕа баар куорат, Саскачеван улууhугар баар. Нэhилиэнньэтэ - 198 тыс. киhи. Улахан промышленнай куорат, манна Канаада - 17% онорон таhаарар табаардарын заводтара бааллар.
Альберта. Альберта — арҕааҥҥы Канаадаҕа баар биир улахан соҕус территориялаах провинцията. Сирин иэнэ — 661,2 тыс. км². Нэhилиэнньэтэ — 4 мөл. киhи. Киин куората — Эдмонтон, онтон арыый улахан соҕус атын куораттара — Боннивилл, Элк-Пойнт, Гранд-Прери, Прис-Ривер, Маннинг, Калгари, Хинтон, Эдсон уонна саамай кыра куората — Хэйбей.
Айылҕата.
Кыhынын 9°, сайынын 28°. Сайын элбэх ардах түhэр. Чуумпу байҕал дьайарыттан ардыгар сылаас буолар. Сирин 87 % тыа ылар, олортон улахан аҥара (58,7 %) — тиит мас. Элбэх кыыл баар.
Экономиката.
Үксүн тыа хаhаайыстыбата. Булт уонна балыктааhын. Тыаҕа — 20 % киhи улэлиир. Куорат олохтооҕо — 80 % тэҥнэhэр.
Эдмонтон. Эдмонтон (Edmonton), Альберта улууhун киин куората. Нэhилиэнньэтэ 1 мөлүйүөн киhи (2008). Куоракка университет улэлиир. Ньиэп хостууллар уонна переработкалыыллар. Химикат собуоттара бааллар. "Канаада Байанайа" - диэн Сахалар тумсуулэрэ улэлиир 2001 сылтан ыла.
Калгари.  
Калгари (), Канаада биир саамай улахан куората буолар, Альберта сирин киин уонна саамай улахан куората буолар. Биир саамай улахан промышленно-сайдыбыт уонна индустриально-сайдыбыт аан-дойду куораттарыттан биирдэстэрэ. Биир улахан мультинациональнай куорат, ол аата куоратка сүүһүнэн буолбакка, тыһыынчанан араас омук олорор. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн. Киһи олороругар биир комфортнай куорат буолар. Криминал диэн суох. Куорат олохтоохторуттан 97% толору хааччыллыылаах сылаас квартираларга олороллор. Элбэх университеттар. Биир улахан дойдуга үөрэх куората буолар.
Юкон. Юкон ( эбэтэр (2021 сылтан) ) диэн Канаадаҕа баар хотугу улуус буолар. Территориятынан биир саамай улаханнара уонна дьонун ахсаана олох аҕыйах — 30 тыс. киhи. Киин куората диэн Уайтхорс.
 - Yukon Flats
Уайтхорс. Уайтхорс () диэн Канаада арҕаа сытар куора, Юкон территориятын административнай киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 27.9 тыһ. киһи (2013). Промышленнай (алтаны уонна полиметааллары хостооһун) оройуон киинэ. Хоту Канаада ордук улахан куората, Юкон өрүс үрдүгэр турар, аттынан Аляскаҕа барар шоссе баар.
Бостон. Бостон () диэн АХШ илин өттүгэр сытар Массачусетс штаакка баар улахан куорат. Массачусетс штатын киин куората. 7 мөл дьон олорор.
Мехико. Мехико () диэн Миэксикэ дойдутун киин уонна ордук улахан куората. Аан дойду биир улахан куораттарыгар киирсэр. Олохтоохторун ахсаана 40 млн.
Гуандьоу. Гуандьоу диэн Кытай куората.
Чунцин. Чунциин () — Кытай киинигэр баар бөдөҥ куорат, киин былааска быһаччы бас бэринэр 4 Кытай куоратыттан биирдэстэрэ. Олохтоохторун ахсаана 3,4 мөл. киһи (2004). 2009 сыллаахха куоракка бас бэринэр сирдэргэ 32,75 мөл. киһи олороро. 
Географията.
Чунцин Цзялинцзян өрүс Янцзы өрүскэ түһэр сиригэр олохтоммута.
Чэчиэннэр. Чэчиэннэр,Чичиэннэр  — нохчолор. Бэйэлэрин — нохчо дэнэллэр. Арассыыйаҕа уонна 200 араас омук дойдуларыгар баар омук. Ахсааннара 2 миллион, олортон 1,2 миллиона Арассыыйаҕа олорор.
Башкортостан. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтэ (, ) диэн Арассыыйа Федерациятын республиката, Арассыыйа Федерациятын субъега, Волга федерал уокуругун састаабыгар киирэр.
Киинэ — Уфа.
Кирбиилэhэр Татарстаанныын, Удмуртиялыын, Пермь кыраайыныын, Свердловскай уобалаhыныын, Челябинскай уонна Оренбург уобаластарыныын.
Кулун тутар 23 1919 тэриллибитэ.
Географията.
Башкортостан соҕуруу Уралга баар.
Кэм зоната.
Башкортостан Екатеринбург кэм зонатыгар (YEKT/YEKST) сытар. UTC уларыйыыта +0500 (YEKT)/+0600 (YEKST).
Өрүстэр.
Республикаҕа 13,000 тахса өрүс баар. Элбэх өрүс Балтик уонна Хара байҕаллар порттарыныын уу транспорт ситимнээхтэр.
Сүрүн өрүстэр:
Күөллэр.
Өрөспүүбүлүкэҕэ 2,700 күөл уонна резервуар баар. Сүрүн күөллэр уонна резервуардар:
Хайалар.
Өрөспүүбүлүкэ сиригэр соҕуруу Урал сорох өттө сытар. Үрдүкү хайалар:
Сир баайдара.
Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтэ минерал ресурстарынан Арассыыйа Федерациятын биир баай субъега буолар. Башкортостан баай ниэп хаhаастардаах. Атын сир баайдара: айылҕа гааhа, чох, тимирдээх металлаах руда, манган, хромит, тимир руда, тимирэ суох металлаах уонна метала суох рудалар.
Башкортостаан маhынан баай. Ойуурдаах сирин иэнэ 62,000 км².
Элбэх минераал, эмтээх уонна иhэр уу дьүүктэлэрэ бааллар.
Дьоно.
Өррөспүүбүлүкэ олохтоохторун ахсаана 4057,3 тыh. к. (2009). Дьон чиҥэ — 28,4 к./км² (2009), куорат олохтоохторо — 59,8 % (2009) (59,7 % — 2005).
Омуктар.
2002 туругунан, өрөспүүбүлүкэ омуктара:
Бүтүннүүтэ Башкортостааҥҥа 100 тахса омук олорор.
Дьаһалтаннан арахсыыта.
Өрөспүүбүлүкэҕэ
Экономиката.
Индустриятын тутаах салаалара — ниэп хостооhуна (индустрия оҥоhугун 23 %) (Башнефть) уонна ниэп оҥоруута (20 %); химия уонна ниэп химията (16 %) (Салаватнефтеоргсинтез, Уфанефтехим, Уфимский НПЗ, Ново-Уфимский НПЗ, Уфаоргсинтез, Приютовский уонна Туймазинский ГПЗ).
Электроэнергетика (индустрия оҥоhугун 13 %).
Онтон ураты мас таҥастааhынын уонна тутуу материалларын индустриялара бааллар. Индустрия бөдөҥ кииннэрэ — Уфа, Стерлитамак, Салават, Нефтекамск, Туймазы, Октябрьский, Белорецк. Массыына оҥоруута уонна металл чочуйуута сайдыылаахтар.
Тыа хаhаайыстыбата — бурдук үүнээйилэр уонна сүөһү иитиитэ. Сэлиэhинэй, оруос, эбиэс, нэчимиэн, саахардаах сүбүөкүлэ, хелиантус үүннэриитэ.
Эттээх-үүттээх сүөһүЧГиИ
, чооску, хой, көтөр, сылгы уонна ыҥырыа иитиитэ.
Моркуока. Моркуока өрүс - Марха өрүс уҥа салаата. Уһуна 841 км., тардыытын иэнэ 32400 км². 
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар "Быйыттах" күөлгэ баар. Үөһэ олус өҕүллэҕэс.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салааларынан буолаллар: "Таҥхай" (131 км.) уонна "Моркуока Мархарата" (179 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьааҥы (өрүс). Дьааҥы өрүс. Саха сирин хоту диэкки баар өрүс. Уһуна 872 км. Дулҕалаах уонна Сартаҥ өрүстэр холбоһууларыттан ааҕыллар. 
Сартаҥы эптэххэ 1490 км. буолар. Тардыытын иэнэ 238000 км². Ити өрүстэр бастара Верхоянскай сискэ бааллар. 
Адыаччы өрүс төрдүттэн хочото кэҥиир. Аллараа сүүрээнигэр Кулар сиһи быһа охсор, элбэх таас харгыланар. 
Ол кэнниттэн Дьааҥы - Индигиир намталынан устар. Дьааҥы хомоҕо түһүөн иннинэ киэҥ дельталаах (иэнэ 10200 км²). 
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Аал сырыыта Верхоянскай куоракка дылы.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чечня сэриитэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;333870&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-09-15T00:17:19Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;385482&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
ССРС арахсыытын кэнниттэн Чечено-Ингушскай АССРга сепаратисткай хамсааһын күүһэрбит, түмүгүнэн Ичкерия диэн билиммэтэх республика олохтоммута.
Ордук кыырыктаах кыргыһыылар Бастакы уонна Иккис Чечня сэриилэригэр ааспыттара.
Түмүгүнэн экстремисттар былаастара суулларыллыбыта, уонна Чечня Арассыыйа Федерациятыгар республика быһыытынан хаалбыта.
Андаатар. Андаатар — кыыл. Саха Сиригэр XX үйэ ортотугар Хотугу Америкаттан аҕалыллыбыт кыыл.
Саха Сиригэр бастаан 1959 сыллаахха кэлбит. Канаада климата Саха Сиригэр маарынныыр буолан элбэх Ондатыр ыбылы олохсуйан барбыттар. Саха Сирин 10 сыл иhинэн барытын ылаллар (завоевание), уонна Саха Сирин тас θттγгэр тахсаллар. 30 сыл иhигэр Красноярскай кыраай, Хабаровскай кыраай уонна Сибиир — Дальнай Восток барыта киннэр сирдэрэ буолар. θссθ 20 сыл буолан баран Россияны барытын ылаллар уонна θссθ 39 Европа уонна Азия дойдуларын ылаллар. Билигин да куускэ иммиграциялара бара турар.
Андаатар дьиктитэ. Андаатары атыннык уу куруолуга эбэтэр сыт таһаарар кырыыса диэн ааттыыллар.
Андаатары күнүс, дьиэ кэргэнин кытта устан иһэрин көрүөххэ сөп.
Андаатар дьиэтэ уу быһыта буолар. Дьиэтигэр киирэр аана уу анныгар баар. Ол аана быһа холоон көрдөххо 15-20 см буолар.
Тывалар. ТЫВА, Тывалар омуктара. Нууччалыы - Тувалар. Бэйэлэрин - Тыва дэнэллэр. Билинни кэмнэ Тыва 80% Россия Федерациятыгар олорор - 300 тыс, ону таhынан Монголия5а - 30 тыс, АХШ-ка - 30 тыс, Кытайга - 29 тыс, Узбекистанна - 10 тыс, Бурятия5а - 5 тыс, Татарстанна - 4 тыс, Саха Сиригэр - 3 тыс, Дьоппуонна - 2 тыс, Кэриэйэ5э - 1 тыс.
Итэ5эллэрэ - Буддиистар уонна христианнар.
Тыллара - Тыва тыла, нууччалыы билэллэр.
Финскэй Татаардар. Финскэй Татаардар, Татаар омугун - биир чааhа. Финляндия дойдутугар - 1 тыс. Татаар омуга олорор.
Өссө маны көр.
Саха сирин Татаардара, Бурят Татаардара, Швед татаардар уонна Эстония Татаардара.
DVD. DVD (ди-ви-ди́,  — цифровой элбэххэ туттуллар диискэ; өссө  — цифровой видеодиск) — билии тута сылдьар (носитель информации) диискэ формалаах, тас көрүҥүнэн компакт-диискэҕэ маарынныыр тэрил. Комакт-диискэттэн уратыта — кинитээҕэр кылгас лаазер сардаҥатын туттар буолан элбэх билиини суруйан илдьэ сылдьар кыахтаах.
DVD-привод — анал диискэлэри ааҕар уонна суруйар тэрил.
Bratz. Bratz — оҕо оонньуур куукулалара (үрдүктэрэ 25,4 см), 2001 сыллаахтан MGA Entertainment хампаанньа оҥорон таһаарар. 
Бастаан сиэрийэҕэ түөрт куукула баара — Ясмин (), Джейд (), Хлоя (), Саша (), кэлин атын персонажтар эбиллибиттэрэ. Б куукулалар орто саатаах кыргыттары ойуулууллар этэ. Уратылара: бөдөҥ төбө, хатыҥыр эт-сиин, ону таһынан макияжтаммыт ыйаастыгас харах, толору уос. 
АХШ уонна Дьоппуон тэрилтэтэ буолар. "Барби" () куклоҕа улахан конкурен. Салалтата - Чикаго (АХШ) уонна Осака (Дьоппуон).
Бытантай. Бытантай өрүс - Дьааҥы хаҥас салаата. Уһуна 586 км., тардыытын иэеэ 40200 км². Баһа Орулҕан сискэ баар. 
Тардыытыгар 2000 күөл баар. Алтынныттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Бөдөҥ салааларынан буолаллар: уҥа өртүттэн "Биллээх" (201 км.), "Тэҥки" (299 км.); хаҥас өртүттэн "Хобол" (101 км.), "Улахан Сакырыыр" (172 км.), "Аччыгый Саккырыыр" (123 км.) уонна "Кулгааҕа Суох"(140 км.).
Аал сырыыта төрдүттэн 120 км.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Пилиппиннэр (норуот). Пилиппиннэр () — Пилипиин дойдутун сурун омуга - 70%. Уопсай ахсааннара 110 мөлүйүөн (2009), олортон 91 мөлүйүөнэ Пилиппииҥҥэ олороллор. Онтон ордубута - АХШ (10 мөл.), Канада (2 мөл.), Австралия (1 мөл.), Кытай (995 тыһ.), Дьоппуон (885 тыһ.), Британия (687 тыһ.), Германия (456 тыһ.), Швеция (300 тыһ.), Россия (250 тыһ.), Монголия (50 тыһ.), Нидерланды (40 тыһ.), Ирландия (30 тыһ.), Франция (20 тыһ.), Испания (20 тыһ.), Исландия (11 тыһ.). Саха Сиригэр баара суо5а - 381 Пилиппиин омуга олорор (2008).
Висайя — 40 %, тагалы −21 %, илоки — 12 %, моро −7 %, кытайдар — 1,2 %. 86 % — католики, 10 % — мусульмане, остальные - местных верований. Относятся к южномонголоидному типу с европеоидным компонентом. Языки относятся к австронезийской семье. Государственный язык Филиппинской республики — тагальский язык.
Ираннар. ИРАННАР, Бэйэлэрин маннык этэллэр - Иран, Ирани дииллэр, онтон бэйэлэрин маннык суруйаллар - فارسی‌زبانان ایران. Биир саамай элбэх ахсааннаах уонна биир аан-дойду урдунэн тархаммыт омук буолар. Сир Шарын урдунэн уопсай ахсааннара - 55 млн. Ираннар. Дойдутугар 25-млн. Иран омуга олорбут (2008). Онтон ордубуттара - АХШ (10 000 000), Таджикистан (6 000 000). Уопсайа 200 араас омук дойдуларыгар олороллор.
Ирактар. Ирактар, норуод, Ирак дойдутун сурун олохтооҕо — 91 %. Элбэх Ирак омуга — АХШ-ка (4 000 000), Канаада (1 000 000), Германия (994 000) олороллор. Россияҕа — 400 000 Ирак омуга 2003 сыллаахха Ирак сэриититтэн олохсуйа кэлбит. Уосай ахсааннара — 40 мөл.