mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Франсуа Виет. Франсуа́ Вие́т, сеньор де ля Биготьер (; 1540 — 23 февраля 1603) Франция математик-учуонайа, символическай алгебра төрүттээччитэ. Бэйэтин үлэлэрин «Франциск Виета» диэн ааттыыра, ол иьин кинини «Виета» диэн ааттыыллара. Үөрэҕинэн уонна сүрүн идэтинэн-юрист.
Олоҕун туһунан.
1540 сыллаахха Фонтене-ле-Конт диэн куоракка төрөөбутэ. Аҕата идэтинэн-прокурор. Бастаан францисканскай монастырьга уорэммитэ, ол кэннэ Пуатье диэн Университетка бакалавр истиэпэнин ылбыта(1560). 19 сааьыттан бэйэтин дойдутугар адвокатынан улэлээбитэ. 1567 сылтан суудаарыстыбынай сулууспага улэлии көспутэ.
1570 сыллаахха «Математический Канон» диэн тригонометрия капитальный үлэтин суруйбута уонна Парижка 1579 сыллаахха таьаарбыта. 1571 сыллаахха Парижка олоро көспутэ, математиканан интириэһииргирэ уонна учуонай аатынан биллэрэ улаатан испитэ.
Ийэтин уонна үөрэнээччитин кэргэнэ принц де Роган сибээстэринэн Виет дуоһунаска түргэнник өрө тахсан Генрих 3 король сүбэһитэ буолбута, онтон Генрих 4 сүбэһитэ. Генрих 4 сорудаҕынан Виет Францияҕа Испанскай агеннар туспа бэлиэнэн суруйсууларын ааҕан Испанскай король Филипп 2 Виеты хара хомуһуннаах диэбитэ.
Король чугаһынааҕы иирсээнтэн Виет дуоһунаһыттан халбарыйан биэрэн (1584-1588), бэйэтин олоччу ахсааҥҥа анаабыта. Уһулуччулаах классиктар (Кардано, Бомбелли, Стевина уон да.а) улэлэрин уөрэппитэ. Инэн толкуйдатан элбэх үлэни суруйбута. Виет уопсай ахсааҥҥа сана символическай тылы киллэрбитэ- ‘’Общая арифметика’’.
Виета тыыннааҕар үлэлэриттэн сороҕо эрэ таһаарыллыбыта. Кини сүрүн улэтин ‘’Введение в аналитическое исскуство’’(1591 c.)-саҥа элбэх объемнаах трактат саҕаланыыта эрэ курдук көрөрө. Хомойуох иһин үлэтин кыайан салҕаабатаҕа. Учуонай быстах өлүүнэн өлүүнэн өлбүт курдук сабаҕалааһын баар.
Виета өлбүтүн кэннэ үлэлэрин сборнигын Голландия математига Ф.ван Схотен таһаартаабыта.
Научнай үлэтэ.
Виет сыала диэн- саҥа тылы ахсааҥҥа киллээрии. Саҥа тыл ахсаан чиничийиитигэр көмөлөһөн чэпчэтиини аҕалыахтаах диэн этиллибитэ.
Виет кэпсээһини икки чааска араар идэлээх: уопсай быраабылалар уонна чопчу ахсааннаах киллэриилэр, ол аата бастаан уопсай ахсаанна суоттуур ол кэннэ холобур аҕалар. Уопсай чааска биллибэт чыыһыларары эрэ буолбакка барыларын буукубанан суоттуур илэри “коэффициенты” диэн ааттаабыта. Аһаҕас дорҕооҥҥо-биллибэт чыыһылаларга, онтон бүтэй дорҕооҥҥо-коэффициеннарга.
Алгебраическай кубулутуулары олус диэн сатыыра-холобур, переменнайдары солбуйара эбэтэр биир өттүттэн көһөрөрүн сатыыра, ол бириэмэҕэ олус диэн итэҕэйбэттэрэ, сатаабаттара. Виет үс бэлиэлэри туттара: эбии, көҕүрэтии уонна түҥэтии.
Саҥа ньыыма олус диэн чэпчэкитик, көннөрүтүк ылыммыта. Виета бэлиэлэрин араас учуонайдар сыаналаабыттара уонна өссө дириҥник үөрэтэн саҕалаабыттара. Салҕааччыларынан ааҕыахха сөп Хэрриота, Жирара уонна Отреда, алгебраическай көрүҥҥэ 16 үйэҕэ Декарт аҕалбыта.
Атын Виета көрүннэрэ:
Кэриэс.
Франсуа Виет аатынан 1935 сылга кратер ааттаммыт Ый көстөр өттүтүгэр.
Трихомонаднай. Трихомонада () — паразитическое простейшее, который является возбудителем венерического заболевания трихомониоз.
Киһи сүрэҕэ.  Киһи сүрэҕэ-суптугур быһылаах,көҥдөй былчыҥ орган. Сүрэх көҥдөйө икки сүрэх ытарҕатыгар уонна икки кутуйатыгар арахсар. Сүрэх хаҥас ытарҕата уонна кутуйата холбуһуктара "артериальнай сүрэх" үөскэтэллэр. Сүрэх уҥа ытарҕата уонна кутуйата холбоһуктара "венознай сүрэх" үөскэтэллэр. Сүрэх тардыытын аата систола, босхо барааhынын аата-диастола.
Киһи сүрэҕин быһыыта хас киһи аайы тус-туспа көрүҥнээх. Сурэх быһыыта киһи сааһыттан,     доруобуйутунан, этиттэт хааныттан тулуктаах. Улахан киһи сүрэҕин уһуна 10-15 см, кэтитэ 8-11 см уонна иннин, кэннин размера 5-8.5 см. Сүрэх ыйааһына эр дьоҥҥо 332 г. онтон дьахтарга 253 г..
Хаан биир эрэ хайсаннан барарыахтаах, эбэтэр сүрэх ыыппыт хаана төттөрү кэлэн сүрэҕи хаанынан толоруо этэ. Хаан биир хайысхаҕа барарыгар кылаапан диэн анал сэп баар, ол кылаапан хааны ыытар эбэтэр бүөлүүр. Хаҥас ытарҕа уонна кутуйа икки ардытыгар баар кылаапан аата двухстворчатай кылаапан диэн. Уҥа ытарҕа уонна кутуйа икки ардыгар баар кылаапан аата трехстворчатай кылаапан диэн, кини үс лепистоктан тутулуктаах. Сүрэххэ өссө артериальнай уонна тыҥа кылааппаннара баар..
Сүрэх ыарыылара. Киһи сүрэҕин ыарыылара: инсульт, инфаркт, ишимическай ыарыы (хаан эргиирин кытта сыһыаннаах), сорох сүрэх ыарыылара кылаапанай аппараатын кытта сыһыаннаах буолуон сэп (эпикарда, миокард, эндокарда, перкарда)..
  Сүрэҕи харыстааһын.                                                                                                                                                             1 – Табаҕы тардыма.                                                                                                                       2 – Аскын көрүнэ сырыт. Кини араас буолуохтаах уонна минньигэс, сыалаах аһы сиэмиэххин наада.            3 – Наар артериальнай давленияҕын кэмнии сыарат. Давленияҥ дэлби тахсар, түһэр буоллаҕын кардиолог бырааска бара сырыт.                                                      т 
4 – Хамсаныахтааххын. Күн аайы 3 км. Хамыахтааххын.                                                                                                   5 – Хааҥҥар холестириҥҥын көрүнэ сырыт. 
Литература:
1 - википедия.
Пифагор теоремата. Пифагор теоремата — геометрияҕа көнө муннуктаах үс муннук усталарын хабааннаһыытын көрдөрөр төрүт суолталлаах теоремата буолар.
Историята.
Былыргы китайскай "Чжоу би суань цзин" диэн кинигэҕэ 3, 4 уонна 5 өттүлээх үс муннук туһунан суруллубут. Мориц Кантор (, 1829 – 1920) диэн немецкай математик этиитинэн 3, 4 уонна 5 өттүлээх үс муннугу былыргы египетяниннар биһиги үйэбит 2300 сыл иннинэ тутталлар этэ. Ван-дер-Варден көрүүтүнэн, бу ньыманы былыргы Вавилонҥа  биһиги үйэбит XVIII үйэ иннинэ билэллэр этэ.
Бу теореманы былыгы греция филособа Пифагор аан маҥнайгыннан дакаастабыта диэн "Начала" үлэтигэр Евклид суруйбута.
Формулировката.
Көнө муннуктаах үс муннука, гипотенуза устатын квадраата катеттар усталарын квадраатарын сумматыгар тэҥнэhэр.
Дакаастабыла.
Пифагор теорематын дакаастааһына
АВС - көнө муннуктаах үс муннук, С - көнө муннук.
АВС үс муннка С оройуттан АВ гипотенузаҕа СН үрдүк түһэрэбит.
АСН уонна АВС атыылыы үс муннуктар.
СВН уонна АВС эмиэ атыылыы үс муннуктар буолаллар.
BC = a, AC = b, AB = c  диэн бэлиэлэри киллэрэбит.
Атыылыы үс муннуктар быраабылатыттан
a / c = HB / a
b / c = AH / b
Ол аата
a = c * HB
b = c * AH
Тахсбыт тэҥнэбиллэри холбуубут
a + b = c * HB + c * AH
a + b = c * (HB + AH)
a + b = c * A
bР = c * c
a + b = с 
Пифагор теоремата дакаастанна.
Тиамин В1. Тиамин В1 — сэниэни уонна доруобай метаболизмы организмҥа тутар. Оруолу оонньуур: энергэтическэй атыстаһыыга, ньиэрбинэй импульс аҕалыытыгар, хаан оҥоруутугар.
Рибофлавин В2. Рибофлавин В2 — түргэнник иҥэримтиэ.
Көмөтө:
Пиридоксин В6. Ѳҥө суох, элбэх кырыы формалаах кытаанах эттик. Ууга учугэйдик суураллар. Обмен веществ күүһүрдэр стимулятор. Киһиэхэ пиридоксин тиийбэт бэлиэлэрэ: депрессия туруга, баттах түһүүтэ, лабаалар утуйуулара.
Холин. Клетка мембранатын алдьаныыттан харыстыыр. Хааҥҥа холестерины кыччатар. Саамай холинынан баай ас - сымыыт уоһаҕа.
Магний. Магний () — дэгиттэр минерал. Иммунитиэттэн сүрэх ыарыытыгар тиийэ туһалаах минералынан хааччыйар.
Холестерин. Холестерин — органическэй сибээс. Ууга суураллыбат, арыыга уонна органическэй растворитэллэргэ учугэйдик суураллар. Холестерин 80%-на киһи организмыгар оҥоһуллар, холобура: быарга, оһоҕоско, бүөргэ.
Ожог. Суоһарыы иэнэ.
Сиэтии төһө ыараханын быһаарарга дириҥэ эрэ буолбакка иэнэ эмиэ улахан оруолу оонньуур. Иэни быһаарарга хас да ньыма баар:
Инструентальнай ньымалар – анал кээмэйдээх прибордарынан эмиэ билиэххэ сөп
Эмтэнии.
Эмтэнии аныырга суоһарыы иэнин, истиэпэнин, төһө ыараханын, дириҥин бастаан билиэххэ наада. Ыарыыны намтатар эмтэр (противовоспалительнай, анальгетик, наркотическай). Ол кэннэ бааһы обработкалыыллар, асептическай кэлгиэ ууруллар. Сиэтии улахан, ыарахан буоллаƽына хирургическай эмтэнии көрүллэр:
Гален. Гале́н (; 129 эбэтэр 131 сыл — 200 эбэтэр 217 сыл, баҕар 215 сыл буолуо) — гириэк төрүттээх Былыргы Риим учуонайа, бырааһа, уонна бөлөһүөгэ.
Кыра Азияҕа (билигин Туурсуйа сиригэр баар) Пергам куоракка баай архитектор дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бэйэтин кэмигэр уһулуччу үчүгэй үөрэхтэммит, элбэхтик айаннаан, элбэх эмтиир ньымалары баһылаабыт. Риим куоракка олохсуйбут, патрицийдары эмтииринэн дьарыктаммыт уонна кэлин Риим хас да императорын бырааһа буолбут.
Республиканскай онкологическай диспансер. Коечный фонд «Якутского республиканского онкологического диспансера» составляет 120 круглосуточных коек, в т.ч. 85 онкологических и 35 радиологических, 17 коек дневного пребывания пациентов. В структуре диспансера 4 стационарных отделения, поликлиническое отделение на 144 посещений в смену, отделение лучевой диагностики, клинико-диагностическая лаборатория, цитологическая лаборатория, эндоскопический кабинет, организационно-методический отдел.
История.
2017: Апробация метода радиочастотной абляции в лечении онкобольных.
В Якутском республиканском онкологическом диспансере 18 октября 2017 года был опробован метод радиочастотной абляции в хирургическом лечении онкобольных. Апробация метода прошла с помощью аппарата Cool tip-E.
Врачи онкологического диспансера протестировали аппарат для радиочастотного лечения онкобольных
Мастер-класс
Мастер-класс для якутских хирургов-онкологов по применению метода радиочастотной абляции провел кандидат медицинских наук, старший специалист по клинической поддержке компании MedtronicВадим Вишневский (Москва). Во время хирургического вмешательства у больного раком толстой кишки были удалены метастазы в печени. На операционном столе пациенту с помощью радиочастотной абляции воздействовали на опухоль в печени.
Как рассказал Вадим Вишневский, радиочастотная абляция — довольно популярный метод лечения, применяемый в онкологии. Абляция с латинского переводится как удаление, но при использовании данного аппарата, который привезен на ознакомительный мастер-класс в Якутск, опухоль не удаляется, пояснил врач. С помощью специфических игольчатых инструментов ток вводится в очаг опухоли. При этом пораженные болезнью ткани нагреваются и выжигаются. Полученная мертвая ткань (коагулят) после организуется в рубец. Вмешательство производится через операционные раны, лапароскопически или через кожу. 
Радиочастотная абляция
Радиочастотная абляция — метод лечения, относящийся к разряду интерстициальной термотерапии. От других методов отличается хорошей переносимостью, малым количеством осложнений, хорошей выживаемостью больных, которым не показано радикальное хирургическое лечение. Используется при опухолях печени, легких, почек, молочных желез, костей, надпочечников, щитовидной железы и др. Обеспечивает быстрое лечение опухолей до 5-7 см в диаметре.
Аппарат
Аппарат радиочастотной абляции — нестационарный, для его установки не нужно больших пространств, он несложен в установке и управлении. Что тоже немаловажно, не требует специального обучения хирургов.
Cool tip-E — аппарат для радиочастотного лечения онкобольных
По словам врачей, вполне возможно, что к 2019 году в Республиканском онкодиспансере появится свой РЧ-аппарат, и уже можно будет проводить высокотехнологичные радиочастотные операции.
Натуральнай чыыһыла. Натуральнай чыыһыла (лат. "Naturalis" - тустаах, сиэрдээх) – суотка тустаахтык тахсар чыыһыла (холобур, 1,2,3,4,5,6,7,8,9...). Натуральнай чыыһылалар кыраттан улахаҥҥа диэри улаатар утумнара-ситимнэрэ натуральнай эрээт дэнэр.
Натуральнай чыыһыланы быһаарар икки көрүҥ баар:
Мэлдьэхтээх уонна бүтүн буолбатах чыыһылалар натуральнай чыыһыла буолбаттар. Бары натуральнай чыыһыла множествота муҥура суох уонна formula_1бэлиэнэн бэлиэтэнэр.
= Натуральнай чыыһыла множествотын быһаарар аксиомалар =
Пеано аксиомата натуральнай чыыһылаларга.
formula_1множествоны натуральнай чыыһыларар множестволара диибит, өскөтүн ханнык эрэ formula_3 (биирдээх) элемент, formula_4функция следования диэн ааттанар (formula_5 функция formula_6область определениялаах) буоллахтарына уонна бу усулуобуйаларга эппиэттиир буоллаҕына: 
Натуральнай чыыһылалар теоретико-множественнай определениелара (Фреге-Рассел определениета).
Теория множеств быһыытынан ханнык баҕарар математическай системаҕа соҕотох объектынан множество буолар. 
Онон множество өйдҕбүлүттэн олоҕуран натуральнай чыыһылалар икки быраабыланан суруллаллар: 
= Натуральнай чыыһылалар операциялара =
Бүтэй операцияҕа сыһыаннаһар арифметическай операциялар: 
Теоретико-множественнай определениялар.
Тиһэх множество эквивалентноһын кылааһа натуральнай чыыһыла буоларын туһунан быһаарыыны туттуохха. Эквивалентность кылааһын formula_41множествонан бэлиэтээтэххэ, биекциянан төрүттэммит квадратнай скобкалаах сүрүн арифметическай операциялар бу курдук буолаллар: 
Ханна: 
= Литература =
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Натуральное_число
Макинтош. Остуоруйата.
Билиҥҥи олоххо күнтэн күн аайы биһиги олохпутугар компьютер киирэн иһэрэ элбээн иһэр. Компьютеры биһиги ханна баҕар туттабыт дьиэҕэ, үлэбитигэр, дьаарбайа да сылдьан туттабыт. Макинтош программа 1970 сыллаахха оҥоһуллан тахсыбыта Джеф Раскин салайыытынан. Программаны оҥорорго программирование тыла уонна оҥорор программист киһи оҥоруохтаах. 
Макинтош Программата.
Макинтош судургу программирование тылынан буолар, оттон саҥа макинтош 2.0 тахсыбытын кэннэ өссө чэпчээтэ улэлииргэ. Саҥа макинтошка уонна эргэ - макинтош 1.0 уратылара чахчы биллэр. Билиҥҥи кэмҥэ макинтош 2.0 программа оҥорорго быдан ордук макинтош 1.0 программатын кытта тэҥнээтэххэ. Ол курдук макинтош программатыгар киэҥ тупсуулаах муодуллар баар буоллулар Робот ,Саундс, ВСЛ ,АВС объектар уонна да атыттар.Холобур Саундс тыастары таһаарар кыах биэрэр ити макинтош crt муодултан быдан ордук. Саундс муодул тыастары уонна ырыалары тас файлартан киллэрэр кыахтаах уонна судургу операциялары онорор кыахтаах. 
Грап Сет Браш Стайл.
Макинтош уратыта диэн графическай туннук оҥоһуга буолар холобур хаачыстыбатын тупсарарга туһалаах заголовоктарын толорон биэрэргэ графическай түннүгү туруоран биэрэргэ кыах биэрэр. Макинтош сана кыахтарынан туһанан өссө кэҥэттэ урукку билиитин туһанан. Холобур өҥнөрүн ахсаана элбээн таҕыста Грап муодулга уруккуну кытта тэҥнээтэххэ.Ол гынан сорох өттүгэр сана Макинтош урукку макинтоштан - баһыйтарар курдук. Холобур Грап Сет Браш Стайл муодулга кыаҕа тиийбэт курдук Макинтош 2.0 кытта тэҥнээтэххэ.Ол гынан баран Макинтош трехмернай уруһуйунан быдан -чорбойон - тахсар, макинтош 2.0 ол кыаллыбат этэ.
Түмүк.
Түмүккэ этиэххэ наада Макинтош билиҥҥи кэмҥэ олох судургу өйдөнөр күүстээх программа буолуо дии саныыбын.
Литературата.
https://ru.wikipedia.org/wiki/Macintosh
Эбии. Эбии — арифметическай дьайыы. Чыыьыланы чыыьыла5а эптэххэ тахсар суума.
Төгүл. Төгүл тогуллээьин тэн эбиллээччилэр суумаларын булар арифметика дьайыыта.
Көҕүрэтии. Чыыьылаттан чыыьыланы коҕурэттэххэ тахсар эппиэт.
Тобохтоох түҥэтии. Тобохтоох тунэтии
Иммануил Бонфис. Иммануил Бонфис (, 1300–1377) — Франция математига уонна астронома.
Киьи аскаридата. Паразит текунук чиэрбэлэргэ киирсэр, аскаридоз диэн ыарыыны кебутэр. Космополит киьи оьогоьугар олорор. Иилистэр уоргана суох, аска утары хамныыр паразит буолар.Хаьаайынын уларыппакка сайдар паразит. Сымыыттара киьи организымыттан тахсан баран буорга ситэллэр. Аскарида личинкалара носоглотканнан, Мэйии дьелегес пластиналарынан сылдьыахтарын сэп. Мэйии инники ямкатыгар киирэн баран Мэйии инники доляларыгар тиийиэхтэрин сеп Мэйиигэ аскаридалар слуховой труба бэлэс дьелегестерунэн эмиэ тиийиэхтэрин сэп Бастаан ол дьелегестерунэн орто кулгаахха тиийэллэр, онтон во внутреннее ухо, ол внутренняй ухоттан мэйиигэ чэчэгэй унуохтарын пирамидаларынан тиийэллэр.
Аскарида класс Нематоды эмиэ атын коруннэрин курдук атыыра,тыьыта тус туспалар. Атыыра, тыьыта ураты бэлиээлэрдээхтэр. Атыыр аскарида укьатар органа сиэмэ таьаарар канааллаах трубка. Ол канал клоакаҕа аьыллар. Тыьы аскарида ууьатар системата ордук уустук. Онно киирэллэр: яичник, яйцевод,семяприемник, матка, семяизвергатель уонна влагалище.
Буоьааьын тыьытын семяприемнигар буолар. Иссиьэр кэмигэр атыыра тыьытыгаре от этин кэннигэр баар специальнай чорбохойдор комолорунэн сыстар
Аскарида бэйэтин сайдыытыгар куруук буолар эрэ суолунан барбат. Эбэьээт оьоҕос фазата миграционной (коьо сылдьар) фазаннан солбуллуохтаах диэн буолбат. Сорох личинкалар быарга хаалан хаалыахтарын соп уонна онно олуохтэрин соп комускуур клеткалар дьайыыларынан. Куустээх сотолго тахсар бронха силин кытта паразиттар улахан ахсааннара таьыгар тахсар. Ол иьин бастаан ярко биллибит суьуруу костуутэ кэлин намтыыр. Ол паразиттар ахсааннара аҕыйаабытыттан буолар
Деменция. Деме́нция ( — өйө суох) — киһиэхэ кэлин баар буолбут мэйии үлэтин кэһиллиитэ, урут билбитин-көрбүтүн төһөтө эрэ сүтэн, билэр-көрөр уонна ону-маны гынар кыаҕа сүтүүтэ, саҥаны отой да эбэтэр ыараханнык ылынар буолуута. Олигофренияттан уратыта деменцияҕа сиппит-хоппут мэйии үрдүкү функциялара ханнык эмит ыарыыттан эбэтэр мэйии трамватыттан сылтаан алдьаналлар. Ордук элбэхтик деменция кырдьар сааска көстөр (сенильнай деменция,  — кырдьыыны кытта ситимнээх). Дьон бу ыарыыны түөһэйии дииллэр. ВОЗ дааннайынан, 2015 сыллаахха 46 мөлүйүөн киһи деменциялаах этэ. 2017 сыллаахха бу сыыппара 50 мөл. диэри үрдээбит. Сылын ахсын 7,7 мөл деменция саҥа ыарыыта бэлиэтэнэр, хас биирдиитэ ыалларга да доруобуйа харыстабылыгар да ыар сүгэһэр буолар. 2050 сылга бу сыыппара 131,5 мөл. буолуо диэн сабаҕалыыллар. 
Чинчийэр чахчылар.
2013 сыллаахха Индияҕа медицинскэй наука институтун испэсэлиистэрэ ыыппыт чинчийиилэриттэн биирдэстэрэ, икки тылы туһаныы деменция сайдыытын харгыстыан сөп диэн быһаарбыта. Медицинскэй суруйуулары ырытыы 648 түбэлтэни икки тылынан кэпсэтэр дьоҥҥо, деменция ортотунан 4,5 сылга сайдар, биир тылынан эрэ кэпсэтэр киһиттэн ордугун көрдөрдө.
Кэнники кэмҥэ сайдыылаах дойдуларга убаһаны эрэйдиир дьон бырыһыанын аччатар туһунан чинчийиилэр баар буоллулар. Ол курдук, 2000 сыллаахха АХШ деменцията 11,6 бырыһыан эбит буоллаҕына, 2012 сылга ити курдук аҕыйаабыт: 8,8 бырыһыан.
Фосфатидерина деменция симпозиумун кэһии эбэтэр когнитивнай функциялары кэһии содулларын көрдөрөр 16 научнай чинчийии баар. 2003 сыл ыам ыйыгар АХШ эмп- томп хаачыстыбатын санитарнай надзорга управлениета (FDA) «доруобуйа туһатын туһунан сайабылыанньа» («Malifid healt clam») ФОСФАТИДЕРИНА этикеткаларга сыһыаннаан, фосфатидилсерина деменция сайдарыгар уонна улахан дьон когнитнай кэһиилэрин намтатыан сөбүн «диэн ааттаабыта. Ол эрээри, бу сайабылыанньа «олус хааччахтаммыт, эрдэттэн хааччахтаммыт, эрдэттэн научнай чинчийиилэр фосфатидилсерин фосфатидилсерин бу темаҕа билигин да биир санааҕа суох буолан, чинчийиилэр үксүлэрэ ынах мэйиититтэн буолбакка, фосфатидилсерина туһаныллыбытын көрдөрөллөр.
Куртах. = Куртах(желудок,латн. gaster) =
Куолай уонна синньигэс оһоҕос икки ардыгар баар,аһы буһарар көндөй,былчыҥ орган буолар.
куртах кураанах сабардама 0,5 лиитирэ буолар.Онтон ууннаҕына -3-4 лиитирэҕэ дылы тиийиэн сөп.Уһуна-18-20см,ууннаҕына- 24-26 см дылы.
Куртах тутулуга:.
Куртах былчархайдара: Киһи куртаҕар 15 мөлүйүөн кэринэ былчархай баар,биэс сүрүн көрүн баар:.
 Бу былчархайдар куртах согун оҥороллор. Күҥҥэ ортотунан 1-2,5 лиитирэҕэ дылы оҥоһуллар.
Куртах аһы буһарар сүрүн оруола:..
 Куолайтан киирбит аһылык куртах согун кытта буккуһан,куртах быччыннарынан буккуллан убуур.Куртах иһигэр ханнык уонна төһө элбэх ас киирбитинэн 20 мүнүүтэттэн ө чааска дылы тохтуур уонна чаас аайы синньигэс оһоҕоско ааһар.Куртах иһигэр аһылыктан сорох уута,тууһа,саахара иҥэһиллэр,белок тыырыллар. Куртах иэнэ-кураанаҕар 0,5 л., ас киирдэҕинэ 1-1,5 л. ,ууннаҕына ҥ л. дылы кэҥиэн сөп.Куртах аһылыгы буһарарга,иҥэмтилээх эттиктэри аһылыктан иҥэрэргэ суолтата улахан.
Сигэлэр:.
Слепцов Ю.Д - Мэнэ-Ханалас районнаа5ы балыыhaтын эндоскопист бырааhа.
Ньыыкан. Никон Алексеевич Васильев (1881 - 1984) — Ньыыкан кырдьаҕас, Ньыыкан эмчит, Ньыыкан ойуун диэн саха аймаҕар киэҥник биллибит XX үйэҕэ олорон ааспыт айылҕаттан бэриллиилээх сүдү кыахтаах киһи.
Олоҕун олуктара.
Билиҥҥи Дүллүкү диэн Үөһээ Бүлүү улууһун тыатыгар кини төрүүрүгэр III Үөдүгэй диэн ааттанар эбит, онно кыанар соҕус саха ыалын кыыһыгар төрөөбүт. Кини үөскээһинин туһунан сурах хоту номох буолбут кэпсээн баар. Ол маннык. Арай биирдэ кыыс от мунньа сылдьан сынньана сыттаҕына саннытыгар чыычаах кэлэн олоро биэрбит. Ол кэннэ кыыс иһигэр туох эрэ баара биллэн барбыт. Дьоно ойууну ыҥыран ойууннатан көрөллөр ону ойуун этэр, биир тоҥус ойууна өлөн баран саҥа төрөөрү гынар эбит, ону быһайын кыыскыт от мунньа сырыттаҕына чыычаах буолан кэлэн саннытыгар олорбут. Көрөөрүҥ эрэ, сотору моонньутугар чэр бэлиэлээх уол оҕо төрүө. Оннук буолбут, кэмэ кэлэн дьахтар оннук мэҥнээх уол оҕону төрөппүт, ол оҕо саха омугар Ньыыкан ойуун буолан улаатар.
Ньыыкан улахан гипнозтаах эбит, эмтиир дьоҕурун олоҕун тухары сылдьан сайыннарбыт. Сэбиэскэй былаас саҕана ойуннааһыны бобуу кэмигэр хаста даҕаны тутуллан хайыыга олоро сылдьыбыт. Ол даҕаны буоллар эмтиир ньыматын тохтоппотох. Эрэйгэ кыһалҕаҕа оһолго түбэспит дьон көрдөһөрө бэрт буолан сылдьарын тухары эмтии, өрүһүйэ сылдьыбыт. Ойууннуура эмиэ туспа бэйэтэ суоллаах эбит, тоҥустуу саҥаран кыырара биллэр.
Эдэр сааһыттан дойдутун уонна ол таһынан тас сахаларга үт, Хабаровскай кыраай сахаларыгар сатыылаан тиийэ хаампыт киһи эбит. Элбэҕи хомуйбут, көрбүт, билбит, үөрэппит. Этнографияҕа даҕаны сыһыаннаах эбит. Араас билсибит дьонун ситэн аахпаккын. Эдэр сылдьан норуот ырыаһытын кытары Кыыл олунаан Сергей Зверептиин хотуннан сылдьыбыттара биллэр, онно араас күүстээх дьоҕурдаах дьону кытары күөн көрсөн, бэрт даҕаны былдьаһан уоттаах ойууннар диэн аатыра сылдьыбыттар.
Кини эмтиир ньымата эмтээх оту туһаныы. Сайын кэлиитэ үөртээһин, хааннааһын эбит. Дойдутун эмтээх отторун үөрэтэн этэр эбит, дьиҥинэ хас биирдии ыарыыга сөптөөх оту булан эмтэннэххэ ыарыыны кыайаҕын.
Ньыыкан кырдьаҕас туһунан номох эрэ элбэх, кини билбит эмтээбит киһитэ баһаам. Ону таһынан бүгүн Үөһээ-Бүлүү Ороһутун педагогическэй музейыгар эмчиккэ анаан тус анал хос тэрийбитэ академик Чиряев К.С. илэ бэйэтинэн. Музейга кини туттубут маллара, бултуур сэбэ сэбиргэлэ, кыырарыгар кэппит таҥаһа, дьүҥүрэ мунньуллан сыталлар.
Киһини куруук өрүһүйэр быыһыыр буолан икки атахтаахха киһи кылааннааҕа, кэрэмэс киһи, сахаҕа үтүө холобур буолар диэн ахтыллар сүдү кырдьаҕас Ньыыкан эмчит.
Уһун араас түһүүлээх тахсыылаах эриллиилээх олоҕу олорон ааспыт, олоҕун тухары уонна ойохтоммут, элбэх оҕолоох. Бүгүн кини кэнэҕискилэрэ биһиги ыккардыбытыгар бааллар. Ньыыкан ойуун сүүс сааһын лаппа ааһан баран өлбүт. Көмүллэ сытар сирэ Үөһээ-Бүлүү Боотулуутугар.
Сигэлэр.
"Н.Е.Васильев." Норуот эмчитэ Ньыыкан. - Дь.: Бичик, 2011
"С.Т.Боескоров." Ньыыкан. - Дь.: Бичик, 2008
"С.Т.Боескоров." Ньыыкан норуот эмчитин туһунан ахтыылар. - Дь.: Бичик, 2001
Параллелограмм. Параллелограмм ( - сэргэ барар уонна γραμμή - сурааhын) - бу түөрт муннук, утары сытар өттүлэрэ бэйэ-бэйэлэригэр пааранан сэргэлэһэллэр, ол аата сэргэ көнө сурааһыннарга сыталлар. Чааһынай түбэлтэннэн параллелограм киэнэ буолар - көнө муннук, квадрат уонна ромб.
Параллелограмм бэлиэлэрэ.
Параллелограмм түөрт муннук ABCD буолар, мантан биир эмит тутаах туолар буоллаҕына: ∠A = ∠C, ∠B = ∠D.
Параллелограмм иэнэ.
Бу формулалар параллелограммна эрэ тутталлар.
Параллелограм иэнэ тэннэһэр уһуну олоҕко төгуллээбиккэ.
formula_1, ханна formula_2 - өттү уонна formula_3 - a өттүгэ уһуну тардылыбыкка.
Параллелограм иэнэ тэннэһэр икки быысаһа сытар өттулэрин муннук синусугар төгүллээбиккэ.
formula_4, ханна a b - параллелограмм өттүлэрэ, С - ити икки өттү икки ардыгар сытар муннук.
formula_5, ханна formula_6