mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Күөх муох тэллэйэ. Күөх муох тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга үүнэр. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 12-15 см тиийэр, көппөҕөр, кураанах, көнө ньуурдаах.
Туруупкалаах араҥата: саһархай, кэлин от куөхтүҥү.
Этэ: сырдык араҕас, көпсөркөй соҕус, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар.
Атаҕа: кытаанах, 12 см тиийэр уһуннаах.
&lt;/poem&gt;
Туттуута.
Саһархай тэллэйдэртэн питательноһа намыһах. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Чааччахаан. Бороҥ муох тэллэйэ эбэтэр Чааччахаан (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бэс уонна бэһи кытта булкаастаах кумахтаах сирдээх ойуурдарга үүнэр. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 5-15 см тиийэр, көнө ньуурдаах сииктээххэ салахайдаах.
Туруупкалаах араҥата: хоҥордуҥу табах өҥнөөх.
Этэ: саһархайдыҥы, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар.
Атаҕа: кылгас, аллараннан синньиир.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Сибиэһэйдии сииллэр. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар. Иҥэмтэлээх тэллэйдэртэн биирдэстэрэ.
Кыһыл муох тэллэйэ. Кыһыл муох тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга үүнэр. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 2-9 см тиийэр, көппөҕөр, кураанах, бастаан түүлээх өнө ньуурдаах, онтон хайыта барар. 
Туруупкалаах араҥата: саһархай, от куөхтүҥү.
Этэ: араҕас, көпсөркөй соҕус, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар.
Атаҕа: кытаанах, үөһэ модьуруур.
&lt;/poem&gt;
Хомуллар кэмэ.
Бэс ыйа – балаҕан ыйа.
Туттуллуута.
Саһархай тэллэйдэртэн питательноһа намыһах. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Ойуулаах муох тэллэйэ. Ойуулаах муох тэллэйэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга үүнэр. Аһыҥас кунуһу сөбүлүүр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: көппөҕөр, кураанах, бастаан түүлээх өнө ньуурдаах, онтон хайыта барар. 
Туруупкалаах араҥата: от күөхтүҥү саһархай, таарыйдахха халлаан куөҕэ буолар.
Этэ: араҕас, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар, минньигэс амтаннаах.
Атаҕа: синньигэс, кылгас, араҕас өҥнөөх.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, сибиэһэйдии сииллэр, тууһууллар.
Гематит. Гематит эбэтэр сангвин - бөлөхсүйбүт хаан курдук өҥнөөх былыр былыргыттан биллэр таас. Тимир оксидтара элбэх буоланнар маннык өҥнөнөр. 
Гематиты Туркестааҥҥа, Бразилияҕа, Италияҕа, Швейцарияҕа уонна АХШ сирдэригэр хостууллар. Украинаҕа Кривой Рог таһыгар хостонор. Арассыыйаҕа Курскайга уонна Ураалга.
Аба-хомуһуна.
Индияҕа былыргыттан хорсун буолуу уонна мындыр буолуу бэлиэтэ этэ. Европаҕа аптаах дьон таастарынан биллэрэ, бу тааһынан аптаах курууктары уонна аналлаах бэлиэлэри уруһуйдууллара.
Астрология.
Араактар уонна Скорпионнар таастара. Кыыс, Балык уонна Ыйааһын бэлиэлэрин анныгар төрөөбүт дьоҥҥо бу тааһы илдьэ сылдьыбаттарыгар сүбэлииллэр эбит.
Хризоберилл. Хризоберилл — күндү таас. Бериллий уонна алюминий оксидтарыттан турар таас. 1781 сыллаахха бу ааттарын ылбыттар. Гириэк "көмүс" диэн тылыттан () таһаарбыттар.
Кыһыл көмүс өҥнөөх таастартан ураты өссө хоҥор, кыһыл уонна фиолет өҥнөөх хризобериллар баар буолаллар.
Бразилияҕа, Мадагаскаарга уонна Цейлоҥҥа хостоноллор.
Аба-хомуһуна.
Былыргы индустар бу таас көмөтүнэн аптаах дьон көтөрдөр уонна кыыллар тылларын өйдүүргэ туһаналлар диэн итэҕэйэллэр эбит. Оттон коннөрү дьоҥҥо хризобериллар нус-хас сыһыаны уонна эмтэниини аҕалаллар. Саахалтан комүскүүр диэн эмиэ итэҕэйэллэр
Шпинель. Шпинель — рубииҥҥа майгынныыр хаан кыһыл таас. Бу өҥө хром булкааһыттан тахсар. Химия өттүттэн бу таас магний уонна алюминий оксиидтара.
Астрологияҕа сыһыана.
Хахай тааһа. Планетата — Сатурн.
Топааз. Топааз — Кыһыл байҕалга баар Топазос арыы (билигин Сент-Джонс) аатынан ааттаммыт араас өҥнөөх дьэҥкир күндү таас.
Аата үөскээбит өссө биир барыла: санскрит тылыгар "уот, сылаас" диэн суолталаах "tapas" диэн тылтан тахсыбыт буолуон сөп.
Куобах сиидэтэ. Куобах сиидэтэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Үксүн бэс ойуурдарга, суол кытыытыгар, бэстээх маардарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 12 см дылы, хаптаҕайдыҥы көппөҕөр, араҥастыҥы буурай эбэтэр кытархай. 
Туруупкалаах араҥата: сэлээппэтиттэн арахсыбат.
Этэ: кытаанах, араҕастыҥы үрүҥ, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар, минньигэс амтаннаах.
Атаҕа: 10 см дылы, синньигэс, кытаанах.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
От ыйын ортотуттан балаҕан ыйыгар дылы хомуллар. Намыһах хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, сибиэһэйдии сииллэр, тууһууллар.
Хатан тэмиэрийэ (тэллэй). Хатан тэмиэрийэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бэс ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 4-12 см, ортотугар көппөҕөр, чаҕылхай кыһыл өҥнөөх.
Туруупкалаах араҥата: от күөхтүҥү саһархай, таарыйдахха халлаан куөҕэ буолар.
Этэ: үрүҥ саһархайдыҥы.
Атаҕа: 5-9 см. Аллара модьуруур. Тиэрбэстэрдээх.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
От ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Маар тэмиэрийэтэ. Маар тэмиэрийэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сиригэр сэбирдэхтээх уонна булкаас ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 5-12 см, сымнаҕас хатырыктардаах.
Туруупкалаах араҥата: саһархай.
Этэ: саһархай, алдьаттахха халлаан күөҕэ буолар.
Атаҕа: 4-9 см. Аллара модьуруур. Сороҕор тиэрбэстэрдээх, улааттаҕына сүтэллэр.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
От ыйа — балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Хатырыктаах тэмиэрийэ. Хатырыктаах тэмиэрийэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин сииктээх сэбирдэхтээх ойуурдарыгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 7-12 см, бастаан кыһыл өҥнөөх, онтон киппииччэ кыһыл. Салахайдаах, хоҥор хатырыктаах.
Туруупкалаах араҥата: саһархай.
Этэ: араҕас, алдьаттахха уларыйбат.
Атаҕа: 5-9 см. Көҥдөй. Тиэрбэстэрдээх.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Ыылаах мас тэмиэрийэтэ. Ыылаах мас тэмиэрийэтэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха Сиригэр кедр ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 5-12 см, көппөҕөр, кыһыл өҥнөөх хатырыктардаах, олор быыстарынан араҕас этэ көстөр.
Туруупкалаах араҥата: кыһыллыҥы буурай.
Этэ: араҕас.
Атаҕа: 5-9 см. Аллара модьуруур.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Саарба сүүтүгэ. Саарба сүүтүгэ (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 4-5 см, Хоҥордуҥу, хатырыктардаах.
Туруупкалаах араҥата: чаҕылхай араҕас, сырдыыр.
Этэ: соломо саһархай.
Атаҕа: 4-6 см. Көҥдөй.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
От ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Долгунча (тэллэй). Долгунча (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх эбэтэр булкаас хатыҥнаах ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 4-13 см. Бастаан көппөҕөр, улааттаҕына боруонка быһыылаах буолар. Иһирдьэ иэҕиллибит түүлээх иилээх. Розатыҥы кыһыл, чуолкай көстөр тиэрбэстэрдээх.
Таҥалайдаах араҥата: араҕастыҥы роза өҥнөөх, чараас.
Этэ: сырдык саһархай, убаҕаһа аһыы амтаннаах, үрүҥ, дабаххай сыттаах. Салгыҥҥа өҥүн уларыппат.
Атаҕа: Кылгас. Көҥдөй. Сырдык роза өҥнөөх эбэтэр үрүҥ.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
От ыйа – балаҕан ыйа. Үрдүк хаачыстыбалаах тэллэй. Ол эрээри аһыы амтаннаах буолан тууһуохтарын иннинэ бастаан уһуннук буһараллар. Сэлээппэтин эрэ хатараллар.
Туртаайы. Туртаайы (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сииктээх тиит эбэтэр хатыҥ ойуурдарга үүнэр. Хатыҥ чараҥ саҕатыгар ордук хойуу буолар. Саха сиригэр барытыгар көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 7 см дылы. Түүлээх иилээх. Үрүҥ, сороҕор кытархай соҕус өҥнөөх.
Таҥалайдаах араҥата: розатыҥы үрүҥ.
Этэ: розатыҥы, убаҕаһа аһыы амтаннаах, үүт курдук. Салгыҥҥа өҥүн уларыппат.
Атаҕа: Орто. Сорох сиринэн көҥдөй. Сырдык роза өҥнөөх эбэтэр үрүҥ.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан иккис категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар эрэ.
Берилл. Берииллар — минерааллар кылаастарын — алюминий уонна бериллий силикааттарын ааттыыллар. Халлаан күөҕэ аквамарин, хараҥа от күөҕэ изумруд, көмүс гелиодор — бу барыта берииллар. Өҥө суох берииллары Гошен диэн аан бастаан көстүбут сирдэрин аатынан гошенит диэн ааттаабыттар. Кыһыл уонна роза өҥнөөх бериллары коллекционер аатынан морганит диэн ааттаабыттар. Онно майгынныыр Ураалга көстөр кыһыллыҥы-роза өҥнөөх таастары нуучча минералога В. И. Воробьев аатынан воробьевит дииллэр.
Ол гынан баран берилл диэн кыараҕас өйдөбүлгэ сырдык чээл күөх өҥнөөх таастары этэллэр.
Саамай сыаналанар берилл — кыһыл биксбит, холобур, караат чиэппэрдээх таас сыаната биир караата 2,5 тыһыынча дуоллар буолуон сөп
ASEAN. Соҕуруулуу илин Азия иллэрин ассоциацията (, "ASEAN") диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕа баар 10 дойду геополитика уонна экономика тэрилтэтэ. 1967 c. атырдьах ыйын 8 тэриллибитэ. Тэрийээччилэрэ Индонезия, Малайзия, Пилипиин, Сингапур уонна Тайлаан. Кэлин Бруней, Бирма, Камбодьа, Лаос уонна Вьетнам кыттыспыттара. Тэрилтэ сүрүн соруктара — кыттааччы дойдулар сайдыыларыгар сабыдыаллааhын, региоҥҥа эйэни уонна бигэ туругу харыстааhын.
ASEAN кыттааччы дойдуларын бүтүн иэннэрэ 4.46 млн км2, олохтоохторун ахсаана 580 млн киhи (аан дойду дьонун 8.7%).
Табаҕа дүөдэлэрэ. Мэҥэ-Хаҥаласка Табаҕа дэриэбинэтигэр 99 дүөдэ баар.
Тутулуга суох иллэр сомоҕолоһуулара. Тутулуга Суох Государстволар Түмсүүлэрэ, кылгас аата СНГ (). Сэбиэт Холбоhугун урукку сорох өрөспүүбүкэлэрин түмэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 1991 c. ахсынньы 8 тэриллибитэ.
Кыттааччылара:
Саха ата. Саха атаһа-Саха Өрөспүүбүлүкэтин атыыһыта. Кини монгол атын уонна аттарын кытары тэҥнээтэххэ улуу. Кини Саха сирин экстремальнай тымныы климатыгар бэйэтин адаптациятынан, ол иһигэр дириҥ хаары аннынан сытар үүнээйилэргэ бостууктары булар уонна олорго -70 °C (-94 °F) тиийэр кыахтаах.
Сылгылар, арааһа, сахалартан бу оройуоҥҥа, 13- с үйэттэн саҕалаан Чыҥыс хаан ыйааҕынан тахсыбыттарыгар, биллэрин курдук, бу оройуон нэьилиэгэр олохсуйан олорбут кыыллар удьуора буолбатахтар быһыылаах.
Уратылар уонна характеристика.
Бу боруода ортотунан 140 см (13,3 илиилээх) атыыр оҕустартан 136 см (13,2 см) уонна атын хотугу боруодалартан уратылаах, шетландскай сылгы уонна Исландия сылгылаах, хойуу сиэллээх, ыарахан сиэллээх.]
Саха сылгытын хас да тииптээх баар.Хотугу тиип-ыраас Саха, сороҕор Орто Халыма эбэтэр Верхоянскай ат диэн ааттыыллар. Үксүгэр атах ойуулаах хараҥа балаһаны уонна хараҥа өҥнөөх балаһалары киллэрэн баран, тус-туспа, хараҥа эбэтэр сырдык өҥнөөх кытархай өҥнөөх. Атыыра 139 см (13,3 ч) холкуоска ортотунан 137 см (13,2 см) кээмэйдииллэр. Бу суорт саамай сыаналаах дииллэр. Иккис көрүҥэ-соҕурууҥҥу кыракый тиип, ону тэҥэ ыраас боруоданан ааҕыллар. Орто үрдүгэ 135 см (13,1 ч) атыыра 132 см (13,0 ч) биэ аттыгар баар. Үһүс суорт-Соҕурууҥҥу тиип, атын боруодалары кытта бопсуу түмүгэ уонна киин Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт. Бу тиип 141 см (14,0 ч) атыыра уонна 136 см (13,2 см) биэ аттыгар мээрэйдиир.
Арчыһыттар. Арчыһыттар - 
Кондаков В.А. барыла.
1 клан - начинающие и ученики.
2 клан - имеющие трехгодичный опыт и результаты в работе.
3 клан - имеющие более четырех лет опыта и довольно заметные результаты работы, получившие признание у населения и у руковдства Ассоциации народной медицины РС (Я).
4 клан - целители, имеют 5 летний опыт работы, уже признаные целители- арчыһыты.
5 клана по девятый - это высшие уровни.
Географическай балаһыанньа. Географическай балаһыанньа — Географическай балаһыанньата — сир үрдүгэр баар ханнык эмэ объект кинилиин хардарыта дьайсар, кинини кытта ханнык эмэ сибээстээх атын объектары кытта сыһыаннаһыыта. Атын объектар туһааннаах объекка куһаҕаннык да, үчүгэйдик да дьайыахтарын сөп, онтон Г. б. табыгастаах уонна табыгаһа суох диэн сыаналанар. Г. б. тулалыыр эйгэ быһыыта-майгыта уларыйарыттан тутулуктанан уларыйа туруон сөп.
Ылыллыбыт сирэ.
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маннайгы тахсыыта. — Дьокуускай: Бичик, 1993. − 112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Муссон. Муссон — сайын кыһын хайысхатын утарыта уларытар тыал. Сайыҥҥы М. байҕалтан кыһыҥҥы М. континентан үрэр. Итинник уларыйыы уу уонна кураанах сир сылыйыылара дьыл кэминэн араастарын кытта сибээстээх.
Кариба Һейн. Кариба Һейн (, 1988–), Аустралия биир артыыската, диэн сериалга уһуллан биллибитэ. Кини Соҕуруу Африка Республиката диэн дойдутугар төрөөбүтэ. Билигин Аустралияҕа олорор.
Фһиби Тонкин. Фһиби Тонкин (нучч. Фиби Тонкин, англ. Phoebe Tonkin), Аустралия эдэр ыччатын биир инникитэ, артыыска, диэн сериалга уһуллан биллибитэ.
Клэр Һолт. Клэр Һолт (), Аустралия дойдутун артыыһа, эдэр ыччатка киэҥник биллэр, сериалга уһулла сылдьар.
Пертһ. ПЕРТ - арҕаа Австралия портовай куората, дойду биир бөдөҥ куората буолар, киһитин ахсаанынан 4-үс миэстэҕэ турар уонна Арҕаа Австралия штат киинэ. Дьон ахсаана - 1 987 471 киhи. Олортон 1 миллионтан тахса кытайдар, 500 000 - кэриэйдэр, Дьоппуон дойдутуттан - 100 000. Онон кыараҕас харахтаах омуктар баhыйаллар уонна куорат дьонун ахсааныттан 68,7% ылаллар. Кэлин ахсааннара күүскэ үрдүү турар. Ону таhынан элбэх саха, нуучча, Африка омуктара бааллар. Кэнники бириэмэ5э ньиэмэстэр уонна таджиктар ахсааннара үрдүүр.
История.
Перт куорат бэс ыйын 13 күнүгэр 1829 с. капитан Джеймс Стирлинг диэн киһи "Колония Свон Ривер" көҥүл олохсуйар киин курдук төрүттээбит эбит. Күн билиҥҥэ дылы Арҕаа Австралия штат салайар резиденцията баар.
Аччыктааһын. Аччыктааһын диэн биир улахан иэдээҥҥэ киирсэр турук буолар. Билигин аан дойду үрдүнэн 2 миллиард 338 мөллүйүөн аччыктыыр киһи баар, олортон 920 мөллүйүөнэ өлөр туруктаах. Саамай тот аччыктаабат дьонноох дойдулар - Канаада, АХШ, Аустралия, Саҥа Зеландия, Германия, Швеция, Норвегия, Дьоппуон. Онтон саамай аччыктыыр дьонноох дойдулар - Индия (400 мөл), Кытай (250 мөл) уонна Африка дойдулара. Саха Сирэ син тот соҕус дойдуларга киирсэр.
Автотрофтар. Автотрофтар атыннык оҥорооччулар эбэтэр продуценнар — тыыммат айылҕаттан органиканы синтезтыыр организмнар: үүнээйилэр, салахайдар, сорох микробтар.
Сорох автотрофтар энергияны Күнтэн ылаллар (фототрофтар), сорохтор (хемотрофтар) — тыыммат айылҕа химия реакцияларыттан.
Аазимут. Аазимут — меридиан уонна кэмнэнэр эттик ыккардынааҕы муннук. 
Дьиҥнээх аазимут географическэй меридиантан ааҕыллар, магнитнай аазимут магнитнай меридиантан ааҕыллар.
Ылыллыбыт сирэ.
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Айсберг. Айсберг — байҕалга уста сылдьар эбэтэр чаардаан олорор муус хайа. Айсберг континент леднигыттан быстан түһэр, үрдүгэ 70-100 м буолар, 5/6 — 9/10 уу анныгар буолар.
Плейстоцен паарката. Плейстоцен паарката диэн Саха Сирин хотугулуу илинигэр, Черскэйтэн 30 км соҕуруу баар айылҕа паарката. Плейстоцен, ол эбэтэр бүтэhик Муус үйэ, кэминээҕи хотугу хонуу куйаардарын экосистемаларын төнүннэрии, хаттаан оҥоруу эксперимена буолар.
Паарка территориятын иэнэ 20 км2, кини тула 600 км2 иэннээх буфернай зона баар.
Кыыллар.
Пааркаҕа баар кыыллар:
"Сиэмэхтэр:"
Бэдэр,
бөрө,
кырса,
эһэ,
сиэгэн
"От аһылыктаахтар:"
Таба,
тайах,
чубуку,
бизон,
саха ата
Пааркаҕа баар буолуон сөптөөх кыыллар:
"Сиэмэхтэр:"
Амур леопарда,
сибиир баабыра,
азия хахайа
"От аһылыктаахтар:"
Як,
сайга,
мускустаах оҕус,
икки арҕастаах тэбиэн
1936 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XI Сайыҥҥы Олимпия онньуулара 1936 сыл атырдьах ыйын 1-16 күннэригэр Германия Берлин куоратыгар буолаллар.
1980 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1980 сыллаахха Арассыыйа Москва куоратыгар 1980 сыллаахха от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 3 күнүгэр дылы буолан ааспыттара. Кыттааччы ахсаана 80 дойдуттан 5179 эбит. Барыта 2-3 кэмпилиэк мэтээл 21 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Ооннььулар бойкота.
ССРС Афганистаҥҥа саба түһүүтүн кэнниттэн АХШ бэрэсидьиэнэ Джимми Картер 1980 сыл сайыҥҥы Олимпия оонньууларын бойкотка ыҥырбыта. Ол кэнниттэн элбэх дойдулар кыттарга аккаастаммыттара, кыттыахтаах дойдулартан 66 дойду кыттыбатаҕа. Ираан бойкокка кыттыбатаҕа ол гынан баран бэйэтэ Афгаан сэриитин сэмэлээн хамаандатын эмиэ ыыппатаҕа. Кытай эмиэ бойкокка кыттыбатаҕа даҕаны Тайпей хамаандата ыҥыраллыбытын утаран бэйэтин хамаандатын ыыппатаҕа. Ол дойдулар Либерти Белл Классик диэн күрэстэри Филадельфия куоракка ыыппыттара.
2000 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXVII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 2000 сыллаахха Аустралия Сидней куоратыгар буолан ааспыттара.
1996 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXVI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1996 сыллаахха АХШ Атланта куоратыгар буолан ааспыттара.
1992 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1992 сыллаахха Испания Барселона куоратыгар буолан ааспыттара.
1988 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXIV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1988 сыллаахха Корея Сеул куоратыгар буолан ааспыттара.
1984 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXIII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1984 сыллаахха АХШ Лос Андьелес куоратыгар буолан ааспыттара.
1932 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. X Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1932 сыллаахха АХШ Лос Андьелес куоратыгар буолан ааспыттара.
1976 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1976 сыллаахха Канада Монреаль куоратыгар буолан ааспыттара.
1972 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XX Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1972 сыллаахха Германия Мюнхен куоратыгар буолан ааспыттара.
1968 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XIX Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1968 сыллаахха Мексика Мехико куоратыгар буолан ааспыттара.
1964 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XVIII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1964 сыллаахха Дьоппуон Токио куоратыгар буолан ааспыттара.
1960 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XVII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1960 сыллаахха Италия Ром куоратыгар буолан ааспыттара.
1956 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XVI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1956 сыллаахха Австралия Мельбурн куоратыгар буолан ааспыттара.
1952 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1952 сыллаахха Финляндия Хельсинки куоратыгар буолан ааспыттара.
1948 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XIV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1948 сыллаахха Холбоhуктаах Хоруоллук Лондон куоратыгар буолан ааспыттара.
1908 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. IV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1908 сыллаахха Холбоhуктаах Хоруоллук Лондон куоратыгар буолан ааспыттара.
1928 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. IX Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1928 сыллаахха Недерланд Амстердам куоратыгар буолан ааспыттара.
1924 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. VIII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1924 сыллаахха Франция Париж куоратыгар буолан ааспыттара.
1900 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. II Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1900 сыллаахха Франция Париж куоратыгар буолан ааспыттара.
1920 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. VII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1920 сыллаахха Бельгия Антверпен куоратыгар буолан ааспыттара.
1912 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. X Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1912 сыллаахха Швеция Стокhольм куоратыгар буолан ааспыттара.
1904 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. III Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1904 сыллаахха США Сент-Луис куоратыгар буолан ааспыттара.
2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. 2012 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпия оонньуулара, ол эбэтэр XXX Олимпиада, Холбоһуктаах Хоруоллук Лондон куоратыгар от ыйын 27 күнүттэн Атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы буолбута, ол кэнниттэн 2012 сыллааҕы сайыҥҥы паролипиада атырдьах ыйын 29 күнүттэн балаҕан ыйын 9 күнүгэр дылы буолбута.
Лондон куорат Олимпия оонньууларын ыыппыт куораттартан бастакынан үстэ ыыппыта: 1908 уонна 1948 сыллардаахха эмиэ Лондоҥҥа ааспыта.
Жеребьевка процеһа.
Олимпия оонньууларын ыытар жеребьевка 2003 сыллахха от ыйын 15 күнүгэр саҕаламмыта. Тоҕус куорат кыттыбыта: Гавана, Стамбул, Лейпциг, Лондон, Мадрид, Москва, Нью Йорк, Париж уонна Рио де Жанейро.
2004 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр Олимпия оонньууларын тутар комитет куорат ахсаанын биэс куоракка дылы аҕыйаппыта: Лондон, Мадрид, Москва, Нью Йорк уонна Париж.
2005 сыл олунньу уонна кулун тутар ыйдарын устата Олимпия хамытыата ол куораттары көрбүтэ от ыйын 6 күнүгэр Лондоҥҥа буолар диэн биллэрбитэ.
Оонньуулар.
204 дойдулартан кыттар санааларын биллэрбитэ. Ону тэҥэ 4 киһи олимпия былааҕын кытта кыттыбыта - биир Соҕуруу Судантан, үс киһи - Антилия арыыларыттан сылдьар. 
Спорт көрүҥнэрэ.
2012 сыл сайыҥҥы олимпиадаҕа 26 спорт көрүҥүгэр күрэх буолбута. 2009 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр спорт көрүҥнэрин испиэһэгэр дьахтар боксын биэс весовой категорияларыгар эппитиэрэ. 
Сахалар Олимпия оонньууларыгар.
2012 сыл сайыҥҥы олимпиадаҕа Саха Сириттэн кыттыбыттара:
2016 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXXI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 2016 сыллаахха Бразилия Рио де Жанейро куоратыгар буолбут Аан дойдутааҕы спортка уонна культураҕа күрэс. . 2016 сыллааҕы Паралимпия оонньуулара онно же буолаллар уонна тэрийээччилэрэ оннуктар эмиэ.
Күрэскэ кыттыбыт куораттар.
2016 сыл сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ханна буоларын быһаарыы процеһа 2007 сыл ыам ыйыгар саҕаламмыта. Хас куорат бэйэ туһунан сайаапканы 2007 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр диэри ыытыахтааҕа. Толору сайаапканы 2008 сыл тохсунньу 14 күнүгэр диэри ыытыахтааҕа. 2008 сыл бэс ыйыгар испиһэк кылгатыллыбыта, уонна 2009 сыл алтынньы 2 күнүгэр биллэриллибитэ.
Америкалар
Азия
Европа
Сайаапканы ыыппыт куораттар.
2008 бэс ыйыгар бу куораттар испиэһэктэн таһаарыллыбыттара:
Азия
Европа
Харыйа кубачыына. Харыйа кубачыына (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Харыйа эбэтэр харыйа булкаастаах ойуурдарга үүнэр. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: Бастаан хаптаҕай, онтон боруонка курдук. Араҕастыҥы кыһыл, чээл күөхтүҥү оттеноктаах.
Таҥалайдаах араҥата: Араҕастыҥы кыһыл. Баттаатахха көҕөрөр.
Этэ: араҕастыҥы-кытархай, көпсөркөй, кэлин чээл күөх. Убаҕаһа аһыы амтаннаах, кытархайдыҥы араҕас, дабаххай сыттаах.
Атаҕа: 2-3 см. Көҥдөй. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар, маринуйданар, эбэтэр тута буһаран сиэнэр.
Бэс кубачыына. Бэс кубачыына (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Бэс эбэтэр тиит булкаастаах ойуурдарга үүнэр. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 10-15 см, көнө ньуурдаах, арыылаах, иһирдьэ эриллэр ыылаах. Араҕастыҥы кыһыл, оранж өҥнөөх.
Таҥалайдаах араҥата: Араҕастыҥы кыһыл. Баттаатахха көҕөрөр.
Этэ: араҕастыҥы-кытархай, көпсөркөй, алдьаттахха бастаан кытарар онтон чээл күөх буолар. Убаҕаһа кытархайдыҥы араҕас, үчүгэй баҕайы дабаххай сыттаах.
Атаҕа: 10 см дылы. Бастаан кытаанах, онтон көҥдөй. 
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар, маринуйданар, эбэтэр тута буһаран сиэнэр. Сиикэйдии сиэххэ эмиэ сөп. Киһи иигин кытардар.
Хаарчаана (тэллэй). Хаарчаана (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх эбэтэр инньэлээх ойуурдарга бөлөхтөрүнэн үүнэр. Түспүт сэбирдэхтэр анныларыгар баар буолар.
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 8-15 см. Кураанах, чараас түүлээх, үрүҥ, сороҕор кытархай бээтинэлэрдээх.
Таҥалайдаах араҥата: Маҥан, эбэтэр халлаан күөхтүҥү маҥан.
Этэ: кытаанах, үрүҥ, уута суох. Үчүгэй сыттаах.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Тууһанар эрэ.
Хаар төбө (тэллэй). Хаар төбө (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга Саха сиригэр барытыгар үүнэр. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 20 см дылы. Түүлээх иһирдьэ иэиллибит иилээх. Сииктээх, салахайдаах, сороҕор кытархай бээтинэлэрдээх.
Таҥалайдаах араҥата: Нисбегающие
Этэ: Кытаанах гынан баран тостуркай. Убаҕаһа үрүҥ, салгыҥҥа саһарар, амтана аһыы, үчүгэй сыттаах.
Атаҕа: Кытаанах. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар.
Үүттээх тэллэй. Үүттээх тэллэй (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга Саха Сиригэр барытыгар үүнэр. 
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ: 10-25 см. Бастаан хаптаҕай, көппөҕөр, ортотугар батары баттаммыттаах. Онтон боруонка курдук. Кураанах, үрүҥ, кэлин кыратык кытарар.
Таҥалайдаах араҥата: Батсаан үрүҥ, онтон кытархай, нисходящие
Этэ: Кытаанах гынан баран тостуркай. Убаҕаһа суох, үрүҥ, салгыҥҥа саһарар, амтана аһыы.
Атаҕа: Кытаанах, үрүҥ, көҥдөй.
&lt;/poem&gt;
Туттуллуута.
От ыйыттан балаҕан ыйыгар дылы хомуллар. Сылаастык тууһанар.