mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Матаркина Нарыйа. Матаркина Нарыйа - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Томпо улууһуттан төрүттээх. Буулдьанан ытыыга Арассыыйа спордун маастара. Тренерэ Чугунов Сергей Давыдович.
Быһаарыылар.
Бассариев Александр. Бассариев Александр - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1996 сыллааҕы төрүөх. Дьокуускайтан төрүттээх. Буулдьанан ытыыга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Христофоров Николай Иванович.
Быһаарыылар.
Губарев Александр. Губарев Александр - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Боксаҕа бастакы спортивнай арзрядтаах. Тренерэ Леонов Александр Петрович.
Быһаарыылар.
Саморева Илона. Саморева Илона - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1994 сыллааҕы төрүөх. Томпо улууһуттан төрүттээх.Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Аржаков Егор Дмитриевич.
Быһаарыылар.
Парников Михаил. Парников Михаил — Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Нам улууһуттан төрүттээх. Боксаҕа маастарга хандьыдаат. Тренерэ Павлов Владимир Иванович.
Быһаарыылар.
Петрова Екатерина. Петрова Екатерина - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1996 сыллааҕы төрүөх. Дьокуускайтан төрүттээх.Оҕунан ытыыга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Олесов Борис Борисович.
Быһаарыылар.
Трофимов Будимир. Трофимов Будимир - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.
1994 сыллааҕы төрүөх. Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Николаев Прокопий Дмитриевич.
Быһаарыылар.
Кычкина Екатерина. Кычкина Екатерина - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Харбааһыҥҥа Саха сирин имбэлииттэргэ спартакиадатын кыайыылааҕа. Тренерэ Кычкина Анна Васильевна.
Быһаарыылар.
Аммосов Иван. Аммосов Иван - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Чэпчэки атлетиканан дьарыктанар. Имбэлииттэр бастакы Бүтүн Арассыыйатааҕы спартакиадаларыгар 1500 м сүүрүүгэ боруонса призер. Тренерэ Андреев Дьулустаан Михайлович.
Быһаарыылар.
Степанова Айыллаана. Степанова Айыллаана — Саха сиригэр киэҥник биллибит төрүөҕүттэн көрбөт ырыаһыт оҕо. Ньурба улууһун Өҥөлдьө нэһилиэгэр ийэтинээн Наталья Кузьминичналыын олорор. 2010 сыллаахха «Этигэн Хомус» күрэс кыттыылааҕа.
Сигэлэр.
Газета «Якутия» 16.03.2010:Птичка певчая
Физико-техническай лицей. Физико-техническай лицей (толору аата "Академик Владимир Петрович Ларионов аатынан Дьокуускай куорат "Физико-технический лицей" муниципальнай үөрэх тэрилтэтэ").
Лицейга физика, математика предметтарын ураты омук тылыгар улахан болҕомто ууруллар. Бу предметтар дириҥэтэн үөэрэтиллэллэр. 
Лицей дириэктэрэ - Соловьева Александра Максимовна. 
Устуоруйата.
Бу үөрэх тэрилтэтэ урукку аата "Саха-Турок Анатолийскай колледжа". 
Билиҥҥи туруга.
Билигин Лицейга 5-тэн 11-с кылааска диэри барыта 387 оҕо уэрэнэр. Үөрэнэ киирии куонкурус быhыытынан ыытыллар. Киириэн баҕалаахтар математикаҕа уонна нуучча тылыгар тургутан көрүүнү бараллар. Лицей математика учууталларын көҕүлээhининэн сылын ахсын 4-с уонна 5-с кылаастарга математикаҕа куорат чемпионатын ыытар, ону таhынан сайыҥҥы уонна кыhыҥҥы математическай оскуолалары тэрийэр. 
Лицей историяҕа учуутала Ирина Прокопьевна Петрова оҕолор ортолоругар дебаты тэрийэн ыытыыга, дебат курэхтэрин дьүүллээhиҥҥэ бүтүн Россия үрдүнэн биир биллэр киhиннэн буолар, оттон информатика уонна саҥа информационнай технологиялар учууталлара Романов Юрий Николаевич сыл ахсын муус устар 12 күнүгэр бүтүн дойду үрдүнэн космонавтикаҕа сыhыаннаах интэриниэт-викторина ыытар. Омук тылын дириҥэтэр сыалтан сайын ахсын лицей элбэх оҕолоро араас омук сирдэригэр тылы үөрэтэр оскуолаларга үөрэнэллэр. 
География учуутала Леонид Владимирович Подвигин үөрэтэр оҕолоро республика олимпиадаларыгар бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьаллар, онтон 2010-2011 үөрэх сылыгар кини уэрэппит оҕото бүтүн дойдутааҕы олимпиада призёра буолары ситиспитэ. 
Лицейга саха тыла уонна культурата орто сүһүөх бары кылаастарыгар үөрэтиллэр. Физкультура предметын чэрчитинэн оҕолору чэгиэн-чэбдик туруктуурга элбэх үлэ ыытыллар, холобура, уолаттарга айылҕаҕа чугаhатар уонна тулалыыр эйгэҕэ харыстабыллаах сыhыан үөскэтэр сыалтан сылын ахсын куннээн айылҕаҕа тахсыы тэриллэр. 
Бүгүҥҥү туругунан, В.П.Ларионов аатынан Физико-технический лицей предметнай олимпиадалар уонна да атын үөрэх уонна иитии үлэ көрдөрүүлэринэн республика киин куоратын биир бастыҥ орто үөрэҕин тэрилтэтинэн буолар. 
Лицей интернет-сайтын аадырыhа - http:/ /ftl.yaguo. ru
Строителей уулусса 13/1 дьиэтигэр баар, приёмнай телефона 8 4112 439113.
Абрамова Оксана Ивановна. Абрамова Оксана Ивановна — балет артыыһа, Российскай Федерация, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, Ойуунскай аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2001).
Олоҕун олуктара.
1968 с. балаҕан ыйын 25 күнүгэр Усуйаана улууһун Тумат бөһүөлэгэр төрөөбүтэ. Новосибискайдааҕы хореография училищетын 1986 с. бүтэрбит. 
1986—2003 сс. Дьокуускайдааҕы музыка тыйаатырын балетын артыыһа.
2004 сылтан Дьокуускайдааҕы хореография училищетыгар классическай үҥкүү педагога.
Адамова Ксения Кирилловна. Адамова Ксения Кирилловна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
1929 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. 1946 с. Ньурба колхуос тыйаатырыгар артыыһынан киирбитэ. Щепкин аатынан тыйаатыр училищетын 1955 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Дьокуускайга Ойуунускай аатынан тыйаатырга үлэлээбитэ. Гражданскай килбиэнин иһин бэлиэнэн наҕараадаламмыта.
Араабтар. Араабтар ( عرب‎, ʿarab , Arab people , Арааб дьонноро), Аан Дойду 3 улахан ахсааннаах омуга (Кытайдар - 1.5 млрд уонна Хинди - 768 млн) уонна уопсайа 34 судаарыстыба 60% нэһилиэнньэтин ылаллар, 17 дойду сүрүн уонна төрүт омуга буолар. 
Араабтар - Арааб тыла саҥараллар, ону таһынан Француз уонна английскай тылы билэллэр үксэ. Араабтар уопсай ахсааннара 350 мөллүйүөн курдук, үксэ Арааб дойдуларыгар (30 тахса дойду) олороллор, ону таһынан Францияҕа, Америкаҕа, Аустралиаҕа, Италияҕа, Испанияҕа, Англияҕа, Германияҕа, Канаадаҕа, Дьоппуон, Кэриэйэ дойдуларга ынырык элбэх арааб эмиграннара олороллор. Арассыыйаҕа арааб диаспората эмиэ улаатан эрэр. Саха Сиригэр 2300 арааб олорор эбит.
Румыннар. Румыннар (Урумыыннар) (, ромынь), Румыния төрүт уонна сүрүн олохтоохторо. 
Румынияҕа 23,8 тахса миллион румын олорор, ону таһынан маннык дойдуларга олороллор Румынияттан көһөн барбыт румын эмиграннара: АХШ (1 мөл), Италия (1 мөл), Франция (900 тыһ), Дьоппуон (800 тыһ), Канаада (620 тыһ), Германия (350 тыһ), Молдавиа (250 тыһ), Швеция (100 тыһ), Арассыыйа (80 тыһ), Саха Сирэ (5 тыһ), Норвегия (4 тыһ). Румыннар тыллара - Румын тыла, ону таһынан иккис тыллара английскай тыл.
Акимова Акулина Николаевна. Акимова Акулина Николаевна — саха ырыаһыта.
Олоҕун олуктара.
1969 сыллаахха Уус Алдан Майаҕаһыгар төрөөбүтэ. 
М. Н. Жирков аатынан музыкальнай училищены 1991 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Музыка Үрдүкү оскуолатын вокальнай кылааһын бүтэрбитэ. 
1987 сылтан «Туймаада» вокальнай ансаамбыл ырыаһыта.
Алексеев Александр Иванович. Алексеев Александр Иванович - үҥкүүһүт, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1958 сыллаахха Горнай Кэптинигэр төрөөбүтэ. Хабаровскайдааҕы култуура институутун 1983 с. үҥкүү кэллэктиибин салайааччыта диэн идэни ылан бүтэрбитэ. 1983 сылтан Саха сирин судаарыстыбаннай үҥкүү ансаамбылын артыыһа. 1992 сыдтан Үҥкүү Национальнай тыйаатырын дириэктэрэ.
Аманатова Варвара Аркадьевна. Аманатова Варвара Аркадьевна - ырыаһыт, СӨ үтүөлээх артыыһа.
1973 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. Илин_Сибиирдээҕи култуура институутун Улан-Үдэҕэ 1995 с. бүтэрбитэ. Иэхэй-Чуохай бөлөххө (СахаКонцерт) үлэлээбитэ..
Аммосов Айаал Александрович. Аммосов Айаал Александрович — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Саҥа Дьыл. Саҥа дьыл — Араас норуоттар халандаардарын эргийбитин (сыл бүппүтүн кэннэ саҥа эргииргэ барарыгар бырааһынньык).
Тохсунньу 1 күнүгэр бастаан рим императора Юлиус Цезарь олохтообут.
Саҥа дьыл күнэ араас норуоттарга.
Григориан халандаар.
Сир үрдүнэн Григориан халандаарын дойдулар үксүлэрэ Тохсунньу бастакы күнүгэ бырааһынньыктанар. Бастаан Чуумпу океан Карибати арыылартан саҕалаан сири эргийэн баран Чуумпу океаҥҥа баар Мидуэй арыыларга кэнникинэн бырааһынньыктыыллар.
Дьэбириэйдэр саҥа дьыллара.
Рош Ха-Шана (ивр. ראש השנה‎) диэн Пасха ааспытын кэннэ 163 күн буолан баран бырааһынньыктанар (Балаҕан ыйын 5 күнүттэн алтынньы 5 күнүгэр дылы буолуохтаах).
Кытайдар Саҥа дьыллара.
Кытай саҥа дьылы кыһыҥҥы саҥа ый тахсыытыгар бэлиэтэнэр, григориан халандаарыгар тохсунньу 21 күнүттэн олунньу 21 күнүгэр дылы буолуон сөп. Дойду хоту өттүгэр дьиэни персик лабаатынан, мандарин маһынан киэргэтэллэр, онтон дойду соҕуруу өттүгэр абрикос маһын. Киэһэтинэн дракон үҥкүүтүн ыыталлар, олус кыраһыабай хаамсыыта киэһэ уонна түүн ааһар.
Сахалар Саҥа дьыллара.
Саҥа дьыл харыйата.
Саҥа дьылга хайаан да Саҥа Дьыллааҕы Харыйа туруораллар уонна үгэс быһыытынан элбэх фейерверк ыталлар.
Саҥа Дьыллааҕы Харыйа. Саҥа Дьыллааҕы Харыйа, Сахаларга уонна аан дойду омуктарыгар барыларыгар Саҥа Дьыллааҕы уонна Ороһуоспа атрибута, үксүн харыйа уонна бэс буолар. Саҥа Дьыллааҕы харыйаны эбэтэр бэһи гирлянданан уонна араас мишуранан, оонньуурдарынан киэргэтэллэр. Кини тула эргийэллэр, ыллыыллар. 
Үгэс быһыытынан Саҥа Дьыллааҕы харыйа ахсынньы 25 күнүттэн аныгы сыл тохсунньу 7 чыыһылатыгар дылы туруохтаах, үксүгэр тохсунньу 14 кэнниттэн (Эргэ Саҥа дьылы ылан баран) хомуйаллар.
Андросов Виталий Тимофеевич. Андросов Виталий Тимофеевич — үрдүк категориялаах терапевт-быраас, медицинскай наука кандидата, ХИФУ доцена, мелодист, ырыаһыт, "Саха" НКИК общественнай сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, ХИФУ медицинскай институтун бүтэрбиттэр ассоциацияларын салайааччыта, "Алампа" көҥүл түмсүү түсчүтэ, РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. 
Олоҕун олуктара.
1951 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр Уус Алдан Бороҕонугар төрөөбүтэ. 1968 сыллаахха Дьокуускай куорат 2-с нүөмэрдээх орто оскуола бастакы физ-мат кылааһын бүтэрбитэ.
1974 с. Саха университетын медфагын бүтэрбитэ. 1984 сыллаахха Москваҕа кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ.
Айар үлэтэ.
Бастакы ырыатын («Суоппар ырыата») 1964 с. суруйбута. Барыта 130-тан тахса ырыаны суруйда.
Апросимов Василий Васильевич. Апросимов Василий Васильевич — Тускун (13.12.1952—2007) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Айар үлэтэ.
Айымньылара.
«Алгыстаах айаҥҥа», «Куоһанар кустук көҥүл көстүүтэ» кинигэлэри суруйбута. Кини эрдээксийэтинэн «Начиная с Якова Кычкина» (саха артыыстарын туһунан көрдөөх кэпсээннэр хомуурунньуктара) уонна «Эдэр саас үөрүүтүн күлүмэ» диэн ааттаах хоһоон хомуурунньуга тахсыбыттара. 
Кинигэлэрэ.
Быыс кэннинээҕи бэтиэхэлэр. — Дь.: «Бичик», 2010. — 112 с.
Аржаков Никита Иннокентьевич. Аржаков Никита Иннокентьевич — СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1962 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр Аллайыаха Ожогино сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Үрдүкү тыйаатыр училищетын 1991 с. бүтэрбит. Ол кэнниттэн режиссердар Үрдүкү куурустарын бүтэрбит. «Сахафильм» туруорааччы режиссера.
Артемьев Дмитрий Егорович. Артемьев Дмитрий Егорович - үҥкүүһүт, СӨ үтүөлээх артыыһа.
1963 сыллаахха ахсынньы 3 күнэ Чурапчы Дьабылатыгар төрөөбүтэ. Хабаровскайдааҕы култуура институутун 1985 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Үҥкүү судаарыстыбаннай ансаамбылыгар балет артыыһа буолбута. Аан дойду омуктарын үҥкүүлэрин толорор.
Архипов Иван Деевич. Архипов Иван Деевич историк, архивист.
1944 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Ыйылаһыгар төрөөбүтэ. 1972 с. СГУ-ну бүтэрбитэ. Мэҥэлэри араҥаччылыыр уопсастыбаҕа үлэлээбитэ.
Атласов Василий Николаевич. Атласов Василий Николаевич - саха култууратын пропагандииһа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо.
1945 с. олунньу 15 күнүгэр Уус Маайаҕа Нооторо нэһилигэр төрөөбүтэ. Кэргэнин Валентина Николаевнаны кытта1989-1999 Мэҥэ Хаҥаласка "Сото" диэн ааттаах этнокультурнай комплексы туттаран үлэлэппиттэрэ. Билигин "Ытык Хайа" этно-уһаайбаны Дьокуускай куоракка үлэлэтэллэр.
Атласова Валентина Иннокентьевна. Атласова Валентина Иннокентьевна — саха култууратын тарҕатааччы.
Олоҕун олуктара.
1948 с. муус устар 15 күнүгэр Мэҥэ Хаҥаласка Дьабыл нэһилиэгэр төрөөбүт. Кэргэнин Атласов Василий Николаевичтыын 1989—1999 Мэҥэ Хаҥаласка «Сото» диэн ааттаах этно-культурнай комплексы туттаран үлэлэппиттэр. Билигин «Ытык Хайа» этно-уһаайбаны Дьокуускай куоракка үлэлэтэллэр. 
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун ытык киһитэ
Афанасьев Афанасий Дмитриевич. Афанасьев Афанасий Дмитриевич — артыыс.
Багынанова Зоя Петровна. Багынанова Зоя Петровна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара.
Биэс оҕолоох.
Ииппит кыыһа — Потапова Елизавета Федотовна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Айар үлэтэ.
Кэргэнин Потапов Ф. Ф. кытта Нерюнгри куоракка куукула театрын, республикаҕа соҕотох оҕо театырын, иилээн-саҕалаан үлэлэппиттэрэ. Оҕолорго анаан И. Гоголев остуоруйалара, П. Ойуунускай, Н. Заболоцкай айымньыларыттан быһа тардыылар оонньоноллор. 
Хойукка кэмҥэ Зоя Багынанова театр сүгүрүйээччилэригэр Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Анна Ахматова, Борис Пастернак, Өксөкүлээх Өлөксөй, Анемподист Софронов, Платон Ойуунускай, Иван Арбита, Семен Данилов, Леонид Попов, Петр Тобуроков, Иван Гоголев айымньыларыттан иһиллибит моноспектакль толорор. Итини таһынан, Зоя Багынанова толоруутугар Варвара Потапова, Наталья Харлампьева, Саргылана Гольдерова, Антонина Гаврильева, Александра Григорьева, Анна Парникова, Дархаана, Венера, Умсуура хоһоонноро театр үрдүкү сценатыттан ааҕыллаллар.
Кэргэнин, Ф. Ф. Потапов, сырдык кэриэһигэр анаан «Дьээбэ» куукула театрын тэрийэн үлэлэтэр. Театр оҕо тэрилтэлэригэр, оскуолаларга оонньуур. Улуустары кэрийэн, инбэлиит-оҕолорго, тулаайах оҕолорго босхо спектакль көрдөрөр. 
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Баишев Геннадий Семенович. Баишев Геннадий Семенович — балет артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1946 сыл кулун тутар 12 күнүгэр Нам улууһун Намыгар төрөөбүтэ. Новосибирскай хореографияҕа училищетын бүтэрбитэ. Ойуунускай аатынан тыйаатырга балет артыыһынан үлэлээбитэ. 1991 с. Национальнай Үҥкүү тыйаатырын уус-уран салайааччытынан анаммыта.
Саха литэрэтиирэтин судаарыстыбаннай түмэлэ. Саха литэрэтиирэтин судаарыстыбаннай түмэлэ - саха литэрэтиирэтин устуоруйатын кэпсиир, көрдөрөр тэрилтэ. 
Муус устар 17 күнүгэр 1970 сыллаахха аһыллыбыта. Түмэл саха норуотун государственнай, общественнай деятелин, учуонайын, саха сэбиэскэй литературатын төрүттээччитин Платон Алексеевич Ойуунускай аатын сүгэр. Литературнай музей бастаан П. Ойуунускай 1935-1938 сыллаахха дылы олорбут дьиэтигэр арыллыбыта.
Билигин комплекс үс дьиэттэн турар: суруйааччы Тааттатааҕы төрөөбүт балаҕанын куопуйата; отутус сыллардаахха П.А.Ойуунускай дьиэ кэргэнинээн олоро сылдьыбыт мемориальнай музей-дьиэтэ уонна 1981 с. үлэҕэ киирбит икки этээстээх таас уораҕайа киирэр. Экспозициятын былаанын түмэл бастакы салайааччыта Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай уонна суруйааччы Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон оҥобуттара. Билигин түмэл дириэктэрэ норуодунай суруйааччы Николай Алексеевич Лугинов. 
Экспозиция.
1980 сыллаахха музей икки этээстээх, саха балаҕанын моһуонунан оҥоһуллубут таас дьиэлэммитэ. Онно саха литературатын историятын сиһилии көрдөрөр экспозиция арыллыбыта.
Билиҥҥи кэмҥэ экспозиция хас да салаалаах:
Түмэлгэ литэрэтиирэ биэчэрдэрэ, ускуустуба, култуура диэйэтэллэрин кытта көрсүһүүлэр, оҕолорго аналлаах араас өрүттээх күрэстэр, поэзия киэһэлэрэ ыытыллаллар.
Павлов Семён Павлович. Павлов Семён Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, разведчик.
Олоҕун олуктара.
1923 с. Бэрдьигэстээххэ төрөөбүтэ. 1942 с. армияҕа ыҥырыллыбыта. Семён Павлов 1943 с. саҥатыттан саҕалаан сэриини 1945 с. Прага куоракка түмүктүөр диэри 22-с Фастовскай мотострелковай биригээдэ иккис батальонун бастакы ротатыгар автоматчигынан, разведчигынан сэриилэспитэ. Биэс төгүл бааһырбыта да госпиталларга эмтэнэн үтүөрэ-үтүөрэ бэйэтин чааһын булан, салгыы кыргыһыы хонуутугар төннөн испитэ.
Биригээдэ чулуу разведчига үс уордьанынан, элбэх бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Бу наҕараадалар хас биирдиилэрэ хорсун буойуҥҥа ханнык сыананан тиксибиттэрин командование наҕараадалыыр лиистэриттэн көрүөххэ сөп. Холобурга маннык быһа тардыыны ааҕыаҕыҥ:
«Фастов к. иһин кыргыһыыларга т. Павлов хорсун буойун буоларын көрдөрдө. Куорат анныгар өстөөх 32 саллаатын, эппсисиэрин кыдыйда, фельдфебелы билиэн ылла. Фастов-2 станция иһин охсуһууга, өстөөх тыылыгар киирэн 2 миномет расчетун, 5 фашиһы суох гынна. Ручной пулемётунан өстөөх танковай десанын, 18 саллаатын, 2 эпписиэри өлөрдө». Докумуон бу аҕыйах тылларыгар хайдахтаах геройство көрдөрүллэрий?! Соҕотох бу түбэлтэ Семён Павлович куттанары билбэт эр санаалаах герой буоларын туоһулуур.
Оттон сэрии бүтүөр диэри өссө элбэх бойобуой холобурдары көрдөрбүтэ. Аҥардас докумуоннарга киирбитинэн 130-ча фашиһы суох оҥорбута. Павлов бэйэтээтэринии, командирдар бэйэлэрэ харахтарынан көрбүттэрин эрэ билинэллэрэ, оттон разведчик түүн-күнүс сырыыларын, өстөөх тыылыгар хапсыһыыларынкомандирдар барытын ааҕар кыахтара суоҕа. «Туйгун разведчик» бэлиэлээх буойун бэйэтэ этэринэн, кини инники кирбиини баһаам элбэхтэ туораабыта. Семён Павлов — сулуһа суох герой. Кырдьаҕас буойун 2011 с. олохтон туораабыта.
Дьячковскай Семён Федотович. Семён Федотович Дьячковскай — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх спортсмен. 
Олоҕун олуктара.
1922 с. билиҥҥи Горнай улууһун Киров нэһилиэгэр төрөөбүт. 
1942 сыллаахха 20 саастааҕар сэриигэ баҕа өттүнэн, бэйэтэ тылланан барбыт. Уралга Бершеть байыаннай горнизонугар 19-с туспа хаһыйар биригээдэтигэр отделение хамандыыра буола үүммүт. Ильмень күөллээҕи сэймэктээһиҥҥэ бастакы бойобуой сүрэхтэниитин ылбыт. 1946 с. демобилизацияламмыт. Сэрии хонуутуттан Кыһыл Сулус уордьаннаах уонна мэтээллэрдээх эргиллибит.
С. Ф. Дьячковскай өр кэмҥэ лесопункт тэрилтэ салайааччытынан үлэлээбит. Эдэр сааһыттан тэтиэнэх, кытыгырас буолан, оччолорго спортка биллэр-көстөр ситиһиилэммит.
1940 с. сэрии иннигэр оройуоннарынан, куораттарынан хайыһарга эдэр ыччат комсомольскай кросстара маассабайдык ыытыллара. Онно республика үрдүнэн 13 киһи «Комсомольскай кросс актыбыыһа» диэн значогунан, анал грамоталарынан наҕараадаламмыттар. Кинилэр ортолоругар Горнайтан Бэрдьигэстээх орто оскуолатын VII кылааһын үөрэнээччитэ Семен Дьячковскай биир бастакынан ылбыт.
Сэрии кэнниттэн 1947 с. Дьокуускайга буолан ааспыт республика сайыҥҥы спартакиадатыгар 17 хамаанда кыттыбыт. Онно 188 спортсмен чэпчэки атлетикаҕа уонна спорт национальнай көрүҥнэригэр күрэхтэспит. Курдаһан тустууга Горнайтан Семён Дьячковскай чемпион аатын ылбыт. 
Спортка ситиһиилэрэ.
Семён Фетодович хайыһарга республикаҕа күүстээх сүүрүүгүнэн 1940 с. биллибитэ. Кини онно бэйэ оҥоһуу хайыһарынан 3 көскө II миэстэни ылбыта.
Сэрии кэнниттэн Ленинградскай уобаласка сылдьан, 2 көмкө хайыһарынан сүүрүүгэ II миэстэлээх призёр буолбута.
1971 с. Баһылай Манчаары спартакиадатыгар хапсаҕайга 45-тэн үөһэ саастаахтарга III миэстэни ылбыт.
Васильев Юрий Алексеевич (Бахлай). Васильев Юрий Алексеевич (Дьураай 
) — Чолбон рок-бөлөх кыттыылааҕа. 
1961 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. Ийэтэ Федора Варламовна Васильева, ҮөҺээ Бүлүү Өргүөтүттэн төрүттээх. Үс саастааҕар өлөн хаалбыт, онон оҕо дьиэтигэр иитиллибит.
Тумус Мэхээлэ (Тумусов Михаил Сысоевич). Тумусов Михаил Сысоевич эбэтэр Тумус Мэхээлэ — бөлөһүөк, ырыа суруйааччы. Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр сэбиэттии олорон «Чолбон» бөлөҕүн иннинэ тэриллэ сылдьыбыт «Кэнтик» бөлөҕү тэрийбит киһи.
Олоҕун олуктара.
1953 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтиккэ төрөөбүт.
Тыл. Өй. Билии (кэмпириэнсийэ). “Тыл. Өй. Билии” кэмпириэнсийэ - оҕону сахалыы тыыҥҥа иитиигэ туһуламмыт, норуот кэмпириэнсийэтэ диэн ааттанар, сыл аайы ыытыллар тэрээһин. Манна уопсастыба бэйэтэ туруорар сүрүн боппуруостарын дьүүллэһэллэр, кэпсэтии аһаҕастык уонна сытыытык барар. Кэмпириэнсийэ 2011 сыллаахха онус төгүлүн ыытылынна.
Тэрийээччи "Айылгы" уопсастыбаннай тэрилтэ.
Онус кэмпириэнсийэ туһунан.
Кыым хаһыакка Тыл. Өй. Билии
Сайдыс (ассоциация). Сайдыс - 90-с сылларга Саха сиригэр киэҥник биллэ сылдьыбыт учуонайдар уонна специалистар ассоциациялара. 
1992 с. Шамаев Уйбаан көҕүлээһининэн тэриллибитэ. 
Олохтоох нэһилиэнньэ промышленноска киириитин, айылҕа харыстааһынан, тыаҕа тутуу барыытын, наука уонна идэ үөрэхтээһин сайдыытын хайысхаларыгар үлэлээбитэ. 
Бастакы президенынан наука эдэр дуоктара ЕЕ. Петров буолбута, кэлин СГУ бастакы проректора Кириллин Н.Д. уонна Шамаев И.И. вице-президенынан талыллыбыттара.
Таай. Таай — оҕоҕо ийэтин бииргэ (кытта) төрөөбүт убайа, сурдьа. Олус улахан ытыктабыллаах уруу. Сорох сиргэ "таайыбына" дииллэр эбит.
Таай сыдьаана сиэнигэр (племянник по матери), ону aahaн, сиэнин сыдьааныгар таай буола турар. Онон, бу ypyypҕаһыы сиэринэн, аар кырдьаҕас быыкаа оҕону таайым диир". Билигин уруурҕаһыы тылын дьон сахалыытын туттубат кэриэтэлэр.
Маны таһынан сорох сиргэ "таай" диэн эдьиий оҕотун ааттыыллар эбит.
Аҕа ууһа. Аҕа ууһа — биир эр киһиттэн төрүттээх, хас да ийэ ууһун холбуур удьуор дьон. 
Холобур, Хахсык аҕатын ууһа. Дьүөлэкээн аҕатын ууһа. Өйдөбүлүнэн: ханнык аҕа ууһа буолара, кырамаатыкатынан: тардыы ситимэ (ким аҕатын ууһа) буолара сөпкө бэриллибит. Аҕа ууһунан хаһаайыстыба тэринэн олороллор.
Аҕа дойду. Аҕа дойду — киһи төрөөбүт дойдута, дойдулаах судаарыстыбата. Холобур, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии бэтэрээнэ.
Аҕа баһылык. Аҕа баһылык — глава. Аҕа баһылык (бас бэринэр кэрискэтинэн) — 
1. Баһылыктартан саамай улаханнара (Арассыыйаҕа — дойду бэрэсидьиэнэ, Саха сиригэр — Өрөспүүбүлүкэ Бэрэсидьиэнэ; онтон анныкыларга — бирэмийиэр, миниистирдэр уо.д.а.); 
2. Дьиэҕэ-уокка ыал аҕата (баһылыга).
Аҕа (ийэ) төрдө. Аҕа эбэтэр ийэ төрдө - удьуору төрүттээбит киһи. Аҕа, ийэ төрдүн улаханнык ытыктыыллар, киэн тутталлар. Ол ытыктабылларын, киэҥ санааларын ыччаттарыгар иҥэрэллэр. 
Туттуу холобура: Аҕам төрдө улуу булчут киһи.
Аҕас кылын. Аҕас кылын — "эр киһи ойоҕун аҕаһа" (Свояченница). 
Туттуу холобура: Аҕас кынныҥ үтүө санаалаах барахсан этэ, Адаамнааҕы өйөөн-убаац, сүбэлээн-амалаан илдьэ олорбута.
Айыы үөрэҕэ. Айыы үөрэҕэ — "ай" диэн туохтууртан үөскээбит "Айыы (Үрдүк Айыы) диэн тыл "айааччы" (творец) диэн суолталал Онон сахалар, Айыы айбыт буолан, "айыы дьонобут" диэн ааҕыналлара. Айыы киһитэ Айыыга үҥэрэ, дьылҕа, ыйаах, оҥоһуу мүччүрүйбэтин итэҕэйэрэ. "Баары таҥара айбща ол иһигэр киһини эмиэ айбыта. Таҥара айбытын хомотор, алдьатар, өлөрөр — таҥараҕа аньыы буолар" диэн өйдүүд. лэрэ. Аньыыны оҥорбот буола сатыыллара. Сиэри, куолуну тутуһаллара. Онтон туоруур сэттээх дииллэрэ. Үтүөҕэ тардыһыылаах, наар үтүөнү оҥорор, үтүөнү саныыр киһи айыы санаалаах аатырара. Онон туох үтүө барыта Айыыны кытта, туох мөкү барыта куһаҕан тыыны кытга ситимнээх, туох үчүтэйи оҥоруу барыта — айыы, туох куһаҕаны оҥоруу барыта — аньыы диэн бэйэ-бэйэтиттэн тахсан иһэр, ис- иһиттэн ситимнээх өйдөбүллээх былыргыттан сүппэккз тиийэн кэлбит итэҕэл буолар.
Саха итэҕэлин анал дьиэҕэ үөрэппэт буолтарын иһин, хас биирдии ойуун, удаҕан уонна былыргыны, саха итэҕэлин билээччи дьиэтэ, ону ааһан хас биирдии кыһалҕалаах дьиэтэ — саха итэҕэлин тарҕатар дьиэ буолбута саарбаҕа суох. Ону иилэ хабан, дьиэҕэ-уокка бэйэ-бэйэттэн үөрэнии, бэйэ-бэйэнн үөрэтиһии үйэттэн үйэҕэ барбыта, үгэс тарҕаныыта салҕана турбута мөккүөрэ суох. Ону Үрдүк Айыы (Үрүҥ Айыы, Үрүн Аар Тойон) үөрэҕин курдук ылыналлара, өйдүүллэрэ — ханнык баҕарар итэҕэлгэ буолбут, буолуохтаах суол. Ол иһин даҕаны улуу Кулукуоскай "Сайын кэлиитэ" бэйиэмэтигэр: "Онтой Үрүҥ аар тойон үөрэҕинэн, Айыы тойон анабылынан, Н Дуксуурдаах буура дохсун - ." диэн суруйдаҕа.
Атах оонньуута. Атах оонньуута — ким атаҕар ордук кыанарын быһаарсар улахан көҕүтүһүүлээх, күрэстэһиилээх, сурахтаах, ааттаах-суоллаах оонньуулар. 2003 сыллаахха Арассыыйа ил хамыыһыйата спорт көрүҥүнэн ааҕар буолбута. . Үгэс быһыытынан ыһыах программатыгар булгуччулаах буолар. 
Саха Сирин туруорсуутунан "Азия оҕолоро" аан дойду оонньууларыгар троеборье быһыытынан киирэр, онно кылыы, ыстаҥа уонна куобах. киирэллэр
Атах оонньууларын көрүҥнэрэ.
үс уо.д.а. быластаах өтүүнү эбэтэр өссө ат өргөнүн курдарыгар баанан баран, "төбөтө сиртэн биир чиэппэр өрө хоройон иһиэр диэри", итиэннэ атаҕын ылара түргэнэ бэрт буолан, "атаҕын икки арда сарыыланан (атаҕа силлиһэн) көстүөр диэри" олус түргэнник.