mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Байрак Митхат. Митхат Байрак (, 1929 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр төрүүбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Сакарья ил, Адапазары -- 2014 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр өлбүтэ) — турок омугун тустууга, Олимпиада оонньууларын икки төгүллээх чөмпүйүөнэ.
Успуорка карьерата.
Митхат Байрак көҥүл тустуунан 1948 сыллаахха оччолорго киэҥник биллэр, сураҕынан, бир бастыҥ бөҕөстөрү бэлэмнээн таһаарар «Сакарья Гюнеш» диэн тустуу кулуубуттан дьарыктанан саҕалаабыта. Сотору буолан баран, ол түмүгэ көстөн, Турция көҥүл тустууга национальнай сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирбитэ. Митхат Байрка Газанфер Билге, Мехмет Октав, Хусейн Эркмен уонна Джеляль Атик курдук Турция биир саамай биллэр, улахан ааттаах суоллаах уонна ытыктанар тириэньэрдэригэр утумнаахтык дьарыктаммыта.
Митхат Байрак олоҕор саамай улахан бастакы түһүлгэтэ 1955 сыллаахха Барселона куоракка түстэммитэ. Онно норуоттар икки ардыларынааҕы Сир ортото байҕал оонньууларын турнира ыытыллыбыта. Бу улахан түһүлгэҕэ кини хонноҕо арыллан тустубатаҕа уонна бастакы улахан уопута буолан, орто аҥаардаах ыйааһыҥҥа бэһис миэстэ буолбута.
Ол гынан баран, биир сыл ааспытын кэнниттэн, 1956 сыллаахха, кини Мельбурн куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпиадаҕа кыһыл көмүс мэтээли ылбыта. 1959 сыллаахха Стамбул куоракка Балкан оонньууларыгар уонна Бейрутка ыытыллыбыт Сир ортото байҕал оонньууларыгар үрүҥ көмүс мэтээллэри ылаттаабыта. 
Ити кэнниттэн 1960 сыллаахха Митхат Байрак Рим куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпиадаҕа икки төгүлүн кыһыл көмүс мэтээли ылары ситимпитэ. 
1964 сыллаахха Япония Токио куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиадаҕа биирдэ даҕаны кыайтарбатаҕа эрээри, оонньууттан туораабыта, икки төгүллээн тэҥнэспитэ. .
1960 сыллаахха кини Турцияҕа "Сыл бастыҥ спортсмена" ааты ылбыта
2011 сыла балаҕан ыйыыгар кинини FILA Албан аат саалатыгар киллэрбиттэрэ.
Акын Азра. Азра́ Акы́н (дьиҥэр кинии аата Азра́ Аки́н диэн буолуохаатаҕын сыыһа транскрипциялаан суруйаллар; 1981 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр төрөөбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Алмело куорат) — турок биллиилээх артыыһа, аан дойду таһымнаа модела уонна үҥкүүһүтэ. 2002 сыллаахха аан дойду үрдүнэн ыытыллар «Мисс мира» кэрэ дьахталлар куонкурустарын муҥутуур кыайыылааҕа.
Биографията.
Азра Акын 1981 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Алмело диэн дьоҕус куоракка турок ыалын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кини төрөппүттэрэ, Назым уонна Айда, 1971 сыллаахха Турцияттан куотан, эмиграциялаан барбыт дьон. Азра Акын бииргэ төрөөбүт балтылаах. Кини аата Дорук диэн. 1998 сыллаахха 17 саастааҕар Азра Акын Турцияҕа элитнэй дэнэр модель аатын сүкпүтэ. Европа араас куораттарыгар ыытыллар элитнэй моделлар күрэхтэригэр кыттыбыта. Ницца куоракка ыытыллыбыт кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар уон биэс бастыҥ кыыс иһигэр киирэн, финалга тахсыбыта. Ити кэннэ кини молель быһыытынан Германияҕа «Otto GmbH» диэн аатырбыт, биллэр улахан хампаанньаҕа эмиэ модель быһыытынан үлэлээбитэ.
2002 сыллааха Азра Акын «Мисс Турция» диэн Турция кэрэ дьахталларын ортотугар ыытыллар куонкуруска бастаабыта. Ол түиүгэр кини «Мисс мира» куонкуруска кыттар чиэскэ тиксибитэ уонна онно тиийэн, эрэлээхтик кыайбыта. Ол куонкуруска бириис быһыытынан киниэхэ 156 тыһыынча Америка дуолларын туттарбыттара. Бирииһи 2001 сыллааҕы куонкурус муҥутуур кыайыылааҕа Агбани Дарего туттарбыта. 2003 сыллаахха, кини Мисс Мира эбээһинэһин толорон Улуу Британияөа, Турцияҕа, АХШка, Саҥа Зеландияҕа, Ирландияҕа, Ямайкаҕа,Австралияҕа,Китайга уонна да атын дойдуларга сылдьыбыта. Үгүс аһымал аахсыйа сирэйэ буолбута. Кини үрдүгэ - 176 см.
Азра Акын турок тылын, нидерланд тылын уонна англия тылын толору билэр. 
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D1%8B%D0%BD,_%D0%90%D0%B7%D1%80%D0%B0
Эдигэй. Эдигэй ("Эдиге", "Едиге́, Едыге́й, Едыге́, Идиге́й, Идиге́, Идигу́, Идике́", "Идику́, Эдиге́й, Эдиге́, Эдыге́й, Эдыге́"; 1352—1419) — XIV үйэ бүтүүтүгэр XV үйэ саҕаланыытыгар Алтан Ордуу бэклэрбэгэ (үрдүк таһымнаах тойоно). Ноҕай Ордуутун салайбыт Маҥыт Сурдун баһылыга. Кини сыдьааннара Урусов, Шейдяков (Шидаков) уонна Юсупов кинээстэр аҕа уустара буолаллар.
Төрдө.
Эдигэй аҕата Балтычак бэклэрбэк диэн ааттаах моҕол төрүттээх маҥыт бииһин баһылыга этэ. Эдигэй аҕатын кэннэ маҥыт бииһин баһылыга буолбута. Эдигэй өбүгэтэ Абубэкир диэн киһи этэ, кини икки уоллааҕа: Кэрэмэт-Азиз уонна Дьэлал-ад-Дин. Дьэлал-ад-Дин уола Баба Туклэс түөрт уоллааҕа.
XV үйэтээҕи Ираан источниктара Эдигэни Балтычак уола дииллэр. Балтычак Тимур-Мэлик бэк Урус хаан эрдэҕинэ бэклэрбэк (эмир) буолбута. 1378 сыллаахха Тохтамыш Тимур-Мэлиги өлөрбүтэ уонна Балтычагы бэйэтин сулууспатыгар ыҥырбыта, ол эрээри Балтычак аккаастанан, өлөрүллүбүтэ.
XIV үһэ бүтүүтүгэр XV үйэ саҕаланыытыгар Эдигэй маҥыт бииһин салайбыта. Маҥыт бииһэ Волга, Урал уонна Эмба ыккардаларыгар олорбута. Ол кэмҥэ Маҥыт Сурда Алтан Ордуу иһигэр автономиялаах этэ.
Тамерлаҥҥа сулууспата.
Эдигэй аҕата уонна убайа Урус хааҥҥа сулууспалаабыттара, ол эрээри Эдигэй тоҕо эрэ эмиэ сулууспалаабакка Урус хаантан куоппута. Эдигэй эрдэ куоппут Тохтамыһы эккиритэн Тамерлаҥҥа тиийбитэ. Эдигэй эдьиийэ Тамерлан ойоҕо этэ. 1391 сыллаахха Тамерлан Тохтамыһы утары сэриинэн барбытыгар, Эдигэй сэрии биир салаатын салайбыта. Тохтамыш Тамерлаҥҥа хотторбутун кэннэ Эдигэй, Тимур-Кутлуг-оҕлан уонна атын Алтын Ордуу дьоно дойдуларыгар төннүбүттэрэ.
Тохтамыһы утары сэрии.
Эдигэй маҥыт бииһин баһылыга буолан баран Тимур-Кутлуг саҥа хаан буоларыгар көмөлөспүтэ. Тохтамыш Тамерлаҥҥа хотторон баран Литваҕа куоппут, Тимур-Кутлуг буоллаҕына хаан буолбут. Ол кэмҥэ Литва улуу кинээһэ Витовт Тохтамыһы өйөөн татаардары утары сэриигэ бэлэмнэниитин саҕалаабыт. 1399 сыллаахха Витовт Алтан Ордууну утары сэриинэн барбыт. Эдигэй бэйэтин сэрииһиттэрин кытта Витовту көрсүбүт уонна кыргыһыыга кыайыылаах буолан тахсыбыт.
Алтан Ордууну салайыы.
1400 сыллаахха Эдигэй Тимур-Кутлугу өлөрбүтэ уонна бэйэтиттэн тутулуктаах Шадибэги хаан олбоҕор олордубута. Бу курдук Эдигэй Алтан Ордуу былааһын бэйэтин илиитигэр ылбыта.
1405 сыллаахха Тамерлан өлбүтүн кытта Эдигэй Орто Азияҕа сэриинэн барбыта. 1406 сыллаахха Эдигэй Хорезмы сэриилэн ылбыт.
Москваҕа сэрии.
1408 сыллаахха Эдигэй Москваны Ордуу хонтуруолугар төнүннэрээри Москваҕа сэриинэн барбыта. Эдигэй сэрииһиттэрэ үс нэдиэлэ устата Москваны төгүрүйэн олорбуттар, ол эрээри куораты кыай ылбакка, 3000 солк. төлөбүр ылан Ордуу төннүбүттэр.
Москва сэриитигэр татаардар Серпухов, Верея, Дмитров, Городец, Клин, Алын Новгород уонна Коломна куораттары халаабыттара.
Хорезмҥа куотуу.
1410 сыллаахха Пулад хаан өлбүт, саҥа хаан Тэмир-Кутлуг-хаан уола Тимур буолбут. Тимур хааны төһө да Эдигэй анаабытын иһин, сотору буолан баран кини Эдигэйи утары өрө туруу саҕалаабыта.
1411 сыллаахха Тохтамыш уола Дьэлал ад-Дин Алтан Ордууга сэриинэн кэлбит уонна Ордуу улуустарын халаабыт.
Эдигэй Тимур хааны утары кыргыһар күүһэ суох буолан Хорезмҥа куоппут.
1419 сыллаахха Эдигэй Сарайчик куоракка өлбүт.
Хамидуллин Асгадулла Гибадуллович. Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин - суруйааччы, суруналыыс, ССРС уонна Казахстан Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин 1923 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр Хотугу Казахстаҥҥа Петропавловскай куоракка рабочай кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1941-1945 сс Владивосток муоратааҕы пограничнай этэрээккэ сулууспалаабыта. Сэрии кэнниттэн Алма – Атаҕа үрдүкү партийнай оскуола суруналыыстыкаҕа салаатын бүтэрбитэ. 1945 – 1968 сс «Казахстанская правда» уонна «Сельская жизнь» хаһыаттар корреспонденнарынан, 1969 – 1975 сс Караганда телевидениетин кылаабынай редакторынан, 1975 – 1984 сс «Казахстан» издательство кылаабынай редакторынан үлэлээбитэ. 
А.Г. Хамидуллин бастакы айымньыта 1940 с бэчээттэммитэ. Кини нууччалыы, татардыы, казахтыы суруйбут айымньылара Алма-Атаҕа, Москваҕа, Казаҥҥа, Дьокуускайга бэчээттэммиттэрэ. 1988 с Алма-Атаҕа А.Г. Хамидуллин “Номоххо киирбит Максим” («Легендарный Максим») диэн кинигэтэ 10 тыһыынча ахсаанынан бэчээттэммитэ. Бу нууччалыы тылынан тахсыбыт бастакы кинигэ. Максим Кирович чаҕылхай олоҕун көрдөрөн А.Г. Хамидуллин саха омук аатын үрдэппитэ, сахаларга бэйэтин ытыктабылын, тапталын көрдөрбүтэ. Кини М.К.Аммосов улахан кыыһа Аэлитаны кытта оскуолаҕа бииргэ үөрэммитэ, хаста да Максим Аммосовтаахха дьиэлэригэр сылдьыбыта. 
Москваҕа 2002 сыллаахха Максим Аммосов көмүллүбүт  сиригэр өйдөбүнньүк туруоруллубута. Сахабыт сирин устуоруйатыгар умнуллубат өйдөбүнньүк турбута. Үтүө аата үйэлэргэ өлбөөдүйбэт саха саарына Максим Аммосов, кинини кытта биир кэмҥэ өһүөннээх политическай сойуолааһыҥҥа түбэһэн суорума суолламмыт биэс чулуу дьоммут кырамталара кистэммит буоругар – НКВД тыһыынчанан киһини көмпүт анал полигонугар ити алтынньы 27 күнүгэр туруорулунна. Максим Аммосов, Исидор Барахов, Кузьма Гаврилов, Семен Донской, Гавриил Ксенофонтов, Христофор Шараборин ааттара хара мраморга көмүс буукубанан сурулунна. 
М.К.Аммосов төрөөбүтэ 100 сыла туолбутунан сибээстээн, С.Н.Назаров баһылыктаах Аммосов үлэлээбит сирдэринэн Саха бырабыыталыстыбатын делегацията бара сылдьыбыта. Уральскай куоракка Асгадулла Гибадулловичка саха делегацията ыалдьыттаабыта. Дьиэтигэр «М.К.Аммосов муннуга» диэҥҥэ биһиги республикабытыгар кэлэ сылдьан бэлэхтэппит сувенирдара, кинигэлэрэ, ыстатыйалара, значоктара, саха быһаҕа эҥин бааллара. Максим Аммосов бюһа ууруллан турара. Делегация баһылыга уонна чилиэннэрэ тыл эппиттэрэ,  ааттаан-суоллаан илдьибит сувенирдарын туттарбыттара. 
Асгадулла Гибадуллович М.К.Аммосов туһунан кинигэтин эбэн-сабан иккиһин бэчээккэ бэлэмнии сылдьарын, «Татаардар Казахстаҥҥа» диэн улахан кинигэни суруйбутун  кэпсээбитэ, спонсор буллаҕына бэчээттэтиэм диэбитэ. 
Талааннаах суруйааччы Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин 2001 сыллаахха сэтинньи ый 13 күнүгэр ыараханнык ыалдьан 79 сааһыгар олохтон барбыта. 
Туһаныллыбыт литература:.
1.      Саха суруйааччылара, «Чолбон» сурунаал редакцията. А.Г.Хамидуллин. 2001. Чолбон. ахсынньы ый.
2.      Владимир Степанов. Сырдык ааттара үйэлэри уҥуордуоҕа. “Саха сирэ” хаһыат. 2002.
Субэдэй. Сүбэдэй
Сүбэдэй(Субеетай, Субеетай-Баатур, Субээтэй, Субэтай, Субэдай, Субэдай-бахадур, Субудай-Маадыр, Субудай, Супатай; 1176-1248 - монгуол биллиилээх полководеһа, Чингисхан(Тэмуджин) соратнига. 1175 с.Монголияҕа, Бурхан-Халдуҥҥа төрөөбүт - 1248 с.Монголияҕа Тувеҕа өлбүт.
Урянхайдар пилиэмэлэрин тимир ууһа Чжарчиудай уола. Тэмуджиҥҥа, убайын Джэлмэни батыһан кэлбит. 13 үйэ бастакы аҥаарыгар монгуоллар туох баар улахан похуоттарыгар барытыгар кыттыбыт - Хотугу Кытайга(Цзинь импиэрийэтэ), меркиттэргэ, Хорезмшахтар судаарыстыбаларыгар. Капкааска уонна Илиҥҥи Европаҕа похуот кэмигэр, Джэбэни кытта бииргэ, Калкатааҕы кыргыһыыга монгуоллары салайбыт(1223). 1224 с. Джэбэ уонна Субэдэй монгуоллара илин диэки волжскай булгардары утары тиийбиттэр. Хотторон бараннар, монгуоллар илин диэки Казахстан истиэптэринэн барбыттар. 1236 с.Субудай салайар корпуһа, иккистээн, Волжскай Булгарияны сэриилээн кыайбыт уонна Монгуол импиэрийэтин састаабыгар киллэрбит. Бату арҕааҥҥы похуодугар(1236-1242), Субэдэй полководеһынан сылдьыбыт. Ол похуотка монгуоллар нуучча кинээстэрин сирдэрин сэриилээбиттэр уонна Адриатическай муораҕа тиийэ барбыттар. Субэдэй хорсун уонна күүстээх стратег уонна полководец буолан, монгуоллар баһылыктара импиэрийэлэрин кэҥэтэллэригэр эрэллээх киһилэрэ этэ. Кини чаҕылхай дьоҕура, Чингисхан сэрииһит ыттарыттан биирдэстэринэн буоларыгар тиэрпит. 1241 с.муус устарга Мохига венгрдары кытта кыргыһыыга чаҕылхай кыайыыны ситиспит. Монгуол аарымыйата Субэдэй салалтатынан Илин уонна Киин Европа улахан аҥаарын кураанахтаабыт. 1241 сыл бүтүүтүгэр, Субэдэй Рим Священнай Импиэрийэтин сэриилиир былааннаах этэ даҕаны, ол кэмҥэ, Үгэдэй хан өлбүтүнэн монгуоллар дойдуларыгар саҥа ханы талаары төннүбүттэр. Саҥа ханынан Үгэдэй уолун Гуюк талыллыбыт. 1246 с. Субэдэй кытай Цзинь династиятын утары похуоту салайбыт. Ол кэмҥэ кини 70 саастаах этэ. Ол похуот 1247 сылга диэри буолбут. Ол кэннэ Субэдэй төрөөбүт дойдутугар төннүбүт уонна 75 саастааҕар, 1248 с. өлбүт.
Үс уоллаах:Тимур Бука, Кукуджу, Урянхатай(Урянкатай, Урянгутай). Кукуджу, аарымыйа уҥа кынатын тысячнига, аҕата өлбүтүн кэннэ, кини оннугар салайбыт. Урянхатай(1201-1272) толору биографията "Юань ши" кинигэҕэ баар. Маҥнай эдэр Мункэ манабылын тэрийээччинэн сылдьыбыт. Онтон, Гуюк ханы кытта Кытай Цзинь импиэрийэтин бас бэриннэрбиттэр (1233-1234). Субэдэйи уонна Бату ханы кытта Арҕааҥҥы похуотка сылдьыбыт. Кэлин, хан бөрөстүөлүгэр Мункэни өйөөбүт(1250-1251). Соҕуруу Кытайга уонна Соҕуруулуу-Илин Азияҕа ситиһиилээх похуоттарга сылдьыбыт.
https://zen.yandex.ru/media/id/5c472307ab245300afff713f/subutai-zabytaia-mongolskaia-sila-kotoraia-razgromila-rus-i-pokorila-polovinu-evropy-5c472388a70d1c00aecda13d
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%B1%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D0%B9
Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ. Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ
Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ - суруйааччы түмэлэ, Башкортостан норуодунай поэта Мажит Гафури(1880-1934) Уфаҕа олорбут дьиэтэ.
Арассыыйа култуурунай баайын эрэгийиэнээлинэй суолталаах эбийиэгэ.
М.Гафури түмэл-дьиэтэ Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтигэр баар литэрэтиирэ түмэллэриттэн биир бастакылара. 1948 с.тохсунньу ыйыгар арыллыбыта. Гиневскайдар урукку уһаайбаларыгар турар 1880 сылларга тутуллубут мас дьиэ. Архитектура пааматынньыга. Дьиэни, Мажит Гафурига Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин салалтата 1923 с. суруйааччы үбүлүөйүгэр бэлэхтээбит. Эмиэ ити сылга кини, Башкортостан норуодунай поэта буолбут. Бу дьиэҕэ, Гафури 11 сыл олорбут. Биллиилээх суруйааччылар, поэттар элбэхтик сылдьар дьиэлэрэ эбит. Габдельмажит Нурганиевич литэрэтиирэ эйгэтигэр үлэлээбитэ 20 сылын туолбутугар пианино бэлэхтээбиттэр. Дьиэ, өрөспүүбүлүкэ айар интеллигенцията сөбүлээн мустар сирэ буолбут. М.Гафури 60 сааһын туолбутугар, кини аатын Башкортостан биир оройуонугар иҥэрэр туһунан бирикээс тахсыбыт. Ол гынан, Красноульскай оройуон, Гафурийскай буолбут.
Түмэл-дьиэ алта саалалаах. Хостор бары, суруйааччы олоро сылдьыбыт кэминээҕи укулааттаахтар. Экспозицияҕа киин миэстэни Башкортостан сүрүн поэтын олоҕун уонна айар үлэтин туһунан кэпсээн ылар. Түмэл үлэһиттэрэ, норуодунай поэт суруктарын, дөкүмүөннэрин харайан аҕалбыттарын таһынан, түмэлгэ 20 үйэ 30-ус сылларын уобараһын итэҕэтиилэхтик тилиннэрбиттэр. Манна, суруйааччы биллиилээх айымньыларын: "Черноликие", "Ступени жизни", "Красная звезда", "Труженик" опера либреттотын суруйбута. Түмэл, Сэбиэскэй Сойуус маннык хабааннаах түмэллэриттэн биир бастакылара.
Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ - Башкир Өрөспүүбүлүкэтин национальнай литэрэтииринэй түмэлин филиала.
https://rb7.ru/m/interest/194265
https://russia.travel/objects/296524/
Ауэзов Мухтар Омарханович. Мухтар Омарханович Ауэзов — сэбиэскэй кэмнээҕи казах омук улуу суруйааччыта, драматура, учуонайа, педагога.
Мухтар Омарханович Ауэзов 1897 сыллаахха балаҕан ыйын 28 күнүгэр Семипалатинскай уобаласка, билиҥҥинэн Абай оройуонугар күн сирин көрбүтэ. М.Ауэзов 1961 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр 63 сааһыгар бу олохтон барбыта. Революция дьалхааннаах сылларыгар М.Ауэзов Киргизия өрөспүүбүлүкэтин киин ситэриилээх кэмитиэтигэр эппиэттиир сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. Гражданскай сэрии кэмигэр Колчагы утары сэриигэ кыттыбыта. 
Мухтар Ауэзов 1959 сылтан Ленин бириэмийэтин, 1949 сыллаахтан Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэннээх наҕараадалар  лауреаттара. 1946 сылтан Казахскай ССР А.Н. академига, уһулуччу чулуу өйдөөх, дэгиттэр сатабыллаах уопсастыбаннай диэйэтэл.
1980 сыллаахха балаҕан ыйыгар Казахскай ССР – га Саха литературатын күннэригэр биһиги суруйааччыларбытын кытта көрсүһүүгэ кыттыбытын туһунан Иван Федосеев «Көрсүһүүлэр уонна санаалар» диэн ыстатыйатыттан билэбит. Алма-Атаҕа икки күннээх истиҥ көрсүһүү кэмигэр  саха суруйааччыларын Суорун Омоллоону. Иннокентий Эртюковы, Николай Габышевы, Иван Федосеевы. Алексей Михайловы, Гавриил Колесовы, Иван Егоровы арыаллаан илдьэ сылдьыбыттар, Джамбул куораты кытта билиһиннэрбиттэр. Онно туох ханнык иннинэ В.И.Ленин памятнигар, Албан Аат мемориалыгар веноктары уурбуттар, кыраайы үөрэтэр музейга сылдьыбыттар
Джезказганскай уобаласка  С.Т.Руфов – салайааччы, Н.Е.Мординов – Амма Аччыгыйа, В.С.Соловьев – Болот Боотур, Л.Попов, А.Сыромятникова, С.Тимофеев, Н.Босиков , С.Шевков, арыалдьыттар Казахскай ССР Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын сэкирэтээрэ Б.Тлегенев уонна поэтесса А.Бахтыгереева сылдьыбыттар. 
Бөлөхтөр уобаластартан төннөн баран Алма-Ататтан сэттэ аҥар көстөөх сиргэ, Джамбул олорбут дьиэтигэр – литературнай-мемориальнай музейга уонна кини мавзолейыгар тахса сырыттылар, онно делегацияны улуу акын сиэнэ, Казахскай ССР культуратын үтүөлэээх үлэһитэ, акын Алимкул Джамбулов домбраҕа доҕуһуоллаан ырыанан эҕэрдэлээтэ, итини тэҥэ Алма-Атаҕа М.Ауэзов аатынан академическай театры , искусство государственнай музейын, Казахстан норуотун хаһаайыстыбаларын ситиһиилэрин быыстапкатын, Мухтар Ауэзов уонна Сабит Муканов музей дьиэлэрин көрүү-истии буолла. 
Мухтар Ауэзов айар үлэтин уһулуччулаах ситиһиитинэн аатырбыт Абай Кунанбаев туһунан «Абай суола» диэн арамаана буолар. Мухтар Ауэзов сырдык мөссүөнэ, кини инникини өтө көрүүтэ, норуотун туһугар олорбут чаҕылхай олоҕо, айар үлэтэ умнуллубат, кэнчээри ыччат кини аатын, айар үлэтин кэриэстиир, сүгүрүйэр, киэн туттар.
Туһаныллыбыт литература.
1.     Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.
2.      Кынаттаах Тулпар дойдутугар. Хотугу сулус 1981.
3.      Интернет ситимиттэн
Муртаза Шерхан. Муртаза Шерхан (Шерхан Муртазаев) — казаах суруйааччыта, Казахскай ССР Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, Казахстан суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын иккис сэкиритээрэ.
Шерхан Муртазаев   Джамбул уобалаһын Джубалинскай оройуонугар Мын-Булак хочотугар  1932 сыллаахха төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха М.В.Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрситиэт суруналыыстыкаҕа салаатын  үөрэнэн бүтэрбитэ. Хаһыат сүрүннүүр эрэдээктэрдэринэн үлэлээбитэ. 
Казахскай ССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Шерхан Муртазаев Улуу Абай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, уордьаннарынан, мэтээллэринэн наҕараадаламмыта, норуодунай суруйааччы аатын ылбыта. Үгүс кинигэ, казах тылынан тылбаас ааптара. 
Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрэ аһыллыбыттарын туһунан олохтоох «Казахстанская правда», «Ленинжил жас», «Социалистик Казахстан», «Ленинская смена» о.д.а хаһыаттарга биһиги суруйааччыларбыт айымньылара тахсыбыттар.Күннэр тустарынан хаһыаттар бары көстүүлээхтик биэрэллэр.
Шерхан Муртазаев биһиги дьоммутун төрөөбүт дойдутун билиһиннэрэ илдьэр буолбут. Джамбул сирэ-уота... Чингис Айтматов төрөөбүт дойдута онтон чугас. Аатырбыт панфиловец, батальон, онтон кэлин дивизия командира, суруйааччы Момыш –Улы Баурджан эмиэ. Өссө икки төгүллээх Социалистическай Үлэ Геройа, саамай  ытыктабыллаах аксакал  Жазылбек Куанышбаев уобалас киэн туттар киһитэ. Бу уобаласка 246  Герой баар үһү.
Шерхан Муртазаев омос көрдөххө, тоҥкуруун көрүҥнээх. аҕыйах саҥалаах, тоҥуй, ис киирбэҕэ суох курдук билбэт киһиэхэ көстүөн сөп эбит. Саҥаран, этэн-тыынан бардаҕына, киэҥ степкэ үөскээбит киһи сиэринэн сатархайдык күллэҕинэ, ис-иһиттэн кэрэтик сырдаан кэлэр сэбэрэлээх үтүө, сайаҕас киһи.  Онтон дьэ билсэн-көрсөн бардаҕына, киһи  аламаҕайа, көрдөөҕө-нардааҕа кини эбит. Эмиэ бэркэ ыллыыр.
Мин суруйааччы буолуубар, - диир Шерхан. – Эрилик Эристииҥҥэ махтанабын. Өссө университекка үөрэнэ сылдьаммын, кини «Маарыкчаан ыччаттара»диэн романын казахтыы тылга тылбаастаабытым. Үчүгэй суруйуу! Ити тылбаастан тэптэн, айар үлэнэн дьарыктанан, суруйааччы буолбутум... 
Туһаныллыбыт литература:.
1.      Иван Егоров. Сүүс тыллаах планетаҕа көрсүһүүлэр. Хотугу сулус.1981. №3
2.     Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.№ 2.
3.     Интернет ситимиттэн.
Аралбай, Кадим Абдулгалимович. Аралбай, Кадим Абдулгалимович
Кадим Абдулгалимович Аралбай(төр.1941 с.балаҕан ыйын 1 күнүгэр, БАССР, Хайбуллинскай оройуонун, Танатар дэриэбинэтигэр) - Башкортостан норуодунай поэта. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Салават Юлаев аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.
Орто оскуола кэнниттэн, колхуоска суоппарынан үлэлээбитэ. Сэбиэскэй Аарымыйаҕа сулууспалаабыта. 1968 с.Башкир судаарыстыбаннай университетын үөрэнэн бүтэрэн, БАССР Хайбуллинскай, Баймакскай, Бурзянскай оройуоннарыгар учууталынан үлэлээбитэ.
Бастакы хоһоонноро, ааспыт үйэ 60-нус сылларын ортотун диэки бэчээттэммиттэрэ. "Огненные переправы" диэн бастакы кинигэтэ 1975 с.тахсыбыта. Кадим Аралбай - уонтан тахса хоһооннор уонна поэмалар, проза уонна башкир фольклорун чинчийиилэр хомуурунньуктарын ааптара. 70-нус сыллар саҕаланыыларыгар, Кадим Аралбай ССРС НА Башкириятааҕы филиалын аспирантуратыгар үөрэммитэ. Кэнники, "Агидель" сурунаалга, Башкортостан суруйааччыларын сойууһун эппиэнинэстээх сэкирэтээринэн, ССКП Башкириятааҕы обкомун култуура салаатын инструкторынан үлэлээбитэ. 1988 сылтан өрөспүүбүлүкэ суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, "Китап" Башкириятааҕы кинигэ кыһатын дириэктэрэ уонна сүрүн эрэдээктэрэ.
БНЦ "Урал" бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ(2002-2004), Башкир Аан дойдутааҕы курултайын исполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, Башкортостан суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан үлэлээбитэ.
"Письмена духов" хоһооннорун уонна поэмаларын кинигэтин иһин судаарыстыбаннай бириэмийэни ылбыта. Сергей Чекмарев, Рами Гарипов, Зайнаб Биишева, Фатих Карим аатынан бириэмийэлэр лауреаттара. Кэнники сылларга, "Узник Каратау", "Голос Таналыка", "Последняя свадьба", "Солнечный буран", "Сказитель" уо.д.а. айымньылары суруйбут.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9
https://kulturarb.ru/ru/persony/aralbaev-kadim
Биишева, Зайнаб Абдулловна. Биишева, Зайнаб Абдулловна
Биишева, Зайнаб Абдулловна(башк. Зэйнэб Абдулла кызы Биишева; Тохсунньу 2[15] күнүгэр 1908 с. Оренбург күбүөрүнэтэ, Оренбург уеһа, Бурзяно-Кипчакскай волость, Туембетово дэриэбинэҕэ(билигин Башкортостан Кугарчинскай оройуона) - 1996 с. атырдьах ыйын 24 күнүгэр Уфа куоракка) - Башкортостан норуодунай суруйааччыта, прозаик, поэт, драматург, тылбаасчыт.
Оренбурдааҕы башкирскай педтехникуму бүтэрэн баран, 1929-1932 сс. Баймакскай оройуон Темясово дэриэбинэтигэр учууталлаабыта. Уфаҕа, квалификацияны үрдэтэр куурустар кэннэ(1931) - Бшкирскай кинигэ таһаарар тэрилтэҕэ, "Пионер" сурунаалга(1930с. "Среди водопадов"-диэн бастакы кэпсээнэ бэчээттэммит) сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
Бастакы кинигэтэ "Мальчик-партизан" 1941 с.тахсыбыта. 1946 с. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 1953 сылтан идэтийбитс уруйааччы. 1993 с. Башкортостан норуодунай суруйааччыта буолбут. 60-тан тахса кинигэтэ Арассыыйа уонна аан дойду араас омуктарын тылынан тылбаастанан тахсыбыт.
Зайнаб Биишева араас жанрга суруйара. Оҕолорго хоһооннору, остуоруйалары, кэпсээннэри, пьесалары.
Лирическай хоһооннору, холобура, "Гульямал" хоһоонунан кэпсээни, "Последний монолог Салавата" поэмата(1984) норуот дьоруойа Салават Юлаев уобараһын арыйбыта. Драматическай айымньылара: "Волшебный курай"(1957), "Таинственный перстень"(1959), "Гульбадар"(1961), "Обет"(1966) уо.д.а. Башкир судаарыстыбаннай акдемическай дыраама тыйаатырыгар эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ таһыгар баар араас тыйаатырдарга эмиэ, туруоруллубуттара. Зайнаб Биишева ордук элбэхтик, сэһэннэри, кэпсээннэри, үһүйээннэри сурубут:"Канхылыу"(1949), "Странный человек" (1960), "Где ты, Гульниса?"(1962), "Думы, думы"(1963), "Любовь и ненависть(1964) . Ити айымньыларыгар, чуолаан, киһи уонна уопсастыба сыһыаннарыгар баар кыһалҕалары кэпсиир, башкир дьахталларын чаҕылхай уобарастарын арыйар. Ураты суолталаах айымньыта - "Униженные"(1956-1959), "У большого Ика"(1965-1967), "Емеш" (1967-1969) арамааннардаах "К свету" трилогия буолар. Маны таһынан, кини, Н.Гоголь "Тарас Бульба", И. Тургенев "Бежин луг", А.Гайдар "Тимур и его команда", Л. Кассиль "Дорогие мои мальчишки", А. Толстой, С. Аксаков, А. Чехов, М. Горькай кэпсээннэрин башкир тылыгар тылбаастаабыта.
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын чилиэнинэн талыллыбыт, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна ССРС суруйааччыларын сийиэстэригэр делегатынан талыллыбыт. "Знак Почета" уордьанынан үс төгүл наҕараадаламмыт, ""Униженные" уонна "Пробуждение" арамааннарын иһин" Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай Салават Юлаев аатынан бириэмийэтин лауреата(1968).
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0,_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B1_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0
https://kulturarb.ru/ru/persony/biisheva-zajnab