mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Старостин Егор Гаврильевич. Старостин Егор Гаврильевич - Байаҕантай (26.09.154-28.07.2018) — теплофизик, геокриолог учуонай, техническэй билим дуоктара, Хоту дойду физикаҕа-техникаҕа кыһалҕаларын үнүстүүтүн дириэктэрэ, бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1954 с. балаҕан ыйын 26 күнүгэр Томпо улууһун Саһыл нэһилиэгэр Кэскил сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
1971 сыллаахха Кириэс Халдьаайы орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1976 сыллаахха СГУ физмат факультетын бүтэрбитэ. Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын билим-чинчийэр институтугар 1977 сылтан 1991 сылга диэри үлэлээбитэ, улахан хотоннор уонна кыһыҥҥы теплицалар ирбэт тоҥҥо чиҥник туралларын кыһалҕатын чинчийбитэ, хотугу табаһыттар аныгы дьиэлэрин оҥорор чинчийэр үлэҕэ кыттыбыта. 1991 сыллаахтан Хоту дойду физикаҕа-техникаҕа кыһалҕаларын институтугар тепломассобен процесстарын салаатын билим үлэһитэ. 2009 сыллаахха дуоктарга диссэртээссийэтин көмүскээбитэ (тиэмэтэ: "Фазовое равновесие воды в горных породах при отрицательных температурах").
Үлэтэ.
Е.Г. Старостин – теплофизика, геокриология исписэлииһэ, ирбэт тоҥҥо эниэргийэни харыстыыр ньыматыктары (технологиялары) уонна инженернэй тутуулары бырайыактыырга үлэлээбитэ. Сиик буорга уонна тутуу матырыйаалларыгар хоту тыйыс усулуобуйатыгар дьайыытын чинчийэр саҥа ньымалары түөрүйэ өттүнэн бигэргэппитэ уонна айбыта. Элбэх дисперснай матырыйааллар туруктарын чинчийбитэ: тоҥ буордар, эгэлгэ тутуу матрыйааллара. Кини чинчийиилэрэ ирбэт тоҥҥо инженернэй тутуулары уонна дьиэлэри тутарга туһаныллыбыттара. 
СО РАН уонна РФФИ билим-чинчийэр элбэх бырайыактарын көҕүлээччитэ уонна салайааччыта этэ, . Он являлся инициатором и руководителем научно-исследовательских проектов СО РАН, РФФИ, тутар матырыйааллары уонна конструкциялары сэртипикээттиир «Теплофизика» тургутар лаборатория үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыта.
Е.Г. Старостин салалтатынан Дьокуускай куорат олорор уонна уопсастыбаннай дьиэлэрин теплотехникаҕа туруктара чинчиллибитэ. Бу чинчийии түмүгэр 1970-1990 сс. тутуллубут дьиэлэргэ сылааһы улахан сүтэрии баара биллибитэ, ол төрүөтэ быһаарыллыбыта, сылааһы сүтэриини аччатар сүбэлэр бэриллибиттэрэ. Чинчийии түмүгэ «Дьиэҕэ сылааһы харайар тутуу территориятааҕы нуормаларын» суруйууга олох буолбута, бу нуормалар ааптарын биирдэстэрэ Е.Г. Старостин этэ.
Айар үлэтэ.
80-с сыллар бүтүүлэриттэн хоһоонноро өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар, хомуурунньуктарга тахсар буолбуттара. "Эн биһикки өйдөһүөх" (2009), "Эн биһикки көрсүбэтэхпит ыраатта" (2014) хоһоон кинигэлэрин таһаарбыта.
2011 сыллаахтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
2018 сыл от ыйын 28 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ. От ыйын 31 күнүгэр Дьокуускайга көмүллүбүтэ.
Наҕараадалара.
СО РАН үтүөлээх бэтэрээнэ, «Изобретатель СССР» бэлиэ, «Гражданскай килбиэн» ураты бэлиэтэ, «380 лет Якутия с Россией» үбүлүөйдээх бэлиэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын Бөрөсүүдьүмүн Бочуоттаах Грамотата, Инновационнай бэлиитикэҕэ уонна билимҥэ СӨ Судаарыстабаннай кэмитиэтин Бочуоттаах Грамотата, Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун Гумилев Улахан үрүҥ көмүс мэтээлэ.
Чабыы. Чабыы - бастакы хаар түспүтүн кэннэ буолар тоҥоруу.
Эбии көр
Чаҕар. Чаҕар — дьиэҕэ илии-атах үлэһит, хамначчыт.
Чаҕылҕан (айылҕа көстүүтэ). Чаҕылҕан — этиҥ этиэн иннинэ халлааҥҥа олус кылгас кэмҥэ сурааһын курдук буолан көстөр уот чаҕыла, күлүмэ.
Чай талах. Чай талах (, ) — туундараҕа үүнэр талах.
Чаккы. Чаккы — ынах сүөһү тириититтэн эбэтэр саарыттан тигиллибит этэрбэс.
Чакыр таас. Чакыр таас — сүүрүк охсуутугар уһуга, кырыыта суох буола мүлүрүйбүт, бытархай өрүс тааһа.
Чалах былыт. Чалах былыт () чараастык хаттыгастаммыт былыт.
Чалбарыҥ. Чалбарыҥ — эһэ сыатын хоргуна.
Чалкы. Чалкы — харах халтаһатыгар тахсар быдьырхай.
Чандала. Чандала — сири хаһан баран, ол үрдүнэн туруоруллубут түннүгэ суох, үөһэннэн үөлэстээх ураһа.
Чанчык. Чанчык — киһи хараҕын уонна кулгааҕын ыккарда, чэчэгэй эбэтэр онно үүнэр баттах.
Чаҥкы. Чаҥкы () — хаба хаата. Тас дьардьама, көмүскэнэр уонна тирэҕирэр аналлаах.
Чаҥыс. Чаҥыс — күһүн чараас хаар түһэн баран, өр тымныйан турар кэмэ.
Эбии көр
Гола Прыстань. Гола Прыстань () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 14 479 (2017).
Чарай. Чарай эбэтэр кэҕэй — кыыл үөскэҕин хаата.
Биики Сонун. Биики Сонун (, ) — аан дойдутааҕы информационнай агентство сонуннары тарҕатар аһаҕас интэриниэт-таһаарыы, хамнаһа суох баҕа өттүнэн суруйар дьон үлэлииллэр. Биики Сонун ньыматыга (технологията) уонна сүрүн тулааһыннара Бикимиэдьийэ Пуондатын (Биики Сонуну өйүүр тэрилтэ) атын таһаарыыларыгар майгынныыр. Биики Сонун тутулуга уонна кытыга суох сыһыаны өрө тутар. Ханнык да дойдуну, сири ойуччу тутан сырдаппат, аан дойду да сонуннара, олохтоох да сонуннар тэҥҥэ бэриллэллэр.
Чардаат (ойбон). Чардаат — улахан ойбон, мухҥалыырга туһаныллар эбэтэр өрүстэн, күөлтэн муус ылбыт кэннэ хаалар. Муҥхаҕа тахсыы уонна түһүү чардааттары араараллар: биирэ муҥханы түһэрэргэ, иккиһэ — таһаарарга аналлаахтар.
Чардаат (киһи уҥуоҕа). Чардаат эбэтэр чардаат уҥуох — былыргы саха эргиирэ: ампаарын сарайыгар сылгы төбөтө оҥоһуллубут үүт күрүөннэн эргитиилээх киһи уҥуоҕа. Ардыгар сэргэлээх буолар.
Чардырҕай. Чардырҕай — кыра чаччыгыныардар уустарыгар киирэр кыра чаччыгыныар. Бу уустан Саха сиригэр соҕотох көстөр.
Чахыла. Чахыла () — харах ис баттааһына үрдүүр ыарыыта.
Чаччаа. Чаччаа — кыра-кыра лэппиэскэ курдук гына хатарыллыбыт үрүмэ.
Чаччыына. Чаччыына () — Арассыыйа импиэрийэтигэр Саха уобалаһыгар нэһилиэк кинээһин көмөлөһөөччүтэ, быыбарынан талыллар этэ.
Чыыбыс. Чыыбыс эбэтэр чиибис — Чыыбыстар уустарыгар киирэр сииктээх сирдэргэ олохсуйар дьоҕус көтөр. Саха Сиригэр 1980-с сыллартан киэҥник олохсуйар буолла.
Көхсүн түүтэ кытарымтыйар толбонноох от күөҕэ, төбөтө, моонньо көҕөрүмтүйэн көстөр хара өҥнөөх, кынатын аннынан маҕаннаах, төбөтүгэр уһун сохсоҕор көҕүллээх.
Чукчалар. Чукочалар (чук.ԓыгъоравэтԓьат (тылыттан тылыгар «дьингнээх киһи/дьон») эбэтэр чаучы (табалаах)) диэн омук олорор Чукотка тумул арыыгар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Олох үөскээһинэ. Олох үөскээһинэ - тыыммат айылҕаттан тыынар тыыннаах үөскээһинэ.
Аныгы билим көрүүтүнэн Сиргэ олох 4,1—3,8 млрд сыл ынараа өттүгэр үөскээбит 
Олох үөскээһинин туһунан санаа сайдыыта.
Сиргэ олох хайдах үөскээбитин туһунан хас да түөрүйэ баар:
Олох бэйэтэ үөскээһинин түөрүйэтэ.
Былыргы Кытайга, Вавилоҥҥа, Былыргы Егиипэккэ маннык санааны тутуһаллара. Былыргы Греция бөдөҥ бөлөһүөгэ Аристотель этэринэн, эттик кыра сорҕолоро ханнык эрэ көҕү илдьэ сылдьаллар эбит. Ол көх табыгастаах усулуобуйаҕа олоҕу бэйэтэ үөскэтэр кыахтаах диир эбит. Бу санаа XVII-XVIII үйэлэргэ харамайдары, кинилэр куоппаһырыыларын сиһилии үөрэтии түмүгэр улахан охсууну ылбыта. 
Биохимия эволюциятын түөрүйэтэ.
1924 с. биохимик А.И. Опарин, 1929 с. учуонай Дж. Холдейн углерод холбоһуктарын уһун кэмҥэ буолбут эволюцияларын түмүгэр олох үөскээбит буолуон сөп диэн сабаҕалааһыны бэчээттээбиттэрэ. Опарин этэринэн органика эттиктэрэ аммиактан, метантан, водородтан уонна ууттан үөскээбиттэр.
Чоҕочу. Чоҕочу — быары кыра соҕус ньолбуһах гына бысталаан баран итир сыатыгар суулаан уокка саллан эбэтэр хобордооххо ууга дуу, арыыга дуу буһаран сиэниллэр.
Чолобуут. Чолобуут () — Арассыыйа импиэрийэтигэр суукка түһэриллэр көрдөһүү эбэтэр үҥсүү сурук.
Чомой. Чомой - кыраабыл эбэтэр атырдьах угун уһугун диэки олордуллар ачаахтыы салаа.
Чоҥку. Чоҥку — таба, тайах атаҕын бүлтэс уҥуоҕа. Таба иитээччилэр үгэстэринэн сиикэйдии силиитин охсон сииллэр.
Чоҥолох. Чоҥолох — мастан хаһан оҥоһуллар кыра оҥхоҕор иһит.
Чоокура. Чоокура — суон умнастаах, төбөтүгэр үөһэ диэки субуруһан үүнэр кыһыллыҥы күөх өҥнөөх үгүс куоластаах, төрдүттэн үүнэр уһун кэтит сэбирдэхтээх сүөһү сиир ото.
Олооһун. Олооһун - Саха сирин киин өттүгэр соҕуруулуу-илинтэн түһэр хас да хонуктаах күүстээх тыал (былыты, ардаҕы аҕалар).
Өксүөн. Өксүөн - тыаллаах-куустаах хаар быластаах (сүнньүнэн күһүҥҥү) ардах, күһүҥҥү хаар-самыыр.
Сойулуор. Сойулуор - күһүн хаар түһэ илигинэ сир адыгыраччы тоҥон хаамарга куһаҕан буолуута.
Электрокардиография. Электрокардиогра́фия — сүрэх үлэлиир кэмигэр үөскүүр электрическэй дьайыылары чинчийэр уонна суруйар мэдиссиинэ ньымата. Кардиология чинчийиилэриттэн ордук судургулара, чэпчэки сыаналаахтара, киһиэхэ хоромньуну аҕалбаттара. 
Электрокардиография түмүгэ - электрокардиограмма - лиэнтэ эбэтэр лиис.
Хапсыыр. Хапсыыр — саас хаар ууллан бүппүтүн кэннэ халлаан тыалыран, хаарданан иккистээн уһуннук тымныйыыта. "Хара хапсыыр" — саас хаар ууллубутун кэнниттэн халлаан кураанах тыалынан тымныйан, хонуу уһуннук көҕөрбөккө сытыыта.
Уон ыйыы-кэрдии (иудаизм, христианство). Уон ыйыы-кэрдии () - иудаизмҥа, кэлин христианствоҕа таҥара биэрбит уон сокуона.
Бу уон ыйыыны-кэрдиини таҥара хайдах былыргы иудейдарга биэрбитэ Биэс кинигэҕэ уонна Библияҕа маннык суруллар: Бороруок Майыһыай Синаай хайаҕа тахсыбыт, хайа уотунан умайбыт, ыыс-быдаан буруо буолбут, этиҥ эппит, чаҕылҕан чаҕылыйбыт, бы тыаһы-кууһу куоһаран таҥара Майыһыайга туһаайан тыл эппит уонна икки суорба тааска 10 ыйыыны-кэрдиини суруйан биэрбит. 40 хонон баран Майыһыай хайаттан түспүтэ дьэбириэйдэр таҥараларын умнан көмүс оҕус тула үҥүкүүлүү сылдьаллар эбит, онтон кыыһырыан Майыһыай таастарын хампы бырахпыт. Дьэбириэйдэр буруйдарын билиммиттэрин кэннэ таҥара Майыһыайга икки саҥа тааһы суорарыгар эппит уонна хос суруйаары аҕалтарбыт.
1. Мин эн таҥараҥ буолабын; атын таҥараҥ суох буоллун.
2. Халлааҥҥа, сиргэ, ууга бааллары ойуулаан кумир оҥостума. Кинилэргэ үҥүмэ, өҥө оҥорума, тоҕо диэтэххэ, мин - эн тойонуҥ буолабын, дьон миигин утарбыт буруйдарын оҕолоруттан үс уонна түөрт көлүөнэ тухары иэстэһэр, оттон миигин таптыыр уонна ыйыыбын-кэрдиибин толорор дьоҥҥо тыһыынча ууска тиийэр үтүөнү оҥорор эн таҥараҥ буолабын.
3. Тойонуҥ, Таҥараҥ аатын мэнээк саҥарыма, тоҕо диэтэххэ тойон кини аатын таах саҥарар киһини буруйдуоҕа.
4. Субуота күнү умнума, бэлиэтээ. Алта күн үлэлээ, сэттис күн Тойон Таҥараҕар анаа: бэйэҥ да, уолуҥ да, кыыһыҥ да, кулуттарыҥ да, сүөһүҥ да, ыалдьытыҥ да үлэлээбэтиннэр. Тоҕо диэтэххэ Тойон Таҥара алта күн иһигэр аан дойдуну оҥорбута, сэттис күнүгэр сынньаммыта уонна субуотаны ытык күнүнэн биллэрбитэ.
5. Аҕаҕын уонна ийэҕин ытыктаа, оччоҕо Тойон таҥара биэрэр күннэрэ уһуохтара.
6. Өлөрүмэ.
7. Содурдаама.
8. Уорума.
9. Чугас киһигэр сымыйа андаҕары биэримэ.
10. Чугас киһиҥ дьиэтин баҕарыма; чугас киһиҥ ойоҕун да, кулутун да, оҕуһун да, өсүөлүн да, тугун да баҕарыма.
Быытта. Быытта — бөдөҥ көтөрдөр арыый кыра көрүҥнэрэ: быытта куоҕас, быытта куба.
Ньырдьаайы. Ньырдьаайы (, , ) — эриэн дьүһүннээх, икки чанчыгар муос курдук кугас түүлээх, кутуруга суох кус.
Нууччалыыта Поганка большая (чомга) эбэтэр Поганка черношейная (ушастая) Podiceps nigricollis (colymbus caspicus) буолуон сөп.
Обот түү. Обот түү — кус кутуругун төрдүгэр сыа былчархайын үрдүгэр үүнэр ньуолах түү.
Абстракционизм. Абстракционизм ( — тугу эрэ туохтан эрэ араарыы) — живопись уонна скульптура көрүҥэ, ускуустуба дьиҥнээҕи ойуулууруттан батынар хайысхата. Эгэлгэ өҥү уонна геометрия формаларын туһаныы түмүгэр көрөөччүгэ эгэлгэ ассоциация үөскүөхтээх.
Абстракционизм сүрүн бэрэстэбиитэллэринэн В. В. Кандинскай (1866—1944) уонна П. Пикассо (1881—1973) билиниллэллэр.
Авангардизм. Авангардизм () — ускуустубаҕа эспэримиэнниир, соруйан ураты ньыманы туһанан ойуулуур хайысха. XX үйэҕэ үөскээбитэ. Живопись авангард хайысхатыгар фовизм, кубизм, футуруизм, экспрессионизм, сюрреализм, акционизм, поп-арт, концептуализм киирэллэр.
Анды балык. Анды балык — туут уонна уомул булкаастарыттан үөскээбит, сэдэхтик көстөр өрүс балыга. Тууччахха майгынныыр, киһи саҕа усталаах, тумса анды тумсугар майгынныыр.
Барча. Барча — буһаран баран хатарыллыбыт бытархай балык. Кумах барча — мэлиллибит барча.
Былахы балык. Былахы балык — олус хаптаҕай эттээх байҕал бултанар балыга.
Көлүөс балык. Көлүөс балык — Саха сирин хотугу улуустарын күөллэригэр үөскүүр кыһыл балык.
Соҕуруо. Соҕуруо эбэтэр соҥуруо - балык атыырын сиэмэтэ.
Сэлгиэх. Сэлгиэх — балык сис лапчаана.
Таампы. Таампы — хатырыктанан, иһэ ылыллан баран бүтүннүү хатарыллыбыт өрүс балыга.
Хайыы. Хайыы — балык уонна сорох сыыллааччылар ууга тыынар уорганнара.
Баайтаһын. Баайтаһын (эбэтэр байтаһын) — сайын устата көҥүл сылдьыбыт, төрөөбөтөх (биэ, таба тыһыта, ынах). Эмис буолар. Соруйан, туттаары, уойдун диэн буоһаппатах сүөһүлэрин этэллэр. "Кытарах" — оҕус саппакка буос буолбатах ынах.
Бакаайы. Бакаайы — сылгыны кэлин атаҕыттан тартаран моонньугар аҕалан баайыы. Холобур, биэни ыырга тэппэтин диэн туттуллар.
Боппорук. Боппорук — ындыы быата. Ындыыны үрдүнэн быраҕан, ат өрөҕөтүнэн эргитэн, хамсаабат гына ыга тардан баайаллар.
Буулур. Буулур — түүтүн төрдө уонна хос түүтэ туртайан, оттон түүтүн төбө диэкитэ кытарымтыйан көстөр дьүһүн, сылгыга сыһаннаах.
Кирис им. Кирис им — сылгы кулгааҕын быһан бэлиэтиир ньыма. Сылгы иитиитинэн дьарыктанар омуктарга үгэс быһыытынан баар.
Үүт им — кулгааҕы үүттээн бэлиэтиир ньыма. Холорук им — кулгаах кырыытын ойо быһан бэлиэтээһин.
Көҕөччөр. Көҕөччөр — күөхтүҥү бороҥ. Үксүн сылгыны ойуулурга тутталлар.
Кырыаччы. Кырыаччы — аты кырыатыыр (түүтүн кыратын ыраастыыр) тутаахтаах тимир тараах.
Сиэл. Сиэл — сылгы саалыттан (моонньуттан, арҕаһыттан) намылыйан түһэр уһун кыл түүтэ.
Кыл — сылгы сиэлин эбэтэр кутуругун соҕотох түүтэ, баттаҕа. Сампай — сылгы кутуругун тас диэкки кылгас кыла.
Орто Бүлүү улууһа. Орто Бүлүү улууһа — Саха уобалаһыгар уонна Саха АССР-га баар буола сылдьыбыт Хампаҕа кииннээх улуус. Билигин нэһилиэктэрэ аныгы Бүлүү, Үөһээ Бүлүү уонна Кэбээйи улуустарын иһигэр киирсэллэр.
Ф. Г. Сафронов Бүлүү сүнньүгэр 1770 сылтан улуустар тэриллибиттэрэ диэн быһаарар. Орто Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Сунтаар улуустара тэриллибиттэрэ диир.
Орто Бүлүү улууһугар 1808 сыллаахха 12 нэһилиэк киирэрэ. Онтон 1858 сыллаахха 13 нэһилиэк буолбута: 4 Тоҕус нэһилиэгэ, Лүүчүн, Куокуй, Кэбээйи, Дьөккөн, Мукучу, Тыайа, Кырыкый, Кыргыдай, Өргүөт нэһилиэктэрэ. Улуус киинэ Хампаҕа этэ, туора урдустар быраабалара () онно баара.
Улуус бастакы салайааччыта (ол саҕана маамыктаах судьуйа диэн ааттанар) Максим Гоголев диэн киһи олорбут. Бу киһи Хаҥаласка 1682 сыллаахха хам баттаммыт бастаанньа кыттыылааҕа Лэҥкэ Боотур уола. Лэҥкэ Боотур Бүлүү Дьөккөнүн сиригэр биэс саастаах уолун сүгэн илдьэ кэлэн олохсуйбут. Ол аата, В. А. Кондаков ааҕарынан 1677 сыллаахха төрөөбүт буолан тахсар. Эмиэ кини этэринэн, 1710—1740 сыллардаахха улууһу (эбэтэр улуус буола илик буоллаҕына Орто Бүлүү буолаһын) салайа сылдьыбыт курдук. Үһүйээн этэринэн аҕыс уон сааһын ааһан иһэн өлбүт. Кини уола Ылдьаа Гоголев Дьөккөн нэһилиэгин кинээһэ диэн кэпсэнэр эбит. Ылдьаа 1776—1777 сс. докумуоннарга 70 эр киһилээх 23 олохтоох ыалы бас билэр диэн суруллар.
Үһүйээннэргэ этиллэринэн, Махсыым Гоголев кэнниттэн Орто Бүлүүнү саҥа маамыктаах судьуйа — Дыл судьуйа (судьуйата) — салайбыт. Бу кэннэ 40-50 сыл тухары кимнээх салайбыттара биллибэт.
1803—1832 сылларга Орто Бүлүү кулубатынан 1757 с.т. Александр Жирков-Элемтин хас да болдьоххо талыллан олорбут. Бу үһүйээҥҥэ ахтыллар Дагдаҕар Боотур кыыһын уола Быракаан үрэҕэр олорбут Элэмтэ Боотур сыдьаана буолуон сөп.
1926 сыллааҕы биэрэпискэ улууска киирэр нэһилиэктэр:
Боруу. Боруу, эбэтэр Боруу от (, ) — тымырдаах үүнээйилэргэ киирэр, сииктээх сиргэ үүнэр кэбирэх көҥдөй умнастаах от ууһа. Аныгы флораҕа туспа турарын иһин сороҕор туспа отделга (тиипкэ) киллэрэллэр Боруутуҥулар (, ).
Ылаҕан, хонуу боруута, арбаанай боруу, хаас боруута, хара боруу.
Бэдэр түүтэ от. Бэдэр түүтэ от (, , , , , ) - элбэх сыллаах от. Кулинарияҕа уонна эмтээх от быһыытынан киэҥник туттуллар.
Быалык. Быалык — ходуһаҕа атын отторго эриллэн үүнэр силиһэ суох от.
Идьики. Идьики — сардаага майгынныыр, тааска үүнэр киһи сиир ото
Бэттиэмэ от. Бэттиэмэ от эбэтэр көннөрү Бэттиэмэ - тураҥ кырыстаах алаастарга үүнэр төбөтө харааран көстөр, кытаанах умнастаах сүөһү сиир туораахтаах ото
Дабыдал от. Дабыдал от — дулҕалаах сииктээх сиргэ үүнэр сыыс от, сөкү. Халба дабыдала — өлөҥнөөх сиргэ үүнэр ходуһа ото
Бэрдьигэс от. Бэрдьигэс от () — ходуһаҕа үүнэр сүөһүгэ иҥэмтэлээх туораахтаах от
Бурут. Бурут — абааһы тайаҕар майгынныыр ууга, бадарааҥҥа үүнэр сүлүһүннээх от. Ынах сүөһү сиэтэҕинэ өлөр
Ача. Ача — бурдук соломотугар майгынныыр, уһун аҕыйах сэбирдэхтээх, бөҕө силистээх кытаанах от
Дьэрэкээн от. Дьэрэкээн от — үрдүк намчы умнастаах, дэлэгэй сэбирдэхтээх, күөх өҥнөөх бытархай сибэккилээх элбэх сыллаах от
Кулуһун от. Кулуһун от эбэтэр көннөрү Кулуһун - күөл кытыытыгар үүнэр лабаата суох көнө дылыгырас от
Каховка. Каховка () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 36 599 (2017).
Николай Алексеевич Лугинов. Саха Республикатын народнай суруйааччыта Николай Алексеевич Лугинов 1948 с. атырдьах ыйын 14 күнүгэр Кэбээйи улууһугар төрөөбүтэ.
1972 с. СГУ физико-математическай факультетын бутэрэн, Хаҥалас улууһугар, Хатаска орто оскуола учууталынан, ЫБСЛКС обкомугар инструкторынан, Нам улууһугар типография директорынан үлэлээбитэ. Москваҕа Үрдүкү литературнай куурустары бүтэрбитэ. Билигин П.А. Ойуунускай аатынан Литературнай музей директорынан, СРдуховноска академиятын вице-президенинэн, СР президенин сэбиэтин чилиэнинэн, Россия суруйааччыларын союһун бырабылыанньатын хос бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир.
1974 с. бэчээттэнэр. Бастакы кинигэтэ "Кэпсээннэр" 1976 с. тахсыбыта. Элбэх сэһэн, роман кинигэлэр ааптара. Театрга ситиһиилээхтик турбут пьесалардаах. Кини кинигэлэрэ нууччалыы, сорох Европа тылларыгар тылбаастаммыттара. "Алжир — культуралар быһа охсуһууларыгар" аан дойдутааҕы, Казахстан "Алаш", Россия "Улахан литературнай"бириэмийэлэрин лауреата, СР искусствотын үтүөлээх деятелэ.
Кини прозатын улахан ситиһиитинэн "Таас Тумус" сэһэннэрэ уонна үс кинигэлээх "Чыҥыс-Хаан ыйааҕынан" романа буолар. Суруйааччы быһыытынан айымньылара философскай хабааннаахтар, ураты сахалыы колориттаахтар.
Суруйааччы союһугар ылар коллегия бэрэссэдээтэлин быһыытынан элбэх литературнай ыччаты үүннэрдэ. Россияҕа тылын-өhүн ылыннарар биир дьоһуннаах киһибит. Кини кэлин сылларга олус наадалаах классиктары нууччалыы тылбаастааһын боппуруостарын туруорсар.
Н. Лугинов 1979 с. ССРС суруйааччыларын союһун чилиэнэ. Аан дойдутааҕы тюркскай академия дьиҥнээх чилиэнэ.
Норуоттар доҕордоһууларыгар, литература сайдыытыгар үтүөлэрин иһин Монголия "Найрамдал" уордьанынан, "Россиялыын бииргэ—370", "Гражданскай килбиэн" знактарынан наҕараадаламмыта.https://www.s-vfu.ru/upload/iblock/bcb/bcbe17fd8cf725709e7c3e681394ae3b.jpg
Аабыт. Аабыт — таба тириитин субатын кыһыйарга анаммыт тэрил, төгүрүк тимир
Ойбон. Ойбон - кыһын уу баһарга, сүөһү уулатарга, балыктыырга аналлаах өрүс, күөл мууһугар оҥоһуллар хайаҕас. 
Аанньа - туу ойбоно. Аанньа туута - устугас балыкка угуллар симэ мастаах туу
Маатта (үрэх). Маатта - Сиинэ салаата, Горнай улууһунан ааһар үрэх. Бу үрэх үрдүгэр Горнай улууһун киинэ Бэрдьигэстээх турар.
Хас биирдии улуус киэн туттар дьонноох.. -Чурапчы - Павел Пинигин,Дмитрий Коркин,Николай Ноев-Аянитов,Николай Кычкин,Егор Борисов
-Мэнэ Ханалас-Лэкиэс,уонна..уооой билбэт эбиппин ди..Аркадий Новиков?))
-Таатта-суруйааччылар (кулаковскай,ойуунускай,алампа итд)
-Амма-Егор Неустроев-Тулуйхан,В.Ноев
-Томпо-В.Штыров,Виктор Лебедев
-Нам-Николай Дьяконов,Полина Протодьяконова
-Горнай-Герман Контоев,Кристина Тимофеева,Софрон,Семен Даниловтар,Августина Филиппова
-Булуу-Егоровтар(еркен),Мэхээлэ Барыыьап (кэц),Аскалон Павлов,Байбал,Баьылай Еремеев
-Ньурба-Георгий Балакшин
-Сунтаар-Александр Иванов (олимпийский чемпион),Уххан,Домисольки,Кыыл Уола,Ангелина Файрушина
-Уус-Алдан-Иван Белолюбский
уонна билбэт эбиппин)) билэргитин бэт былдьаспакка5ыт эрэ суруйун))
Игнатьев Виктор Георгиевич. Игнатьев Виктор Георгиевич - мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор, үрдүкү категориялаах хирург, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын туйгуна, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна Доллу нэһилиэгин Ытык киһитэ. Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, №2 Республиканскай балыыһа научнай консультана, "Victory Cliniс" медицинскай киин генеральнай директора, "Компас здоровья", "МЕДоВИК" сурунааллар кылаабынай редактора.
Виктор Георгиевич Игнатьев Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Төҥүлү сэлиэнньэтигэр от ыйын 10 күнүгэр 1957 сыллааха төрөөбүт. 1974 сыллаахха Төҥүлү орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1975-1977 сылларага Советскай Армия кэккэтигэр сулууспатын кэнниттэн Дьокуускайдаагы государственнай университет медицинскай лечебнай факультетыгар киирэн үөрэнэр уонна быраас идэтин ылан уерэгин 1985 сыл бутэрэр. Интернатуратын хирургия өттүнэн барбыт. Ол кэннэ Республиканскай клиническай балыыһа проктологическай, хирургическай отделенияларга хирурунан үлэлээбит. 1991 сыллаахха клиническай ординатураны бутэрбит, Республиканскай клиническай балыыһа суһал көмө хирургическай отделениятын салайбыт. 2001 сылтан 2004 сылга диэри Республиканскай суһал көмө киинигэр кылаабынай быраас солбуйааччытынан улэлээбит. 1993 сыллааха профессор Э. В. Луцевич салайааччылаах "Энтеральная детоксикация в комплексном лечении острой клинической непроходимости" диэн темага Н. А. Семашко аатынан ММСИ диссертационнай сэбиэтигэр медицинскай наука кандидатын диссертисациятын көмүскээбит. Онтон 1999 сыллаахха "Травмы живота мирного времени. Диагностика и хирургическая тактика" тиэмэнэн медицинскай наука докторын диссертациятын көмүскээн 2002 сылга профессор ученай званиетын ылбыт. Медицинскай институтка 1993 сылтан үлэлиир. Билиҥҥи кэмҥэ Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет уопсай хирургия, травматология, ортопедия уонна катастрофа медицинатын кафедратын салайааччыта.
Виктор Георгиевич Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет медицинскай институтун учуонай уонна диссертационнай сэбиэтин чилиэнэ. Уопсайа 125 научнай үлэ ааптара. Быһаччы кини салайыытынан 2 докторскай уонна 5 кандидатскай диссертация көмүскэммиттэрэ.
Легантьева Татьяна Геннадьевна. Татьяна Геннадьевна Легантьева (04.06.1981) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, киинэ уонна тыйаатыр артыыһа.
Айар үлэтэ.
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Нуучча тыйаатырыгар оруола: Күннэй – В.Федоров «Апостол государев».
Омук киинэтигэр оруоллара: аборигенка – «Сердце медведицы», режиссер Арво Ико.
Саха киинэтигэр оруоллара: «Ыаллыылар», режиссер Л.Васильева, «Кэскил», «Август», «Детсат» айар бөлөх, «Тыал баарын тухары», режиссер С.Потапов, «Атын олох», «Күрүөйэх», режиссер С.Бурнашев, «Киһи үөйбэтэх өттүттэн», режиссер А.Новиков, «Лыах», режиссер В.Семенов, «Я люблю тебя, Якутск», режиссер Р.Дорофеев, «Сарыал», режиссер С.Старкова, «Уроборос» кылгас кээмэйдээх киинэ, режиссер А.Забелин, «Кытыл», режиссер Р.Тараховскай уо.д.а.
Попов Прокопий Владиславович. 19.05.1966с.төрөөбүт.52саастаах.Сунтарга сэниэлээх 10 оҕолоох ыалга 8оҕоннон төрөөбүт.Сунтаар орто оскуолатыгар бастакы номердаахха үөрэммитэ.Туйгуннук үөрэнэн 1983с.бүтэрэн Владивостокка мед.институтка киирэн үөрэммитэ.Үөрэҕин бүтэрэн төрөөбүт дойдутугар кэлэн үлэтин сагалаабыта.Билигин да үлэлии сылдьар. Дьон бары убаастабылын ылбыт үчүгэй быраас.Кэргэннээх икки оҕолоох.Уола эмиэ аҕатын курдук бырааска үөрэнэр.Биир сиэннэммитэ быйыл.Кэргэнэ эмиэ балыыһаҕа үлэлиир.Старшай мед.сестра.
Семен Андреевич Попов. Попов Семен Андреевич-Сэмэн Тумат (23.02.1944) — поэт, прозаик, переводчик, суруналыыс, СП Дьокуускай уонна РФ чилиэнэ.