mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Шенер Айдан. Айдан Шенер () (1963 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция) -- турок омугун биллиилээх модела уонна киинэ артыыһа. Кини «Королёк&amp;nbsp;— птичка певчая» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Фериде оруолун толорубутунан аан дойдуга биллибитэ.
Биографията.
Айдан Шенер 1963 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр Турция соҕуруулуу илин өттүгэр сытар быыкаа Килис диэн куоратыгар муусуканы үөрэтээччи уонна диэ хаһаайкатын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ
Айдан аҕатынан төрүттэрэ Арассыыйа Казан куоратыттан төрүттээх силистээх дьоннор. Кинилэр ийэлэрэ 1877 сыллаахха, киристиэс таҥараҕа сүрэхтэнимээри дьиэ кэргэннэрин кытта Турцияҕа куотан кэлбиттэр. Уопсайынан, оччолорго үгүс ахсааннаах мусульман омуктара эмиэ христианствоны ылынымаары Турцияҕа көһөн киирэн барбыттара.
Айдан Шенер өссө олох кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ Бурса куоракка көһөн кэлбиттэрэ. Кыыс оскуоланы онно олорон бүтэрбитэ. 
Айдан Шенер уона аҕыс саастааҕар «Мисс Турция» куонкуруска кыттан бастаабыта уонна 1981 сыллаахха дойду аатын «Мисс Мира» куонкуруска тиийэн чэистээхтик көмүскээбитэ. Ол гынан баран 1981 сыллаахха аан дойду саамай кэрэ дьахтарын аатын Венесуала кыыһа Пилин Леон ылбыта. ити куонкурус кэннэ Айдан бэйэтин мода эйгэтигэр холонон саҕалаабыта. Элбэхтик араас таһымнаах эрэкилээмэлэргэ уһуллара. 
Сотору буолан баран кини Фериде оруолугар «Королёк&amp;nbsp;— птичка певчая» элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ уһуллубута. Кини ити оруола кыыһы аан дойдуга аатырдыбыта.
Орда-Эдьэн Улууһа. Орда-Эдьэн Улууһа — Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) илиҥҥи аҥара. Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовскай уонна Г. А. Федоров-Давыдов саныылларынан Орда-Эдьэн Улууһа Алтан Ордууттан тутулуктаах этэ уонна кинини Дьүчи улахан уолун Орда-Эдьэн сыдьааннара салайан олорбуттар. Чинчийээччилэр үксүлэрэ Орда-Эдьэн Улууһун Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн ааттыыллар (сорох источниктарга Маҥан Ордуу (Ак Орда) да диэн ааттанар). Орда-Эдьэн Улууһа 1361 сыллаахха Урус-хаан кэмигэр босхолонон кимтэн да тутулуга суох буолбута.
Шибан 1280 сыллаахха өлбүтүн кэнниттэн, Орда-Эдьэн Улууһугар Шибан Улууһа холбоммута.
Улуус сирэ.
Орда-Эдьэн Улууһа арҕаа диэки Мугодьары диэн ааттаах хайа диэри, хоту Сибииргэ диэри тиийэрэ, илиҥҥи кыраныыссата Иртыш өрүс этэ, соҕуруу Сырдарьяҕа уонна Балхаш күөлгэ диэри тиийэрэ. Шибан улууһа холбоспутун кэннэ арҕааҥы кыраныыссата Урал өрүскэ диэри тиийбитэ. Арҕаа Сибииргэ Орда-Эдьэн Улууһун иһигэр Тайбуҕа сурда үөскээбитэ. Орда-Эдьэн Улууһун киин куората Сыгнак куорат этэ.
Улуус ауданнарга арахсар этэ:
Орда-Эдьэн Улууһугар Шибан улууһа холбоммутун кэнниттэн Сарайшык аудана эбиллибитэ.
Улуус историята.
Мункэ-хаан (1251–1259 сыллар) кэмигэр Алтан Ордуу икки аҥы арахсыбыт этэ, хас биирдии аҥарын Дьүчи уолаттара, Бату уонна Орда Эдьэн салайбыттара.
Орда Эдьэн кэнниттэн кини төрдүс уола Куҥ-Киран Орда-Эдьэн Улууһун хаана буолбута (1253–1288).
Куҥ-Киран өлбүтүн кэнниттэн хаан Сартактай буола, Куҥ-Киран быраата Коничи буолбута.
Коничи баһылыктыыр кэмэ (1280–1301) эйэлээх уонна сэриитэ суох этэ.
Коничи өлбүтүн кэнниттэн кини улахан уола Байан хаан буолуохтаах этэ, ол эрээри иккис сыл устата, ол аата 1301 сылтан 1302 сылга диэри Тимур-Бука уола Кублук хаан буола сатаабыта уонна Байаны утары сэриилэспитэ.
Байан хаан буолаары Алтан Ордуу хааныттан Тохтаттан көмө көрдөөбүтэ. Тохта бэйэтин сэрииһиттэрин ыыппакка эрэ Байаҥҥа кини дьиҥнээх хаан буоларын туоһулуур дьаралык биэрбитэ.
Кырыктаах кыргыһыы кэнниттэн Байан кыайыылаах буолан тахсан саҥа хаан буолбута.
Байан төһө да хаан буолбутун иһин, Орда-Эдьэн Улууһун ис сэриилэрэ тохтооботохторо.
Байан биэс сыл баһылыктаабытын кэнниттэн кини быраата Маҥытай (Макудай) өрө турбут уонна улуус илиҥҥи өттүн сэриилээн ылбыт. Байан арҕаа куоппут. Маҥытай Орда-Эдьэн Улууһун хаан буолбута уонна иккис сыл, ол аата 1310 сылга диэри баһылыктаабыта.
1377 сыллаахха Орда-Эдьэн Улууһун Тимур (Тамерлан) сэриилээбитэ. Ол эрээри Урус-хаан өлөн хаалан (кинини Тохтамыш уола Дьалал ад-Дин өлөрбүт), Тимур Орда-Эдьэн Улуус сэриитин кытта кыргыспатаҕа.
Урус-хаан уолаттара уһуннук баһылыктаабатахтара. Тохтамыш 1380-с сыллаахха Орда-Эдьэн Улууһун сэриилээн ылбыта.
Узбек хаанылыга. Узбек хаанылыга — 1420-с сылларга Маҥан Ордуу ыһыллыбытын кэнниттэн үөскээбит түүрдэр дойдулара. Узбек хаанылыга билиҥҥи Казахстаан уонна Арассыыйа сиригэр баар этэ уонна өссө Көс узбектар дойдулара диэн ааттанар.
Ахтыы.
Былыргы суруктарга Абулхайыр хаанылыгын, Абулхайыр ордуутун, Узбек ордуутун, Узбек улууһун, Абулхайыр улууһун туһунан араас ахтыылар бааллар. Сэбиэскэй историктар уонна сэбиэскэй кэмин кэннинээҕи историктар Узбек хаанылыгын сорох ардыгар Көс узбектар дойдулара диэн ааттыыллар.
Сирэ.
Узбек хаанылыга кылгас кэмнээх чыпчаалыгар билиҥҥи Казахстаан соҕурууҥу өттүгэр, Сырдарья өрүскэ диэри тэнийбитэ. Узбек хаанылыгын арҕаа өттүгэр Ноҕай ордуута, илиҥҥи өттүгэр Моҕулистан, хоту өттүгэр Сибиир хаанылыга уонна соҕуруу өттүгэр Тимур сыдьааннарын дойдулара баар этэ.
История.
Алтан Ордуу историятыгар Улуу Кэхтии (нууччалыы "Великая Замятня") кэмэ саҕаламмытыгар бу дойду араас тутулуктаах улуустара босхолонон көҥүл буолбуттара. Ол кэмҥэ Орда-Эдьэн улууһа босхоломмута. Бу дойду мөлтөх туруктаах буолан икки аҥы ыһыллыбыта уонна ол түмүгэр Ноҕай Ордуута уонна Узбек хаанылыга үөскээбиттэрэ.
Абулхайыр төһө да түөрт уон сыл устата Узбек хаанылыгын салайбытын иһин, бу дойду мөлтөх туруктаах этэ уонна ыаллыы сытар дойдулары кытта тохтоло суох сэриилэспитэ.
1457 сыллаахха Абулхайыр ойраттары кытта сэриитэ саҕаламмыта. Сыгнак диэн сир таһыгар узбек уонна ойрат сэриитин кыргыһыыта буолбута. Узбектэр хотторбуттара. Абулхайыр куоппута.
1460 сыллаахха Жанибек уонна Керей баһылыктаах хаһаахтар Абулхайыртан арахсан Сэттэ Уу уонна Моҕулистан диэки бараннар Хаһаах хаанылыгын тэрийбиттэрэ.
Абулхайыр өлбүтүн кэнниттэн Ноҕай ордуута Узбек хаанылыгын сэриилээн бу дойду сирдэрин бэйэтигэр холбообута.
Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн Жанибек уонна Керей 1470–1471 сыллаахха Узбек хаанылыгар төннөн бу сири баһылаабыттара.
Авшар Хюлья. Хюлья́ Авша́р (; 1963 сыллаахха төрөөбүт, Балыкесир, Турция) — турок норуотун биллиилээх киинэ уонна тэлэбиидэнньэ артыыһа, аатырбыт ырыаһыт, эстрада сулуһа.
Биографията.
Авшар Хюлья Анкара куоракка Судаарыстыбаннай училищены үөрэнэн бүтэрбитэ уонна профессиональнайдык харбааһынан дьарыктаммыта. 1982 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта бииргэ Стамбул куоракка көһөн кэлбиттэр. 1983 Хюлья Авшар аан бастакытытык «Запрет» диэн киинэҕэ артыыс быһыытынан уһуллубута. Кини олоҕун устатын туоратыгар барыта олбоон 70 -тан тахса араас киинэҕэ оонньообута. Наар сүрүн оруоллары ылара. Авшар Турция маннык биллэр режиссердарыгар киинэҕэ уһуллубута: Орхан Аксой, Синан Четин, Орхан Элмас, Шериф Гёрен, Бильге Олгач, Явуз Озкан, Халит Рефиг уонна Ирфан Тёзюм. 1980 -с сыллар ортолоругар Авшар Ибрахим Татлысесы кытта олус элбэх кииниэҕэ бииргэ уһуллубута. Кини Москубатааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэсибээлигэр саамай сүрүн бирииһи ылбыта. Кай Чилингироглу диэн эмиэ Турцияҕа биллэр көстөр киһиэхэ ойох тахсан олоро сылдьыбыта рээри, ыаллар 2005 сыллаахха тапсыбакка арахсыбыттара. Кинини кыытта олорон Авшар Зехра диэн суос соҕотох кыыстаммыта.
2005 сыллаахха Хюлья Авшар Перихан Магден «Две девушки» диэн арамаанын киинэҕэ түһэриигэ артыыс быһыытынан кыттыбыта. Киинэни биллиилээх редиссер Кутлуг Атаман устубута. 2015 сыллаахха Авшар Хюлья Сафийе Султан оруолун "Великолепный век: Кёсем Султан" диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ толорбута. Билигин кини "Селфи" диэн бэйэтин олоҕун уонна айар үлэтин туһунан сырдатар киинэни устууга үлэлэһэ сылдьар. Киинэ 2017 сыллаахха көрөөччү дьүүлүгэр тахсыахтаах. 
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B2%D1%88%D0%B0%D1%80,_%D0%A5%D1%8E%D0%BB%D1%8C%D1%8F
https://www.kinopoisk.ru/name/403550/
Дашт-и-Кыпчак. Дашт-и-Кыпчак, эбэтэр Половец истиэбэ, Кыпчак истиэбэ ( [dašt-i qipčāq], тадьииктии Дашти Қипчоқ ‘"кыпчак истиэбэ"’, Кырыым татаардыы Deşt-i Qıpçaq, , , ; ; ; кумыктыы Дешт Къыпчакъ) – Евразияҕа былыргы кэмҥэ туттуллубут Дунайтан Иртыш өрүскэ уонна Балхаш күөлгэ диэри сытар сири бэлиэтиир аат.
"Дашт-и-Кыпчак" диэн ааты аан маҥнай XI үйэҕэ Насир Хосроу диэн перс тыллаах суруйааччы туттубут. 1030 сыллаахха кыпчак биистэрэ Иртыш өрүс кытылыттан Хорезмҥа тиийбиттэр уонна онтон билиҥҥи Казахстаан, Хотугу Кавказ, Причерноморье уонна Приазовье сирдэрин баһылаабыттар.
XI–XVI үйэтээҕи перстии уонна араабтыы суруллубут былыргы кинигэлэргэ кыпчактары "Кибчак, Хихчак, Киччак, Кепчак, Хифчак" да диэн ааттыыр этилэр.
Дашт-и-Кыпчак, ол эбэтэр атыннык эттэххэ Половец истиэбэ билиҥҥи Кытай, Казахстаан, Арассыыйа, Украина, Молдавия уонна Румыния сирдэринэн тэнийбит этэ.
Арахсыыта.
Дашт-и-Кыпчак үгэс быһыытынан икки аҥы арахсар: илиҥҥи (Алтаайтан Каспийга диэри) уонна арҕааҥы (Капсийтан Дунайга диэри). Дашт-и-Кыпчак арҕааҥы өттүн былыргы нуучча суруксуттара Половец истиэбэ (нууччалыы "Половецкая степь") диэн ааттыыллара, бу сири Византия үөрэхтээхтэрэ "Комания" диэн ааттаабыттара.
Кырыым хааннара бэйэлэрин дойдуларын Дашт-и-Кыпчак диэн ааттыыллара.
XVI–XVIII үйэлэргэ Орто Азия суруксуттара Дашт-и-Кыпчак диэн ааттынан илиҥҥи Дашт-и-Кыпчак сирин, ол эбэтэр билиҥҥи Казахстаан сирин ааттыыллара.
Акалай Бирдже. Бирдже́ Акала́й (тур. Birce Akalay; 1984 сыллаахха бэс ыйын 19 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок омугун биллиилээх артыыһа уонна сыанаттан түспэт, биир саамай элбэх хамнастаах модель. 2004 сыллаахха ыытыллыбыт Мисс Турция - 2004 куонкуруска 3 миэстэ буолбута.
Биографията.
Бирдже Акалай 1984 сыллаахха бэс ыйын 19 күнүгэр Стамбул куоракка Ясемин уонна Серджана Акалай дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэрэ суох, кини соҕотох оҕо. Бирдже үс сааһыттан балетынан утумнаахтык дьарыктанан саҕалаабыта. Онно анаан балек куруһуогар сылдьара. 2004 сыллаахха Бирдже Стамбуллааҕы тыйаатыр университетыгар драма ускуустубатын уонна тыйаатыр кириитикэтин факультетыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ. Ол үөрэнэр сылларыгар 2004 сыллаахха Бирдже «Мисс Турция» куонкуруска 3 миэстэ буолары ситиспитэ. 2004 сылтан 2007 сыллаахха диэри кыыс тэлэбиидэнньэҕэ эфир ыытаачытынан үлэлээбитэ. Онтон 2006 сыллаахха «Судьба» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ аан бастакы оруолун ылбыта. Ол гынан баран кини "Между небом и землёй» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Хавва оруолун оонньоон дьэ дьиҥнээхтик аатырбыта, бар дьон, норуот сэҥээриитин уонна тапталын ылбыта.
Тус олоҕо.
2001 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Бирдже Мурат Юналмыш диэн киинэ артыыһыгар ойох тахсыбыта, кинилэр иккиэн «Между небом и землёй» диэн киинэ сэрийээлигэр бииргэ оонньообуттара. Ол гынан баран ыаллыылар 2012 сыллаахха сэтинньигэ арахсыбыттара. 2014 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр Бирдже иккиһин Сарп Левендоглу диэн артыыска эргэ тахсыбыта. Ол гынан баран, ыаллар бииргэ буолар олохторо уһаабатаҕа. 2017 сыллаахха тохсунньу ыйга арахсыбыттара. Бирдже ханнык даҕаны олоҕор оҕоломмотоҕо, биирдэ да төрөөбөтөҕө.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9,_%D0%91%D0%B8%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%B5
https://www.kinopoisk.ru/name/1595329/
Абулхайр-хан (Узбек ханствота). Абу-л Хайр-хан (1412−1468) — 1428–1468 сылларга Узбек улууһун хаана, Шибанид төрүттээх буолар, ону таһынан Дьүчи сыдьаана, Давлат-шейх-оҕлан уола.
Абу-л Хайр-хан төрдө.
Чыҥыс Хаан — Дьүчи-хаан — Шибан — Байнал Бахадур — Есу-Бука — Джучи-Бука — Бадагул — Минг Тимур-хан — Пулад-султан — Ибрахим-султан — Даулат-шейх-султан — Абулхайр-хан.
Былааска кэлиитэ.
Абулхайр 16 саастааҕар Узбек улууһун хаана буобута. Маҥан Ордуу (Ак Орда) ыһыллыбытын кэнниттэн араас дойдулар үөскээбиттэрэ, олор бары бэйэ-бэйэлэрин сирдэрин былдьаһан сэриилэспиттэрэ. Абулхаир ол кэмҥэ хаан буолан түөрт уон сыл устата, ол аата 1428 сылтан 1468 сылга диэри бэйэтин сирин тутан олорбута уонна өстөөхтөр сирдэрин баһылаабыта (билиҥҥи Казахстаан сирэ). Абулхаир сирэ Урал өрүстэн ылата Балхаш күөлгэ диэри уонна Сырдарья өрүскэ диэри тарҕаммыта.
Абулхайр салайар кэмэ.
Абулхаир 1428 сыллаахха Тура киин куораттах Сибиир ханствотын сэриилээн ылбыт.
1430 сыллаахха кылгас кэмҥэ Хорезмы баһылаабыта.
1446 сыллаахха Сыгнак уонна Сузак куораттары сэриилээн ылбыта.
1446 сыллаахха Абулхайр-хан судаарыстыбатын киин куоратын Тура куораттан Сыгнакка көһөрбүтэ.
Оҕолоро.
Абулхаир-хан уон биир уол оҕолоох этэ: Шах Будаг султан, Ходжа Мухаммед султан, Ахмед султан, Мухаммед султан, Шайх-Хайдар султан, Санджар султан, Ибрагим султан, Кучкунджи-хан, Суюнчходжа-хан, Ак бурун султан, Сайид Баба султан.
Өлүүтэ.
Абулхаир 1468 сыллаахха ойраттары утары сэриигэ бараары сылдьан өлөн хаалбыта. Кини өлбүтүн кэнниттэн Узбек ханствота ыһыллыбыта.
Көс дьон. Көс дьон (номадтар) — сүөһү иитиитинэн дьарыктанар миграциялыыр дьон. Сорох көс дьон булдунан эбэтэр балыктааһынынан дьарыктаналлар.
Сүөһүнү мэччирэҥинэн иитии сүөһүну сезонуттан көрөн ырааҕа суох сиргэ үүрүүгэ олоҕурар. Үксүгэр кыһын үрдүк таһымҥа сытар хайа мэччирэҥигэр (кыстык), оттон сайын — намыһах таһымнаах хочолорго үүрэллэр (сайылык). Бостууктар олохтоох сурттаах буолаллар, онтулара үксүн аллара хочолорго бааллар. Бу суртка кыһыҥҥы өттүгэр сүөһү сиир отун хаһааналлар, ону кытары үөһэ хайаларга көһөр кыаҕа суох кырдьаҕастар сайылыы да хаалаллар. Сезоннай көһүү аҕа ууһүн бас билэр сирин иһинэн ааһар. Маннык олох тутула Монголия, Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Азербайджан, Турция тыаларын сиригэр тарҕаммыт.
"Көс олох" бэлиэлэрэ:
Көс дьон кураайы истиэптэргэ уонна кумах куйаардарга эбэтэр үрдүк хайалаах сирдэргэ олороллоро. Бу эргин сүөһү иитиитэ ордук табыгастаах дьарык буолар. Холобура, Монголияҕа сири өҥорууга сөптөөҕүнэн территория 2% эрэ ааҕыллар, Туркменистаҥҥа — 3 %, Казахстаҥҥа — 13 %. Номадтар сүрүн астара - үрүҥ ас, эт, булт-алт, оҕуруот аһа, сир аһа. Кураан, буурҕа, тоҥоруу, сүөһү ыарыыта о.д.а. элбэхтэ буолалларын иһин кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр систиэмэлээхтэр. Көһө сылдьарга табыгастаах чэпчэкитик ыһыллар-хомуйуллар, түү таҥаһынан эбэтэр тириинэн бүрүллэр дьиэлэргэ олороллор (юрта, балаакка, ураһа). Иһит-хомуос алдьаммат матырыйаалтан (мас, тирии) оҥоһуллар. 
Көс дьон олохсуйан олорор омуктары кытары ситими туталлара, ол эрэн кинилэртэн улахан тутулуктара суоҕа. Устуорйа көрдөрөрүнэн номадтар аттаах дьон буолалларын быһыытынан сэриигэ баһыйыылаах этилэр.
Батырша. Батырша (1710 — бэс ыйын 24 1762); сурукка киирбит аата Габдулла́ Гали́ев, , ) — Башкиирдар 1755—1756 сс. өрө турууларын салайааччыта. Публицист, муллаа.
Башкортостаҥҥа Карышево дэриэбинэҕэ мишардар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Уфимскай уездка Тайсугановаҕа уонна Казанскай уездка Ташкичуга Медресеҕа үөрэммитэ. 1744-1745 сылларга Гайнинскай буоласка Илша дэриэбинэҕэ, 1746-1749 сылларга Исет провинциятыгар Муслим дэриэбинэҕэ учууталлаабыта уонна муллалаабыта. Шариаты дириҥник билэрэ. Нэһилиэстибэ дьыалаларын быһаарсыыга былаастарга элбэхтик көмөлөспүтэ. 1754 сыллаахха ахунунан (мусульманнар бас киһилэрэ) талыллыбыта да дуоһунаска үлэлээбэтэҕэ. 1755 сыл сааһыгар «Тахризнамэ» диэн ааттаан Башкирия мусульманнарыгар ыраахтааҕы былааһын утарар ыҥырыыны таһаарбыта: манна кини Исламы күөмчүлээһини, тууһу көҥүллүк атыылааһыны бобууну, нолуоктары, төлөбүрдэри улаатыннарааһыны, олохтоох бэйэ салайыныыны сабырыйыыны кириитикэлээбитэ. Ол кэннэ сэрии сэбин тутан нуучча былааһыттан босхолонорго, өрө турууга ыҥырбыта. Өрө туруу буолбутугар Батырша этэрээтин ыраахтааҕыга бэриниилээх Ижбулатов мусульманскай этэрээтэ кэлэн үлтүрүппүтэ. Батырша бэйэтэ 1756 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Азяково дэриэбинэҕэ Сулейман Деваев этэрээтинэн тутуллубута уонна ыраахтааҕы былааһыгар бэриллибитэ. Батыршаны сыапка хараҕалаан баран Москваҕа, онтон Санкт Петербурга илдьибиттэрэ. Хаайыыга олорон эрэн кини ыраахтааҕыга Елизавета Петровнаҕа анаан «Тахризнамэ» сурук суруйбута: 
«Өскөтүн падишах тылын кэспэт буоллаҕына биһиги шариат уонна ытык кинигэбит этэринэн кини туһугар бэйэбит тыыммытын харыстыа суохтаахпыт. Онтон падишах бэйэтин дьонун батталтан харыстаабат буоллаҕына, нолуоктарбыт эбиллэ турар буоллахтарына, мусульманнар шариат этэринэн биир итэҕэллээхтэригэр көмөҕө кэлиэх тустаахтар».
1758 сыллаахха ахсынньыга Батырша кымньыыннан таһылларга, таныыта быһа туурулларыгар уонна үйэлээх хаатыргаҕа ууруллубута. Өр сордоон-муҥнаах баран Батыршаны Шлиссельбургскай кириэппэскэ илдьибиттэрэ. 1757 сыл сааһыгар кини христианнар духуобунай бас киһилэрин көрсүһүүгэ ыҥырбыта. Кулун тутар 24 күнүгэр Петропавлойскай собор ключарын уонна священнигын И. Лепицкайын кытта көрсүбүтэ. Кэпсэтиилэрин А. Турачанинов тылбаастаабыта. Батырша көрсүһүүгэ ыраахтааҕыны кытта көрсүөн уонна мусульманнары күүс өттүнэн христианствоҕа киллэрии бара турарын туһунан бэйэтигэр этиэн баҕарарын эппитэ. Биэс сыл хаайыыга олорон баран Батырша 1762 сыллаахха харабыллар камераҕа умнубут сүгэлэрин ылан икки харабылы өлөрбүтэ, иккини өлөрдүү бааһырдыбыта уонна бэйэтэ эмиэ өлбүтэ.   
Литэрэтиирэ:.
1. Башкирдар нуучча империятын утары 1755-1756 сыллардааҕы өрө турбут төрүөттэрэ. https://zen.yandex.ru/
2. Батырша өрө туруута: палач Тевкелев, Хренов саллаат уонна ыраахтааҕы утары барыыта. https://realnoevremya.ru/ 
3. Алиев Батырша. https://kulturarb.ru/ru/persony/aliev-batyrsha
Аксой Саадет. Сааде́т Аксо́й () (1983 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция) — турок норуотун биллиилээх, биир саамай элбэх хамнастаах, топ артыыһа.
Биографията.
Саадет Аксой аҕата Невшехира диэн куораттан төрүттээҕэ. Ийэтэ Эдирнэ уонна Сиирта куораттартан тымыр сыдьаан тардара. Артыыс дьыалатынан Саадет өссө оскуола сылларыттан саҕалаан сэҥээрэн, дьарыктанан киирэн барыбата. Кини хас даҕаны төгүл турок чааһынай тэлэбиисэргэ каналларыгар муусука уонна киинэ туһунан шоуларга кыттыбыта. Үрдүк үөрэҕи, институту бүтэрэн баран Саадет Аксой бэйэтин анал, идэтийбит киинэ эйгэтигэр холонон көрөргө санаммыта. Ол инниттэн өссө институкка сылдьан артыыс маастарыстыбатын чочуйар араас куурустарга, маастар кылаастарга сылдьыбыта, дьарыктаммыта. Хас да төгүл реклама ролига уһуллуутугар кыттыбыта, сэрийээллэргэ, кылгас кэрчиктээх киинэлэргэ холонон көрбүтэ. 
2002 уонна 2004 сыллар быыстарыгар кини 1 каналга тэлэбиисэргэ аан бастакытын ыытааччы быһыытынан тахсыбыта. Ол кэнниттэн 2005 сыллаахха Саадет Аксой аан бастакытын артыыс быһыытынан "Осенний огонь" киинэҕэ оонньообута. 2006 сылаахха Саадет Америкаҕа АХШ көһөн барбыта уонна Нью-Йорк куорат киинэҕэ академиятыгар үөрэҕин саҕалаабыта. Кэлиҥҥи сылларга кини турок араас хабааннаах уонна таһымнаа киинэ сэрийээллэригэр элбэхтик уһуллубута. Ол иһигэр маннык биллэр киинэлэр бааллара: "Senden Baska", "Kalpsiz Adam", "Balkan Wedding".
2012 сыллаахха Саадет ""Рождённый дважды" диэн ааттаах" Серджио Кастеллитто киинэтигэр уүуллубута. Онно кини Аски диэн кыыс оруолун толорбута. Кини Арассыыйа көрөөччүлэригэр, бастатан туран, «Великолепный век» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ оонньообутунан биллэр уонна аатырар.
Эл Ойын. Эл Ойын (тылбааһа норуот оонньуулара, бүттүүн оонньуу диэн) – Алтаай республикатын норуоттарын национальнай сайыҥҥы бырааһынньыктара. 
Аан бастаан Эл Ойын Онгудай оройуонугар Ело сэлиэнньэтин таһыгар 1988 сыллаахха ыытыллыбыт. Онтон 2005 сыллаахха диэри араас оройуоннарга ыытылла сылдьан баран 2006 сылтан Онгудай оройуонугар ыытыллар. 2016 сыллаахха Эл Ойын Горноалтайскайга бэйэтигэр ыытыллыбыта. Бырааһынньык икки сылга биирдэ ыытыллар, сыала – республика түрк тыллаах норуоттарын үгэстэрин үйэтитии. Алтаай республикатыгар хас да түрк тыллаах омук олорор, бу дойдуну түрк омук биһигэ диэн ааттыыллар. Дьэ ону барытын бу бырааһынньыкка көрүөхпүтүн сөп. Манна алтаай омук этнографическай тутууларын көрүөххэ сөп – аҕыс муннуктаах төгүрүк мас дьиэлэрин – аил диэн ааттаахтар, ону таһынан атын олохтоох омуктар дьиэлэрин – хатырык ураһаны. Бырааһынньыкка дьярлыкчы хайа үөһээ тахсан алгыс туомун толорор. Таҕыл диэн таастары чөмөхтөөн оҥоһуллубут киһи курданарыгар тиийэр үрдүк холумтаҥҥа уот оттон, чэгиэн диэн үрүҥ аһынан хамыйаҕынан баһа-баһа тоҕус хаттыгастаах халлааҥҥа олохтоох таҥаралары күндүлүүр.    
Бырааһынньык театрализованнай көрдөрүүннэн саҕаланар. Ол кэннэ оройуоннарынан парад буолар, республика, оройуон баһылыктара тыл этэллэр. Эл Ойын кэрэхсэбиллээх араас күрэхтэрдээх: ол курдук күрэс диэн тустуу, сири таарыйбыт киһи хотторор, кедрга бириэмэҕэ ыттыы, тааһы көтөҕүү – көдүргэ таас, ох сааннан ытыы – ок йаа ыдыш, ат сүүрдүүтэ, «Көк бөрө» диэн бөлөҕүнэн сылдьан өлбүт коза өлүгүн былдьаһыы уонна утарар бөлөх умуһахтаах булгунньаҕар быраҕан очко ылыы (алтаайдар этэллэринэн киирии оонньуу). 
Итини таһынан Эл Ойыҥҥа олохтоох уустар оҥоһуктарын көрүөххэ уонна атыылаһыахха сөп. Олохтоох уһаныыга былыргы сактар кыыл истииллэрин тилиннэрэн туһаныы туттуллар эбит. 
Эл Ойыҥҥа кайчылар диэн олохтоох эпоһы толорооччулар күрэхтэрэ буолар. Кинилэр топшур диэн струннай инструменынан оонньуу-оонньуу ыллыыллар, хабарҕа ырыатын толороллор. Алтаайдар бэйэлэрэ этэллэринэн хабарҕа ырыата кинилэргэ таһынааҕы Тываттан кэлбит. Алтаайдарга биир бөдөҥ биллэр эпоһынан «Маадай Кара» буолар. Бу эпоска бухатыыр төрөппүттэрин быыһыырын туһунан кэпсэнэр. 
Эл Ойыҥҥа ыалдьыттааһын ыытыллан истэҕин аайы элбээн иһэр.
Туттуллубут литература:
1. Эл Ойыны Республика Алтайга 2020 сылга тэрийиэхтэрэ  - https://gorniy-altai.ru/info/el-oyyn-2020.html
2. Эл Ойын – норуот оонньуулара - https://dikoe-pole.com/2012/02/18/el-oyin/
3.Алтай национальнай оонньуулара – http://www.ong-travel.ru/index.php/interesting/stories?id=52
Абылай-хан. Абылай-хан (1711—1781) — бүтүн Казах ханствотын хаана. Коркем Уали-султан уола, Абылай хан Каншер сиэнэ, Барак-хаан сыдьаана.
Төрдө уонна аата.
Былыргы суруктарга кини аатын атын көрүҥнэрэ да бааллар, холобур, "Абулай", "Аблай", "Абилмансур Аблай", "Облай" уонна да атын. Билиҥҥи чинчийээччилэр ордук "Абылай" диэн суруйаллар, ол эрээри өрөбөлүүссүйэ иннинэ быдан ордук "Аблай" диэччилэр.
Абылай-хан дьиҥнээх аата "Абильмансур" диэн этэ. 
Кини ийэтэ туркмен дьахтара буолуохтаах. Аҕата Абылай 12 саастааҕар калмыктары утары сэриилэһэ сылдьан өлбүт.
Абылай-хан эдэр эрдээҕитин туһунан чопчу туох да биллибэт.
Байыаннай лидер.
1732 сыллаахха Самеке хаан өлбүтүн кэнниттэн Абилмамбет хаан буолбута, Абылай буоллаҕын сэриини салайбыта.
1740 сыллаахха Абилмамбет, Абылай уонна 120-чэ султаннар Арассыыйа империятыгар холбоһуохтарын биллэрбиттэр.
1742 сыллаахха Абылай-хан дьуҥҕаардар сэриилэригэр утарса сатаабыт да хотторон бэлиэн түбэспит.
1743 сыл сааһыгар кини босхоломмута.
1759 сыллаахха Абылай нууччаларга илдьит ыыттан нууччалартан тутулуктааҕын бигэргэппитэ.
1771 сыллаахха Абилмамбет-хан өлбүтүн кэннэ Абылай саҥа хаан буолбута.
1773-1775 сылларга бааһынайдар сэриилэрин кэмигэр Абылай Емелья Пугачевы кытта көрсүбүт уонна кинини өйүөх буолбут.
Дьиэ кэргэнэ.
Абылай-хан отут уол оҕолоох уонна түөрт уон кыыс оҕолоох этэ. Уопсайа Абылай-хан уон биэстэ ойохтоммута.
Аллен Ясемин. Ясеми́н Кай Алле́н () — турок норуотун биир саамай биллэр уонна аныгы кэмҥэ аатырбыт артыыһа.
Биографията.
Ясемин Кай Аллен 1989 сыллахха от ыйын 10 күнүгэр Дадли Аллен диэн Англияҕа олоро сылдьыбыт Турция киһитин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ийэтэ Суны Йылдызоглу (Сони Эдди) диэн ааттааҕа, эмиэ Улуу Британияҕа Лондон куоракка олорор сылдьыбыт турок дьахтара этэ[. Ясемин бииргэ төрөөбүт Каан диэн бырааттах. Дьонноро Ясемин баара суоҕа үс саастааҕар Британияттан Турцияҕа көһөн кэлбиттэрэ. Ол гынан баран Ясемин 10 сааһын туолуутугар ийэтэ кинини Австралияҕа илдьэ барбыта. Кыыс Квинсленд университетыгар киинэ уонна тэлэбиидэнньэ факультетыгар үөрэммитэ. Ясемин 18 сааһыгар төрөөбүт дойдутугар Турцияҕа төннөн кэлбитэ. Онно кэлэн Мюждат Гюзен аатынан Консерватория тыйаатырга салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ..
Карьерата.
2008 сыллахха Ясемин «Новое лицо» L’Oréal хампаанньа норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуругар финалга киирьбитэ. . Эмиэ ити сыл "Элиф" диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ бэйэтин аан бастаан киинэ артыыһын быһыытынан холонон көрбүтэ. Ол киинэҕэ кини ийэтэ эмиэ уһуллубута. 2010 сыллаахха Ясемин тута икки улахан бырайыакк үлэлэспитэ: «Мечтатели» уонна «Высокое место» диэн киинэлэргэ. 2011 сыллаахха «Жизнь продолжается» сэрийээлгэ иккис былаан артыыһын быһыытынан кыттыбыта. Онтон икки сыл ааспытын кэннэ, 2013 сыллаахха, Ясемин «Милосердие» диэн сэрийээлгэ оруолга тикисибитэ. Эмиэ ити сыл кини «N11.com» саайт сирэйэ буолбута уонна «Вода и огонь» диэн киинэҕэ аан бастакытын сүрүн оруолу оонньоон биллибитэ. 2014 сыллаахха «Великолепный век» диэн аан дйоду 50 дойдутугар көстүбүт киинэ сэрийээлигэр төрдүс сезоҥҥо дьоҕус оруорлу оонньообута.
Тус олоҕо.
«Элиф» киинэ уһуллар кэмигэр Ясемин Онур Туна артыыстыын билсибитэ, кинилэр 2013 сыллаахха диэри бииргэ сылдьыбыттара эрээри, арахсыбыттара. 2014 сылтан Ясемин Армаган Огузтуун билсэр.