mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Шорай, Тюркан. Шорай, Тюркан
Тюркан Шорай(тур. Turkan Soray; төр. бэс ыйын 25 күнүгэр 1945 с.) - Турция киинэактырыысата, сценарист уонна режиссёр. Кинини кыраныысса таһыгар "Илин дойду Элизабет Тейлора" диэн ааттыыллар.
Тюркан Шорай, 1945 с.бэс ыйын 25 күнүгэр Турцияҕа Стамбул Эюп диэн оройуонугар төрөөбүт.
Аҕата Халит Шорай - чунуобунньук, ийэтэ Мелиха Шорай, дьиэ көрөөччү. Дьиэ кэргэн үс кыыс оҕолооҕо. Тюркантан ураты, Назан уонна Фиген. Кыра кыыс төрөөбүтүн кэннэ, Тюркан ийэлээх аҕата арахсыбыттар. Оҕолор ийэлэригэр хаалбыттар. Мелиха, Карагюмрюкка дьиэ куортамнаан олорбут. Онно олорон Тюркан, Кыргыттар Фатихскай лицейдарын үөрэнэн бүтэрбит. Куортамнаан олорор дьиэлэрин бас билээччи, Турция бастакы киинэактырыысаларыттан биирдэстэрэ Эмель Йылдыз эбит. Кини, Тюрканы Ешилчам студияҕа аҕалбыт.
1960 с. Тюркан 15 саастааҕар, режиссёр Невзат Песен "Ветер любви" диэн киинэҕэ сүрүн оруолга уһулбут. Киинэ олус ситиһиилээх буолан кириитиктэр өйөбүллэрин ылбыт, Тюркан Шорай Ешилчам киностудияны кытта хантараах түһэрсибит. Онон, 1960 сылтан Тюркан кинокарьерата саҕаламмыт. 1960-1965 сс., биэс сыл устата 60 кэриҥэ киинэҕэ, араас оруолларга уһуллубут. Балта Назан эмиэ, киинэ артыыһа эрээри, Тюркан курдук ситиһиитэ суох эбит. 1965-1970 сс. киинэактырыыса, өссө, 48 киинэҕэ уһуллан карьерата ситиһиилээх буолбут. 10 сыл устата 100 тахса киинэҕэ уһуллубут. Онон, 20 саастааҕар, Турция биллиилээх уонна чаҕылхай (4) киинэактырыысаларын ахсааныгар киирбит.
Арассыыйаҕа, Назым Хикмет "Любовь моя, печаль моя" арамаанынан уһуллубут киинэҕэ Мехмет Бану оруолун, Чингиз Айтматов "Мой тополёк в красной косынке"диэн арамаанынан уһуллубут киинэҕэ сүрүн оруолу ситиһиилээхтик оонньообут. Барыта холбоон 200 кэриҥэ киинэҕэ уһуллубут.
1972 с. бастакы режиссёрскай үлэтигэр, "Возвращение" диэн киинэҕэ сүрүн оруолу толорбут. 1974 с. "Страдание", 1976 с."Асла и Даима" уо.д.а.режиссёрскай үлэлэрэ көрүүгэ тахсыбыттар. 
Наҕараадалара:
Судаарыстыбаннай артыыс - сыбаанньа;
"Золотой апельсин" бириэмийэ, бастыҥ дьахтар оруолун иһин(1964, 1968, 1987, 1994);
"Золотой апельсин" бириэмийэ, ситиһиилэрин иһин;
4 төгүл "Лучшая киноактриса" бириэмийэ Анталияҕа буолар киинэ бэстибээлигэр;
"Большой приз" бириэмийэ, Москваҕа буолбут киинэ бэстибээлигэр режиссёрскай дебютун иһин;
"Лучшая актриса" бириэмийэ. Ташкеннааҕы киинэ бэстибээлигэр.
Стамбул уонна Рим киинэ бэстибээллэригэр бочуотунай наҕараадалар.
2016 сылтан Евразия Академиятын чилиэнэ.
2010 с. кулун тутар 12 күнүгэр ЮНЕСКО Үтүө Санаа Посола.
1983 с. Актёр Джихан Унали кытта ыал буолбуттар. 1984 с.алтынньы 21 күнүгэр Ягмур диэн кыыс оҕо төрөөбүт. Ыал, 1987 с.арахсыбыт.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9,_%D0%A2%D1%8E%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD
http://beauty-around.com/memory-pages/item/30-turkan-shorai
Доможаков Николай Георгиевич. Николай Георгиевич Доможаков (1916–1976) — Хакаас учуонайа, суруйааччыта. Хакасияҕа Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа научнай-чинчийэр институтун тэрийсибитэ уонна 1944 сылтан 1955 сылга диэри салайбыта. Доможаков хакаас омук тылын, оскуолаҕа үөрэтэр кинигэлэрин, үөрэтии босуобуйаларын, атын элбэх үөрэх фундаментальнай үлэлэрин оҥорбут ааптар быһыытынан биллэр. "Ыраххы аалда" (Ыраах аалга) диэн хакаасты бастакы арамааны суруйбута.
Олоҕун олуктара.
1916 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр Хакасия Хызыл - Хас  улууһугар, билиҥҥинэн Усть-Абаканскай оройуонугар дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Николай Георгиевич Абаканскай педагогическай училищены үөрэнэн бүтэрэн баран, тыа оскуолатыгар учууталлаабыта.  Салгыы Хакасияҕа Тыл, литература уонна история научнай-чинчийэр институтун тэрийсибитэ уонна 1944 сылтан 1955 сылга диэри салайбыта. Доможаков хакас омук тылын, оскуолаҕа үөрэтэр кинигэлэрин, үөрэтии босуобуйаларын, атын элбэх үөрэх фундаментальнай үлэлэрин оҥорбут ааптар быһыытынан биллэр.
Маны таһынан, биир санаалаахтарын кытта уобаласка аан маҥнай төрүттэнэр педагогика кабинетын тэрийсиигэ ылсыбыта. Бу оччолорго, биллэрин курдук, ханна да тэриллэ илик педагогическай муннук буолуон сөп. Бу кэмҥэ кини техникумҥа хакас тылын үөрэппит. 
Николай Георгиевич үөрэппит оҕолоруттан В.Г.Карпов, Н.Н.Межекова, С.П. Ултургашев о.д.а үөрэнэн, Хакасияҕа биллэр-көстөр билим учуонайдара буолан тахсыбыттара. 
Сэтинньи 16 күнүгэр 1976 сыллаахха өлбүтэ.
Степан Павлович Ултургашев – Хакасия учуонайа. 
Хакаас уокуругар Политов аулугар кулун тутар ый 1 күнүгэр 1930 сыллаахха төрөөбүт, кулун тутар ый 28 күнүгэр 2004 сылллаахха бу күн сириттэн барбыт. Кини Сэбиэскэй кэмҥэ Арассыыйаҕа биллэр историк, 1956 сылтан история билимин хандьытаата. 1989 сылтан история хаапыдыратын профессора, Абакааннааҕы Судаарыстыбаннай педагогическай институт  1977-1994 cc ректора, 1974 сылтан РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 
С.П.Ултургашев үтүө сабыдыалынан, көмөтүнэн Хакасияҕа «Түүр омук суругун-бичигин, култууратын күннэрэ» диэн ылыныы сокуона  олоххо киирэн, түүр тыллаах өрөспүүбүлүкэлэри кытта ыкса ситим олохтоммута. Профессор С.П.Ултургашев чинчийэр научнай үлэлэрэ Арассыыйа, Сибиир, Хакасия устуоруйаларын кытта ыкса ситимнээх. Кини бу айымньылаах 70 научнай         үлэтэ, “Пирятинская Краснознаменная” монографията иккилиитэ-үстүүтэ бэчээттэнэн тахсыбыттара. 
Туһаныллыбыт литература:
Дивриги куорат.  
Дивриги () - Туурсуйа киин өттүгэр, Анатолияҕа баар куорат. Нэһилиэнньэтин ахсаана, 2007 с. ыытыллыбыт перепись түмүгүнэн - 17176 киһи.
Б.э 850 с.Өстөөхтөргө улахан утарсыыны оҥорор кыахтаах Тефрика кириэппэс диэн тутуллубута сабаҕаланар. Кириэппэһи, павликианнар(парахристианныы итэҕэл) итэҕэллэрин диэйэтэлэ Карвей Византия да, Араб халифата да бас билиитигэр киирбэтэх сиргэ төрүттээбит. Хрисохерис салайар кэмигэр, Тефрика, павликианнар киин куораттара диэн ааттанар эбит. 870 с. Тефрикаҕа, Пётр Сицилийскай тиийэ сылдьан, эрэгийиэн устуоруйатын туһунан арыый сиһилии суруйбут. 878 с.кириэппэһи византия аарымыйата сэриилээн ылбыт, Леонтоком клисуратын салайар тэрилтэ олохтоммут, быһа холоон 940 с.фема(византия байыаннай уокуруга) административнай киининэн анаммыт. 1019 с.бүтэһик ыраахтааҕы Васпуран Сенекерим Арцруни уолун бас билэр сирдэрэ, Византия импиэрийэтин састаабыгар киирбитигэр, кини куорат баһылыгынан анаммыта. 1068 с.сельджук-туроктар илиилэригэр баар Тефриканы, импэрээтэр Роман lV салайар византия аарымыйата ылбыта. Ол эрээри, 1071 с.кыргыһыы кэнниттэн Дивриги туркменнарга, Данишмендидтар судаарыстыбаларын састаабыгар киирбитэ. Хll-Хlll ү. Дивриги куоракка бастакылартан биирдэстэринэн, осман архитектурата истииллээх дьиэлэр тутуллубуттара. Ол курдук, 1229 с.тутуллубут дьиэлэри, 1985 с. ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы баай испииһэгэр киллэрбитэ. Хlll үйэ иккис аҥаарыгар куораты, Данишмендидтар былаастарын суулларбыт монгуоллар халаабыттара. 1516 с.Дивриги Осман импиэрийэтин састаабыгар киирбитэ.
Куорат, Евфрат өрүс салаата Чалтисую өрүс оройуонугар турар. Өҥ буордаах сиргэ турар буолан араас отонноох мастар, үүнээйилэр хото үүнэллэр. Куорат соҕуруу өттүгэр, дьоҕус томторго Хlll үйэҕэ, Византия импиэрийэтэ баар эрдэҕинэ тутуллубут, бөҕө истиэнэлэрдээх ис куорат урусхала сытар.
Дивриги куоракка, Турция Өрөспүүбүлүкэтин тимир рудатын улахан аҥаара хостонор. Тимир руданы, Хара муораттан хотугулуу 900 км. тэйиччи турар, тимири уһаарыы тэрилтэлэрэ сайдыбыт Карабюк уонна Эрегли куораттарга ыыталлар.
Дивригига тимир суол Сивас-Эрзурум вокзала баар.
Түүр омуктар тылларыгар майгыннаһар тыллар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар). Түүр омуктар тылларыгар майгыннаһар тыллар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Билиҥҥи түүр омуктарын иһигэр хайдыһыы, бытарыйыы, быһа холоон, 2 тыһыынча сыл анараа өттүгэр саҕаламмыт. Холобур, биһиги сахалар төрүттэрбит ити кэмнэргэ түүр омук уопсай маассатыттан арахсан барбыт буолуохтарын сөп.
Анал үөрэхтээх дьон чинчийбиттэринэн, түүр омуктарын иһигэр лиэксикэлэрин сөп түбэсиһиитэ 72 %-ҥа тэҥнэһэр. Монгуол омуктара б.э.10-с үйэтигэр эрэ араас омуктарга (монгуоллар, бүрээттэр, калмыыкта...) хайдыспыттар. Ол иһин тыллара 90 % сөп түбэсиһэр. Атыннык эттэххэ, монгуол – бүрээттиин, бүрээт калмыктыын кэпсэтэн өйдөһүөхтэрин сөп.
Тоҥус-маньчжурдар биһиги эрабыт саҕаланыа 4 үйэ баарына бытарыйбыттар. Маньчжурдар, эбээннэр, эбэҥкилэр, нанаайдар, удэгелэр, орочоннор, ульчалар, ороктар уо.д.а. диэннэргэ. Лиэксикэлэрин сөп түбэсиһиитэ – 65 %
Дьоппуон- рюкю тылларын икки ардыгар өйдөһүү – 74 %.
“Тыл үөрэхтээхтэрэ суруйалларынан, билиҥҥи саха тылыгар 2500 кэриҥэ монгуолтан киирбит тыл баар буолуон сөп. Холобур, монгуоллары кытта үйэ тухары ыаллаһа олорор тываларга 2200, хакаастарга – 400, алтаайдарга – 830 монгуол тыла баар эбит,” – диэн суруйар суруналыыс Иван Гаврильев « Олоҥхо уонна бүрээт-монгол тыла»диэн ырытыы ыстатыйатыгар.
Бу ыстатыйаттан И.Гаврильев чинчийэн суруйбут үлэтигэр биһиги аатырар олоҥхобут сүрүн дьоруойдара Саха Саарын Тойон, Сабыйа Баай Хотун, Ньургун Боотур, Туйаарыма Куо, Айталыын Куо, Айыҥа Сиэр Тойон, Айыҥа Нуоралдьын эмиэ монгол-бүрээт тылыттан төрүттээх ааттар буолан тахсаллар. Уонна ырытааччы тылбыт баайын сыныйан үөрэтэн, монгуол тыллаах омуктар сахалары баһылаан-көһүлээн олоро сылдьыбыттарын ыйар.
Оттон казах тылыгар саха тыла олус уруулуу, сирдэр ааттара майгыннаһаллар. Олоҥхоҕо хоһуйуллар айылҕа, сир-дойду үгүс, «кыһыл кумаҕынан кырбаһар, үоүҥ кумаҕынан өрүкүйэр, хара кумаҕынан хаһыырар» сирдэри Орто Азияҕа ол иһигэр Казахстаҥҥа да булаттыахха сөп. Терис сахалыыта Тиэрэ диэн кыракый үрэх. Саха Сиригэр казах сирин-уотун курдук ааттар бааллар. Холобур, Дьубалы – Дьабыыл, Тиэрис – Тиэрэ..
Саха тылын үөрэтэр учебникка саха тылыгар үс тыһыынча монгол тыла киирбитэ биллэр. Ол аата итии сылаас сиргэ монголлар хаалбыттар, оттон кинилэри кытта өр алтыһан олорбут сахабыт дьоно күрээн дуу, куотан дуу, монголларга хотторон дуу маннык тымныы дойдуга кэлэн олохсуйбуттар. 
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
1. Иван Гаврильев. Олоҥхо уонна бүрээт-монгол тыла. Кыым. 2013
2. Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.
3. Дмитрий Иванов. Алтаистика кэмпириэнсийэтэ. Кыым.2016.
Салда күөл. Салда күөл () - кратертан үөскээбит күөл, Турция соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр, Ешилова уонна иль Бурдур оройуонарын кыраныыссатыгар баар күөл.
Күөл ньуурун иэнэ - 45 кб.км.
Күөл уһуна - 8 км.
Күөл кэтитэ - 8 км.
Муора таһымыттан үрдүгэ - 1165 м.
Күөл дириҥэ - 200 м.тиийэр. Карбонатнай боруодаларынан баай, түөрт чыпчааллара үрдүүр сирдэринэн1400 м. тиийэр хайалар күөлү төгүрүктүү тураллар. Хайалары,бэс ойуурдар бүрүйэ үүммүттэр. Кытылларыгар, тростниктар уонна араас ууүүнээйилэрэ үүнэллэр. Оройуон киинэ Ешильова, Салда уонна Донбаба дэриэбинэлэр бааллар. Күөл уутун ылар бассейынын иэнэ - 147,6 кб.км.
Сылга, ортотунан, 435 мм сөҥүү түһэр. Салды күөл уутун водороднай көрдөрүүтэ 8-тан 10 диэри уларыйар. Күөлгэ, хоту уонна арҕаа өттүттэн икки үрэх уута киирэр. Хотугулуу-илин кытыла ойуурдаах. Күөлтэн арҕаа диэки Салда дэриэбинэ, соҕуруулуу-илин диэки Ешильова куорат тураллар.
Күөлгэ, ордук, уутугар гидромагнезитовай минерал баарыттан сылтаан элбэх турист сылдьар. Ол минерал, тирии сорох ыарыыларын эмтиир диэн сабаҕалыыллар. Күөлгэ балык арааһа уонна күөл аттыгар араас чыычаахтар, дьиикэй кустар, ойууругар - кабааннар, саһыллар, куобахтар үөскүүллэр. Үрүҥ кумахтаах пляжтара, дьэҥкир уута, үрүҥ өҥнөөх сэттэ арыылара күөлү өссө, тупсаран биэрэллэр.
Салда күөл, былыргы строматолитовай водоросль үүнэр аҕыйах күөллэртэн биирдэстэрэ буолар. Күөл уутугар кальций уонна магний аһыы туустара элбэх.Күөл үрүҥ кумахтаах кытыллара, үрүҥ өҥнөөх арыылара, уутун састаабыгар гидромагнезит диэн ааттаах минерал баарыттан дииллэр. Уута питательнай бэссэстибэлэринэн дьадьаҥытын, водоросль аҕыйахтык үүнэрэ туоһулуур. Салда күөл грунт уутун уонна сир аннынааҕы уулары ылар буолан, иэнин кээмэйэ сөҥүү төһө түһэриттэн тутулуктанар. Сүрүн салаалара - Салда(Каракова), Доганбаба, Дог үрэхтэр. Кэнники 20 сылга күөл уута аҕыйаан, 4 м.түспүт. Салда күөл уонна кини тулата, бастакы истиэпэннээх харыстанар айылҕа оройуонугар киирэллэр.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0_(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE)
https://meladan.livejournal.com/625360.html
Талат Текин. Талат Текин (1927–2015) — Анкара университетын биллиилээх професссора, «Түүр төрүт тылга төрүккү уһун дорҕооннор» диэн курдук улахан кинигэлэригэр саха тылын төрүккү уһатыылаах аһаҕас дорҕооннордоох тылларын киэҥник хабан ханыылыы тутан ырытар. 
Түүр тыллаахтар, түүр төрүттээхтэр, түүр омуктар диэн аан дойдуга сүүһүнэн мөлүйүөн ахсааннаахтар. Олор ортолоругар саамай элбэх ахсааннаахтара – туроктар. Туроктар Турцияҕа эрэ буолбакка, Францияҕа, Германияҕа, Арассыыйаҕа, Болгарияҕа, Узбекистаҥҥа, Великобританияҕа о.д.а. дойдуларга бэрт киэҥник тарҕанан, ыһыллан олороллор.
Туроктар XI – XIII үү. Малай Азияҕа көһөн кэлбит оҕустар  (огузы) уонна туркменнар диэн сүөһү ииттэр көс омуктартан үөскээн тахсыбыттар. Омук быһыытынан туругуруулара XV үйэттэн саҕалаан XX ү тиийэ салҕанан барбыта. 1923 сылга диэри туроктар бэйэлэрин османнарбыт дэнэллэрэ. Османскай империя сууллубутун кэннэ баһылыктара Мустафа Кемаль Ата-Тюрк ааппытын уларытыахха диэн этиитин ылыммыттара. Кемаль Ата-Тюрк – туроктар национальнай геройдара. 
1977 сыл балаҕан ыйыгар Алма-Атаҕа тюркологтар Бүтүн Сойуустааҕы улахан конференциялара буолан ааспыта. Онно атын да дойдулар бөдөҥ востоковед үөрэхтээхтэрэ ыалдьыттаан конференция үлэтигэр кыттыбыттара. 
Олор истэригэр бааллара: Швеция биллиилээх  дипломата уонна лингвиһэ Гуннар Ярринг, ГФР востоковеда К.Менгес, Польша тюрколога Э.Трыярскай, Турция тюрколога Талат Текин.  о.д.а.
Талат Текин орто уҥуохтаах. Күн уотугар хараарчы кэриэрбит, саҥарбыт-иҥэрбит, чаҕылыҥнаабыт сытыы киһи этэ. Мэлдьи кинигэ бөҕөнү кыбынан баран, дьону кытта кэпсэтэн эргичийэ сылдьар буолара. Саха сирин дьонун көрсүөн баҕарарын истэн тюрколог Н.К.Антонов кинини кытта билсибит. Кинини Талат Текин түргэн баҕайытык туроктыы саҥаран көрсүбүт. Николай Климович кыратык татаардыы хардарбыт. Талат үөрэн, кинигэлэриттэн чараас биир брошюраны бэлэхтээбит. Н.Антонов эмиэ бэйэтин кинигэтин бэлэхтээбит. 1977 сыл саҕаланыыта Николай Климович Талат Текинтэн сурук туппут. 
Бу олунньу ый 26 күнүгэр суруллубут сурук ис хоһооно маннык. Талат Текин Николай Климович ыыппыт хаартыскаларын, сурунаалы туппут. Улахан баһыыбатын тиэрпит. Хаартыскалары хайҕаабыт, 1960 сылтан университекка тюркология уруоктара баралларын туһунан истэн сэргээбит, биһирээбит. Н.Антоновы татаар тылын билэриҥ, кэпсэтэриҥ үчүгэй, турок тылын эмиэ билэҕин дуо диэн ыйыппыт. Саха тылын олус былыргы устуоруйалаах, ыарахан тылынан билинэр. Саха тыла былыргы уһатыылаах аһаҕас дорҕоонун сүтэрбэккэ илдьэ сылдьарын бэлиэтээбит. Ааспыт кыһын саха тылын  үөрэтэн, устудьуоннарыгар уруок биэрэрин эппит. Саха тылын таптыырын уонна өссө үчүгэйдик үөрэтээри Саха сиригэр сайыҥҥы ыйдарга барыан баҕарарын туһунан ыйыппыт. Кинигэ ыыппыт, түүр төрүт тыллааҕы уһатыылаах аһаҕас дорҕооннорун туһунан. Талат Текин суругун түмүгэр саха тылыгар грамматика уонна литература кинигэлэрин, хаһыат, сурунаал ыытар кыахтааххыт дуо диэн ыйыппыт. Николай Климовичтаах кини көрдөһүүтүн барытын толорбуттар. Талат Текин барытын туппут уонна ис сүрэҕиттэн махтаммыт.
Туз күөл. Туз күөл
Туз(тур. Тuz Golu, букв. Туустаах күөл; былыр - был.гр. Татта, "Фригийское солёное озеро") - Турция иккис улахан күөлэ. Күөл уутун тууһа 340%. Анатолия провинция киинигэр, Коньиттан хотугулуу-илин 105 км., Анкараттан соҕуруулуу-илин 150 км.тэйиччи сытар. Античнай историк уонна Римскэй Греция геограба Страбон, Галатия уоннаКаппадокия быыстарыгар сытар Татта күөл туһунан бэлиэтээн аһарбыт. Сыл улахан аҥаарыгар чычаас уулаах(1-2 м.) туустаах күөл ньуурун иэнэ - 1500 кб.км. Кини уһуна - 80 км. уонна кэтитэ - 50 км, муора таһымыттан үрдүгэ - 905 м.
Күөл, Турция киин платотугар улахан тектоническай оҥхойу уутунан толорор. Туз күөлгэ икки улахан үрэхтэр түһэллэр, ону кытта кини сир аннынааҕы уулартан уонна сөҥүүлэртэн уутун эбинэр. Күөлтэн тахсар үрэхтэр суохтар. Туз күөлгэ үрэхтэр уонна каналлар түһэр сирдэригэр туустаах бадарааннар үөскээбиттэр. Сайын, итииттэн уута көтөрүттэн күөл элбэх ууну сүтэрэр. Түгэҕэ көстүбт сирдэригэр, орто кэтитэ 30 см.тэҥнэһэр туус араҥата тахсан кэлэр. Кыһын, күөл, сөҥүүлэртэн уонна тулалыы сытар сирдэр ыраас ууларын ылбытыгар ол туус араҥата суураллар.
Күөл кытылыгар үс туус шахтата үлэлиир. Шахталар холбоон, Турция туттар тууһун 70% хостууллар. Туус хостооһуна, эрэгийиэҥҥэ, тууһу ыраастыыр уонна переработкалыыр хайысха сайдарын быһаарбыт. Күөл тулатынааҕы сирдэр, соҕуруулуу уонна соҕуруулуу-арҕаа хайысхаҕа сытар туустаах почвалаах бадарааннаах сирдэртэн уратылара туһаҕа таһаарыллыбыттар.
2001 с. Туз күөл, тулалыы сытар истиэптэрин кытта ордук харыстанар сиринэн биллэриллибиттэр.
Күөл соҕуруу өттүгэр бөлөх арыылардаах. Арыылара сорох сиринэн бадарааннаахтар. Ол иһин быһылаах, онно, элбэх оруосабай фламинго сөбүлээн уйаланар. Ити сүрүн төрүөтүнэн, күөлгэ, дуналиелла солоноводная диэн одноклеточнай водоросль хото үүнэрэ буолар(Dunaliella salina). Өскөтүн, олус ардахтаах саас буоллаҕына, күөл уутун тууһа аҕыйаабытын биллилэр даҕаны, водоросльлар бэйэлэрин көмүскэнэргэ быһаарыналлар уонна глицерины кытта А битэмиини элбэхтик таһааран бараллар. А битэмиин уонна глицерин кыттыстахтарына бета-каротин диэн бэссэстибэ үөскүүр. Ол бета-каротин ууну кытархай өҥнүүр. Көтөрдөр кэллэхтэринэ, күөл улахан аҥаара кыһыллыҥы-оруосабай өҥнөнөр. Водоросльлар, ону таһынан, солоноводнай артемия диэн кыра рактар көрүҥнэригэр аһылык буолаллар. Онтон, фламинголар рактарынан аһылыктаналлар, ол иһин оруосабай өҥнөөх буолаллар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%B7_(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE)
https://cappadociavisit.com/ozero-tuz-solenoe-ozero-turcii/
Намжил Нимбуев аатынан бэйиэттэр турнирдара. Намжил Нимбуев аатынан бэйиэттэр турнирдара - Бүрээтийэҕэ ыытыллар күрэс. Аан бастаан Улан-Удэҕэ 2004 сыллаахха ыытыллыбыта.
Елена Васильевна Слепцова – Куорсуннаах – сцена маастара, кэпсэтии, оригинальнай жанрдар артыыскалара, сахалартан бастакынан көтөрдөрү, дьиэ кыылларын дрессировкалааһыны баһылаабыт, СР үтүөлээх артыыската , талааннаах суруйааччы 2004 сыллаахха Улан-Удэ куоракка ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы бастакы литературнай турнир кыайыылааҕа буолбута. Елена Васильевна бу кэмтэн ыла.Бурятия билиҥҥи кэм суруйааччыта Станислав Куняевы кытта билсибит. С.Куняев  - поэт, прозаик, тылбаасчыт, публицист, литературнай кириитик, Калуга куоракка  1932 сыллаахха төрөөбүт. 
Ол туһунан суруйааччы маннык кэпсиир:
-Литературнай турнир Бурятия киин куоратыгар Улан Удэҕэ аан бастаан ыытыллыбыта. Турнир нууччалыы толору аата «1 международный турнир поэтов имени Намжила Нибуева по традициям древнего Востока» диэн этэ. Намжил Нимбуев – Бурятскай АССР Улан-Удэ куоратыгар 1948 сыллаахха төрөөбүт, 1971 сыллаахха бу олохтон күрэммит. Бүрээттии, нууччалыы, монголлуу тылынан айар үлэтин суруйбут, уон сэттэ монголлуу тыллаах суруйааччылар айымньыларын нууччалыы тылбаастаабыт. Маны таһынан, бүрээт суруйааччылара Сергей Цырендоржиев, Ябжан Балданжабона, Цырен-Дондон Хамаев, Балдан Ябжанов, Д.Гарма, Дожоо Доржо кэпсээннэрин, сэһэннэрин тылбаастаабыт үтүөлээх.
Намжил Нимбуев эдэр сааһыгар өлбүт буряттар улуу поэттара буолар. Бу улуу поэт аатын үйэтитэр, аан дойдуга таһаарар сыаллаах-соруктаах бу турнир ыытыллыбыта. Манна Тыва, Калмыкия, Кытай, Иркутскай уобалас, Монголия, Саха сирин, Бурятия, Чита поэттара кыттыыны ылбыттара. 
Семен Данилов “Чахчылар уонна санаалар” быһа тардыыларга баар 1978 сыллаахха от ыйын 29 күнүгэр суруйбут бэлиэтээһиниттэн: «... Бурятияттан өлөн-быстан кэлэн олоробун. Омугун уратытын сүтэрэн бүтэн эрэр дьон аймаҕы илэ көрөн, санаам айманан, сүрэҕим сүһүрэн кэллим. Бүрээттэр бэйэлэрэ итини улаханы сүтэрэн эрэр курдук санамматтар быһыылаах. Истэрэ – тот, дьоннуу дьиэлээхтэр-уоттаахтар, санныларыгар дьоннуу таҥастаахтар. Онтон ордук кинилэргэ туох да наадата суох. Алдьархайа ити баар. Аччыгыйдар алдьархайбыт...» - диэн Семен Данилов төрөөбүт сахам тыла эмиэ маннык дьылҕаланыах муҥа кэлиэ диэн сүрэҕэр олус дириҥник ылыммыт буолуон сөп. Биллэрин курдук, бүрээттэр тыллара билигин сүтэн, симэлийэн эрэр тылга киирбитэ.
Туһаныллыбыт литература:.
1.      Урсун. Дууһа докумуонуттан. Чолбон. 1992.  № 1.
2.      Василий Иванов. Кэнэҕэскилээҕи кэпсээри. Саха сирэ. 2004. От ыйа..
Окдай, Ахмед Тевфик. Окдай, Ахмед Тевфик
Ахмед Тевфик Окдай(тур.Ahmed Tevfik Okday, 1845-1936), ону кытта, Ахмед Тевфик-паша диэн аатынан, эмиэ, биллэр - Осман импиэрийэтин бүтэһик улуу визирэ.
Ахмед Тевфик 1845 с.олунньу 11 күнүгэр Стамбулга, биллиилээх аристократическай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата - Исмаил Хаккы-паша, кавалерия генерала, ийэтэ - Гюльшинас Бану-ханым - иккиэн, кырыым татаардарын биллиилээх уустарыттан(Гирейдэртэн уо .д.а.)төрүттээхтэр.
Ахмед Европаҕа үөрэммит.
1865 с. лейтенант буолан, Үрдүк Портаҕа(Осман бырабыыталыстыбата) тылбаасчытынан сылдьыбыт. 1868-1875 сс. Римҥэ, Венаҕа, Берлиҥҥэ баар посольстволар иккис сэкирэтээрдэринэн үлэлээбит. 1875 с. Афиныга баар посольствоҕа l сэкирэтээр буолбут. 1872 с. Афиныга уонна Берлиҥҥэ посол эбит.
1879 с.төрөппүттэрэ утарбыттарын үрдүнэн, Берн куорат чунуобунньугун кыыһын, гувернантка Элизабет Вольсфергы кытта ыал буолбут. Ыал буолуон иннинэ, Элизабет Ислам итэҕэлин ылыммыт уонна аатын уларыппыт. Кинилэр биэс оҕоломмуттар.
1908 с. младотурецкай өрөбөлүүссүйэ кэннэ, Ахмед Тевфик парламент дьокутаата буолбут.
1909 с.бырабыыталыстыба астаапкаҕа барбытыгар, султан Абдул-Хамид ll, Ахмед Тевфиги улуу визиринэн анаабыт. Путчу суох гынан, султаны туораппыттарын кэннэ, Ахмед Тевфик улуу визирь дуоһунаһыттан уһуллан, Лондоҥҥа посолунан барбыт. Ол гынан, кини "Единение и прогресс" партия(младотуроктар) киһитэ буолбатаҕынан, эмиэ, астаапкаҕа барбыт.Бастакы Аан дойду сэриитигэр, Осман импиэрийэтэ хотторбутун кэннэ, Ахмед Тевфик, 1919 с. Парижтааҕы эйэлээх конференцияҕа турок делегациятын салайан сылдьыбыт. Бу кэмҥэ, уола, Бердин байыаннай академиятын бүтэрбит Исмаил-хакы, Осман импиэрийэтин бүтэһик султана Мехмед Vl кыыһын кытта ыал буолбут. 1920 с.алтынньы 21 күнүгэр, Ахмед Тевфик, бүтэһик төгүлүн, улуу визирь буолбут уонна ол дуоһунаска султанант суох буолуор диэри үлэлээбит.
1934 с. Ататюрк реформатын чэрчитинэн туурактар саҥа араспаанньа ылынар кэмнэригэр, "Окдай" диэн араспаанньаны ылбыт. Ахмед Тевфик Окдай, 1936 с.алтынньы 8 күнүгэр, Стамбулга өлбүт.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BA%D0%B4%D0%B0%D0%B9,_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D1%84%D0%B8%D0%BA
https://islam.in.ua/ru/istoriya/potomok-geraev-ahmed-tevfik-okday-posledniy-sadrazm-osmanskoy-imperii
Категория:Осман импиэрийэтин үрдүкү салалтата]]