mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Тимошенко Юлия Владимировна. Тимошенко Юлия Владимировна (, 1960 сыл сэтинньи 27), Украина политига. Юлия Тимошенко блогун лидера уонна Украина премьер-миниистрынан үлэлээбитэ. Икки бириэмэни үлэлээн ааспыта. Бастакыта 2005 сыл тохсунньу 24 күнүттэн балаҕан ыйын 8 күнүгэр дылы этэ. Иккистээн 2007 сыл ахсынньы 18 күнүгэр талыллыбыта, ол гынан баран 2010 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Украина Радатыгар куоластааһынынан үүрүллүбүтэ. 
Ющенко уонна Тимошенко бастаан бииргэ үлэлиир эбиттэрин да буоллар билигин улахан утарсыы баар, ол Виктор Ющенко 2004 сыл президент быыбарыгар кыаттарбытын кэннэ уонна кинини өйөөччүлэрэ быыбар чиэһинэйдик ааспатаҕа диэн этэллэригэр Тимошенко өйүүр этэ уонна Оранж өрөбөлүүссүйэтин лидердара этилэр.
2010 сыл олунньутугар Тимошенко президент быыбарыгар кыттан баран Виктор Януковичка кыаттарбыта, онно 3.48% эрэ арахсыылаах этилэр, онно Тимошенко быыбар түмүгүн булкуйбут диэн эппитэ. Ол кэнниттэн саҥа президеҥҥа олоҕун буорту оҥоруом диэн тылын биэрбитэ.
2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Премьер-министр эрдэҕинэ Россияны кытта гаас туһунунан сөбүлэһиини баттыырга былааһын киэҥник туттубутун иһин Тимошенко хаайыыга сэттэ сылга сууттаммыта.
Днепр. Днепр Европа биир улахан өрүһэ. Россия, Беларусь уонна Украина нөҥүө Хара муораҕа ааһар. Устунан Европаҕа ордук уһун өрүс буолар. Толору уһуна 2285 километр. Онтон 485 километра Россияҕа, 595 километра Беларуська уонна 1095 Украинанан ааһар. Бассейна 504000 км². Былыргыга гириэктэр өрүһү "Борисфен" диэн ааттыыллара.
Днестр. Днестр ( ; , translit. "Dnister"; ) диэн Илин Европа өрүһэ. Украина уонна Молдова дойдуларын нөҥүө ааһар. Молдоваҕа Преднистровьены кытта кыраныыссанан ааҕыллар. Хара байҕалга түһэр.
Говерла. Говерла хайата (Cyrillic: Говерла, "Hoverla"; ; ; "Goverla", ) 2061 миэтирэлээх Украинаҕа ордук улахан хайа, Карпаат хайаларыттан биирдэстэрэ.
Чернобыль. Черно́быль сороҕор Чорно́быль (IPA ; , ; , , Polish "Czarnobyl") Киев уобалаһын хоту өттүгэр баар Чернобыль отчужденнай зонатыгар баар сабыллыбыт куорат. Беларусь кыраныыссатыгар чугас турар. Чернобыль оройуонун киин куората 
1986 Чернобыль саахалын кэнниттэн олохтоохтору куораттан эвакуациялаабыттара. Чернобыль атом электростанцията куораттан 14.5 километрга сытар. Атом электростанцията Чернобыль диэн аттаммытын да иһин электростанция уонна үлэһиттэрэ Припять диэн куоракка бааллара.
Саахал буолбутун кэнниттэн администрация Иваньков уобалаһыгар көһөрүллүбүтэ. Билигин куоракка дьон олорботун да иһин куоракка аҕыйах киһи олорор. Чернобыль атом электростанциятын үлэһиттэрэ эмиэ Чернобыль куоракка наар олороллор. Эвакуация иннинэ куоракка 14000 киһи олорор этэ. Дьон олохтоохторун көһөрөргө Славутич куорат тутуллубута.
Бубка Сергей Назарович. Сергей Назарович Бубка (; ; 1963 сыл ахсынньы 4 төрөөбүт) Украина урукку ураҕаһынан ыстанааччыта. ССРС арахсыан дылы 1991 сылга дылы ССРС аатыттан кыттара. 
Бубка алта сыл устата Аан дойду чемпионаттары кыайбыта, Олимпиадаҕа кыһыл көмүс мэтээли ылбыта уонна ураҕаһынан ыстаныыга 35 аан дойду рекордун олохтообута. (17 outdoor and 18 indoor records). 6.0 миэтирэни уонна 6.10 миэтирэни ураҕаһынан ыстаныыга бастакы киһи этэ. 
Кини рекорда - 6.15 миэтирэни,1993 сыллаахха Донецкайга олохтоммута 21 сыл устата турбута уонна Франция спорсмена Рено Лавеллинне ол же аренаҕа саҥа рекорду олохтообута.
Биографията.
Ворошиловград (билиҥҥи Луганск) куоракка төрөөбүтэ. Бастаан преградалаах сүүрүүгэ кыттара, ол гынан баран билиниитин ураҕаһынан ыстаныыга булбута. 1983 сыллаахха биллибэт спорстмен Хельсинкига кэлэн баран аан дойду чемпионатын кыайбыта. Аныгыскы сылга бастакы рекордун олохтообута - 5 м 75 см ССРС арахсыан дылы ССРС аатыттан кыттыбыта Сэбиэскэй спортка рекорду олохтообут спортсменнарга улахан премия төлөнөр эбит, ол иһин Бубка кыра-кыралаан улаатыннарар буолбут. Ол аата биир саниметрынан үрдүгү ыстанан саҥа рекорд олохтуур буолбут. 
Уоллаах - эмиэ Сергей диэн ааттаах - профессиональнай теннис оонньооччута.
Олимпиада кырааһына.
Ураҕаһынан ыстаныыга наар кыайар да буоллар Олимпиадаларга аҕыйахта кыттыбыта. Аан дойду спордыгар кыттар бириэмэтэ саҕаламмытын кэннэ бастакы Олимпиаданы көтүппүтэ тоҕо диэн ССРС 1984 сыллаах Олимпиаданы бойкоттаабыта. Оонньуулар буолуон иннинэ Олимпиада кыһыл көмүс кыайыылааҕа Сергей Бубка Аан дойду чемпионатыгар ыстаныытыттан 12 сантиметр намыһах ыстаммыта. 1988 сыллахха Сеул Олимпиадатыгар 5 метр 90 см ыстанан соҕотох Олимпиада кыһыл көмус мэтээлин ылбыта.1992 Барселона Олимпиадатыгар сыллаахха квалификациятын сатаан ааспатаҕа уонна кыаттарбыта. Онтон 1996 сыл Атланта Олимпиадатыгар эмсэҕирии ылан ыстанартан аккаастаммыта, биир даҕаны ыстаныыны оҥорбокко. 2000 сыллаахха Сидней Олимпиадатыгар эмиэ квалификацияны сатаан ааспатаҕа.
Аан дойду чемпионаттара.
Бубка 6 сыл устата Аан дойду чемпионаттарын кыайбыта 1983 сыллаахтан 1997 сылга дылы:
Xiaomi Phone 2. Xiaomi Phone 2 2013 сыллаахха Xiaomi бастакы топовай смартфона буолар, 2 секунда иhигэр 50 тахса тыhыынча смарфтон 70 судаарыстыбалар дьоно интернет маҕаhыынна ылбыттар. Кинини өссө тупсаран Xiaomi Mi-Three (Xiaomi Mi 3).
Xiaomi Mi2  — смартфон, разработанный компанией Xiaomi. Вторая версия коммуникатора относится к устройствам топ-класса.
Смартфон 4 дьаадыралаах Qualcomm Snapdragon S4 APQ8064 (Krait) процессордаах. ону таһынан Adreno 320 графическэй дьаадырылаах. Түргэнинэн 2012 сыл бастакы аҥаарын бары төлөпүөннэрин куоһарар этэ.
Qualcomm. Qualcomm ("Куалкомм", "Квалком"), АХШ уонна Аан Дойду саамай улахан микропроцессордары оҥорор тэрилтэтэ, квантовай микросхемалары оҥорор араас смартфоннарга, байыаннай тэрилтэлэргэ, спутник сибээhигэр. Салалтата — Сан Диего (АХШ).
MediaTek. MediaTek ("МедиаТек"), Тайвань уонна Кытай холбоон айбыт үрдүк технологиялаах тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн смартфоннарга уонна байыаннай тэриллэргэ чипсеттары, процессордары оҥорор тэрилтэ буолар.
Meizu. Meizu ("Мэйдзу"), стартап компания, 2003 сыллаахха Пекин аттыгар үөскээбит тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ биир бастыҥ смартфоннары оҥорор компания.
Pantech Curitel. Pantech Curitel ("Пантек Кьюрител"), Соҕуруу Кэриэйэ үһүс бөдөҥ сиэп төлөпүөннэрин уонна смартфоннары оҥорор тэрилтэтэ (Samsung уонна LG кэнниттэн). Pantech смартфоннара 2013 сыллаахха топ-5 атыыга киирэн лидердаабыттара Америка уонна Аустралиа рыноктарыгар.
1991 сыллаахха тэриллибит. Бородууксуйатын улахан аҥаара ис ырыыныакка атыыланар, ону таһынан сорҕотун АХШ-ка уонна Японияҕа атыылыыр.
2014 сыл балаҕан ыйыгар тэрилтэ моҥкуруут барарын туһунан докумуону судаарыстыбаҕа биэрбит уонна актыыптарын атыылыырга бэлэмин биллэрбит.
Суунурҕан. Суунурҕан () диэн, сылаас салгын уонна уу холбоһууларын түмүгэр киһи суунар сирэ.
Үгэс буолбут нуучча өйдөбүлүгэр-киһи сылаас (итии) суунар баанньык (техническэй форматыгар) ууну уонна итии салгын биир дьайыылаах (туроктар уонна Рим бааннарыгар) эбэтэр уу уонна паара (нууччалар паровой уонна финскэй бааннарыгар) оҥоһуллубут дьиэ. Сотору кэминэн баанньык өйдөбүлэ бүтүн комплексы (сороҕор ууну кытта быһаччы сибээстээх), киһини эмтиир- сэрэтэр, реабилитационнай, аралдьытар- чэбдигирдэр, культурнай (ритуальнай) уонна сынньатар сыалга туһаныллар.
Бандьыыттар уонна этикет.
Аан дойду араас омуктарыгар баанньыктарга сылдьан этикет баар. Холобур, былыргы гректэргэ баанньык күнүнэн арыы, иһит, сыа туойунан, таҥаһы, сотторунан уонна щетканан уган баран, итии ваннаны төгүрүк чааҥҥа ылбыттара, онтон тымныы ууга сиэтэллэрэ. Дьон итэҕэйэринэн, баанньыкка баанньык тыына олорор.
Дэриэбинэлэргэ сыбаайба иннинэ кийиит уонна күтүөт ийэтин кытары бииргэ пааралаһар үгэстээх этэ (баҕар, атын улахан дьахтары кытары күтүөт буолаарай). Ол көрбүтэ кэскиллээх кийиит төһө доруобай сылдьарын көрбүтэ. Биир кинигэҕэ ахтыллар: «Костя широкой. Оннук үс төрөппүт көҕө-көҕүрээбэт!»
Тыа сиригэр, уматык хара, баанньык баар буоллаҕына, аҕа уустарга саамай стерильнай уонна сөптөөх миэстэлэрдээх.
Славянскай уонна финальнай- угор омуктарыгар баанньык сиэр-майгы, өй-санаа, сиэр-майгы төрүтэ буолбут. Баанньыктарга төрөөбүттэр, баанньыктарга саҥа төрөөбүт ньирэйдэр олороллор. Бааннарга араас ыарыылар баар буоланнар норуот уонна колдовскай средстволарынан эмтииргэ кыһаммыттара. Баанньыктар оҕо төрүүр сиригэр өлбүт эбэтэр өлбүт киһи өлбүтүн курдук туһаналлара. Баанньыктар ыарыһахтарга уонна өлбүт дьоҥҥо анаан туспа хоско үлэлээбиттэрэ. «Баанньыктарга» умайбыт кырдьаҕастар, итии пааранан эбэтэр буруйу оҥорооччулар көмөлөрүнэн өлөрбүттэр. Омук дьоно баанньыкка сууһарыллыар диэри «сиэртибэ биэриэхтэрин» сөп.
Күл. Күл - туох эрэ умайбытын кэннэ хаалар, ыһыллаҕас бороҥ эттик.
Тыа хаһаайыстыбатыгар былыргыттан үүнээйигэ эбии аһылык быһыытынан туттуллар.
Чиксулуб. Чиксулуб ("Чикшулуб", ), Үкатан (Юкатан) кытыл арыытыгар баар кратер. Бу кратер 65 миллион сыл аннараа өттүгэр астероид түһүүтүттэн үөскээбит, именно ол кэмнэ динозавр төрүтэ имири эстибит.
Үкатан. Үкатан (өссө тарҕаммыт вариана Юкатан, ), Мексика соҕуруу өттүгэр баар улахан кытыл арыы. Улахан биллэр курортнай зоналарынан биллэр, сыл аайы 50 миллион турист сылдьар (5 миэстэ Аан Дойдуга турпотокка). Айылҕата эмиэ ынырык биллэр, холобура улуу Юкатан тыата, билигин биир улахан тропик тыата буолар.
Кытыл арыыттан 500 км муора диэки Куба уонна Төркс уонна Кайкос баар.
Төркс уонна Кайкос. Төркс уонна Кайкос ("the Turks and Caicos Islands"), Англия бас билэр арыылара Кариб муоратыгар, 499 км тэйиччи Үкатан кытыл арыытыттан. Киин куората - Коберн Таун.
Канкун. Канкун (), Үкатан кытыл арыытыгар баар Мексика куората. Аан Дойдуга 5 бастыҥ курортнай куоратыгар киирсэр курорт буолар. Дьонун ахсаана 550 000 киhи, олортон 400 тыhыынчата АХШ уонна Дьоппуон дьоно буолар, араас инвестиционнай, туристическай, үөрэх сыалга кэлэн олохсуйан. Итинэн сибээстээн куоратка инглиш тыл тарҕаммыт. Кулун Тутартан - От ыйыгар дылы Канаада уонна АХШ эдэр ыччата кэлэр, онтон от ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы Дьоппуон эдэр ыччата.
Уопсай сведениелэр.
Чыычаах уйатын эбэтэр кыһыл көмүс моҕойу тылбаастыахха сөп.
Канкун диэн сиргэ аан бастаан 1517 с. Франсиско- Эрнандес де кордо арыйбыта.
1968 сыллаахха баан испэсэлиистэрэ туристическай киини тэрийэргэ хас да миэстэни талбыттара, олор ортолоругар хатарыллыбыт ханкун арыыта буолбута. Арыыга балыгынан дьарыктанар хас да ыал баар.
Архитектордар уонна Агустин Ландин Верхоянскай (исп.) архитекторы кытта бииргэ үлэлээһиҥҥэ Ханкун Градостроительнай былаанын билиһиннэрдилэр. Бырайыакпыт икки зонаны: арыыга уонна кураанах сиргэ гостиница арыытыгар, олорор комплекстардаах, общественнай зоналарынан уонна киин уонна атын да өҥөлөрү периферияҕа оҥороллоро сэрэйиллэр.
Муус устар 20 күнүгэр 1970 сыллаахха сири- уоту ыраастааһын уонна акылааты ууруу үлэтэ саҕаламмыта, ол эрээри, официальнай даатата атырдьах ыйын 10 күнүгэр 1971 с. ааҕыллар.
Сэтинньи 26 күнүттэн ахсынньы 10 күнүгэр диэри 2010 сылга диэри Канкунаҕа ХНТ климатическай саммита буолан ааста.
2010 сылтан Канкун куорат Мексика саамай улахан курорынан ааҕыллар.
Ханка Үҥкүүтэ.
Канкун общественнай үҥкүүлэригэр барытыгар көҥүл. Кинилэртэн ким баҕарар тиийиэн сөп—1 эбэтэр руп—2 автобустарга, «зонаны»кыйа батыһыннарар курсу-2 оптуобустарга.
Канкун пляжтара бары икки бөлөххө арахсаллар:
Акапулько. Акапулько толору аата — Акапулько-де-Хуарес () — Мексика арҕаа өттүгэр Чуумпу далай кытылыгар турар, Гереро штаакка баар порт куорат, туристыыр киин. Акапулько-де-Хуарес диэн муниципалитет киинэ. Мехикоттан 300 км соҕуруулуу-арҕаа турар. Олохтоохторун ахсаана, 2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн, 673 479 киһи.
Римскай-Корсаков Николай Андреевич. Римскай-Корсаков Николай Андреевич, диэн Арассыыйа композитора. Бэйэтин кэмигэр биир улуу композитар этэ уонна атын композитордарга улахан сабыдыалы оҥорбута. Арассыыйа атын композитордарын курдук ойоҕос дьарыгырааччы этэ, дьиҥ үлэтэ флотка баара.
Римскай-Корсаков Новгород аттыгар 1844 сыл кулун тутар 18 күнүгэр төрөөбүтэ уонна 1908 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр Лыбенскай (Санкт-Петербург аттыгар баар куорат) аттыгар өлбүтэ. Ордук биллэр үлэлэрэ - опералар, оркестра музыката уонна ырыалар. Оркестра музыкатын суруйарга биир чулуу композитар этэ уонна оркестр тэрээһинин туһунан улахан үлэни суруйбута. Сказкалар уонна легендалар тустарынан музыканы айарын таптыыра. Ордук биллэр айамньылара - Шахерезада. Ону тэҥэ Модест Мусоргскай бүтэрбэтэх үлэлэрин салҕаабыта.
Олоҕо.
Early years.
Римскай-Корсаков 1844 сыллаахха төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр эр дьон улахан өттө Россия флотугар сулууспалыыллара. Кыра эрдэҕиттэн музыкаҕа дьоҕурун көрдөрбүтэ. Ырыалары наар ыллыы, истибит ырыатын ноталара суох тута пианоҕа ооннььуура. Алта саастааҕар пианонан дьарыктарнарын саҕалаабыта. Глинка Царь олоҕо диэн операта улахан өйдөбүлү хааллаарбыта. Ол гынан баран син биир флотка сулууспалыан баҕарара, ол иһин 1862 сыллаахха Флот училищетыгар киирбитэ.
Флот училищетыгар даҕаны пианонан дьарыктанарын салҕаабыта. Чулуу пиано онньооччута буолбатын даҕаны араас опералартан чаастары пианоҕа оонньуурун сөбүлүүрэ. Олус биллэр композитордары кытары билсиспитэ, ол курдук Балакиревы, Мусоргскайы кытта билсиспитэ. Балакирев кини композицияларын туһунан сүбэ биэрбитэ. Симфонияны суруйарын саҕалаабыта да, икки аҥаар сылга муораҕа ыытыллыбыта. Алмаас диэн ааттаах хараабылга сулууспалаабыта. Хараабыл араас дойдуларга сылдьыбыта - Балтикаттан Нью-Йоркаҕа дылы, Рио де Жанейроттан Средиземнай муоранан. Кэлбитин кэнниттэн Балакирев симфониятын суруйарын бүтэрэр курдук көрдөспүтэ.
Запорожье уобалас. Запорожье уобалас () — Украина субъега. Киин куората — Запорожье. Дьонун ахсаана 1 775 174 (2014).
Ван Кириэппэс. Ван кириэппэс (эрм. Վանի Բերդ, Van Kalesi, курд. Kela Wanê), ону сэргэ Ван Цитадель диэн аатынан биллэр — б.э.и. 9-7 үйэлэргэ баар буола сылдьыбыт Урарту диэн былыргы саарыстыба саҕана тутуллубут көмүскэнэргэ аналлаах таас тутуу.
Кириэппэс 1800 миэтэрэ усталаах, 120 миэтэрэ үрдүктээх, 80 миэтэрэ туоралаах
Кириэппэс түннүгүттэн б.э.и. 9 үйэҕэ былыргы Урарту киин куората буола сылдьыбыт Тушпа куорат сэмнэҕин көрүөххэ сөп.  9 века. Маныаха ханыылыы бөҕөргөтүнүүлэр Урарту былааһын саҕана тутуллубуттара. Оннук тутуулар, быраабыла быһыытынан, билиҥҥи Эрмээн Сирэ, Түркийэ уонна Ираан хайаларын сирэйдэригэр бааллар. Кириэппэһи араас кэмнэргэ ахеменидтар, эрмээннэр, парфяннар, римляннар, сасанидтар, перстар, византиецтар, арабтар, селльджуктар, туурактар уонна нууччалар баһылыы сылдьыбыттар.  Былыргы Ван кириэппэс Турция Ван провинциятын Ван куоратыттан арҕаа бардахха, Ван күөл илин өттүгэр турар.
Ван кириэппэс эркинин алын өттө базальтан оҥоһуллубут. Атына -- сырцовой кирпииччэттэн.
Маннык кириэппэстэри атын омук аармыйаларыттан буолбатах, олохтоох бырабыыталлартан көмүскэнэргэ анаан туталлара. Бу кириэппэс сэмнэҕэ аныгы Ван куорат уулуссаларыгар баар
Кириэппэс таһыгар баар сымара таас сирэйигэр үс тылынан оҥо хаһан суруллубут Персия ыраахтааҕыта Улуу Ксеркс суруга баар. Сурук б.э.и. 5 үйэҕэ ойууламмыт. Сурук билигин даҕаны олус үчүгэй туруктаах. Кини 27-лии устуруокалаах үс колонкаттан турар. Сурук тиэкиһэ хаҥастан уҥа үс тылынан -- былыргы перстии, вавилоннуу уонна Ээам тылынан суруллубут. Бу Иран судаарыстыбатын таһыттан көстүбүт Ахеменидтар соҕотох суруктара. Атын ханна даҕаны суох.
Бу суругу 1836 сыллаахха бэчээккэ аан бастаан илиҥҥи тыллары чинчийэр бороснуус учуонайа Эжен Бурнуф таһаарбыта. Бу үс тыллаах тиэкис көмөтүнэн кэлин былыргы перс клинопистарын аахпыттара.
Лагари Хасан Челеби. Лага́ри Хаса́н Че́леби (осман. Lagâri Hasan Çelebi‎) — XVII үйэҕэ олорон ааспыт осман биллиилээх, номох буолбут авиатора. Айанньыт Эвлия Челеби суруга туоһулуурунан (суох соҕотох туоһу), Лагари Хасан Челеби аракыатанан көппүт бастакы киһи. Этиллэринэн, Лагари бэйэтэ оҥорбут аракыататынан буорах көмөтүнэн сиртэн 300 миэтэрэ үрдүктээх сиргэ көтөн тахсан баран, байҕалҕа кэлэн түспүт. Ол иһин султаантан наҕараадаламмыт.
Биографията.
Эвлия Челеби суруйарынан, Лагари Хасан Челеби 1633 сыллаахха уопсайа 64, 145 кг (50 окка) ыйааһыннаах 7 иһит буорахтаах, сэттэ тоҥолох (1 египеттии тоҥолох = 52.4 см) усталаах, конустуу быһыылаах аракыатаны оҥорбут. Онтун Топкан диэн султаан дыбарыаһын тэллэҕэр, Сарайбурну тумуска, тэргэҥҥэ иилбит. Сурукка ыйылларынан, аракыатаны Мурат IV султаан кыыһын төрөөбүт күнүгэр анаан көтүппүттэр. 
Эмиэ ол сурукка ыйылларынан, Лагари аракыатаҕа олорсон баран сиртэн 300 миэтэрэ үрдүккэ көтөн тахсыбыт уонна 20 сөкүүндэ буолаат, аллара куугунаабыт. Лагари онтон эмиэ бэйэтэ оҥорбут кынат-парашютунан байҕалга кэлэн түспүт уонна кытылга диэри харбаан тахсыбыт. Ити иһин султаан кинини көмүһүнэн наҕараадалаабыт уонна Осман импиэрийэтин сипах этэрээтигэр киллэрбит. Кэлин кинини Хотугу Причернаморье (билиҥҥи Украина) сиригэр ыыппыттар.
Лагари Хезарфен Ахмет Челеби диэн конструктар-учуонай буолбут бииргэ төрөөбүт бырааттаах этэ. Кини эмиэ бэйэтэ айбыт тэрилинэн (самодельные крылья) Босфор силбэһиитин көтөн туораабыта.
Турциятааҕы тимир суол. Түркиятааҕы тимир суол (Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları) (TCDD) — Түркия судаарыстыбатын бас билиитигэр баар, Анкараҕа ыстаап-кыбартыыралаах, Түркия өрөспүүбүлүкэтин национальнай тимир суолларын эпэрээтэрэ. TCDD 1927 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. Оччолорго Турция бырабыыталыстыбата Осман импиэрийэтиттэн хаалбыт бары тимир суоллары өрөспүүбүлүкэ балаансатыгар киллэрбитэ, бас билэр буолбута уонна эбии саҥа суоллары тутуунан дьарыктаммыта.
TCDD Түркия туох баары бары судаарыстыбаннай тимир суолларын бас билэр уонна салайар. Ону сэргэ Түркия бары буойастарын көрөр-истэр, өрөмүөннүүр. Ол иһигэр өрөспүүбүлүкэ иһигэр сылдьааччылары, эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕына уонна таһаҕас таһааччылары. 2008 сыллаахха хампаанньа тимир суолларын тиһигин уопсай устата 10 991 килэмиэтир буолбута. Ол түмүгэр Түркия аан дойдуга саамай уһун тимир суоллаах дойдулар испииһэктэригэр 22-с миэстэҕэ тахсыбыта. 2009 сыллаахха TCDD уопсайа 17 105 353 туонна таһаҕаһы уонна 7 118 699 киһини тиэйбитэ. Ол түмүгэр хампаанньа аан дойду тимир суолларын хампаанньаларын ортолоругар 33-с миэстэ буолбута. 2009 сыллааҕы туругунан, TCDD хампаанньаҕа 25 593 киһи үлэлиир.
Түркиятааҕы судаарыстыбаннай тимир суол хампаанньата кэккэ тимир суол хампаанньаларын уонна тимир суол көлөтүн көрөр-истэр хампаанньалар аахсыйадарын бас билэр. Ол кини İZBAN хампаанньа 50 бырыһыан аахсыйаларын, Измир куорат куорат таһыгар сылдьар электричкаларын эпэрээтэрин бас билэр. TCDD 1994 сыллаахтан InterRail чилиэнэ.
Бүрэбиистэ. Бүрэбииста () — б.э. инн. 82 сылтан 44 сыллаахха диэри Дакия ыраахтааҕыта .
Гет-даак биистэрэ холбоһуулара.
Б.э. инн. I үйэ  бастакы аҥаарыгар гет-даактар сүрдээҕин сайдыбыттара. Атыыга-эргиэҥҥэ олоҕурбут саҥа хаһаайыстыба саҥа тиибигэр көспүттэрэ. Гириэк этностарын кытта ыкса ситимнэһиилэрэ биистэр сомоҕолоһоллоругар тиэрдибитэ. Сомоҕолоһуу иккис төрүөтэ арҕааттан уонна хотугулуу-арҕааттан күүһүрбүт кельтар, илинтэн скифтэр, бастарнар, сармааттар суоһааһыннара буолбута. Ол эрээри саамай кутталлаах өстөөхтөрө римляннар этилэр, киниэр Грецияны уонна сэриилээн  даак-гет сирдэригэр ыган кэлбиттэрэ. Бу барыта гет-даак биистэрэ Бүрэбиистэ салалтатынан сомоҕолоһоллоругар тиэрдибитэ. Кини бастыҥ көмөлөһөөччүтэ первосвященник Дэкэнэй буолбута.
Страбон Бүрэбиистэ туһунан маннык биллэрэр:
Бүрэбиистэ судаарыстыбата.
Судаарыстыба сүрүн сирэ билиҥҥи Трансильвания соҕуруу өттүгэр Орэшта хайаларыгар баара. Бу сир көмүскэнэргэ табыгастааҕа. Маны таһынан манна минераал саппааһа элбэх буолан кириэппэс туттарга үчүгэй этэ. Илин судаарыстыба кирбиитэ Буг өрүскэ тиийэрэ. Соҕуруу Страбон этэринэн Бүрэбиистэ сэриилэрэ Македония кирбиитигэр тиийэ баран кэлэллэрэ. Хотугулуу-илин Бүрэбиистэ кельтары уонна билиҥҥи Чехия сиригэр олорбут бойдар биистэрин кытта бэрт туһалаахтык сэриилэһэрэ. Страбон этэринэн итэҕэл үрдүкү чыпчаалыгар Дэкэнэй диэн киһи олорбут, бу киһи көрбүөччү уонна ыраахтааҕы бастыҥ сүбэһитэ эбит. Кинини таҥараҕа тэҥнииллэрэ үһү, винограады кэрдэн кэбиһэргэ, арыгыта суох олорорго үөрэппит. 
Бүрэбиистэ ыраахтааҕылаан бүтүүтэ.
Страбон этэринэн, Бүрэбиистэни өрө туруу кэмигэр өлөрбүттэр. Сабаҕалааһын быһыытынан өрө турууну киин былаас күүһүрүүтүн сөбүлээбэт аристократтар тэрийбиитэр. Риим да тэрийбит буолуон сөп. Бүрэбиистэ өлбүтүн кэннэ судаарыстыба 4 аҥыы хайдыбыт. Бүрэбиистэ ыраахтааҕылааһынын устуоруктар үрдүктүк сыаналыыллар. Кини саҕана гет-даактар бастакы холбоммут судаарыстыбалара үөскээбит. Ол эрээри кини оҥорбут сойууһа уһаабатах уонна ордук тирэхтээх судаарыстыба кыайан буолбатах. Бүрэбиистэ өлбүтэ биир үйү буолан баран кини дьыалатын Децебал салҕаабыта.
Олимпия (Греция). Оли́мпия () — Гириэсийэ Элида уобалаһын былыргы куората, Пелопоннес хотугулуу-арҕаа өттүгэр, Алфей өрүс уонна кини Кладеон диэн салаатын икки ардыгар сытар. 
Былыргы дьоно неолит кэминээҕи саҕаттан бааллара. Атина куораттан 311 км арҕаалыы, 90 км Патртан соҕуруу уонна 21 км Пиргостан илин туһаайыынан баар. Олимпия куоракка былыргы Олимпия оонньуулара төрүттэммит эбиттэр. Бу оонньуулар түөрт сыл буола буола тохтобула суох 1200 сыл курдук ыытыллыбыттар. Биһиги эрабыт 4 үйэтигэр (426 c.) христианскай Рим императора Феодосий I бу куораты уоттаппыт эбит.
2012 сыл ыам ыйын 8 күнүттэн бу куорат Дьокуускай куорат доҕордуу куората буолар.
Скандербег. Скандербег эбэтэр Георгий Кастриоти (; — ) — Кастриоти кинээчистибэ салайааччыта (1443—1468), османнары утары охсуһуу баһылыга, Албания национальнай геройа. 
Сэтинньи 3 күнүгэр 1443 сыллаахха венгерскай полководец Янош Хуньяди туроктартан Ниш куораты босхолообутун кэннэ, Скандербег исламтан туораабыт уонна христианство итэҕэлин ылыммыт, ол кэннэ 300 аттаах буойуннары кытта туурактар лааҕырдарыттан куоппут. Дибру куоракка кэлэн, Албания босхолонорун иһин бастааньаҕа ыҥырбыт. Хас да хонон баран Скандербег Круяҕа киирбит уонна сэтинньи ый 28 күнүгэр албаннар кырдьаҕастара кинини Кастриоти кинээчистибэ баһылыгынан анаабыттар. Сотору буолан баран Хара Дринаҕа туроктары үлтү сынньыбыт уонна Венгрияны кытта эйэни олохтоон , Мурада II Албания Круя куоратын босхолуурга күһэйбит.
1444 сылга Венеция уонна Албания кинээстэрин кытта байыаннай- политическай сүбэлэҥ ылан Хотугу Албанияҕа партизанскай сэриини саҕалаабыт. Улахан кыайыыларын 1449 уонна 1451 сылларга ылбыт. Султан Мехмеду II кыайан 1453 сыллаахха Албанияҕа эйэни түһэрсибит. 
1461 с. Скандербегы султан (падишах) Мехмед II диэн ааттаабыттар уонна Албания салайааччытынан анаабыттар.
Неаполитанскай хоруол Фердинанд I Георгий Кастриотига герцог Сан-Пьетро титулун анаабыт Рене Анжуйскай утары көмөтүн иһин. 1463 сыллаахха Скандербег папа Пий II алҕаабытынан осмааннары кытта эйэни быспыт уонна өссө улахан хоромньуну осмааннарга оҥорбут. 
1468 сыллаахха кини кумахыттан (малярияттан) өлбүт. Кини өлбүтүн кэннэ Албанскай суверенитет эмиэ өлбүтүнэн ааҕыллар эбит.