mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Маҥаас нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү). Маҥаас нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харбала.
Улуус кииниттэн 115 км. хоту диэкки сытар.
Олохтоохторун ахсаана 554 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Мэйик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Мэйик нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайылык.
Улуус кииниттэн 85 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 680 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Сайылык — 617 уонна Маай — 63.
Нам нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Нам нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хомустаах.
Улуус кииниттэн 15 км илин диэкки.
Нэһилэнньэтин ахсаана 1 273 киһи (2007 сыл).
Оҥхой нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Оҥхой нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Оҥхой.
Улуус кииниттэн 50 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 553 киһи (2007 сыл).
географияҕа: 1) ирбэт тоҥноох сир мууһа ууллан ньуура дьөлө сиҥнэн түспүтэ; 2) сир ньуура, буора суураллан, дьөллөн түспүтэ. Синоним: оҥкучах (атын эбии суолтата: хаһаайыстыбаҕа анаан хаһыллыбыт иин). Т.к.: онгкучах (эбэҥк.) — итинник суолталаах саха тылыттан киирии.
Колхозтар тэриллиилэрэ.
"Кыһыл Үүнүү" колхоз.
1937 сыллаахха Аһыкай нэһилиэгэр Үҥкүр күөлгэ "Кыһыл Үүнүү" колхоз тэриллэр. Аан маҥнай 1931 с. Сээҥээбигэ "Трактор" колхозка икки хаһаайыстыба кииэрэ: Кривогорницын Василий Семенович уонна Степанов Василий Иванович. Миэстэлэрэ табыгаһа суоҕунан "Трактор" колхозтан араҕан Үҥкүр күөлгэ "Кыһыл Үүнүү" колхоһу 1937 с. тэринэллэр. Онно 22 хаһаайыстыба киирбитэ.
"Пятилетка геройа" колхоз.
II Хоро нэһилиэгин "Чиллэ" учаастагар 1934 сыллаахха муус устар ыйга тэриллибит. Колхоһу тэрийиигэ активнай кыттыыны ылаллар: Дмитриев Павел Васильевич, Евдокимов Кирилл Евдокимович. колхозка 11 хаһаайыстыба холбоһор. Уопсай холбоммут баай-дуол: 12 ат, 8 оҕус, 8 боруонньа, 20 буут сиэмэ бурдуга, 2 га ыһыы сир, 65 га ходуһа сирэ, 14 га мэччирэҥ сирэ. кэлин бу колхоз Оҥхой нэһилиэгэр М. Горькай аатынан колхозка холбоһор.
Өргүөт нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Өргүөт нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өргүөт.
Улуус кииниттэн 60 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 517 киһи (2021 сыл).
Нэһилиэк географията.
Иэнэ 5037.5 кв. км..
Хотугулуу-илинтэн нэһилиэк сирдэрэ Кэнтик нэһилиэгин сирдэрин кытта быысаһаллар. Хотуттан — Үөдүгэй (каартаҕа 2 нүөмэр), Нам (3) уонна Тамалакаан (11) сирэрин кытта. Арҕаа өттүттэн Быракаанныын, соҕуруу Туобуйалыын (19), онтон илин өттүттэн Сунтаар улууһун икки нэһилиэгин сирдэрэ сыталлар: Кэмпэндээйи уонна Хоро.
Оскуолата.
Павлов Юрий Дмитриевич оскуола директора. Оскуола 2005 арыллыбыта
Муус аппа.
Өргүөккэ баран истэххэ Муус аппа диэн ааттаах кэрэхсэбиллээх сир баар.
Ороһу нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Ороһу нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ороһу.
Улуус кииниттэн 25 км илин диэкки Бүлүү федерал суолунан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 675 киһи (2007 сыл).
Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү). Сургулуук нэһилиэк - Саха Республикатын Үөһээ Бүлүү улууһугар баар тыа сирэ (Российская Федерация). Нэһилиэк административнай киинэ - Баҕадьа сэлиэнньэтэ. 2021 сыллааҕы дааннайынан, нэһилиэк нэһилиэнньэтэ 402 киһи, омуктартан ордук сахалар.
Инфраструктура.
Госудаарыстыбаннай-коллективнай тэрилтэ киин уһаайбата Сургуулук нэһилиэгэр буолар.
Манна сүөһү иитиитэ уонна эти оҥоруу сүрүн хайысхатынан буолар. Нэһилиэк сиригэр-уотугар социальнай уонна инфраструктурнай объектар, дьаһалта, культура дьиэтэ, орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата, оҕо саада уонна балыыһа үлэлииллэр. Нэһилиэккэ почта отделенията үлэлии турар. Инфраструктураны сайыннарыыга 2014-2018 сылларга, «Тыа сирин сүрүннүк сайыннары» ыстатыйаннан, локальнай водопроводы киллэрии дьоһун хардыынан буолла.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутия", М., 2000 г.
Тамалакаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Тамалакаан нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тамалакаан.
Улуус кииниттэн 30 км илин диэкки Бүлүү федерал суолунан сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 593 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр.
 Руфов Семен Титович (Сэмэн Руфов) (1927 с. ахсынньы 5 к. төр.) — саха норуодунай поэта.
Туобуйа нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Туобуйа нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Туобуйа.
Улуус кииниттэн 250 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 315 киһи (2007 сыл).
«Свободнай» космодромтан көтүтүллүбүт ракеталар бастакы ступеннара Туобуйа, Быракаан, Өргүөт нэһилиэктэрин сирдэригэр түһэллэр этэ. Бу кырамталар ситэ умайбатах гептил диэн сүлүһүннээх бэссэстибэлэхтэр диэн экологтар сэрэтэллэр.
Харбалаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Харбалаах нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күл.
Улуус кииниттэн 40 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 503 киһи (2007 сыл).
Хомустаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Хомустаах нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хомустаах.
Улуус кииниттэн 55 км ыраах сытар. Хомустаах нэһилиэгэ Дүллүкү, Кырыкый нэһилиэктэрин кытта ыаллаһа сытар, Бүлүү өрүһүнэн Нам нэһилиэгин уонна Бүлүү улууһун сирдэринэн быысаһар. Сирин иэнэ – 1200 кв.км, ходуһа сирэ – 650 га, мэччирэҥ – 400 га, бааһына сирэ – 50 га. 
Нэһилиэнньэтэ – 221 киһи, 64 хаһаайыстыба баар. Тэрилтэлэрэ: Н.А.Габышев аатынан оскуола-сад, 20 миэстэлээх детсад, фельшерскэй пункт, библиотека, ОДьХ филиала, ветеринарнай пункт, Культура дьиэтэ. 
Үһүйээннэр.
Түҥ былыргыттан үйэлэри уҥуордаан өбүгэ сэһэнэ уостан уоска, киһиттэн киһиэхэ бэриллэн, ааспыт олох суола буолан Хомустаах эбэ туһунан үһүйээн күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри тиийэн кэлбит. Түҥ былыр биир Бэти диэн киһи Бүлүү өрүһүнэн тыынан устан айаннаан иһэн, хайа үрдүнэн тыыраахылар көтөллөрүн көрөн, «манна арааһа күөл баар эбит» диэн тохтоон көрөргө санаммыт. Хайаны дабайан тахсан көрбүтэ: сүрдээх улахан күөл баар эбит. Бу билиҥҥитэ Хомустаах сирэ. Манна ураһа түһэринэн «киһи олохсуйуох бултаах-алтаах сирэ эбит» диэн сөбүлээн тохтообут. Онон бу сир дьиҥнээх аата «Ураһа Онно» диэн эбит. Кэм-кэрдии ааспытын кэннэ «Ураһа Онно» диэн аата сүтэн-симэлийэн хаалбыт.
 Нэһилиэк билиҥҥи аата Хомустаах. Үһүйээн кэпсииринэн, кыргыс үйэтигэр Хомустаах эбэ күөлүн тулата барыта хомуһунан саба үүнэн турара. Бу сиргэ тигиилээх сирэйдээх кыргыс дьоно кэлбиттэр уонна дьону-сэргэни барытын тута-тута өлөртөөбүттэр, арай биир эмээхсин тыһы тыһаҕаһын кытары хомус быыһыгар киирэн саһан хаалбыт, ону көрдүү сатаан баран булбатахтар. Бу күөл тоҕус тумуллаах, бу тумулларга тахсан тоҕус буойун маска олорон кукууктаан бараннар тарҕаспытар. Онтон ыла бу күөл «Хомустаах» диэн ааттаммыт.
Билиҥҥи Хомустаах.
Киин архыып докумуоннара көрдөрөллөрүнэн, Хомустаах 1920 сыллаахха быстах кэмҥэ нэһилиэк диэн тэриллэ сылдьыбыт эбит.
 1952 сыллаахха колхозтар бөдөҥсүйүүлэринэн сибээстээн нэһилиэк биригээдэҕэ кубулуйбута. Олохтоохтор Дүллүкү нэһилиэгэр көһүтэлээн киирэн барбыттара. Арай 1986 сыллаахха хаалбыт сирдэри чөлүгэр түһэриинэн Хомустаах кэҥээн, олохтоох дьон уонна кинилэр ыччаттара төрүт сирдэригэр төннөн кэлбиттэрэ. Дьиэ-уот туттубуттара, үлэлээн-хамсаан барбыттара.
 Бэс ыйын 14 күнүгэр 1996 с. Хомустаахха саҥа нэһилиэк тэриллибитэ. 7 быыбардыыр уокуруктан биирдии депутат туруоруллан, сельсовет председателинэн Павел Васильевич Иннокентьев талыллыбыта.
Хоро нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа). Хоро нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоро.
Улуус кииниттэн 15 км хотугулуу-арҕаа диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана:
Устуоруйата.
Үөһээ Бүлүүттэн Марха улууһа хайдан барбытын кэннэ (1824 с.) Үөһээ Бүлүү сирэ аччаан биэс эрэ буолас (нэһилиэк) хаалбыта. Онтон 8—9 сыл буолан баран 1835 сыл саҕаланыытыгар уон буолас буола охсор: Мэйик, Нам, Боотулуу, икки Үөдүгэй, икки Хоро, Чочу, Өргүөт уонна Халбаакы. 1839 с. икки Хоро нэһилиэгэ холбоһон биир буолбуттара. 1911—1912 сылларга Бүлүү өрүс хаҥас өттүнээҕи нэһилиэктэрэ Арҕаа Бүлүү (сороҕор Үөдүгэй) улууһа буола сылдьыбыттара. Ол улуус киинэ Далыр этэ. Бу кэмҥэ I уонна II Хоро нэһилиэктэрэ эмиэ туспа сурулла сылдьаллар.
Тэрилтэлэр.
Нэһилиэккэ үлэлиир киһи ахсаана — 369.
18 тэрилтэ баар. Бөдөҥ тэрилтэлэр: «Хоро нэһилиэгэ» МТ дьаһалтата, А.Д. Филиппов аатынан Сынньалаҥ Киинэ,Хоро нэһилиэгин историятын кэрэһэлиир музей, Хоро орто оскуолата, «Кэскил» дьыссаат, участковай балыыһа, сылааһы тиэрдэр тэрилтэ, пожарнай чаас, ПО «Хоро», Спортивнай чэбдигирдэр киин, оҕо интэринээтэ, бэтэринээр учаастага, почта, билибитиэкэ, сынньалаҥ киинэ, ХЭТ «Хоро».
Үөрэҕирии.
"Сүрүн ыстатыйа: Хоро Г.Н. Чиряев аатынан орто оскуолата"
Нэһилиэк бастакы оскуолатын Георгий Чиряев бэйэтин сэттэ хостоох саҥа дьиэтин биэрэн туран астарбыта. Оскуола Тыымпы диэн I Хоро нэһилиэгин киинигэр (Дүллүкүлүүр суолунан бардахха билиҥҥи бөһүөлэктэн 8 км сиргэ баар сир) 1919 сыллаахха алтынньыга аһыллыбыта. Бастакы учууталынан Г.Н. Чиряев Бодойботтон аҕалбыт киһитэ Тимофей Павлович Асфер үлэлээбитэ. 
Хоро оскуолатыгар Дягилев Андрей Алексеевич диэн Гражданскай сэрии кыттыылааҕа учууталлыы сылдьыбыта.
2010 сыллаахха саҥа таас оскуола тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 2012—2013 үөрэх дьылыгар Хоро орто оскуолата 322 оҕолоох, 89 үлэһиттээх. Үлэһиттэрин 76% оскуола бэйтин выпускниктара.
Хороҕо атын нэһилиэктэртэн кэлэн үөрэнэр оҕолор интэринээккэ олороллор. Интернат 13 үлэһиттээх, 2012—13 үөрэх сылыгар 53 оҕо олорор.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара.
Аҕа дойду Улуу сэриитин 1941-1945сс.Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаан кэлбиттэрэ, саппаас чааска сылдьыбыттар
Аҕа дойду Улуу сэриититтэн кыайыы кынаттанан эргиллибиттэр
Арбын нэһилиэгэ (Нам улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;402071&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-06-18T20:10:05Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;408957&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Арбын нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыгыннаах. 
Улуус кииниттэн 75 км хоту диэкки Алдан өрүс Өлүөнэҕэ түһэр сирэгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 288 киһи (2007 сыл).
Бөтүҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа). Бөтүҥ нэһилиэгэ. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бүтэй Үрдэ.
Улуус кииниттэн 11 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 549 киһи (2007 сыл).
Үөдэй нэһилиэгэ (Нам улууһа). Үөдэй нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ымыйахтаах.
Улуус кииниттэн 32 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1134 киһи (2007 сыл).
Искра нэһилиэгэ (Нам улууһа). Искра нэһилиэгэ. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күрэҥ Ат.
Улуус кииниттэн 25 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 203 киһи (2007 сыл).
Көбөкөн нэһилиэгэ (Нам улууһа). Көбөкөн нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харыйалаах.
Улуус кииниттэн 50 км хоту диэкки Өлүөнэ уҥа кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 535 киһи (2007 сыл).
Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа). Модут нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Улуус кииниттэн 20 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 959 киһи (2007 сыл).
Никольскай нэһилиэк (Нам улууһа). Никольскай нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Никольскай.
Улуус кииниттэн 10 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 373 киһи (2007 сыл).
Партизан нэһилиэгэ (Нам улууһа). Партизан нэһилиэгэ. Нам улууһун нэһилиэгэ. Киинэ — Партизан с.
Улуус кииниттэн 17 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 903 киһи (2007 сыл).
Салбаҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа). Салбаҥ нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоҥор Биэ.
Улуус кииниттэн 72 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 321 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Таастаах нэһилиэгэ (Нам улууһа). Таастаах нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өргөлөөх.
Улуус кииниттэн 65 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 270 киһи (2007 сыл).
Түбэ нэһилиэгэ (Нам улууһа). Түбэ нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Булуус.
Улуус кииниттэн 77 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 425 киһи (2007 сыл).
Фрунзе нэһилиэгэ (Нам улууһа). Фрунзе нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Фрунзе.
Улуус кииниттэн 42 км хотугулуу-илин диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 147 киһи (2007 сыл).
Хамаҕатта нэһилиэгэ (Нам улууһа). Хамаҕатта нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кириэс-Кытыл.
Улуус киинтиттэн 5 км соҕуруу диэкки сытар
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 587 киһи (2007 сыл).
Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ (Нам улууһа). Хатыҥ Арыы нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Аппааны (урукку аата «Куһаҕан Ыал» диэн этэ).
Улуус кииниттэн 4 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2654 киһи, ол иһигэр: Аппааны — 1492, Кыһыл Дэриэбинэ — 258 киһи, Грап Биэрэгэ 904 киhи.
Хатырык нэһилиэгэ (Нам улууһа). Хатырык нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Столбы.
Улуус кииниттэн 35 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 1 245 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Столбы — 1 088 уонна Маймаҕа — 157 киһи.
Бастакы Хомустаах нэһилиэгэ (Нам улууһа). Бастакы Хомустаах нэһилиэгэ. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыһыл Сыыр.
Улуус кииниттэн 22 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 392 киһи (2007 сыл).
Иккис Хомустаах нэһилиэгэ (Нам улууһа). Иккис Хомустаах нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатас.
Улуус кииниттэн 15 км илин диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 772 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Хатас — 676, Тараҕай Бэс — 53, Воин — 43 киhи.
Иккис Хомустаах орто оскуолата.
Толору аата МБОУ Е.П. Сивцев аатынан "2 Хомустаах орто оскуолата".
Оскуола5а 121 үөрэнээччи баар.
Граф Биэрэгэ (Нам улууһа). Хараап (Граф) Биэрэгэ сэлиэнньэ. Нам улууһугар баар сэлиэнньэ.
Улуус кииниттэн 7 км.Дьокуускай куораттан 106 км.Өлүөнэ хос үөһүн үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 931 киһи (2007 сыл).
Үһүйээн.
Бу сэлиэнньэ аатын хайдах ылбытын туһунан үһүйээн баар, бу үһүйээни норуот маастара Анна Зверева бэйэтин кинигэтигэр суруйбута баар. Граф Игнатьев XIX үйэ иккис аҥаарыгар уолун кытта ааспыт. Бу киһи кырдьык баар буола сылдьыбыт буолуон сөп курдук. Уола кэлин улаатан баран биллэр ыраахтааҕыв генеараала буолбут. Кэлин сэбиэскэй кэмҥэ эмиэ сулууспалаабыт. "50 лет в строю" диэн кинигэлээх. Бу дьон элбэх бэлэҕи туһаҕы, олор истэригэр этнографияҕа сыһыаннаах маллары илдьэ барбыт буолуохтарын сөп диэн историк учуонай Чемезов Василий Назарович ахтарын туһунан искусствовед И.А. Потапов тылыттан Анна Зверева суруйар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Баатаҕай нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;402089&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-06-18T20:52:50Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;408966&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Баатаҕай нэһилиэк. Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хомустаах.
Улуус кииниттэн 65 км хотугулуу-арҕаа сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 607 киһи (2007 сыл).
Байаҕантай нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Байаҕантай нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Танда.
Улуус кииниттэн 48 км илин диэкки Танда үрэх баһын диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 781 киһи (2007 сыл).
Бэрт-Уус нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Бэрт Уус нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыырдаах.
Улуус кииниттэн 28 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 908 киһи (2007 сыл).
Бороҕон нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Бороҕон нэһилиэк. Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Улуус кииниттэн 57 км соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 000 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тумул — 748, Арыы Тиит — 161 уонна Элэһин — 91 киһи.
Өбрүөпэ Сойууһа. Өбрүөпэ Сойууһа (ӨС) диэн 27 Өбрүөпэ иллэрин политика уонна экономика холбоhуктара. 1992 олунньутугар ылыллыбыт Маастрихт Үлэҕинэн тэриллибитэ (1993 сэтинньитигэр чахчылаах буолбута). 500 млн олорооччулардаах, ЭУ номинал брутто аан дойду оҥоhугун 30% (16.8 трлн $) таhаарар.
ЕС бары кыттааччы иллэрин сокуоннарын системаларын биир стандартаан соҕотох баhаар тэрийбитэ, кини Түөрт Көҥүлү мэктиэлиир. Кини бүтүн эргиэн, агрикултуура, балыктааhын уонна регионнааҕы сайдыы политикаларын өйүүр. Уон алта кыттааччы дойду эуро диэн бүтүн валютаны ылыммыттара. ЭУ сүүрбэ биир дойдута NATO кыттааччылара. ЭУ Шенген Сөбүлэhиитигэр кыттыылаах дойдуларын (ол ахсааныгар ЭУ'тыгар киирбэт дойдулар) икки ардыларыгар пааспор контролын эhиитигэр улахан оруолу оонньообута.
ЕС омуктар икки ардыларынааҕы дьаhалта уонна супранационализм булкаас систематынан үлэлиир. Сүрүн институттара уонна органнара: Эуропа Комиссията, Эуропа Парламена, Эуропа Холбоhугун Сүбэтэ, Эуропа Сүбэтэ, Эуропа Кырдьыктабыл Суута уонна Эуропа Киин Баана. ЭУ олорооччулара Парламены хас биэс сыл аайы талаллар.
Билиҥҥи ЭУ 1951 алта дойду тэрийбит Эуропа чох уонна ыстаал холбоhуттан уонна 1957 Ром Үлэҕиттэн төрүөттээх. Онтон ыла холбоhук саҥа дойдулар киниэхэ кыттыhаннар улааппыт уонна саҥа политика эйгэлэрэ уонна институттар эбиллибиттэр.
Кыттааччы иллэр.
Эуропа Холбоhуга 27 тутулуга суох суверен дойдулартан турар:
Кыттааччы буолууга официаллык кандидат дойдулар Македония уонна Түркийэ, Албания, Босния уонна Херцеговина, Монтенегро, Сербия, Украина, Молдова, Грузия. Эуропа Комиссията Косованы кандидат буолар кыахтаах дойдулар тиhиктэригэр киллэрбитэ, ол гынан баран кыттааччы иллэртэн сорохторо кинини, Сербияттан туспа, тутулуга суох дойду быhыытынан билинэ иликтэр.
Бээрийэ нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Бээрийэ нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бээрийэ.
Улуус кииниттэн 77 км хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 301 киһи (2007 сыл).
Дүпсүн нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Дүпсүн нэһилиэгэ. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дүпсүн.
Улуус кииниттэн 56 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 377 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Дүпсүн — 1 021, Бээди — 311 уонна Остуойка — 44 киһи
Курбуһах нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Курбуһах нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уус Күөлэ.
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 210 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Уус Күөлэ — 925, Окоёмовка — 209 уонна Балаҕаннаах — 76 киһи.
Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Лөгөй нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэптэни.
Улуус кииниттэн 36 км. хотугулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 490 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Кэптэни — 1 189, Хомустаах — 339 уонна Даалы — 62 киһи.
Иккис Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Иккис Лөгөй нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тулуна.
Улуус кииниттэн 17 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 572 киһи (2007 сыл).
Найахы нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Найахы нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балыктаах.
Улуус кииниттэн 73 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэттин ахсаана 1 018 киһи (2007 сыл).
Өлтөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Өлтөх нэһилиэгэ. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэйдиҥэ.
Улуус кииниттэн 51 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1002 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Бэйдиҥэ — 626 уонна Арыылаах — 376 киһи.
Өнөр нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эһэлээх.
Улуус кииниттэн 35 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 613 киһи (2007 сыл).
Өспөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Өспөх нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дыгдал.
Улуус кииниттэн 110 хоту диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 350 киһи (2007 сыл).
Бастакы Өспөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Маҥнайгы Өспөх нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.
Улуус кииниттэн 45 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 510 киһи (2007 сыл).
Стрекаловскай Михаил Михайлович — Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Суотту нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Оҕуруоттаах.
Улуус кииниттэн 72 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 010 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Оҕуруоттаах — 1 123, Хоноҕор — 770 уонна Саһылыкаан — 117 киһи.
Уруккута билигин суох Бороҕон улууһугар киирэрэ.
Тиит Арыы нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Тиит Арыы нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиит Арыы.
Улуус кииниттэн 60 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 308 киһи (2007 сыл).
Устуоруйатыттан: 
Урукку аата Байа5антай улууһун 2-с Байаҕантай нэһилиэгэ.
Тиит Арыы. Тиит Арыы
Өлүөнэ өрүс алын тардыытыгар баар арыы, хотугу кэтирээһинэ 72°. XX үйэ саҥатыгар А. Каяндер ботаник бу арыыга үүнэр тиитэри чинчийбитэ. 
Тииттэр 4 м үрдүктээхтэр этэ уонна саастарынан 260 - 420 сыл этилэр. Хомойуох иһин сэрии кэмигэр тииттэр кэрдиллибиттэрэ, аҕыйах мас хаалбыта.
Кэнчээри мастар 40 сылга 1 м үүнэллэр. Онон бу арыыга мастар аан дойдуга саамай хоту үүнэр сирдэринэн буолар. 
Арыыга Тиит Арыы диэн бөһүөлэк баар буола сылдьыбыта. Сэрии кэмигэр уонна 60 - 70 сылларга диэри манна балыксыттар олорбуттара.
Түүлээх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Түүлээх нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кылаайы.
Улуус кииниттэн 132 км хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 567 киһи (2007 сыл).
Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Хоро нэһилиэк. Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Майаҕас.
Улуус кииниттэн 6 км соҕуруу диэкки Мүрү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 533 киһи (2007 сыл).
Устуоруйата.
Урут Бороҕон улууһугар киирэрэ.
Бастакы Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). "Бу тиэрмин атын эмиэ суолталардаах, көр. Хоро (суолталара)."
Маҥнайгы Хоро нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чараҥ.
Улуус кииниттэн 4 км соҕуруу диэкки Мүрү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 696 киһи (2007 сыл).
Чараҥ. Чараҥ — түөлбэлээн үүммүт ыраас хатыҥ ойуур.
Сигэлэр.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Чэриктэй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Чэриктэй нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чэриктэй.
Улуус кииниттэн 91 км. хотугулуу-илин диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 464 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Дьүөгэ Ааныстыырап. Никифор Кирикович Седалищев — Дьүөгэ Ааныстыырап (29.01.1913—1944) — саха суруйааччыта. 
Олоҕун олуктара.
1913 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр төрөөбүтэ.
1931 с. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ киирбит. Бу үөрэнэ сылдьар кэмигэр сир түҥэтиитигэр уонна нэһилиэгэр бастакы тыа хаһаайыстыбатын артыалын тэрийиитигэр кыттар. Доруобуйата мөлтөөн үөрэҕин бүтэрбэт.
1934—1936 сс. Бүлүү уонна Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар саха тылын уонна литературатын үөрэтэр.
1936 с. Нам оройуонун үөрэҕин кэмитиэтигэр пионердар отделларын сэбиэдиссэйинэн ананар.
1938—1941 сс. — «Бэлэм буол» өрөспүүбүлүкэ хаһыатын сэкэрэтээрэ, онтон эппиэттээх эрэдээктэрэ. 
Сэриигэ кыттыыта.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар 1941 с. атырдьах ыйыгар Н. К. Седалищев армияҕа барар. Радистар онтон эппиһиэрдэр комсостав куурустарын бүтэрэн баран младшай лейтенант сыбаанньалаах взвод хамандыыра буолбут. Калинин уонна Ленинград анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт. Үстэ бааһырбыт. 1944 с. олунньутугар сураҕа суох сүппүт.
Айар үлэтэ.
Н. К. Седалищев кылгас (1913—1944), ол гынан баран дьикти айар олоҕу олорон ааспыт. 1933 с. бастаан бэчээттэнэр. Бастакы айымньыта «Ууhуттар» диэн кэпсээн. 1938 с. икки хомуурунньуга тахсар: «Ньургуһун уонна Лоокуут» уонна «Родительская любовь».
Н. К. Седалищев айар үлэтигэр оҕолорго аналлаах айымньылар улахан миэстэни ылаллар.
Дьүөгэ Ааныстыырап айдарыылаах поэт, драматург уонна очеркист быһыытынан эмиэ биллэр («В советской школе», «Счастливое детство», «Учебный день» уо. д. а.). Тылбаастара эмиэ улахан суолталаахтар: Всеволжскай И. Е. Маршал эдэр сааhа: Драма, 1939, Павленко П. А. «На Востоке» (Границатааҕы сэриилэhии: Роман 2 баһын IV чааhа), Салтыков-Щедрин М. Е. «Мавруша-Новоторка», 1939.
Үһүйээннэргэ олоҕуран айыллыбыт «Ньургуhун уонна Лоокуут», «Мойуор» диэн айымньылар суруйааччы төрөөбүт норуотугар тапталын көрдөрөллөр. Кэлин сэһэн сюжетын суруйааччы Тимофей Сметанин «Лоокуут уонна Ньургуhун» драматыгар уонна поэт Күннүк Уурастыырап уонна драматург Суорун Омоллоон опера либреттотыгар туттубуттара.
Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа). Алдан нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Булуҥ.
Улуус кииниттэн 90 км хоту диэкки Алдан өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 180 киһи (2007 сыл).
Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа). Амма нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чычымах.
Улуус кииниттэн 60 км илин диэкки Амма өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 746 киһи (2007 сыл).
Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа). Баайаҕа нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор. Баайаҕа үрэҕэр турар.
Улуус киинттэн 60 км арҕаа диэкки сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 044 киһи (2007 сыл).