mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Арыылаах (Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа). Арыылаах — Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин киинэ.
Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Сунтаар нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ. Киинэ — Сунтаар.
Толоон (суолталара). Бу аат хас да суолталаах.
Кэмпэндээйи (суолталара). Бу аат хас да суолталаах.
Бүлүү өрөгөйүн ырыата. Бүлүү өрөгөйүн ырыата.
Ырыа ааптардара.
Ырыа тылын Н. И. Иванов суруйбут, мелодиятын — А. И. Васильев.
Васильев Алексей Иннокентьевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна, М. Н. Жирков аатынан Бүлүүтээҕи искусство оскуолатын преподавателэ. «Кэрэчээнэ» ырыа ансаамбылын салайааччыта. 
А. Васильев айбыт ырыалара — «Киэһээҥҥи Бүлүү» уонна «Сахам Сирин таптыыбын» — XX үйэ сүүс бастыҥ умнуллубат сахалыы ырыаларын ахсааныгар киирбиттэрэ.
Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохторо. Ньурба улууһун Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохторо.
Ытык аат иҥэриллиитин Балаһыанньата.
Ытык аат Чаппаҥда нэһилиэгин сайдыытыгар, туругуруутугар улахан өҥө иһин иҥэриллэр. Ытык аат туһунан Балаһыанньа «Чаппаҥда нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии 2010 сыл сэтинньи ХХ күнүнээҕи быһаарыытынан бигэргэтиллибит. Ытык аат Чаппаҥда нэһилиэгин олохтооҕор эбэтэр Чаппаҥда нэһилиэгиттэн төрүттээх киһиэхэ иҥэриллэр.
Ытык ааттаммыт киһиэхэ нэһилиэк баһылыга өрөгөйдөөх түгэҥҥэ «Ытык Киһи» Бэлиэ туттарар. Бэлиэни сэргэ «Өйдөбүнньүк лента», туоһу докумуон туттарыллар. 
Үрдүк аакка тиксибиттэр ааттара «Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохтоҕо» Кинигэҕэ суруллар.
Шарль Бодлер. Шарль Бодлер ( ; муус устар 9, 1821 — атырдьах ыйын 31, 1867, Париж) — поэт уонна критик, Франция уонна аан дойду литэрэтиирэтин клаассига.
Сулустааҕы сэриилэр. Сулустааҕы сэриилэр () — АХШ киинэлэрэ, улахан култ киинэлэр (). Барыта 8 бөлүмнээх. Маҥнай 1977 сылга тахсыбыта, кэлин 1996 сылтан билиҥҥэ диэри толору сайда турар. Бу киинэлэр Аан Дойдуга улахан күргүөмнээх култуураны таһаарбыта, онтон ыла мууччуктар, көрүлгэн оонньуулар, кинигэлэр, комикстар тахса тураллар.
Охсуһааччылар клубтара. Охсуһааччылар клубтара ("Fight Club", "Саайсааччылар клубтара", "Бойцовский клуб"), АХШ киинэтэ. Культ фильм () буолар.
Иванова Александра Дмитриевна. Иванова Александра Дмитриевна (1927–2004) — саха норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1927 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүт.
1944 сылтан Саха театрыгар үлэлээбит.
Айар үлэтэ.
Театр сценатыгар 110-н тахса оруолу оонньообут.
Сигэлэр.
Саха Академический театр имени П. А. Ойунского:История
Розинская Полина Константиновна. Розинская Полина Константиновна (28.08.1912—2010) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин музыкальнай культуратын биллиилээх концертмейстерэ, тас дойдулар, нуучча, сэбиэскэй уонна саха музыкальнай классикаларын тарҕатааччы, педагог, Саха АССР норуодунай артыыһа (1972).
Олоҕун олуктара.
2008 сыллаахха оҕолоругар Израильга көспүтэ.
2010 сыллаахха өлбүтэ.
Нефтебаза (Ньурба улууһа). Нефтебаза — Ньурба улууһун Өктөөбүр нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Салтааны (Ньурба улууһа). Салтааны — Ньурба улууһун Чаппаҥда нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Араҥастаах (Ньурба улууһа). Араҥастаах — Ньурба улууһун Күндээдэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Чкалов (Ньурба улууһа). Чкалов — Ньурба улууһун Акана нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Антоновка (Ньурба улууһа). Антоновка — Ньурба улууһун Өктөөбүр нэһилиэгин киинэ.
Географията.
Улуус соҕуруу өттүгэр Бүлүү өрүс уҥа кытылыгар турар. 
Устуоруйата.
Урукку аата — Александровка.
Казан (иhит). Казан (түүркүүттэн., , ; ; , "казан", , , туркм. gazan)- Азиатскай үгэс буолбут ас астыырга аналлаах төгүрүк түгэхтээх кутуллубут тимир хочуол.
Ордук маассабай казаннар күн бүгүнүгэр диэри тарҕаммыттар Азербайджанҥа., Казахстанҥа уонна Орто Азияҕа. Казан төгүрүк быһыыта, уот түгэҕин эрэ буолбакка (хаптаҕай иһит курдук),ньууруун бүтүннүүтүн ититэргэ оҥоһуллубут. Маннык иһит уматыгы ордук харыстыырга, аһы түргэнник ититэр уонна уһуннук ити хаалларар. Хаппаҕа үгэс мас хаптаһынтан оҥоһуллар, энергияны кэмчилээһинҥэ көмөлөөх.
Этимология.
«Казан» диэн киирии тюрк тыла, каз диэн «кыһый, мэлий» тылтан тахсыбыт, ол эбэтэр « Кыһыллыбыт» (иһит) курдук тылбаастанар.
Казан диэн өссө тогуз коргоол тюрк остуол оонньууларыгар дуоскаҕа мунньуллар лункалары ааттыыллар . Эбэтэр тюрк аттаах команднай оннуутугар буоратаны «тай-казаны» диэн диллэр. 
Казан көрдүгэнэ.
Казан стационарнай (таас, саманнай, сир), тимир цилиндрическэй формаҕа ууруллар, ону тэҥэ анал металл треногаҕа туруоруллар. Боростуой холумтаннаах Көрдүгэн таастан уонна туойтан оҥоһуллар. Ордук ырыахханнык оҥоһуллубут көрдүгээннэр аныгы баарычнай оһохтоох уонна ус араас усталаах туоралах казаннах буолар. 
Саамай улахан казаннар элбэх эти буһарарга аналлаахтар, "тай-казан" дэнэллэр (тай- кулунчук эбэтэр саастаах оҕус). Ордук биллибит тай-казаннартан баар (г. Туркестан Казахстан Республиката). Мавлзолей кылаабынай саалатын ортотугар чаҥ ритуальнай тай-казан сытар . Мусульмааньыннарга казан бииргэ түмсүү уонна ыалдьытымсах быһыы бэлиэтэ. Онон казан кээмэйдэрэ уонна тас көстүүлэрэ ураты суолталаммыта. Туркестан казаннара тэҥнээхтэрэ суох. Кини диаметра — 2,2 м, ыйааһына — 2 т. Үрүҥ көмүстэн, цинкаттан, сибиниэстэн, хорҕолдьунтан, кыһыл алтантан уонна үрүҥ көмүстэн кутуллубут диэн номохтоох. Литератураҕа - боруонса холбоһуктан оҥоһуллубут диэн. Дэҥҥэ көстөр кутуу үрдүк ураты уһаныныы көрдүүр. Маастар-металлург Абдул-газиз-Шарафутдин-улы аль Тербез бу уустук проблеманы технологическай эрэ буолбакка, эстетическэй да өттүнэн быһаарар кыахтанна. Казан үүнээйи оһуордаах, араб биистээх үс кур киэргэтиллибит. Казан тутааҕа Лотос эминньэҕэ нарын форматын маастар биэрдэ.
Туһайыы.
Казан киин Азия үгүс дойдуларыгар тарҕаммыта. Үгэс буолбут казан, тимиртэн оҥоһуллар уонна төгүрүк түгэхтээх. Өссө аллаарытыгар кыракый хаптаҕай казаннар бааллар . Халыҥ истиэнэлээх казан ордук ирдэнэр, халыҥ истиэнэлэр ас умайтарбат. Казан сүрүн итэҕэһэ улахан ыйааһын буолар.
Нумерология. Нумерология диэн чыыһыла уонна киһи быһыытын эбэтэр киһи инникитин сибээстиирин туһунан итэҕэл, ону кытары тыл, аат, санаа буукубаларын чыыһылынан өйдөбүлүн үөрэтэр. Үксүн айылҕа кистэлэҥ көстүүтүн, астрология үөрэҕин уонна да атын таайар ньымалары кытта сибээстээх. 
Нумерология уонна нумерология таайыылара былыр эрдэтээҥҥи математиктарга (пифагореецтарга) () киэҥник биллэр этэ, билигин математика үөрэҕэр сыһыана суох диэн ааҕыллар. 
Традиционнай нумерологияны тутуспакка даҕаны нумерология принцибигэр итэҕэйэр дьон бу термины тутталлар. Оннук 1997 сыллаахха «"Numerology: Or What Pythagoras Wrought»" диэн кинигэҕэ американскай математик Андервуд Дадли бу термины сыаналаах кумааҕы рыногын ырытыытыгар туттубута.
Кириитикэ.
Наука көрүүтүнэн чыыһылалар бэйэлэрэ суолтата суохтар уонна киһи олоҕор дьайбаттар. Онон, нумерология диэн, чыыһылалары наука курдук көстөөрү туттар, сымыйа наука. Бу үөрэх сыыһатын дакаастыыр икки научнай бэрэбиэркэ ыытыллыбыта. Бастакы үлэ 1993 с. Великобританияҕа, иккис – 2012 с. Израильга ыытыллыбыта. Израиль эксперименыгар биир баһылаабыт нумеролог уонна 200 киһи кыттыбыта. Эксперимент уопсайа иккитэ ыытыллыбыта уонна иккитэ табыллыбат түмүгү көрдөрбүтэ.
Нумерология принциптара.
Нумерология үөрэҕэр чыыһыла барыта, киһи төрөөбүт күнүн, ыйын, дьылын бииргэ эбэн, биир бэлиэлээх чыыһылаҕа тиэрдиллиэн сөп, ити чыыһыла киһи майгытын быһаарар диэн этиллэр. Хас биирдии чыыһыла ураты хаачыстыбаны, өйдөбүлү, дьүһүнү ойуулуур. 
Чыыһылалары биир чыыһылаҕа тиэрдии.
Улахан чыыһылалары судургуга тиэрдэр араас система баар. Ордук туттуллар көрүҥэ — уон иһигэр киирэр чыыһылаларын эбии, 10 эбэтэр уонтан тахса таҕыстаҕына ити чыыһылалары эбэҕэн. Маннык эбии боростуой чыыһыла (1–9) тахсыаҕар дылы салҕанар (сорох нумерология ааҕыытынан 11 уонна 22 чыыһылалар баһылыыр буолаллар уонна салҕыы эбиллибэттэр).
Бу принцибы тутуһан ханнык баҕар чыыһылалары туттуоххун сөп: төрөөбүт күнү, төлөпүөн нүөмэрин, дьиэ нүөмэрин уонна да атын чыыһылалары.
Нумерология көрүүтүнэн бириэмэ 1-9 дылы бүппэт хатыланар циклнан барар, үйэ уонна 10 сыл иһинэн хас биир кэлэр сыл саҥа чыыһыланы аҕалар. Сыл иһигэр күннэри уонна ыйдары эмиэ циклларга үллэриэххэ сөп.
Бааҥка. Бааҥка — үөһэ өттүгэр хайаҕастаах, кэтит хаптаҕай быһыылаах цилиндрическэй формалаах иһит бытыылка олус кылгас уонна кылгас, кылгас хаптаҕай эбэтэр ньалҕаархай ньуурдаах, хаппахтардаах, араас аһы харайарга аналлаах хаппахтаах.
Билигин бааннар сүрүннээн оҥорон таһаараллар өстүөкүлэ тимир пластиката, пластика. Тимир бааҥкаларга ылтаһын араастаһаллар (ыстаал ыллык) уонна алюминий.
Бааҥкалар убаҕас, сыппах, сыппах эбэтэр кытаанах эттиктэри харайарга ананаллар ас-үөл бородууктата, эмп ону таһынан араас техническэй веществолар.
Ас-үөл бородууктатыгар анаммыт бааҥкалар ортолоругар араас көрүҥнэр бааллар кэнсиэрбэ, пиибэ бааҥката, барыанньа бааҥката уонна да атын заготовкаларга бааллар. Бааҥкалар үгүстүк туһанар табаар эбэтэр биирдии-иккилии суулааһыҥҥа.
Өстүөкүлэ бааҥка историята.
Суулааһын курдук былыргыттан биллэр. Өстүөкүлэ флаконнара уонна бытыылкалара Египеккэ уонна Сирияҕа өссө 4 тыһынча сыл саҥа эра саҕаланыар диэри туттулуннулар. Буһарыллар өстүөкүлэ айааһына 1824 сыллаахха оҥоруу саҕаланыытын көҕүлээбитэ өстүөкүлэ тара промышленнай масштабка. Бастаан өстүөкүлэ бытыылкаларын оҥорон таһаарыыта олохтоммута, онтон өстүөкүлэ бааҥка баар буоллулар.
Өстүөкүлэ бааҥкалары кэнсиэрбэлииргэ (ас- үөл кэнсиэрбэлээһин ньыматын курдук) туһанар санаа француз поварга уонна кондитерга тиксэр Аппераҕа. Кини айыыта 1804 сыл 1809 сыл Парижка искусствоны көҕүлүүр обществоҕа түмүллүбүтэ. Айыы-тутуу түмүгүн үөрэтэр анал хамыыһыйа түмүк үчүгэй этэ. Апператын булан ылбытым. Наполеон.
Арассыыйаҕа бастакы өстүөкүлэ собуоттара XVII үйэҕэ баар буоллулар да, дьигинэн нуучча өстүөкүлэтин оҥоһуга XVIII үйэҕэ саҕаланар. XVIII үйэ саҕаланыытыгар Карачевскай, Севскэй уонна Трубчевскай уездка 9 дьоҕус завод, кинилэр «Боростуой хабахтаах өстүөкүлэ» уонна «үрүҥ уонна боростуой өстүөкүлэ " таһаарбыттар.». Оҥорон таһаарар XIX үйэҕэ кэтэрээн саҕаабыта.
Революция инннэ сэбиэскэй былаас 30- с сыллар бүтүүтүгэр өстүөкүлэни оҥорон уонна бааҥкалар улахан ахсааҥҥа атыылааһын саҥа ньымаларыгар көһөр кыахтаммыттара. Хаачыстыба (өстүөкүлэ дьэҥкирин киллэрэн туран) уонна бааҥка кээмэйэ анал стандартаналлар. 
Ассортимент сабыллыыта: 0,2 л («майонез баночка» диэн ааттанар); 0,5 л; 0,7 л; 1 л; 1,5 л; 2 л; 3 л; 10 л.
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института. Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института — Арассыыйаҕа Воронеж куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Киин Черноземье эрэгийиэнигэр биир биллэр ускуустуба уонна култуура киинэ.
Устуоруйата.
1971 с. Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института диэн төрүттэммит.
1998 с.үөрэх тэрилтэтэ - Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба акадьыамыйата диэн буолбут.
2015 с.урукку аата төннөн, Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института диэн ааттаммыт.
Үөрэх.
Институт үс факультеттаах.
1. Музыкальнай факультет
2. Театральнай факультет
3. Живопись факультета
Бу үөрэх тэрилтэтигэр 400 кэриҥэ устудьуон үөрэнэр.
Биэс испэссээлинэскэ:
1. Концертнай толоруу ускуустубата
-фортепиано
-концертнай үнүстүрүмүөннэр: скрипка, альт, виолончель, контрабас;
-концертнай духово уонна ударнай үнүстүрүмүөннэр: флейта, кларнет, гобой, фагот, труба, валторна, тромбон;
-концертнай норуодунай үнүстүрүмүөннэр: балалайка, домра, баян, аккордеон, гитара;
2. Академическай хору уонна опернай-симфоническай оркестры художественнай салайыы.
3. Музыковедение
4. Живопись
-станковой живопись
5. Актерскай ускуустуба
-дыраамтыйаатыр уонна киинэ артыыһа
6. Музыкальнай-инструментальнай ускуустуба.г
Бакалавриат үс хайысхата:
1. Музыкальнай-инструментальнай ускуустуба
-фортепиано;
-оркестровай струнаалаах үнүстүрүмүөннэр
-оркестровай духовой уонна ударнай үнүстүрүмүөннэр;
-баян, аккордеон уонна струнаалаах үнүстүрүмүөннэр;
2. Вокальнай ускуустуба
академическай ырыа
3. Музыкознание уонна музыкальнай-прикладной ускуустуба
-этномузыкология.
Институт үлэлиир кэмигэр, 3000 кэриҥэ актёр, музыкант уонна худуоһунньук бу үрдүк үөрэҕи бүтэрэн үлэһит буолбуттар.
Рейтиннэрэ.
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
1. Воронеж куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ
2. Воронежскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрх тэрилтэлэрин рейтинигэр 496-с миэстэ.
Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института. Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института - Арассыыйаҕа Ярославль куоракка баар култуура уонна ускуустуба уобалаһыгар испэссэлиистэри бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1930 с. Ярославль куоракка тыйаатыр техникума төрүттэммит.
1945 с. Ф. Г. Волков аатынан Академическай тыйаатырга студия арыллыбыт.
1962 с. В. Г. Волков аатынан тыйаатыр кылаабынай режиссерун Ф. Е. Шишигин тыл көтөҕөн Ярославлааҕы тыйаатыр учуулуссата тэриллибит.
1980 с.учуулусса Ярославлааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр институтун статуһун ылбыт.
Преподавтеллэр 37 киһи. Ол иһигэр 2 наука дуоктара, 8 наука хандьыдаата, 7 бэрэпиэссэр, 11 дассыан.
Факультеттара.
1. Актёр ускуустубата
2. Тыйаатырдыы ускуустуба
3. Тыйаатыр режиссурата
4. Тыйаатырдыы тэрээһин уонна быраһынньык программаларын режиссурата(заочнай форма)
Арыллыаҕыттан 20 сыл устата үлэлээн 350 дыраам тыйаатыр уонна куукула тыйаатырын актердарын үөрэтэн таһаарбыт. Ону таһынан, кэлиҥҥи сылларга, актёр испэссээлинэһиттэн атын, дыраам тыйаатырга уонна куукула тыйаатырыгар анаан режиссер уонна худуоһунньук(постановщик уонна технолог)идэтигэр уонна театроведтары, тыйаатыр кириитиктэрин бэлэмнээһини саҕалаабыт.
2000 с. Ярославлааҕы тыйаатыр института Ф. Г. Волков аатынан Арассыыйа академическай дыраама тыйаатырын кытта бииргэ Арассыыйаҕа баар тыйаатыр оскуолаларын дипломнай испэктээхтэрин бэстибээлин иилээн-саҕалаан ыыппыттар, ону кытта, бэстибээл чэрчитинэн, "Будущее театральной России" диэн эдэр ыччат театральнай биржатын тэрийбиттэр. 2001 с. Институт, Культура хаһыат тэрийэр "Окно в Россию" диэн Бүттүүн Арассыыйатаҕы куонкурус лауреата буолбут.
Ярославлааҕы тыйаатыр институтун кэллэктиибигэр ситиһиитин бэлиэтээн нуучча интэллигиэнсийэтин Кэнгириэһэ Д. С. Лихачев аатынан мэдээли биэрбит.
Рейтиннэрэ.
Ярославлааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института
1. Ярославль куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
2. Ярославскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэхГ тэрилтэлэрин рейтинигэр 572-с миэстэ.
Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института. Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института — Арассыыйаҕа Волгоград куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Арассыыйаҕа бастакы ускуустуба оҕо оскуолатын, учуулуссаны уонна үрдүк үөрэх тэрилтэтин бииргэ холбообут судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ буолар.
Устуоруйата.
1949 с. тохсунньу 1 күнүгэр Урюпинскай куоракка уобаластааҕы култуурунай-сырдатар оскуола арыллыбыт.
1958 с. оскуола үлэтэ тохтообутунан үөрэнээччилэр Сталинградтааҕы уобалас култуурунай-сырдатар оскуолатыгар көспүттэр.
Оскуола, кэлин, Волгоградтааҕы култуурунай-сырдатар учуулусса буолбут. Онтон, аата уларыйан Волгоградтааҕы култуура учуулуссата диэн буолбут. 
1992 с.учуулусса базатыгар Самаратааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура институтун Волгоградтааҕы филиала тэриллибит. Кэлин онно, Самаратааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба акадьыамыйатын Волгоградтааҕы филиала диэн ааты биэрбиттэр. 
Ол уларыйан судаарыстыбаннай үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института" диэн ааттаммыт.
Факультеттара.
1. Ускуустуба факультета
-хоровой уонна академическай вокальнай ускуустуба
-норуодунай хоровой уонна вокальнай ускуустуба
-музыка устуоруйата уонна түөрүйэтэ
-норуодунай үнүстүрүмүөннэр
-оркестровай үнүстүрүмүөннэр
-специальнай фортепиано
2. Художественнай айыы-тутуу факультета
-актёрскай ускуустуба
Институкка, дьарыктарга инновационнай технологиялар, көмпүүтэр программалара уонна электроннай учуобунай пособуйалар, кинигэлэр туттуллаллар. 
Научнай чинчийиилэр уонна айар үлэлэр сүрүн хайысхалара - "Наука, искусство, образование в культуре lll тысячелетия", "Трехступенчатая система подготовки специалистов в вузе искусств и культуры", "Современные творческие школы".
Рейтиннэрэ.
Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
1. Волгоград куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ
2. Волгоградскай уобалас үрдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ
3. Арассыыйа үпдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 762-с миэстэ
Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института. Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института — Арассыыйаҕа Оренбург куоракка баар судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института".
Устуоруйата.
Институт сэрии кэмигэр Леопольд Ростропович үлэлээбит, онтон, уола Мстислав үөрэммит Оренбурдааҕы музыкальнай учуулусса базатыгар тэриллибит. 
1993 сылтан саҕалаан Мстислав Леопольдович Ростропович, сыл аайы, учуулуссаҕа кэлэн маастар-кылаастары ыытар эбит. 2003 с.балаҕан ыйын 1 күнүгэр А. Страдивари "Крейцер -1727" моделынан оҥоһуллубут, аныгы итальянскай маастар Леонардо Рафаэлиано скрипкатын оскуолаҕа бэлэхтээбит.
Факультеттара.
1. Музыкальнай факультет
2. Гуманитарнай-творческай факультет
Институт бэлэмниир:
-толорооччу музыканнары (фортепиано,оркестровай народнай, оркестровай духовой уонна ударнай, оркестровай струннай үнүстүрүмүөннэр)
-вокалистары (академическай уонна норудунай ырыалар)
-дирижердары
-дыраам тыйаатыр артистарын
-киинэ артыыстарын
-музыкальнай тыйаатыр артыыстарын
-бибилэтиэкэ үлэһиттэрин.
Рейтиннэрэ.
Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
1. Оренбург куорат үрдүк үөрэх тэрилиэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
2. Оренбурскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 470-с миэстэ
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института. Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института (Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура, ускуустуба уонна соц.технологиялар акадьыамыйалара) — Арассыыйаҕа Тюмень куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Толору аата: Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ " Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института"
Устуоруйата.
1983 с. Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба институтун үөрэтэр-консультациялыыр, 200 киһини үөрэххэ ылар филиала буолан төрүттэммит.
1986 с.саҥа төрүттэммит үөрэх тэрилтэтигэр үс кафедра арыллыбыт:
1. Култуурунай-сырдатар үлэ кафедрата
2. Общественнай наукалар кафедралара
3. Библиотековедение уонна библиография кафедрата
1991 с. тохсунньу 18 күнүгэр Челябинскайдааҕы институт филиалын базатыгар Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института тэриллибит.
2006 с. институт ректорынан Заболотнай Евгений Борисович буолбут.
2007 с. Тюменнааҕы култуура института акадьыамыйа статуһун ылбыт.
2008 с. үрдүк үөрэх тэрилтэтэ орто профессиональнай үөрэҕи анал программанан ыытарга лицензия ылбыт. Тюменнааҕы ускуустуба кэллиэһэ холбоспут.
2009 с. ахсынньы 9 күнүгэр акадьыамыйа аата уларыйан "Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура, ускуустуба уонна социальнай технология акадьыамыйата" диэн буолбут.
Заболотнай Евгений Борисович ректор эрдэҕинэ, акадьыамыйа структууратыгар сервис уонна социальнай-култуурунай коммуникациялар институттара; музыка, тыйаатыр уонна хореография института; изобразительнай ускуустуба уонна музейнай технологиялар институттара; архитектура, дизайн уонна визуальнай ускуустуба института; интеллектуальнай ресурсалар уонна информационнай технологиялар институттара; региональнай социум научнай-чинчийэр института; ускуустуба кэллиэһэ; оҕо ускуустуба оскуолата;
2015 с. Тюменнааҕы архитектура, дизайн уонна визуальнай ускуустуба институтун уонна музейнай технологиялар уонна изобразительнай ускуустуба институтун кытта холбоспут.
Архитектура, дизайн уонна визуальнай ускуустуба института 2010 с. Ураллааҕы судаарыстыбаннай архитектурнай-художественнай академия (1997 с.) Тюменнааҕы филиалыгар уонна Тюменнааҕы ускуустуба кэллиэһин дизайн салаатыгар олоҕуран төрүттэммит. Билигин - дизайн, визуальнай ускуустуба уонна архитектура факультета.
2015 с. хос тэриллии түмүгэр Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института диэн аат иҥэриллибит. Акадьыамыйа састаабыгар баар институттар факультеттар буолбуттар.
Факультеттара.
1. Музыка, тыйаатыр уонна хореография факультета
2. Дизайн, визуальнай ускуустуба уонна архитектура факультета
3. Социально-култуурунай технологиялар факультеттара
4. Ускуустуба кэллиэһэ
5. Оҕо ускуустуба оскуолата
Рейтиннэрэ.
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института
1. Тюмень куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
2. Тюменьскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 469-с миэстэ.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата. "Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм" (ССФКУТ) - Арассыыйаҕа Смоленскай куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1929 с. Смоленскайдааҕы физическэй култуура техникума;
1950 с. Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура института;
2005 с. Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата;
Акадьыамыйаҕа 600-тэн тахса успуорт маастара, МКСМ уонна успуорт үтүөлээх маастара үөрэммит. Үгүс выпускниктара аан дойдуга биллиилээх дьон буолбуттар.
Бэс ыйын 22 күнүгэр 1941 сыллаахха, техникум преподавателэ, успуорт маастара Иван Шкодин сэрии бастакы күнүгэр спортивнай хаамыыга 3 км олохтообут аан дойдутааҕы рекорда, киһи санаатын модун күүһүн, дьулуурун, уоҕун уонна кыаҕын туоһулуур сүҥкэн суолталаах, ураты көстүү буолар.
Акадьыамыйаны бүтэрбиттэртэн 75-тэн тахса киһи АБ үтүөлээх тренера буолбуттар.
Структурата.
Акадьыамыйа структуратыгар киирэллэр:
1. Физическэй култуура уонна успуорт факультета.
Икки салаалаах.
2. Физическэй култуура уонна чөл туруктуур технологиялар факультета
3. Заочнай үөрэх факультета
4. Эбии үөрэх факультета
Институкка үөрэҕи ыыталлар:
-19 кафедра;
-Учебнай-методическай отдел;
-Үөрэх хаачыстыбатын отдела;
-Практика уонна үлэнэн хааччыйыы отдела.
Акадьыамыйаҕа 2000-тан тахса устудьуон, аспиран уонна истээччи дьарыктанар. 170-тан тахса преподаватель үлэлиир, ол иһигэр бэрэпиэссэрдэр, наука дуоктардара, наука хандьыдааттара бааллар.
Акадьыамыйаҕа 15 испэссээлинэскэ үөрэтэллэр.
Рейтиннэрэ.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата
1. Смоленскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
2. Смоленскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 324-с миэстэ.