mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Гагаузтар. Гагаузтар (гагаузтуу: Gagauzlar) — Балкаан сиригэр үөскээпит уонна олорор түүр омуга. Билиҥҥи кэмҥэ гагаузтар сүрүннээн Бессарабияҕа (соҕуруу Молдавия уонна Украинаҕа Одесса уобалаһыгар) олороллор. Сорох гагаузтар Болгарияҕа, Грецияҕа, Румынияҕа уонна да атын дойдуларга бааллар. Билигон гагаузтар уопсай ахсааннара 250 тыһыынча киһи кэриҥэ. Итэҕэллэрэ православие. Молдавияҕа гагаузтар бэйэлэрэ автономиялаахтар, Гагаузия киин куората Комрат буолар.
Төрүттэрэ.
Гагаузтар төрүттэрин туһунан араас гипотезалар бааллар:
Гагаузтар үөскүүллэригэр ааттаммыт омуктар бары кыттыгастаах буолуохтарын сөп.
Генетическэй төрдүлэрэ.
Кэнники кэмҥэ ыытыллыбыт генетическэй чинчийиилэр гагаузтар төрдүлэрин туһунан тугу даҕаны чопчу быһаарбатахтар. Чинчийээччилэр этэллэринэн гагаузтар геннэрэ араас-араас. Сорох гагаузтар Балкаан төрүт омуктарыгар чугастар, сорохтор буоллаҕына түүр тыллаах омуктарга. Гагаузтар тас дьүһүннэрэ да араас-араас. Гагаузтар Y-ДНК гаплобөлөхтөрө: I2 (23.6 %), R1a (19.1 %), G (13.5 %), R1b (12.4 %), E1b1b1a (11.1 %), J2 (5.6 %) уонна N (2.2 %). Ген өттүттэн көрдөххө гагаузтар ордук македоннарга, болгардарга уонна сербтарга чугастар.
История.
Гагауз аата ХІХ үйэҕэ диэри сурукка киирбэтэх уонна ханнык да былыргы кинигэлэргэ ахтыллыбатах буолан бу омук историятын чинчийэр ыарыхаттардаах уонна мөккүөрдээх. Гагауз историятын уопсай кэрдиистэрэ манныктар:
XIII үйэ (1259–1320) – гагаузтар өбүгэлэрэ Балкаанаҕа олорон христианствоны ылыммыттар. Сүрэхтээһин үлэтин Сары Салтык диэн номоххо киирбит таҥараһыт ыыппыт.
ХIV үйэ бастакы аҥара (1320–1347) – гагаузтар кимтэн да тутулуга суох Карвун дойдутун тэрийэн олорбуттар. Бу дойду баһылыга кыпчак төрүттээх Балык бэй диэн киһи этэ. Карвун дойдута билиҥҥи Болгария хотугулуу илиҥҥи өттүгэр баар этэ, киин куората Карвун.
ХIV үйэ иккис аҥара (1347–1400) – гагаузтар кимтэн да тутулуга суох Добрудь дойдутугар олорбуттар. Бу дойду баһылыга Добрич диэн ааттаах Балык уола этэ. 
XIV–XIX үйэлэргэ (1400–1812) – гагаузтар Османскай империяҕа олорбуттар. Добрудь сирэ Уз Эйалэти диэн ааттаммыт.
1597 сыллаахха Варна куоракка олорбуттар:
ХІХ–ХХ үйэлэргэ (1812–1917) – гагаузтар Бессарабия сиригэр көспүттэр.
ХХ үйэ:
1940 сыл атырдьах ыйыгар Молдова АССР Молдова ССР буолбут. Гагаузтар үксүлэрэ МССР олорбуттар.
Тыллара.
Гагауз тыла түүр тыллар оҕус бөлөҕөр киирэр. Икки диалекка арахсар: чадырлуҥ-комрат (киин) уонна вулканешт (соҕуруу).
Оҕустар (биис). Оҕустар, түүр-оҕустар да дииллэр — Орто үйэтээҕи 24 биистээх түүр омуга. Оҕустар XI үйэҕэ диэри Киин Азияҕа уонна Моҕол сиригэр олорбуттара.
Түүр тыллар соҕуруулуу арҕааҥы салаатын оҕус тыллара дииллэр.
Оҕус төрүттээх омуктар.
Оҕустартан төрүттээх билиҥҥи түүр омуктара: туркменнэр, Сирия туркменнэрэ, Ирак туркменнэрэ, Хорезм туркменнэрэ, Анатолия туроктара, турок-месхеттинецтер, турок-киприоттар, гагаузтар, салардар уонна азербайдьаннар. XI–XIII үйэлэргэ буолбут оҕустар Илиҥҥи Кавказка уонна хотугулуу арҕааҥы Ирааҥҥа көһүүлэрэ бу сир олохтоох дьонугар күүскэ дьайбыт.
Аат төрдө.
"Оҕус" диэн аат төрдө мөккүөрдээх, чинчийээччилэр араас-араас сабаҕалааһыннардаахтар.
Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн оҕус аата "ок" (ох) диэн тылтан уонна "уз" диэн элбэх ахсаан сыһыарыытыттан үөскээбит. Ол эбэтэр оҕус диэн "охтор" диэн суолталаах буолан тахсар.
Атыттар оҕус ааты "ак" (маҥан) диэн тылтан таһаараллар уонна "аар" диэн суолталааҕын ыйаллар. "Уз" диэн тыл былыргыта "киһи" диэн суолталаах буолуон сөп уонна үгүс түгэҥҥэ "эр" диэн тылы кытта туттуллара. Онон оҕус диэн аат "аар киһи" эбэтэр "аар эр" диэн суолталаах буолуон сөп.
Төрүттэрэ.
С. П.Толстов диэн чинчийээччи сабаҕалыырынан "оҕус" диэн аат былыргы массагет бииһин "аугаси" аатын кытта ситимнээх буолуон сөп. Оҕустар үөскүүллэригэр буоллаҕына массагеттартан ураты гунн-эфталиттэр, тохар-астар уонна финн-угор биистэрэ кыттыбыттар. 
Оҕус тыллара.
Оҕус тыллара — түүр тыллар соҕуруулуу арҕааҥы салаата буолаллар. Оҕус тыллаахтар түүр тыллахтартан саамай элбэх ахсааннаахтар.
Афшардар. Афшардар (, туркм. "owşar") — түүр тыллаах омук, былыргы 24 оҕус биистэриттэн биирдэстэрэ.
Афшардар былыргы туркменнарга (туркоманнарга) сыһыаннаахтар; билиҥҥи афшардар туркмен уонна азербайдьан омук биир бөлөҕө буолаллар.
Ааттара.
Афшар диэн аат аан маҥнай XII үйэтээҕи Маһмуд ал-Кашгари диэн тыл үөрэхтээҕэ суруйбут "Диван лугат ат-турк" кинигэҕэ ахтыллар. XIV үйэтээҕи перс энциклопедиһа Рашид ад-Дин "Дьами ат-Таварих" диэн үлэтигэр оҕустар номохторун суруйбут. Ол номохторго этиллэринэн афшар бииһин төрүччүтэ Афшар-хаан, Оҕус-хаан сиэнэ буолар. "Афшар" диэн "бэрэниилээх", "истигэн" диэн суолталаах. Рашид ад-Дин суруйбут "Оҕус-намэ" диэн кинигэҕэ этиллибитинэн "афшар" аат "сымса булчут" диэн суолталаах. Абу-л-Гази этэринэн "афшар" диэн "үлэҕэ сыыдам" киһини ааттыыллар.
Афшардар XIII—XIV үйэлэргэ Орто Азияттан Арҕааҥҥы Азияҕа көһөн барбыттар.
Афшардар.
Тыллара.
Афшар тыла ханнык бөлөххө киирэрин туһунан биир кэлим санаа суох. Сорох чинчийээччилэр афшар тылын түүр тыллар оҕус бөлөҕөр туспа тыл быһыытынан кииллэрэллэр. Атын тыл үөрэхтээхтэрэ афшар тыл буолбакка азербайдьан тылын диалега дииллэр. Афшардар бэйэлэрэ тылларынан "азери" диэн ааттыыллар. Бу тыл (диалект) Ирааҥҥа уонна Афганистааҥҥа тарҕаммыт.
Олорор сирдэрэ.
Афшардар Туркменистааҥҥа, Ираан Азербайдьаныгар, Ираан хоту өттүгэр, Турцияҕа Азербайдьаҥҥа (Агдьэбэд оройуонугар), Афганистааҥҥа (Кабул куорат таһыгар) олороллор. 1960-с сылларга афшардар ахсааннара 350 тыһ. тахса киһи этэ.
Итэҕэллэрэ.
Афшардар ислам итэҕэллээхтэр, сүрүннээн шииттэр. Туркмен афшардара ислам итэҕэлин суннит салаатын ылыммыттар.
Олохторо-дьаһахтара.
Ирааҥҥа баар Кэрман куорат таһыгар олоро афшардар көс олохтоохтор. Сүрүннээн хой иитэллэр
Аҕа уустар.
Афшар улахан аҕа уустара: алплу, арашлу, бекешлу, гүндүзлү, имирлү, көсэ ахмедлу, папалу, касемлу, кэрэклү уонна кирклу.
Афшардартан төрүттээх ыраахтааҕылар аҕа уустара.
Афшардартан шах, хаан уонна бэк буолбут аҕа уустар бааллар. Ол курдук холобут маннык:
Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнэ. Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнэ () — сыл ахсын бэс ыйын 23 күнүгэр 2003 сыллаахтан саҕалаан бэлиэтэнэр.
Устуоруйата.
Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнүн бэлиэтиир туһунан быһаарыныы ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 57-с сиэссийэтигэр ылыныллыбыта (Резолюция № A/RES/57/277, кулун тутар 7, 2003 сыл). Бу резоляюцияҕа этиллэринэн аан дойду уонна судаарыстыбалар таһымнарыгар дьайыылаах аһаҕас салайыы соруктары ситиһэргэ сүрүн оруолу ылар. 
Генеральная Ассамблея бэйэтин 60-с ссиэссийэтигэр ХНТ 60/34 резолюциятыгар бу күнү көдьүүстээхтик туһанар туһунан эппитэ. Генеральная Ассамблея ХНТ чилиэннэрэ судаарыстыбаларга ыҥырыы таһаарбыта — бу күн анаан тэрээһиннэри ыытыҥ, ХНТ салалтатын сайдыыга туһуламмыт үлэтин дьоҥҥо көрдөрүҥ диэн.
Аймак. Аймак (, кирг. аймак) — монгуоллар уонна түүрдэр аҕа уустарын тэриллиитэ, Монголияҕа, Арассыыйа сорох эрэгийиэннэригэр, Кытай Ис Монголиятын автономнай оройуонугар уонна Киргизияҕа аныгы административнай еденица.
Устуоруйата.
Империя кэннинээҕи уонна Цин империятын саҕанааҕы Тас Монголия 4 аймакка арахсара  — Тушэту-ханов, Сайн-Нойон-ханов, Дзасагту-ханов уонна Сэцэн-ханов.
Калмык ханствотыгар (Арассыыйа) калмык аҕа уустара уонна Цин империята эмиэ аймактарга арахсара.
XVIII үйэлэргэ башкир омугар эмиэ аймактарынан арахсыы баара — ол туһунан 1762 сыллаахха П.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Рычков «Топография Оренбургская» диэн биллэр көстөр, улахан кинигэтигэр суруйбута уонна бэлиэтээбитэ баар.
Аныгы Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин билиҥҥи оройуоннара 1917 сылтан саҕалаан 1977 сыллаахха диэри эмиэ аймактар дэнэллэрэ.
Хайалаах Алтаай автономнай уокуругун оройуоннара 1922 сыллаахтан 1963 сыллаахха диэри эмиэ аймактар дэнэллэрэ. 1963 сылтан бэттэн ааттара уларыйбыттара. 
Аныгы кэм.
Билиҥҥи Монголия судаарыстыбата 21 аймакка арахсар.
Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтин иһигэр баара Ис Монголия автономнай оройуона 3 аймактаах (盟; мэн).
Арассыыйа Федерациятын сорох субъектарыгар муниципальнай тэриллиилэр оройуоннары бэйэлэрин судаарыстыбаннай тылларынан "амактар" диэн ааттыыллар: 
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр алтаай тылынан (соҕурууҥҥу алтаайдыы аймак).
Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр бүрээт тылынан (бур. аймаг).
Мордовия Өрөспүүбүлүкэтигэр мокшан тылыгар (мокш. аймак).
Хакаас Өрөспүүбүлүкэтигэр хакаас тылыгар ().
2011 сылтан ыла Кыргыстааҥҥа айылный аймак — өрөспүүбүлүкэ административнай уонна территорияльнай арахсыытын үһүс таһымнаах сүрүн административнай уонна территориальнай еденицата.
Умай. Ума́й (Хумай, Ымай, ардыгар Умайя) — түүр уонна монгуол тыллаах омуктарга көстөр, түҥ былыргыттан кэлбит дьахтар таҥара (айыы) , Таҥара (Тенгри) кэннэ иккис миэстэҕэ турар. Аныгы кэмҥэ Умай хотунуалтайдар, башкирдар, бүрээттэр, казахтар, кыргыыстар, монгуоллар, татаардар, хакаастар, уонна да атыттар итэҕэйэллэр, сүгүрүйэллэр. Кини туһунан аан бастакы уонна былыргы суруйуулар былыргы түүрдэр суруктарыгар ахтыллар. .
Ойуулааһына.
Умай — ураты күүскэ ытыктанар дьахтар таҥара (айыы), үтүө дьайыҥнаах - эркиннээх (байана) иччи (дух), оҕолору уонна төрүүр дьахталлары араҥаччылыыр. Төрөөрү сытар дьахтары араҥаччылыыр инниттэн, Умай ураһа (юрта) хаҥас, ыраас өттүгэр, киирэн олороро. Умай дьахтар төрдө буоларын аата эмиэ этэр. Умай диэн -- дьахтар киэлитэ (матка), арыт, киин.
Умайга сүгүрүйэн, ураһа илин өттүгэр атын эмэгэттэри кытта халлаан күөх таҥастан тигиллибит куукуланы (сыаҕайы) ыйыыллара, ону оҕо ыарыйдаҕына хааһынан аһаталлара. Умай оҕону, чуолаан, биһиккэ сытар кыһыл оҕолору араҥаччылыыр, биһиктэрин бигиир. Кини оннук оҕо алта сааһын туолуор, атаҕас бигэтик турар буолуор диэри көрөр истэр. Оҕо доруобуйата, олоҕо -- барыта киниттэн тулуктаах. Умай куһаҕан тыынтан, абааһыттан харыстыыр. 
Ахтыллыыта.
Күл-Тэгин аатыгар оҥоһуллубут пааматынньыкка баар строкаҕа П. М. Мелиоранскай транскрипциятынан суруллубут уонна тылбаастаммык сурукка маннык этиллэр:«Умај-тäг öгäм катун кутына інім кÿl-тäгін äр ат болды», ол эбэтэр: «Для (то есть на радость) её Величества моей матери-катун, подобной Умай, мой младший брат, Кюль-Тегин, стал зваться мужем».
К переводу П. М. Мелиоранский дал следующее примечание: «В переводе я принял слово „кут, счастье“ за титул… грамматически возможно перевести и „на счастье моей матери“ и т. д. „Умай“ есть известное божество, до сих пор почитаемое шаманистами на Алтае (см. в словарях В. Радлова и В. Вербицкого)».
«Умај-тäг öгäм катун кутына інім кÿl-тäгін äр ат болды», что значит: «Для (то есть на радость) её Величества моей матери-катун, подобной Умай, мой младший брат, Кюль-Тегин, стал зваться мужем».
К переводу П. М. Мелиоранский дал следующее примечание: «В переводе я принял слово „кут, счастье“ за титул… грамматически возможно перевести и „на счастье моей матери“ и т. д. „Умай“ есть известное божество, до сих пор почитаемое шаманистами на Алтае (см. в словарях В. Радлова и В. Вербицкого)».В. В. Бартольд кинини эмиэ оҕолору араҥаччылыыр дьахтар таҥара диэн ааттыыра.
Хакаастар оҕо кутун хаамыар диэри эмиэ Умай (Ымай) диэн ааттыыллар.
Оҕо тугу гыммытын барытын Умайы кытта ситимнииллэрэ. Өскөтүн оҕо утуйа сыттаҕына түүлүгэр күллэҕинэ, кинини кытта Умай кэпсэтэр диирэ. Өскөтһн ытаатаҕына, абааһы, куһаҕан тыын дьээбэлээтэ, ол эбэтэр Умай ханна эрэ барбыт дииллэрэ. Оҕо ыарыйдаҕына Умай суох, барбыт, тэскилээбит диэн өйдүүллэрэ. Оччоҕуна ойууну ыҥыраллара.
Тун пайрам. Тун пайрам (нууч. "бастакы айран бырааһынньыга") — хакаас омугун сайыҥҥы, сүөһү мэччирэҥин кэминээҕи, төрүт бырааһынньыга.
Официальнай ыстаатыһы 1980 сыллаахха ылбыта.
Устуоруйата.
Былыр Хакасия истиэптээх түөлбэлэригэр ыытыллара. Ыам ыйын бүүтүүтэ, бэс ыйын саҥатыгар сүөһү кыстыктан сайылыкка тахсыбытын кэннэ, бастакы айран бырааһынньыга тэриллэрэ. Кыһыны этэҥҥэ туораабыт сүөһү күөххэ үктэнэн, бастакы үүт ас баар буолара. Тун пайрам (туруору тылбаастаатахха — «бастакы, бастакы төрүөх бырааһынньыга») сүөһүнү, сүөһүгэ сүгүрүйүүнү кытта ыкса ситимнээх -- төрүт буолбут олох, үгэс быһыытынан. 
Тун Пайрамҥа анаан эрдэттэн үрүҥ аһы астыыллара, бастакы айраны иитэллэрэ, саҥа таҥа сап тигэллэрэ. Айрантан бастакы арыгыны (арака) сүүрдэллэрэ. Уонна биир болдьоммут күн чугастыы сытар хас даҕаны аалтан истиэпкэ эбэтэр хайа үрдүгэр мусталлара. Онно чэчир анньаллара, ытык сылгытыгар (хакаастыы -- изых) сэргэ туруораллара уонна уот оттоллоро. Онтон биир эмэ ытык кырдьаҕастара кэлбит дьону күнү бата тоҕус төгүл (кунгер) эргийэ эргийэ, уоту, чэчирдэри, сылгыны айранынан айах тутара, күнтэн, сиртэн уйгуну быйаҥы, төрүөҕү көрдөһөрө. Бастакы айран уонна бастакы арака эмтээх диэн ааттыыллара. Кинини иһэ туран сиргэ тоҕор аньыырҕанара. Үгэс быһыытынан, аан бастаан оҥоһуллубут үрүҥ ас барыта сиэниллиэхтээҕэ, сарсыҥҥыга ордуо суохтааҕа.
Сиэр туом толоруллан бүттэҕинэ, күрэхтэһии арааөа тэриллэрэ -- ат сүүрдүүтэ, оҕунан ытыы, төрүт тустуу (курес). 
Сөргүтүллүү.
Сэбиэскэй былаас атаҕар туруутун саҕана бу бырааһынньыгы былыргы олох хаалынньаҥа, религиознай бырааһынньык диэн былаастар боппуттара. Тун Пайрам 1980 сыллаахха, Хакаас автономнай өрөспүүбүлүкэтин тэриллиитин 50 сылыгар, биирдэ сөргүррүттэрэ. Көҕүлээччилэр суруналыыс Юрий Забелин, историк Виктор Бутанаев, этнограф Виктор Кривоногов, худуоһунньук Александр Котожеков, тыйаатыр диэйэтэлэ Эльза Кокова, Хакасиятааҕы баартыйа судаарыстыба диэйэтэллэрэ (Владимир Штыгашев, Владислав Торосов, Елена Филатова) уо. д. а. Аан бастакы Тун Пайрам 1980 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр Аскиз оройуонугар Базин сыһыытыгар ыытыллыбыта. Кэлиҥҥи сылларга Тун Пайрам Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин күнүгэр анаан, от ыйыгар, Саҕай сыһыытыгар ыытыллар.
Pop! OS.  Pop! OS ("Поп ОС"), Linux система, Ubuntu систематтан оҥоһуллубут уонна Gnome үлэлиир остуоллаах. Үксүн System76 базатыгар айыллыбыт операционнай система, ол эрэн ханнык баҕарар көмпүүтэргэ барар. Көмпүүтэр оонньууларыгар уонна видео рендериҥ оҥорорго биир саамай табыгастаах системанан биллэр. GitHub базатыгар баар.
GNOME. GNOME (, онтон көннөрү ) — Linux системаларга үлэлиир остуол.
Айран. Айра́н — турахха эбэтэр катыкка оҥоһуллубут үрүҥ ас, түүр, хотугу кавказ, соҕуруу кавказ, балкан норуоттарыгар баар кефир бииһин ууһа.
Атын атын омуктарга уонна атын атын тылларга айран араастык, тус туспа ааттанар, оҥоһуутун тенхологията эмиэ кыратык араастаһар. Ол гынан баран, кинини, сүрүннээн, аһыйбыт үүт бактерияларыттан оҥороллор. Аны туран, биир сиргэ олорор, көһө сылдьыбат норуоттар айрана убаҕас, утаҕы ханнарар буоллаҕына, көс олохтоох омуктар киэнэ сүөгэйгэ майгынныыр хойуу буолар. Тоҕо диэтэххэ, хойуу аһылык айаҥҥа илдьэ сылдьарга быдан табыгастаах. Ол эрээри, көс олотхоох омуктар айраны сиэхтэрин иһиэхтэрин иннинэ уунан, үүтүнэн эбэтэр кымыһынан убаталлар (көс олотхоох омуктар убатыбыллыбыт айраны суусаб, чалап, шалап дииллэр). Сыатын састааба араас буолуон сөп. 
Састааба уонна микробиологията.
Айраны (төрүт, саамай былыргы көрүҥүн) ынах үүтүгэр ууну уонна тууһу эбэн оҥороллор. Ардыгар ынах үүтүн оннугар коза эбэтэр бараан (хой) үүтүн туһаналлар. "Болгар палочкатын" сакыбааскатыттан уонна Streptococcus thermophilus оҥоһуллар. Айан сүрүннээн 94 %-на уу, 1,2—1,5 %-на сыа, 1,7 % белок уонна 0,75 % үүт кислотата буолар. Болгар айрана ордук аһыы буолар, 1,16 %-ҥа тиийэ. Аан бастакы сакыбааска быһыытынан онно ньирэй сычугун туһаналлар. Ол инниттэн сычугу тууһууллар уонна хатараллар. Айраны оҥордоххо, ол тобоҕунан эмиэ бэлэм аһытыы оҥоруохха сөп буолар. Айран — аҕыйах колорийдаах утах, кини колорийнаһа 100 грамҥа 25-тэн 60 килокалорийга диэри халбаҥныыр, сыатыттан көрөн.
Олохтоох омуктар айраннара.
Бу айран оҥоһуллуутун биир сүрүн уратыта диэн, катыгы кытта оргуйбут тымныы ууну эбэтэр муустаах (муус кыырпахтарын кытта) минирельнай ууну кытта буккуйаллар. Онтон саамай үчүгэйэ уута 1/3, оттон мууһа 1/10 арыый кыра буоллаҕына табыллар.
Көс омуктар айраннара.
Айраны үүтү аһытан, ону аһытыыны кытта тирии бурдюкка уган акка мэҥэһиннэрэн оҥороллор. Аныгы кэмҥэ үүккэ аһытыыны кутан баран, сылаас сиргэ туруоран хоннороллор. Аччыктаабыты аһардарга хойуу айраны сииллэр. Оттон утаппыты аһардарга, айраны ууну, үүтү кытта холбуу убатан иһэллэр. 
Бырамыысыланнай оҥоруу.
Айраны аан бастаан бырамыысыланнай таүымнаахтык ааспыт үйэ 70-с сылларыгар Ставрополь кыраайыгар, Узбекистаҥҥа уонна Азербайджаҥҥа оҥорбуттара.
Хонуу боруута. Ойуулаан көрдөрүү.
Элбэх сыллаах оттоох үүнээйи, үрдүгүнэн 50 см дылы буолар. Силиһэ салаалардаах, буорга дириҥник киирэр, бытархай силис умнаһынан уонна мээчик курдук аһынан бүрүллэр. Спораны илдьэ сылдьар умнастар эрдэ саас баар буолаллар. Кинилэр үрдүлэригэр спораны илдьэ сылдьар куоластар уонна уларыйбыт көрүҥнээх сэбирдэхтэр кытта сайдан бараллар, аллара өттүгэр спорангийдаах споралар баар буолаллар. Споралар ыһыллыбыттарын кэннэ умнастар түргэнник өлөллөр. Ол силистэртэн сотору сайыҥҥы, көнөтүк турар, от күөх куолаһа суох, синньигэс, сэбирдэҕэ суох, элбэх лабаалаах салаалар үүнэллэр. Үүнээйи элбэх кремниевай кислоталаах буолан хатыылаах курдук буолар. Боруу споранан ууһуур.
Хонуу боруута Россия сиригэр барытыгар тарҕаммыт, ол эрээри уһук хоту уонна кумах куйаарга суох. Ходуһаҕа, өрүс уонна суол кытыытыгар, аппа эниэтигэр, ханааба аттыгар, кумах уонна туой карьердарга үүнэр.
Аска туттуу.
Спораны илдьэ сылдьар куоластар уонна эдэр сүмэлээх умнастар аска туһаналлар. Кинилэртэн миин, запеканка, бэрэски начыыҥкатын оҥороллор. Хаһааска бэлэмнииргэ борууну туустууллар.
Эмтээх уратыта.
Боруу сүһүрүү утары, дезинфикционнай, мочегоннай, хааны тохтотор, кардиотоническай, бүтүн организмы бөҕөргөтэр, бааһы оһорор уонна хабархай дьайыылаах. Боруу уу-туус балансы бэрээдэктииргэ, холестерины, токсичнай веществолары , шлактары таһаарарга көмөлөһөр.
Үүнээйини гипертоническай ыарыыны, атеросклероз, подаграны уонна куһаҕаннык оһор баастары эмтииргэ сборга киллэрэллэр. Боруу народнай уонна научнай медицинаҕа мочегоннай уонна сүһүрүү утары бүөр уонна хабах ыарыытыргар, араас этиологиялаах иһиилэргэ уонна эссудативнай плевритка эмп курдук ордук биллэр.
Боруу ото ревматизмҥа, үөс уонна бүөр тааһыгар, куртахха уонна оһоҕоско саҥа үөскээһиннэргэ, харах ыарыыларыга, үчүгэйдик хааны тохтотор араас иһинээҥҥи уонна таһынааҥҥы хаан барыытыгар эмп курдук туттуллар.
Үүнээйиттэн препараттар хроническай бааһырыыга, уонна свищтарга, баастарга, белляр спринцеваниялыырга, атах ваннатыгар уонна себореянан ыалдьа сылдьарга төбө сууйуутугар таһынааҕы эмп курдук аныыллар. Боруу мочегоннай чэй састаабыгар киирэр.
Туттуллубут литература:.
1. Домашняя аптечка из якутских трав / [сост. Р. Е. Винокурова]. – 2-е изд. – Якутск: Якут. край,2008. – 36 с.: ил.
2. Пастушенков Л. В., Пастушенков А. Л., Пастушенков В. Л. Лекарственные растения: Использование в народной медицине и быту. – Л.: Лениздат, 1990. – 384 с., ил.
3. Лотова Л. И. Ботаника. Морфология и анатомия высших растений: учебник для студентов вузов, обучающихся по биологическим специальностям/ Л. И. Лотова. - 4-е изд., доп. - Москва : URSS, 2010.
Инфекционнай ыарыыннан. Инфекционнай ыарыы — микроскоба суох көстүбэт наһаа кыра харамай организмнарынан ыҥырыллар ыарыы.
Ыарыы источниктарынан. Ыарыы источнига — ыарыыны ыҥырар хамсыыр харамайдар (киһи), үүнэр үүнээйилэр.
Ринитка. Ринитка — мунну салыҥнаах бүрүөтүн сүһүрүүтүн ыарыыта. Ыарыы күһүрүүтүгэр тымныйыы, быыл тириэрдэр; ыарыы араас микробтарынан, вирустарынан ыҥырыллар.
Синуситка. Синуситка — мунну хонноҕун салыҥнаах бүрүөтүн сүһүрүүтэ. Тумуу, грипп, араас инфекционнай ыарыларыттан үөскүөн сөп. Микроскопка эрэ көстөр кыракый биир клеткалаах организмнарынан, вирустарынан ыҥырыллар.
Отитка. Отитка — кулгаах сүһүрдүүтүн ыарыыта. Үөскэтээччиннэн коккилар, ону таһынан пневмококктар, стафилококктар, гемофильнай палочкалар уо.д.а. бактериялар.
[[Категория:Сыстыганнаах ыарыылар]
[[Категория:Истии]]
[[Категория:Кулгаах]]
Трахеитка. Трахеитка — хабарҕа сүһүрдүүтэ. Стрептококктарынан, стрептококктарынан ыҥырыллар.
Тонзиллитка. Тонзиллитка диэн бэлэс былчархайын сүһүрдүүтэ.
Менингитка. Менингитка — мэйии, спинной мозг сүһүрдүүтэ.
А битэмиин туһата. А битэмиин - оҕо улаатар клеткатыгар, доруобай тириилэнэригэр, уҥуох кытаатарыгар, харахтарыгар сүҥкэн туһалаах.
А битэмиининэн баай ас.
Хаппыт абрикос, араҕас персик, манго, папайа, күөх үүнээйилэр, араҕас өҥнөөх оҕуруот аһыттан: дыня, моркуоп, сүбүөкүлэ ото, цикорий, салат от буолаллар.
Степанова (Ефимова) Марфа Афанасьевна. Олоҕун олуктара.
Ийэтэ Варвара Петровна , аҕата Афанасий Петрович колхуоска үлэлээбиттэрэ. Кинилэр төрдүлэрэ Мэӊэ-Хаӊалас этэ.
Аҕа дойду улуу сэриитэ ааӊнаабытыгар сут дьыл турбута. Ол дьыл аны курааннаан от да үүммэтэҕэ. Инньэ гынан эбэм ийэлээх аҕата оҕолорун кыбыммытынан ыраах Усть-Майа улууһугар көһөн барбыттара. Ити курдук эбэм ыарахан да буоллар дьоллоох оҕо сааһа элбэх балыктааҕынан аатырар Алдан өрүс кытылыгар ааспыта.
Бииргэ төрөөбүттэр сэттэлэр этэ. Икки улахан убайдара Афанасий уонна Николай эбэм ийэтин бастакы оҕонньоруттан этилэр. Эдьийэ Мария Афанасьевна нуучча тылын учуутала этэ. Иккис эдьийэ Татьяна Афанасьевна бухгалтер идэлээх этэ. Кини Петропавловскайга олорбута. Улахан быраата Петр Афанасьевич байыаннай үөрэхтээх киьи этэ. Кыра быраата Иван Афанасьевич Усть-Майаҕа олорор.
Оскуолаҕа 9 сааһыгар үөрэнэ киирбитэ. Усть –Майа интернатыгар олорон үөрэх киэӊ аартыгын атыллаан , билии эйгэтигэр умсугуйан туран үөрэммитэ. Үөрэҕэр кыһамньылаах, эппиэтинэстээх  буолан  куруук инники күөӊӊэ сылдьыбыта.
Интернакка олорон үөрэнэр кэмигэр нуучча дьахтара Валентина Михайловна повардыыра. Эбэм киниэхэ көмөлөһөр эбит уонна билигин  наһаа истиӊник саныыр. Киниттэн ас арааһын астыырга үөрэммитэ.
Оскуолатын бүтэрэн баран оччотооҕу кэм ирдэбилинэн ытык иэһин толоро дойдутугар  Петропавловскайга ыанньыксыттыы тахсар. Онно үлэлиир кэмнэригэр эмчит идэтин баһылыан баҕарар санаата күүһүттэн үөрэххэ туттарсаары түүннэри –күнүстэри бэлэмнэнэр. Ол кэннэ 1962 сыллаахха сайын дьоллоох Дьокуускай куоракка эмчит идэтигэр туттарса барар уонна Саха Государственнай университетыгар медицинскэй институтка «Лечебное дело» идэтигэр киирэр. Студенныыр сылларыгар сүрэҕин аӊарын, мин эһэбин, Степанов Виктор Семёновиһы көрсөн ыал буолаллар.
Туһаммыт литература.
Чугас дьон ахтыытыттан.