mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Алмазэргиэнбанк. АлмаасЭргиэнБаан (АлмазЭргиэнБанк) — толору аата "Акционернай комменбескай баан «Алмазэргиэнбанк» АО - Саха Сирин саамай бөдөҥ баана уонна Даальнай Восток улахан баана буолар, уонна Арассыыйа 117 баана буолар, харчыта элбэҕинэн. Төбө офиһа Дьокуускайга баар. Арассыыйа центральнай бааныттан 2602 нүөмэрдээх лицензиялаах. Вклад страхованиетын агентство систиэмэтин 2005 сыллаахтан кыттыылааҕа.
Алмаасэргиэнбаан Россия бааннарын, региональная бааннар ассоцияларын чилиэнэ, ММВБ биир атыы эргиэн чилиэнэ, VISA, MasterCard, JCB МИР диэн төлөбүр системаларын кыттыылааҕа. 
Историята.
Бастаан 1993 сыллахха Эргиэн диэн ааттаах арыллыбыта. &lt;br&gt;
1994 сыллахха аатын Алмазэргиэнбааҥҥа уларыппыта. Араасыыйа бааннарын ассоциациятыгар киирбитэ. &lt;br&gt;
1998 сыллахха Барабылыанньа бэрэсидээтэлинэн Николаев Айсен талыллыбыта.&lt;br&gt;
2000 сыллахха Алмазнай палата чилиэнэ буолбута - ол аата алмаастары батарарга правовой, таможеннай, финансовай уонна информационнайкөмө буолар кыахтаммыта.&lt;br&gt;
2001 сыллаахха Арассыыйа сыаналаах кумааҕылары атыылаһар уонна атыылыыр быраап ылбыта.&lt;br&gt;
2003 үп-харчы өҥөлөрүн оҥорор Арассыыйа киин бааныттан лицензияны ылбыта&lt;br&gt;
2006 сыллаахха Саха сиригэр судаарыстыбаттан ылар харчыны нэһилиэнньэҕэ тиэрдэргэ аһаҕас конкурска кыайбыта.&lt;br&gt;
2011 сыллахха ил көмөтүн баан нөҥүө тиэрдэр буолбута. &lt;br&gt;
2015 сыллаахха Эксперт рейтинговай агентствота А+ рейтиҥы иҥэрбитэ.&lt;br&gt;
2016 сыллахха Арассыыйа киин баана Арассыыйа суолталаах бааннарын тиһилигэр киллэрбитэ. Дьокуускай куорат транспорын каартатын үлэҕэ киллэрбитэ.
Бас билэччи.
Билигин акциялартан 69,9% Саха Сирэ бас билэр, 2,19 - Дьокуускай мериятыгар, 23,12% "Нижне-Ленскай" алмаас хостуур хампаанньаҕа, 3,21% - "Нижне-Ленское-Инвест" хампаанньаҕа. 
Баан кэтээн көрөр салалтатын бэрэсэдээтэлинэн Саха Сирин Малын уонна сир сыһыаннаһыытын министерын солбуйааччыта Местников Сергей Васильевич тойонноон олорор.
УАЗ. УАЗ — Ульяновскайдааҕы массыына собуота (), UAZ — Natural Drive диэн аан дойдуга биллэр девиистээх, Арассыыйа улахан тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ буолар. Салалтата уонна сүрүн оҥорон таһаарар сирдэрэ Ульяновскай куоракка бааллар. Биир кризис кэмигэр күүскэ атаҕар турар тэрилтэ буолар. Урукку былыргы модельлаах аутомобилтан саҥа тииптээх УАЗ патриот уонна УАЗ пикап диэн саҥа инновацияҕа киириллибит аутомобиллары оҥорон таһаарар.
Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара. Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара ("Сэбиэт Социалист Республикалар Холбоһуктара"), ССРС (). Кылгас аата Сэбиэскэй Сойуус ("Советский Союз"). Эуразияҕа 1922-1991 сылларга баар буола сылдьыбыт социализм илэ. Сэбиэт ("Совет" — Сүбэ) диэн ССРС политика тэриллиитин олохтуур органа.
ССРС Арассыыйа Импиэрийэтэ 1917 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэ буолуутуттан эстиитин уонна Арассыыйа олохтоох сэриитин кэннилэриттэн үөскээбитэ.
ССРС 1956 с. ыла 15 сэбиэскэй республикалар холбоhуктара буолара: Эрмээн ССР, Азербайдьан ССР, Беларус ССР, Эстония ССР, Грузия ССР, Казах ССР, Кыргыз ССР, Латвия ССР, Литва ССР, Молдова ССР, Арассыыйа ССР, Тадьик ССР, Украина ССР уонна Узбек ССР.
Дойду дьаhалтата уонна тутаах политика тэрилтэтэ Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията этэ.
1945-1991 сс. (Тымныы сэрии периода) Сэбиэскэй Сойуус уонна АХШ аан дойду икки бастыҥ күүстэрэ этилэр. Арассыыйа Федерацията ССРС утумнааччы дойдута буолар.
ССРС 1991 с. эстиитин кэнниттэн урут киниэхэ киирсэр республикалар сорохторо Көҥүл иллэр сомоҕолоhууларын тэрийбиттэрэ.
ISO 3166-1. Дойдулар тиһиликтэрэ ISO 3166-1
CCTV. CCTV () диэн Кытай уонна аан-дойду биир саамай улахан телевиденията буолар. Уопсай аудиторията 1 миллиард 775 мөллүйүөн киһи, онно өссө эбии 2009 сылга балаҕан ыйын 10-25 чыыһылатыгар Саха Сиригэр уонна Арассыыйа, СНГ дойдуларыгар эмиэ трансляциятын эмиэ биэриэхтээх. Оччоҕо аудиторията өссө эбии 300 мөллүйүөн киһинэн эбиллиэ. 
Салалтата - Пекин. 
CCTV араас омук дойдуларыгар.
CCTV уопсайа 170 араас омук тылынан вещаниятын ыытар, аан дойду континеннарыгар барытыгар! Уонна аудиторията миллиартан тахсар. Нууччалыы тылынан 2009 сыл Балаҕан ыйын 10 эбэтэр 25 чыыһылатыгар IPTV, P2P, DTS, Sony Sound Dolby Digital платформатынан вещайдыа! табыллар буоллаҕына боростуой радио эфирынан эмиэ вещайдыа.
CCTV тоҕо тас омук дойдуларыгар тахсарый?
Элбэх кириитиктэр этэллэринэн Кытай экспанцията электроннай уонна радио тугунан дьон өйүн санаатын булкуйар дииллэр. Наар кытай эрэ тугун пропангандалыыр. Наар Кытай эрэ кухнятын уонна культуратын эрэ кэпсиэхтээх.
Бүөтүр I. Бүөтүр I ыраахтааҕы (,  — ) — Арассыыйа Илин (импиэрийэтин) баһылыга. Романовтар династияларын бэрэстэбиитэлэ.
1682 сылтан Москуба судаарыстыбатын ыраахтааҕыта, 1721 сылтан — Арассыыйа импиэрийэтин бастакы импераатора. Арассыыйа историографиятыгар сүҥкэн оруоллаах диэйэтэл быһыытынан биллэр.
Romanowtar dinastiye berestiebitile. Uon saastach ıraachtaaghı Sofia Alexeyewnagha billeribitile, 1689 sıltan beyete salaybıta. Byötür Yegorowitz biirge törööbüt bıraata Uybaan
Эбээннэр. Эбээннэр (урукку ааттара "илиҥҥи тоҥустар, ламууттар") — Арассыыйа хотугулуу илин өттүгэр тарҕанан олорор эбэҥкилэргэ чугас омуктар. 
Эбээн диэн тыл икки суолталаах буолуон сөп, бастакыта "хайаттан түһээччи", иккиһэ - "маннааҕы, олохтоох киһи" диэн. Ольскай түөлбэ уонна Камчааткаҕа баар Быстринскай оройуон эбээннэр бэйэлэрин "орочел" дииллэр — табалаах, табаһыт (орон — таба). Ольскай оройуон икки сэлиэнньэтигэр (Армань уонна Ола) олохтоох эбээннэр бэйэлэрин "мэнэ, мэнэл" дииллэр, ол аата биир сиргэ олорооччу диэн. Аллараа Халыма эбээннэрэ бэйэлэрин "иилкан" дииллэр — дьиҥнээх, оттон "эвын" диэн кинилэр хайаҕа уонна тайҕаҕа олорор эбээннэри ааттыыллар. 
Этнолингвистическэй классификацияннан эбээннэр тыллара тоҥус-мондьуур бөлөх хотугу тоҥус салаатыгар киирэр. 
Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 с. биэрэпис түмүгүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 11 657 эбээн олорор эбит, Магадаан уобалаһыгар — 2527, Камчааткаҕа — 1779, Чукотскай автономиялаах уокурукка — 1407, Хабаровскай кыраайга — 1272, Кэрээк автономиялаах уокуругар — 751.
Саха Сиригэр эбээннэр бу улуустарга түөлбэлээн олороллор — Эбээн-Бытантай, Уус-Дьааҥы, Муома, Кэбээйи, Томпо, Булуҥ, Үөһээ Дьааҥы, Аллараа Халыма, Орто Халыма, Үөһээ Халыма, Алайыаха, Өймөкөөн, Абый; Магадаан уобалаһыгар маннык оройуоннарга — Ольскай, Хотугу-Эбээн, Орто-Канскай; Хабаровскай кыраайга маннык оройоуннарга — Охуоскай, Үөһээ-Бурея; Камчаатка Быстринскай оройоунугар.
Хакасия. Хакасия Өрөспүүбүлүкэтэ — Арассыыйа Сибиирдээҕи федеральнай уокуругун састаабыгар киирсэр дойду.
Ыаллыы регионнара — Кемерово уобалаһа, Красноярскай кыраай, Тыва уонна Алтаай Өрөспүүбүлүкэлэрэ.
Киин куората — Абакаан (хакастыы — Аҕбан).
Судаарыстыбаннай тыла — хакаастыы, нууччалыы.
Хакасия Баһылыга — Бырабыыталыстыба салайааччыта — Валентин Олегович Коновалов. Хакасияҕа бэрэсидьиэн дуоһунаһа суох.
Хакасия Парламена — Үрдүкү Сэбиэт.
Административнай арахсыыта — 5 куораттаах (Абаза, Абакан, Саяногорск, Сорск, Черногорск), 8 муниципальнай оройуоннаах (Алтай, Аскиз, Бейск, Боградс, Орджоникидзе, Таштып, Уус-Абакан, Шира оройуоннара).
Демографията.
Киһитин ахсаана — 532 319 киһи (2010 с). Нууччалар — 80,3 %, хакаастар — 12 %, ниэмэстэр −1,7 %, украинецтар — 1,53 %, белорустар — 0,5 %, атын омуктар — 3,97 %.
Куорат олохтооҕо — 71 %, тыа сирин олохтооҕо — 29 %.
Географията.
Сирин иэнэ — 61 900 кв. км. Илин Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Ени-сей өрүс хаҥас кытылыгар сытар. Улахан өрүстэрэ — Енисей, Абакан, Томь, Белый Июс, Чёрный Июс.
Сирин баайа — чинчийиллибит саппааһа (РФ уопсай саппааһыттан %-нан): таас чох — 3 %, тимир рудата — 1 %, молибден — 11 %, барита — 27 %, бентонит — 6,5 %, облицовкалыыр таас — 13 %.
Экэниэмикэтэ.
Экономиката — сүрүннээн гидроэлектроэнергияны уонна алюминийы оҥоруу. Хакасия энергетическэй тиһигэр Саяно-Шушенскай ГЭС, Майнскай ГЭС уонна өссө 3 кыра ТЭЦ киирэр. Алюминийы Саяногорскай уонна Хакаскай собуоттар оҥороллор.
«Абаканвагонмаш» ПО Арассыыйа тимир суолун вагонун уонна контей-нерын 5%-н оҥорор.
Тыа хаһаайыстыбатыгар намчы түүлээх барааны, ынаҕы, сылгыны иитэллэр. Сэлиэһинэй, дьэһимиэн, эбиэс, просо, о.д.а. бурдук култууратын олордоллор. Регион сирин иэнин 20 бырыһыана — тыа хаһаайыстыбатын сирэ.
Шрёдингер Эрвин. Шрёдингер Эрвин Рудольф Йосеф Александер (, ; ; атырдьах ыйын 12, 1887 Венаҕа – тохсунньу 4, 1961) — Австрия физига, Квантовай механика төрүттээччитэ. 1933 сыл физикаҕа Нобель бирииһин ылбыта.
Олоҕо.
Академическай гимназияҕа 1898 сылтан 1906 сылга дылы үөрэммитэ.
Ол кэнниттэн Венаҕа математиканы уонна физиканы үөрэппит 1910 сыллахха хабилитациятын суруйбут.
I Аан Дойду сэриитигэр саллаат быһыытынан кыттыбыт. Ол кэнниттэн Цюрих, Йена, Бреслау уонна Штутгарт куораттарга профессор буолбут. 1920 сыллахха кэргэн ылбыт.
Нацистар Германияҕа былааска кэлбиттэрин кэннэ Германияттан баран Оксфорд куоракка профессор буолбут. 1933 сыллахха Нобель бирииһин ылбыт. Үс сыл буолан баран Австрия куоратыгар профессор буолбут. 1938 сыллахха нацистар былааска кэлбиттэрин кэннэ Австрияттан куоппут. Дублин куоракка Теория Физика оскуолатыгар директор буолбут.
1956 сыллаахха Австрияҕа төннүбүт уонна физика теориятыгар профессор аатын ылбыт.
1961 сыллаахха сэлликтэн өлбүт.
Суолталаах үлэлэрэ.
Шрёдингер үлэлэрэ волновой механикаҕа саамай суолталаах буолбут, квантовай механиканы чопчулаабыт. Биофизика уонна молекулярнай биология араас өттүттэн быһаарбыт.
Аан дойду бастакы сэриитэ. Аан дойду бастакы сэриитэ (от ыйын 28, 1914 — сэтинньи 11, 1918) — киһи-аймах устуоруйатыгар уһулуччу бөдөҥ сэбилэниилээх утары турсуулартан биирдэстэрэ.
Бу аат историографияҕа Иккис аан дойду сэриитэ 1939 сыллаахха саҕаламмытын кэннэ туттуллар буолбута. Ол иннинэ «Улуу сэрии» (, ) диэн ааттанара.
Сэрии сылтаҕынан Австрия эрцгерцогун Франц Фердинанды Сараево куоракка 1914 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр өлөрүү буолбута. Өлөрүөхсүт Боснияттан сылдьар уон тоҕус саастаах устудьуон Гаврило Принцип буолбута, кини «Млада Босна» диэн соҕуруу славяннары биир дойдуга түмэ сатыыр соруктаах террордуур тэрилтэ чилиэнэ этэ.
Сэрии түмүгэр түөрт импиэрийэ суох буолбута: Арассыыйа, Австро-Венгрия, Осмаан уонна Германия импиэрийэлэрэ (Веймар өрөспүүбүлүкэтэ "Германия импиэрийэтэ" диэн ааты сүгэ сылдьыбыта да буоллар). Сэриигэ кыттыбыт дойдулар 12 мөл киһини сүтэрбиттэрэ (саллааттартан ураты олохтоохтору ааҕан туран), 55 мөл киһи бааһырбыта.
Кузьмина Анна Ивановна. Кузьмина Анна Ивановна (03.03.1933 - 25.11.2017) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, РСФСР, САССР үтүөлээх артыыһа, Россия театральнай искусствотын сайдыытыгар уһулуччулаах кылаатын иһин «Кыһыл көмүс мааска» Национальнай театральнай бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо, САССР VIII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата.
Айар үлэтэ.
55 сылтан тахса кэм устата 120-н тахса араас хараактырдаах оруоллары толордо. Саха телевидениетыгар «Умуллубат сулустар» биэрии ааптара. 
Саха бастакы артыыстарын туһунан «Умуллубат сулустар. Ахтыылар» кинигэтэ 2009 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
Туралысов Георгий Михайлович. Туралысов Георгий Михайлович (22.04.1903—24.11.1970) — саха тыйаатырын ойуулуур ускуустубатын төрүттээбит саха маҥнайгы үрдүк үөрэхтээх худуоһунньуга. Саха норуодунай худуоһунньуга.
Олоҕун олуктара.
1903 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Кыыллаах Арыыга төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ уоллара биэс саастааҕар Маачаҕа көһөн олохсуйбуттара. Ол саҕана Маачанан бүлүү эҥэр дьонноро сүөһү үүрэн ааһаллара. Кинилэргэ хоноллор-сынньаналлар эбит. Тоҕус саастааҕар биир олоҥхоһут хоно сытан түүнү быһа олоҥхолуурун сөҕө-махтайа истэн, бухатыырдар охсуһа сылдьалларын оскуола тэтэрээтигэр уруһуйдаабыт. Ону учуутала, көскө сылдьар Куренев диэн киһи, таба көрөн хайҕаабыт, акварель кырааска уонна уруһуйдуур кумааҕы бэлэхтээбит, оту-маһы уруһуйдууругар сүбэлээбит.
1970 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Булуҥ (сэлиэнньэ, Булуҥ улууһа). Булуҥ () — Булуҥ улууһугар баар буола сылдьыбыт сэлиэнньэ. 1957 сыллаахха суох оҥоһуллубута.
Билигин баар Күһүүр утары Булуҥ үрэх Өлүөнэҕэ түһүүтүгэр турар этэ (Өлүөнэ хаҥас кытыла). Тиксииттэн 120 км соҕуруулуу-илин турар. 
1891 сыллаахха Дьокуускай уокуругар киирэр Булуҥҥа 35 киһи олорор эбит диэн сурукка киирэ сылдьар, кэлин — 15 ыал дьиэтэ (двор), 65 олохтоох баар, Михаил Архангелга анаммыт сыаркап, тыа училищета, тас урдустар быраабалара (инородческай управа) уонна хаһаас килиэп маҕаһыына баар диэн суруллубут.
Кылабыыһатыгар билигин да атыыһыт Я. Ф. Санников уҥуоҕа баар.
Эбии көр.
Булуҥ нэһилиэгэ
Гоголев Степан Филиппович. Гоголев Степан Филиппович (21.12.1896—1933) — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы. 
Олоҕун олуктара.
1896 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун Дьөккөнүгэр төрөөбүтэ.
Орто Бүлүү начаалынай училищетын, онтон Бүлүүтээҕи үрдүкү училищены бүтэрбитэ. Дьокуускайга учуутал сэминээрийэтин бүтэрбитэ. 1917 сыллаахха Бүлүү уеһын ун толорор бюротун чилиэнэ буолбута. 1918 сыл от ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы уезд дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. 1918 сыл атырдьах ыйыттан 1919 сыл кулун тутарыгар дылы хаайыыга сыппыта. Онтон 1919 сыл атырдьах ыйыттан нөҥүө сыл ыам ыйыгар дылы төрөөбүт дойдутугар Дьөккөҥҥө земскэй оскуола учууталынан үлэлээбитэ. 
1920 сыллаахха буоластааҕы өрөбөлүүссүйэ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллар, 1920—1921 сылларга норуот үөрэҕириитин участковай инструкторынан үлэлиир. Онтон 1922 сыллаахха дылы норуот үөрэҕириитин Губерниятааҕы салаатын сэбиэдиссэйэ буолар. Бу кэмҥэ ону тэҥэ политпросвет сэбиэдиссэйинэн уонна Биирдэһиллибит үлэ (Единэй трудовой) оскуолатыгар инструкторынан үлэлиир.
1922—1923 сылларга Саха АССР Ис дьыалатын ун солбуйааччыта. Онтон МГУ-га үөрэнэ киирэр, юридическэй факультет суут салаатын 3 куурсун бүтэрэр. Устудьуоннуу сылдьан ССРС норуоттарын Киин кинигэ кыһатын саха сиэксийэтигэр редколлегия чилиэнэ эбит. 1926 сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр Саха Сирин юстициятын комиссара уонна борокуруора буолар. 
1927 сыл сааһыгар суруйааччы Алампа кэргэнэ Евдокия Яковлева бастакы эриттэн арахсан Гоголевка ойох буолар.
1929 сыл күһүнүгэр Москубаҕа Саха бырабыыталыстыбатын бэрэстэбиитэлинэн үлэлии сылдьыбыта биллэр
1930 сыл атырдьах ыйын 2 күнүттэн 1931 сыл алтынньы 1 күнүгэр дылы үөрэҕирии уонна доруобуйа унан ананан үлэлиир. Бу кэмҥэ саха тылын транскрипциятын уонна тиэрминнэрин хамыыһыйатын, Саха АССР Конституциятын хамыыһыйатын чилиэнэ эбит. 1931 сыллаахха бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан буолар. Бу кэмҥэ Саха Сиригэр үрдүк үөрэхтээһин баар буоларыгар үлэлэһэр. 
Үлэлээбит хайысхаларыгар, ордук үөрэҕирии эйгэтигэр, умнуллубат элбэх үтүөнү оҥорбута. 
Кини 1933 сыллаахха 37 сааһыгар сылдьан сүрэҕинэн Москуба куоракка өлбүтэ. Огдооботун Евдокияны 1938 сыллаахха хаайа сылдьыбыттара, буруйдааһыннарыттан биирдэстэрэ өлбүт эрэ Гоголев "уҥа контреволюционнай омугумсуйар тэрилтэ чилиэнэ буоларынан" диэн этэ. Дьахтары, хата, "буруйа дакаастамматыҕынан" сотору кэминэн хаайыыттан таһаарбыттар.
Тьюринг Алан Матисон. Тьюринг Алан Матисон (, Лондонҥа, 1912 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт – Вильмслоу, Чешир, 1954 сыл бэс ыйын 7 күнүгэр өлбүт) Англия математига уонна компьютер учуонайа. 
Кини компьютерга үлэлиир бастакы дьон быһыыгар баар этэ. Бастакынан компьютеры дьон ыарырҕатар садаачаларга туттуохха сөп эбит диэн идиэйэҕэ кэлбит. Тьюринг Машинатын 1936 сыллахха айбыт, ол массыната олоҕор оҥоһуллубатах этэ, ол гынан баран компьютернай программированиены туттуллар идеялаах этэ.
Искусственнай интелегы интириэһиргиир этэ. Компьютер хаһан толкуйдаах буолары быһаарар "Тьюринг тестын" киллэрэгэ ыйытыыны турурбут. Компьютер этэрин дьиҥ киһи сатаан киһиттэн араарбат буоллаҕына биирдэ толкуйдуур буолар диэн идеялаах этэ. 
Аан дойду II сэриитигэр ниэмэс секретыыр массынатын расшифровкатыгар үлэлэээн, "Энигма" массыынатын хайдах үлэлиирин быһаарбыта. Ол кэнниттэн фашистар сигналларын барытын билэ олорбуттар.
1945 сылтан 1947 сылга дылы Национальнай физика лабораториятыгар ACE ол эбэтэр Аптамаатынан суоттуур массыынаҕа үлэлээбитэ.1946 сыл олуннньу 19 күнүгэр бастакы дизайнын көрдөрбүтэ. .
Gmail. Google Mail, атын аата Gmail, Google хампааньа босхо электроннай почта сервиһа. Интернет, POP3, ол эбэтэр IMAP нөҥүө туттуохха сөп. Атын конкурент сервистар Yahoo! Mail, Hotmail/Windows Live Mail. Почтаҕа бэриллэр размер хас сөкүүндэ аайы улаатар, ол курдук 2012 сыл от ыйыгар 10 гигабайтан тахсар.
Google Apps.
Google Apps диэн Google 2006 сыллахха оҥорбут сервиһа. Араас хампаанньа системнай администратордарыгар үлэһиттэригэр домен иһигэр почта оҥорор.
Торговай знак туһунан мөккүөр.
Англияҕа "Gmail" диэн аат Google хампааньа олохтонун иннинэ баар этэ, ол иһин Англияҕа "Gmail" "googlemail.com" оннугар туттар буолбут.
2009 сыллаахха быһаарсыы кэнниттэн Англия учуотунай саапыстарга төттөрү Gmail диэн туттарга төннүбүт
Туймаада уоттара (хаһыат). Туймаада уоттара — бар-дьоҥҥо аналлаах көҥүл хаһыат. 
2009 сыллаахха Яковлев Александр Петрович тэрийиитинэн, 600 экземпляр тиражтаах тахсан саҕалаабыта. 2012 сыл бэс ыйынааҕы туругунан 6245 тиражтаах.
2024 сыллаахха СВО туругунан көҥүл тылы хааччахтааһын кэминэн Владимир Путин ыйааҕынан саппыттара.
Паустовскай Константин Георгиевич. Паустовскай Константин Георгиевич (1892-1968) - нуучча сэбиэскэй кэминээҕи суруйааччыта. Билиҥҥи ааҕааччыларга оҕолорго аналлаах айылҕа туһунан кэпсээннэринэн биллэр. "Кара-Бугаз" диэн бастакы биллибит сэһэнэ бэйэтэ эппитинэн кумах куйаардары суох гыныы туһунан.
Суруйааччыга аналлаах хас да түмэл Арассыыйа араас куораттарыгар уонна Украина Киев уобалаһыгар баар Пилипча дэриэбинэҕэ үлэлииллэр. Уонча куоракка кини аатынан уулуссалар бааллар. Хас да кэпсээнинэн мульт киинэлэр, биир киинэ, биир кылгас метражтаах киинэ уонна биир телесериал уһуллубуттара.
"К.Г. Паустовский. Материалы и сообщения" научнай хомуурунньуктар 2002 - 2007 сылларга түөртэ тахса сылдьыбыттара. К.Г. Паустовскай айымньыларын тылдьыта бастакы 3 туома 2004 сыллаахха тахсыбыт. "Мир Паустовского" диэн сурунаал 1-29 нүөмэрдэрэ 1992-2011 сылларга тахсыбыттара.
Бастилия. Бастилия (, былыргы дьиҥнээх аата "la Bastille Saint-Antoine") — 1370–1381 сыллардаахха тутуллубут кириэппэс, кэлин Парижка былааһы утарбыт дьону хаайар сир. 
Улуу Франция өрөбөлүүссүйэтин саҕаланыытыгар 1789 сыллаахха от ыйын 14 күнүгэр бастаанньаһыттар ылбыттара уонна нөҥүө сылыгар суох оҥоһуллубута. Алдьатыыны салайбыт Пьер-Франсуа Паллой (Pierre-François Palloy) оннугар маннык сурук суруйбута "«Манна үҥкүүлүүллэр, барыта үчүгэй буолуо»" ("ici l'on danse, ah ça ira, ah ça ira!"). 
Билигин кириэппэс оннугар уонча уулусса уонна бульваар түһэр "Бастилия болуоссата" баар, анныгар "Париж метротун" үс лиинньийэтэ силбэһэр сирэ баар. Бу болуоссакка "Бастилия Оператын" дьиэтэ турар.
Шрёдингер куоската. Шрёдингер куоската диэн квантовай физикаҕа өй эксперимена. 1935 сыллахха Эрвин Шрёдингер Копенгагеннааҕы быһаарыы эппиэт быһыытынан үөскээбитэ. Бу өй эксперименынан Шрёдингер квантовай механика суолунан толкуйдаатахха абсурднай ситуацияларга тиийиэххэ сөп диэн кэпсиэн баҕарбыта: ол курдук бу холобурга ханнык эрэ биир кэмҥэ куоска өлбүт уонна тыыннаах буолар
Өй эксперимена маннык ааһар: куосканы ылан баран ханнык эрэ хоско хаайаллар. Гейгер счетчигын уонна ханнык эмит радиоактивнай элемены уураллар. Хас эмит бириэмэ кэнниттэн, холобура, биир чааһнан, биир аатом радиация материала баҕар распаадтыан сөп (или суох - материал стабильнай буолбатах) Гэйгер счетчига ону суоттуон сөп, уонна распаадттаннаҕына ханнык эмит дьатты ыһар - оччоҕуна куоска өлөр. 
Боппуруос: биир чаас ааспытын кэннэ куоска тыыннаах дуу, өлбүт дуу?
Шрёдингер этэринэн аан сабыллыбыт буоллаҕына куоска тыыннаах эбэтэр өлбүт. Аан арыллыан иннинэ этэр кыах суох.
Проблемата ааны арыйдахха эксперимеҥҥа дьайыыны оҥороҕун. Киһи уонна эксперимент хайдах дьайалларын быһаарыахха наада. Ииньэ гынан киһи көрдөҕүнэ, ити эксперимеҥҥа дьайыыны оҥорор. Копенгаген быһаарытыгар ааны арыйыах иннинэ куоска биир бириэмэҕэ өлбүт уонна тыыннаах буолар.
Куоска ситуацията квантовай материя туһунан макро таһымҥа толкуйдуур сыыһа диэн Шрёдингер быһаарбыта.
Ꚉ. Ꚉ ,Ꚉ буукуба Саха, Нуучча, Ниэмэс уонна Англискай алфавиттарга бастакы миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "1" сыыппара диэн бэлиэтииллэр.
Ҵӏҵӏ
Рамадаан. Рамадаан (сороҕор Рамазаан диэн этиллэр) диэн ислаам итэҕэлин халандаарыгар тохсус ый. Бу ый кэмигэр мусульмааннар күнүс аһаабаттар. Бу аһаабат буолуулара эмиэ рамадаан диэн ааттанар. Түүр тылларыгар бу ыйы өссө "Уразаа" диэн ааттыыллар.
Көстүүтэ.
Саҕаланар күнэ сылтан сыл аайы атын, ый халандаарыттан тутулуктаах, ону ааһан дойду аайы рамадаан саҕаланр күнэ эмиэ уратылаах буолуон сөп - сорох дойдулар астрономия дааннайдарын туһаналлар, сорохтор - Ыйы кэтииллэр, сорохтор ытык дьон этиилэрин истэллэр. Рамадаан саҕаламмытын кэннэ мусульмаанар сарсыарда күн тахсыытыттан күн киириэр дылы аһаабаттар, уу испэттэр. Үксүгэн 30 күн устата буолар, сороҕор 29 хонук буолар.
Аһаабаттара тулууру иитиигэ уонна өйү-санааны сайыннарыыга аналлаах буолар. Бу кэмҥэ мусульмааннар дьадаҥы уонна дьиэтэ суох дьоҥҥо көмөлөһүөхтээхтэр, истимтиэ буолуу уонна ымсыыны уҕарытыы туһунан саныахтаахтаахтар. Рамадаан кэмигэр таҥараларыттан ааспыт аньыыларын бырастыы гыналларын көрдөһөллөр, уонна оннук дьайыы өссө буолбатын диэн үҥэллэр.
Сорох дьон Рамадааны тутуһаллара булгуччута суох, холобур оҕолор, ыраах айанныыр дьон, хат дьахталлар аччыктыыллара булгуччулаахтык ирдэммэт. Күн киирбитин кэннэ бары да аһыахтарын сөп, ол ас аата ифтар диэн ааттанар. Сороҕор элбэх буолан түмсэн аһыыллар. . Sometimes markets open after Iftar and stay open during the night.
Төлөппүөн. Телефон диэн электрическай тэрил, онон туһаннахха икки араас киһи ыраах сиртэн кэпсэтиэхтэрин сөп. Уруккут төлөппүөннэр провод нөҥүө холбонуохтара булгуччулаах этэ, билигин төлөппүөн радио нөҥүө кэпсэтиллиэн сөп. Ону өссө мобильнай телефон ол эбэтэр сиэп төлөппүөнэ дииллэр.
Дьон үксэ Александр Белл телефону айбыт диэн толкуйдууллар, ол гынан баран Антонио Мэуччи () үлэлиир телефону 1871 сыллаахха айбыт уонна патеннаабыт. Ол гынан баран кини сатаан үбүлүөн сөптөөх киһини булбатах. Кэргэнэ ыарыһах эбит ол иһин ороҥҥо сытар кэргэнин кытары мастерскойтан кэпсэтэргэ туттар эбит.
Төлөппүөн арааһа.
Араас төлөппүөн баар, Тута сылдьа төлөппүөн сиэп төлөппүөнэ диэн аатырар. 1980ус сыллар бүтүөхтриттэн сир үрдүнэн тарҕаммыта. Билигин төлөппүөнэ суох сырыттахха адьас муода баҕайы курдук көстөр. Сорох төлөппүөннэр спутник нөҥүө сигналы ыытыахтарын сөп, ол иһин сир үрдүнэн ханна баҕары үлэлиэн сөп.
Смартфон.
Смартфон — мобильнай телефон (аныгы-быраабыла курдук, сенсорнай экран), эбии функциональнай- персональнай компьютер.
Ону сэргэ коммуникатор (англ. padanic) — персональнай компьютер, эбии функциональнай төлөпүөн үлэтэ суох.
Мобильнай телефоннарга куруук эбии функциялар (калькулятор, календарь) бааллара эрээри, бириэмэттэн ордук интеллектуальнай моделлар тахсаллара. Улааппыт функциональность уонна суоттуур кыамтата «смартфон»диэн термин киллэриллибитэ. Кинилэр ТХПК- ҕа мобильнай төлөпүөн функцияларын кытта тахсаллара, итинник тэриллэр коммуникатордар ааттаммыттара. Билигин смартфоннарга уонна коммуникатордарга араарыллан, тиэрминнэри биир — биир дьоҕус дьоҕус компьютерга уонна сайдыылаах радио-интерфейсынан толору туһаныллар, бэйэтэ «коммуникатор» диэн тиэрмини оңорор.
Смартфоннар көннөрү мобильнай төлөпүөннэртэн уратылаахтар, өрүт өттүн программанан хааччыйыы программатын оҥорорго аһаҕас (көннөрү мобильнай төлөпүөннэр операциялара өрүтүнэн сабыллаллар). Эбии эбиилэри туруоруу көннөрү мобильнай телефоннары кытта тэҥнээтэххэ, функциональнай смартфоннары балачча тупсарар кыаҕы биэрэр.
Ол эрээри кэнники кэмҥэ «көннөрү» телефоннар уонна смартфоннар икки ардыларыгар кыраныысса улам кэҥээн иһэр, саҥа телефоннар (саамай чэпчэки моделлартан ураты) хаһан эрэ функциональнай булуллубуттара быданнаата, холобур, электроннай почтанан уонна HTML-браузерынан, ону тэҥэ МНОГОЗАДАЧНОСТААХ.
Таджик тыла. Таджик тыла ( [za’bɔːni tɔːd͡ʒi’ki], эбэтэр "форси́и тоҷикӣ́" [fɔːr’siji tɔːd͡ʒi’ki] «таджик фарсита») — Орто Азия таджиктарын тыллара, Таджикистаан судаарыстыбатын тыла. Ииндийэ-Ираан тылларын ираан тылларын бөлөҕөр киирэр. Персия тылын хотугулуу-илин барылын курдук көрүөххэ сөп - таджииктар уонна Ираан персия тыллаах дьонноро билигин да бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөр. 
Таджикистааҥҥа, Хайа Бадахшаан автономиялаах уобалаһыгар, Ванч оройуонугар, Узбекистааҥҥа хас да сиргэ (ордук Самаркаанд уонна Бухараа) уонна Кыргыстаан соҕуруу өттүгэр тарҕаммыт. Кытай (Синзян Уйгуур уобалаһыгар олорооччулар) таджииктара атын тылынан саҥараллар.