mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Дьулиан Ассандьж. Дьулиан Ассандьж ( ; от ыйын 3, 1971, Таунсвилл (), Аустралиа) —- үрдүк сололоох, баай дьон, улахан тэрилтэлэр уонна судаарыстыбалар сулууспаларын тустарынан аһара элбэх кистэлэҥ сибидиэнньэлэри дьоҥҥо аһаҕастык кэпсээн биллибит, Wikileaks ситим-сири айбыт киһи.
Крконоше хайалар. Крко́ноше хайалар, "Карконоше", "Исполиновы горы" (, , ) — Польша уонна Чехия сирдэригэр баар хайа массива, Судет саамай үрдүк өттө (чыпчаала — Снежка хайа, 1602 м). Сырыынньа, альпатыҥы рельефтаах хайалар. Эниэлэрин аллараа өттө — буук уонна бэс ойуурдар, үөһээ — харыйа уонна пиихта, төбөлөрүгэр — альпатыҥы туундара уонна торфяниктар. Тимир уонна алтан рудаата, таас чох баар. Крконошеҕа — Эльба өрүс саҕаланар. Туризм сайдыбыт.
Гаврильева Валентина Николаевна. Валентина Николаевна Гаврильева (ахсынньы 6 к. 1944 с.) — прозаик, 1973 с. ССРС уонна Саха АССР суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 
Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалаһыгар төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран «Бэлэм буол» хаһыат редакциятыгар үлэлээбитэ. 1971 сыллаахха Горькай аатынан Литература институтун бүтэрбит. Бу кэмҥэ Москубаҕа Иван Ласков диэн суруйааччыны кытта билсэн кэргэннии буолбуттара. Кинитэн Андрей диэн уоллаах.
Бастакы кэпсээннэрэ 1966 с. тахсыбыттара, 1968 с. кэпсээннэрин бастакы хомуурунньуга тахсыбыта. Литератураны ырытааччылар Гаврильева кэпсээннэрэ тэттигин уонна тэтимнээҕин бэлиэтииллэр. Биир сэһэнин Ойуунускай аатынан Саха тыйаатыра сценаҕа туруорбута. «Уот Дьулустаан дойдута» сэһэнин Ньурба тыйаатыра туруорбута. Кэнники кинигэлэригэр ааптар көскө ыытыллыбыттар уонна бастакы Арассыыйа колонизатордарын тустарынан суруйар.
Sum 41. Sum 41 диэн 1996 сылга Канада Аякс куоратыгар тэриллибит панк-рок бөлөх. Ол бөлөххө киирэллэр: Дерик Уибли (вокал, ритм-гитара, клавишнай), Джейсон (Кон) МакКаслин (бас-гитара, бэк-вокал, Стив уонна Дерик интервьюларыгар Джейсоны дьиннээх аатынан хаһан да ааттааман диэн сэрэтэллэр), Стив Джоз (ударнай уонна бэк-вокал), Том Такер (соло-гитара, клавишнай, бэк-вокал)
Island Records диэн лейблы кытары контракт түһэрсэн баран бөлөх 5 студийнай уонна 3 концертнай альбом уонна 15 сингл таһаарбыта. Уопсайа кинилэр альбомнара 10 мөл. экземплярынан тарҕаммыта.
Сивцев Степан Петрович. Сивцев Степан Петрович — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, СӨ үтүөлээх тренера, көҥүл тустууга сборнай хамаанда сүрүн тренера, Спорт үрдүкү маастарыстыбатын оскуолатын ыстаарсай тренер-преподавтелэ. 
Олоҕун олуктара.
1960 с. сэтинньи 30 күнүгэр Уус-Алдан Найахытыгар төрөөбүт. 
Тренер быһыытынан үлэлиир кэмигэр элбэх үрдүкү кылаастаах тустууктары бэлэмнээн таһаарбыта: 
Охлопков Егор — мастер спорта международного класса РФ, Ноговицын Семен — мастер спорта РФ, Михайлов Дмитрий — мастер спорта РФ, Иванов Антон — мастер спорта РФ, Корнилов Иосиф — мастер спорта РФ, Олесов Николай — мастер спорта РФ, Савинов Платон — мастер спорта РФ, Михайлов Осип — мастер спорта международного класса РФ, Коломиец Евгений — мастер спорта РФ, Тимофеев Увар — мастер спорта РФ, Алексеев Василий — мастер спорта РФ, Прохоров Александр — мастер спорта РФ; Иванов Михаил — мастер спорта РФ, член сборной команды среди юниоров России, победитель первенства России среди юношей в 2006 г., 2 й призер чемпионата России в 2007 г., 1 е место в первенстве России среди юниоров, 2 е место на чемпионате мира среди юниоров в г. Стамбуле (Турция), 1 е место в финале первенства России среди юниоров в г. Улан-Удэ в 2008 году, 3 е место в первенстве мира среди юниоров в г. Анкаре в 2009 году;
Лебедев Виктор — мастер спорта международного класса, 1 е место на чемпионате России в г. Казани 2009 г., 2 е место на международном турнире И. Ярыгина в 2009 г., 3 е место в чемпионате мира в г. Хернинге 2009 г., 3 е место на чемпионате Европы в 2010 г. и чемпион мира 2010 г. в г. Москве.
Аан дойду уонна Арассыыйа таһымнарыгар үрдүк ситиһиилээх спортсменнары эрчийибитин, бэлэмнээбитин иһин Степан Петрович Сивцев 2010 с. Д. П. Коркин аатынан физическэй култуураҕа уонна спорка Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаата буолбута.
Хоро Г.Н. Чиряев аатынан орто оскуолата. Хоро орто оскуолата — Үөһээ Бүлүү улууһун биир бөдөҥ, дириҥ устуоруйалаах уонна биллэр оскуолаларыттан биирдэстэрэ.
Билиҥҥитэ.
2009/10 үөрэх сылыгар 306 үөрэнээччи баар этэ. Кылаас-комплектарын ахсаана 21., бастакы сүһүөх — 5, иккис — 11, 3-с — 5.
49 учуутал, 4 иитээччи (баспытаатал) үлэлииллэрэ.
2000/01 үөрэх сылыттан саҕалаан оскуола «Инникигэ хардыы» өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай практическай конференцияҕа кыттан барбыта. Өрөспүүбулүкэ таһымыгар 2 оҕо лауреат, 8 оҕо дипломант буолбуттара, 2 оҕо бүтүн Арассыыйатааҕы финаал кыттыылаахтара, 1 оҕо «Инникигэ хардыы — Юниор» научнай техническэй быыстапка кыттыылааҕа буолбуттара.
2005 с. оскуола оҕолоро түүр омуктарын үөрэтиигэ кытталлар. 2007 с. икки оҕо «Түүр эйгэтэ» норуоттар ыккардыларынааҕы научнай конференцияҕа Улан-Баатарга кыттыбыттара.
Сылын ахсын «Экстрим» диэн ааттаах спортивнай кулууп кыттыылаахтара араас маршруттарынан сүүрүү тэрийэллэр (Хоро-Түҥ-Хоро, Хоро-Марха-Хоро). Салайааччы үрдүкү категориялаах физкультуура учуутала Васильев Савва Васильевич.
Нуучча тылын учуутала Попова Валентина Николаевна салалтатынан «Novitas» диэн ааттаах пресс-куруһуок үлэлиир.
Үтүөлээх учууталлар, Үөрэхтээһин туйгуннара, нэһилиэк Бочуоттаах олохтоохторо.
«Алаас симэҕэ» диэн ансаамбыл 6 хайысханан үлэлиир:
Романов Петр Петрович. Романов Петр Петрович (1902–01.05.1952) — сахалартан бастакы идэтийбит худуоһунньук, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
Айар үлэтэ.
Араас жанрдарга бэйэтин боруобалаабыта: политическай плакатка, карикатураҕа, кинигэ ойуулааһыныгар, тыйаатыр декорациятын исскуствотыгар, сэлии муоһуттан оҥоһуктарга. Живописька «Колхуос ыһыаҕа» диэн бастакы жанровай хартыынаны 1937 с. суруйбутунан биллэр. «Боотур сүгүннэрбит кыыһын кытары» (1938) хартыыната саха искусствотын көмүс фондатыгар киирэр. 1943 с. «Баланов лейтенант» хартыынаны суруйар. Саха историятыгар аналлаах хартыыналардаах.
Аатын үйэтитии.
1995 сылтан кини аатын Дьокуускайдааҕы художественнай училище сүгэр.
Ким Леонид Александрович. Ким Леонид Александрович (31.12.1916—02.01.1994) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, уопсастыбаннай диэйэтэл, педагог.
Олоҕун олуктара.
1916 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Хабаровскай куоракка төрөөбүт.
1937 с. Иркутскайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбит.
1994 с. тохсунньу 2 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Айар үлэтэ.
История, өрөбөлүүссүйэ, аныгы олох тиэмэлэригэр үлэлээбитэ. Портрет жанрыгар элбэхтик үлэлэспитэ.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Сигэлэр.
ЯСИА — 21.02.2013:Состоялся вечер памяти народного художника Якутии Леонида Кима
Избеков Иннокентий Георгиевич. Избеков Иннокентий Георгиевич (07.11.1917—13.09.1986) — саха худуоһунньуга.
Айар үлэтэ.
Төрөөбүт дойдутун олоҕун-дьаһаҕын хоһуйбута. Тыа дьонун олоҕун, сиргэ сыһыанын, сүөһү иитэр дьарыгын көрдөрбүтэ. Бэртээхэй анималист худуоһунньук быһыытынан биллибитэ.
Габышев Лев Михайлович. Габышев Лев Михайлович (01.04.1923—25.11.1975) — саха живописеһа, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
1923 с. муус устар 1 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
1939—1941 сс. Москуба уус-уран училищетыгар В. Н. Бакшеевка уонна П. И. Петровичевка үөрэммитэ. 
1944—1947 сс. Москубатааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт живописнай салаатыгар үөрэммитэ. 
Айар үлэтэ.
Айар үлэтин сүнньэ — пейзаж. Холобур, «Өлүөнэ дуола» (1947) хартыынатыгар күһүҥҥү ыраас салгын, өрүс ньуура көстөллөр.
1952 сыллаахтан Лев Габышев Саха Сиринээҕи уус-уран искусство түмэлин салайбыта. Аҕата профессор М. Ф. Габышев мунньубут Арҕаа Европа маастардарын айымньыларын кэлиэксийэтин Саха Сиригэр бэлэхтээн хаалларбыт сүдү өҥөлөөх.
1975 с. сэтинньи 25 күнүгэр өлбүтэ. Москубаҕа көмүллүбутэ.
Крылов Евграф Михайлович. Крылов Евграф Михайлович (21.03.1915—22.04.1974) — саха живописеһа.
Олоҕун олуктара.
1915 с. кулун тутар 21 күнүгэр Бороҕон улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1947 с. Москубатааҕы уус-уран училищетын В. Н. Бакшеевка үөрэнэн бүтэрбитэ. 
Айар үлэтэ.
Пейзаж маастара Ефграф Крылов тас эйгэни, айылҕаны атыннык, бэйэтэ туспа көрөр дьоҕурдааҕа. Холобур, «Туундара ырыата» (1963) хартыынатыгар сааскы туундара олоххо тардыһыытын, саҥа илгэн эрэр сылааһы, күн сырдыгын уонна худуоһунньук айылҕа кэрэтин салгыбакка астынарын көрдөрөр.
1974 с. муус устар 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Александров Семен Лаврентьевич. Александров Семен Лаврентьевич (13.09.1918—28.08.1986) — саха живописеһа.
1918 с. балаҕан ыйын 13 күнүгэр Амма улууһун Өнньүөс сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1941 с. Иркутскайдааҕы уус-уран училищены, 1954 с. Ленинграадтааҕы Репин аатынан Живопись, скульптура уонна архитектура институутун живописнай факультетын бүтэрбитэ. 
Айар үлэтэ.
Айымньыларын уратыта - живопиһын уонна уруһуйун үрдүк култуурата. Ордук мэтириэккэ элбэхтик үлэлээбитэ. Талаана чаҕылхайдык 60-с сылларга арыллыбыта. Киһи ис туругун өйдүүрэ уонна ону кырдьыктаахтык биэриитэ - худуоһунньук күүстээх өрүтэ буолар 
"Үлэлэрэ:"
1986 с. атырдьах ыйын 28 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Лукин Михаил Васильевич. Лукин Михаил Васильевич (01.12.1929—21.08.1966) — саха живописеһа, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
1929 с. ахсынньы 1 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Иккис Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1950 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1956 с. Москубатааҕы Суриков аатынан судаарыстыбаннай уус-уран институт живописнай салаатын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ.
Михаил Лукин айар үлэтэ дойду ускуустубатыгар буола турар уларйыыларга сөп түбэһэн новатордыы этэ. Худуоһунньуктар бу кэмҥэ кыра детааллары биэрэртэн, ойуулаһынтан, көстүү тас хоһоонун биэрэртэн туттунар буолбуттара. Романтика күүһүрбүтэ. 
"Үлэлэрэ"
1966 с. атырдьах ыйын 21 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Засимов Наум Матвеевич. Засимов Наум Матвеевич (01.12.1928—09.11.1991) — саха живописеһа.
Айар үлэтэ.
Наум Засимов айымньыларыгар бэйэтин көлүөнэтин олоҕун өйдөбүнньүк гынан хааллара сатааһын көстөр. Элбэх жанрга үлэлээбитин үрдүнэн пейзажка ордук сөбүлээн сыратын биэрбитэ.
"Үлэлэрэ"
Собакин Афанасий Петрович. Собакин Афанасий Петрович (03.03.1928—17.07.1996) — саха живописеһа, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
1928 с. кулун тутар 3 күнүгэр Чурапчы Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1952 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1957 с. Москубатааҕы Судаарыстыбаннай киин уус-уран реставрациялыыр мастарыскыай икки сыллаах куурустарын бүтэрбитэ. 
1996 с. от ыйын 17 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Айар үлэтэ.
Саха сирин уус-уран олоҕор ыйааһыннаах кылааты киллэрбитэ. Айымньылара бэйэтин көлүөнэтин дьонун романтизмын, поэтическай көрүүтүн, ис-киирбэх быһыытын-таһаатын көрдөрөллөр.
"Үлэлэрэ"
Төмтөөннөөҕү сыккыс. Төмтөөннөөҕү (Тимптон) сыккыс уута элбэҕинэн, күүһүнэн аан дойдуга аатырбыта (10 000 л/с, эбэтэр сууккаҕа 860 тыһ. куб. м).
Сир аннынааҕы бу дьиктилээхэй сыккыс Чульмантан хотугулуу-илин, быһа холоон 66 км. Төмтөөн орто тардыытыгар баар. Сыккыс хаһан да быстыбат, иһэргэ олус үчүгэй, онон экэниэмикэҕэ да интэриэһи балачча көбүтэр. Төмтөөннөөҕү сыккыс сууккаҕа 500 мөл. лиитирэ үрдүк хаачыстыбалаах ууну биэрэр кыахтаах. Миллиардынан солкуобайдаах барыһы аа-дьуо баһан ылыахха сөп.
Мантын хаһан да бүппэтинэн, өссө эбиллэ турарынан уратылаах. Дьэ, маннык үтүө сиргэ бөһүөлэги тутуу, бырамыысыланнас эбийиэгин дьэндэтии, о.д.а. үлэни тэнитии бобуллуох тустаах. Аан дойдуга айылҕа бэрт сэдэх эбийиэктэрин, көстүүлэрин кытта төһө баҕарар күрэстэһэр кыахтаах – бу сыккыс. Быһата, Саха сирин баар-суох чөмчүүгэ, туохха да тэҥнэммэт кылаата буолар. Маннык үтүө сири, хаһан туттулларын күүтэ хайыы барбакка, сүбүгүҥҥүттэн харыстаан, харах далыгар киллэриэххэ наада. Ол эрээри биир саамай кутталлаах суол баар – Төмтөөн өрүскэ ГЭС тутуутун бырайыага. Бу бырайыак олоххо киирдэҕинэ, били дьиктилээхэй сыккыспыт, киэн туттуубут туох да туһата суох тимирэр кутталлаах.
Суворов Александр Васильевич. Суворов Александр Васильевич (1729—1800) - нуучча аатырбыт полководеһа, нуучча байыаннай ускуустубатын олохтооччуларыттан биирдэстэрэ. Тиитуллара: Италия кинээһэ, Рымник грааба (граф), Ытык Риим Империятын грааба, Арассыыйа сирин уонна муоратын генералиссимуһа, австриятааҕы уонна сардиниятааҕы сэриилэр генерал-фельдмаршаллара, Сардиния хоруоллугун (королевствотын) гранда уонна хоруол хааннаах принц, Арассыыйа уонна атын дойдулар элбэх уордьаннарын кавалера.
Мостахов Семен Егорович. Мостахов Семен Егорович (28.12.1934—1993) — география билимин хандьыдаата, саха географиятын билимигэр биллэр-көстөр суолу хаалларбыт учуонай, преподаватель, инженер-океанограф.
1934 сыл ахсынньы 28 кунугэр Ньурба оруйуонун Хатыҥ Сыһыы сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Төрөөбүтүнэн Саабынап (аҕатынан Сэмэн Иванович Саввинов), эрдэ тулаайах (ийэтэ кинини төрөөн баран өлбүт) хаалан иитиллибит дьонун араспаанньатынан Муостаахап буолбут. Иитиллибит дьоно- ийэтинэн эһэлээх эбэтэ, ийэтин бииргэ төрөөбүт таайа Дьөгүөр Муостаахаптар.
1952 сыллаахха Ньурба оскуолатын бүтэрэн баран Ленинградтааҕы гидрометеорологическай институкка "инженер-океанолог" идэтигэр үөрэнэн, 1957 с. ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. 1958 сылтан СГУ-га география кафедратыгар үлэҕэ ылыллан «Климатология уонна метеорология», «Уопсай гидрология», «География устуоруйата» диэн предметтэри уһун кэмҥэ үөрэппитэ. Бэрт уһун кэмҥэ бу кафедраны салайан, хас эмэ сүүһүнэн ахсааннаах саха географтарын бэлэмнээн таһаарбыта. Кини үгүс үөрэнээччилэрэ билигин Саха Сирин бары улуустарыгар учууталларынан ситиһиилээхтик үлэлииллэр, билимҥэ да бэрт элбэх киһи үлэлиир, олор ортолоругар уонча билим доктара, хас эмэ уонунан ааҕыллар билим хандьытааттара, учууталларын суолун батыһан ситиһиилээхтик үлэлииллэр, экономика үгүс салааларыгар эмиэ бэрт элбэх специалист үлэлиир-хамсыыр. 
Сэмэн Дьөгүөрэбис ССРС географическай уопсастыбатын Саха Сиринээҕи салаатын бэрт уһун кэмҥэ ситиһиилээхтик салайбыта. 
«Сподвижники путешественников и исследователей (участие местного населения в географическом изучении Северо-Востока Сибири в 17 — нач.20 вв.)» диэн саха, эбээн, дьүкээгир, чукча, кэрээк уонна эбэҥки дьоннорун билимҥэ кылааттарын туһунан бэртээхэй кинигэни суруйбута 1966 с. тахсыбыта. 
Уопсайынан 89 билим үлэтин (ол иһигэр 12 кинигэ) бэчээттээбитэ маннык салааларга сыһыаннаахтар: климатология, гидрология, география арыйыыларын устуоруйата, краеведение, озероведение, айылҕаны харыстааһын, үөрэхтээһин, ресурсоведение. Олор истэригэр «География Якутии», 1968; «Река Лена», 1972; «Русские путешественники-исследователи Якутии», 1982; «География Якутской АССР», 1984; «По реке Лене», 1985.
Герц Альфред-Отто Федорович. Герц Альфред-Отто Федорович (Herz A.-O.F., 1852/53-1905) - Саха сирин үөрэппит энтомолог, лепидоптеролог, зоолог, этнограф, РЭО чилиэнэ.
Аан бастаан Дрездеҥҥэ О. Штаудингерга, лыахтар кэллиэксийэлэрин харайааччыннан үлэлээбит. Ол сылдьан лыахтар систематикаларын уонна морфологияларын чинчийэр мэтиэдикэни баһылаабыт. Бу сылларга Н.М. Романов диэн нуучча учуонайын уонна улуу кинээһин кытта билсибит. Романов сорудаҕынан Туркменияҕа (Копетдаг, Сумбар өрүс хочото, "Мулла-Кара", 1894), Закавказьеҕа, Бухара уонна Самарканд тулаларыгар (1892, ыам ыйа-бэс ыйа), ону таһынан Ирааҥҥа хас да эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт. Онно хомуйбут лыахтара Н.М. Романов кэллиэксийэтигэр ЗИН РАН (С.-Петербург) харалла сыталлар.
Ол эрээри чинчийээччи ол саҕана лепидоптерологтар оччо үөрэтэ илик Илин Сибиирдэригэр барыан баҕарара. Сотору кэминэн ыра санаата туолан киирэн барар. 1883 сылтан 1897 сыллаахха диэри Витим, Бүлүү өрүстэр тардыыларыгар, Өлүөнэ орто сүнньүгэр, Камчааткаҕа сылдьыталыыр. Дьокуускайтан Петропавловскайга кыһыҥҥы айанын уонна Камчааткаҕа сылдьыытын О. Герц сиһилии "Reise von Jakutsk nach Kamtschatka im Jahre 1897" диэн ыстатыйатыгар кэпсиир, бу үлэтэ Романов мемуарыгар бэчээттэммитэ (O.Herz, 1897). Кини хомуйбут кэллиэксийэтин С.Н. Алфераки чинчийбитэ уонна Камчаатка уонна Хотугу Америка лыахтара уруулуу буолуохтарын сөбүн туһунан сабаҕалааһын оҥорбута. Ол эрээри кэлин Камчаатка уонна Хотугу Америка лыахтарын ыккардыгар ситим отой кырата, ол оннугар Сибиир хотугулуу илин өттүнээҕи лыахтара Америка лыахтарыгар ордук чугастара биллибитэ. 
1897 с. О. Герц Арассыыйаҕа Сан-Франциско уонна Нью-Йорк нөҥүө төннүбүтэ, онон Сири эргийбитэ. 1898 с. үлэтигэр Витим уонна Бүлүү ыккардыларынааҕы сирдэргэ үөскүүр лыах 88 көрүҥэ киирбитэ, ол иһигэр Parnassius tenedius уонна P. eversmanni, Colias viluiensis уо.д.а. илин сибиирдээҕи көрүҥнэр. Кини көрдөрбүтүнэн, соҕуруу истиэп лыахтара Өлүөнэни батыһан ыраах хоту тиийэллэр эбит.
Петров Виктор Григорьевич. Петров Виктор Григорьевич — саха живописеһа. 
Айар үлэтэ.
Михаил Лукин айар үлэтэ сүнньүнэн биир тиэмэҕэ сыһыаннаах — Саха Сирин айылҕата. 
Үлэлэрэ:
Корякин Иннокентий Дмитриевич. Корякин Иннокентий Дмитриевич (01.05.1931—15.06.1999) — саха живописеһа, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
1931 с. ыам ыйын 1 күнүгэр Чурапчы Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1956 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ, онно С. Л. Александровка үөрэммитэ. 1959 с. Таатта Харбалааҕар олорбута, 1974 с. олохтоох хартыына галереятын тэрийбитэ, уопсастыбаннай дириэктэрдээбитэ, онтон галерея 1989 с. Саха национальнай уус-уран түмэлин филиала буолбутугар дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ. 
Кэргэнэ Рево Гаврильевна Корякина (Игнатьева) өр сылларга Таатта улууһугар фельдшеринэн үлэлээбитэ. Алта оҕолоохтор. 
Айар үлэтэ.
Иннокентий Дмитриевич айар үлэтэ саха тыатын олоҕун кытта ыкса ситимнээх. Ыарахан бааһынай үлэтигэр сүгүрүйүү айымньыларыгар көстөр (Кохуостаах мэтириэтэ, 1968, Амма сылгыһыттара, 1979, Оҕонньор сиэнин кытта, 1980, Оҕонньоттор, 1981, Төрөөбүт алаас мууһа, 1990).
«Оттооһун» диэн 1976 с суруллубут хартыынаҕа от үлэтэ киэҥник көҥүллүк көстөр. 1973 с. Эллэй Сивцевтыын уонна В. Карамзинныын Корякин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо кинигэ буолан тахсарыгар ойууларын оҥорбута.
1999 с. бэс ыйын 15 күнүгэр Харбалаахха өлбүтэ.
Ласс Петр Альбертович. Ласс Петр Альбертович - саха живописеһа.
1936 с. муус устар 7 күнүгэр Красноярскай кыраай Уяр станциятыгар төрөөбүтэ.
1962 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1972 с. Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогика институтун уус-уран-графика салаатын бүтэрбитэ. 
Айар үлэтэ.
Айылҕа уонна кини кэрэ көстүүлэрин ойуулуур худуоһунньук.
"Үлэлэрэ"
Павлов Николай Афанасьевич. Павлов Николай Афанасьевич - саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха хомсомуолун бириэмийэтин лауреата.
1941 с. от ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Өлөчөйгө төрөөбүтэ.
1964 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1976 с. Москубатааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ. 
Айар үлэтэ.
Николай Павлов ускуустубата ханнык баҕарар киһиэхэ чугаһын, реализм бириинсибин тутуһарыттан буолбакка, үтүө санаа уонна сырдык илгийэр курдунан быһаараллар. Сюжеттаах ханнык эрэ тиэмэҕэ анаммыт үлэлэрэ элбэхтэр. Тыа үлэһит киһитин күннээҕи кыһалҕалара ойууланаллар. Онтуката туох эрэ уратылаах буолар.
Айымньытын сорҕотун пейзажтар ылаллар. Бу үлэлэрин уратыта — чуумпуруу.
"Үлэлэрэ"
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнэ — Римма Семеновна Гаврильева, биллиилээх искусствовед, саха таҥаһын чинчийээччи.
Irc. IRC (англ. омуктуута "Internet Relay Chat" — ретранслируемый интернэт кэпсэтии типа) — сервиснай дьоннору кытта сурук нонуо дьиннэх буола турар бириэмэ5э кэпсэтэр тэрил. Кини 1988 сыллаахха фин устудьуонунан Ярко Ойкариненом ("Jarkko Oikarinen") оноьуллубута. 
Бөлөҕүнэн кэпсэтэргэ анаан оҥоһуллубутун үрдүнэн, тус киһини кытары эрэ эмиэ кэпсэтиэххэ сөп, ону таһынан атын даҕаны информацияны ыытыһыахха сөп (холобур, файллары)
IRC улэтигэр тырааныспар быһыытынан TCP боротокуолу туттар, ону таһынан TLS криптографияны туттуон сөп.
Үксүн 6665-6669 портарынан үлэлиир.
Слепцова Людмила Даниловна. Слепцова Людмила Даниловна — саха живописеһа, Саха норуодунай худуоһунньуга, Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1942 с. муус устар 12 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Майа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1964 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1972 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ. 
Айар үлэтэ.
Людмила Слепцова дьон ыккардыларынааҕы истиҥ сыһыаны көрдөрөр эриэккэс дьоҕурдаах диэн суруйаллар искусствоведтар. Жанровай хартыыналары уонна мэтириэттэри суруйар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ.
"Үлэлэрэ"
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ
Васильев Эдуард Иосифович. Васильев Эдуард Иосифович — саха живописеһа, 
Олоҕун олуктара.
1943 с. тохсунньу 12 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
1963 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1975 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ. 
1977 с. — Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Искусство уонна культура Арктическай государственнай институт живописька кафедратын доцена.
Айар үлэтэ.
Эдуард Васильев айымньылара чуолкай пластическай тутуллаахтар. Худуоһунньук бэйэтэ "абстрактнай реализм" хайысхатын тутуһабын дэнэр эбит. 
"Үлэлэрэ"
Сивцев Иннокентий Иванович - Мытыйыкы. Сивцев Иннокентий Иванович — Мытыйыкы (1870—1928) — XIX бүтүүтүгэр, XX үйэ саҥатыгар үөскүү сылдьыбыт дэгиттэр талааннаах саха киһитэ. Ордук худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы быһыытынан биллэр, географияҕа уонна краеведениеҕа сыһыаннаах чинчийиилэрэ сыдьааннарын архыыбыгар харалла сыталлар.
1870 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр (эргэ истиилинэн алтынньы 10) Боотуруус улууһугар Сылаҥ нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһун сирэ), Ньургун диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата уола икки саастааҕар өлбүт буолан, оҕону ийэтэ, Алаҕар нэһилиэгиттэн төрүттээх Татьяна Давыдовна Сивцева (Попова) соҕотоҕун улаатыннарбыта. Уол ааҕарга-суруйарга үөрэммитэ (көскө кэлбит дьон биитэр нэһилиэк суруксутугар буолуо диир, чинчийээччи Панкратий Дмитриевич Петров).
Иннокентий Сивцев 1886 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр (эргэ истиилинэн муус устар 23 күнүгэр) 16 саастааҕар Парсковья Исааковна диэн кыыһы кэргэн ылар. Ол сыл Сылаҥҥа Михаил Архангел сыаркабын тутуутун саҕалыыллар (сыаркабы 1893 сыллаахха епископ Мелетий арыйбыта). Тутууну Иркутскайтан сылдьар Владимир Никандрович Моравскай диэн архитектор-худуоһунньук салайбыта. Мытыйыкы кыра кыыһа А.И. Сивцева ахтарынан, эдэр киһи ол худуоһунньукка босхо көмөлөһөр эбит - кырааска оҥорорго, илии-атах буолан, кэлин сыыйа уруһуйдуур буолбут. Сотору кэминэн бастыҥ көмөлөһөөччү буолан, иконостааһы оҥорорго кытта көмөлөспүт. В.Н. Моравскай эдэр киһи талаанын таба көрөн Иркутскайга илдьэ сатаабыт, Художестволар Академияларыгар киллэриэх буолбут. Барарыгар үөрэнээччитигэр киистэлэрин, кырааскаларын, кинигэлэрин уонна иконалар репродукцияларын хаалларбыт.
1896 сыллаахха Мытыйыкы Иркутскай епархиятыттан икона суруйарга көҥүл ылбыт.
Худуоһунньук кэлин тыыннаах дьону эмиэ суруйар буолбут. Оннук, холобур, саха бастакы бырааһын Прокопий Сокольниковы, Н.Д. Субуруусскайы оҥорбута.
Лев Толстой мэтириэтин оҥорбутун туһунан "Голос Москвы" хаһыат 291№ 1912 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр маннык суруйбута:
И.И. Сивцев является поистине якутским самородком... Портретом Л.Н. Толстого художник заставит, безусловно, о себе заговорить.
1923 сыллаахха уолаттарын уонна күтүөттэрин салайан Сылаҥҥа ат миэлиҥсэтин тутан бүтэрбитэ. Ол миэлиҥсэ бастаан Бэрэ диэн сиргэ турбута, онтон 1952 сыллаахха Уһун Күөл диэн сиргэ көһөрүллэн 1954 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Үсүһүн Арыылаах диэн сиргэ көкөрбүттэрэ. Онтон 1977 сыллаахха Суорун Омоллоон көрдөһүүтүнэн Чөркөөх түмэлигэр биэрбиттэрэ.
Мытыйыкы 1928 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр өлбүтэ, төрөөбүт сиригэр Ньургуҥҥа көмүллүбүтэ.
Кыра кыыһа (ыал 15-с оҕото) Анастасия Саха сиригэр географияҕа анал үөрэхтээхтэртэн биирдэстэрэ буолбута.
Сивцева Анастасия Иннокентьевна. Сивцева Анастасия Иннокентьевна (1914—2002) — Саха сиригэр географияҕа анал үөрэхтээхтэртэн биирдэстэрэ, Саха судаарыстыбыаннай университетыгар география кафедратын арыйбыт киһи.
1914 сыллаахха Чурапчы улууһугар Сылаҥ нэһилиэгэр Мытыйыкы-Сивцев Иннокентий Иванович дьиэ кэргэнигэр 15-с оҕонон төрөөбүтэ. Москубатааҕы Бубнов аатынан педагогика институутун (кэлин Ленин аатынан МПГИ) бүтэрбитэ. 1956 с. СГУ-га география кафедратын арыйбыта.
Кыыһа Винокурова Татьяна Захаровна эмиэ географ буолбута, географическэй наука кандидаата.