mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Улуу Хоро. Сэһэн Боло суруйарынан, саха омук үс суол өбүгэлээх. Эллэйи уонна Омоҕойу сэргэ Улуу Хоро ааттанар. Хоролор көһөн кэлиилэрин туһунан атын номоххо кэпсэнэр. Улуу Хоро диэн ааттаах киһи, элбэх киһилээх, сүөһүлээх илин диэкиттэн кэлбит. Бэйэтэ оҕус миҥэлээх көһөн испит. Алданы, Амманы, Тааттаны туораан иһэн, ааттаан ааспыт. Билиҥҥи Бороҕон улууһугар, Мүрү күөлүгэр тохтообут. Манна этиллэринэн, Таатта өрүһүн аата Улуу Хоро «Ээт татай» диэн саҥа аллайыытыттан тахсыбыт. Билиҥҥэ диэри Таттай диэн харыстыыр аат Байкал таһынааҕы хоролорго туттуллар эбит, улаханнык соһуйдахтарына, үөрдэхтэринэ, хомойдохторуна өмүрэн этиллэр эбит.&lt;br&gt;
II Камчатскай экспедиция матырыйааллара көрдөрөллөрүнэн, Омоҕой бииһигэр кэлин бурят-хоринецтар холбоспуттар. Онон хоролор туора омук дьоно буолаллар, кэлин сахаларга холбоспуттар, кинилэр ортолоругар олорон өр кэмҥэ диэри бэйэлэрин тылларын тутта сылдьыбыттар.
Хоролор Улуу Хоро уонна Тыгын баһылыктаах соҕурууттан кэлбиттэр, уонна элбэх сылгы, ынах сүөһүнү үүрэн аҕалбыттар. Олохтоох тоҥустары кырган баран, кинилэр сирдэригэр олохсуйбуттар. Тыгын хоролору кытта Ытык Күөл (Туймаадаҕа баар) таһыгар олохсуйбут. Байан баран, бэйэтин бас билэр сирдэрин кэҥэтэргэ санаммыт. Yгүс сирдэри, Алданы, Амманы, Тааттаны, Бүлүүнү, Дьааҥыны кини маҥнай ааттаабыт. Туймаадаҕа урут эмиэ хоролор олорбуттар. Кэлин сэрииһит Тыгын Тойон, Хоро ууһун күүстээх бухатыырын өлөрөн баран, урут хоролор сирдэрин ылбыт, уонна бэйэтигэр холбообут.
Ураанай. Ураанай (лат. "Fulica atra"; нуучч. "лысуха") — ыас хара дьүһүннээх, тумса тураахтыҥы, аһаҕас атахтаах сэдэх көтөр.
Кээмэйэ орто кус саҕа. Устата 36—38 см, кынатын даллаҕа 19,5—23,5 см, ыйааһына 500—1000 г. Сороҕор 1500 г тиийэр. Тумсун үрдүнэн, олох сүүһүгэр үрүҥ сааппыйаан курдук эт үүнэ сылдьар. Атыыра уонна тыһыта улахан уратылара суох, тыһыта арыый кыра буолар.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр сайылыыр. Ыам ыйын иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар төннөр. Ураанай балыгынан, уу отунан аһылыктанар. Хомустаах алаастарга хомус лаҥхатыгар сымыыттыыр.
Yчүгэй ууһут көтөр. Ууга уста сылдьан туохтан эрэ куттаннаҕына умсан куотарын ордорор.
Усть-Талькин аттаах көмүүлэрэ. Усть-Талькин аттаах көмүүлэрэ —
2003 сылга Владивосток куоракка Иркутскай археолога Вадим Станиславович Николаев «Орто Сибиир соҕуруу өттүн көс олохтоохторун XII-XIV үйэлэргэ киhини көмөр комплекстара» диэн темаҕа кандидатскай диссертацияны көмүскээбит. Бу үлэнэн саха былыргы историятын, төрдүн-ууhун үөрэтиигэ сөҕүмэр хардыы оҥоhулунна, саха норуота ханна, хаhан үөскээбитин үөрэтиигэ дьиҥнээх наука хараҕынан көрүүгэ сyдy ситиhии буолар.
Кини бу үлэтигэр элбэх сыллаах археологическай хаhыылар түмүктэригэр олоҕуран, Ангара өрүс соҕуруу өттүгэр Усть-Талькин диэн XII-XIV үйэлэргэ туспа археологическай культурата үөскүү сылдьыбытын дакаастаата. Историческай источниктар көрдөрүүлэринэн, бу культураны төрүттээбит дьонунан Соҕуруу Сибииртэн XI үйэҕэ Байкал таhыгар көhөн кэлбит тумат бииhэ буолар. XV үйэҕэ саҥа көс биистэр (арааhа булаҕаттар диэн бүрээт бииhэ) Моҕол сирин диэкиттэн кэлэн, туматтары Орто Өлүөнэҕэ үтүрүйбүттэр. Туматтар онно тиийэн саха норуотун үөскэппиттэр.
Усть-Талькинна 60 тахса аттаах көмүүлэри өссө 50-с сыллар бүтүүтэ Е.Ф.Седякина экспедицията булан турар. Бу көмүүлэри саха Байкал таhынааҕы өбүгэлэрин кытта сибээстээн И.В.Константинов, А.И.Гоголев уонна Ф.Ф.Васильев элбэхтэ суруйан тураллар. Кэлин Иркутскай уобалаhыгар манна майгынныыр аттаах көмүүлэр хас да сиргэ булуллубуттар. Уонна радиоуглероднай анализ көрдөрөрүнэн XII-XIV үйэлэр диэн чопчу быhаарылынна.
Археологическай хаhыылар көрдөрөллөрүнэн, усть-талькинецтар (хори-туматтар) этэргэ дылы кыргыhы саба бүрүнэ сылдьыбыт, улахан кыахтаах уонна сэрииhит биис ууhа олорбут хартыыната көстөн кэлэр. Сүүhүнэн аттаах сэрииһиттэр көмүллүүлэрэ, ыраах сирдэргэ суоhуур дружина баарын, элбэх баайы-дуолу булалларын туоhулуур. Ол курдук дьахталлара солконон таҥныбыттар. Маны таhынан бу көмүүлэргэ аан дойдуга маннай батастар булуллубуттар. Тас көрүннэринэн ордук хори-бүрээттэргэ чугас буолан тахсыбыттар.
Усуйаана улууһа. Усуйаана улууһа (Уус Дьааҥы улууһа) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу улууһа.
Киинэ — Депутатскай бөһүөлэгэ. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1967 сыл тохсунньу 5 күнэ. Сирин иэнэ — 120,3 тыһ. кв.км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 2068 км; салгынынан — 950 км. 2002 с. биэрэпис көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 10,0 тыһ. киһи; ол иһигэр куораттыы тииптээҕэр — 5,9 тыһ.; тыатыгар — 4,1 тыһ. Нэһилиэнньэтэ 1989 с. — 42,9 тыһ. киһи эбит. Национальнай састааба: сахата — 37,6 %; нууччата — 35,4 %; эбээнэ — 10,6 %; эбэҥ-китэ — 0,5 %; юкагира — 0,3; атыттар — 15,6 %.
Улуус Саха сирин хоту өттүгэр Хотугу полярнай эргимтэ кэннигэр тайаан сытар. Сирин ньуура араас: хайалаах уонна дэхси. Хоту өтгө — Дьааҥы-Индигир намтал сирэ, хоту өттө — Силээннээх, Иргичээн сис хайалара. 
Тохсунньу ыйга орто температура −32…-40 кыраадыс тымныы, от ыйыгар +4…+17 кыраадыс сылаас. Сыл устата хоту өттүгэр 150—200 мм, соҕуруутугар 250—300 мм сөҥүү түһэр. Бөдөҥ өрүстэрэ — Дьааҥы, Омолой, Чондон уо.д.а. Элбэх күөллээх, ол иһигэр Буустаах баар.
Улууска сиртэн хостонор баайтан кыһыл көмүс, хорҕолдьун, вольфрам, ртуть, сибиньиэс, сыыҥка, бороҥ чох бааллар.
Оройуоҥҥа 10 муниципальнай тэриллии баар.
Усуйаана экономикатыгар сүрүн оруолу промышленность — көмүһү (урут), хорҕолдьуну хостооһун ылар, маны таһынан балык собуота (суох буолбута ыраатта), олохтоох промышленность тэрилтэлэрэ бааллар.
Тыа хаһаайыстыбатыгар сүрүн дьарыктара дьиэ табатын иитиитэ, балыктааһын. Ынах сүөһүтүн көрүү (Силээннээххэ), кырсаны бултааһын (Дьүкэгиир) балай да сайдыбыттар.
Биллэр көстөр дьоннор.
Өтүөс кулуба,Дьэргэли,Ильковскай Көстөкүүн Уоһукабыс,Захаров Ньукулай Хабыраллабыс, Дьяконов Владимир Александрович,Федоров Павел Иванович,Михайлов Владимир Николаевич,Дьяконов Сэмэн,Федоров Георгий Николаевич,Горохов Сэмэн Баһылайабыс,Аммосова Матрёна Ивановна,Быканов Прокопий Иннокентьевич,Колесов Ньукулай Саабыс,Ребров Иван Климентьевич,Григорьев Владимир Афанасьевич,Ильковскай Көстөөкүүн Көстөкүүнэбис,Слепцов Софрон Николаевич,Стрижев Петр Михайлович,Полушкин Григорий Николаевич
Уус-Алдан улууһа. Уус-Алдан — Саха Сирин киин өттүгэр тайаан сытар улуус. Билиҥҥи көрүҥүнэн 1930 сыл тохсунньу 9 күнүгэр тэриллибитэ.
Киинэ — Бороҕон (). Нэһилиэнньэлээх пууннара — 35, нэһилиэктэрэ — 22. Нэһилиэнньэтэ 2002 сыллаахха — 23 тыһ. тахса. Нэһилиэнньэ сир иэнигэр тиксиитэ — 1,23 киһ./км². Нэһилиэнньэ баһыйар үгүс өттө (2002 с.) — сахалар (98 %).
Улуус сирин-уотун иэнэ көнө хаптал сир. Улуус улахан өртө Саха киин хаптал сиринэн тайыыр. Тохсунньу орто температурата — -42 °C, от ыйыгар - +17…+18 °С. Сөҥүү түһүүтэ сылга 200–250 мм. Улууһу таарыйар улахан өрүстэр — Өлүөнэ, Алдан. Элбэх күөллэрдээх, олортон ордук улаханнара — Мүрү, Өнөр, Таргылдьыма.
Улууска бороҥ чох, тутуу матырыйаала буолар хостонор баай саппааһа булуллубута.
Уус-Алдан улууһа саха уустарын икки ордук бөдөҥ холбоһуктарыттан (Хаҥаластары тэҥэ) биирдэстэрэ — Бороҕон ууһун сирдэрин ылар. «Бороҕон» диэн ааты түүрдүү-моҥуоллуу уустар улуу иллэрин терүттээччи Чыҥыс Хаан тахсыбыт бордьигин ууһун аатыттан сэдиптииллэр. Уйбаан Белолюбскай уонна Майаҕатта Бэрт Хара төрөөбүт улуустара.
Уус-Майа улууһа. Уус-Майа — Саха сирин улууһа. Улуус киинэ — Уус Майа. Нэһилиэнньэтэ — (2006 сыллаах ааҕыыннан), сирин иэнэ — 95,3 тыһыынча квадратнай килэмиэтир эбэтэр Саха сирин алта уон гыммыт биирэ.
Ферре, Кароль. Кароль Ферре (Carole Ferret) - француз чинчийээччитэ, этнография доктора.
Ферре Саха сиригэр, Казахстаңңа, Бурятияҕа уонна Монголияҕа элбэхтик сылдьыбыта, 2006 сыллаахха "Techniques уakoutes aux confins de la civilisation altaïque du cheval" (Алтайдыы аттаах омуктар цивилизацияларын кытыытыгар баар сахалар аты иитэр ньыымалара) диэн ааттаах диссертацияны көмүскээбитэ. 
Бу улахан диссертацияҕа (1500 стр. кэриңэ) саха культурата тюрк уонна монгол омуктар айбыт "аттаахтар цивилизацияларын" сороҕото буолар диэн быhаарыллар.
Филиппов Дмитрий Иванович. Дмитрий Иванович Филиппов Таатта улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгин Бэрэйи аҕатын ууһун ыччата. Кини 1900 сыллаахха Томскайдааҕы государственнай университет медицинскэй факультетны бүтэрэн, дойдутугар кэлээри сылдьан, эмискэ ыалдьан өлбүт.
Флавий Аэций. Флавий Аэций, Аэций (390 сыл саҕаттан - 454 сыллаахха диэри олорбута) - Рим генерала, Галлия губернатора, Арҕааңңы Рим империятын салайааччыта, Аттила доҕоро.
Аэций олоҕун сүрүн түгэннэрэ:
403-404 сыллардаахха визиготтарга аманат. 
405-409 сыллардаахха гуннарга аманат. Онно сылдьан Аттиланы кытта доҕордоһор. 
409 Император Гонориус придворнайа буолар. 
409-412 Аттила Римңа уонна Равеннаҕа үөрэнэ кэлэр. 
423-425 Гонориус өлбүтүн кэннэ Аэциус доҕоро Жан император буолар. Кинини утары Гонориус балта Галла Пласидиа гражданскай сэрии саҕалыыр.
425 Галла Пласидиа кыайан кыра саастаах уола Валентиньен император буолар. Гуннартан куттанан Аэцийы тыыппат уонна Мталияттан тэйтитэн Галлия губернаторынан аныыр.
428 Аэций гуннар көмөлөрүнэн франктары кыайар.
432 Гуннар көмөлөрүнэн Галла Пласидианы Константинопольга үүрэр уонна кини оннугар Арҕааңңы Рим империятын салайааччыта (регент уонна патрис) буолар. Гуннары "Рим бастакы союзниктарынан" биллэрэр.
437 Гуннар көмөлөрүнэн визиготтары кыайар.
450 сыллаахха Аттила кинини таптаабыт уонна биһилэҕин ыыппыт Арҕааңңы Рим империятын августата, император Валентиньен эдьийэ принцесса Гонорияны кытта холбоһорго сөбүлэһэр. Онтон сылтаан Аэций кинилэргэ өстүйэр.
451 сыллаахха Аттила Галлияҕа (билиңңи Францияҕа) Орлеан куоракка диэри кимэн киирэр, Каталаун хонууларыгар Аэцийдыын кыргыһар. 
452 сыллаахха Аттила Италияҕа кимэн киирэн римляннары кыайар, ол гынан баран Рим папатын Леону кытта кэпсэтии кэнниттэн дойдутугар төннөр.
453 сыллаах кулун тутар ыйыгар Аттила Илдиго (Илди-куо) принцессаны кэргэн ылар уонна сыбаайба түүнүгэр муннуттан кэлбит хааныгар чачайан өлөр. 
454 Гуннар көмүскэллэрэ суох хаалбыт Аэцийы император Валентиньен өлөрөр.
Сигэ.
Пьеса
Францбеков Дмитрий Андреевич. Дмитрий Андреевич Францбеков () — нуучча ыраахтааҕытыгар сулууспалаабыт, православнай итэҕэли ылыммыт ньиэмэс (Фаренсбах, Франзбеков, Францбеков). 1648 сыл бүтэһигиттэн 1651 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Кэлэн баран саҥа бойобуода эрчимнээхтик үлэтин саҕалаабыт. Саҥа сирдэри уонна «балык тииһин» көрдөтө киһи бөҕөну ыыппыт.
Нуучча ыраахтааҕытыгар 1613 с. сулууспаҕа киирбит. 1627 с. православиены ылыммыт уонна Москуба дворяннарын испииһэгэр киирбит. 1633 с. Польшаны кытары сэриигэ Швецияҕа ыытыллыбыт. 1636 с. төннүбүт, кэлэн 30 солк акылаатынан наҕараадаламмыт. 1644 с Польша королевиһын Владиславы православнай буол диэн көрдөспүт. 1648 с. бүтэһигэр Францбеков Саха сирин бойобуодата буолар.
Ол гынан баран бары саха бойобуодалара ыраах бойобудустубаҕа кэлэн баран бэйэлэрин муҥур ыраахтааҕы курдук тутталлара. Москубатааҕы ыраахтааҕы дьаһаах төлүүр дьону тыытымаҥ диэбитин үрдүнэн Францбеков бүрээттэргэ сэриилэри ыытара, сорох сахалары бууннаары сылдьаҕыт диэн балыйа-балыйа сүөһүлэрин былдьыыра, бэйэтин сулууспалаахтарыгар хамнастарын төлөөбөтө, манньа ыларын сөбүлүүрэ, Москубаҕа оччуот ыыппата, элбэх промышленниктары уонна атыыһыттары халаабыта. Францбеков Дьокуускай таһыгар хас да застааваны туппута, онно Москубаҕа үҥсүү сурук илдьибэтиннэр диэн соҕуруу баран иһэр дьону нэгдьийэллэрэ («обыскивали накрепко, раздевая до нага и разрезывая шубы»).
Францбеков түүлээх атыылаһа барар дьоҥҥо көҥүл биэрбэккэ уу суола баар кэмин хойутатара, онон ыган бэрик көрдүүрэ.
Ол гынан баран Францбеков кыахтаах-күүстээх аймахтардаах дьону атаҕастаан (Хабаров экспедициятыгар анаан бурдук былдьаан) өлөр өлүүгэ киирэ сыспыт. 1651 сыл тохсунньутугар ыраахтааҕыга үҥсүү киирэр, улахан араллаан тахсар. Акинфов диэн стольнигы Москубаттан ыыталлар, бойобуодустубаны тут, халаабыт-талаабыт баайын былдьаан ыраахтааҕы суотугар киллэр диэн накаастаан («сыскать о всех его злоупотреблениях, а все его грабежные и посульные животы отписать на государя»). Иван Акинфов Дьокуускайга кэлэн 12742 солкуобай харчылаах баайы булан Францбековтан былдьыыр. Кэлин 2000 солкуобайга сыаналаммыт түүлээҕин төннөрөллөр. Онно кини быраата Иван Францбеков өҥөлөөх эбит, 1652 сыл саҥатыгар ыраахтааҕыга көрдөһүүтүгэр атыыһыттар соруйан уган биэрдилэр диэбит. Манан Францбеков Москуба ыраахтааҕытыгар 40-ча сыллаах сулууспата түмүктэммит.
Ол гынан баран Д. А. Францбеков, Саха бойобуодустубатын баһылаан олорон Байкал уонна Амур таһынааҕы сирдэри Москуба судаарыстыбатыгар холбообут киһиннэн буолар. Кини Байкаалга Алексей Бедаревы, Амуурга Ерофей Хабаровы бэйэтин харчытынан үбүлээн ыыппыт.
Хаар эбэ. Хаар эбэ (, )
 — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, үрүҥ мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Арктикаҕа баар көтөрдөртөн саамай улаханнара. Туундараҕа үөскүүр.
Сүрүн аһа — кутуйах, атын да кыра харамайдарынан аһылыктанар: куобаҕы, кырынааһы, куруппааскыны, кустары сиэн сөп.
Атын мэкчиргэлэртэн уратыта — күнүс бултуур.
Хаарбас. Хаарбас (нууччалыы "карбас") – хаптаһынтан оҥоһуллубут таһаҕас таһар аал.
Устата муҥутаан 20 м, кэтитэ 4 м курдук, эркиннэрин үрдүгэ миэтэрэҕэ чугаһыыр. Уйуга – саамай улахана 50 тонна. XX үйэ 20-ис сылларыгар диэри Өлүөнэ баһыттан сүүрүгү таҥнары таһаҕаһы үксэ хаарбаһынан таһаллара.
Өлүөнэ баһыгар Качугка идэтийбит мас уустара бааллара. Качуг оройуонугар 1956 сылга тиийэ хаарбас туталлар этэ. Кэлин атын транспорт көрүҥэ сайдан, хаарбас суолтата сүппүтэ. 
Качугтан Дьокуускайга диэри хаарбас 40 хонук айаннаан тиийэрэ. Уһаараар дьону "Өлүөнэ бурлактара" диэн ааттыыллара. Хаарбас таһаҕаһы тиэйэн аҕалан баран, таһаҕас миэстэтигэр хаалар этэ, үйэтэ биир сырыынан бүтэрэ. Маһа туох эмэ тутууга туһаныллара эбэтэр уокка оттуллара. Дьокуускайга сорох эргэ дьиэлэр олбуордара хаарбас хаптаһыныттан оҥоһуллубут буолар.
Хаас (көтөр). Хаас (нуучч. гусь, лат. Anser) — хаастыҥылар этэрээттэрин кус семействотыгар киирэр улахан көтөрдөрү ааттыыллар. Бу семействоттан биэс биис уустара хаастарга киирсэллэр: хардырҕастар, хаастар, үрүҥ хаастар, үрүҥ моойдоохтор уонна сухоностар.
Хаастар биис уустарыттан маннык көрүҥнэр Саха сиригэр сайылыыллар: хоҥор хаас, бороҥ хаас, алтан харах, эриэн түөс.
Үрүҥ хаастартан биир көрүҥ — үрүҥ хаас.
Үрүҥ моойдоохтортон эмиэ биир көрүҥ — үрүҥ моойдоох хаас,
Сухностартан биир көрүҥ — хара тумустаах хаас.
Хардырҕастартан саха сиригэр хардырҕас, Канаада хардырҕаһа, Америка хардырҕаһа уйаланаллар.
Туундараҕа сымыыттыыр.
Хаптаҕас (сэппэрээк). Хаптаҕас (Ribes Rubrum) - сэппэрээк, дьэҥкир, кыһыл өҥнөөх, аһыы амтаннаах отонноох үүнээйи.
Дьиикэй көрүҥэ Европаҕа, Хотугу Америкаҕа уонна Азияҕа Сибииргэ киэҥник тарҕанан үүнэр.
Үүннэрии.
Бэйэ-бэйэлэригэр майгынныыр араас көрүҥнэрэ Европаҕа, Азияҕа уонна Хоту Америкаҕа бааллар. Ол гынан баран билим0 ааттара араас араас "Ribes spicatum" Европаҕа уонна Хоту Азияҕа тарҕаммыт, "Ribes alpinum" хоту Европаҕа, "R. schlechtendalii" хотугулуу илин Европаҕа уонна "R. petraeum" - соҕурулуу арҕаа Европаҕа тарҕаммыт
Бастаан Бельгияҕа уонна Францияҕа 17-с үйэҕэ үүннэрэр буолбуттар, билигин суордунан араас буолар, уонна араас сирдэргэ тарҕаммыт. 
Ордук күннээх сирдэргэ үүнэрин сөбүлүүр, араас кырыс буоругар үүнүөн сөп.
Аска туттуута.
Сиппитин кэннэ амтана олус биллэр буолар, минньигэс уонна аһыы буолар. Сүнньүнэн барыанналарга уонна буһарарга ьуттуллар, ол эбэтэр араас утахтарга - ол курдук морска игин.
Харыйа. Харыйа () - Саха Сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа. Сииктээх, хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр. Мутукчата төгүрүк сыл күөҕүнэн турар. 
Саха сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа.Сииктээх хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр.
Төгүрүк сыл былаһын тухары куруук күөх турар уһун үйэлээх мас. Кини састаабыгар хролофилл баар буолан хагдырыйбат. 
Харыйа лабаатын иннэрэли-мастары, быһыыта тыытан оргутуллар кыра-кыратык иһэ сырыттахха хаан убуур, бүөр, быар ыраастанар.
Харыйа сымалатын мас арыытыгар сылытан, онно буосканы эбэн булкуйан, сойутанбаран ыалдьар сүһүөҕү соттон эмтэниэххэ сөп. Өссө мас арыытан оннугар сибиинньэ сыатын тутуннахха кутургуйаны оһорор күүстэнэр.
Тыҥа сэллигин, бронхиты маннык эмтиэххэ сөп: харыйа туорааҕын бытарытан үрдүгэр(1/5) кутан баран 30 мүүнүтэ оргутуллар, онтон тура түспүтүн кэннэ сиидэлииллэрэ. Бу көөнньөһүүгүнэн айаҕы сайҕанныахха сөп эбэтэр 20 - 30 мл ууну 60 - 80°С диэри сылытан баран ингаляция оҥостоллор.
45 көрүҥнээх, уонунан ааҕыллар климатииптээх уонна араастаах. Саха сиригэр икки көрүҥэ тарҕанан үүнэр: Сибиир харыйата уонна Айаан харыйата.
Хаххан. Хаххан эбэтэр куйбаҥкы (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, хахханнар уустарыгар киирэр бөдөҥ (кынатын далааһына 1,5 м тиийэр) тыҥырахтаах көтөр.
Этин-сиинин уһуна — 65 см кэриҥэ (80 см тиийэр), ыйааһына 0,7-1,2 кг. Кынатын далааһына 1,5 м тиийэр. Төбөтө улахан. Харахтара араҕастар, хараҥа тиэрбэстэрдээхтэр. Тумсун анныгар хара түүлээх. Хабарҕатыгар үрүҥ саҕа курдуктаах. Кынатын аллараа өттө эриэн. 
Арассыыйа дэхси сирдэрин, Сибиир уонна Уһук Илин инньэлээх мастаах ойуурдарыгар олохтоох.
Үксүн күнүһүн бултуур. Булда кыра кэрбээччилэр, сороҕор тииҥнэр.
Уйа туттубат, атын көтөрдөр уйаларыгар олохсуйар диэн суруйаллар. 2-4 үрүҥ өҥнөөх сымыыттаах буолар.
Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ. Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрэ, кылгастык ХНТ ("United Nations") диэн иллэр ыккардыларынааҕы сыһыаннары тупсарарга, аан дойдуга эйэни тутуһарга уонна сэриини суох оҥорууну ситиһэргэ олохтоммут омуктар ыккардыларынааҕы тэрилтэ. Салаллар тосхоллорун уонна ис тутулун Гитлеры утары коалиция сүрүн дойдулара Иккис аан дойдутааҕы сэрии кэмигэр быһаарбыттара. 
ХНТ устуоруйата.
Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрин иннигэр манна майгынныыр 1919 сыллаахха тэриллибит Нациялар Лигалара диэн баара.
Бастаан "Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ" диэн ааты АХШ Президена Франклин Д. Рузвельт 1942 сыллаахха туттубута.
Устааба.
ХНТ Устааба историяҕа аан маҥнай киһи бырааптарын көмүскүүр норуоттар ыккардыларынааҕы договорунан буолбута.
ХНТ декларациялара уонна конвенциялара.
Конвенцията Устааптан уратыта диэн бу дөкүмүөнү кыттааччы дойдулар ылынар эбэтэр ылыммат бырааптаахтара буолар.
ХНТ дьарыга.
ХНТ аан дойду иллэригэр, омуктарыгар суолталаах тиэмэлэргэ араас конференциялары уонна форумнары ыытар.
ХНТ кыттааччылара.
Бастаан 50 дойду киирэрэ, билигин 141 дойду.
Сибээстэһэр аадырыстар.
ХНТ генеральнай сэкиритээрэ: Бан Ки-мун
Штаб-квартира: First Avenue at 46th Street, New York, NY 10017
E-mail: inquiries@un.org
Internet: www.un.org/russian/
Эбии көр.
ЮНЕСКО, ЮНИСЕФ, МАГАТЭ, ВОЗ.
Хрущёв Никита Сергеевич.  
Никита Сергеевич Хрущев (1894 – 11.9.1971), советскай партийнай уонна государственнай деятель. 
Курскай күбүөрүнэҕэ Калиновка дэриэбинэтигэр шахтер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Церковно-приходской оскуолаҕа бастакы сүһүөх үөрэхтэммит. 1908 сылтан слесарынан хочуол ыраастааччыннан үлэлээбит, профсоюзтарга киирбит, стачкаларга кыттыбыт. 1938 сыллаахха тохсунньуга Украина коммунист партиятын Киин комитетын бастакы сэкиритээринэн анаммыт. Ол сыл Политбюро кандидаатынан, 1939 сыллаахха - чилиэнинэн буолбут. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр Хрущев үрдүкү раангалаах политическай комиссар дуоһунаһыгар сылдьыбыт. 1943 сыллаахха генерал-лейтенант буолбут; партизааннар хамсааһыннарын салайбыт. Сэрии кэнниттэн Украина правительствотын салайбыт, ол кэмҥэ Украина партиятын Каганович салайар кэмэ. 1947 сыл тохсунньутугар Хрущев эмиэ Украина компартиятын баһылаабыт; 1949 сыллаахха Москуба куоратын баартыйатын кэмитиэтин бастакы сэкиритээринэн уонна Киин кэмитиэт сэкиритээринэн үлэлээбит.
1953 сыллаахха бэс ыйыгар, Иосиф Сталин өлбүтүн кэннэ, Лаврентий Берияны былаастан туоратыы сүрүн сҕалааччылартан биирдэстэрэ буолбута. 1953 с. алтынньытыгар Хрущёв ЦК бастакы сэкиритээринэн талыллыбыта. 1958 сылтан — ССРС миниистирдэрин сэбиэтин бэрэстээтэлэ. Бу сололорго 1964 сыл алтынньы 14 күнүгэр дылы олорбута. Киин кэмитиэт алтынньытааҕы пленума судаарыстыбаннай уонна партийнай дуоһунастарыттан устубута. Ол кэннэ Никита Хрущёв дьиэ хаайыытыгар олорбута. 1971 сыллаахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ.
Чарлз Дарвин. Чарлз Ро́берт Да́рвин (; 1809–1882) — эволюция теориятын айбыт Англия чулуу учуонайа, натуралист, айанньыт.
Билигин ити теория айылҕаны үөрэтэр наукаҕа баһылыыр теория быһыытынан сылдьар. Теория олоҕор тыынар тыыннаах отой судургу көрүҥтэн саҕалаан тас эйгэ усулуобуйатыгар сөп түбэһэн уларыйан уонна сайдан баччааҥҥа диэри кэллэ диэн санаа сытар.
Дарвин 1809 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр Шрусбери диэн сиргэ Шропшир графствоҕа сэниэ ыалга 5-с уолунан төрөөбүтэ. Аҕата Роберт Дарвин быраас, ийэтэ Сьюзан Дарвин (Уэджвуд). 1817 сыллаахха күнүскү оскуолаҕа киирэригэр 8 саастаах Дарвин хайыы-үйэ айылҕаны сэргиир этэ. Бу сыл от ыйыгар ийэтэ өлөр. 1818 сыл балаҕан ыйыгар убайын Эразмы кытта (Erasmus Alvey Darwin) Шрусбери оскуолатыгар пансиоҥҥа (интэринээккэ) киирэр. 
1825 сыл сайыныгар аҕатыгар ыарыһахтары көрөрүгэр көмөлөһөр. Ол сыл Эдинбург университетыгар киирэр, ол гынан баран сатаан үөрэммэт, ол оннугар Чарлз Ватертон диэн урукку кулут киһиэхэ таксидермияны баһылыыр. Икки сыл кэриҥэ син биир Эдмонтоҥҥа үөрэнэр: Эдмонтон Грант диэн муора сиһэ суохтарын үөрэтэр киһиэхэ ассистенныыр, айылҕа историятын уонна геологияны Роберт Джемсоҥҥа үөрэтэр. Иккис сылыгар университет түмэлигэр үүнээйилэр классификацияларын үөрэтэр.
Аҕата уола медицинаны бырахпытын истэн Кембриджка христианнар колледжтарыгар киирэригэр этэр. Онон чааһынай учуутал салалтатынан бэлэмнэнэн баран 1828 сыл саамай саҥатыгар Кембриджка үөрэнэ киирэр. Бэйэтэ билиммитинэн үөрэххэ оччо сыстыбат, ат сүүрдүүтүнэн, саанан ытыынан, булдунан дьарыктанар. Сыгана Уильям Фокс үөннэри үөрэтэр энтомологтары кытта билиһиннэрэр. Онтон сылтаан Дарвин хомурдуостары хомуйуунан дьарыгырар. Джон Генслоу диэн ботанигы уонна да атын натуралист учуонайдары кытта билсэр. 1831 сыллаахха колледжын бүтэрэр, теологияны, литератураны, математиканы, физиканы баһылыыр.
Чаҕылҕан (суруйааччы). Чаҕылҕан — Винокуров Илья Дорофеевич (31.07.1914—09.09.1952) — оҕолорго анаан суруйбут саха бэйиэтэ, суруйааччыта, тылбаасчыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1938).
Нам улууһугар 1914 сыл от ыйын 31 күнүгэр төрөөбүт. Уон биэс саастааҕар 1929 с. сир түҥэтигин ыытар хамыыһыйаҕа суруксуттаабыт. Маассабай холбоһуктааһын саҕана Байаҕантай улууһугар батараактар кэмитиэттэрин бэрэссэдээтэлэ.
1932 с. Дьокуускайдааҕы педагогика техникумун бүтэрбит уонна техникумҥа саха тылын уонна литературатын үөрэтэ хаалбыт. Кэлин дойдутугар тахсан Нам райисполкуомун норуоту үөрэхтээһинин салаатын иниспиэктэринэн үлэлээбит. Онтон Саха Сиринээҕи кинигэ кыһатын эрэдээктэринэн, араадьыйа кэмитиэтин уус-уран литературнай салаатын эрэдээктэринэн үлэлээбит.
Биир кэмҥэ сымыйаннан буруйданан хаайылла (1942-43 сс.) сылдьыбыта. Онтон доруобуйата улаханнык мөлтөөн тахсыбыта. Кэлин бэрт уһуннук сэллигинэн ыалдьан, баара суоҕа 38 сааһыгар 1952 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт. Ол саҕана Куруһаала дьиэтигэр баар ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба түмэлигэр оркестрдаах панихида буолбут. Намҥа көмө илдьэн иһэн суруйааччы Николай Габышев көрдөһүүтүнэн Тулагыга тохтоон быраһаайдаһыыны тэрийбиттэр. Намҥа эмиэ кулуупка быраһаайдаһыы тэрийбиттэр.
Айар үлэтэ.
Үчүгэйдик уруһуйдуура, музыканы таптыыра. 1931 сылтан саҕалаан хоһооннору, ырыалары суруйбута. «Чаҕылҕан уоттара» диэн кинигэтэ 18 саастааҕар 1933 с. Күннүк Уурастыырап эрэдээксийэтинэн бэчээттэммитэ. 1935 с. иккис улахан кинигэтэ «Дабаан» тахсыбыта. 1937 с. «Хоһооннор, поэмалар» диэн үһүс кинигэтэ күн сирин көрбүтэ.
«Хайыһар» диэн 1942 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр суруллубут ырыата киэҥник биллибитэ, билигин да уостан түспэт ырыаларга киирсэр. «Герой туһунан ырыа» хоһооно эмиэ норуокка биһирэммитэ. 1944 с. «Саргылаах дойдута» диэн норуот хорсун быһыытын айхаллыыр хоһоонун хомуурунньуга тахсыбыта.
Сэрии кэннинэ Чаҕылҕан поэзията «Ыраах айан» (1948) уонна «Биһиги күннэрбит ырыалара» (1952) диэн кинигэлэринэн бэчээттэммитэ.
Тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр. Нуучча уонна тас дойду поэттарын сахалыы саҥардыбыта. Олор истэригэр: А. Пушкин «Бахчисарайский фонтан», «Русалка», «Моцарт уонна Сальери» айымньылара, Т. Шевченко «Сон», «Петрусь» поэмалара, М. Лермонтов, Н. Некрасов, Гейне, Гете уонна да атын поэттар хоһоонноро.