mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кычкин Яков Прокопьевич. Яков Прокопьевич Кычкин — дыраама тыйаатырын артыыһа.
Олоҕун олуктара.
Саха АССР үтүөлээх артыыһа Кычкин Яков Прокопьевич 1918 с. ахсынньы 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1937 с. Төҥүлү ситэтэ суох орто оскуолатын бутэрбитэ. 1940 с. П.А.Ойуунускай аатынан Саха драматическай театргыгар артыыс быһыытынан киирбитэ. Актерскай биографиятын Суорун Омоллоон “Айаал” трагедиятыгар кинээс уобараһыттан саҕалаабыта. Ол кэмтэн олоҕун саха театральнай искусствотын кытта ситимнээбитэ. Я.П.Кычкин 1981 с. олунньу 6 күнүгэр ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта. Билигин кини үтүө аата дойдутугар, Матта кулуубугар иҥэриллэн турар.
Айар үлэтэ.
Сэрии сылларыгар Ньурба театрыгар үлэлээн баран, Яков Покопьевич 1948-1949 cc. кэргэнинээн Мария Петровна Бубякиналыын Маттаҕа кыстаан олорон оскуолаҕа үлэлээбиттэрэ. Манна драматическай куруһуок тэрийэн кэнсиэрдэри, испиктээкиллэри туруораллара. “Ньургун Боотур” олоҥхоттон быһа тардыыны оонньоон туруоран нэһилиэнньэ биһирэбилин ылаллара эбитэ үһү. Ону таһынан, Яков Прокопьевич сценкаттан быһа тардан бэйэтэ оонньуура, “Лоокуут уонна Ньургуһун” испиктээкилтэн Күһэҥэй оруолун, Алексей Елисеевич Кулаковскай “Итирик бурсуй” хоһоонунан сценка уо.д.а. Кэлин Яков Кычкин Саха драматическай-музыкальнай театрын артыыһынан пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ.
Яков Прокопьевич М.Горькай 100 сааһыгар анаммыт “Түгэххэ” испэктээкилгэ бүтүн Россиятааҕы драма уонна оҕо театрдарын фестивалыгар Бубнов оруолун толоруутун иһин 1 степеннээх дипломунан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.
Наҕараадалара.
1968 с. Саха АССР үтүөлээх артыыһын Бочуоттаах аата иҥэриллибитэ.
Сигэлэр.
1. Саха АССР үтүөлээх артыыһа Яков Прокопьевич Кычкин. Сивцев С.Н. Дьокуускай. 2018
Протодьяконова Елена Николаевна. Олоҕун олуктара.
Протодьяконова Елена Николаевна 1952 сыллаахха Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Иркутскай государственнай педагогическай институтун бүтэрбитэ. 1975-1996 сс. – үөрэх эйгэтигэр, Бахсы нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ, 1996-2007 сс. – Саха Республикатын Наукаларын академиятын Гуманитарнай чинчийии институтун олоҥхо салаатыгар научнай үлэһитинэн, 2008 сылтан билиҥҥэ диэри Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо киинигэр сектор сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
Айар үлэтэ.
2003-2005 сс. Протодьяконова Е.Н. сүрүн бөлөххө тус кыттыытынан олоҥхо салаата саха героическай эпоһын киһи аймах тылынан уонна материальнайа суох култуурнай нэһилиэстибэтин уһулуччулаах айымньытынан ааттыырга Досьены оҥорсубута уонна бэлэмнэспитэ. 2005 с. бу сыралаах үлэ түмүгүнэн саха героическай эпоһын ЮНЕСКО киһи аймах тылынан уонна материальнайа суох култуурнай нэһилиэстибэтин уһулуччулаах айымньытынан биллэрбитэ.
2002 c. Олоҥхо киинин “Олоҥхо: начиональное и общечеловеческое” тиэмэтин чэрчитинэн илин эҥэрдээҕи улуустарга фольклорнай экспедицияны салайбыта, ол түмүгүнэн “Илин эҥэр улуустарга фольклор билиҥҥи туруга” научнай отчуоту оҥорон туттарбыта. Бу сылларга “Саха Боотурдара” диэн 21 туомнаах научнай-популярнай серияны таһаарыыга уонна тэрийиигэ үлэлээбитэ, серия 11 туомунан Кэбээйи улууһун олоҥхоһута И.А. Николаев-Куоҕас Уйбаан “Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө” олоҥхотун бэлэмнээн таһаарбыта. Эдбэх научнай-популярнай ыстатыйалар ааптара. Бу кэмҥэ Е.Н. Протодьяконова бастыҥ общественнай үлэтинэн биллибитэ, 1999-2007 сс. “Олоҥхо Ассоциацията” Өрөспүүбүлүкэтээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ эппиэттиир сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Олоҥхону харыстааһыҥҥа уонна тарҕатыыга киэҥ далааһыннаах тэрийэр-быһаарар үлэни ыыппыта. 2010 сылтан Олоҥхо Ассоциациятын секретариятын салайааччыта.
Республикатааҕы Олоҥхо киинин бары бөдөҥ бырайыактарын көҕүлээччитинэн уонна эппиэттээх толорооччутунан буолар. ЮНЕСКО-ҕа бэриллибит “План действий” чэрчитинэн кэскиллээх бырайыактары олоххо киллэрэр сыаллаах-соруктаах үлэ кини тус салалтатынан ситиһиилээхтик ыытыллар. Ол түмүгэр үгүс бырайыак үгэскэ кубулуйан, олоҥхону харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга уонна тарҕатыыга улахан суолтаты ыллыллар.
Наҕараадалара.
Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна, “Саха Өрөспүүбүлүкэтин педагогтар династиялара”, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына, Алаҕар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, П.А.Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата.
Марфа Петровна Куличкина. Олоҕун олуктара.
Саха дьахталларыттан биир бастакынан айар үлэ умсулҕаннаах дьарыгар ылларбыт поэтесса Марфа Петровна Куличкина 1929 с. от ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ улууһугар Доллу нэһилиэгэр Төбүрүөн диэн алааска төрөөбүтэ. Ийэтэ Александра Константиновна 1 Мөҥүрүөн нэһилиэгиттэн төрүттээх. Эрдэ тулаайах хаалан таайыгар иитиллибит. Аҕата Петр Павлович Куличкин (Бөтөкө) биир да кылаас үөрэҕэ суох эрээри айылҕаттан айдарыылаах ветеринар. Кини оҕо сааһа сэрии, кураан, сут, тулаайахсыйыы, өлүү-сүтүү ыар сыллырыгар эрэйи-кыһалҕаны билэн уйан сүрэхтээх, чараас дууһалаах лирик-поэт буолара эдэр сааһыттан биллибитэ.
Айар үлэтэ.
Суруйарга оскуола эрдэхтэн холоммута. Оскуола эркин хаһыатыттан саҕалаан, оройуон, республика хаһыаттарыгар араас темаҕа заметкалары, ыстатыйалары, фельетоннары, хоһооннору бэчээттэтэрэ.
Бастакы хоһоонноро 1949 с. «Колхоз кырдьыга», «Эдэр большевик» хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. Уопсайа икки сүүсчэкэ хоһоонуттан үс кыммыттан биирэ оройуон уонна республика хаһыаттарыгар, хаста да “Хотугу сулус” сурунаалга бэчээттэммитэ. Оччотооҕуга боростуой тыа сирин олохтооҕо аар-саарга аатырбыт поэттары быһа туһэн кинигэ таһаарар кыаҕа суох этэ. Ол иһин тыыннааҕар кинигэ таһаарбатаҕа. Арай 1991 сыллаахха Скрябин Илья Ильич сүүрэн-көтөн “Үрүҥ түүл” диэн дьоҕус кинигэни таһааттарбыта.
Тыыннааҕар кини суруйбут хоһоонноругар мелодистар мелодия айан үгүс хоһооннорун ырыа гынан көтүппүттэрэ. Ол курдук В. Ноев “Күөрэгэй”, Н. Сорокин “Үрүҥ түүн”, “Үрүҥ күн”, А. Варламова “Хомпоруун хотойдор”, А. Алексеев “Киэн тутта ыллыыбыт”, В. Васильев “Өлбүттэр сүрэххэ тыыннаахтар”, Е. Белолюбскай “Күн эйэ туһугар”, Г. Шахурдина “Алгыс ырыата”, “Таптыыбын эйиигин”, А. Дмитриев-Чүмэчи “Сибэкки биэрээри” уонна да атыттар.
Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 сыллаахха Аркадий Михайлович Алексеев музыкальнай театрга “Хагдарыйбыт ньургуһун” диэн поэтесса айымньыларыгар музыкальнай биэчэр тэрийбитэ.
2006 сыллаахха Иван Тарабукин “Сүүнэ тыл сүмэтин булларбын” диэн кинигэтэ бэчээттэммитэ. Бу хомуурунньыкка М.П. Куличкина бэчээттэнэ илин хоһоонноро киирбиттэрэ. 2015 сыллаахха Л. С. Аргунова хомуйан оҥорбут “Күөрэй дуу, күөрэгэйим” диэн үтүө киһини үйэтитэр үһүс кинигэ тахсыбыта. Марфа Куличкина хоһооннорун бэйэтэ сыанаттан ааҕара, культура эстафетатын хас да төгүллээх лауреатынан буолбута. Республикатааҕы фестиваль дипломанын аатын ыла сылдьыбыта. Культура министерствотын дипломнарынан, Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Иллэҥ кэмигэр саахымат оонньуурун сөбүлүүрэ, совхоз иһинэн ыытыллар күрэхтэһиилэригэр өрүү бириистээх миэстэни ылара. Олохтоох библиотекаҕа, оскуолаҕа учууталынан, интернакка сэбиэдиссэйинэн, иитээччинэн үлэлээбитэ.
Поэтесса 1988 с. олунньу 22 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Сигэлэр.
И.Н.Тарабукин Сүүнэ тыл сүмэтин булларбыан.../ Марфа Куличкина; – Дьокуускай: Сайдам, 2005. – 160 с.
Марков Сергей Константинович. Олоҕун олуктара.
Марков Сергей Константинович 1951 с. ахсынньы 25 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Константин Сергеевич Марков Чурапчы оройуонун Мэлдьэхси нэһилиэгиттэн төруттээх, үлэ, тыыл бэтэрээнэ.
Сергей оҕо эрдэҕиттэн үчүгэйдик уруһуйдуура, онон, 9 кылааһы бүтэрээт, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Училищетын 1972 c., тимиртэн, мастан, сэлии муоһуттан уус-уран оҥоһуктар маастара идэлээх бүтэрбитэ. Армияҕа сулууспалаабыта. Онтон 1976 с. Москватааҕы Строганов аатынан Үрдүкү художественнай промышленнай училищеҕа киирбитэ уонна 1981 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ.
1981 с. Сергей Марков Нерюнгри куоракка тиийэн Саха сирин Худфондатын мастарыскыайдарын филиалын төрүттээбитэ. Куораттар уонна бөһүөлэктэр аныгылыы уус-уран көстүүлээх, сахалыы тыннаах буолалларын туһугар араас саҥа идеялары, бырайыактары олоххо киллэртээбитэ. Кини чеканканан уус-уран үлэлэрэ “Россия эдэр сааһа”, “Төрөөбүт дойду устун” диэн бутун Россиятааҕы уонна “Сэбиэскэй Дальнай Восток” VII зонатааҕы уус-уран быыстапкаларга дьүүллүүр сүбэ саамай үрдүк сыанабылларын ылбыта.
1991 с. Сергей Марков ССРС Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ. Россия народнай худуоһунньуга, биир дойдулааҕа Афанасий Мунхалов кини туһунан маннык этэн турардаах: “Сергей Марков – үрдүк үөрэхтээх дьиҥнээх саха тимир ууһа, тимири ыллатар талааннаах худуоһунньук этэ, өссө үүнэр-сайдар кыахтааҕа, хомойуох иһин, оһолго түбэһэн бу олохтон эрдэ барбыта... Сергей норуот уус-уран айымньытыгар - Олоҥхоҕо элбэх үчүгэй үлэлэрдээх, суруйуулардаах”. Кини өссө Москваҕа устудьуоннуур сылларыгар Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотугар улахан болҕомтотун ууран, хас да үлэни саҕалаабыта. ол курдук, 1985 сыллаахха сахалартан биир бастакынан “Ньургун Боотурга” чеканкаттан олус интириэһинэй триптиҕи оҥорон, айан таһаарбыта.
Сигэлэр.
Чурапчы улууһун олоҥхоһуттара : антология/[хомуйан оҥордулар : М.А.Герасимова, Е.Н.Протодьяконова, Р.Н.Анисимов ; редкол. ; В.Н.Иванов (бас ред.), А.Н.Жирков, А.А.Кузьмина уо.д.а.]. – Дьокуускай : Алаас, 2015. – 368 с.
Лазарев Дмитрий Петрович. Олоҕун олуктара.
Лазарев Дмитрий Петрович 1910 сыллаахха Чурапчы улууһун Хоптоҕо нэһилиэгэр дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. 1932-1933 сылларга Алданнааҕы горнай техникумҥа үөрэнэ сылдьан каникулун кэмигэр Москва куоракка тиийэн 1933-1937 сылларга Москватааҕы бэчээт техникумугар киэһээҥҥи отделениятыгар киирэн 4 сыл үөрэнэн бүтэрбитэ. Сэттис кылааһы бүтэрэн баран, Хадаарга уонна Дьокуускайга кинигэ маҕаһыыныгар атыылааччынан үлэлээбитэ. Онтон Алданнааҕы хайа техникумун бүтэрбитэ. 1933 сыллаахха Москватааҕы редакционнай-издательскай техникумҥа үөрэнэ киирбитэ уонна күнүһүн корректордаабыт. 1937-1933 сс. “Якутгосиздат” Москватааҕы отделениетыгар техническэй редакторынан үлэлээбитэ. П.А.Ойуунускай 6 томнаах кинигэтин бэлэмнээһиҥҥэ кыттыыны ылбыта. Бу кинигэлэр оттискалара таҥыллан бэчээккэ бэлэмнэниллибитэ, ол эрээри Ойуунускай репрессияламмытынан бу үлэ Дьокуускайтан дьаһал кэлэн тохтотуллубута. Онтон 1939-1940 сс. “Кыым” хаһыат редакциятыгар выпускающайынан үлэлээбит. Ити кэнниттэн дойдутугар Дириҥ, Төлөй оскуолаларыгар нуучча тылын учууталынан үлэлээбитэ. Кэбээйи оройуонугар Сииттэ начальнай оскуолатыгар директордаабыта. 
Айар үлэтэ.
1941 сыллаахха Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин иһинэн Тыл уонна литература институтугар олоҥхо тиэкистэрин хомуйан суруйар үлэҕэ ылыллан, муус устар ыйтан Хайахсыт олоҥхоһута И.Г.Теплоухов-Тимофеев “Иэйэхсит сиэнэ эриэн эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн” олоҥхотун суруйан саҕалаабыта. Ол эрээри бу сыл бэс ыйыгар Аҕа дойду сэриитэ саҕаланан юу үлэ тохтотуллубута. 1945 сыл салгыы суруйан ССРС Сибиирдээҕи академияларын Дьокуускайдааҕы архыыбын фондатыгар от ыйыгар туттарбыта.
Лазарев Дмитрий Петрович — хоту көһүрүллүү кыттыылааҕа, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, ССРС автомобильнай уонна шоссейнан суолларын бочуоттаах үлэһитэ.
Наҕараадалара.
Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Б. э. инн. II үйэ. Биһиги эрабыт иннинэ II үйэ
Б. э. инн. III үйэ. Биһиги эрабыт иннинэ III үйэ
Б. э. инн. IV үйэ. Биһиги эрабыт иннинэ IV үйэ
Б. э. инн. V үйэ. Биһиги эрабыт иннинэ V үйэ
Ырх Битиг. «Ырх Битиг» («Таҥха кинигэтэ», Ïrq bitig, нуучч. -- Книга гаданий) — быһа холоон IХ үйэҕэ суруллубут былыргы түүрдэр пааматынньыктара. Уйгур каганатын саҕанааҕы кэмҥэ былыргы түүр бичигинэн суруллубут, 13,75х8,75 см кээмэйэдээх, 104 сирэйдээх дьоҕус кинигэ.
Булууллуута уонна чинчийии.
"Таҥха кинигэтин" А.Стейн диэн археолог 1907 сыллаахха Кытай Ганьсу провинциятын Дуньхуан оазиһыттан быһа холоон сүүрбэччэ биэрэстэлээх сиргэ турар "1000 будда хайатын хаспаҕа" диэн храм үлэһиттэн атын кинигэлэри кытта холбуу ылбыт. Бу кинигэни аан бастаан Вильгельм Томсен диэн Дания тюрколога чинчийэн, дьон билиитигэр таһаарбыт. "Ырх Битиг" билигин Лондоҥҥа Британия түмэлигэр хараллан сытар.
И.В. Стеблева кинигэ тиэкиһин хоһоон форматыгар киллэрбитэ. 2005 сыллаахха "Таҥха кинигэтэ" нууччалыы тылбаастанан тахсыбыта. Тылбаасчыт - А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Преловскай. 
Ис хоһооно.
Кинигэ "аччыгый динтардарга" уонна "бурвагурдарга" -- манихей общинатын сулууспалаахтарыгар -- ону таһынан уопсастыба көннөрү чилиэннэригэр анаммыт. 65 поэтическай кэрчиктэртэн турар. Ол кэрчиктэргэ олох-дьаһах араас быһыыта, кыыл-сүөл, быһыы-майгы ойууланар. Кэрчиктэр бары "ол -- үчүгэй" эбэтэр "ол -- куһаҕан" диэнинэн түмүктэнэллэр. 
Ити кинигэнэн хайдах таҥхалыыллара быһаарыллыбатах. Сорох учуонайдар этэллэринэн, Ырх Битиг түүлү тойоннуур кинигэ буолуон сөп. 
Тиэкис холобура.
Анатолий Преловскай нууччалыы тылбааһыттан
 10. Мин -- хорсун баабырбын, турабын хомус быыһыгар дьааһыйа, тыыллан.
Бил: ол -- куһаҕан
куһаҕан уонна хомолтолоох.
23. Эдэр уол тыаттан
Кэҕэ элэмэс кутуругун булбут --
Султаан курдук куорсуну
Бэргэһэтигэр анньыннын...
Ол -- олуч үчүгэй
Дьолго дииллэр.
Карлуктар. Карлуктар (, уйг. қарлуқлар, туркм. "garlyklar", каз. "қарлұқтар", кирг. "карлуктар") — VIII-XV үйэлэргэ Орто Азия сиригэр-уотугар олоро сылдьыбыт былыргы түүр биис-ууһа уонна племенной холбоһуга.
XIV—XVII үү. карлуктар тустарынан источниктар.
«Родословная туркмен» үлэҕэ сурулларынан, былыргы каруктар Огуз-хан сэриитигэр киирсэллэрэ. Ол гынан баран кини аҕа ууһуттан тымыр-сыдьаан тардыбат иллэр ахсааннарыгар киирэллэрэ. «Джами ат-таварих» үлэҕэ ахтылларынан, карлуктар туркменнар састааптарыгар киирэллэрэ. . 
Устуоруйа.
Карлуктар туһунан бастакы сибидиэнньэ V үйэҕэ ахтыллар. Кинилэр бастаан Алтаай уонна Балхаш күөл икки ардыгар олорбуттар. Көс олохтоох, сүөһү иитэй, булдунан-балыгынан дьарыктанар, кэлин биир сиргэ олорор буолбут омук эбит. Сыыйа сир оҥоһуутунан дьарыктаммыттар. Кинилэр Түүр каганата ыһыллыбытын кэннэ үүнэн:үрдээн барбыттара.
Карлуктар салайааччыларын «ябгу» эбэтэр «джабгу» дииллэрэ . Бастаан джабгу ставката Суяб куоракка баара (Чу өрүскэ), ол эрээри 940 сыллаахха Или өрүс үрдүгэр турар Койлык куоракка көспүтэ. Күн бүгүн ол куорат таһыгар Койлык диэн сэлиэнньэ баар (Казахстан Алматинскай уобалаһа).
Үөскээһиннэрэ.
«Родословная туркмен» үлэҕэ сурулларынан, былыргы каруктар Огуз-хан сэриитигэр киирсэллэрэ. Ол гынан баран кини аҕа ууһуттан тымыр-сыдьаан тардыбат иллэр ахсааннарыгар киирэллэрэ. «Джами ат-таварих» үлэҕэ ахтылларынан, карлуктар туркменнар састааптарыгар киирэллэрэ.
Аан бастаан карлук биис-уустарын холбоһугар үс аҕа ууһа киирэрэ. Олор ортолоругар саамай улаханнара, элбэх ахсааннаахтара чигил этэ. Карлуктар билиҥҥи сорох узбектар уонна уйгуурдар төрүттэрэ буолаллар.
XI үйэҕэ Караханидтар судаарыстыбаларыгар олорбут, түүр улуу филолога уонна лексикографа, «Диван лугат ат-турк» диэн түүр тылын энциклопедия-тылдьыта буолбут үлэ ааптара Махмуд аль-Кашгари, карлуктары түркүмүөннэргэ киллэрэрэ.
Л. Н. Гумилёв карлуктары былыргы түүрдэри кытта сибээстиирэ. Кини этэринэн, карлуктар тюркюттэр биир салаалара этилэр. Тюркюттэр, Гумилев этэринэн, монгол тыллаах кэлии омуктар түүр тыллаах Алтаай омуктарын кытта холбоспуттарын түмүгэр баар буолбуттар. 
Палеогенетика.
Икки карлуктан J2a-Z7706 гаплогруппа көстүбүтэ. Урут ол гаплагруппа сакаларга көстөн турар.
Тескей-Ала-Тоо. Теске́й-Ала́-То́о, ону тэҥэ Терскей-Алатау, Терске́й-Ала́-То́о (, ) — Киргизия уонна Казахстан сирдэринэн тайаан сытар сис хайа. 
Усторуйата уонна этимологията.
Кыргыыс ССР саҕанааҕы каарталарга сис хайаны «Терскей Алатау» эбэтэр «Терскей Ала-Тау» диэн бэлиэтииллэрэ.
 диэн кыргыыс тылыттан "хаардаах хайа" эбэтэр "мэҥэ хаардаах хайа" диэн тылбаастанар. «Терскей» диэн тыл суолтата -- «күнэ суох (күлүк) өттө» — хайа хотугу сирэйэ.
Географията.
Терскей-Ала-Тоо сис хайа Киргизия хотугулуу-илиҥҥи өттүттэн саҕаланар уонна соҕуруу Иссык-Кулунан бүтэр. 375 килэмиэтир усталах, Каракол (урукку Пржевальск) туһаайыытынан үрдүгэ 5281 км тиийэ (Караколь чыпчаала). Хайа орто үрдүгэ быһа холоон 4500 м.
Терскей-Ала-Тоо хайах Тянь-Шань хайа ситимин иккис үрдүк сирэ, Победа чыпчаалын уонна Хан-Тенгри кэннэ (кирг. "Хан-Теңири"); манна барыта 1081 км² иэннээх 1100 мууһуруу баар .
Терскей-Ала-Тоо хайа мууһуруутун улахан аҥаара Иссук-Куль диэки хайыһан турар хотугу сирэйдэригэр баар. 
Терскей-Ала-Тоо хайа ол элбэх кэрэ, кырасыабай сирдэрдээх: Алтын-Арашан, Барскоон, Джеты-Огуз, Каракол. Ол курдук, биир күн иһигэр кумах хайалары, тыытыллыбатах ойуурдары, хаардаах чыпчааллары көрүөхх сөп. Хас биирдии хайа хапчаана бэйэтэ туспа уратылаах, хатыммат кэрэлээх.
Шаньюй. Шанью́й (кит. трад. 單于, упр. 单于, пиньинь chányú, палл. чаньюй) — хун баһылыгын титула. Гун биис-ууһун аристократията талара, үйэ тухары талыллара. Аҕа ууһун сүбэтин кытта бииргэ салайара, сүрүннээн, хун биэс биис-ууһун 24 аҕа ууһун кытта. 
Кытай хронистара ити титулу ыраахтааҕыга тэҥнииллэрэ (ван), ол гынан баран, сорох сылларга, гунн шаньюйа Императорга дьүөрэлэнэрэ (Хуан-ди).
Лев Гумилёв Шаньюйу «пожизненный президент» диэн ааттыыра.
Шаньюй диэн тыл үөскээһинэ.
Всеволод Таскин этэринэн, «шанъюй» диэн титутул икки тыл — шань и юй -- холбоспуттарын түмүгэр үөскээбиттэр. Бастакы тыл "san" — «почёт», «уважение» диэн түүр төрүттээх тылтан; иккис -- «дом». Онон титул «ытыктанар дьиэ» диэн өйдөбүллээх, ити титулу илдьэ сылдьар киһи күҥҥэ тэҥнэнэрэ. 
Хун монархиятын үөскээһинэ.
Кытай летопистарыгар сурулларынан, хуннар төрүттэрэ Ся Чуньвэй принц, атын эттэххэ, Хунну Шицзу (предок Хунну) эбит. Кини көс олоҕу талбыт уонна "Люаньти диэн" хун династиятын төрдө буолбут. Суруйалларынан, өссө Юя кэмин саҕана Кытай хотугу истиэптэригэр Хяньюнь, Хуньюй, Шаньжун биис-уустара олорбуттар, Чуньвэй бэйэтин дьонун кытта кинилэргэ кэлбит.
Хун Шаньюйдарын испииһэгэ.
Хуннарга шаньюйдар династиялара "Луаньти" дэнэрэ (кит. трад. 欒提, упр. 栾提, пиньинь "Luántí"). Ол гынан баран, кэлэр киһи нэһилиэстибэни хайдах быһыылаахтык тутуохтааҕын туһунан чопчу бэрээдэктэрэ суоҕа. Нэһилиэстибэ кэс тылынан бэриллэрэ, уочаратынан барара (инититтэн биитигэр), кинээстэр быыбардыыллара (арыт саҥа шаньюйу кини быччы удьуоруттан буолбакка, аймахтарыттан талаллара)
Цзюйдихоу династията.
Арааһа, Модэттэн төрүттээхтэр. Ол гынан баран үрдүкү аристократияҕа киирсибэттэр этэ. Цзюйдихоу чүгэй байыаннай салайааччы буолан шаньюйунан талыллыбыт.
Хуяньди династията.
Модэ удьуоруттан үөскээбит дьон аймахтарыттан үөскээбиттэр. 
Хуяньди династиятын чөлүгэр түһэрии.
Хуханье Модэ 8 көлүөнэ сыдьаана этэ. 
Хотугу хуннар династиялара.
Аан бастаан Пуну удьуордара салайбыттара, ол гынан баран, кинилэр ааттара биллибэт. Ол кэннэ Хуянь ууһа салайар буолбут. 
Соҕуруу Хуннар династиялара.
Хань Империятын былааһыгар олорбуттара, кинилэртэн тутулуктаах этилэр. Нэһилиэстибэни чопчу быраабылынан туталлара: улахан убайыттан -- кыраҕа, онтон улахан убай оҕолоругар.
Ананар шаньюйдар.
Бу шаньюйдары аатыгар эрэ Кытай императора аныыра.
Сойот тыла. Сойот тыла эбэтэр сойот-цаатан тыла (сойоттуу: "сойыт тыл") – Бүрээт сирин Ахын аймаҕар уонна Моҕол сирин Дархат аймаҕар олорор аҕыйах ахсааннаах сойот омугун тыла. Сойот тыла түүр тылларын ахсааннарыгар киирэр уонна тыва, тофа тылларыгар майгынныыр.
Сойот уонна түүрдэр тыллара.
Сойоттор бэйэлэрин "сойыт" дэнэллэр, ол иһин төрөөбүт тылларын "сойыт тыл" дииллэр. Ыаллыы олорор бүрээттэр кинилэрин "һоёд", тофалар "һаазууд" диэн ааттыыллар. Сойот тыла түүр тылларыгар киирсэр уонна тофа тылыгар чугас. Ол иһин сойот тыла түүр тылларын Сайаан бөлөҕөр киирэр.
Аатырбыт түүр тылларын чинчийээччи Н.А. Баскаков этэринэн сойот тыла түүр тыллар уйгуур-оҕус бөлөҕүн уйгуур-түкү салаатыгар киириэхтээх.
Тарҕаныыта.
Сойот тыла икки улахан бөлөххө арахсар: Бүрээт сирин Ахын аймаҕар тарҕаммыт "сойыт тыла" уонна Моҕол сирин Дархат аймаҕар тарҕаммыт "цаатан" ("туъһа") тыла. Бу бүтэһик эмиэ икки салаалаах: "цаатан-уйгуур" уонна "уйгуур-урааҥхай".
1930-с сылга диэри сойот тыллаахтар сүрүннээн Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр Ильчик диэн сиргэ олорбуттара уонна таба иитээһининэн дьарыктанар этилэр. Ол кэннэ сойоттор биир сиргэ олорорго күһэллибиттэрэ уонна Сорок, Боксон, Хурга, Орлик диэн бөһүөлэктэргэ олохсуйбуттар. 1993-с сылга диэри сойоттору бүрээт омугун биир бөлөҕө дии саныыллара, ол иһин сойоттор уонна кинилэр тыллара туспа статуһа суох этэ (ол кэмҥэ сойоппун дэнээччи ахсаана 500 киһи кэриҥэ этэ). 1993 с. Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүк Сүбэтэ сойоттору туспа омук быһыытынан билинэр уонна Сорок бөһүөлэккэ кииннээх Сойот омук тыа сүбэтин тэрийэр. 2010 сыллаах биэрэпис көрдөрбүтүнэн сойоттор ахсааннара элбээн 3608 буолут.
Сойот тылын алпаабыта.
Сойот тылын алпаабыта, атын Арассыыйа омуктарын суруктарын курдук, нуучча суругар олоҕурар. 2003 сылга тахсыбыт «Сойотско-бурятско-русский словарь» диэн кинигэҕэ туттуллубут алпыыбыт маннык:
Ташкеннааҕы телебашня. Ташкент башнята
Ташкеннааҕы телебашня - телевизионнай уонна радиовещательнай башня, Ташкент Юнусабад оройуонугар, метро "Бодомзор" диэн станциятыттан чугас турар. Үрдүгэ - 375 миэтирэ.
Кини, Киин Азия, сылдьарга аһаҕас смотровой площадкалаах саамай үрдүк уонна 420 миэтэрэ үрдүктээх Экибастузтааҕы ГРЭС буруотун турбатын кэнниттэн Киин Азияҕа иккис үрдүк тутуу буолар.
Маҥнай, телебашня бырайыага Багдадка анаан, куонкурус түмүгүнэн Керим Касем көрдөһүүтүнэн оҥоһуллубута. Ол эрээри, Иракка байыаннай переворот буолбутунан сибээстээн, башня тутуллубакка хаалбыта.
Олоххо киирбэккэ хаалбыт бырайыагы, Шараф Рашидов өйөөбүтэ. Ташкеҥҥа телебашня туруохтаах миэстэтин көрдөөн саҕалаабыттара.
Телебашня, 1978 с.саҕаланан, 6 сыл устата тутуллубута.
1985 с. тохсунньу 15 күнүгэр үлэҕэ киллэриллибитэ.
Телебашня ыстаалтан оҥоһуллубут. Хас биирдиитэ 93 м.үрдүктээх үс коническай атахха өйөнөр. Эргийэ турар, кыһыл(104 м.үрдүккэ) уонна күөх(98 м.үрдүккэ) турар икки саалалаах ресторааннаах. Төгүрүк смоторовой площадкатын үрдүгэ 94 м. Үс скоростной, Thyssen Krupp концерҥҥа оҥоһуллубут лииптэрдээх.
Телебашня сигнала Ташкеҥҥа уонна Ташкент уобалаһыгар бүтүннүү, Сырдарья уобалаһыгар уонна Казахстан соҕуруу оройуоннарыгар сорох сирдэригэр эрэ тиийэр. Телебашня элбэх министиэристибэлэр уонна биэдэмистибэлэр, коммерческай тэрилтэлэр сибээстэһэллэригэр туттуллар. Киниэхэ Узбек гидрометрологическай киинин үөһээттэн кэтээн көрөр комплекснай станцията туруоруллубут.
1986 с.от ыйын 19 күнүгэр, телебашня туттарыгар, В.В.Лобанкин хамандыырдаах, иһигэр"Узбекфильм" киностудия съемочнай группалаах, Ми-8 бөртөлүөт иҥнибит.
Вертолёт Анхор канал аттыгар сууллубут. Иһгэр баар 6 киһи өлбүт. Бөртөлүөттэн уһуллубут сэбиэскэй Ташкент панорамата, "Алмазный пояс" диэн киинэ саҕаланар уонна бүтэр кадрдарыгар, титрдарын кытта киирбиттэр.
Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло. Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло (олбоххо олорбут кытайдыы аата: 骨咄禄毗伽阙可汗, пиньинь: "gudulupigaquekehan"; кытайдыы тус аата: 骨力裴罗, пиньинь: "gulupeiluo") – 744–747 сс. Уйгуур хаҕанатын баһылыга.
Салайар кэмэ.
Пэйло 744 с. былааска кэлэн баран хаҕанат ордуутун Орхоҥҥо баар Хара-Балгаска көһөрбүтэ. Уйгуур хаҕаната тоҕус-оҕус диэн тоҕус аҕа уустаах этэ: Яологэ эбэтэр Яглакар (藥羅葛; хаҕан аҕа ууһа), Худугэ эбэтэр Утуркар (胡咄葛), Хулоу эбэтэр Турламвюр (кюрламвюр; 啒羅勿), Могесичи эбэтэр Бокасыкыр (боксыкыт; 貊歌息訖), Ауди эбэтэр Авучаг (阿勿嘀), Гэса эбэтэр Карсар (касар; 葛薩), Хувасу эбэтэр Хогорсув (斛嗢素), Яугэ эбэтэр Ягамвюркар (ябтукар, ябтюкар; 藥勿葛), Сияу эбэтэр Хиеймвюр (аявир; 奚牙勿). Алта "тэлэ" аҕа ууһа, ол эбэтэр бугу, хунь, байырку, тонгра, сыге уонна киби, уйгуурдары кытта тэҥ туруктаах этилэр. Уон биир бас бэриммит басмал уонна карлук аҕа ууһа уйгуур сэриитин сүрүн күүһэ этилэр.
Пэйло тас политикатыгар түүрдэри утары Кытайы кытта доҕордоһор этэ. 745 с. уйгуурдар Баймэй-хаан Кулун-бэг диэн ааттаах түүр хаҕанын өлөрбүттэр уонна кини төбөтүн Кытайга ыыппыттар. Кэлиҥҥи икки сыл устата Уйгуур хаҕаната күүһүрэр, сирэ кэҥиир.
747 сыллаахха Пэйло өлөр, саҥа хаҕан кини уола Мойан-чур буолбут.