mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Чечняҕа гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессиялар. Чечняҕа гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессиялар 2012 сыллаахтан Рамзан Кадыров уурааҕынан барар, ол эрэн 2018 сыллаахха биирдэ ити туһунан биллибитэ. 2017 сыллаахха Чечняҕа саамай улахан гейдары уонна лесбиянкалары утары бултааһын барбыта, ол түмүгэр 3 тыыһынча гей уонна 2 тыыһынча лесбиянка сураҕа суох сүппүттэрэ. Грознай куоратка уонна кини аттыларынааҕы кытыы куораттарга дьону пыыткалыыр сирдэр бааллара биллибитэ, үксэ полициа отделларыгар баара биллэр. 
Ольга Баранова көмөтүнэн 151 гейдары уонна 100 лесбиянкалары Канаадаҕа куоппуттара. 
Сүрүннээн Чечняҕа Судан уголовнай кодекса туттуллар, ол онно гейдар уонна лесбиянкалар өлүөхтээхтэр, киһи буолбатахтар диэн шариат һокуона көҥүллүүр.
Мыыла үллүүтэ. Мыыла үллүүтэ экономикаҕа () — термин, үксүн ханнык эрэ табаарга, акцияҕа эбэтэр облигациаҕа сыаната дьиҥ экономика балаһыанньатыттан аһары үрдүүрэ. Дьиҥнээх мыыла үллүгэ эстэрин курдук экономикаҕа мыыла үллүгэ эмиэ эстэр, ол эбэтэр фондовай рынок сууллуон сөп.
Эрдэ эбэтэр хойут ырыынагы көннөрүү буолар, актив сыаната сөптөөх суолтаҕа төннөр. Как корректирование происходится нашее первоначальное надо кучаю. Онон инвестордар ортолоругар паникаҕа тириэрдэр уонна актыып инники падкатын атыыга таһаарар. Сыана сыыйа үрдээһинин бытааннык кэтэн мыыла хабаҕын санатар, түргэнник көннөрүү процеһа «экономическай хабах»үөскээһинэ быһаарар.
Экономическай хабааттыылар инвестордарга дезинформациялыыллар, национальнай инвестиционнай быһаарыылар ассоциацияланаллар уонна тиһэҕэр, активтарга уонна сирэйдэргэ улахан хоромньуну аҕалаллар. Улахан кээмэйдээх хоромньу бүтүн салааларга, локальнай уонна глобальнай үп- харчы тиһиктэригэр кубулуйар.
Содула.
Дьиҥнээх рынокка табаар дьиҥнээх сыанатын буларга ыарахан буолан, быраабыла курдук, соһуччу сыана эмискэ түһүүтүн кэнниттэн пост- фактум эрэ көстөллөр. Маннык охтуу «схлопение» хабахтааҕа биллэр. Уонна үүнүү, хабахтааһын үтүө холобурдарынан буолаллар, нормальнай рынок усулуобуйата буолар түбэлтэтигэр тирэҕирэн сыананы халбаҥнатыахха сөп. Экономика хабыллар сыаналара үксүгэр араас хабааннаах, ирдэбил уонна этии хабааннаһыыларыттан эрэ быһаарыллар кыахтара суох.
Экономическай хабахтар, уопсайынан, нефтэн түҥэтиигэ уонна ресурсалары ороскуоттааһыҥҥа тириэрдииттэн, экономикаҕа буортулаахтар диэн ааҕаллар. Ону таһынан экономическай хабаҕы ыытыыга, үгэс курдук, экономикаҕа олус элбэх капиталы суох оҥоруохха уонна уһун түһүүнү үөскэтиэххэ сөп. Бириискэлэр уһун кэмнэрэ спад кэмигэр уһатыллыан сөп, 1930- с сылларга уонна Японияҕа, хамсаабат баай- дуол буумун кэмигэр, 1990- с сыллардааҕы улахан депрессия кэмигэр. Хабах содула национальнай экэниэмикэни кураанахтыыр эрэ буолбакка, кыраныысса таһыгар хардарар кыахтаах.
Экэнэмиичэскэй хабахтары өссө биир дьоһун суолталаах аспект — кинилэри кытта бииргэ үлэлээһин үгэскэ кубулуйбут үгэскэ кубулуйда. Ырыынак кыттааччылара баай- дуол сыанатын толуйарга дьулуһаллар. Үгүс кэтээн көрөөччүлэр ордук Великобританияҕа, Австралияҕа, Испанияҕа уонна АХШ чаастарыгар баай- дуол ырыынактарыгар холобур буолбуттарын курдук. Хабах соһуччу хабахтаатаҕына, уларыйыылаах активтары тутааччылар бэйэлэрэ ороскуоттарын быһарга дьулуһаллар, ол түмүгэр экономическай үүнүүнү уонна кризиһи дириҥэтиигэ тиэрдэр.
Онон киин баан соруга-спектакль активтарын уонна активтарын сыаналааһын уонна ылынар дьаһаллары ылыы буолар. Итинник дьаһал үгэс курдук рефинансирование ставкатын элбэтии, ол аата иэс сыаната эмиэ үрдээһинэ буолар.
Хабах ырыынакка сайдар кэмигэр биржевай хабах диэн ааттанар. Быраабыла курдук, көннөрү «оҕус» биржатын эрдэттэн араарар уустук.
Хабаҕы таайыы.
Хабаҕы тиэйдэххэ, үгэс курдук, урукку экономика модела (катастрофа) уонна оннооҕор саҥа модель биллэр буоллаҕына, чопчу билиллэр кыаҕа суох.
Россети. Россети (Арассыыйа электроэнергия ситимнэрэ, ол эбэтэр Арассыыйа ситимнэрэ), улахан тэрилтэ, Аан Дойдуга биир улахан электричество оҥорон таһаарар уонна тардар ситимниир тэрилтэтэ.
Mallinckrodt Pharmaceuticals. Mallinckrodt Pharmaceuticals (Маллинкродт Фармасьютикалс), Ирландия фармацевтической тэрилтэтэ, дженериктары уонна опиум наркотиктартан эмнэри оҥорор. АХШ, Канаада уонна Кытай 70% наркотическай эмтэрин оҥорор. 2017 сыллаахха АХШ уонна Кытай Mallinckrodt Pharmaceuticals тэрилтэни дьону наркотикка олордор диэн суудка биэрбиттэрэ, ол кэнниттэн тэрилтэ 1 ый иһигэр акциалара 98% түспүтэ. Билиҥҥи кэмҥэ акцияларын ылар сүбэлэммэт , инвестициа оҥорор кутталлаах, тэрилтэ эстэр куттала баар, ол эбэтэр банкрот (Атырдьах ыйын 4 чыыһылатын 2020 кэмигэр).
Полиметалл Интернешнл. «Полиметалл» — Арассыыйа кыһыл уонна үрүҥ көмүһү, алтаны уонна сотору платина рудаларын хостуур хампаанньата. 1998 сыллаахха олохтоммута. Төбө офиһа Санкт-Петербургка баар.
Полүс (тэрилтэ). Полүс (Урукку аата Полүс Кыһыл көмүс, нууччалыы Полюс Золото), Арассыыйа саамай улахан кыһыл көмүс хостуур тэрилтэтэ.
Петропавловск (холдинг). Петропавловск диэн улахан таас хайалары уонна кыһыл көмүс хостуур тэрилтэ. Арассыыйа тэрилтэтэ, ол эрэн Улуу Британияҕа регистрациалаах.
Сайыны анаарыы. Сайыны анаарыы — көстөн ааспыт сайыҥҥы чээлэй күөҕү атаарыы буолар. 
Бүппэт тыыннаах бүтүн олоххо махтаныы, киниэхэ үтүө санааны этии — Айыы итэҕэлин атырдьах ыйынааҕы иккис туома. Маны отчуттар судургутук кыдамаһа алгыһа дииллэр. 
Айыы итэҕэлигэр бу туом үс суол өрүттээх. Бастакыта, илэ көстөр айылҕаҕа махтаныы. Иккиһэ, анаарыы иччитигэр хайыһыы. Үсүһэ, салгын куту Аан Дьааһыҥҥа көтөҕүү.
Boston Dynamics. Boston Dynamics диэн АХШ роботтары оҥорор тэрилтэтэ. DARPA сакааһынан BigDog байыаннай роботы оҥорбутунан биллэр. 
Хампаанньа бэрэсидьиэнэ Марк Райберт, 1992 сыллаахха Массачусетс технология институтун инженердэрин түмэн тэрийбит.
Куоска күнэ. Куоска күнэ — куоскаҕа аналлаах аан дойдуга атырдьах ыйын 8 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. Бу күн дьон куосканы өрө туталлар, кинини таптыылларын, ытыктыылларын көрдөрөллөр.
Аан дойдуга бу күнү бэлиэтиири 2002 сыллаахха Animal Welfare пуонда көҕүлээбитэ. Сорох дойдуларга атын күҥҥэ эмиэ бэлиэтииллэр. Холоубр, Арассыыйаҕа кулун тутар 1 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Арассыыйаҕа куоска саас биир бэлиэтэ, кулун тутар ый "куоска ыйын" быһыытынан ааҕыллар. Бу бырааһынньыгы 2004 сыллаахха Куоска Москубатааҕы түмэлэ уонна «Кот и пёс» диэн сурунаал эрэдээксийэтэ бэлиэтиир буолбуттара. 
АХШ-ка куоска күнүн алтынньы 29 бэлиэтииллэр. Куоска күнүн саайта кэпсииринэн, бу бырааһынньык 2005 сыллаахтан Америка кыылы эрэйдиири утарар уопсастыбатын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр.
Японияҕа Куоска күнэ олунньу 22 бэлиэтэнэр. Дьоппуон тылыгар куоска саҥата «нян-нян-нян» диэнинэн бэриллэр, оттон «нян» дьоппуон тылыгар «икки» сыыппара, ол иһин «икки-икки-икки» диэни иккис ый 22-с күнэ диэн көрүөххэ сөп. Бу күн Токио куоракка куоска бэстибээлэ ыытыллар, ураты дьоҕурдаах куоскаларга бириис биэрэллэр. Бырааһынньык 1987 сылтан ыытыллар.
Польшаҕа Куоска күнэ олунньу 17 бэлиэтэнэр. Бырааһынньык кыттыылаахтарын сабынан оонньотоллор, араас өҥнөөх сапка сууламмыт куоскалары хаартыскаҕа түһэрэллэр..
Италияҕа сэтинньи 17 күнүгэр хара куоска күнүн бэлиэтииллэр. орто үйэлэргэ дьон хара куосканы абааһы кыыла дии саныыра. Билигин итальянецтар ол буруйдарын боруостаан, атын дьоҥҥо куоска туох да буруйа суоҕун санаталлар. 
Бельгияҕа үс сыл буола-буола ыам ыйын иккис баскыһыанньатыгар Ипр куоракка Каттенстут диэн куоска параадын ыыталлар.
Семенов Сергей Иннокентьевич. Семенов Сергей Иннокентьевич — Саха сиригэр быар сыстыганнааах ыарыыларын чинчийэр учуонай, ХИФУ Мэдиссиинэ институтун Чинчийэр киинин үлэһитэ, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна, мэдиссиинэ билимин дуоктара.
1960 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Эдьигээҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата Иннокентий Степанович Куонараттан төрүттээх Орбодо ойуун (Семенов Степан Семенович) уола этэ, ийэтэ Мария Афанасьевна Иван Канин диэн Иркутскайтан төрүттээх сыылынай сиэнэ. 
Төрөппүттэрэ эрдэ өлөннөр икки убайын уонна эдьиийин кытта эбэтигэр Филиппова Ульяна Гаврильевнаҕа иитиллибиттэрэ. Убайа, киниттэн уон сыл аҕа Иннокентий медфакка үөрэнэ сылдьан үһүс куурустан ыараханнык ыалдьан уурайбыта, ону таһынан ыалдьа сытар ийэтин көрөр этэ. Онон оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар быраатыгар Сергейгэ, дьонуҥ уонна эбэҥ баҕатын толорон хайаан да быраас буолуохтааххын диэн эппитэ идэтин таларыгар көмөлөспүтэ.
Өр сылларга Дьокуускай 1 нүөмэрдээх клиническэй балыыһатыгар Инфекционнай отделениеҕа үлэлээбитэ, уустук ыарыһахтары эмтээн санитарнай авиацияннан Саха сирин улуустарын барытын кэрийбитэ. Булуҥ улууһун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ. 
2000 сыллаахха Санкт-Петербурга Д гепатит тиэмэтигэр мэдиссиинэ билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбитэ. В, С уонна дельта гепатиттар Саха сиригэр уратыларын чинчийэн, 2007 сыллаахха Москубаҕа ол үлэтин ситиһиилээхтик көмүскээн билим дуоктара буолбута.
Тас дойдулар уонна Арассыыйа учуонайдарын кытта элбэх чинчийиилэри ыытан, ол түмүгүнэн араас таһымнаах кэмпириэнсийэлэргэ дакылаат оҥортуур, аан дойду уонна Арассыыйа билим сурунаалларыгар ыстатыйалара тахсаллар.
Дмитрий Иванович Донской. Дми́трий Ива́нович (; алтынньы 12 1350, Москуба — ыам ыйын 19 1389, Москуба), Куликово кыргыһыытыгар кыайыытын иһин Донской диэн ааттаммыт — Москуба кинээһэ (1359) сылтан, Владимир улуу кинээһэ (1363 сылтан). Иван II Кыһыл иккис ойоҕуттан Александра Ивановнаттан уола.
Дмитрий салайар кэмигэр Москуба княжествота нуучча сирдэрин бэйэтин тула түмэр кииннэртэн биирдэрэ буолбута, Владимир улуу княжествота Москуба кинээстэрин нэһилиэстибэннэн бэриллэр сирдэрэ буолбута, ол эрээри Тверь уонна Смоленскай княжестволара Москуба дьайыытыттан тахсыбыттара. Алтан Ордуу сэриилэрин иккитэ кыайбыта эрээри Нуучча улууһа Монгуол судаарыстыбатыттан тахсыбатаҕа, Куликово кыргыһыытын кэнниттэн өссө да биир үйэ тухары түһээн төлүү олорбута. Маны таһынан Москубаҕа кини кэмигэр таас кремль тутуллубута.
Олоҕун олуктара.
1359 сыллаахха аҕата Кыһыл Уйбаан өлбүтүн кэннэ Дмитрий 9 сааһыгар кинээс буолбута. Кыра эрдэҕинэ Москуба княжествотын кини оннугар Алексий (Алексей Федорович Бяконт) митрополит салайбыта. Кыһыл Уйбаан аҕатыттан Иван Калитааттан ылбыт сирдэрин икки уолугар хаалларбыта, ол сирдэри инитэ Семен кыра эрдэҕинэ өлбүтүн кэннэ Дмитрий тутан хаалбыта.
Ыччат аан дойдутааҕы күнэ. Ыччат аан дойдутааҕы күнэ () — сылын аайы атырдьах ыйын 12 күнүнүгэр ыытыллар бырааһынньык. 1999 сылаахха ХНТ генеральнай Ассамблеята "А/RS 54/120" уурааҕынан ыччат дьыалатыгар миниистирдэр аан дойдутааҕы конференцияларыгар (Лиссабон, 1998 сыл) атырдьах ыйын 12 күнүн аан дойдутааҕы ыччат күнүнэн биллэрэри өйөөбүтэ.
Ассамблея 1995 сыллаахха ылыллыбыт ыччакка сыһыаннаах аан дойдутааҕы дьайыы программатын туһунан иһитиннэриини кэҥэтэргэ дьаһаллары ыытарга сүбэлээбитэ (№A/RES/50/81).
Араас дойдуларга ыччат күннэрэ.
Кэккэ дойдуларга бэйэлэригэр «Ыччат күннэрэ» бэлиэтэнэллэр.
Арассыыйа.
Арассыыйаҕа Бэрэсидьиэн ыйааҕынан 2009 сыл «ыччат сылынан» биллэриллибитэ. Бу сыл чэрчитинэн араас тэрээһиннэр ыытылыбыттара. Урут 1985 сыл ХНТ эгидатынан проводился Ыччат аан дойдутааҕы сыла.
АФК Система. АФК Система (Ол эбэтэр "ОАО "Акционерная финансовая корпорация" Система"), Арассыыйа саамай улахан финансово-промышленнай уонна инвестиционнай тэрилтэтэ, биир саамай кыахтаах уонна элбэх эргинэр активтаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр планета үрдүнэн. 
АФК Система бас билиитигэр элбэх сибээс уонна интернет өҥөтүн оҥорор тэрилтэлэр киирэллэр, олор ахсааннарыгар МТС. Ону таһынан тыаны кэрдэр уонна мас таһар тэрилтэлэр, олор ахсааннарыгар Segezha Group. Өссө ону таһынан элбэх лабораториалар, олор ахсааннарыгар Арассыыйа саамай улахан фармацевтическай тэрилтэтэ Биннофарм уонна Башкортостан саамай улахан нефтегазовай тэрилтэтэ Башнефть. 
13 Атырдьах 2020 АФК Система акциалара үрдүүр турукка тураллар Биннофарм COVID-19 вакцинатын айарын истэн.
Биннофарм. Биннофарм ("Binnofarm Pharmaceutical", ол эбэтэр "Биннофарм Фармасьютикал"), Арассыыйа биир саамай улахан фармацевтическай тэрилтэтэ, 100% акциятын АФК Система бас билэр уонна кини структуратыгар киирэр. 
COVID-19 ыарыыттан вакцина оҥоро сылдьара биллэр. Сүрүн конкуреннара Moderna уонна Pfizer.
Segezha Group. Segezha Group (), Арассыыйа биир бөдөҥ мас элбиир, араас пиломатериаллары оҥорор тэрилтэтэ. 100% акциатын АФК Система бас билэр.
Акрон Групп. Акрон Групп (Acron Group), Арассыыйа биир саамай улахан минеральнай биллиргэх оҥорор тэрилтэтэ, кини оҥорбут биллиргэхтэрэ (удобрениялара) 35% Арассыыйа рыногын уонна 12% Аан Дойду рыногын хааччыйар. Салалтата — Москуба.
Сүрүн конкурена Фосагро, CF Industries, China BlueChemical, Mosaic уонна да атыттар.
Сабыдыал. Сабыдыал диэн туохха эмэ туох эмэ күүһэ биллиитэ эбэтэр холобура тиийиитэ, батыһыннарыыта. Үчүгэй сабыдыал. Туора сабыдыал. Килиимэккэ тастыҥ сабыдыал. (1,368). Сабыдыал "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх өйдөбүлү үөскэтэрэ тылдьыппытыгар этиллэн сылдьар.
Дьай ордук киһи өйүгэр-санаатыгар сыһыаннаах буоллаҕына сабыдыал киһи оҥорор быһыытыгар, буор кутугар ордук чугас. Дьайыы сабыдыалы оҥорор. Сабыдыалтан киһи оҥорор быһыылара быһаччы уларыйаллар.
Куһаҕан сабыдыал куһаҕаны үтүктүүттэн, куһаҕан санаалары иҥэринииттэн үөскүүр. «Куһаҕаны үтүктүмэ» диэн куһаҕан сабыдыалга киирэн биэримэ диэн үөрэтии төрүтэ буолар. «С кем поведешься, что и пожнешь» диэн этии бу сабыдыал суолтатын быһаарар.
Ханнык баҕарар хамсааһын икки өрүттээх. Сабыдыал эмиэ дьай курдук үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Үчүгэй сабыдыал диэн үчүгэй санаалары үөскэтэр быһыы. Спорт үчүгэй сабыдыаллааҕын бары билэллэр, эттэрин-сииннэрин дьарыктыы сатыыллар.
Тулалыыр дьон оҥорор куһаҕан быһыылара атыттарга куһаҕан сабыдыалы үөскэтэллэр. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санааларыгар оҕустараннар куһаҕан сабыдыалга киирэн биэрэллэрин сахалар таҥараларын үөрэҕэ "Айыыны оҥорума" диэн этэн хааччахтыы сатыыр. 
Араас дьайыыларга, сабыдыалларга киирэн биэрбэт туһугар оҕо, киһи майгына кытаанах, чиҥ, ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит буолара эрэйиллэр. Чэпчэки майгылаах киһи араас дьайга, сабыдыалга киирэн биэрэрэ элбиириттэн майгынын дьарыктаан, кытаатыннаран биэрэрэ, «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун тутуһара ирдэнэр.
Саха дьоно өй-санаа уратыларын, уларыйарын, киһиэхэ биллибэтинэн дьайар күүстээҕин арааран билэннэр тылларыгар былыр үйэҕэ киллэрбиттэр. Хас биирдии тылларга дорҕооннорун дьайыыларыгар сөп түбэһэр өй-санаа иҥэн сылдьарыттан тыл олус күүһүрэр, иччилэнэр. Саха тылын харыстааһын диэн тыл дорҕооннорун уларыппат буолуу ааттанар. Саҥа, "аньыы" диэн саха тылыгар суох тылы киллэрэ сатааһын сахалыы өйү-санааны алдьатыы буолар. 
Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Үрүҥү, хараны араарыы. Үрүҥү, хараны араарыы диэн үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоххо таба туһаныы ааттанар.
Киһи үчүгэйи, үрүҥү уонна куһаҕаны, хараны тус-туспа араарарын олус былыргы кэмнэргэ Күн таҥара үөскэппит. Сырдык, сылаас күнүс кэнниттэн хараҥа, тымныы түүн сабардаан кэлиитэ киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарыгар олук буолбут.
Өй-санаа сайдыыта үчүгэй уонна куһаҕан хардары-таары солбуйсан биэриилэрин билииттэн, олору олоххо туһаныыттан үөскүүр. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоҕор таба туһанар буолуута киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр диэн сахалар үөрэхтэрэ быһаарар уонна “Үрүҥү хараны араарыы” диэн этиинэн бигэргэтэр. (1,116). 
"Үрүҥү, хараны араарыы" диэн оҕо төрөппүттэрин ыйыыларынан, кинилэри үтүктэн улаатан иһэн бэйэтэ өйүнэн-санаатынан салайтаран хайаан да билиэхтээх үөрэҕэ буолар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран оҥоруу субу кэмигэр эрэ сөп түбэһэр уратылаах уонна икки өрүттээх өйдөбүллээх айыы диэн тылынан этиллэр. Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэригэр айыы киһи оҥорор быһыыта буоларынан уларыйбат. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны хаһан баҕарар оҥорор кыахтаах. 
Оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн үчүгэйи элбэхтик оҥорор буоллаҕына киһи буолууну ситиһэр. Киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны арааран олоҕор туһанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ ирдиир. 
Улахан таҥара үөрэхтэрэ киһиэхэ бу үчүгэй, онтон бу куһаҕан диэн арааран этэллэрэ аан бастаан бэйэлэригэр туһалыыр. 
Киһи олоҕор субу кэмҥэ тула өттүттэн дьайар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билии, олору олоххо таба туһаныы олус улахан суолталаах уонна киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны үөскэтэр аналлаах. Киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан, оҥорор быһыытын атыттарга тэҥнээн көрөн оҥорорунан үчүгэйи, туһалааҕы элбэхтик оҥорор, онтон куһаҕаны, буортулааҕы оҥороро аҕыйах, биир эмэ, арай сыыһа-халты туттунуутуттан үөскүүр куһаҕан быһыылар куһаҕаны оҥорууну элбэтэллэр. (2,76).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Макошино. Макошино () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 404 (2011).
Малая Девица. Малая Девица () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 165 (2011).
Бааттаах (2015 киинэ). Бааттаах () диэн 2015 сыллаах Америка киинэтэ. 
Режиссер Алехандро Дь. Инньариту. Суруйааччылар Алехандро Дь. Инньариту уонна Марк Л. Смитһ. Майкл Панки кэпсээнинэн "The Revenant: A Novel of Revenge" суруллубут. 
Киинэ 1823 сыллаахха Монтана уонна Соҕуруу Дакота штаттарга, Хью Глэс диэн саҥа сири олохтооччу уонна түүлээҕи атыылыыр киһини кытта дьиҥнээхтии буолбут түбэлтэннэн уһуллубут. Сүрүн оруолу толорооччулар Леонардо ДиКаприо уонна Том Харди.
Парафиевка. Парафиевка () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 557 (2011).
Кычкин Иннокентий Гаврилович. Кычкин Иннокентий Гаврилович (1893–1952) — учуутал. Ленин орденын кавалера. САССР үтүөлээх учутала.
Конотоп. Конотоп () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 88 252 (2015).
Сыыһа. Сыыһа диэн киһи оҥорор быһыытыттан үөскээн тахсар куһаҕан быһыы ааттанар.
Сыы диэн түргэнник ааһар тыастан үөскээбит сыыһа диэн тылбыт киһи үгүстүк тиэтэйииттэн, ыксааһынтан, урутаан түһэ сатааһыныттан, киһиргиириттэн сыыһа-халты туттунарын биллэрэр. 
Сыыһа диэн тыл киһи оҥорор быһыыта хайдаҕын, үчүгэй буолбатаҕын биллэрэр. Үксүгэр куһаҕан буолан тахсар. Туох эмэ табыллыбата, кыайан сатаммата даҕаны сыыһаны оҥорууга кубулуйа охсор. Үчүгэйи оҥоро сатааһын табыллыбатаҕына сыыһаҕа, куһаҕаҥҥа кубулуйарыттан куһаҕан быһыылар элбииллэр. Тиэтэйэн, ыксаан оҥоруллар быһыылар бары кэриэтэ сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны оҥорууну элбэтэллэр.
Эдэр оҕолор “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэхтэн сылтаан туох эмэ саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара үксээн куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ. (1,28).
Саха дьоно көрсүө, сэмэй киһини сөбүлүүллэр. Киһи тугу эмэни оҥороругар эрдэттэн үчүгэйдик ырытан, өр толкуйдаан, туох содул үөскүүрүн быһааран баран оҥордоҕуна сыыһа буолара аҕыйыыр. Тиэтэйбэт, ыксаабат, урут түһэ сатаабат, көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр. (2,94). Ол иһин сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй буол диэн иитэллэр, үөрэтэллэр. Көрсүө, сэмэй киһи буолуу диэн саха дьонун олоххо ситиһэр баҕа санаалара буолар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
2. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара. Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара () 
Холобурдар: толурҕаа, лиһиргээ
Эбии көр.
Арыттаахтык хатыланан көстүү формата
Арыттаахтык хатыланан көстүү формата. Арыттаахтык хатыланан көстүү формата ()
Холобурдар: ирим-дьирим гын, күөгэдьий, мадьардаа
Атаахтатан этэр тыл. Атаахтатан этэр тыл () 
Холобур:
Эбии маны көр.
Атаахтатар-аччатар форма
Атаахтатар-аччатар форма. Атаахтатар-аччатар форма ()
Холобурдар:
Аччатан этэр тыл. Аччатан этэр тыл ()
Холобурдар: 
Эбии көр.
Атаахтатар-аччатар форма
Атаахтатан этэр тыл
Ахсарбакка этэр тыл. Ахсарбакка этэр тыл ()
Холобурдар:
Биир тэҥник хатыланан көстүү формата. Биир тэҥник хатыланан көстүү формата ()
Холобурдар: 
малаҥнаа, бырдаҥалаа, куйбаҥхалаа
Бытааран көстүү формата. Бытааран көстүү формата () — туохтуур көрүҥэ
Холобур, "сайбаарый", "килээрий"
Эбии маны көр.
Бүтэһиктээх көрүҥ формата
Бэйэни солбуйар аат. Бэйэни солбуйар аат () — солбуйар аат көрүҥэ
Холобур,
Туһаайыы (тыл үөрэҕэ). Туһаайыы () — тыл үөрэҕэр
Холобур,
Сыһыат дьөһүөл. Сыһыат дьөһүөл () — дьөһүөл көрүҥэ.
Дьөһүөл. Дьөһүөл () — саҥа ирээтэ. Түһүк суолтатыгар хосуһан тыллары, этиилэри ситимнииргэ туттуллар көмө суолталаах саҥа чааһа.
Туохтуур дьөһүөл. Туохтуур дьөһүөл () — саҥа ирээтэ, дьөһүөл көрүҥэ.
Туохтуур сыһыан тыл. Туохтуур сыһыан тыл () — саҥа ирээтэ, сыһыан тыл көрүҥэ.
Шостка. Шостка () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 77 847 (2015).
Глухов. Глухов () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 34 826 (2012).
Сыһыат туохтуур. Сыһыат туохтуур () — саҥа ирээтэ, сүрүн дьайыыны быһаарар хаттыгас дьайыы. "Тугу гынаары? Хайаары?" диэн ыйытыыга хоруйдуур.
 Сүрүн хайааһыҥҥа хосуһар, ойоҕос хайааһыны көрдөрөр туохтуур туттуллук халыыба сыһыат туохтуур дэнэр. 
Атын түүр тылларыгар сыһыат туохтуур букатын уларыйбат халыыбынан ааҕыллар буоллаҕына, саха тылыгар сыһыат туохтуур балачча уларыйар курдук өйдөнөр. Сорохторго кэпсиирэ сыһыарыытын холбонон, сирэй халыыптарынан уларыйаллар.
 Сыһыат туохтуур, тус туохтуур курдук, оҥоһуллар хайааһыны саҥарар түгэҥҥэ тэҥнээн (кини иннинэ, кэмигэр эбэтэр кэнниттэн) буоларын көрдөрбөт. Кини сүрүн туохтуур кэмин иннигэр,кэмигэр эбэтэр кэннигэр буолар хосуһар хайааһын оҥоһуллар кэмин (тааксыһы) көрдөрөр.
 Саха тылыгар маннык сыһыат туохтуурдар бааллар: 1)-ан,2)-а,-ы,3)-ымына, 4)-баакка, 5)-аары, 6)-ымаары, 7)-аат,8)-бытынан уонна 9)-бычча.
 СЫҺЫАТ ТУОХТУУР АРААСТАРА 
 Урут(-АН) СЫҺЫАТ ТУОХТУУР\
 Урут сыһыат туохтуур туохтуур олоҕор -ан сыһыарыы сыстыытынан үөскүүр .
-ан сыһыат туохтуур сороҕор сирэй сыһыарыытын ылынар.Бу көстүүнү Е.И.Убрятова эбэҥки тылын сабыдыалынан үөскээбит диэн сабаҕалаабыт
 ситэрэн биэрин не успела простите
Холобур.
Кэлээри, суруйаары
Кэпсиирэ. Кэпсиирэ — туһаан туһунан туох этиллэрин көрдөрөр этии тутаах чилиэнэ.
Этии ойоҕос чилиэнэ. Этии ойоҕос чилиэнэ — этиигэ сүрүн санааны ситэрэн-толорон, чопчулаан биэрэр тыллар, туһаантан уонна кэпсиирэттэн ураты тыллар.
Үс бөлөххө хайдаллар: быһаарыы, толоруу, сиһилии.
Быһаарыы.
"Быһаарыы" — быһаарар, сырдатар суолталаах ойоҕос чилиэн. Иккис ааты биэрэн сырдатар быһаарыы даҕаамыр дэнэр.
Ханнык? Хайдах? диэн ыйытыыларга эппиэттиир
Толоруу.
Толоруу — хайааһыҥҥа кыттыктаах тэрили көрдөрөр ойоҕос чилиэн.
Сиһилии.
Сиһилии — хайааһын сүрүн бэлиэтин көрдөрөр ойоҕос чилиэн.
киэһээҥҥи.
Этии тутаах чилиэнэ
Туһаан. Туһаан — ким, туох туһунан этиллэрин бэлиэтиир этии тутаах чилиэнэ.
Этии (тыл үөрэҕэ). Этии — ситэри санааны бэлиэтиир саҥа кылгас кэрчигэ.
Охтырка. Охтырка () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 49 349 (2012).
Украин Национальнай Сойуустара. Украин Национальнай Сойуустара (укр. "Український Національний Союз") — диэн Украинаҕа политика партията. От ыйа 15 2012, Виталий Кривошеев партия салайааччыта буолбута.
Linux Mint. Linux Mint ("Линукс Минт", "Линукс Мята", сахалыы жаргона "Минньигэс Линукс"), операционнай система, ПК уонна ноутбук, сорох планшеттар уонна телефоннар тутталлар. Кэнники араас Виндоустарга альтернатива буолар.
Нуул. Нуул эбэтэр 0 ( → ) — математикаҕа суох бэлиэтэ, эбэтэр атын чыыһыла сорҕото.
Устуоруйата.
Былыргы дьон нуулу билбэттэрэ. Холобур, сайдыылаах былыргы гириэктэр да, былыргы риимлэннэр да нуулу суокка туттубаттара, бэлиэтиир сыыппаралара суоҕа. Сабаҕалааһынн быһыытынан, былыргы Вавилон олохтоохторо нуулга майгынныыр, кини билиҥҥи сорох функциятын толорор бэлиэни биһиги ээрабыт иннинэ 700 сыл ынараа өттүгэр туттар буолбуттар. Маны билэн Клавдий Птолемей диэн астроном нуулу эмиэ чыыһыланы чыыһылаттан араарар бэлиэ курдук туттубута, холобур, 45 чыыһыланы 405 чыыһылаттан араарарга. Билиҥҥи Миэксикэ оннугар баар буола сылдьыбыт Маайа цивилизацията туһанара биллэр. Аан бастаан нуулу чыыһыла быһыытынан 628 сыллаахха Ииндийэ математига Брахмагупта киллэрбитинэн ааҕыллар. Арҕаа дойдуларга нуулу алта үйэ ааспытын кэннэ Хотугу Африкаҕа үөскээбит Леонардо Пизанскай — Фибоначчи «аҕалбыта»: 1202 сыллаахха «Liber Abaci» диэн кинигэтигэр нуулу ойуулаабыта.