mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Алдан улууһун үтүөлээх дьоно. Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
Тиһилик.
А.
&lt;poem&gt;
Абрамчук Владимир Николаевич
Агафонов Дмитрий Васильевич
Агафонов Сергей Михайлович
Азанов Георгий Михайлович
Алферов Николай Федорович
Алферова Ольга Федоровна
Аносов Николай Федорович
Антипова Фаина Адреевна
Апанасенко Николай Макакрович
Ардашов Василий иванович
Архангельскай Анатолий Тимофеевич
Астахов Владимир Федорович
Афанасьева Нинелия Павловна
Ахапкин Евгений Валентинович
Ахмедов Идрси Сигатулович&lt;/poem&gt;
Б.
&lt;poem&gt;Базалева Наталья Владимировна
Батудаев Петр Романович
Беломестных Татьяна Яковлевна
Белоусова Тамара Гавриловна
Бердышев Григорий Гилелович
Беркута Иван Андреевич
Бертульсон Лев Елиферьевич
Бессневич Надежда Николаевна
Бессонова Людмила Ивановна
Бирюкова Мария Никифоровна
Бобович Валентина Ивановна
Богатикова Таисия Семеновна
Богородниченко Валерий Афанасьевич
Бондаренко Георгий Владимирович
Борисов Михаил Михайлович
Бородин Николай Гаврилович
Бородина Клара Павловна
Бояринцев Владимир Васильевич
Брук Михаил Львович
Брук Ольга Борисовна
Бугай Лука Афанасьевич
Буданоев Анатолий Алексеевич
Быков Юрий Степанович&lt;/poem&gt;
В.
&lt;poem&gt;Василевский Павел Никифорович
Васильева Пелагея Васильевна
Васютина Марина Матвеевна
Вашкевич Анна Ивановна
Вепрев Анатолий Сергеевич
Верещагина Людмила Михайловна
Вершинин Юрий Васильевич
Власов Анатолий Андреевич
Воблый Алексей Федорович
Волошкина Валентина Егоровна
Воронкова Елена Павловна
Воронов Николай Васильевич
Вострикова Анна Ивановна&lt;/poem&gt;
Г.
&lt;poem&gt;
Ганин Юрий Анатольевич
&lt;/poem&gt;
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.
Эбии маны көр.
Алдан улууһун Ытык гражданнара
Васильева Пелагея Васильевна. Васильева Пелагея Васильевна — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, тыыл уонна педагогика үлэтин бэтэрээнэ.
1933 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүт. 1956 сылтан 1963 сылга дылы Бүлүү орто оскуолатын уонна Бүлүү училищетын историяҕа учуутала. 1963 с. Алдан улууһун Ыллымах бөһүөлэгин оробуочай ыччатын оскуолатыгар учууталлыыр, онтон Эмельджак бөһүөлэккэ саабыстыыр, 1966 с. Ыллымахха история учуутала.
Алдан улууһун учууталларын Ытык кинигэтигэр киллэриллибитэ. "Аҕа дойду Сэриитигэр үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээлинэн бэлиэтэммитэ.
Аллайыаха улууһун үтүөлээх дьоно. Аллайыаха улууһун үтүөлээх дьонноро
Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
Тиһилик.
&lt;poem&gt;
Александров Павел Петрович
Барановскай Николай Мартынович
Воронов Александр Николаевич
Дохунаев Степан Петрович
Дуткин Василий Иванович
Едукин Егор Васильевич
Жиркова (Москаленко) Людмила Ильинична
Карельская Наталья Сергеевна
Киселев Алексей Васильевич
Киселев Куприян Алексеевич
Крылов Виктор Павлович
Лебедев Михаил Николаевич
Михайлова Анна Алексеевна
Муратов Алексей Александрович
Носик Вера Григорьевна
Орехова Валентина Степановна
Павлюкк Зинаида Алексеевна
Рак Анатолий Дмитриевич
Сивцева Анна Васильевна
Слепцов Алексей Афанасьевич
Слепцова Ульяна Ивановна
Стручков Борис Николаевич
Стручков Владимир Гаврилович
Стручков Иван Николаевич
Стручкова Рева Ивановна
Терентьев Николай Иннокеньевич
Уваровская Анна Гавриловна
Ходырева Алевтина Гавриловна
Черемкин Константин Алексеевич
Чикачева Аграфена Петровна
Шахов Иван Константинович
Щелканов Иосиф Николаевич
&lt;/poem&gt;
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.
Моҕойдор. Моҕойдор эбэтэр эриэн үөннэр - атаҕа суох бэрт сылбырҕатык сыыллар кыыллар. Хитиин хахтаах буолаллар. Аан дойдуга 2800 кэриҥэ моҕой көрүҥэ баар. Кинилэр бары сиэмэх кыыллар.
Атаҕа да суох буоллар моҕойдор сиринэн бэрт түргэнник сыыллаллар. Сорох моҕойдор өрөҕөлөрүгэр хамсанарга аналлаах өйөнөр хахтаах буолаллар, онтуларын туһанан маска да ыттыахтарын сөп. Ол эрэн моҕойдор элбэхтик хамсаабаттар, бултуур эбэтэр куотар эрэ кэмнэригэр сыыллаллар. Моҕой булдун сыт көмөтүнэн билэр, онно аналлаах сыты билэр сенсордар тылыгар бааллар. Сорох моҕойдор булду хам тутан өлөрөллөр, сорохтор тыыннаахтыы ыйысталлар. Хам тутааччылары удаав диэн ааттыыллар, удаавтар ахсааннарыгар боа, питоннар уонна саамай бөдөҥ моҕой анаконда (устата 10 м тиийэр) киирэллэр. Сүлүһүннээх моҕойдор (холобур кобралар уонна гадюкалар) бултарын этигэр дьааты аналлаах тиистэринэн куталлар (испириис инньэтигэр майгынныыр).
Бары моҕойдор булду бүтүннүү ыйысталлар, тоҕо диэтэххэ ыстыыр тиистэрэ суох. Сыҥаахтарын оҥоһуута айахтарын наһаа киэҥник атарга аналлаах оҥоһуулаах, онон бэйэлэриттэн хас да төгүл бөдөҥ кыылы ыйыстыахтарын сөп, түөстэрин уҥуоҕа суох буолан ойоҕос уҕуохтара аһылыгы аһарарга эмиэ кэҥээн биэрэллэр. Биир кыылы ыйыһыннаҕына моҕой икки-үс нэдиэлэ аһаабакка сылдьыан сөп.
Былчархай. Былчархай — организм үлэлииригэр анаан араас эттиктэри оҥорон таһаарар уорганнар уопсай ааттара.
Оҥоһууларынан икки көрүҥҥэ арахсаллар: ис уонна тас секрециялаах былчархайдар. Тас секрециялаах былчархай синньигэс туруупкалаах буолар, онтун көмөтүнэн секретын ирдэнэр сиригэр биэрэр (холобур, Тириигэ баар көлөһүн уонна айахха баар сил былчархайдара). Бу былчархайдары экзокрин былчархай дииллэр. Ис секрециялаах былчархай оннук туруупката суох, секретын быһаччы хааҥҥа киллэрэр, бу былчархайдары эндокрин былчархай дииллэр.
Кыылларга уонна киһиэхэ саамай сүрүн оруоллаах былчархайынан мэйиигэ баар гипофиз буолар.
Былыргы Эгиипэт. Былыргы Эгиипэт - Нил өрүс кытылыгар 5000 сыл ынараа өттүттэн 25 үйэ тухары сайдыбыт дойду, Аан дойду бөдөҥ цивилизацияларыттан биирдэстэрэ.
Былыргы Эгиипэт устуоруйатын үс кэмҥэ араараллар: Былыргы саарыстыба, Орто саарыстыба уонна Саҥа саарыстыба. Биһиги эрабыт иннинэ 31 сыллаахха Эгиипэти Риим сэриилээн ылбыта. 
Итэҕэллэрэ.
Элбэх таҥаралаахтара. Ордук Күн таҥаратыгар (Ра) уонна өлбүттэр саарыстыбаларын таҥаратыгар (Осирис) үҥүү-сүктүү тарҕаммыт этэ. Ыраахтааҕыларын фараоннары таҥара тэҥэ туталлар этэ.
Сүрүн айыылара.
Тростниктан атах таҥаһа, оҥочо, быа, суруйарга анаан папирус оҥороллоро. Иероглибынан суруллубут тиэкистэрэ билигин да бааллар. Сылы 365 күҥҥэ эмиэ кинилэр бастаан араарар буолбуттара. Тутууга туттуллар инженернай билиилэр үрдүк таһымнаах этэ, сүҥкэн улахан пирамидаалары хайдах туппуттарын кистэлэҥин барытын билигин да таайа иликтэр.
Вагнер Рихард. Рихард Вагнер (1813-1883) - ниэмэс композитора.
«Нибелунг биһилэҕэ» диэн ааттаах түөрт операттан турар цикла ордук биллэр.
Вивальди Антонио. Антонио Вивальди (; 1678—1741) — Венаҕа олорбут композитор уонна скрипач.
Опералары, итэҕэл музыкатын айбыта. «Сыл кэмнэрэ» диэн цикла ордук биллэр.
Георг Фридрих Гендель. Георг Фридрих Гендель (1685-1759) - ниэмэс композитора.
Органист уонна оркестр музыкаанын быһыытынан саҕалаабыта. Библия сюжеттарыгар араас музыканы айбыта. «Мессия» диэн айымньыта ордук биллэр.
Стравинскай Игорь Федорович. Стравинскай Игорь Федорович (1882-1971) - нуучча композитора.
Опералары, симфониялары айбыта. «Жар-птица», «Весна священная» диэн балекка аналлаах музыката ордук биллэр.
Сандро Боттичелли. Сандро Боттичелли (, 1444 сыл эргин–1510) — Италия живописеһа.
Болотуналара Барҕарыы үйэтин дьоҥҥо сыһыанын көрдөрөллөр. Биллэр үлэлэрэ «Саас» (), «Венера үөскээһинэ» ().
Ийэ Тереза. Ийэ Тереза (дьиҥ аата Агнес Гонджа Бояджиу, ) (1910-1997) — Билиҥҥи Хотугу Македония Скопье диэн киин куоратыттан (ол саҕана Осмаан Импиэрийэтигэр киирэрэ) төрүттээх католик манаах дьахтар, Амарах сүрэх итэҕэл уордьанын олохтооччу, омугунан албанка.
Төрүттээбит уордьана билигин отучча дойдуга көхтөөхтүк үлэлиир. Нобель бириэмиэйтэ 1979 сыллаахха анаммыта.
Джордано Бруно. Джордано Бруно (; дьиҥнээх аата Филиппо, хос аата — Нолаан Бруно; 1548, Нола — олунньу 17 1600, Рим) — Италия доминикаан-манааҕа, философ уонна поэт.
Хас да бэйэтин үйэтин куоппут таайыылары оҥорбута: сулустар диэн ыраах баар күннэр буолалларын туһунан, биллибэт планеталар баалларын туһунан.
Сыаркап кинини еретик диэбитин кэннэ Риим суута уматан өлөрөргө уураахтаабыта.
Momoiro Clover Z.  диэн Японияттан улахан биллэр поп-группата. 2008 сыллаахха тэриллибит. Бөлөххө 5 чилиэттээх: Канако Момота, Сиори Тамаи, Аяка Сасаки, Момока Ариясу, Рэни Такаги.
Кыттааччылар.
Урукку кыттааччылар.
Other
AKB48. AKB48 («A.K.B. Forty-eight») диэн Японияттан улахан биллэр поп-группата. 2005 сыллаахха тэриллибит. Бөлөххө 87 чилиэттээх (2013 с. алтынньы 31 күнүгэр).
Хаахынай. Хаахынай (, ) — алыһардар ("Percidae") кэргэннэригэр киирэр хаахынайдар ("Gymnocephalus") уустарын көрүҥэ. 
Европа уонна Азия өрүстэригэр уонна тууһа суох күөллэригэр үөскүүр кыра балык. Ордук кумахтаах уонна таастаах сирдэри сөбүлүүр.
Сороҕор таас баһы (лааханы) кытта булкуйаллар.
Өссө маны көр.
Саха сирин балыктара
Queen. Queen диэн 1970 c. Лондон к. (Ааҥл Сирэ) тэриллибит поп уонна рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Freddie Mercury (ритм гитара, ырыаhыт), John Deacon (бас гитара), Brian May (соло гитара, ырыаhыт) уонна Roger Taylor (дарбыйа, ырыаhыт).
Андросов Прокопий Харлампьевич. Прокопий Харлампьевич Андросов, Дьөҥкү Сээн (1927-2008) - тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Таатта улууһун Ытык олохтооҕо.
1927 с. Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
Үрдүк үөрэхтээх. Улуус кэккэ оскуолаларыгар саха тылын уоона литературатын учууталынан үлэлээбитэ. 
Алта кинигэ, сэттэ буклет уонна брошюра ааптара. “1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кавалера.
Дьөҥкү Сээн. Дьөҥкү Сээн дьиҥ аата "Прокопий Харлампьевич Андросов" (1927–2008) 1927 с. Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Үрдүк үөрэхтээх. Тыыл, педагогическай үлэ ветерана. РФ Суруналыыстарын союһун чилиэнэ. Улуус кэккэ оскуолаларыгар саха тылын уоона литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
Алта кинигэ, сэттэ буклет уонна брошюра автора. “1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кавалера. СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. Таатта улууһун бочуоттаах гражданина.
Степанов Василий Васильевич. Степанов Василий Васильевич - Хомпуоһап Баһылай - (1926-1995) аатырбыт Оһуохайдьыт, тойуксут, алыптаах тыллаах Алгысчыт. 
Олоҕун олуктара.
1926 сыллаахха Ньурба оруйуонун Бордоҥ нэһилиэгин Улгукта алааһыгар төрөөбүтэ.
Агломерация. Куорат агломерацията - бөдөҥ куорат тула нэһилиэнньэлээх пууннар бөлөхтөрө.
Ылыллыбыт сирэ.
География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Адвекция. Адвекция — метеорологияҕа салгын маассалара сир үрдүнэн сыҕарыйан сылааһы, сииги тарҕатыылара; күн-дьыл уонна климат үөскүүр биир сүрүн фактора.
Ылыллыбыт сирэ.
География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Корека. Корека (, , ) — тыа уокуруга, порт Амантея коммуна порда уонна сорҕото, Козенца провинция, Италия. Кампора-Сан-Джованни провинцияттан чугас.
Пеле. Пеле (, дьиҥнээх аата Э́дсон Ара́нтис ду Насиме́нту, , 1940-10.23 – 2022.10.29) — аан дойдуга аатырбыт Бразилия футболииһа, атаакалыыр полузащитник.
«Сантос» уонна «Нью-Йорк Космос» кулууптарга оонньообута. Бразилия хомуур хамаандатыгар оонньоон 92 маатчка кыттыбыта уонна 77 гуолу киллэрбитэ.
Аан дойду чөмпүйэнээттэргэ кыайыытынан рекорду олохтообута — үс титуллаах. Түөрт чөмпүйэнээт кыттыылааҕа.
Грипп. Грипп оҕолорго тарҕанар вирус ыарыыта, улахан дьоҥҥо ол курдук киэҥник тарҕатыллыбатах. Киһи эрэ буолбакка атын кыыллар уонна чыычаахтар эмиэ ыалдьыахтарын сөп. Араас-араас вирустартар тутулуктааҕын иһин киһи хаста да ыалдьыан сөп. 
Тарҕаныыта уонна симптомнара.
Киһи грипынан атын киһиттэн олус чэпчэкитик ыалдьыан сөп. Ыалдьыбыт киһи сөтөлүн уонна ытырдыытын нөҥүө тарҕанар. Симптомнара сөтөл, ытырдыы, эт ыалдьар уонна температура, сороҕор дьон хотуолуур уонна сыптарынныыр. Атын кутталлаах ыарыыларга - пневмонияҕа дылы тиэрдиээн сөп, ол иһин оҕолорго уонна кырдьаҕас дьоҥҥо олус кутталлаах буолар
Билигин грипп утары эмп суох, ол гынан баран вируһу кытта охсуһар эмтэри тутталлар, оччоҕо киһи оннук уһуннук ыалдьыбат.
Грипп сезона күһүн саҕаланар уонна сааска дылы буолар. Элбэх киһи ыарыйдаҕына эмидемия диэн ааттанар.
Грипп вируһугар уларытыылар.
Сыл аайы киһиттэн киһиэхэ тарҕанарыгар кыракыйдык уларыйар, оннук вируһу киһи ыалдьыан сөп.
Вакциналар ордук тарҕаммыт вирус штаммнарыгар эрэ бэлэмнэнэллэр, уонна сотору сотору уларытыллар. 
Сорох вирустар дьоҥҥо кыыллартан тарҕанар. Ол курдук чыычаах гриппа киһиэхэ кууруссаттан тарҕанар. Оннук грипп олус ыараханнык ааһар, ол гынан баран атын дьоҥҥо ордук кэминэн тарҕаммат. 
Биир киһиэхэ эбэтэр кыылга вирус икки штамма биирдэ баар буоллаҕына вирус уларыйыан сөп. Ол вирустар генетическай информацияны атастаһаллар оччоҕуна саҥа вирус көрүҥэ үөскүүр. Кыыл вируһа оннук уларыйдаҕына киһиттэн киһиэхэ олус киэҥник тарҕаныан сөп уонна олус ыараханнык ааһар уонна киһини өлөрөр,
Саҥа вирустар үксүгэр пандемияны үөскэтэр, ол иһин учуонайдар билигин чыычаах гриппын олус болҕомтолоохтук чинчийэ сатыыллар - ол вирус уон ыалдьыбыт киһиттэн алтаны өлөрөр. Киһиэхэ тарҕанар буоллаҕына улахан проблеманы үөскэтиэн сөп.
Табаар. Табаар диэн ырыынак экономикатыгар атыыланар мал уонна өҥө буолар. 
Табаар тутар-хабар (материаллаах) уонна туппат-хаппат буолуон сөп. Туппат-хаппат табаар, холобура, өҥө буолар - ол курдук, туризм агенсиятын өҥөлөрө, бухгалтерия өҥөтө туппат-хаппат табаар буолар. Ырыынак экономикатыгар бары табаардары өҥө эрэ уонна мал буолар курдук арахсаллар.
Өҥө. Өҥө - экономикаҕа туппат-хаппат табаар буолар. Өҥөнү оҥоруу диэн атыылаһааччыга туох эрэ көмөнү оҥоруу (холобур курдук - баттах кырыйыы), эбэтэр атыылаһааччыга баар табаары кытта тугу эмит оҥоруу (холобура массыынаны өрөмүөннээһин), эбэтэр кини бас билиитин дьаһайыы (холобура атыылаһааччы бас билиитин дьаһайыы, акциялары атыылааһын, атыылаһыы).
Уратылара.
Өҥө хас даҕаны уратылаах:
Өҥө иһигэр маркетинг.
Эйгэҕэ өҥөнү оҥоруу- Бу эйгэ аныгы олох эриэн баҕаларыгар олоҕуран, саамай сөптөөх көрүҥэ буолар.
1. Маркетинг - тэрилтэ үлэтин инникитин былаанныыр, биир сыаллаах, атылаһааччылар ирдэбиллэрин баҕаларын ханнарар сыаллаах, уонна тэрилтэ бэйэтэ үп киллэрэр сыаллаах былаанын оҥоруу.
2. Маркетинг- Оҥорон таhарааччылар уонна атыылаhааччылар уопсай өйдөhүүлэригэр сөп түбэhиэхтээх.
Сүрүн миэстэни маркетинговай хаамыылар, тэрилтэ үрдүк көрдөрүүлээх буоларыгар, өҥөтө тупсаҕай, атыыга дөбөҥнүк барарыгар туһаайаллар.
Сиэрбис иһигэр маркетинг үс сүрүн хайысхата :
1. Тэрилтэ биир сүрүн хайысхатын булунуохтаах.
2. Көстүбэт өҥөнү олоххо киллэриэхтээх.
3. Суохтан, өҥөнү баар оҥоро сатыахтаах.
Маркетинг үрдүкү салааларын ырытыы :
1. Оҥорон таһаарыы, бородуксуйаны саҥардыы уонна сөптөөх сыанаҕа атыылаһыы.
2. Оҥорон таһаарыы бородуксуйатын улахан эйгэҕэ таһаарыы уонна батарыы.
3. Атыылаһааччыларга сөп түбэһэр ньыманы булуу уонна рынок эйгэтигэр орто сыанаҕа батарыы.
4. Тэрилтэ рынок эйгэтигэр таһаарбыт бородуксуйатын хайдах батарарын толкуйдуохтаах.
5. Улахан уларыйыылары, сир, айылҕа уларыйыыларын, нэһилиэнньэ улаатарын барытын таба көрөн сөптөөх кээмэйи ылыныы.
6. Тэрилтэҕэ маркетинг биир саамай тутаах хайысха буолар.
7. Түргэнник наадалаах хайысхалары булан рынок эйгэтигэр таһаарыы.
8. Тэрилтэ туох баар күүһүн рынок эйгэтигэр салайыахтаах.
9. Маркетинг улахан сыала-соруга уһун боодьохтоох атыы эриэн эйгэтигэр уонна биирдиилээн атыылаһааччылары булуу.
10. Маркетинг сыала биирдиилээн оҥоһууктары саҥаттан саҥа атыылаһааччыларга батарыы.
11. Оҥорон таһаарбыт бородууксуйатын биир сыаллаах, оннукка наадыйар тэрилтэҕэ атыылааһын.
12. Тэрилтэ сыала-соруга бэйэтигэр барыс киллэрээри үлэлиир. Ол сыалтан атыы эйгэтигэр кыайан күрэхтэһэр буолуохтаах.
13. Макромаркетинг уопсай судаарыстыба уонна олох-дьаһах, дьон эйгэтигэр элбэх өҥөнү оҥорор сыаллаах-соруктаах.
14. Глобальнай маркетинг диэн улахан транснациональнай тэрилтэлэри биир рынок эйгэтин курдук көрүү.
15. Мегамаркетинг диэн экономическэй, психологическэй уонна общественнэй сүүрээннэргэ, политическэй партиялар салааларыгар эмиэ улахан хамсатыыны киллэрэр.
Улахан эйгэҕэ өҥөнү оҥорууну Аҕа дойду сэриитин кэннэ, ол эбэтэр 20 үйэ бүтүүтүгэр улаханнык сайдыбыта.
Өҥөнү оҥоруу сайдыылаах сирдэргэ 75% ВВП-та тиийэ үрдээбитэ, бу өҥөнү оҥоруу оннооҕор атын эргиэн рыногын куоһарбыта. Ол курдук өҥөнү оҥоруу билигин даҕаны үрдүк таһымҥа турар.
Тэтчер Маргарет. Маргарет Хильда Тэтчер, Баронесса Тетчер (төрүүрүгэр аата Маргарет Хильда Робертс; 13 алтынньы 1925 – 8 ыам ыйа 2013) Британияҕа бастакынан премьер-миниистир буолбут дьахтар. 1979 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы үлэлээбитэ Консерватордар баартыйаларын 1975 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы дьаһайбыта. Кинини үгүстүк "Тимир Дьахтар" (Железная Леди) диэн ааттыыллара, бу хос ааты ССРС суруналыыһа биэрбит эбит
Эрдэтээҥи олоҕо.
1925 сыл алтынньы 13 күнүгэр Грэнтам диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата Альфред Робертс Нортхэмптонширтан төрүттээх, онтон ийэтэ Беатрис Эдель (кэргэн тахсыан иннинэ Стефенсон) Линкольнширтан төрүттээҕэ. Маргарет Оксфорд Сомервиль колледжыгар үөрэммитэ. 1959 сыллаахха Парламеҥҥа үлэтин саҕалаабыта. 1970 сыллахха Үөрэх сэкиритээрэ буолбута.
Премьер-Миниистирдиир кэмэ.
Тэтчер Британия аармыйатын 1982 сыллаахха Аргентина Фолклэнд арыыларын төттөрү ыларга бирикээс биэрбитэ. Фолклэнд сэриитин бириэмиэтигэр Аргентина ол арыыны ыла сылдьыбыта. Тетчер Англия историятыгар иккис саамай уһуннук олорбут премьер-министр этэ. Денис Тетчерга кэргэн тахсыбыта уонна икки игирэлэммиттэрэ: Марк уонна Кэрол.
1984 сылларга 1985 Маргарет Тэтчер утары улахан хамсааһын баар буола сылдьыбыт, ол кэнниттэн чоҕу хостооччулар профсоюзтарыттан политическай күүстэрин былдьаабыт. Ол кэнниттэн Тэтчер киллэрэ сатаабыт биир кэлим нолуогу кэнниттэн эмиэ хамсааһын баар буола сылдьыбыт.Тэтчер премьер-министр эрдэҕинэ үлэтэ суох буолуу олус үрдээбит, 1982 сыллаахха үс мөл. киһи үлэтэ суох сылдьыбыттар. 80-c сыллар бүтүүтүн диэки эрэ аччаан барбыт. Маны Тэтчеры өйөөччүлэрэ экономика структуратын уонна үлэ ырыынагын уларыйбыта диэн ааттыыллар. 
Англия үрдүнэн дьон кинини сөбүлээбэттэр, тоҕо диэн профсоюзтары сөбүлээбэт этэ. Профсоюзтар 1970-с сылларга элбэх күүстээх эбит буоллахтарына Тетчер кэлэн кинилэр күүстэрин барытын былдьаабыта уонна ол кэнниттэн Британия промышленноһыгар профсоюз сабыдыала олус кыччаабыт. 
Тэтчер билиҥҥи бириэмэҕэ дылы Британия премьер-министрдарыттан уонна Консервативнай партия лидердарын быыстарыгар соҕотох дьахтар буолар.
Олоҕо.
1949 сыл олунньутугар Дартфорд куоракка үлэлии сылдьан Денис Тэтчеры кытта билсибитэ. Кинилэр 1951 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Лондоҥҥа Весли часовнятыгар бэргэһэлэммиттэрэ. Игирэ оҕоломмуттара 1953 сыллаахха, Кэрол уонна Марк.
Премьер-миниистирдээн бүтэн баран.
Кэргэнэ Денис 2003 сыллаахха ноорун рагыттан ыалдьан олохтон туораабыта. Олоҕор кэлин өйө мөлтөөбүтэ уонна араас норуокка тахсыыны 2002 тохтоппута. Ол кэнниттэн церемонияларга иккитэ- 2004 сыл Рональд Рейган көмүүтүгэр тахса уонна 2006 сыллаахха Тэтчер Вашингтоҥҥа АХШ балаҕан ыйын 11 күнүн саба түһүүтүн мемориальнай церемониятыгар кыттыбыта. АХШ вице-президена Дик Чейни ыалдьытынан сылдьыбыта уонна ил секретарын кытта Кандолиза Райсы кытта кэпсэппитэ.
Өлүүтэ.
Сүрэҕэ тохтоон 2013 сыл муус устар 8 күнүгэр олохтон туораабыта. Сибэтиэй Павел собуоругар көмүү церемониятыгар Британия королевата Элизавета II уонна Принц Филипп сылдьыбыттара. Премьер-миниистир көмүүтүгэр королева иккистээн кыттыбыта.
Ацетилсалициловай кислота. Ацетилсалициловай кислота — ыарыыны уонна температураны аччатарга туттуллар эмп. Аптекаҕа турар олус тарҕаммыт торговай маркатын аата Аспирин
Наһаа элбэҕи истэххэ бүөргэ охсуон сөп. Оҕолорго элбэҕи биэрдэххэ быардара буорту буолуон сөп, ону тэҥэ эмис буолуохтарын сөп.
Фолклэнд сэриитэ. Фолклэнд сэриитэ — диэн Холбоһуктаах Хоруоллук уонна Аргентина икки ардыгар буолбут Фолклэнд арыыларын иһин 1982 сыллаахха буолбут сэрии. Фолклэнд арыылара Аргентинаттан 480 километрга Атлантика океаныгар сытар арыылар. 
Сэрии иннинэ.
Аргентина уонна Холбоһуктаах Хоруколлук бу арыылар тустарынан 1800-с сыллартан мөккүөрдэнэр эбиттэр. 1760 уонна 1770 сылларга Британнар Порт Эгмонт туппуттар, уонна онтон Испанияны кытта сэриилэһэр эбиттэр. Аргентина Испанияттан 1817 сыллахха арахсыбыт, уонна колония буолбут. Америка сэриитин кэнниттэн бу куорат суох буолбут, ол кэнниттэн Британия төттөрү арыыны 1833 сыллаахха ылбыт.
Британия арыыны 1982 сыл муус устар ыйыгар Аргентина специальнай подразделениялара кэлэн арыыга саба түспүттэр. 
Британия эппиэтэ.
ХНТ безопасноһын сэбиэтэ Аргентинаны төттөрү биэрэгэ уураахтаабыт уонна кризиһы суох оҥоро сатаабыт, да Аргентина истибэтэх, ол иһин Британия армиятын атакаҕа ыыппыт. Муораҕа кыракый охсуһуу кэниттэн Британия саллаттара ыам ыйын 21 күнүгэр Фолкленд арыытыгар үктэммиттэр уонна бэс ыйын 14 күнүгэр Аргентина хотторбутун билиннэрбит. 
Британия саллаттара 11 400 саллаттары билиэн ылбыттар уонна 750 саллаат өлбүт. Онтон улахан аҥара "Генерал Белграно" хараабылга баар эбиттэр, ону Конкверор уу анныгар сылдьар лодка саайбыт.
Лех Валенса. Лех Вале́нса (, ; балаҕан ыйын 29, 1943, , Тлухово) — Польша политическэй диэйэтэлэ, киһи быраабын көмүскээччи, тутулуга суох «Солидарность» идэлээх сойуус урукку салайааччыта, идэтинэн электрик.
Олоҕо.
1943 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр Германия аннексиялаабыт Помор бойобуодустубатыгар болуотунньук дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Гданьскай судоверфигэр электриктаабыта. 1980 сыллаахха Илин Европаҕа бастакы судаарыстыбаҕа бас бэриммэт «Солидарность» диэн ааттаах идэлээхтэр сойуустарын олохтообута.
Биир сыл кэриҥэ хайыыга сыппыта. 1983 сыллааҕы Нобель эйэ бириэмийэтин Лауреата. 1990 сыллаахха Польша бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 1995 сыллаахха Александр Квасьневскайга хотторбута уонна бэрэсидьиэннээн бүппүтэ.
Кэргэнэ Данута Валенса, 8 оҕолоохтор.
Мигалкин Александр Васильевич. Алекса́ндр Васи́льевич Мига́лкин (бэс ыйын 20, 1958, Бороҕон, Уус-Алдан оройуона, Саха АССР — ахсынньы 1, 2012) — саха уонна Арассыыйа бэлиитигэ уонна дипломаата, 1999—2006 сылларга СӨ тас сибээһин миниистирэ, Монголия Эрдэнэт куоратыгар Арассыыйа генеральнай консула.
Олоҕо.
Александр Васильевич Мигалкин 1958 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр Саха АССР Уус Алдан оройуонун Бороҕон сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1980 сыллаахха Саха государственнай университетын бүтэрбитэ. Онтон 1980—1981 сылларга Уус Алдан оройуонун Мүрү орто оскуолатыгар учууталлаабыта. 
1981 сыллаахтан хомсомуол үлэтигэр: ЫБСЛКС Уус Алданнааҕы райкомун инструктора (1981—1982), Уус Алдан ЫБСЛКС райкомун 2-с сэкиритээрэ (1982—1983), ЫБСЛКС КК Хомсомуол Үрдүкү оскуолатын истээччитэ (1983—1984, 1985-кэ бүтэрбит), Аллараа Халыма райкомолун 1-гы сэкиритээрэ (1984—1986), Саха сирин ЫБСЛКС обкомун сэкиритээрэ (1986—1989). 1989—1990 сылларга Мигалкин Саха сиринээҕи ССКП обкомун лиэктэрэ.
1990—1992 сылларга Мигалкин Арасссыйа салайар академиятын аспираана. 1994 сыллаахха диссертациятын «Социокультурные факторы развития народов Севера в условиях перехода к рынку (на примере Республики Саха (Якутия))» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ уонна бөлөһүөпүйэ билимин хандьыдаата буолбута.