mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кэҕэ. Кэҕэ () диэн киэҥник тарҕаммыт тыа көтөрө. Кэҕэтиҥилэр аймахтарыгар Кэҕэлэр уустарыгар киирэр. Уһуна 15 - 70 см буолар. Кутуруга уһун. Атахтара кылгастар. Түүтэ кылгас, бороҥ өҥнөөх. Атыыра да тыһыта да майгыннаһаллар.
Уйа туттубатынан биллэр, сымыытын атын көтөрдөр уйаларыгар ууран биэрэр.
Кэҕэ сүрүн аһылыгынан түүлээх бөдөҥ үөн буолар. Ити курдук кэҕэ ойуурбутун ыраастыыр. Ол гынан баран сымыыттан тахсыбыт кэҕэчээннэр ийэлэрэ аҕалбыт түүлээх бөдөҥ үөнүн кыайан сиэбэттэр эбит. Ол иһин ийэ кэҕэ сымыытын сымнаҕас аһылыктаах атын чыычаах уйатыгар хаалларар эбит.
УОС НОМОҔУТТАН....
Кэҕэ уйа туттубат буолбута.
Таҥара ыйааҕын быһыытынан, бу дойдуга көтөр кынаттаах Былаҕачыанайап иннинэ (муус устар ый 7 күнэ) уйа туттуо суохтаах, сымыыт баттыа суохтаах эбит. Былыр кэҕэ уйа туттан, уон икки сымыыты сымыыттыыра уонна сайыны быһа ыллаан тахсара эбитэ үһү.
Биир сыл кэҕэ наһаа эрдэ кэлбит. Харалдьык саҥардыы тахсан эрдэҕинэ, уйа оҥостон, сымыыт баттыы сыттаҕына, Былаҕачыанайап таҥара кэлбит. Кэҕэ сымыыттаабытын көрөн үөһэ халлааҥҥа тахсан улахан таҥараҕа тыллаабыт.
Таҥаралар мунньахтаан уураах таһаарбыттар: «Бу Былаҕачыанайап диэн чыычаах уйа туттубат таҥарата буолуохтаах этэ. Бу таҥара кэлэр күнүгэр, кэҕэ уйа туттан, сымыыт баттаан сыппыт. Ол буруйун иннигэр кини аны уйа диэни билбэтин, иккиэйэх эрэ сымыыты атын чыычаах уйатыгар сымыыттаан биэрэр буоллун; сааскы Ньукуолунтан Бөтүрүөпкэ эрэ диэри саҥарар буоллун».
Ыксыыбын диэн кэҕэ уйатыттан, элбэх оҕотуттан маппыта үһү. Сылгы, ынах чыычааҕар сымыыттаан биэрэр буолбут. Бөтүрүөптэн ыла кэҕэ этэрэ уурайбыт.
Күндэ. Иванов Алексей Андреевич — Күндэ (16.01.1896—30.10.1934) — XX үйэ саҥатыгар саха биллиилээх суруйааччыта, литературовед.
Олоҕун олуктара.
1896 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр орто ыалга төрөөбүтэ. Өлөксөйтөн уон биир сыл аҕа соҕотох убайа Дьарааһын кэлин ыал, хараҕа суох аҕата Бучуука Өндүрэйдиин бары биир хаһаайыстыба эбиттэр. Өндүрэй улаатан баран Кутанаҕа уонна Элгээйигэ оскуолаҕа үөрэммитэ. Ити кэмҥэ Бүлүү умнаһыгар улахан үтүөнү оҥорбут, аатын-суолун үйэтиппит, олохтоох дьону-сэргэни сырдатыытыгар саха киһитэ аныгылыы олоххо сыстарыгар күүһүн, билиитин бүтүннүүтүн биэрбит нуучча киһитэ Петр Хрисанфович Староватов Элгээйи оскуолатын тэрийэн, иилээн-саҕалаан үлэлээбитэ. Алексей Иванов манна үөрэнэн, инники суолун соломмута. П.Х. Староватов үөрэххэ-билиигэ тардыһар, дьоҕурдаах оҕону бэлиэтии көрөн, салгыы үөрэнэригэр сүбэ-ама буолбута. Аҥардас онон муҥурдаммакка, үрдүкү тэрилтэлэргэ туруорсан, дьоно кыахтара суоҕун учуоттаан, Иркутскай семинариятыгар пансионакка ылыллан үөрэххэ киирэрин ситиспитэ.
1917 с. саҕалаан 1920 cыллаахха диэри дойдутугар Тойбохойго, Кутанаҕа, Сиэйэҕэ учууталлаабыт. Онтон 1920-1923 cc. Бүлүү куоратыгар киирэн учууталлаабыта. Манна учууталынаан П. Х. Староватовтыын республика биир кырдьаҕас түмэлин тэрийсибитэ.
1923 с. Дьокуускайга көспүтэ. Маҥнай техникумнарга, 2-с ступеннаах оскуолаҕа саха тылын, литературатын үөрэтээччитинэн үлэлээбитэ. Литературнай куруһуок тэрийэн үлэлэппитэ.
1924 c. Москваҕа Киин издательствоҕа саха салаата тэриллибитигэр, ол үлэни саҕалыырга Күндэни сорудахтаабыттара. Манна кини үс сылга тиийбэт кэмҥэ үлэлээбитэ.
1927-29 сс. "Кыым" хаһыат эппиэттиир эрэдээктэрэ. 1929-30 сс. Саха сирин кинигэтин кыһатыгар эппиэттиир эрэдээктэр.
1931 сыллаахха Саха АССР бырабыыталыстыбатын Тылга (саҥа алпаабыкка) кэмитиэтин учуонай сэкиритээринэн анаммыта, онно өлүөр диэри үлэлээбитэ.
1934 сыл алтынньы 30 күнүгэр өлбүтэ.
Айар үлэтин ырытыы.
Алексей Андреевич Иванов-Күндэ Платон Алексеевич Ойуунускай кэнниттэн саҥа литератураҕа тилэх баттаһа кэлбит суруйааччы.
Күндэ олорбут олоҕо, үлэлээбит үлэтэ өр кэмҥэ сөптөөх сыанабылы ылбатаҕа. Ордук эрдэтээҥи кэмҥэ араас түҥ-таҥ сыанабыллар тахсыбыттара. Биирдиилээн кириитиктэр эрэ буолбакка, бүтүн бөлөх дьоно мөрөйдөөһүннээх этиилэрэ үөскэтэлии сылдьыбыттара.
Бүгүн кини үлээбит үлэтин саха литературатыгар, өссө кэҥэтэн эттэххэ – саха норуотун интеллектуальнай сайдыытыгар киллэрбит үтүөтүн-өҥетүн туһунан кэккэ санаалар, түмүктээһиннэр көстүтэлээн эрэллэр.
Күндэ уус-уран литератураҕа бары жанрдарыгар кыаҕын талаанын холообута. Итини сэргэ кириитикэҕэ, литература теориятыгар, тыл боппуруостарыгар, журналистикаҕа, наука кэккэ проблемаларыгар эмиэ биллэр-көстөр үлэлэрдээх.
Күндэ Бүлүүгэ төрүттэспит түмэлин утумнаан кыраайы үөрэтэр хайысхалаах түмэллэр бүгүн Тойбохойго, Элгээйигэ, Аканаҕа, Кутанаҕа, Ньурбаҕа, Ороһуга о.д.а. сирдэргэ үлэлиир тураллар. Олор истэригэр ити ааттаммыт Кутанаҕа үлэлиир музей А.А. Иванов – Күндэ аатын сүгэр.
Күннүк Уурастыырап. Новиков Владимир Михайлович — Күннүк Уурастыырап (09.05.1907—30.04.1990), саха норуодунай бэйиэтэ, тылбаасчыт.
Айар үлэтэ.
Айар дьоҕурун сайыннарарыгар кыра эрдэҕинээҕи эйгэтэ, кырдьаҕас доҥҥо иитиллибитэ сабыдыалаабыт буолуон сөп. Төрдүс кылааска Эмис нэһилиэгин оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан суруйар быһыылаах эбит диэн ахтар бииргэ үөрэммит киһитэ. Ол эрээри бастакы хоһоонун Дьокуускайга сылдьан 1925 сыллаахха, ол аата 18-19 саастааҕар, суруйбут диэн буолар. 1927 сыллаахха сүүрбэтигэр «Чолбоҥҥо» "Соҕотох хахыйах" хоһооно бэчээттэнэр. 1932 сыллаахха «Уһуктубут кыраайга» диэн кинигэтэ тахсыбыта. Манна киирбит хоһооннорун сороҕо уостан түспэт ырыалара буолбуттара. 1938 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
«Коммунист Семен» — саха советскай поэзиятын биир бөдөҥ айымньыларыттан биирдэстэрэ буолар. Сүрүн геройа — норуоттан тахсыбыт, гражданскай сэрии кыттыылааҕа, көскө сылдьар дьону кытта эдэр эрдэҕиттэн алтыһан өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыспыт киһи. Поэмаҕа уруккута быстар дьадаҥы дьон саҥа олоххо киирэн бэйэлэрин баҕаларын хоту көҥүл үлэлии-хамсыы сылдьаллара кэпсэнэр. Айымньы биир киһини умсугутар күүстээх өрүтүнэн буолар айылҕаны туойуу, хоһуйуу.
1945 сыллаахха "Үчүгэй Үөдүйээн" диэн хоһоонунан драма суруйар.
К. Уурастыырап — норуот ырыаларын толорооччуннан, ону ааһан импровизатор ырыаһыт быһыытынан биллэрэ. Кини «Куоралдьын Кугас аттаах тойон Дьаҕарыма бухатыыр» диэн олоҥхону тупсаран кумааҕыга түһэрбит улахан өҥөлөөх. Улуу сэрии кэмигэр ийэ дойдуну таптааһын туһунан сүрүн санаалаах хоһооннор хомуурунньуктарын таһаартарбыта. Сэрии туһунан айымньыларыттан ордук биллибиттэрэ уонна сэргэммиттэрэ «Хотугу кустук» поэма. Бу айымньыга Сэбиэскэй Сойуус Геройа Федор Попов хорсун быһыыта ойууланар. 1951 с. К. Уурастыырап улахан эпическэй диэн ааттанар «Ымыы уонна Налбыhах» диэн поэматын бүтэрбитэ. Манна суруйааччы уонна коллективизация саҕаланыытынааҕы кэмигэр тыа олоҕун ойуулаабыта. Киһи киһини көлөһүннүүрүн утарар дьон туһунан «Былыргы кэм кэпсээннэрэ» сэһэн суруйбута.
Тылбаастара.
Талааннаах тылбаасчыт быһыытынан А. Пушкин, Т. Шевченко, Джамбул Джабаев, Микола Бажан, А. Сурков, Лебедев-Кумач уонна да атын омук суруйааччыларын айымньыларын сахалыы саҥардыбыта.
Уопсастыбаннай үлэтэ.
Литератураҕа үлэтин уопсастыбаннай үлэни кытта дьүөрэлиирэ. Хаста да Дьокуускайдааҕы горкомун чилиэнинэн талыллыбыта. Өр кэмҥэ Саха Сиринээҕи Эйэ көмүскэлин кэмитиэтин салайбыта.
Көмпүүтэр. Көмпүүтэр (ааҥ. "computer" — суоттааччы) диэн электроника ньыматынан ааҕар-суоттуур массыына. Суоттааһын көмөтүнэн көмпүүтэр информацияны эрдэттэн бэриллибит алгоритмынан таҥастыыр. Көмпүүтэрдэр үксүлэрэ өссө информацияны өйдүүр уонна көрдүүр кыахтаахтар, ол информацияны анал тэриллэр көмөлөрүнэн (монитор, принтер о.д.а.) дьоҥҥо эбэтэр массыыналарга көрдөрөллөр, биэрэллэр. Көмпүүтэр сүрэҕэ процессор буолар.
Ларионов Владимир Петрович. Владимир Петрович Ларионов (10.02.1938, Лоомтука, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа —04.03.2004, Новосибирскай) — саха биллиилээх учуонайа, сахаттан бастакы Россия билимнэрин Академиятын академига (1997), техническэй билимнэр доктордара, профессор. Хоту дойду физико-техническэй кыһалҕаларын Институтун директора (1986—2004).
Олоҕун олуктара.
1938 сыл олунньу 10 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Лоомтукаҕа бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 
Лоомтука сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммит. 1956 сыллаахха Майа орто оскуолатын кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбит.
1962 сыллаахха Н. Э. Бауман аатынан Москватааҕы үрдүкү техническэй университеты кыһыл дипломунан бүтэрбит. 
1962 сылтан ССРС билимнэрин Академията Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдаҕы филиалыгар үлэлээбит.
1967 сыллаахха «Хрупкие разрушения сварных соединений в условиях Северо-Востока СССР» тиэмэҕэ кандидат диссертациятын көмүскээбит.
1968 сылтан — лаборатория сэбиэдиссэйэ.
1971 сылтан РБА СС директор солбуйааччытынан үлэлээбит; 1986 сылтан 2004 сылга дылы — Институт директора.
1983 сыллаахха «Технология сварки низколегированных сталей для конструкций в северном исполнении» тиэмэҕэ техническэй билимнэр доктордарын диссертациятын көмүскээбит; профессор.
1984 сылтан — Саха государственнай университетыгар машиноведение кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1988 с. — ССРС билимнэрин Академията Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдаҕы филиалын директорын солбуйааччыта.
1989 с. — ССРС норуодунай депутатынан талыллыбыт.
1990 с. — ССРС билимнэрин Академиятын чилиэн-корреспондена.
2004 сыл кулун тутар 4 күнүгэр өлбүт.
Лахаатта, көтөр. Лахаатта эбэтэр кииллэни, (, эбэтэр ) — дьоҕус, уһун моойдоох, кылгас кутуруктаах, туһугар уһун атахтардаах көтөр.
Уопсай өҥө саһархайдыҥы-күкээркэй. Буҕарҕанатааҕар кылгас тумустаах. Ыйааһына ортотунан 150 г. Атахтарын сараадыппытынан, кэннин түһэрбитинэн, кылгас кынаттарынан эрэйинэн сапсынан олус салаҥнык уонна ыараханнык көтөн тахсар. Маннык көтөр Соҕуруу Африкаҕа хайдах айаннаан тиийэрин дьиктиргиэххэ эрэ сөп. Лахаатта Европаҕа бүтүннүүтүгэр тарҕаммыт. Азияҕа Бүлүүгэ тиийэ көстөр. Кыһынын Африкаҕа уонна Соҕуруу Азияҕа кыстыыр.
Лахаатта ыам ыйыгар көтөн кэлэр уонна атырдьах, балаҕан ыйдарыгар төннөр. Бу көтөрү олус сэдэхтик көрүөххэ сөп. Кини олус сатабыллаахтык саһар даҕаны, олус улахан хаахынас куолаһынан баарын биллэрэр. Лахаатта үөнүнэн, чиэрбэнэн, от сыатынан аһылыктанар. Сиргэ уйаланар, 7-12 сымыыты уурар. Сэдэх көтөр буолан норуоттар икки ардыларынааҕы Кыһыл кинигэҕэ киллэриллэн турар.
Лөгөй Тойон. Номохтор Майаҕаттаны Лөгөй тойон иитиэх уола диэн ааттыылларын бэлиэтиэххэ син. 
Тыгын кэмин туhунан саха кэлиҥҥи номохторугар, Лөгөй тойон курдук улахан историческай герой суоҕун дьиктиргиэххэ сөп. 
Лөгөй Сыҥаах Абыйыкаан төрөппүт уола буолуон сөп эбит. Ол курдук, сорох докумуоннарга, «Логуя Сигакова» (Материалы по истории Якутии XVII века, ч.1. 1970, стр.13) диэн, Парфен Ходырев дьаhаах хомуйбут кинигэтигэр «князца Логуя Амуканова сына» диэн аатынан киллэриллибит. 
Хоролору кыргыыларын кэмигэр, Сыҥаах Абыйыкаан биитэр Тарбыах Баай соҕотох ордубут уолугар Лөгөй тойон сылдьарын билиэххэ сөп. 
Ол курдук Лөгөй оҕо сылдьан хоролору Тыгын уолаттара кыргар кэмнэригэр, улахан чааскы анныгар саспыта кэпсэнэр. 
Дьиктитэ баар, Бэрт Хараны били соҕотох ордубут хоро уола тоhуйан, оҕунан ытан өлөрбүтэ диэн буолар. Ол аата, Лөгөй тойон бэйэтин-бэйэтэ өлөрбүт буолан тахсар! 
Ол аата норуот өйдөбүлүнэн, Тыгын бастыҥ боотурун Бэрт Хараны урукку хоролору кыргыбыттарын иэстэhэн, Лөгөй тойон өлөрбүт, Тыгын уолаттарын утары барбыт буолан тахсар. 
Лөгөй Тойон эдэр сылдьан Тыгыҥҥа хара (буойун) быhыытынан сылдьыбыта биллэр. Онно харанан сылдьан, тойонун этиитин толорон, тоҥус бөҕөлөрүн кытта ыhыахха эр былдьаhыыга да, кыргыска да элбэхтэ илин-кэлин түhүспут буолуон сөп. 
Онтон арахсан, дойдутугар тахсан бэйэтэ туспа улуус баhылыга, тойон буолбут. Бороҕон улууhа Тыгыҥҥа саамай күүстээх утарсыы оҥорбута, онно өрө турбут дьон сирдьитинэн Лөгөй тойон буолбут буолуон эрэ сөп курдук. 
Докумуонна көстөрүнэн, Лөгөй тойон олус хорсун, ким да буоллун, наар төрөөбүт омугун эрэ көмүскээн тахсыбыт киhи эбит! Ол курдук 1642 сыллаах өрө туруу кэмигэр, соҕотоҕун өрө турбут боотурдарга тиийэн, уҕарыта-уоскута сатаабыт. 
Бөрө Бөтүҥнэр уонна Тыгын уолаттара обургулар, биhи диэки буолбатаххына, атынан тэбистэрэн кэбиhиэхпит дии дии, тула сүүрдэ сылдьыбыттарыгар да, улаханнык уолуйбатах. 
Чаллаайы баҕа курдук тэпсэн аатын ылаары атынан сүүрдэн кэлбитин, аҥаар илиитинэн аттыын баҕастыын илгэн кэбиспитэ диэни кытта тэҥнии тутуохха сөп.
Макаров Гаврил Георгиевич. Гавриил Георгиевич Макаров, Саха АССР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, историческай наука кандидаата, профессор.
1917 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр Чурапчыга Болтоону нэһилиэгэр орто (сэниэ) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1936-1938 сс. Г.Г. Макаров Дьокуускайга педагогика рабфаагыгар үөрэммит; 1938-1940 сс. - Педагогическэй институт история салаатыгар үөрэммит. 1945 с. - бүтэрбит.
1949 с. ахсынньытыгар A.M. Панкратова академик салайааччылаах кандидатскай диссертациятын көмүскээбит, тиэмэтэ «Образование Якутской АССР».
1956 с. Саха госудаарственнай университета аһыллыаҕыттан өлүөр дылы бастаан марксизм-ленинизм кафедратыгар доценынан, онтон 1957-1958 сс. ССКП историятын кафедратын сэбиэдиссэйинэн, 1958 сылтан — ол кафедраҕа доценынан үлэлээбит. 1977–1989 сс. — ССРС историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ. 1983 с. ВАК Президиума ССРС кафедратын профессорын сыбаанньатын иҥэрбитэ. 1999 сылтан профессор-консультант дуоһунаһыгар үлэлээбитэ.
Үлэлэрэ.
Г.Г. Макаров - 200 научнай-чинчийэр уонна научно-популярнай үлэ ааптара. Бу үлэлэригэр аан бастаан П.А. Ойуунускай, М.К. Аммосов, И.Н. Барахов уонна да атыттар оруоллара арыллар. Сүрүн үлэлэрэ: «Образование Якутской АССР», «Байкалов — герой гражданской войны», «Октябрь в Якутии» икки чаастаах, «Северо-Восток России в 1918-1921 гг», «Северо-Восток России в 1921-1922 гг.».
Наҕараадалара.
Г.Г. Макаров үрдүк судаарыстыбаннай наҕараадаларга тиксибитэ: «Саха АССР науукатын үтүөлээх диэйэтэлэ» (1984), «1941–1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр үлэҕэ килбиэнин иһин», «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В.И. Ленина» мэтээллэринэн, САССР уонна РСФСР Үрдүкү Сэбиэттэрин Президиумнарын Бочуоттаах граматаларынан. Нам уонна Чурапчы улуустарын бочуоттаах гражданина.
Мас арыыта. Мас арыыта — үүнээйиттэн ылыллар арыы, триглицерид.
Арыы көрүҥнэрэ.
Мас арыыта, үксүн үүнээйи аһыттан уонна сиэмэтиттэн ылыллар, триглицеридтар уонна жирнай кислотаалар булкаастара буолар. Мас арыыта үксүн көннөрү температуураҕа убаҕас буолар. Ыраастамматах (рафинацияны ааспатах) арыы ылыллыбыт үүнээйитин амтана амтаннаах уонна сыта сыттаах буолар. 
Мас арыытын көрүҥнэрэ.
Мас арыытын туохха туттулларынан "техническэй" уонна "пищевой" арыыларга араараллар.
Ханнык эрэ бөлөххө киириитин арыыны туохха туһанаары оҥороллоруттан тутулуктаах. 
Аска туттуллар арыы.
Остуолга туттуллар арыылар: подсолнух, олива, соя, лүөн, маак, буук, эриэхэ, хартыыһа, кунжут, араахис арыылара.
Сорох мас арыылара национальнай ас астааһыҥҥа улахан суолталаахтар. Холобур грецкэй эриэхэ арыыта средиземноморскай дойдулар астарыгар киэҥник туттуллар. 
Техническэй арыылар.
Парфюмерно-косметическай промышленнаска, биологическай оттук оҥоруутугар, араас лаахтары, кырааскалары уонна пропиткалары оҥорорго туттуллар.
Мас арыытын туһаныы.
Мас арыытын сүрүн туттуллар эйгэтэ — аска, морох арыылар (холобур рапс, тунг, кокос арыылара) элбэхтик техническэй сыалга туттулаллар.
Менделеев Дмитрий Иванович. Менделеев Дмитрий Иванович (1834—1907) диэн нуучча улуу учуонайа, аатырбыт химия элеменнарын периодтаах таабылын оҥорбут химик.
Олоҕун олуктара.
Менделеев Дмитрий Иванович тохсунньу 27 күнүгэр (олунньу 8) 1834 с. Тобольскай таһынааҕы Үөһээ Аремзяны дэриэбинэҕэ уон сэттис бүтэһик оҕоннон Тобольскай гимназиятын дириэктэрин Иван Павлович Менделеев дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Дмитрий аҕатынан эһэтэ Таҥара үлэһитэ этэ, араспаанньата Соколов диэн эбит; Менделеев диэн араспаанньаны Дмитрий аҕата духовнай учуулущаҕа үөрэнэ сылдьан иҥэриммит. Менделеев ийэтэ былыргы, ол гынан баран дьадайбыт Корнильев атыыһыттартан төрүттээҕэ.
Айыылара уонна арыйыылара.
Менделеев — химияҕа, химия технологиятыгар, физикаҕа, метрологияҕа, салгын устуутугар, метеорологияҕа, тыа хаһаайыстыбатыгар, экономикаҕа, үөрэхтээһиҥҥэ уонна да атын эйгэлэргэ үлэлээбит дэгиттэр чинчийээччи эбит. 
Сүрүн арыйыылара:
Модьугу. Модьугу, куобахсыт эбэтэр бөҕө модьу атах (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, модьугулар уустарыгар киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр.
Моонньоҕон, сэппэрээк. Моонньоҕон () - сэппэрээк, харатыҥы кугас отонноох үүнээйи. Саха сиригэр "Хара кыталык" диэн киһи бэйэтэ үүннэрэн таһаарбыт көрүҥэ киэҥник биллэр. Европаҕа, Хотугу Америкаҕа уонна Азияҕа Сибииргэ тарҕаммыт көрүҥ.
Моонньоҕону күһүөрү, атырдьах ыйын иккис аҥарыттан саҕалаан, аhа сиппитин көрөн хомуйаллар. Отону сыыhыттан ыраастаан саамай бөдөҥнерүн уонна буспуттарын оhох үрдүгэр кылгас кэмҥэ хатараллар. Сотору-сотору сэрэнэн эргитэн биэрэллэр. Бүтүн, алдьамматах сэбирдэхтэрин күлүккэ, салгыннаах сиргэ куурдуллар.
Отонугар араас элбэх витамин баара биллэр. Ученайдар этэллэринэн, киин улуустартан хоту диэки баран истэх аайы витаминын эгэлгэтэ элбээн иhэр диэн.
Моонньоҕон отонун витамин тиийбэтигэр, хаан аҕыйааhыныгар, аппетиты көбүтэргэ, ииктэтэргэ, сөтөлгө, тымныйан ыалдьыыга тутталлар. Отонун үксүн көөнньөрөн (үс улахан ньуоска отону ыстакаан ууга) ыстакаан аҥаардыытынан күҥҥэ үстэ иhэллэр. Онтон отон уутун куртах бааhын эмтэнэргэ туhаналлар. Сэбирдэҕэ эмиэ үгүс С уонна В витаминнардаах. Отону көөнньөрөн тиритиннэрэр, ииктэтэр наадаҕа, диатезка, ревматизмҥа, подаграҕа туттуллар. Боҕуруоскай окко холбоон чэбдигирдэр витаминнаах чэй оҥоруохха сөп. Сэбирдэҕин кытта үнүгэhин водкаҕа настойка оҥорон, 10-20 хааппыланы хойуу хаайтарыытыгар, солотуохаҕа, хаан аҕыйаатаҕына иhиллэр.
Мордьоноохоп. Алексей Петрович Васильев (Мордьоноохоп) (1906-1947 сс.) — сахаҕа биллибит күүстээх киһи, хапсаҕайга САССР спордун маастара.
Кини 1906 с. Үөһээ Бүлүү Мэйигэр (Далыр Күүлэтигэр) Чымырдаат диэн күөлгэ төрөөбүт.
Ортону үрдүнэн уҥуохтаах, толору эттээх-сииннээх, 130 киилэ ыйааһыннаах саха бухатыыра. Дьон ахтыыларыттан көрдөххө, сыгынньах көрүҥэ боруонсаттан кутуллубут курдуга, утарылаһааччыларыттан ордук көрүҥнээҕэ үһү. Оччотооҕуга, дьоҥҥо тэҥэ суох күүстээҕин, быһыйын туһунан сурах-кэпсээн хас да оройуоҥҥа тарҕаммыта. Ол саҕана нэһилиэктэр күүстээх да, быһый да киһилэринэн күрэхтэһэр кэмнэрэ этэ. Улууска аатырар киһи туһунан, ким төһө кэпсиир дьоҕурунан сэһэннэрэ тарҕанара. А. П. Васильев дьон кэпсээнигэр-сэһэнигэр киирбит, нэһилиэк (билигин Далыр нэһилиэгэ) киэн туттар киһитэ этэ.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Муус устар. Муус устар — сааскы ый, 4 ый.
Муус устар Григориан халандаарыгар төрдүс, сылга бастакынан лоп курдук 30 хонуктаах. Соҕуруу эҥэлэйгэ бу ый күһүнү, оттон хотугу эҥэлэйэгэ — сааһы кытта ситимнээх. Муус устар ый сахалыы аата балаҕан муус түннүгүн устан, сайыҥҥы хабах эбэтэр сүлүүдэ түннүгү олордор кэми кэрэһэлиир.
Муус устар — сону устар ый. Саас лаппа кимэн киирэр. Күн үөһэ күөрэйэр. Халлаан күп-күөҕүнэн унаарар. Ол эрээри, киэһэнэн дьыбарсыйар, түүнүн тымныйар.
Дьыл оҕуһун көҥдөй көхсө, тураах кэлиитигэр, муус устар тохсус күнүгэр сууллар. Бу күннэргэ тураахтар халлаан күөх урсунунан көппөхтүүллэр. Кинилэр төттөрү-таары көтө-көтө бокуойа суох дааҕырҕастахтарына, сотору кэминэн күн-дьыл көнөр, хатааһына суох саас буолар. Оттон, саҥата-иҥэтэ суох соҥуоран сырыттахтарына, хатааһыннаах тымныы сааһы күүтэллэр. Барабыай ыраас күҥҥэ саҥата-иҥэтэ аҕыйаан ах бардаҕына, хаары дуу, ардаҕы дуу биттииллэр.
Эһэ уонна моҕотой биир тыыннаахтар. Биир кэмҥэ эһэ арҕаҕыттан, моҕотой хороонуттан тахсаллар. Моҕотой хороонуттан хойутаан таҕыстаҕына, хатааһыннаах тымныы саас буолар.
Муус устарга соҕуруу кыстаабыт көтөрдөр кэлэллэр. Ый иккис аҥаарыгар сылгы чыычааҕа, сар элиэ, хоҥор хаас, хомурах туруйата, чиибистэр, ырыаһыт чыычаахтар кэлэллэр, ый бүтүүтүгэр бастакы көҕөнү көрөллөр.
Муус устар ый күнүн-дьылын билгэтэ.
Өскөтүн хаар эрдэ уулуннаҕына, үчүгэй сайын үүнэр.
Былыттар сырдык халлаан күөҕэ буоллах-тарына, сылаас уонна ардахтаах.
Күнүһүн итии, түүнүн тымныы буоллаҕына, үчүгэй күн-дьыл үүнэр.
Түөлбэ тылыгар.
киристиэп ыйа; 
куччугуй кулун тутар;
сойуо ыйа;
сынньалаҥ ыйа;
чыычаах ыйа;
Бэлиэ күннэр.
1922 - Бүтүн Арассыыйатааҕы Ситэриилээх Кэмитиэт "Об образовании Автономной Якутской Советской Социалистической Республики" дэкириэтэ тахсар.
Мымах. Былыргы сибиир "запискаларыгар" суруллубутунан, Мымах Красноярскай остуруогу олохтообут уонна Өлүөнэ устун айаннаабыт диэн Калашников диэн ааттаах саха архивиһын кинигэтигэр этиллибит. Страленберг санаатынан, сахалары Орто Өлүөнэҕэ Дэҥси Дархан Тегин аҕалбыт. Саха үһүйээннэригэр Мымах аата көстүбэт, ол оннугар үһүйээннэргэ барыларыгар хаһаахтар Саха сирин сэриилээн ылар кэмнэринээҕи сахалар баһылыктарынан Тыгын буолар. Мымах, Тыгын курдук, тоһуурга түбэһэн нуучча кириэппэһигэр өлөр. Үһүйээннэргэ Тыгын, Мымах курдук, бүтүн сахалар сэриилэринэн, Дьокуускай остуруогун төгүрүйүүтүнэн салайар. Воевода П.Головин өһүөнүттэн Дьокуускай остуруогар Мымаҕы аччыктатан өлөрбүт. Онон, хаайыыга Мымах аатын түһэн биэрбэтэх уонна геройдуу өлбүт. Кини нуучча челобитнайдарыгар Мымак диэн ааттаммыт, ол эрэн Петр Бекетов кини аатын Мамык диэн суруйар эбит.&lt;br&gt;
Тыгын уонна Нам улууһун тойоно Мымах биир киһи буолуон сөп диэн саха лингвиһа Новгородов этэрэ. Кини санаатынан, "Мымах" диэн буортуламмыт "Мамык" - баһылык, тойон. Оттон "Тыгын" диэн тылы түүрдүү "тегин" - принц - диэн тылы кытта ситимниэххэ сөп, оччоҕуна тойон Мымак диэни Тыгын Мымак диээххэ сөп.
Мыреева Татьяна Ивановна. Татьяна Ивановна Мыреева — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.
Айар үлэтэ.
Саха театрыгар бастакыннан Джульеттаны оонньообут (1955). Иккис ситиһиитэ — 1956 сыллаахха Суорун Омоллоон «Күкүр ууһугар» Күннэй оруолун толоруута буолбута. Үчүгэй куоластаах буолан М. Н. Жирков уонна Г. Литинскэй «Ньургун Боотур» олоҥхолоругар бастакынан Кыыс Кыскыйдаан партиятын толорбута (1957). 1961 сыллаахха Г. Григорян «Сир симэҕэ» опереттатыгар Татыйык партиятын толорбута.
Т. И. Мыреева ситиһиилээхтик Зербинетта («Плутни Скапена» Ж. Б. Мольер), Сыгый Кырынаастыыр (И. Избеков, 1962), Айыы Куо («Кыһыл Ойуун» П. Ойуунускай, 1964), Дездемона («Отелло» В. Шекспир, 1965), Аттене («Пуночка тундры» И. Бочкарев, 1971), Балбаара («Ини-бии» С. Ефремов, 1975), Мылгун ойоҕо («Хаарыан хампа күөх кытылым» Ч. Айтматов, 1982), Шин («Добрый человек из Сычуани» Б. Брехт, 1986), Иэйэхсит («Бүдүрүйбүт», Алампа, 1987). 2003 сыллаахха Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» Даарыйа эмээхсини оонньообута.
Нам улууһа. Нам — Саха сирин улууһа.
Салалта.
Баhылык — Альберт Иннокентьевич Ильин
Экономика.
Улуус Өлүөнэ өрүс ортотун диэккиннэн икки өттүнэн тайаан сытар. Улууска икки Эркээйи Сир баар: «Белоозерскай» уонна «Харбаайы». «Белоозерскай» төрүттэммит сыла 1974, иэнэ 636 кв. км. «Харбаайы» төрүттэммит сыла 1996, иэнэ 326 кв. км. Улууска «Кэҥкэмэ» диэн оҕо экологическай парката баар.
Транспорт.
Улуус киинэ Саха Сирин киинин Дьокуускайы кытта оҥоһуулаах асфальт суолунан холбонон турар. Өрүс үрдүгэр олорор нэһилиэктэр сайын таһаҕастарын уу суолунан таһаллар, биирдиилээн хаһаайыстыбалар мотуоркалаах буолаллар.
История.
Улуус аата.
Эдуард Карлович Пекарскай Байаҕантай киһитэ П. Е. Готовцев 1893 с. суруйбутугар олоҕуран, Нам — Омоҕой сиэнэ, Аан Эрэһэ ойуун уола этэ диэбит. Сэһэн Боло 1935 с. итиннэ дьүөрэлэтэн суруйбут: "Омоҕой Баайы кытта кэлсибит Аан Эрэһэ ойуун диэн баарыттан Нам диэн төрүөн, кинилэр билиҥҥи Нам сиригэр олохсуйаллар"
Историк Василий Николаевич Иванов 1642 сыллааҕы биэрэпис матырыйаалларын үөрэтэ сылдьан, Нам буолаһыгар Нам уолаттара Ибей Намов уонна Мымах Намов диэннэр баалларын булбут. Мымах диэн кинээс олоро сылдьыбыт. Кини аҕата Нам диэн ааттаах киһи эбит.
Филолог Ньургун Михайлович Иванов быһаарыытынан, Нам диэн аат монгол тылыттан төрүттээх, «намыһах, намтал; чуумпу, холку, намыын» диэн суолталаах. Багдарыын Сүлбэ онтон сиэттэрэн, «Нам оҕонньору дьоно холкутун, намыынын бэлиэтээн, хайҕаан, итинник ааттаабыт буолуохтарын сөп» диэбитэ.
Биллиилээх дьон.
Намтан төрүттээх биллэр дьон:
Нам улууһуттан тахсыбыт талааннаах дьон: 
Худуоһунньуктар: Е. М. Шапошников, Е. С. Сивцев, В. С. Парников, В. В. Петров, А. Е. Евстафьев, Е. Н. Винокурова, А. И. Лукин. 
Самодеятельнай композитор Винокуров Захар Порфирьевич.
Нам улууһун гимназията. Нам улууһун гимназията 1994 сыллаахха тэриллибитэ. 
Гимназия директора Попов Валерий Николаевич буолар.
Арыллыаҕыттан Нам улууһун гимназията икки салааннан оҕолору үөрэтэр: политехническай уонна гуманитарнай.