mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Билгэ хаан. Билгэ хаан Богю (кытай. 毗伽可汗, пиньинь pijiakehan, палл. Пицзякэхань, тус аата Богю, былыргыта. Бигя-хан Могилянь; тус аата (саба5а быһыытанан) кыт. 阿史那默棘連, пиньинь ashinamojilian, палл. Ашина Моцзилянь) — 715 - 734 сыллардаахха Илин Түүр хаҕанатын хаҕана. Күл-Тэгин ставленнига. Билгэ хаан, Күл Тэгин уонна Тоньюкук салалтатынан хаҕанаат Тан импиэрийэтин кытта өр кэмнээх эйэлээх сыһыаны олохтообута.
Биографията.
Төрдө ууһа.
Эпитафияларга сурулларынан, Билгэ хаан 683 сыллаахха төрөөбүт. Кини Эльтериш хаҕан улахах уола этэ. Кини быраата Күл Тэгин хаҕанат улуу дьоруойа этэ, олус элбэх быһаарыылаах кыайыыны аҕалбыта, убайын мэлдьи хонтуруоллуу сылдьара. 
Салайыыта.
Кини олбоххо олоруутугар Күл Чур, Таман таркан, Тоньюкук, Буюрук, Күл Эркин уонна да атыттар бэйэлэрин дьоннорун, сэриилэрин кытта бааллара. Ол күн тута сэттэ уон саастаах Тоньюкук хаҕан сүбэһитинэн анаммыта. Түүрдэр бары долгуйбуттара, Билгэ хааны истиэн баҕалаах киһи аҕыйах этэ. Ол иһин кини Тан импиэрийэтин сэриилээтэхпинэ норуоппун сомоҕолуом диэн санааны ылыммыта. Ону муударай Тоньюкук сүбэлээн, сэрии саҕаламматаҕа, күүспүт өссө ситэ хомулла илик эбит дэспиттэрэ. Ону таһынан Тоньюкук Билгэ хааҥҥа орда ыстаапкатыгар Кытай храмнарын уонна эркинин тутума диэн сүбэлээбитэ.— Бичурин.Собрание сведений...Хаҕанат тас бэлиитикэтин бүтүннүү Күл Тэгин салайара. Саҥа хаҕан токуз-огустары кытта сыһыана буорту буолбута. Олор сорохторо Тан импиэрийэтигэр холбоспуттара. Сорохторо Селенгэ өрүскэ кыдыллыбыттара.
Өйдөбүл.
Билгэ хаан 735 сыллаахха, Сибиинньэ сылыгар, 5 ый (сайын, от ыйа буолуон сөп) 27 күнүгэр алтан уҥуоҕа араҥастаммыта. Йоллыг-тегин Ижань-хан көмүү үлэтин хамнаһын барытын сүрүннээбитэ. Ити күн кутурҕаҥҥа ылларбыт түүрдэр баттахтарын кырыммыттара, кулгаахтарын уонна иэдэстэрин быһаҕынан хайа соттубуттара. Билгэ хаан аатын ааттаан туран сылгылары, ыттары, хара саарбалары, күөх тииҥнэри өлөрөн ытык ыспыттара. 
Йоллыг-тегин Ижань-хан кытай уустарын кытта аатырбыт Орхон суругун туруорбута. Онно кини Билгэ хааны уонна түүр монархиятын арбаан сурук суордарбыта. Ол суркка сурулларынан, Йоллыг-тегин сымара таас суругун биир ый 4 хонук иһигэр суруйтаран бүтэрбит, "таба хайаҕа сүүрэрин саҕана", ол эбэтэр, быһа холоон, атырдьах ыйыгар.
Йоллыг-тегин Ижань-хан. Йоллыг-тегин Ижань-хан (кыт. 伊然可汗, пиньинь yirankehan, палл. Ижань кэхань, тус аатта (сабаҕа быһыытынан) кытай. 阿史那伊然, пиньинь ashinayiran, палл. Ашина Ижань) — Илин Түүр хаҕанатын каҕаана, хаҕанааты 734 сыллаахтан 739 сыллаахха диэри салайбыта, аатырбыт, номоххо киирбит Билгэ хаан төрөппүт уола.
Салайыыта.
Билгэ хааны сүһүрдэн өлөрбүттэрин кэнниттэн хаҕанаал бас көс оруоллаах дьоно олбоххо кини уолун Ижаны олордубуттара уонна Йоллыг-тегин диэн сүрэхтээбиттэр. Йолыг тэгин аҕата тэлбитин суолун тутуһан, биирдиилээн өрүтэ туруон, утарылаһан баҕалаах, соруммут уделлар хааннары сабыта баттаталаабыта уонна Тан импиэрийэтин кытта ыаллыы олорорун быһыытынан эйэлээх сыһыаны олотхтуурга, оннунан тутан хааларга кыһаллыбыта. Сюань-цзун императорга үс төгүл бэлэхтээх туһахтаах посуоллары ыыталаабыта. Ол эрээри кини 739 сыллаахха эмискэ ыалдьан өлбүтэ. Кини кэннэ хаҕан олбоҕор Билгэ Кутлуг хаан олорбута. 
Айымньыта.
Йоллыг тэгини түүр норуотун биир бастакы бэйиэтэ, суруйааччыта уонна устуоруга диэххэ сөп. Кини Күл Тэгин сарыабыс уонна Билгэ хаан сырдык уонна албан ааттарыгар хас даҕаны суругу айан суордарбыта. Эмиэ оннук суругу Кутлуг Ильтерес-хаҕаҥҥа анаабыта. Ол суруктар билигин алтаай түүрдэрин култууратын таһымын, поэзиятын, прозатын, историческай билиитин, Илин Түүр хаҕанатын тутуһар идеологиятын көрдөрөллөр
Алтун йарук. Алтун йарук (былыргы уйгуурдуу "Алтан күлүм" диэн суолталаах) — былыргы уйгуур тылынан суруллубут Будда итэҕэлин ытык кинигэтэ. Былыргы уйгуурдуу толору аата "Алтун онлук ярук ялтыраклы копта котирилмиш ном илики атлык ном" диэн. Бу кинигэ былыр санскриттэн кытай тылыгар уонна кэлин кытай тылыттан былыргы уйгуур тылыгар тылбаастаммыт. Алтун йарук иһинээҕитэ: "Алтан күлүм суутрата", "Кү-Тау баһылык туһунан номох" уонна "Принц уонна баабыр туһунан номох".
Булуу историята.
Саамай толору илиинэн суруллубут (рукопись) Алтун йарук тиэкиһин Арассыыйа учуонайа С. Е. Малов Ганьсуга баар Сучжоу куораттан ырааҕа суох Вуншигу (уйгуурдуу Индьэн) диэн сиргэ булбут. Кини 1910 сыл кулун тутар 3 күнүгэр олохтоох сарыг йоҕырдары кытта икки сылга биирдэ бэлиэтэнэр Будда итэҕэлин бырааһынньыгар тиийбит уонна ол онно баар ступаҕа былыргы тиэкиһи булбут. С. Е. Малов ол кэмҥэ "Русский комитет для изучения Средней и Восточной Азии" диэн тэрилтэ аатыттан Кытайга тыл үөрэтии экспедициятыгар сылдьыбыт. Илиинэн суруллубут тиэкис сороҕото Будда статуятын кэннигэр "наадата суох, ол эрээри "ытык" бөх курдук" сыппыт. Сорох лиистэрин Вуншигу уонна Сучжоу баһылыктара биэрбиттэр.
Алтун йарук атын илиинэн суруллубут тиэйиһин ниэмэс чинчийээччитэ Ф. Мүллэр Турфаҥҥа булбут уонна ол сороҕотун 1908 сыллаахха бэчээккэ таһаарбыт. Ол эрээри Илиҥҥи Түркистааҥҥа көстүбүт тиэкистэр үксүлэрэ сир анныттан хостоммуттар, ол иһин куһаҕан туруктаах уонна үөрэтэргэ табыгаһа суох этилэр.
Суруйуу кэмэ.
Ицзин диэн аатаах VII үйэ бүтүүтүгэр олоро сылдьыбыт Кытай буддизмын итэҕэллээҕэ "Алтан күлүм суутратын" ( ) кытай тылыгар тылбаастаабыт.
Х үйэҕэ Биэсбалык куорат олохтооҕо Сыҥку Сэли Тудуҥ "Алтан күлүм суутратын" кытай тылыттан уйгуур тылыгар тылбаастаабыт.
Бу суутра аҥардас уйгуурдуу буолбакка, моҕол, тибиэт, согд, түүр тылларыгар тылбаастаммыт.
Суолтата.
С. Е. Малов бэлиэтээбитин курдук Алтун йарук былыргы уйгуур тылын, бу тыл лексикатын үөрэтэргэ элбэх кыах үөскэтэр.
Тенишев Эдхям Рахимович. Эдхям (Эдем) Рахимович Тенишев (; 1921 сыл муус устар 26 күнэ, Пенза — 2004 сыл от ыйын 11 күнэ, Москва) – сэбиэскэй тыл үөрэхтээҕэ, түүр уонна моҕол омуктарын чинчийбит. Филологическай наука доктора, профессор, ССРС НА чилиэн-корреспондентэ (1984). РНА Тыл салаатын ураал-алтаай тыллар бөлөҕүн салайааччыта. "Советская тюркология" диэн сурунаал уонна элбэх томнаах "Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков" диэн кинигэ сүрүн редактора.
Олоҕо.
Эдхям Рахимович Тенишев 1921 сыл муус устар 26 күнүгэр Пензаҕа татаар ыалыгар төрөөбүтэ. Кини 10 саастааҕар Дьалал-Абакка (Кыргыс ССР) көспүттэр.
Төһө да Тенишев олоҕун тухары тыллары уонна этнографияны чинчийбитин иһин, бастакы киирбит үрдүк үөрэҕэ Москватааҕы тимир суол инженердэрин института (нууччалыы Московский институт инженеров железнодорожного транспорта) этэ. Аҕа дойду сэриитин кэннэ Эдхям Рахимович Тенишев Ленинград үнүбүрсүөтүгэр Илиҥҥи факультеккэ үөрэххэ киирбит. 1953 сыллаахха былыргы уйгуурдуу суруллубут "Алтан күлүм суутратын" үөрэтэн кандидатскай диссертациятын көмүскээбит уонна ССРС НА Тыл салаатыгар үлэҕэ киирбит. Ол кэннэ Кытайга тыл экспедициятыгар сылдьыбыт уонна түүр тыллаах омуктары чинчийбит. 1959 сыллаахх Кытайтан төннөн баран былыргы уйгуур, салар, сарыг йоҕыр тылларын туһунан үлэлэрин суруйбут.
1969 сыл Э. Р. Теншев салар тылын тутулун туһунан докторскай диссертациятын көмүскээбит. Ону таһынан ол кэмҥэ былыргы түүр тылын уонна литературатын үөрэппит. Кэлин "Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков" диэн түөрт томнаах улахан үлэни суруйан саҕалаабыт.
Цаатаннар. Цаатаннар (; бэйэлэрин ааттанар ааттара: "духа") — Моҕол сиригэр олорор түүр тыллаах омук. "Цаатан" диэн ааттаах биистэр моҕол тыллаах Хубсугул урянхайдарыгар уонна калмык-торҕуттарга бааллар.
2000 сыллааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн Моҕол сиригэр баар цаатаннар ахсааннара 303 киһи этэ, оттон 2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн цаатаннар ахсааннара 282 киһиэхэ диэри аҕыйаабыт. Цаатаннар итэҕэллэрэ — ойууннааһын (57%) уонна буддизм (10%); итэҕэлэ суохтар 33%.
Цаатаннар Моҕол сирин хотугулуу арҕаа өттүгэр баар Хубсугул аймаҕар олороллор. Цаатаннар атын ааттара "тувиннар" диэн (Lattimore 1965: 455). Сүрүннээн таба иитиитинэн дьарыктаналлар. Үгэс быһыытынан "урц" диэн ааттыыр ураһаларга олороллор. Билиҥҥи кэмҥэ туризмтан харчыланаллар.
Төрүттэрэ.
Цаатаннар түүр, моҕол уонна самадьы тыллаах биистэр булкуһууларыттан үөскээбиттэр.
Ааттара.
"Цаатан" диэн аат "цаа" ("таба") диэнтэн үөскээбит "таба", ол аата "цаатан" "табаһыт" диэн суолталаах. Бадамхатан диэн ааттаах цаатаннары хас да сыл устата үөрэппит монгол чинчийээччитэ этэринэн цаатаннар бэйэлэрин урааҥхай уйгуур уонна тылларын уйгуур тыла дииллэр.
Аҕа уустара.
Цаатаннар аҕа уустара манныктар: уруд (урат), каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкшы), додот (тоду, аг-тоду, кара-тоду), соён (соян) (вкл. хертек, белмей, ), зоот (жогд, чооду, чота, чооды), сорс, даргалар, дэмжээ (демчи), хэрдэг, хойюк, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён кыргиз, ханачи, маат.
"Цаатан" диэн ааттаах биистэр Хубсугул урянхайдарыгар уонна калмыктарга бааллар. Хубсугул урянхайдарын цаатаннара: баруун цаатан уонна зуун цаатан. Калмыктар цаатаннара: цаатан, керяд-цаатан (цаадин керәд), аха-цаатан, бага-цаатан, ики-цаатан, эркетен-цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан. Генетиктэр чинчийиилэрэ көрдөрбүтүнэн, торҕут цаатаннар ордук халха-моҕоллорго чугастар, Хубсугул цаатаннарыгар буолбатах.
Ильяс Джансугуров. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар). Ильяс Джансугуров. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар) 
Ильяс Джансугуров (01.05.1894 – 26.02.1938 сс) – казах норуотун биллиилээх бэйээтэ, уус-уран литература классик суруйааччыта. 1924 сыллаахха большевиктар партияларыгар киирбит хомуньуус. Кини Семиреченскэй уобаласка Копальскай уездка төрөөбүтэ, уһулуччулаах бэйээт, драматург. «Байшубар» уонна «Саганак» диэн номох буолбут айымньылар ааптардара. 1934 – 1936 сылларга үлэлээбит Казахстан суруйааччыларын сойууһун бастакы бэрэссэдээтэлэ. 
Ильяс Джансугуров тутуллан хаайыллар кэмигэр аатырбыт «Кулагер»  айымньыта сураҕа суох сүтэн хаалбыт. Бэл, бэчээттэммит хаһыатын кытта мэлиппиттэр. Ол эрээри Сапаргали Бегалин диэн үтүө дьон сүүрбэччэ сылы быһа харайан, сыттыкка тигэн кистээн уура сытан бараннар дьиэ кэргэнигэр аҕалан биэрбиттэр.
Ильяс Джансугуров туһунан эбии матырыйаалы  саха народнай суруйааччыта С.П.Данилов 1980 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Казахскай ССР-га Саха литературатын Күннэрэ аһыллыытыгар эппит тылыттан киллэрэбин: «Биһиги атын иики бөдөҥ суруйааччыларбыт доҕордоһууларын санааҥ: эһиги Ильяс Джансугуровкыт уонна биһиги Серафим Романович Эллэйбит 1925 сыллаахтан 1928 сылга диэри кинилэр журналистика Москватааҕы Коммунистическай институтугар бииргэ үөрэммиттэрэ.1927 сыл сайыныгар Эллэй Джансугуровы кытта Казахстаҥҥа кэлэ сылдьыбыта, онуоха уйаара-кэйээрэ биллибэт казахтар киэҥ дуолларын туһунан, үрдүк Ала-Тау туһунан суруйбут хоһооннорун күн бүгүн даҕаны биһиги норуоппут таптаан ыллыыр. Хойутуу  1933 сыллаахха Эллэй:«Ильяс Джансугуровка, Советскай Казахстан ырыаһытыгар» диэн анал суруктаах Кыһыл Армия туһунан поэманы бэчээттэппитэ... » 
Бу устуоруйаҕа хаалан үйэтийэн хаалбыт үөрүүлээх, үрдүк суолталаах Саха литературатын күннэрин туһунан салгыы сырдатабыт: “... Опера уонна балет Абай аатынан государственнай академическай театрыгар Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрин аһыллыытын үөрүүлээх мунньаҕа буолбут. Мунньаҕы улахан киирии тылынан Дж. Мулдагалиев арыйбыт, С.Данилов  тыл эппит. Маны тэҥэ тыл эппиттэр: Киров аатынан завод токара В.А.Ципатин, казах поэта Сырбай Мауленов, уйгур суруйааччыта Хизмет Абдуллин, Саха АССР народнай суруйааччылара Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа, В.М.Новиков-Күннүк Уурастыырап, поэт Моисей Ефимов, КазГУ студентката Н. Альжанова. Үөрүүлээх биэчэр Казахстан искусствотын маастардарын улахан концерынан түмүктэммит”.
Ильяс Джансугуров бэйэтин норуотугар бастакы сэбиэскэй көлүөнэ суруйааччыларыттан биирдэстэрэ буолан, билиҥҥи ыччакка үтүө холобур буолар. Кини айар үлэтиттэн билиҥҥи көлүөнэ айар талааннаах ыччаттара элбэххэ уһуйуллан үөрэнэллэр, айар дьоҕурдарын сайыннараллар. 
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
Галеев мэчиэтэ. Галеев мэчиэтэ
Галеев мэчиэтэ(тат. Галиев мэчете;Бэһис собуорунай, Муса бай киэнэ, Сеннай баһаар киэнэ, бэһис собуорунай мэчиэт.) - Казань куоракка турар мэчиэт. Татаар культовай архитектуратын пааматынньыга.1798-1801 с. Муса Мамяшев атыыһыт үбүлээн, 18 үйэ бүтүүтүнээҕи эрдэтээҥҥи классицизм форматынан тутуллубута. Урукку, Сеннай баһаартан ырааҕа суох, Былыргы татаар солобуодатын хоту өттүгэр Габдулла Тукай уулуссатыгар турар. Икки этээстээх,икки саалалаах джами(собуорунай)-мэчиэт, сарайын ортотугар аҕыс кырыылаах, үс ярустаах минареттаах.
1882 уонна 1897 с. атыыһыттар И.С.Уразаев, М.И.Галеев уонна И.Г.Иманкулов үбүлээһиннэринэн, соҕуруу уонна хоту өттүлэрэ кэҥэтиллибитэ, хойукку классицизм истиилигэр оҥоһуллубута.
5-ис собуорунай мэчиэт бүтэһик муллатынан, Сагитовтар аймахтан, Мухаметюсуп Сагитов үлэлээбитэ. Киниэхэ көмөлөһөөччүнэн мэчиэт махллятын(биир мэчиэккэ сылдьар дьон. Община.)дьоно, махалля биллэр баай атыыһытын М.И.Галеев уолун - педагог-реформаторы, уһулуччу учуонайы, Галимзян Барудины талбыттара, кэнники имам буолбута. Баруди мэчиэккэ саҥа ньыманан үлэлиир, "Мухаммадия" диэн медресены төрүттээбитэ, онтон, Галеев мэчиэтин махаллята Казань татаардарын уопсастыбаннай уонна политическай олоҕун киинэ буолбута. Элбэх сыл, мэчиэт татаар норуотун духуобунаһын бастыҥ дьонун иитэн таһаарбыта. Мэчиэккэ, бэйэлэрин мэлииппэлэрин - намааһы,Шигабутдин Марджани, Габдулла Тукай, Каюм Насыйри, Галимджан Баруди уо.д.а.,татаар норуортун сырдатааччылар аахпыттара.
30-ус с. мэчиэт минарета көтүрүллүбүтэ. 1981 с. Татарскай АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин тохсунньу 23 күнүттэн №601 уурааҕынан архитектура пааматынньыгынан буолбута.
2015 с.ахсынньы 22 күнүгэр, чөлүгэр түһэрии кэнниттэн, Галеев мэчиэтин үөрүүлээхтик аһыллыыта буолбута. Онно Татарстан бэрэсидьиэнэ Рустам Минниханов кыттыыны ылбыта. Дьоро күҥҥэ, Татарстан муфтия Камиль хазрат Самигуллин, ТӨ мусульманнарын духуобунай салалтатын бэрэссэдээтэлин бары солбуйааччылара, Казань куорат уонна өрөспүүблүкэ оройуоннарын имамнара эмиэ, кыттыыны ылбыттара.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C
http://islamcenter.ru/?item=421
Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория. Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Казаннааҕы судаарыстыбаннай Н.Г.Жиганов аатынан консерватория(академия) - Казань куоракка баар үрдүкү музыкальнай үөрэх кыһата. Аан дойдуга уонна Арассыыйаҕа биллэр үрдүкү музыкальнай үөрэх кыһаларыттан биирдэстэрэ. Консерватория 1945 с.төрүттэммитэ.
Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория, үрдүк квалификациялаах музыканнары(педагогтары, толорооччулары, композитордары, музыковедтары)Приуралье, Поволжье өрөспүүбүлүкэлэригэр, Татарстаҥҥа, Башкортостаҥҥа, Чувашияҕа, Удмуртияҕа, Мордовияҕа, Марий Элга анаан бэлэмниир киин быһыытынан тэриллибитэ.
Консерватория бастакы ректорынан, татаар культуратын биллэр-көстөр диэйэтэлэ композитор Назиб Жиганов(1911-1988) этэ. Казанннааҕы композиторскай оскуола, профессордар Г.Литинскай, А.Леман. Н.Жиганов салалталарынан таҥыллыбыта. Бу үөрэх кыһатыгар 700 устудьуон үөрэнэр, манна 11 доктор, 34 профессор, 205 преподаватель үлэлииллэр. 1990 с. консерватория бэчээттээн таһаарарга быраап ылбыта уонна научнай, учебно-методическай, нотнай үлэлэри бэчээттээн таһаарар буолбута. 1993 с.консерваторияҕа опернай студия арыллыбыта. Консерватория 8 факультеттаах, 20 кафедралаах, аспирантуралаах(3 сыллаах) уонна ассистентуралаах - толорооччу идэлээхтэргэ стажировка(2 сыллаах).
Казанскай консерватория корпустарыттан биирдэстэригэр, Н.Г.Жиганов аатынан орто специальнай музыкальнай оскуола баар.
Консерваторияҕа, куруук, музыкант-толорооччулар араас куонкурустара ыытыллаллар.
Казаннааҕы консерваториҕа үөрэммит биллиилээх выпусниктар:
Флейтист Фасиль Ахметов, композитор Энвер Бакиров, композитор Анатолий Беркович, Олег Лундстрем, биллиилээх джазмен, композитор, оркестры төрттээбит уонна салайбыт киһи, опернай ырыаһыт Идеал Шибуляков, сэбиэскэй уонна Арассыыйа композитора, философ, поэт, педагог Блинов Лоренс Иванович уо.д.а.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%9D._%D0%93._%D0%96%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0
https://kazancons.ru/
Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра. Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра.
Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра - Нуучча православнай сыаркабын Казанскай епархиятын үлэлии турар дьахтар манастыыра. Татарстан Елабуга куоратыгар, кырдьаҕас куорат чэрчитигэр, Горькай аатынан уулуссаҕа турар. 1856 с.дьахтар общинатын быһыытынан төрүттэммит. Манастыыр аатын 1868 с. ылбыт. 1920 с.(Татарскай АССР төрүттэммит)диэри Елабуга Вятскай губернияҕа, ол аата, Вятскай епархияҕа киирэр этэ. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ, Елабуга манастыыра, епархия улахан манастыыра этэ(1900 с. - 273 монахинялары кытта послушницалар олорбуттара). Манастыырга оскуола, ону таһынан, золотошвейнай уонна живописнай мастарыскыайдар бааллара. Манастыырга сүрүннээн көмөлөһөөччү И.И.Стахеев, манастыыр туһатыгар, 1856-1868 сс., мөлүйүөнтэн тахса солкуобайы биэрбитэ. Ити ураты улахан көмө үбүлээһининэн манастыырга: түөрт муннуктаах кирпииччэ аҕырааданнан төгүрүтүллүбүт 4 хараам, колокуонньа уонна 6 улахан олорор уонна хаһаайыстыбаннай куорпустар тутуллубуттара. Хараам өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн үрэйиллибитэ.
2007 сылтан бүтүннүү чөлүгэр түһэрии саҕаламмыта. 2012 с. алтынньы 31 күнүгэр хараамы Казань уонна Татарстан митрополита Анастасий сибэтии гыммыта.1918 с. манастыырга репрессиялар саҕаламмыттара. 1928 с. сабыллыбыта.
1995 сылтан саҥаттан тэриллибитэ. 1998 с.диэри Казанскай епархияҕа соҕотох дьахтар манастыыра этэ. 2000 сыл саҕаланыытыгар манастыырга 20 монахиня уонна настоятельница - игуменья Вера(Шевченко) бааллара. Манастыырга икки хараам: дьоҕус - великомученица Варвара(1887) киэнэ, уонна улахан - Казань Богородицатын иконатын аатыгар, урусхалламмыт оннугар тутуллубут.
Манастыырга чөлүгэр түһэрии уонна реставрациялааһын үлэтэ бара турар.
2019 с. манастыыр иһигэр "Дом Веры" диэн ааттаах түмэл арыллыбыта. Онно, манастыыр олоҕун барытын туһунан кэпсэнэр. Ити иннинэ, манастыыр, "Сохранение исторической памяти" диэн номинацияҕа бэрэсидьиэн гранын ылбыт. Гран харчытыгар түмэл арыллыбыт уонна 2018 с.манастыыр арыллыбыта 150 сылын бэлиэтиир тэрээһиннэргэ туттуллубут.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C
https://m.vk.com/monastirelabuga
Оруосабай мэчиэт. Оруосабай мэчиэт
Оруосабай мэчиэт(Казань)(тат. Ал мэчет; Онус собуорунай, Татаар кылабыыһатын таһыгар, Намыһах бухаарскай, Өт күөҕэ өҥнөөх) - Казаҥҥа, Саҥа Татаарыскай солобуодаҕа турар мэчиэт.
1906 с. I гильдиялаах атыыһыт Мухаммед-Садык Галикеев үбүлээн туттарбыт мэчиэтэ. 1931 сыллаахха сабыллыбыт. Архитектора биллибэт. Истиэнэтин өҥүнэн ааттаммыт. Мажит Гафури аатынан уулуссаҕа 67 нүөмэрдээх дьиэ.
1998 сылтан, урукку мэчиэт дьиэтэ, Ислам ылыллыбыта 1000 сылынан диэн медресеҕа бэриллибит.Арассыыйа бэдэрээссийэтин, норуот култууратын баайын эрэгийиэнээлинэй суолталаах эбийиэгэ.
Татаар өрөспүүблкэтин ЦИК уурааҕынан, 1931 сыл, бэй ыйын 22 күнүттэн мэчиэт сабыллыбыта. Мэчиэт дьиэтэ профилакторий буолбута. Икки эрээт(двусветный) түннүктэрдээх сааланы, аҥаардаан икки этээстээх гыммыттара, арочнай түннүктэри түөрт муннуктаах оҥорбуттара. Минарет үөһээ цилииндирэ уонна шатера көтүрүллүбүттэрэ.
1991 с. Татарскай ССР Миниистирдэрин Кабинетын от ыйын 31 күнүнээҕи 337 нүөмэрдээх уурааҕынан мэчиэт култуура пааматынньыга диэн ааты ылбыта.
2000 с. чөлүгэр түһэриллибит.
Мэчиэт үрдүк истиэнэлээх саалалаах уонна хотугу өттүгэр сыһыары тутуллубут сиргэ турар минареттаах. Икки эрээт түннүктэрдээх, түөрт муннуктаах дьиэ, түөрт скаттаах сарайдаах. Киирэр аана, хотугу өттүгэр, минарает аллараатыгар. Антресольнай саала, икки эрээт түннүктэринэн сырдатыллар. Дьиэ түөрт муннуктардаах аллараа олоҕор вестибюль баар. Киниэхэ арҕаа уонна илин өттүттэн икки тутуу сыста тураллар, бииригэр - минаретка тахсар винтовой уонна икки эрээт түннүктэрдээх саалаҕа тахсар кирилиэстэр бааллар. Иккиһэ - үлэлиир дьон сылдьар ааннара. Түөрт кырыылаах олбохтон тахсыбыт аҕыс кырыылаах ярустаах. Ярус эргиччи барар балконнаах. Бүтэһик ярус, сиэдэрэй сталактитовай карнизтаах, конус моһуоннаах үрдүк шатердаах, аллараа өттүгэр тимиртэн иэҕэн оҥоһуллубут эргиччи барар кытыылаах. Мэчиэт дьиэтин илин, кэлин өттүлэрэ, ойоҕосторо эклектика истиилинэн, илиҥҥи матыыптаах элэмиэннэринэн киэргэтиллибиттэр.
Ш. Марджани иһитиннэрбитинэн, урут, Оруосабай мэчиэт оннугар, 1808 с.атыыһыт М.А.Апанаев үбүнэн тутуллубут Намыһах мэчиэт дьиэтэ турбут.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_(%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C)
https://tonkosti.ru/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%B2_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8
Гаоцзюй. Гаоцзюй (былыргы кыт.: 高車, 高车, пиньинь: "Gāojū", "Gaoche" — "үрдүк тэлиэгэлэр" диэн суолталаах), Тэлэ (鐵勒) да дииллэр — Киин Азияҕа олорбут хуннартан төрүттээх былыргы көс омуга.
Гаоцзюйдэр 490 сыллаахха Юэбань дойдутун сэриилээн кыайаннар Илиҥҥи Казахстаан сиригэр бэйэлэрин дойдуларын тэрийбиттэрэ. Бу дойду икки аҥы арахсар этэ: хотугу уонна соҕурууҥу. Сотору буолан баран соҕурууҥу Гаоцзюй жужан диэн атын көс бииһигэр хотторон бас бэриммитэ. Хотугу Гаоцзюй өссө 45 сылга уһаан баран 540 сылга жужаннартан хотторбута уонна кинилэргэ бас бэриммитэ.
Гаоцзюйдэр түүр тыллаах былыргы уйгуур омугун өбүгэлэрэ буолаллар.
Гаоцзюй историята.
Төрдө.
Былыргы Кытай историктара гаоцзюйдар динлиннэри кытта ситимнээхтэрин билэр этилэр, ол эрээри чуолаан ханнык омуктан төрүттээхтэрин билбэт этилэр. Кинилэр санааларыгар гаоцзюйдэр "чи-ди" диэн омуктан үөскээбит буолуохтарын сөп. Ол туһунан аатырбыт түрколог Н. Я. Бичурин (Иакинф) суруйан турар.
Моҕол теорията.
Н. Я. Бичурин сабаҕалыырынан гаоцзюйдар өбүгэлэрэ "чи-ди" омук буолар: кинилэр былыргы ааттара "дили" диэн этэ, онтон "гаогюй динлиннэрэ" уонна "ойхордар" диэн ааттаммыттар. Н. Я. Бичурин этэринэн "чи-дилэр" уонна "динлиннэр" былыргы моҕол тыллаах биистэртэн үөскээбиттэр. А. С. Шабалов диэн бүрээт чинчийээччитэ Н. Я. Бичурин сабаҕалааһынын өйүүр уонна эмиэ "чи-дилэр", "дилилэр", "гаогюйдэр" уонна "хойхулар" ("ойхордар") моҕол тыллаах этилэр диир. Кини саныырынан бу омуктар IV үйэ бүтүүтүгэр былыргы кыргыстар дьайыыларын түмүгэр кинилэр тылларын ылыммыттар.
Үгэстэрэ.
Гаоцзюйдэр көс омуга этилэр. Үгэстэрэ жужаннар киэннэригэр майгынныыр, ол эрээри үрдүк көлүөһэлээх тэлиэгэлээх этилэр, ол иһин "үрдүк тэлиэгэлэр" – "гаоцзюй" (高車) диэн ааттаммыттар.
Этиҥ кэмигэр улаханнык хаһытыыллар уонна ох саанан халлаан диэки ыталлар. Күһүн ойууннар хойдору араҥастыыллар уонна кыыраллар.
Өлбүт дьону сиргэ көмөллөр. Ииҥҥэ ох саа, кылыс, үҥүү угаллар.
Гаоцзюйдэр аҕа уустара.
12 аҕа ууһа баар этэ: