mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Захарова Раиса Яковлевна. Захарова Раиса Яковлевна (06.04.1954—05.01.2013) — саха норуодунай артыыһа, ырыаһыт.
Айар үлэтэ.
2009 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр Өксөкүлээх аатынан культура Киинигэр «Сааскы сырдык иэйиилэрим» диэн айар киэһэтэ буолбута.
Раиса Захарова туһунан суруйуулартан.
"Кини куолаһа сааскы сүүрүк курдук ыраас, киэҥ, холку уонна киһи дууһатын таарыйар сүрдээх ис киирбэх кэрэ тембрдаах. Сахалыы ырыа колоритын табан, ураты тыыннаан, киһи барыта ис дууһатыттан дуоһуйа истэр гына толорон, дьон уйулҕатын хамсатар дьоһуннаах ырыаһыт."
Ырыа айааччы Данил Санников «Кэрэчээнэ» диэн (И. Ороһуунускай тылларыгар) биир бастакы ырыатын Раиса Захарова ыллаабыта. Онтон ыла Данил Санников элбэх ырыаларын көрөөччү-истээччи киэҥ эйгэтигэр таһаарбыт («Күндү ийэм барахсан», «Таптал киэһэтэ» (С. Кустуктаанап), «Эһиэкэй» (И. Гоголев), «Ньургуһун» (Н. Артемьев) о. д. а.).
"Раиса Захарова ыллыырын 70 сыллар ортолорун диэки истибитим. Оччолортон Раиса күүстээх куоластаах, кыраһыабай тембрдээх этэ, музыканы, ырыаны олус үчүгэйдик истэрэ. Ыллыырыгар хайдах эрэ, ис-иһиттэн иэйэн туран ыллыыра, ол иһин истээччи Раиса сценаҕа тахсарын ытыс тыаһынан көрсөр буолбута. Ыллыыр дьоҕура Бэрдьигэстээххэ үлэлии сырыттаҕына ордук аһыллыбыта."
"Эдьиэй Марыына (Марина Попова) кэнниттэн саха бастыҥ ырыаһыттарыттан Раиса Захарованы ааттыахха сөп этэ. Билиҥҥи кэмҥэ сахалыы ырыалары ситэрэн-хоторон, эйээритэн, кылыһахтаан, ис хоһоонун чуолкайдык дьоҥҥо тиэрдэринэн кини тэҥнээҕэ суох. Аны, тыла чуолкайын көрүөҥ этэ! Истээччигэ хайа баҕарар ырыаны үчүгэй сэһэн курдук тиэрдэр. Ити ырыаһыт биир саамай дьоһуннаах ситиһиитинэн буолар уонна итинник талаан чахчы айдарыылаах эрэ дьоҥҥо бэриллэр. &lt;…&gt; Саха ырыата кини ыллаатаҕына эбии сайдар, тупсар дии саныыбын. Ол туоһутунан саха норуота кинини киэҥник, дириҥник билиниитэ буолар."
"Через пение Раисы Захаровой ощущаешь природу северного края, самобытную жизнь северян и интересный, своеобразный колорит песен якутского народа. Красивый тембр ее голоса делает еще краше любую песню. Побывав много раз в Якутии, я заметила, что не все современные певицы владеют национальным певческим мастерством. У Раисы это, видимо, от природы. Я б ее назвала воистину народной певицей. За каждое достояние якутского народа я искренне радуюсь, поэтому очень горжусь прекрасной певицей Раисой Захаровой, ее талантом! В ее репертуаре подобраны очень красивые песни, они так созвучны с ее голосом. Хочется вновь и вновь слушать."
Gentleman. GENTLEMAN (신사), PSY биир ырыата. 13 апрельга 2013 сыллаахха тахсыбыта. Тахсаат сразу Саха Сирин уонна Аан Дойду интернетын тоҕо тэптэрдэ, 2 күн иһигэр 45 миллион көрүү ылла YouTube международнай видео хостинна.
Дьокуускай ытык дьоно. Сигэлэр.
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Городской округ «Якутск»: Почетные граждане
Иванов Валерий Иосифович. Иванов Валерий Иосифович — «Стройсельгазификация» тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ, Ил Түмэн III ыҥырыытын дьокутаата, техническэй билим хандьыдаата.
Мясоедов Игорь Васильевич. Мясоедов Игорь Васильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1967 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Шепелева Надежда Семеновна. Шепелева Надежда Семеновна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2013)
Егоров Алексей Васильевич. Егоров Алексей Васильевич — ырыаһыт, саха норуодунай артыыһа (2010).
Платонов Юрий Егорович. Платонов Юрий Егорович — ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, уһуйааччы, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыстара, Мэҥэ Хаҥалас уонна Уус Майа улуустарын Ытык киһилэрэ.
1992 сыллаахха Култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр саҥа эстрада салаатын арыйбыта уонна онно педагогунан үлэлээбитэ.
Олоҕун олуктара.
1941 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар төрөөбүт. 2020 сыллаахха бэс ыйын 30 күнүгэр өлбүт.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Заболоцкай Владимир Ильич. Заболоцкай Владимир Ильич — саха биллиилээх ырыаһыта.
Чигирёва Нина Николаевна. Чигирёва Нина Николаевна — опера ырыаһыта (меццо-сопрано).
Дулова Гульнара Васильевна. Дулова Гульнара Васильевна — балерина, саха норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1965 сыллаахха сэтинньи 14 күнүгэр төрөөбүтэ.
Бурятия хореографическай училищетын бүтэрбитэ.
1984 сылтан Саха музыкальнай театрыгар үлэлээбитэ.
1991 сылтан опера уонна балет Театрыгар улэлиир.
Варламова Анастасия Николаевна. Варламова Анастасия Николаевна (23.03.1948—16.08.2006) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Айар үлэтэ.
Бастакы Бэдьимэҕэ анаабыт ырыатын 1972 сыллаахха суруйбута.
Айар үлэҕэ кынаттаабыт үтүө сүбэһиттэринэн уонна истээччилэринэн Валерий Ноев уонна Степан Сергучев буолбуттара.
Анастасия Варламова 40-н тахса норуот сөбүлээн ыллыыр ырыаларын суруйбута.
«Аҕам алааһа».
Биир бастыҥ ырыата. Ырыатын Петр Елисеевич Варламовка, абаҕатыгар (убайыгар?), уон оҕо аҕатыгар анаабыт. Лэбийэ — Петр Елисеевич оттуур алааһын аата эбит.
Тель-Авив. Тель-Авив (; ) Израильга Иерусалим кэнниттэн иккис саамай нэһилиэнньэлээх куорат. Нэһилиэнньэтин ахсаана 410 тыһ киһи. Куорат Израиль муоратын кытыытыгар турар. ХН Иерусами куораты столицанан аахпат. Элбэх дойдулар представительстволара уонна посольствалара Иерусалим оннугар Тель-Авив куоракка бааллар.
Гольдеров Василий Федотович. Гольдеров Василий Федотович (Ороһу уола) — саха поэта, суруйааччыта.
Олоҕун олуктара.
1932 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1966 с. — ССРС суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ.
А. М. Горьскай аатынан Литература институтун иһинэн Үрдүкү литература курстарын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ.
Бастакы кэпсээнэ «Уолун куолаһа» 1952 сыллаахха Хотугу сулус сурунаалга бэчээттэммитэ. 1955 сыллаахха «Илгэлээх ардах» кэпсээнэ ЫБСЛКС 40 сааһыгар тэриллибит республикатааҕы литературнай конкурска иккис бириэмийэни ылбыта.
1959 сыллаахха «Илгэлээх ардах» диэн сүрэхтэнэн кэпсээннэрин бастакы хомуурунньыга күн сирин көрбүтэ, 1962 сыллаахха кэпсээннэрин иккис хомуурунньуга «Көлүкэчээн» тахсар.
Ити кэннэ айар үлэтигэр, хоһоонньут быһыытынан, саҥа кэрдииһи саҕалыыр. Ол кэмтэн ыла хоһооннорун хас да хомуурунньуга бэчээттэнэн таҕыстылар: «Махтал» (1968), «Доҕордоһуу чорооно» (1970), «Күһүөрү сайын» (1982), «Билинии» (1987), «Көмүс күһүннүүн көрсүһүү» (1992) о. д. а.
Үгүс айымньылара нуучча тылыгар тылбаастаммыттара.
В. Ф. Гольдеров саха тылыгар Чингиз Айтматов «Верблюжий глаз» айымньытын тылбаастаабыта.
U2. U2 is an Ирландияттан сылдьар рок бөлөҕө. Бөлөххө 4 чилиэттээх- ырыаһыт Боно (дьиҥ аата "Пол Дэвид Хьюсон"), гитараҕа оонньооччута Эдж (дьиҥ аата "Дэвид Хоуэл Эванс"), Басс гитара ооонньооччута Адам Клэйтон, уонна барабаан оонньооччута Ларри Мюллен мл. U2 1980ус сыллартан сир үрдүнэн олус биллэр бөлөх. 170 мөл. тахса альбомнары атыылаабыттар, уонна 22 Грэмми наҕараадатын ылбыттар - ол аата ханнык баҕар рок группаттан элбэх буолар. 
Дублин куоракка 1976 сыллаахха төрүттэммит. Ол бириэмэҕэ ким даҕаны музыкант буолбатах эбит. 
Көстөрүн курдук, рок бөлөх кыттааччылары көрдүүр суругу оскуола дуоскатыгар киллэрбит Лари Маленаҕа эбээһинэстээх. Биллэриигэ Боно (вокал уонна гитара), Эдж (гитара, клавиша уонна вокал) уонна Адам Клейтон (бас- гитара) таҕыстылар. Онтон ыла бөлөх састааба уларыйа илик. 1980- с сыллар ортолоругар 4 альбому таһаарбыттара уонна фанаттар хамсааһыннарын таһаарбыттара, бастатан туран, Эдьигээн уонна вокал Боно гитарнай партияларын толорооччулара, ону сэргэ бэйэлэрин ырыаларын текстэригэр дириҥник өтөн киирбиттэрэ. У2һээ аан дойдуга биллэр бөлөх альбомун таһаарбытын кэннэ уопсай билинии уонна статуһун 1987 сыллаахха аан дойдуга биллэр альбомунан буолар Джошуа Джошуа буолбута. 
1990- с сылларга революцияҕа, альтернативнай уонна үҥкүү музыкатыгар, кириитикэҕэ бэйэтин аадырыһыгар эппиэттээбиттэрэ уонна, кинилэр санаатынан музыкаҕа, Ахтунг оҕону уонна ТВ воопарк альбома буолбута. Ол кэмҥэ араас музыкальнай хайысханы чинчийэн- чинчийэн- үөрэтэн барбыттара.
ХХІ үйэ саҕаланыаҕыттан уонна у2уор музыкалара урукку айымньыларын туһанан, дьон- сэргэ, критиктэр ситиһиилэрин салгыы туһанан оонньууллар. 2004 сыллаахха бөлөх 22 миэстэни «всех времени» рейтиҥҥэ 100 миэстэттэн (всех времени) "Роллинг Стоун"сурунаал 100 саамай уһулуччулаах артыыстара ылла. 2005 сыллаахха «рок- н- рола албан аат саалатыгар»киллэрбиттэрэ.
Бөлөх чилиэннэрэ «международнай амнистияҕа» кыттыы, история алдьархайын, биир кампания, тыыннаах көмөнү оҥоруу, тыыннаахтарга 8, сведениелэр (долг, СПИД, Атыы- эргиэн Африкаҕа), бородууксуйаны батарыы Боно уонна Эдьигээн музыкалара үүнэллэр.
Николай Босиков. Босиков Николай Афанасьевич (18.12.1931—2008) — поэт, сэһэнньит. 
Айар үлэтэ.
1955 сылтан ыла бэчээттэнэр. «Күөх киистэлэр» диэн хоһооннорун маҥнайгы хомуурунньуга 1959 сыллаахха тахсыбыт.
Суруйааччы хоһоонноро уонна сэһэннэрэ нууччалыы тылбаастанан Москваҕа уонна Дьокуускайга туспа кинигэлэринэн уонна «Северные зори», «Земля олонхо» хомуурунньуктарга уонна «Полярная звезда» сурунаалга бэчээттэммиттэр.
Федоров Алексей Васильевич. Федоров Алексей Васильевич (13.03.1902—03.06.1967) — саха норуодунай худуоһунньуга.
Аммосов Терентий Васильевич. Аммосов Терентий Васильевич (02.04.1912—04.09.1988) — биллиилээх саха муосчута, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Бэлисипиэт. Бэлисипиэт диэн кыра, киһи эргиттэҕинэ айанныр икки көһүөлэлээх, икки педаллаах уонна тимир цепь нөҥүө холбонор биир киһиэхэ аналлаах айанныр тэрил. Рамата барытын бииргэ тутар, атын тэриллэрэ бары рамаҕа холбоно сылдьаллар. 
Бэлисипиэти айанныр сорох дойдуларга айанныырга олус туһалаах буолар. Онтон сорох дьон сынньалаҥ уонна дьарык, спорт курдук тутталлар. 
Тэҥ ыраахха барарга ханнык баҕар киһи оҥорбут айанныыр тэриллэртэн аҕыйах энергияны барыыр.
Айыллыбыта.
1817 сыллахха ниэмэс профессора Карл фон Дрейс бастакы икки көлүөһэлээх бэлисипиэти айбыта. Мастан оҥоһуллут уонна икки көлүөһэлээх эбит. Инники көлүөһэтэ руль көмөтүнэн эргийэр эбит. Ол гынан баран педаллара суох буолан айанныр киһи атаҕынан анньыныахтаах эбит. 
1860-с сылларга француз айааччылара педаллары инники көлүөһэҕэ эппиттэр. Ол гынан баран педалы эргитэргэ олус элбэх күүһү бараатаххына биирдэ эрэ хамсыыр эбит. Ону чэпчэтээри инники көлүөһэтин улаатыннарбыттар уонна тимиртэн оҥоһуллар буолбут. Ол гынан баран ол бэлисипиэттэн наар киһи охтор эбит.
1885 сыллахха биһиги билэр бэлисипиэт айыллыбыт. Икки биир кээмэйдээх көлүөһэлээх уонна кыра эбит. Уонна педаллара кэнники көлүөһэни кытта холбоммут сыап нөҥүө.
1890-с сыллахха олус тарҕаммыт уонна сорох уларытыылар эбиллибиттэр, ол курдук көлүөһэлэрэ салгынынан үрдэрэллэр буолбуттар.
Үҥкүр (Өлүөхүмэ улууһа). Өлүөхүмэ улууһугар Үҥкүр дэриэбинэ.
Живой журнал. LiveJournal (кылгастык LJ), ол эбэтэр Живой Журнал ЖЖ (Тыыннаах сурунаал) диэн Интернеттааччылар блог ыытар виртуал түмсүүлэрэ. Брэд Фитцпатрик 1999 кулун тутарыгар айбыта.СУП Медиа диэн Россия хамаанньата бас билэр -
Политика туһунан кэпсэтэр, дьүүллэһэргэ туттуллар.
Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин. Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин) (13.05.1925—14.07.1997) — суруйааччы, суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха Сирин суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ.
Айар үлэтэ.
Саха Сирин хаһыаттарыгар 1951 сылтан бэчээттэнэр. 
Айылҕаттан талаана, күүстээх санаата кинини республикаҕа биллэр журналист, суруйааччы оҥорбуттара.
Өссө маны көр.
Абый улууһун Ытык олохтоохторо
Намииб. Намииб (, ) — Африка соҕуруулуу-арҕаа кытылыгар баар кумах куйаар. Иэнэ 100 000 км² тахса, Атлантическэй акыйаан кытылынан 1900 км усталаах. Ангола Наибе куоратыттан Намибияны (кумах куйаар аатынан ааттаммыт дойду) барытынан ЮАР Каап провинциятыгар баар Олифантс өрүскэ дылы тайаан сытар. Акыйаантан 50-тан 160 км дылы континеҥҥа киирэр. Соҕуруу өттүнэн Калахаарины кытта силбэһэр.
Наама омугун тылыгар «туох да суох сирэ» диэн суолталаах.
Калахаари. Калахаари — Африка соҕуруу өттүгэр Ботсвана, ЮАР уонна Намибия дойдулар истэринэн сытар кумах куйаар. Кэлин улаата турар буолан Ангола, Зимбабве уонна Замбия сирдэригэр киирэн эрэр. Иэнэ 600 тыһ. км² кэриҥэ. Килиимэтэ ариднай, түһэр сөҥүүтэ сайынын (сэтинньиттэн муус устарга дылы) элбэх соҕус, сымнаҕас кыһыннаах. Калахари — Соҕуруу Африка саамай куйаас сирдэриттэн биирдэстэрэ. 
Калахаари сиригэр ханна да түспэт өрүстэртэн саамай улахан дельталаах Окаванго өрүс сытар.
Калахаари киин куоратынан Ботсваана арҕаа өттүгэр баар Ганзи куораты ааттыыллар.
Зверев Дмитрий Сергеевич. Зверев Дмитрий Сергеевич (11.06.1939, Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 08.09.2012) — прозаик-публицист, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
Олоҕун кэрчиктэрэ
Миитэрэй Сэргиэйэбис Сэргэй Сибиэрэп бастакы кэргэнэ Анастасия Потаповнаттан уола. Барыта 11 оҕоломмуттар. Түөрт оҕо кыра сылдьан суорума суолламмыттар. Аҕалара араҕан барарыгар 8 буолан хаалбыттар. Миитэрэй Сэргиэйэбис кэргэнэ Алла Петровна Өлөөн Дьэлиҥдэтиттэн төрүттээх. Икки уол оҕоломмуттара, элбэх сиэннээхтэр. Дмитрийи кыра сырыттаҕына Юрий диэн ааттыыллар эбит. Ол иһин иккис уолун Юрий диэн ааттаабыт. Юрий улахан уолун эһэтин аатынан Дима диэн ааттаабыт. Кыра сиэн уол төрүүрүгэр Миитэрэй Сэргиэйэбис Түбэй Дьаархаҥҥа баар этэ. Телефонунан уол сиэн кэлбитигэр олус үөрбүтэ. Ким диэн ааттыыбыт диэн ыйыппыттарыгар : «Эн уонна мин ааппытынан Юрий диэххэ » - диэбитэ. Саамай тапталлаах сиэн буолбута, таһыччы таптыыра: «Оҕом бэйэм курдук буолуоҕа, хос эһээтин батан улуу киһи буолуоҕа», - диэн алгыыра. Күн баҕа санаата туоллар ханнык.Уонна кыыл уолга икки кыыс сиэннээх Уля уонна Надя аттаах.
Дима кыра эрдэҕиттэн үтүөҕэ, кэрэҕэ, билиигэ-көрүүгэ тардыһар этэ. Олох оскуолаҕа киириэн инниттэн учуутал буолуом диэн ыра санаалааҕа. Ол санаата туолбута. Кини Сунтаар улууһун Сиэйэ сэттэ кылаастаах, Элгээйи орто оскуолаларын, М.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүү педучилищетын бүтэрэн баран Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалаабыта. Тустуунан, боксанан, футболунан, волейболунан, хайыһарынан, чэпчэки атлетиканан, гимнастиканан эмиэ дьарыктанара, саахыматы сэргиирэ. Дьокуускайдааҕы университетка физико-математическай, онтон филологическай факультеттарга үөрэнэн, араас идэлээх учуутал, суруйууга сыһыанынан – тыл үөрэхтээҕэ, суруналыыстыкаҕа эмиэ үлэлиии сылдьыбыта. Суруйааччылар норуоттар икки ардыларынааҕы Союзтарын чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Сунтаар улууһун уонна Түбэй Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо буола үүммүтэ. Талаан, суруйар дьоҕур киһи аайы баар буолбат, утум төрөппүттэргиттэн, айылҕаттан айдарыы үөһэттэн иҥэриллэр быһыылаах. Ис киирбэх сэбэрэлээх, олус чэнчис, уурбут-туппут курдук таҥнан, тутта-хапта сылдьар Миитэрэй, кэпсээн-ипсээн бардаҕына, билэрэ-көрөрө элбэҕэ, бэйэтин санаатын толору ыраастык этэрэ, истээччини олус умсугутар талааннааҕа Улуу Сибиэрэптэн утумнааҕын туоһулуура.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Аҕата — Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола
Айар үлэтэ.
Аҕата, Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола, 100-сааһын туолуутугар аҕатын айар олоҕун туһунан кинигэлэри, араас үлэлэри суруйан бэчээттэппитэ: «Аҕам туhунан аман өс», «Алгыс түстэниитэ», «Үйэлэр сүгүрүйэр киhилэрэ», С. А. Зверев — Кыыл Уола олоҕор холобурдаммыт «К вопросу о национальной специфике якутского поэтического творчества» чинчийиилэр, «Кыhыл көмөс ыар тыына» сэһэн.
Өссө маны көр.
Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола
Лобанов Матвей Матвеевич. Лобанов Матвей Матвеевич (18.06.1927—2000) — опера ырыаһыта, РСФСР норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Быраата — Лобанов Федор Матвеевич, саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха комсомолун лауреата.
Айар үлэтэ.
1956 сыллаахха, В. Г. Короленко кэпсээннэринэн уһуллубут, «Долгий путь» («Мосфильм», режиссер А. Гайдай) киинэҕэ олоҥхоһут быстах оруолун оонньообута.
Лобанов Федор Матвеевич. Лобанов Федор (15.03.1930—9.04.2009) — саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха комсомолун лауреата.
Олоҕун олуктара.
1930 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Саха АССР Амма оройуонун Покровка сэлиэнньэтигэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Амма толорута суох орто оскуолатыгар үөрэммитэ.
Араас үлэҕэ үлэлии сылдьыбыт.
1948—1958 сс. — ыалдьан, өр эмтэммит.
1958—1963 сс. — Римскай-Корсаков аатынан Ленин уордьаннаах Ленинградтааҕы консерваторияны, үөрэнэн, бүтэрбитэ.
1963 сылтан — Дьокуускайдааҕы Гостелерадио солиһа.
2009 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр өлбүтэ.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Убайа — Лобанов Матвей Матвеевич, опера ырыаһыта, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Айар үлэтэ.
1953 сылаахха бастакы ырыатын «Наша партия» айбыта. Бу ырыаны Москваҕа буолбут Бүтүн Россиятааҕы тыа уус-уран самодеятельностарын көрүүгэ толорон. лауреат аатын ылбыта.
80-н тахса ырыа айыллыбыт, онтон 29 ырыа «Эн, комсомол — мин дьолум!» хомуурунньукка 1984 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыттара.
«Эн, комсомол — мин дьолум!» ырыата, комсомол төрүттэммитэ 50 сааһыгар анаммыт, Саха Сирин комсомолун ырыаларын конкурсугар бастакы бириэмийэни ылыбта.
Өссө маны көр.
Лобанов Матвей Матвеевич
Сигэлэр.
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):70 лет со дня рождения Ф.М. Лобанова
Емельянов Степан Иннокентьевич. Емельянов Степан Иннокентьевич — артыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Захаров Петр Алексеевич. Захаров Петр Алексеевич — скульптор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Тарабукин Николай Саввич. Тарабукин Николай Саввич (24.10.1910—14.12.1950) — эбээн литэрэтиирэтин төрүттээччитэ, эбээн бастакы суруйааччыта, эбээн болкулуорун чинчийээччи. Эбээн литэрэтиирэлии тыла олоҕурарыгар, эбээн омуга сайдарыгар сүдү улахан кылааты киллэрбитэ.
Олоҕун олуктара.
1910 сыллаахха Элгэс улууһун (билигин Муома улууһа) Муома нэһилиэгин Эһэлээҕэр Бадьырыаха өрүс баһыгар 1910 сыл алтынньы 24 күнүгэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ көс олохтоох эбээн дьоно. Кыратыгар тулаайах хаалан, эбэтигэр иитиллибит. 
1927 сыллаахха Дьокуускайдааҕы рабфакка үөрэнэ киирбит, 1930 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит.
1937 с. — Ленинградтааҕы Хотугу норуоттар Институттарын бүтэрбитэ.
Икки сыл Усуйаана оройуонун Сиэлэннээх оскуолатыгар учууталлаабыта.
1940 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр төннүбүтэ, культурно-массовай, хаһаайыстыбаннай үлэҕэ сылдьыбыта. Дьокуускайдааҕы тыл уонна культура Институтун үлэһитин быһыытынан, эбээн фольклорун хомуйбута. Итини тэҥэ, хоһоон суруйара.
1950 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Эһэлээх нэһилиэгэр Хабдьылаахха өлбүт. 
Айар үлэтэ.
Литератураҕа бастакы холонуутун Ленинградка үөрэнэр сылларыгар саҕалаабыта. Николай Тарабукин үлэлэрэ дириҥ ис хоһоонноох, сүрдээх судургу курдук эрээри киһи ис дууһатын, уйулҕатын хамсатар. Биир оннук айымньыта «Оҕо эрдэхтээҕим» автобиография хабааннаах сэһэнэ.
Винокуров Артур Ильич. Винокуров Артур Ильич — кыраайы үөрэтэр худуоһунньук-фотограф.
Айар олоҕо.
Хаартысканан үлүһүйүүтэ 1952 сылтан саҕаламмыт. Аҕата, Илья Чаҕылҕан, өлбүтүн кэннэ аҕатын хаартыскаларын хомуйбут. Библиотекаҕа үлэлиир сылларыгар фоторепродукциянан дьарыктаммыт. Ол сыллартан элбэх историяҕа сыһыаннаах хаартыскалары, матырыйааллары муспут. Билиҥҥи кэмҥэ аҕатын архыыба, бэйэтэ түһэрбит хаартыскалара, репродукциялара мунньуллан — историяҕа улахан суолталаах, өрөспүүбүлүкэ Госархивын баһыйар кэриэтэ, сүҥкэн мунньуу буолбут.
Кэлин Госархивка саха суруйааччыларыгар аналлаах «Винокуров фондата» тэриллибит.
90-с сыллар саҕаланыыларыгар «Илин» сурунаал бастакы нүөмэрдэригэр Артур Ильич саха биллиилээх суруйааччыта Иван Арбита уруһуйдарын репродукцияларын, Лепчиковтар аҕа уустарын хаартыскаларын бэчээттэппитэ. Бу сурунаалы кытта ыкса үлэлэһэн, кини көмөтүнэн Саха Сирин XX үйэтин уһулуччулаах дьонугар анаммыт халандаар оҥоһуллубута. 
П. А. Ойуунускай аатынан литература түмэлигэр «Суруйааччылар — Артур Винокуров фотообъективыгар» диэн быыстапка тэриллибит.
Үлэлэрэ учебниктарга, история уонна литература кинигэлэригэр, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар уонна сурунаалларагыр бэчээттэнэллэр, түмэллэр быыстапкаларыгар туһаныллаллар.
Өссө маны көр.
Винокуров Илья Дорофеевич (Чаҕылҕан)
Ермолаев Семен Никонович. Ермолаев Семен Никонович (Сиэн Өкөр) — драматург, киносценарист, суруйааччы, суруналыыс.
Айар үлэтэ.
1984 сылтан өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар литератураны ырытар ыстатыйалара бэчээттэнэллэр. 
Бастакы «Булт» пьесата 1985 сыллаахха Саха телевидениетынан телеспектакль быһыытынан көстүбүтэ. Нөҥүө сылыгар «Старая игрушка» диэн ааттаах уус-уран телекиинэтэ уһуллубут.
1988 сыллаахха П. А. Ойуунускай аатынан драма театрыгар «Киин улуустарга ардах түһэрэ сабаҕаланар» спектакль туруоруллубута.
50-н тахса драма айымньыларын суруйбута. «Сахафильм»-ҥа 10-н тахса уус-уран киинэни уһулбут.
Театрга туруоруллубут айымньылара.
2018 сыл. Халлаан арыллар кэмигэр. П.М решетников аатынан Чурапчытааҕы народнай театр(туруорааччы эдэр режиссер Аркадий Васильев)
«ӨКӨР ФЕСТ» фестиваль.
2012 сылтан Ермолаев С. Н. — Сиэн Өкөр айымньыларын саха норуодунай театрдарын фестивальлара ыытыллар.
Бастакы фестивальга 9 норуодунай театр кыттыыны ылбыт: В. Николаев аатынан Сунтаар норуодунай театра, Дириҥ (Чурапчы улууһа) норуодунай театра, Ороһу (Үөһээ Бүлүү улууһа) норуодунай театра, Хатас норуодунай театра, Нөмүгү (Хаҥалас улууһа) норуодунай театра, Өктөм (Хаҥалас улууһа) норуодунай театра, Амма норуодунай театра, Бэрдьигэстээх (Горнай улууһа) норуодунай театра уонна В. Свинобоев аатынан Суотту (Уус-Алдан улууһа) норуодунай театра.
Фестиваль кылаан бирииһин (гран-при) В. Николаев аатынан Сунтаар норуодунай театра туруорбут «Алаас ортотугар соҕотох бэс» (режиссер Татьяна Заровняева, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна) спектакль ылбыт.
Документальнай киинэлэрэ.
2012 сыллаахха Дьокуускайга «Улахан оһуохай түһүлгэтэ» уонна Ньурбаҕа «Уһун кэмнээх оһуохай» диэн аан дойду рекордарын туруоруллуутун туһунан режиссер-оператор Эдуард Новиковы кытта 26 мүнүүтэлээх документальнай киинэ оҥорон бэлэмнээбит.
Сивцев Айсен Дмитриевич. Сивцев Айсен Дмитриевич (Айсен Дойду) — суруйааччы, драматург, поэт, кыраайы үөрэтээччи.
Олоҕун олуктара.
1941 сыллаахха саха суруйааччыта Суорун Омоллоон дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрөппүт ийэтэ эрдэ, 7-с кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, өлбүт. 
1968 сыллаахха ВГИК бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ.
Биир бэлиэ, чахчыларга олоҕуран сэһэнинэн суруллубут, «Небесные охламоны» диэн XX үйэ 80-с сылларын айар куттаах саха интеллигенциятын туһунан айымньыта буолар.
Аҕатын, Суорун Омоллоон, туһунан.
Ахтыыларыттан:
"Аҕам, Суорун Омоллоон, аата саха омук баарын тухары, умнуллубакка үйэлэр устун ааттаныаҕа. Дьон-сэргэ кини айымньыларын ааҕарын, кини туппут түмэллэрин сэргиирин тухары. Саха омук тыла уонна культурата тыыннааҕын тухары. Аҕам кэнниттэн кини хаартыскалара, уруһуйдара, туппут дьиэлэрэ, айымньылара, киинэлэрэ, балетка уонна операҕа анаан оҥорбут туруоруулара хаалаллар. Аҕам уһулуччу айдарыылаах киһи этэ. Оҥорбутун-туппутун булгу ситэрэрэ, тиһэҕэр тириэрдэрэ. &lt;…&gt; Аҕам сирдээҕи олоҕун бүтэһик кыайыыта, өлүөн аҕай эрэ иннинэ суруйбут үлэтэ — «Саҥа кэс тыл», аан дойду улуу кинигэтин «Библия» сахалыы тылбааһа. Ити курдук аҕам олоҕор бэриллибит ыйааҕын толору ситэрэн барбыта… "
Аҕата, Суорун Омоллоон, сырдык кэриэһигэр анаан, көмүллэр күнүгэр (2005 сыл бэс ыйын 28 күнэ) суруйбут «Аҕабар» хоһооно:
Дмитриев Иннокентий Аксентьевич. Дмитриев Иннокентий Аксентьевич (Сиэн Чолбодук) (12.04.1931—16.05.2013) — суруйааччы, драматург, тылбаасчыт, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Ньурба улууһун ытык олохтооҕо.
Айар үлэтэ.
Тылбаасчыт.
30-н тахса араас омук драматын тылбаастаабыта. Ол иһигэр, пьесалар «Обжалованию не подлежит» Т. Абдумомунов, «Нэркэс» И. Юмагулов, «Белое платье матери» Ш. Хусаинов, «Черт в сундуке» Ц. Шагжин, «Проделки Долумы» Ч. Ойдов, «В ночь лунного затмения» М. Карим, «Хаарыан хампа күөх кытылым (Желанный голубой берег мой)» Ч. Айтматов пьесалара о. д. а.
Пьесалара.
Пьесалара Саха театр, Ньурба норуодунай театрын о. д. а. театрдар сценаларыгар туруоруллаллар. 80 сааһын туоларыгар Манчаары Ньурбаҕа олорбутун туһунан дырааманы суруйбута «Манчаары тиһэх дьоло» диэн ааттанан көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылбыта.
«Ньургуһуннар» ырыа.
Саха норуотун уоһуттан түспэккэ ылланар өлбөт үйэлээх «Ньургуһуннар» ырыа ааптара. Бу ырыа хоһоонун устудьуоннуу сылдьан суруйбута. .
Аатын үйэтитии.
И. А. Дмитриев — Сиэн Чолбодук кэриэһигэр Дьөгүөр Бөтүрүөп анаабыт «Сүтүк» хоһооно.