mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Сахаэт бииһэ. Сахаэт бииһэ - Чыҥыс Хаан саҕанааҕы монгол холбоһугун биир бииһэ. Саха төрүттэригэр сыһыаннаах буолуон сөп.
Чыҥыс Хаан саҕанааҕы монголлар ортолоругар сахаэт диэн биис ахтыллара улахан интириэhи биhиэхэ үөскэтэр. Рашид-ад-дин суруйарынан, Чыҥыс Хаан өссө Темучжин буола сылдьан тайджиут биистэрин кытта атааннаhа сырыттаҕына, сахаэт (сакаит) бииhэ киниэхэ кэлэн холбоhон, сэриитэ эбиллибит. Ол эрээри биир да биллиилээх киhитэ суох эбит. Кини сакаиттары уруккута түүр тыллаах, кэлин монгол аатын ылыммыт биистэргэ киллэрэр.
Рашид-ад-дин сакаиттары иккиhин Орхон өрүс тула тарҕаммыт кереиттэр биир биистэрин быhыытынан эмиэ ахтар. Онон бу кереиттэр диэн кимнээх этилэрэй, түүрдэр дуу, монголлар дуу диэн ыйытыы үөскүүр. Манна учуонайдар араас санаалаахтар. Л.Л.Викторова диэн сэбиэскэй учуонай кереиттэри, найманнары уонна меркиттэри түүр тыллаахтара диэн бигэтик суруйар. Өссө кинилэр сог-по (цзубу) холбоhугун үс салаата буолаллар диэн санааҕа кэлэн турар. Кереиттэргэ өссө дунхаит (тунгкаит), албат, тумаут (тумат) диэн биистэр киирэллэрэ. Бу састаап көрдөрөрүнэн, кереиттэр Саян-Алтай түүрдэригэр быhаччы сыhыаннаах буолуохтарын сөп эбит. Ол курдук, Н.А.Сердобов диэн тувалар төрүттэрин үөрэппит учуонай, тувалар, хакаастар уонна сахалар кереиттэр диэн уопсай өбүгэлээхтэрэ диэн санааҕа кэлбитэ.
Казах историга Мухаметжан Тынышпаев саха төрдүн кереиттэри кытта сибээстээбитэ. Кини саныырынан, киэҥ сиринэн биир кэлимсэ олорбут элбэх ахсааннаах биис Тимур кэмигэр улахан кыргыллыыга түбэспит. Улахан чааhа Алтай диэки куоппут (карагастар, качинецтар, сагаецтар уонна сахалар), сорохторо Аргыннарга күрээбит, кэлин казах буолбут. Узбек маҥнайгы хаана Мухаммед-Шейбани сэриитигэр сахиот диэн биис ахтыллар эбит.
П.А.Ойуунускай 1928 сыллаахха Чолбон сурунаалга тахсыбыт ыстатыйатыгар саха төрүттэрин эмиэ кереиттэри кытары сибээстиир. Джунгардар кереиттэри кырган, түүр тыллаах саха өбүгэлэрэ маҥнай монголлар, онтон буряттар ортолоругар киирэн, көһө сылдьыбыттар, бииргэ ыкса олорбуттар.
Арай Г.В.Ксенофонтов бу этиини утары санаатын, бэчээккэ киирбэтэх иккис томун матырыйаалларыгар көрөбүт. Кини туспа-туора санаатынан, Чыҥыс Хаан империята үөскүүрүн саҕана, сахалар билиҥҥи дойдуларыгар олороллоро. Онтон бу соҕурууҥҥу сахаэттэр олох аҕыйах ахсааннаахтара (туспа түмэн да буолбаттар) уонна Чыҥыс Хаан диэки буолан, хайдах да Саха Сирин диэки түһүөн сөптөрө суох диэн суруйар.
Сахаэттар уонна сахалар. Ол курдук Чингисхан саҕанааҕы монголлар ортолоругар сахаэт диэн биис ахтыллара улахан интириэһи биһиэхэ үөскэтэр. Рашид-ад-дин суруйарынан, Чингис-хан өссө Темучжин буола сылдьан тайджиут биистэрин кытта атааннаһа сырыттаҕына, сахаэт (сакаит) бииһэ киниэхэ кэлэн холбоһон, сэриитэ эбиллибит. Ол эрээри биир да биллиилээх киһитэ суох эбит. Кини сакаиттары уруккута түүр тыллаах, кэлин монгол ааты биистэргэ киллэрэр.
Рашид-ад-дин сакаиттары иккиһин Орхон өрүс тула тарҕаммыт кереиттар биир биистэрин быһыытынан эмиэ ахтар. Онон бу кереиттар диэн кимнээх этилэрэй, түүрдэр дуу, монголлар дуу диэн ыйытыы үөскүүр? Манна ученайдар араас санаалаахтар. Л.Л.Викторова диэн советскай ученай кереиттары, найманнары уонна меркиттары түүр тыллаахтара диэн бигэтик суруйар. Өссө кинилэр сог-по (цзубу) холбоһуҥун үс салаата буолаллар диэн санааҕа кэлэн турар. Кереиттарга өссө дунхаит (тунгкаит), албат, тумаут (тумат) диэн биистэр киирэллэрэ. Бу састаап көрдөрөрүнэн, кереиттар Саян-Алтай түүрдэригэр быһаччы сыһыаннаах буолуохтарын сөп эбит. Ол курдук, Н.А.Сердобов диэн тувинецтар төрүттэрин үөрэппит ученай, тувинецтар, хакастар уонна сахалар кереиттар диэн уопсай өбүгэлээхтэрэ диэн санааҕа кэлбитэ.
Казах историга Мухаметжан Тынышпаев саха төрдүн кереиттары кытта сибээстээбитэ. Кини саныырынан, киэҥ сиринэн биир кэлимсэ олорбут элбэх ахсааннаах биис Тимур кэмигэр улахан кыргыллыыга түбэспит. Улахан чааһа Алтай диэки куоппут (карагастар, качинецтар, сагаецтар уонна сахалар), сорохторо Аргыннарга күрээбит, кэлин казах буолбут. Узбек маҥнайгы хаана Мухаммед-Шейбани сэриитигэр сахиот диэн биис ахтыллар эбит.
П.А.Ойунскай 1928 сыллаахха Чолбон сурунаалга тахсыбыт ыстатыйатыгар саха төрүттэрин эмиэ кереиттары кытары сибээстиир. Джунгардар керейдары кырган, түүр тыллаах саха өбүгэлэрэ маҥнай монголлар, онтон буряттар ортолоругар киирэн, көһө сылдьыбыттар, бииргэ ыкса олоро сылдьыбыттар.
Арай Г.В.Ксенофонтов бу этиини утары санаатын, бэчээккэ киирбэтэх иккис томун матырыйаалларыгар көрөбүт. Кини туспа-туора санаатынан, Чингисхан империята үөскуурун саҕана, сахалар билиҥҥи дойдуларыгар олороллоро. Онтон бу соҕурууҥҥу сахаэттэр олох аҕыйах ахсааннаахтара (туспа тумен да буолбаттар) уонна Чингисхан диэки буолан, хайдах да саха сирин диэки түһүөн сөптөрө суох диэн суруйар.
Саһыл. Саһыл (, лат.: "Vulpes vulpes") - сиэмэх кыыл.
Кылааннаах түүлээх тириитин иһин бултанар.
Сибиир. Сибиир — Азия хоту уонна хотугулуу-илин өттүгэр баар киэҥ сир. Кини Ураал хайаларын, Киин Азия куйаардарын, Хотугу Муустаах далай уонна Арассыыйа Уһук Хоту сирин ыккардыларыгар сытар. Сорохтор Сибииргэ Арассыыйа Уһук Илин (Дальнай Востогун) территориятын эмиэ киллэрэллэр, оннооҕор Арассыыйаны барытын киллэрэр дьон эмиэ бааллар. Сибиир хотугулуу илин өттүгэр Саха Сирэ сытар. Обь өрүс тардыыта Арҕаа Сибиир диэн ааттанар, Енисей уонна Өлүөнэ тардыылара — Илин Сибиир.
Сибиир улахан өрүстэрэ — Обь, Иртыш, Енисей, Өлүөнэ, Амур. Улахан күөллэрэ — Байкаал уонна Убсу-Нур.
Сороҕор Сибиир соҕуруу кыраныыссатынан Алтаай, Сайаан хайаларын уонна Байкаал күөлү ааттыыллар, оччоҕо Алтаайы, тувааны уонна Байкаал кэтэҕин (Бурятия уонна Забайкальскай кыраайы) туспа туталлар.
Улахан куораттара: Новосибирскай, Омскай, Красноярскай, Барнаул, Новокузнецкай, Владивосток, Хабаровскай, Иркутскай, Томскай, Дьокуускай.
Саамай үрдүк чыпчаала — Ключевской сопка диэн Камчааткаҕа баар вулкан.
Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Сибииргэ киллэриллэр уокуруктарга (УФО, СФО уонна ДВФО) барыта ~ 39 130 000 кэриҥэ киһи олорор эбит, ол аата Арассыыйа федерациятын түөрт гыммыт биир кэриҥэ (26,96 %).
Устуоруйаттан.
Арҕаа Сибиир хоту өттүгэр — Обь өрүс аллараа тардыытынан — нууччалар XV үйэ инниттэн олохсуйан барбыттар. Ураал кэннинээҕи сирдэри сэриилээн ылыы Арассыыйа судаарыстыбата биир кэлимсэ буолуутун кэннэ уонна буорахтаах саа үөдүйүүтүн кэннэ сатаммыта. Бастакы улахан байыаннай бохуоту Ермаак Сибиир хаанын сирдэрин сэриилээһининэн саҕалаабыта. 1581 сыллаахха эргэ истиилиэн алтынньы 26 күнүгэр (cаҥа истиилиэн сэтинньи 5 күнэ) Ермаак Искер куораты ылбыта.
Нууччалар илин диэки дьүккүйүүлэрэ XVII үйэни быһа салҕаммыта. XVII үйэ бүтэһик чиэппэригэр Кытай кыраныыссатыгар тохтообуттара. 1689 сыллаахха Цин Илин кытта Ниэрчинскэйдээҕи дуогабарга илии баттааһын Сибиири сэриилээһини тохтоппута.
Улам-улам Сибиир Арассыыйаҕа суолтата үрдээн иһэр. XX үйэ устуоруйата Сэбиэскэй Сойуус Сибиирэ суох бэйэтин тутулуга суох буолуутун кыайан көмүскүө уонна аан дойдуга кыахтаах балаһыанньаны ылыа суоҕун көрдөрбүтэ.
Сивцев Николай Афанасьевич. Николай Афанасьевич Сивцев - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. 
Таатта улууһун II-с Дьохсоҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх, 1878 сыллаахха уезднай учуутал званиелааҕа. Ханна эрэ, арааһа Иркутскайга, университеты бүтэрэн, онно кэргэннэнэн учууталлыы олорон ыалдьан өлбүт.
Сивцев Федор Гаврильевич. Федор Гаврильевич Сивцев быһа холуйан 1878 сыл диэки Тааттаҕа 2-с Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүт. Кини маннай Дьсжууокай-га духовнай семйнариямы бутэрэн Казаннааҕы духовнай Академия миссионерскай отделениетыи 1899 сыл диэки бутэрбит. Ити сыл кини Дьокуускайдааҕы танҥара дьиэтипр дьякон Чыыннаах тылбаастыыр комиссия чилиэнинэн ылыллыбыт. Ити, мин санаабар, Академия уерэхтзэх кипиэхэ солуута суох кыра улэни биэрбиттэр. Дьиҥэр, Федор Ганрильевич бэйэтин кэмин сайдыылаах, прогрессивнай өйдөөх-санаалаах киһитэ эбит. Кини Лаамы кытыытын байҕалга тахсар портарын Айааны, Охотскайы Саха сиригэр холбуур боппуруоЬу туруорсубут. Ол уһу кини «буруйа». Онон 1927 с., «Советскай былааһы суулларар сыаллаах контрреволюционнай саагыбарга кытынна» диэн туос сымыйанаи балыйан хаайаллар. Онтон 10 сылга болдьохтоон Соловецкай лааҕырга ыыталлар. Саха биир сырдык өйдөөх ыччата репрессия миэлинсэтигэр эрийтэрэн ити курдук өлөн турар.
Сивцева-Мигалкина Сардаана. Сардаана Яковлевна Сивцева-Мигалкина (1965) — Биллэр теле-суруналыыс, суруйааччы. Кэпсээн суруйар псевдонима "Даана Сард".
Сардаана Мигалкина 1965 сыллаахха Уус-Алдан улууһун Бороҕонугар төрөөбүтэ.
Идэтэ.
Оскуола кэнниттэн Владивосток куоракка Дальнай Восток государственнай университетын журналистикаҕа факультетын бүтэрбитэ.
"Саха" национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр компаниятын телевидениетыгар "Сардаана" диэн субуота аайы отучча мүнүүтэ көстөр авторскай биэриилээх. Онно интириэһинэй дьарыктаах, дьылҕалаах, санаалаах-оноолоох диэбит дьоннорун көрдөрөр. Биэриитин геройдарын түмэн 2002 сыллаахха Москваҕа "Жизнь прекрасна" диэн кинигэ таһаартарбыта. Бу кинигэҕэ "Хотугу Форум" Анкоридж куоракка (АХШ) баар офиһын Саха сириттэн бэрэстэбиитэлэ Анастасия Божедонова, "Далбар Хотун" сурунаал редактора Аита Шапошникова, артыыскалар Аиза Решетникова уонна Зоя Багынанова, суруналыыс, ырыаһыт Яна Угарова уо.д.а. киирбиттэр.
Үлэтин таһынан икки сыл курдук "Молодежь Якутии" хаһыакка "Сардаана" диэн бэйэтэ анал рубрикалаах этэ. 2006 сыл түмүгэр "Силис" диэн нууччалыы тахсар чааһынай сурунаалга кылаабынай редактор буолбута. Бу сурунаал ис хоһооно – чөл олох, медицина, ыарахан түгэннэртэн кыайыылааҕынан тахсыбыт дьон, төрөөбүт сирдэрин, силистэрин умнубатах дьон уо. д. а.
Тус олоҕо.
Сардаана саамай сөбүлүүр дьарыга бэйэтэ этэринэн кэпсээн суруйуу. Ол эрэн сүрүн идэтиттэн бириэмэ ордубатынан билигин ити дьарыга үтүрүллэн иһэр. Ол да буоллар, 2006 сыллаахха "Ситим" Медиа-группа "Күрүлгэн" диэн уус-уран альманаҕар үс айымньыта тахсыбыта. Бэйэтин сөбүлүүр суруйааччытынан дьоппуон Юкио Мисиманы ыйар.
Кэргэнэ суох. 
Сардаана икки оҕолоох. Кыыһа Туйаара билигин (2007 сыл олунньутугар) Санкт-Петербург куоракка Киинэ уонна телевидение государственнай университетыгар экраннай искусство факультегар үөрэнэр. Уола Вася Дьокуускайга национальнай гимназия үөрэнээччитэ.
Айымньылара.
2006
Бастакы чааһыгар киирбит кэпсээннэр:
"Ааспыт ааспат амтана", 7—30 с.
"Хаһан да хойут буолбатах" , 31—56 с.
Иккис чааһыгар киирбит:
"Сүрэх таптыыр аналлаах", 5—47 с.
2002
Сигэлэр.
СахаИнфо.RU - "Жизнь прекрасна" кинигэ презентацията
Скрябин Иван Николаевич. Скрябин Иван Николаевич — хирург-быраас, Аан дойду бастакы сэриитин кыттыылааҕа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылыгар маҥнайгы наркома.
Скрябин Иван Николаевич 1880 сыллаахха Илин Хаҥалас 1 Дьөппөн нэһилиэгин Өһүнтүкэн диэн сиригэр кыахтаах ыалга төрөөбүтэ. Аҕалара, Николай Павлович оҕолоро үөрэхтээх буолалларыгар улахан суолтаны биэрэрэ, ол курдук, убайынаан иккиэн Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрэллэр. Ол кэнниттэн аҕата соҕуруу, үрдүк үөрэххэ Томскай куорат университетын медицинскай факультетыгар ыыппыта. 1914 сыллаахха бутэрэр.
Скрябин И. Н. университеты бүтэрэр сылыгар Россия Германияны кытта сэриитэ буолар, онон кини фроҥҥа байыаннай бырааһынан-хирурунан барар. Арҕаа
фроҥҥа генерал Брусилов армиятыгар лазарекка байыаннай бырааһынан анаммыта. Нуучча аармыйата хотторон, элбэх киһитэ ньиэмэстэргэ билиэҥҥэ түбэспит, олор истэригэр Скрябин И. Н. эмиэ. Үгүс билиэннэйдэри ньиэмэстэр ытан өлөрбүттэр. Скрябини быраас буоларын аахсан билиэннэйдэригэр бырааһынан хаалларбыттар. Кэлин, сэрии бүтүүтүгэр билиэннэйдэри атастаһыыга түбэһэн, И. Н. Скрябин Арассыыйаҕа төннүбүт. Кэлэн байыаннай бырааһынан үлэлиир, ол сылдьан 1919 с. Советскай сэриилэри кытта Колчагы утары фроҥҥа Сибииргэ байыаннай бырааһынан барар. Томскайга кэлэн кэргэнин Надежданы, кыыһын Надяны булар. И. Н. Скрябин Саха сиригэр 1920 с. кэлэр. 
1922 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр 28№-дээх постановлениеҕа олоҕуран Дьокуускайдааҕы республиканскай ревком И. Н. Скрябины ревком бэрэссэдээтэлэ П. А. Ойуунускай Саха ҕрҕспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын сэбиэдиссэйинэн аныыр. Сэтинньи 1922 сылыгар Бастакы Саха сиринээҕи Советтарын учредительнай съеһэ буолар, онно Иван Николаевич республика иһигэр доруобуйа харыстабылын тула туох үлэ барарын туһунан дакылаатын биһирии истэллэр. Ол курдук, эмп-том тиийбэтин туһунан, ис тивын хайдах кыайбыттарын туһунан ахтыллан ааспыт. Постановление түмүгүнэн тохсунньу 19 күнүгэр 1923 сыллаахха Скрябин И. Н. Саха республикатын доруобуйа харыстабылыгар маҥнайгы наркома буолар. Кини дьаһалынан Саха сиригэр культурнай революция ыытыллыбыта. Хотону дьиэттэн араарыы, ыраастык туттан олоруу, сыстыганнаах ыарыылартан сэрэтии, трахоманы суох онорор дьаьаллар, о.д.а..
Амманы босхолооһун, Төхтүрү ылыы сэриилэриигэр илиитигэр саа тутан уоту ортотунан сылдьар. Кэлин, 1923 с. Пепеляев баандатын үүрэр сэриигэ эмиэ байыаннай бырааһынан тахсар. Сэрии буолар хонуутугар лазарет тэрийэн үлэлээн барбыттар. «Раненых было столько, что для передышки времени не оставалось. Хоть и осталось от них одна тень, но со своей задачей они справились с честью, этот факт лишний раз доказывает, насколько они были преданы своей цели», - диэн ахтар эбит гражданскай сэрии командира К.К. Байкалов.
Ыараханнык ыалдьан ахсынньы 1923 сылыгар өлөр.
Уола Владимир Иванович Аҕа дойду Улуу сэриититтэн төннөн кэлбэтэҕэ, кыыһа Надежда Ивановна аҕатын туйаҕын хатаран өр кэм быраастаан олорбута, республика главнай педиатра этэ. Сиэннэрэ Дьокуускай куоракка олороллор.
Скрябин И. Н. туьунан хаьыаттарга, кинигэлэргэ үгүс ахтыылар бэчээттэммиттэрэ, «Дьыллар уонна дьоннор», П.И. Филиппов "Араҥас сулус анныгар» диэн кинигэтигэр балачча сиЬилии суруйан турар.
Слепцов Георгий Николаевич. Слепцов Георгий (Егор) Николаевич (1854 - ?) - байыаннай мэдиссиинэ сулууспатын подполковнига, хирург, сахаттан аан бастакы үрдүк үөрэхтээх быраас.
Арҕаа Хаҥалас улууһун Сата (сорох төрүт этэринэн 1 Малдьаҕар) нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1875 сыллаахха Дьокуускайдааҕы 6 кылаастаах прогимназияны бүтэрбит. 
1876 сыллаахха атырдьах ыйыгар Арҕаа Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгин кинээһин П.М. Боппосов тылбаасчытынан Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэригэр барсыбыт. Онно Саха сирин дэлэгээссийэтэ Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүт. Улуус олохтоохторо дэлэгээттэргэ айаҥҥа харчы хомуйбуттар, ол иһигэр Слепцовка тус бэйэтигэр үнүбэрсиэккэ киирэригэр анаан 1 тыһыынча солкуобайы. 
Георгий Николаевич Слепцов 1877-с сыллар эргин Санкт-Петербурдааҕы Байыаннай Медицинскэй Академияны сахалартан бастакынан бүтэрбит. Аатырбыт хирург Н. И. Пирогов топографическэй анатомияҕа, госпитальнай, оперативнай хирургияҕа лиэксийэлэрин истибит; химик А. П. Бородин профессорга үөрэммит (аатырбыт композитор быһыытынан ордук биллэр); аатырбыт академик С. П. Боткиҥҥа терапияҕа үөрэммит. Хирург аатын ылан Москуба байыаннай клиникатыгар үлэҕэ ыытылллыбыт. 1896 сыллаахха онно үлэлии сырыттаҕына байыаннай мэдиссиинэ сулууспатын подполковник сыбаанньата . 
Кини кэлин ыксары байан, улахан помещик буолбут. Итиэннэ: «Саха дьоно кэллэхтэринэ, киллэримэҥ», — диэн бэйэтин чаҕар үлэһиттэригэр дьаһал биэрбит диэн кырдьыга-сымыйата биллэр кыаҕа суох үһүйээн баар. 
2019 сыллаахха Булгунньахтаахха Слепцовка аналлаах стела туруорбуттара.
Слепцов Марк Дмитриевич. Марк Дмитриевич Слепцов (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1914 сыллаахха сэтинньи 28 күнүгэр Саха АССР Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр төрөөбүт.
1932-34 сылларга Саха тыйаатыырын устуудьуйатыгар үөрэммитэ. 1934-36 сылларга Луначарскай аатынан Москубатааҕы тыйаатыр ускуустубатын институтуугар (ГИТИС) үөрэммитэ. 
1936 сылтан Саха тыйаатырын артыыһа. 1940 сыллаахха Ньурбаҕа Иккис судаарыстыбаннай холкуос тыйаатырын арыйбыта, кылаабынай режиссердаабыта. Олоҕун тухары сүүстэн тахса оруолга ооньообута.
Дьокуускай дьокутааттарын сэбиэтин 8-с ыҥырыытыгар талыллан үлэлээбитэ.
1989 сыллаахха өлбүтэ.
Слепцов Михаил Федорович. Михаил Федорович Слепцов — 1894 сыллаахха Илин Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Москваҕа Тыа хаЬаайыстыбатын Академиятын 1917 сыллаах сайын бүтэрэн, сахаттан иккис эбэтэр үһүс киһинэн үрдүк үөрэхтээх агроном буолбут. Кэлин өр сылларга Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр үөрэнэн ылбыт идэтинэн үлэлиир.
Сметанин Тимофей Егорович. Сметанин Тимофей Егорович (25.11.1919—04.08.1947) — саха суруйааччыта, прозаик, поэт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
1919 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун кырыы нэһилиэгэр Чачыга (кэлин Кэбээйи нэһилиэгэ, Кэбээйи улууһа) дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата Егор Николаевич иккис кэргэниттэн Левина Анастасия Степановнаттан үс оҕоломмут, Тимофей бастакылара этэ.
Оскуолаҕа хойутаан, төрөппүттэриттэн көҥүлэ суох, 11 сааһыгар 1930 сыллаахха, үөрэх дьыла бүтэрэ чугаһаабытын кэннэ киирбит. 1933 сыллаахха ситиһиилээхтик төрдүһү бүтэрбит. Онтон 13 сааһыгар Калинин аатынан колхуос көмөлөһөөччү суоччутунан анаммыт. Онтон Намҥа киирэн суоччут куурсун бүтэрэн 1934 сыл олунньутуттан колхуоһугар суоччут буолбут. 1936—37 үөрэх сылларыгар Кэбээйи оскуолатыгар кэлин биллиилээх поэт буолбут Пантелеймон Тулааһынап директорынан үлэлии сылдьан литературнай куруһуок ыыппыт. Ол куруһуокка Тимофей актыыбынай чилиэнинэн буолбут, илиинэн таһаарар сурунаалларыгар худуоһунньуктаабыт.
1942 сыл атырдьах ыйыгар Кэбээйи оройуонун военкоматынан Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 284-с минометнай полкаҕа сулууспалаабыт, старшай телефонист. «Хорсунун иһин» (18.01.1944), «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» (22.06.1943) мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Фронтан, ыалдьан, 1944 сыллаахха төннүбүт.
Күн (сулус). Күн (символы: ) диэн Күн систематын орто уонна соҕотох сулуhа. Кини тула система бары эттиктэрэ (планеталар уонна кинилэр аргыстара, астероидтар, метеороидтар, кометалар, космос быыла) эргийэллэр. Күн маассата Күн систематын бүтүн маассатыттан 99,8% ылар. Күн уота Сиргэ тиийэн фотосинтезка кыттан олоҕу олохтуур, климакка уонна күн-дьыл туругугар дьайыыны оҥорор.
Сонор (оонньуу). Профессор Григорий В. Томскай 1988 сыллаахха айбыт оонньуута. Саха сиригэр түргэнник биһирэммитэ, атын дойдуларга биллэн эрэр 2500 версиялаах ЖИПТО (JIPTO – Jeux Intellectuels de Poursuite de Tomski) диэн ааттаах оонньуу базовай, төрүт версията буолар. 
JIPTO ассоциация.
Г.В. Томскай Париж куоракка 1993 сыллаахха Жипто норуоттар икки ардыларынаа5ы федерациятын (ФИДЖИП - FIDJIP - Federation Internationale du Systeme JIP) тэрийбитэ.
Сигэ.
ЕВРОТАЛАНТ-ФИДЖИП
Мир ЖИПТО 
Monde du JIPTO
Сортоллор. Саха номоҕунан, Бүлүүгэ былыр элбэх ахсааннаах сортол диэн омук олорбута кэпсэнэр. Сортоллор Дьааҥы хайаларын аттынан олорбуттар. Былыргы быраҕыллыбыт өтөхтөр оннуларын бу сортоллору кытары сибээстииллэр эбит. Булдунан уонна балыгынан айахтарын ииттэллэрэ биллэр, ол иһин тайҕаҕа өрүстэр кытыыларынан олорбуттар. Сортоллор туматтар курдук олус сэрииһит дьон эбит. Туматтартан уратылара диэн, сирдьиттэрэ кылыс-хоһууннар үрүҥ кырса таҥастаахтар эбит, тобуктарыгар диэри түһэр уһун суһуохтаахтара кэпсэнэр. В.М. Никифоров кылыс диэн тыл төрүт түүр суолталааҕынан, сортоллор түүрдэр этэ диэн суруйан турар. Тоҥустар да, сахалар да сортоллору олох түҥ былыр олорбуттара диэн этэллэрэ биллэр. Сахалар сортоллору тоҥустар өбүгэлэрэ дииллэрин, тонустар өһүргэнэллэр эбит. Номохтор көрдөрөллөрүнэн сортоллор Тыгын кэмигэр диэри тиийбиттэр, Тыгын кинилэри утары сэриинэн бара сылдьыбыта биллэр. Тоҥустарга соҕурууҥҥу, аттаах тонустар ортолоругар сартаул диэн уус баара ыйыллар. Орто Бүлүүгэ XIX үйэҕэ Сортуол диэн кыра уус баар буола сылдьыбыта бэлиэтэммит.&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
Сортоллору номохтор аҥала аҥаардаах, бу дойдуга сөбө суох үгэстээх омук курдук көрдөрөллөрүн бэлиэтиэххэ наада. Ол курдук буруону хаһааҕынан таһаараллара диэн буолар. Аны туран биир уус дьоно бары ураһа иһигэр биир олбоххо хааланаллара диэн кэпсэнэр. Манна көс омуктар, холобур казахтар XIX үйэҕэ диэри, ураһа дьоно бары биир суорҕаҥҥа киирэр үгэстээхтэрин ыйыахха син. Бу сортоллору кэлин кэлбит табалаах тоҥустар кыргыбыт буолуохтарын эмиэ сөп. Наһаа сэрииһит биис, өстөөхтөрүн кыайан баран, биир сиргэ мунньан баран уматар үгэстээхтэр эбит. &lt;br&gt;
&lt;br&gt;
Сартауллар диэн биис монголларга XVII үйэттэн ылата бааллара биллэр. Кинилэри сортоллор диэн суруйаллар, монгол хаана XVII үйэҕэ Туркестаҥҥа поход оҥорбут, онно билиэн түбэспит дьон удьуора эбит. Ол иһин буолуо, Рашид-ад-дин маннык ааттаах биис монголларга баарын туһунан олох ахтыбат. Арай XIX үйэҕэ булуллубут, XIII үйэтээҕи айымньы аатырар монгол «Ытык сэһэнигэр» сартауллары монгол төрүт бииһигэр киллэрэллэр. Кэлин XVIII үйэҕэ бу биис дьоно Бурятияга куотан кэлбиттэрэ, бурят омугар холбоспуттара. Бурятияҕа олорор сартауллар Бураев диэн ученай суруйарынан, билиҥҥэ диэри улахан, кыраһыабай муруннаах, атын буряттартан быдан хара, туспа быһыылаах-майгылаах, уһун ньолбоҕор сирэйдээх, сибиинньэ этин сиэбэт дьон буолар эбит. Бүлүүгэ сортоллор удьуордара дэнэр дьону саха омук биллиилээх ученайа Пантелеймон Петров эмиэ оннук көрүҥнээх дьон диэн суруйан, таһааран турар. Уонна бу Бүлүүттэн Тулагыга кэлэн олохсуйбут сортоллору орсуоллар диэн ааттыыллар эбит. Хайдах эрэ били иран тыллаах аатырар сарматтар аорсы (онно чугас осетин) диэн биис аатын санатар.
Староватов Пётр Хрисанфович. Староватов Пётр Хрисанфович (1873, Дьокуускай — 20.10.1957) — кыраайы үөрэтээччи, учуутал, Үлэ Дьоруойа, Саха сиригэр алмаас хостонуон сөбүн аан бастаан туруорсубут киһи.
Олоҕун олуктара.
1873 сыллаахха урукку ааҕыыннан бэс ыйын 29 күнүгэр (аныгыннан от ыйын 11 күнүгэр) Дьокуускайга нуучча казак дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата Хрисанф Любимов Староватов, ийэтэ Анна Семенова. Ол туһунан метрикаҕа суруллубута Саха национальнай архыыбыгар харалла сытар.
1880 сыллаахха Өлүөхүмэҕэ приход гражданскай училищетыгар үөрэнэ киирбит. 
1883 сыллаахха Дьокуускайга алта кылаастаах классическай эр дьон прогимназияларыгар киирбит. Ол прогимназия 1892 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училище буолбут. Онон 1892 сыллааха училищены бүтэрэн учуутал дьупулуомун ылбыт. Уонна Боотуруус улууһун Чурапчы начаалынай училищетыгар анаммыт. Эһиилигэр 1893 сыллаахха Бүлүүгэ Бүлүү приходун училищетын сэбиэдиссэйинэн анаммыт.
1895 сыллаахха Корякин Алексей Е. диэн Бүлүү казаагын кыыһын Надежданы ойох ылбыт. 
1998 сыллаахха Бүлүү метеостанциятын кэтээччитинэн (наблюдателинэн) анаммыт (хамнаһа суох). Бу сыл Бүлүү бибилэтиэкэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ буолбут.
1905 сыллаахха учуутал үлэтиттэн туоратыллыбыт. Чааһынай уруоктары биэрэн, судьуйаҕа тылбаасчыт уонна суруксут быһыытынан 1907 сылга диэри айаҕын иитиммит.
1907—1913 сс. — Элгээйи оскуолатыгар (2 кылаастаах училище) сэбиэдиссэй-учууталынан үлэлээбит.
1913 сыллаахха Бүлүүгэ үрдүкү начальнай училище учууталынан көһөрүллүбүт.
1920-26 сс. Бүлүү 2 ступеннаах оскуолатын учуутала, дириэктэр көмөлөһөөччүтэ.
1926 сыллаахха Дьокуускайга учуутал уонна агроном куурустарын үөрэнэн бүтэрбит. 
1926-35 сылларга Чернышевскай аатынан Бүлүү педтехникумун уһуйааччыта. Эмиэ бы сылларга тыа хаһаайыстыбатын кооперациятын инструкторынан үлэлээбит.
1928 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска аан бастакыннан Үлэ Дьоруойа сыбаанньаны ылбыта (4 киһи иһигэр киирбитэ).
Аан бастаан Саха Cирэ алмаастааҕын туһунан научнай чинчийиигэ олоҕуран сабаҕалаабыт киһи.
Бүлүүгэ кыраайы үөрэтии түмэлин тэрийбит.
1957 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр өлбүт, Бүлүү куоратын кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Степанов Владимир Николаевич. Степанов, Владимир Николаевич - "Кыым" хаһыат кылаабынай эрэдээктэрэ.
1959 сыл алтынньы 20 күнүгэр төрөөбүтэ.