mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Путинизм. Путинизм (), Владимир Путин ыытар политикатын ааттыыллар, үксүн ол политиканы сөбүлээбэт араҥалар туттар тиэрминнэрэ. Бу тиэрмини ордук киэҥник арҕаа дойдуларга тутталлар. Сүнньүнэн Путины кириитикэлээһин 2000–2008 сыллардаахха кини улахан уларыылары онорбото диэҥҥэ олоҕурар. Бу кэмҥэ Арассыыйа 1989 сыллааҕы көрдөрүүлэртэн кэнники тэбилиннэ, национализм идеологията тэнийдэ (холобур, ДПНИ курдуктар баар буоллулар) диэн сыанабыл баар. 
Арассыыйа кэнники кэмҥэ аһары тоталитарнай (тоталитаризм), диктатура уонна ауторитарнай систиэмэҕэ баран эрэрин көрдөрөр. Кэнники кэмҥэ национализм идеологийата күөдьүйдэ. Репрессия сайдан эрэр, урукку СССР саҕанааҕы былаас системата кэлэн эрэр.
Владивосток. Владивосток, Арассыыйа Приморье кыраайын киин куората.
1860 сыллаахха от ыйын 2 күнүгэр Көмүс Муос хомо кытылыгар олохтоммут.
SVEN. SVEN — Дания саамай улахан электротехническай корпорацията, аан-дойдуга биир саамай улахан компьютер перифериятын онорон таһаарар тэрилтэ буолар. Ол курдук колонкалар, көмпүүтэр кутуйахтара, клавиатура, монитордар уонна сабвуфердар. Салалтата — Копенгаген куоракка баар.
СВЕН сүрүн сирэйэ
Алтан (суолталара). Бу аат хас да суолталаах:
Терроризм. Терроризм диэн куттааhыны (террору) мэлдьи туттуу. Билигин, терроризм өйдөбүлэ омуктар икки ардыларынааҕы биир ылыныллыбыт быhаарыыта суох. Мантан ураты, терроризм диэн сокуону кэhэр күүһүлээһини уонна сэриини тэрийиини ааттыыллар. Араас террорист тэрилтэлэрэ эбэтэр соҕотох террористар тус туспа идеологиялаахтар уонна соруктаахтар.
Термин төрүтэ.
"Terror" диэн латыын тыла, "куттааhын" диэн тылбаастанар.
Сэтинньи 2004, Холбоhуктаах Нациялар Көмүскэл Сүбэтэ терроризмы "дьону куттуур, эбэтэр дьаhалтаны эбэтэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэни тугу эмэ гыннаттарар эбэтэр гыннаттарбат соруктаах, олохтоохтору эбэтэр сэриилэспэттэри өлөрүү эбэтэр эчэтии хайа баҕар дьайыыта".
Үгүс дойдуларга, сокуон быhыытынан терроризм дьайыылара криминал дьайыыларыттан араарыллаллар.
Тутаах критерийдара.
Официаллык быhаарыылара терроризм утары политиканы быhаараллар уонна кинилэрдиин үлэлэhэр гына уларыйаллар. Үгүс дьаhалта быhаарыылара бу тутаах критерийдары бэлиэтииллэр: сорук, сылтах, буруйдаах уонна дьайыы сокуоннаhа.
Көрүҥнэрэ.
Майгытынан:
Соруктарынан уонна төрүттэринэн:
Дуоллар. Дуоллар, Доллар (, $) диэн хас да дойду валютатын аата. Олор ахсааннарыгар Австралия, Канаада, Хоҥ Коҥ, Саҥа Зеландия, АХШ уонна Зимбабве. Тыл төрдө былыргы ниэмэс таллер диэн харчыттан төрүттээх.
Бүлүүтээҕи ГЭС. Бүлүүтээҕи ГЭС — Бүлүү өрүскэ тутуллубут гидроэлектростанция — уу күүһүн туһанан уоту оҥорон биэрэр агрегат.
Билиҥҥи туругунан Бүлүүтээҕи ГЭС ирбэт тоҥҥо тутуллубут аан дойдуга соҕотох гидроэлектростанция.
Тутуута үс "уочаратынан" барар. "ГЭС-1" 1970 сыллаахха, "ГЭС-2" 1975 сыллаахха тутуллан олоххо киирбиттэрэ. ГЭС-3 бастакы агрегаата 2004 с. үлэҕэ киирбитэ.
Суолтата.
Бу ГЭС тутуллан алмаас-таас хостооччулары энергияннан хааччыйбыта. Ону тэҥэ Саха сирин арҕаа өттө уотунан хааччыллыбыта. Ол гынан баран бу тутуу иккис бөрүкүтэ суох өрүтэ эмиэ баар. Бу - ГЭС ууну харайар муората айылҕаҕа дьайыыта. Бастакытынан, былыргыттан олохтоох дьон олорбут өлгөм элбэх сирдэрэ ууга барбыттара. Туой Хайа бөһүөлэк олохтоохторо күүс өттүнэн көһөрүллүбүттэрэ. Иккиһинэн уу анныгар элбэх мас тимирбитин түмүгэр ол сытыйыыта (феноллар) Бүлүү өрүһү сүһүрдүбүтэ.
Принс-Альберт. ПРИНС-АЛЬБЕРТ( сороҕор таах маннык суруллар "Принс Альберт" тириэтэ суох), Prince Albert - Канаада дойдутугар баар кыракый куорат. Нэһилиэнньэтэ 37 тыһ. киһи олорор. Манна уруккута былыр былыыр биир саха сэргэ туруорбут (1977). Билигин манна 3 саха ыала олорор.
Prince Albert National Park. Prince Albert National Park Баар биир улахан национальный парк. Элбэх эндемиктэр бааллар.
Муус-джо. Муус Джо () - Канаада соҕуруулуу-киинигэр баар Саскачеван провинциятын куората.
Муус-Джо эмиэ итинник ааттаах өрүс үрдүгэр турар. Куораты Транс-Канада шоссе быһа охсор. Саскачеван бу өттүгэр баар сүүһүнэн кыра куораттар уонна фермалар олохтоохторо сынньанар сирдэринэн уонна туристар сылдьар сирдэринэн биллэр. 
Аан бастаан 1857 сыллаахха каартаҕа баар буолбут. Хайдах ааттаммытын туһунан икки сүрүн барыл баар. Бастакыта - moscâstani-sîpiy диэн манна урут олохтоох кри омук тылыгар "өрүс кытылыгар баар сылаас сир" суолталаах эбит. Иккиһэ - эмиэ ити тылга Moose Gaw диэн сылаас тыал диэн суолталаах. Өссө сорох дьон өрүс сүнньэ каартаҕа тайах (ааҥыллыы Moose) сыҥааҕын майгынныыр дииллэр эбит.
Ал-Каида. Ал-Каида (Арабтыы: القاعدة) диэн 1980-с сс. бүтүүлэригэр Афганистан сэриитин кэмигэр тэриллибит исламист бөлөҕө. Фундаменталист сунни хамсааhына. Аан дойду үрдүнэн дьайыылаах.
Ал-Каида араас дойдуларга баар олохтоох уонна сэрии сыалларыгар саба түһэр, олортон ордук биллиилээхтэрэ 2001 сыллааҕы Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ. Онтон сылтаан АХШ дьаhалтата терроризмныын сэриини саҕалаабыта. 2009 с. туругунан, бөлөх 200-300 икки ардынан кыттааччылардаах.
Басханнара Осама бин Ладен уонна Айман ал-Зауаhири. Ол гынан баран, бөлөх дьиҥ тэриллиитин тутула биллибэт.
Риджайна. РИДЖАЙНА (Regina), Саскачеван сирин киин уонна биир улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 180 тыс. киһи. Улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Дьон сэргэ олохсуйан олороругар биир саамай бассар куорат. Криминал суох. Улахан киэҥ тайҕаҕа сытар. Элбэх өрүстэр. Биир мультинациональнай куорат. Ол аата манна тыыһынчанан араас элбэх омук олорор. 
Инфраструктурата.
Биир саамай сайдыылаах, 2007 - 2009 сс Канада правительствота уонна министерствота 997 трлн. долларов АХШ бырахпыт, куорат өссө байдын диэн. Аны туран транспортка эмиэ оччо же суумма быраҕыллыбыт.
Экономиката.
Бары өттүнэн сайдыылаах! Куорат аҥардас бюджетэ Москва бюджетыттан 78,99 төгүл улахан.
Омуктара.
Аан-Дойду омугун представителэ бары олороллор, олортон саамай элбэх Кытайдар буолаллар (67%). Онтон Сахалартан 291 киһи олохсуйа ити куоратка араас визанан уонна причинанан барбыт 2000-2009 сс.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич. Даниил Прокопьевич Афанасьев – Токосов, журналист, суруйааччы уонна литература критигэ. 
Олҕун олуктара.
1901 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр уруккута Сунтаар улууhугар, билиҥҥитэ Ньурба улууһун II Дьаархан нэhилиэгэр дьаданы кэргэннэ тереебутэ.
1917 сыллаахха Элгээйи икки кылаастаах (Билиннинэн 6 сыллаах) оскуолатын бүтэрбитэ. 
1920 сыллаахха Бүлүү куоратынааҕы начаалынай училищены үчүгэйдик үөрэнэн бутэрбитэ. Ити кэнниттэн II степеннээх оскуола III курсугар үөрэнэ сылдьан, Үөһээ Бүлүү начаалынай оскуолатыгар учууталынан ананан барбыта.
1921 сыллаахха комсомолга киирбитэ. Эдэр учуутал, Саха сирин маҥнайгы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ, Д.П. Афанасьев советскай былаас бөҕөргүүрүн туhугар бары күүһүн биэрбитэ. Ол курдук учууталлыырын таhынан комсомол улуустааҕы ячейкатын секретарынан, идэлээх союзтар месткомнарын секретарынан үлэлээбитэ.
Д.П. Афанасьев саа тутан Советскай былааhы көмүскээбитэ, Саха сирин историятыгар киирбит "Ньурба окуопатыгар" сэриигэ кыттыыны ылбыта.
Үөрэҕэ суох дьону үөрэхтээhин, сир түҥэтигин ыытыы, маннайгы артыаллары тэрийии, кулаактары утары охсуhуу, совет быыбарын атаарыы, таҥара-абааhы итэҕэллэрин утары охсуhуу – бу барыта тыа сирин учууталын Даниил Прокопьевич өйүн-санаатын, күүhүн-күдэҕин толору биэрэн үлэлээбит үлэлэрэ буолаллар.
Д.П. Афанасьев сүүрбэттэн тахса сыл норуот үөрэҕириитин фронугар араас үлэлэргэ сылдьыбыта.
1945 - 1948 сыллардаахха Бүлүү оройуонун хаhыатыгар эппиэттиир секретарынан эмиэ үлэлээбитэ.
1945 сылтан партия чилиэнэ.
1953 сылтан Үөһээ Бүлүү оройуонугар "Кыым" хаhыат аналлаах корреспонденынан улэлээбитэ.
1926 сыллаахтан ыла араас кэпсээннэри, уочаркалары суруйталаан хаhыаттарга, сурунаалларга бэчээттэтэр буолбута. 
1960 саллаахха кэпсээннэрэ уонна очеркалара "Охсуhуу суола" диэн кинигэҕэ хомуллан бэчээттэммиттэрэ. 
1965 сыллаахха "Кыра буруйдаах" диэн сэhэнэ тахсыбыта.
Суон тумус. Суон тумус (, ) — Саха сирин соҕуруу уонна киин улуустарыгар дэҥҥэ көтөн кэлэр чыычаах. Бу Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр Суон тумустар уустарын Саха сиригэр көстөр соҕотох көрүҥэ. Байкаал кытыытыгар уйаланара биллэр.
Тумса суон, модьу-таҕа, кутуруга кылгас. Атыырын төбөтө хараҥа хоҥор, хабарҕата, тумсун тулата, кынаттара уонна кутуруга хара буолар. Алараа өттө бороҥ, розатыҥы. Өрөҕөтө маҥан, кутуругар уонна кынаттарыгар эмиэ маҥан бээтинэлэрдээх. Тыһыта өҥө арыычча сырдык. Атыыра кынатын уһуна - 95-107 мм, ыйааһына - 47-62 г, тыһыта: 95-107, 40-58.
Кыһын биирдии эбэтэр 3-5 буолан ойуурдарга, иирэ талахтарга сылдьар буолаллар. Аһылыга үүнээйи туораахтара уонна астара.
Алыы татыйыга. Алыы татыйыга (, ) — Саха Сиригэр барытыгар кэриэтэ онно-манна көстөр кыра чыычаах. Татыйыктар уустарыгар киирэр. Саха Сиригэр уйаланар, соҕуруу кыстыыр, киэҥ сиргэ тарҕаммыт чыычаах. Ыйааһына: атыыра 12—15 г, тыһыта — 11—15 г. Үөннэринэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ туттар.
Харыйа татыйыга. Харыйа татыйыга (, ) — Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр олохсуйар, соҕуруу кыстыыр чыычаах. Дэҥҥэ көстөр. Үөннэринэн аһылыктанар. Маска, аллараа лабааларга уйаланар.
Хааһа сырдык араҕас, үрдүнэн хараҥа балаһалаах.
Үрүҥ хаас. Үрүҥ хаас (, ) — Саха сиригэр Хотугу муустаах байҕал таһынааҕы туундараҕа уонна арыыларга уйаланар сэдэхтик көстөр көтөр. Хаастыҥылар этэрээттэрин Кустар семействоларыгар Үрүҥ хаастар биистэрин ууһугар киирэр.
Аһын сүнньэ — кэнчээри. Атын хаастартан уратылара — уйаларыгар киһи чугаһаатаҕына көппөттөр, туора хааман биэрэллэр уонна киһи барарын кэтэһэллэр. Арааһа маннык майгылара түргэнник аҕыйыылларыгар тиэрдибит буолуон сөп диэн чинчийээччилэр сабаҕалыыллар.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр I категорияҕа киирэ сылдьар, Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр — III категория.
Өссө маны көр.
Хаас
Бороҥ хаас. Бороҥ хаас (, ) — сырдык бороҥ өҥнөөх хаас. Өрөҕөтө хара эбириэн, кутуругун анна үрүҥ. Тумса уонна атахтара роза өҥнөөхтөр. Атыырын ыйааһына 3-4,4 кг, тыһытын ыйааһына — 2,4-3,5.
Саха сиригэр киирэ сылдьыбытын биирдэ эрэ сурукка киллэрбиттэр — 1965 с. Бүлүүтээҕи ГЭС муоратын таһыгар. Байкаалга уйаланар.
Өссө маны көр.
Хаас
Опаал. Опаал — күндү таастарга киирэр минерал.
Аата латыынныы "opalus" уонна санскриттыы "upala" диэн «күндү таас» диэнтэн тахсыбыт. Химия өттүттэн көрдөххө опаал — кремний оксидын гидрогеля, атыннык эттэххэ 6-0 % уулаах кварц, химия формула SiO2·nH2O. Опааллар энин араас өҥнөөх буолаллар — кустук бары өҥүнэн; оннооҕор борон уонна хара опааллар бааллар. Сүүстэн тахса көрүҥнэрэ тимир, марганец, никель уонна да атын элэмиэннэр састаабыгар киирэллэриттэн тутулуктаахтар.
Сергей Прокудин-Горскай. Сергей Михайлович Проку́дин-Го́рскай — нуучча фотохудожнига, сырдатааччы.
Владимир куоракка 1863 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр төрөөбүт. 
Үөрэҕинэн химик эбит. Олоҕун барытын хаартыска оҥоруутугар, фотография сайдыытыгар уурбут. Санкт-Петербург, Берлин уонна Париж биллиилээх учуонайдарыгар үөрэммит. 
Чинчийэр үлэтин түмүгэр өҥнөөх диапозитивтары уонна өҥнөөх киинэлэри тыктарыыга (проектирование) патеннары ылбыт. 
1908 сыллаахха Прокудин-Горскай саҥа технологиялары туһунан Арассыыйа Империятын фотодокументациятын оҥорорго сананар, уонна бырайыак оҥорор. 
Соруга — оскуола оҕолоругар империя устуоруйатын, култууратын уонна ситиһиилэрин көрдөрүү. Бу бырайыагы ыраахтааҕы Николай II өйөөбүт, аналлаах тимир суолун вагонун оҥорторон биэрбит. 
Бу вагоҥҥа олорон Прокудин-Горскай 1909 сылтан 1912 сылга дылы уонна 1915 сыллаахха Арассыыйа империятын кэрийбит, элбэх хаартыскалары онорбут, лиэксийэлэри аахпыт.
1918 сыллаахха өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн кыраныысса таһыгар тахсыбыт, Парижка олохсуйбут. 1944 сыллаахха онно өлбүт.
Хаартыскаларын галереята.
С. М. Прокудин-Горскай хаартыскалара АХШ Кэнгириэһин бибилитиэкэтин саайтыгар көҥүл көрүүгэ бааллар . Ол үрдүнэн онно нууччалыы көрдүөххэ сөп .
Арассыыйа Империятын оччотооҕу арахсыытынан наардаммыт хаартыскалар «Российская империя в цвете» саайка бааллар .
Прокудин-Горскай.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-08-31T09:49:11Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Timir2&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Прокудин-Горскай аата манныкка уларытылынна: Сергей Прокудин-Горскай&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;67725&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Сапфир. Сапфир — күндү таас, корунд көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ. Сүрдээх кытаанах, Моос шкалатынан — 9,0.
(гириектии "ζαφείρως" — sappheiros, күөх таас, баҕар дьэбириэйдии "ספּיר" Sapir эбэтэр персиялыы сити суолталаах). Химия формулата Al2O3 — алюминиум оксида. Оттон ити тыл бэйэтэ былыргы дьэбириэй sappir диэн тылыттан, эбэтэр былыргы индия sanipriya диэн тыллыттан тахсыбыт буолуон сөп, ол тыллар суолталара — «Сатурн таптала». Аат үөскээһиинин иккис барыла маннык: вавилон «сипру» диэн тылыттан тахсыбыт буолуон сөп, бу тыл суолтата «тырыыппайдыыр, суол хаалларар».
Холлороон.
Сапфир ордук биллэр сирдэрэ пегматиттарга эбэтэр Арассыыйаҕа сыьыаннаах уонна АХШ территорияларыгар, Австралияҕа, Мадагаскарга, Индияҕа, Вьетнамҥа, Бирмаҕа, Таиланд уонна Кытай территорияларыгар бааллар. Арассыыйаҕа саппфир промышленнай масштабтарга хостонор кыахтаах бөдөҥ сирдэр суохтар: кини булумньулара күөх корунд көстүүлэригэр сөп түбэһэр, ол иһигэр тааһы кырыылааһыҥҥа туһалаах курдуктар. Күөх саппфир Уралга уонна Кольскай арыыга (Хибиннар) көстөр. Урал саппфира, быраабыла курдук, сериантнай дэгэттээх, Кольскай саппфирдар бэрт сэргэх, кэрэчээн больше васильево- күөх кырааска тэҥнээх күөх Толбонноох.
Айылҕаҕа бултаммыт саамай бөдөҥ сапфирынан 1960- с сыллар ортолоругар АХШ- ка рентгенолог Стивын булбут тааһа буолбута[5]:102. Быраҕыллыбыт карьеры Кантон куорат таһыгар (Северная Каролина штата) сылдьан чинчийэн, холууп Горнай хрусталынааҕар бөдөҥ уобараһын арыйбыта. Майер пресс- папье быһыытынан туһанар үлэҕэ тааһы аҕалла. Хас да ый буолан баран биир ыарыһах болҕомтотун тааска ууран, Майаҕа геммологка эбэтэр ювелирга көрдөрөргө сүбэлээбитэ. Дьиктитэ диэн, рентгенолог, испэсэлиистэр «куска хрустал» диэн боростуой " Кристалл сапфира 3500 карат арыый улахан эбит диэн быһаарбыттар.
Корунд.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;233743&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T00:37:45Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 54 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;281822&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Корунд — алмаас кэнниттэн саамай кытаанах күндү таастар көрүҥнэрэ. Химия өттүттэн корунд — алюминиум оксида, формулата Al2O3; араас өҥнөрү хром, тимир, ванадий уонна да атын элэмиэннэр холбоһуктара биэрэллэр. Моос шкалатыгар бу таас эталоннартан биирдэстэрэ, кытаанаҕа 9,0. Ювелир уустар былыр былыргаттан өҥнөөх корунд таастарга тус туһунан ааттары иҥэрбиттэр. Кыһыл корунд холобур рубин диэн ааттаах, халлаан күөх корунд — сапфир.
Ювелир уустар туттар коруннарын уруккуттан Мьянмар, Тайлаан, Индия (Кашмир штаат), Мадагаскар уонна Сри Ланка сирдэригэр хостууллар. Казахстааҥҥа, Канаадаҕа, Норвегияҕа, АХШ-ка эмиэ хостууллара биллэр. Арассыыйаҕа коруннар үөскээбит сирдэрэ Приморьеҕа, Ураалга, Красноярскай кыраайга уонна Челябинскай уобаласка бааллар.
Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;340752&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-01-06T08:14:49Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;350747&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Серго Орджоникидзе аатынан Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ — өрөспүүбүлүкэ эмп-том, доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрин бэлэмниир саамай кырдьаҕас кыһата.
Устуоруйата.
1906 сыллаахха балаҕан ыйын 2 күнүгэр бу үөрэх кыһатын бастакы педагогтарын мунньаҕа буолбут. Бу күн колледж тэриллибит күнүнэн ааҕыллар. Аан бастаан үөрэх тэрилтэтэ эр дьон үөрэнллэригэр аналлаах биэксэл оскуолатын быһыытынан үлэлээбит. Бастакы үөрэххэ 20 киһи киирбит, онтон 13-һэ сыылкаҕа сылдьааччылартан көҥүл истээччи (вольнослушатель). Олохтообут киһи — В. А. Вонгродскай быраас. Бу киһи 1897 с. ахсынньыга Иркутскай губерния быраастарын I сийиэһигэр Дьокуускайга туспа биэксэл оскуолатын арыйар туһунан тыл эппит. Бастакы учууталларынан А. И. Левицкэй, В. И. Диваев, Н. Г. Юдин буолбуттар.
Кэлин 1915 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медицина техникума диэн ааты ылбыт.
Онтон 1925 сыллаахха — Дьокуускайдааҕы биэксэл-акушер оскуолата диэн ааттанар.
1953 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медицина училищата.
Онтон 1993 сылтан билиҥҥи аатын ылбыт — Дьокуускайдааҕы медицина базовай колледжа.
Оконешников Егор Иннокентьевич. Оконешников Егор Иннокентьевич - Норуот үөрэҕириитин туйгуна, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, филология билимин дуоктара (2005), терминограф.
Олоҕун олуктара.
1930 сыллаахха Балаҕан ыйын 1 күнүгэр Уус-Алдан I Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
1947 сыллаахха "За доблестный труд в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг." мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1954 с. Саха судаарыстыбаннай педагогикаҕа институутун история-филология факультетын саха салаатын бүтэрбитэ. 
1954 с. саха уонна нуучча тылларын Мүрү орто оскуолатыгар үөрэппитэ, Уус-Алдан оройоуннааҕы норуот үөрэҕириитин салаатын инспекторынан, Саха сиринээҕи үөрэҕирии, үрдүкү үөрэх, уонна ноуука идэлээх сойуустарын обкуомун сэкиритээринэн үлэлээбитэ. 
1965 с. Тыл, литература уонна история институтугар үлэҕэ киирбитэ: бастаан младшай онтон старшай сотруднигынан, 1986 с. 1991 с. дылы дириэктэри ноуукаҕа солбуйааччынан үлэлээбитэ, 1992 с. - быһаарыылаах тылдьыт уонна терминология отделын старшай научнай сотруднига. «Түүр тыллара» идэтигэр старшай научнай сотрудник.
1972 с. «Э. К. Пекарскай лексикограф быһыытынан» () диэн хандьыдаакка дииссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Е. И. Оконешников - лексикология, лексикография уонна терминология эйгэлэригэр специалист. Биэс уонча бэчээттэммит үлэлээх. 
2005 сыллаахха дуоктар истиэпэнигэр диссэртээссийэ көмүскээбитэ. Тиэмэтэ: "Саха тылын терминологиятын лингвистикаҕа өрүттэрэ" ().
СГУ устудьуоннарыгар спецкурстары ааҕар этэ. Тиэрмин оҥорууга үлэлээбитэ. 
Тыыл бэтэрээнэ, мэтээллэрдээх.
2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Вонгродскай Виталий Антонович. Виталий Антонович Вонгродскай (Вонгродзский) — Саха сиригэр мэдиссиинэ үөрэҕин төрүттээччи, действительнай статскай советник, Святой Станислав II уонна III степеннаах, Святой Анна II уонна III степеннээх, Святой Владимир IV степеннээх уордьаннар кавалердара, Саха уобаластааҕы медицинатын инспектора (1897—1909).
Олоҕун олуктара.
1856 сыллаахха Варшаваҕа төрөөбүт. 1863-1864 сс. Польшаҕа тутулуга суох буолуу иһин өрө туруу кэнниттэн аҕатын Антон Вонгродскайы Сибииргэ көскө ыыппыттар, ийэтэ кинини кытта барсартан батыммыт, онон аҕата көскө сылдьан иккистээн ойохтоммут. Сүтүөр ийэтин кытта сатаспатах. Казаннааҕы мэдиссиинэ институутугар үөрэммит. Бүтэрэн баран Дьокуускайга кылгас кэмҥэ үлэлии сылдьыбыт, онтон Ураалга бырааһынан барбыт. Онно атыыһыт Демидовтартан төрүттээх Евдокия Дмитриевна диэн баай кыыһы ойох ылбыт. 11 оҕоломмуттар, бары үрдүк үөрэҕи бүтэрбиттэр, икки оҕото быраас буолбуттар. 
1896 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр Саха уобалаһын мэдиссиинэҕэ инспекторынан анаммыт, Дьокуускайга көспүт. 
1933 сыллаахха тохсунньу 11 күнүгэр Томскайга өлбүт.
Үлэтэ.
Доруобуйа харыстабылын кэскилин көрөр талааннаах салайааччы быһыытынан бэйэтин көрдөрбүт. Кини саҕана «О преобразовании врачебной части в округах губерний Иркутской и Енисейской и области Якутской» диэн 1897 с. ылыныллыбыт сокуон олоххо киирбитэ. Бу сокуон балаһыанньалара оччотооҕу усулуобуйаны учуоттаатахха наһаа толору толоруллубуттара. 
Кини тэрийээһинэн, туруорсуутунан уонна салалтатынан 1906 с. Дьокуускайдааҕы эр дьон үөрэнэр биэксэл оскуолата аһыллыбыта. Бу оскуолаҕа кини бастакы дириэктэр буолбута, билиҥҥээҥҥэ дылы Саха сирин доруобуйа харыстабылыгар сүҥкэн кылааты киллэрэр турар. 
1898 с. Кыһыл Кириэс амбулаториятын арыттарбыта, 1908 с. Саха уобалаһын быраастарын уопсастыбатын тэрийбитэ. Кини көҕүлээһинэн уонна тэрээһининэн Саха уобалаһын быраастарын бастакы сийиэстэрэ (1897 уонна 1898 сс.) ыытылыбыттара. Онно көрүллүбүт боппуруостар хойукка дылы Саха сиригэр медицина сайдыытын хайысхатын тосхоллообуттара. 
Туттуллубут сир.
Николаев В.П., О врачах, заслуживших «служебные практические отличия» (Nikolaev V.P., On the physicians who deserved «practical official distinctions»),
Бюллетень сибирской медицины, 4, 2005
Фоника. Фоника — тыл иһиллэр уратытын, кэрэтин үөрэтэр истилиистикэ биир салаата. Наука об искусстве звуковой организации речи. Фоника тыл кэрэтик иһиллэр дэгэтин биэрэр стилистическэй ньыма арааһын, сөпкө саҥарыы нуорматын үөрэтэр.
Чаччыгыныар. Чаччыгыныар эбэтэр чаччыкы (, ) — Саха сирин арҕаа өттүгэр олохсуйар чыычаах. Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр.
Атыыра уонна тыһыта майгыннаһаллар. Көннөрү чыычаахтан бөдөҥ, кугастыҥы бороҥ дьүһүннээх.
Үөрүнэн ойуурга олохсуйар көтөр. Муус устар бүтүүтүгэр кэлэр. Балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар соҕуруулуур. Сорох көтөрдөр сэдэхтик кыстыыллар. Уйатын оттон уонна туойтан оҥорор. 6-10 сымыыттаах буолар. Тыһыта 12 хонук устата баттыыр. Оҕолоро 12-13 хонук уйаларыгар олороллор. Иккиэн аһаталлар.
Чычып-чаап. Чычып-чаап (, ) — Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Саха сиригэр кыстыыр. Ол гынан баран кыһын сайын көһөр. Аһылыгын хаһаанар үгэстээх.
Уһун кутурук. Уһун кутурук (, ) — наһаа уһун кутуруктаах чыычаах. Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Көхсө, кынаттара уонна кутуруга хара, санныгар роза өҥнөөх балаһалаах, төбөтө, этин аллараа өттүн түүтэ уонна кынаттарын кырыылара маҥаннар. Тыһыта уонна атыыра майгыннаһаллар.
Маска олохсуйар үөннэринэн аһылыктанар. Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар. Дэҥҥэ кыстыыр, үксүүн соҕуруу барар. Сэдэхтик көстөр көрүҥ.
Канаада сахалара. Канаада сахалара диэн Канаада дойдутугар олорор сахалар. Канаадаҕа билиҥҥи кэмҥэ 990 саха олохтоох статустаах, 2800 саха Permanent Resident статустаах, 3869 саха быстах олорор. Бүтүннүүтэ сахалар Канаада дойдутугар 4000 кэриэтэ курдуктар. Бары араас куораттарынан уонна провинцияларынан ыһыллан олороллор.
Түөлбэлээн олорор сирдэрэ.
Араас сиргэ олороллор. Уксэ Торонто куоратка.
Германия сахалара. Германия сахалара диэн Германия дойдутугар наар эбэтэр быстах олорор сахалар. Билигин Германияҕа 2000 курдук саха олорор. Үгүстэрэ Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн хаалан хаалбыттар. Элбэх Саха Германия сиригэр хамначчыт курдук туроктары кытта куораттары туппуттара, олох босхо. Ол оннугар гражданства ылбыттара. СССР ыһыллыбыт кэннэ сахалар итиннэ эмиэ олохсуйа кэлбиттэрэ. Билигин үксэ студеннар үөрэнэ баран бараннар олохсуйа үксүлэрэ хаалар. Кэнники кэмҥэ Владимир Путин куһаҕан политикатыттан политичэскэй куотааһын сахалар ортолоругар эмиэ баар буоллулар.
Нациялар Лигалара.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;385016&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-18T18:00:26Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;391146&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Нациялар Лигалара — Иккис Аан дойду сэриитин иннинэ аан дойду судаарыстыбаларын холбуу сылдьыбыт тэрилтэ.
Холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрин предтечата.