mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
IOS 17. iOS 17 - Apple айбыт саҥа операционнай системата, официальнай релиһа iPhone 15 Pro тахсарыгар ананар. Официальнай тахсыыта Балаҕан ыйын 18 күнүгэр 2023 сыллаахха. Саҥа флагманскай Apple 17 Pro чипка олохтоох курдук олоруохтаах. Технически саҥа операционнай системаны iPhone 14 Pro эмиэ уйар, тоҕо диэтэр кини 2022 сыллаахха тахсыбыт Apple 16 Bionic чиптаах.
Онтон атын модельларга туруорар көҥүллэммэт. Туруорар түгэҥҥитигэр гарантийнай сервис эппиэттээбэт.
Ryder. Ryder - АХШ биир бөдөҥ транспортейшн уонна логистикс тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир бөдөҥ трактары арендалыыр тэрилтэ (базатыгар 286 000 трактардаах). Amazon биир сүрүн клиена буолар, трактарын арендалыырга (30% трактары тиийэ).
Баскет сулуһа. Баскет сулуһа ("Basket Star") - Атлантикаҕа уонна Чуумпу океаҥҥа баар дьиибэ кыыллар, ыннырык элбэх илиилээхтэр, онтон эмиэ илиилэр үүнэллэр. Үүнээйи курдук көстүүлээхтэр.
H&amp;R Block. H&amp;R Block - АХШ такс (налуог) ааҕар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ бухгалтерскай тэрилтэ. Элбэх клиеннара Америкаҕа, Канаадаҕа, Мексикаҕа, Аустралияҕа, Дьоппуоҥҥа баар.
Ролинс (Уайоминг). Ролинс - Уайомиҥ штатыгар баар кыра куората, сүрүннээн 9 тыыһынча киһи олохтоох. Деребастар олороллорунан биллэр.
Һаррисон (Арканзас). Һаррисон - Арканзас штатыгар баар кыракый куорат, 2021 сыллаахха АХШ саамай расизм тарҕаммыт куоратынан биллибитэ. Walmart биир сылга харалары саанан ытыалаан өлөрөн массшутиҥ буолбута. Куоратка дьон наһаа дьадаҥытык олорор, впрочем Арканзас штатын курдук.
Geode Capital Management. Geode Capital Management - АХШ харчыны салайар уонна үлүннэрэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бедөҥ капитализациатынан. Бас билэр тэрилтэлэригэр элбэх биофармация тэрилтэлэрэ киирэллэр, холобура Merck. 
Geode Capital Management бэйэтин эмиэ атын тэрилтэлэн салайаллар, ол курдук Fidelity Investments (35%), Mitsui Group (23%), The Vanguard Group (12%), BlackRock (3%), Sumitomo Group (3%).
Салалтата - Бостон (Массачусетс, АХШ)
Merck &amp; Co. Merck &amp; Co - Аан Дойдуга биир бөдөҥ биофармасьүтикал тэрилтэтэ, Нью Джерси штатыгар базируйся буолар. Аан Дойдуга гератит утары эмнэри оҥорорунан биллэр, ону таһынан араас контрацептивтары.
American Electric Power. American Electric Power - АХШ энергиа күүһүн оҥорор тэрилтэтэ, дойдуга биии бөдөҥ. 11 штатка дьону уотунан хааччыйар, ол эрэн сүрүн клиеннара Мичиган штатыгар бааллар.
Великая Дымерка. Великая Дымерка () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 606 (2012).
Пружаны. Пружаны () диэн Беларусь Брэст уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 19 032 (2009).
Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар. Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар - оҕо математикаҕа дьоҕурун уонна логикатын кэҥэтэр, саха тылыгар интириэһин уонна билиитин сайыннарар задачалар. Сорох задачалар көрдөөх математика разделыгар киирсиэхтэрин сөп.
Задачалар холобурдара.
"Хас киһи үлэлээбитий?".
Биригээдэ икки бааһынатыгар үүммүт хаппыыстатын хомуйуохтаах. Бастакы бааһына иккистээҕэр икки төгүл улахан. Биригээдэ дьоно бастакы бааһыналарыгар күн аҥара бары үлэлээбиттэр. Күн иккис аҥарыгар тэҥҥэ хайдыһыан икки бааһынаҕа үлэлээбиттэр уонна улахан бааһыналарын бүтэрбиттэр. Онтон иккис бааһынаҕа нөҥүө күн биир күнү тилэри үлэлээбит уонна бүтэрбит.
Хаппыыста хомууругар барыта хас киһи үлэлээбитий? Биригээдэ хас киһилээх эбитий?
"Эппиэтэ:"
Биригээдэ дьонун ахсаана иккигэ үллэһиллэр (четнай) чыыһыланан бэриллэр. Биригээдэ икки эрэ үлэһиттээҕэ буоллар, бааһына тэҥ диэн тахсыах этэ: 1)2+1=3 2)1+(1+1)=3 (3:3). Маннык ньыманан 4, 6, 8 киһилээх биригээдэ төһө сыһыаннаах сири хомуйбутун быһаарыахха сөп: 6:4, 9:5, 12:6. Сөбө: 12:6. Эбэтэр маннык сыһыаны оҥоруохха сөп x+1/2x=2(1/2x+2). Эппиэтэ 8.
"Хайдах билэбитий?".
Улахан үбүлүөйгэ үрүҥ көмүс значок сакаастаабыттар. Үлэни толорон, уон хааҕа тэҥ ахсааннаах гына хаалаан значоктары аҕалбыттар. Нөҥүө күнүгэр биир хааҕа баар значоктары уларытан, дьиҥнээх үрүҥ көмүстээҕэр 0,1 грамынан ыарахан металтан куппуттарын билбиттэр. 
Ханнык хааҕа баар значоктар уларытыллыбыттарын биирдэ ыйаан хайдах билиэххэ сөбүй?
"Эппиэтэ:"
Хаалары биэстии гына ыйыыбыт, ол кэннэ ыйааһын икки өттүттэн тэҥҥэ биирдиини көҕүрэтэн ыарахан хааны булабыт.
"Хас ботуруону?".
Саас анды саҕана Күппээл Көстөкүүн өрүү икки саалаах бултуур: биирэ 12-с, иккиһэ 16-с калибрдаах. Кус кэлбитигэр ыксаан, 12-лээх ботуруоннарыгар 16-лаах хааны тоҕо тутан кэбиһэр. Саатар икки уостаах икки саата кураанах буолан биэрбиттэр. 
Күппээл Көстөкүүн ити булкуллубут ботуруонтан хаһы харбаатаҕына, биир саатын икки уоһун иитэн, түспүт кустары ытан кыахтаа5ый?
"Эппиэтэ:"
Үс ботуруону ыллаҕына иккитэ эбэтэр үһүөн биир калибрдаах буолуохтара, онтон иккини эрэ ыллаҕына биирэ атын калибрдаах буолуон сөп.
"Хас кус хаалбытый?".
Күппээл Көстөкүүн сэһээккэтин иннинэн сэттэ кус түһүөхчэ түспэккэ ааһа көтөн эрдэҕинэ, туттуулаах муҥутаан, иккитэ ытан үһү түһэрбит.
-Хайа, хас хаалла?- диэн, кирийэн олорор атаһыттан тиэтэл үлүгэрдик ыйыппыт.
-Ээ, түөрт эрэ,- диэбит онуоха атаһа.
Кырдьыга хас хаалбыта буолуой?
"Эппиэтэ:"
Ууга 3 кус, тыыннаах 4 кус хаалбыт.
Сигэлэр.
Тыл оhуора: Тыл оонньуулара. Орто уонна улахан саастаах оскуола о5олоругар/ Филиппова Н.И., Филиппов Г.Г. - Дьокуускай: Бичик, 2002. - 32 с., ил.
Көрдөөх математика. Көрдөөх, ол эбэтэр саататар математика — дьиҥ математика киһи мэйиитин атыннык толкуйдатан аралдьытар, сайыннарар биир көрүҥэ. Көрдөөх математика сүрүн аудиторията — математиканы саҥа үөрэтэн эрэр уонна үөрэтэ сылдьар дьон. Саататар математика биир сүрүннээх бэлиэтэ — математическай оонньуулары уонна головоломкалары туттуу.
Темалара.
Көрдөөх математика сүрүннээн биллэр темалара — магическай квадраттар, фракталлар, логическай головоломкалар уонна шахмат дуоскатын көмөтүнэн суоттанар задачалар.
Математическай оонньуулар.
Математическай онньуулар — иккиттэн үөһээ ахсааннаах оонньооччулардаах, математика көмөтүнэн быһаарыллар стратегиялардаах уонна кыайыылардаах оонньуулар. Бу оонньуулар кыттааччылара хайаан даҕаны математик буолумуохтарын сөп.
Математическай головоломкалар.
Математическай головоломкалар эппиэттэрин ыларга математиканы билии хайаан даҕаны наадыйыллар. Головоломкалар математическай оонньуулар курдук бэйэлэрэ туспа ураты быраабылалардаахтар, ол да буоллар кыттаачылар икки ардыларынан күрэхтэһии барбат. Ити төрүөтүнэн, суоттааччы аҥардас бэйэтэ биир сөптөөх эппиэти булуохтаах.
Саамай улахан уопсай түҥэтээччи. Икки бүтүн formula_1 чыыһылаларга СУУТ диэн саамай улахан уопсай түҥэтээччитэ буолар. Холобур: 54 уонна 24 чыыһылаларга саамай улахан уопсай түҥэтээччитэ 6.
formula_2 уонна formula_3 чыыһылалар нуулга тэҥ буолбатахтарына эрэ биир саамай улахан уопсай түҥэтээччилээх буолаллар.
Саамай улахан уопсай түҥэтээччини маннык бэлиэтиэххэ сөп:
Суот ньымата.
m уонна n чыыһылалар көннөрү төгүллээччилэрэ биллэр буоллаҕына СУУТ(m,n) судургутук булуохха сөп
formula_5
formula_6
манна formula_7 — араас көннөрү чыыһылалар, formula_8 уонна formula_9 — мэлдьэхтээх көннөрү чыыһылалар. Оччоҕо СУУТ(m,n) маннык пуормуланан суоттанар:
formula_10
Икки чыыһылаттан элбэх буоллаҕына: formula_11, СУУТ маннык булаллар:
formula_12
formula_13
formula_14 — СУУТ.
Колмогоров Андрей Николаевич. Андрей Николаевич Колмогоров — Сэбиэскэй математик, XX уйэ биир бөдөҥ математига, 60-с сс. Сэбиэскэй Сойууска математиканы үөрэтиини реформалаабыт киһи, оскоула учуобунньуктарын ааптара. 
Кини 1903 сыллаахха муус устар 25 кунугэр Тамбов куоракка кун сирин корбутэ. Кини вероятность теориятын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ.
Гипертрофия. Гипертрофия - киhи ис органын сабардама уонна ыйааhына внутриклеточнай структуралар ахсааннара элбиириттэн улаатыыта. Гипертрофия дьиҥ уонна албын буолун сэп. Албын гипертрофияҕа ис орган улаатарыгар сыалаах тканнар үөскүүллэриттэн тутулуктаах.
Атрофия. Атрофия ( от  — ас суоҕа, хоргуйуу) — аһааһын кэһиллиитэ, уорган эбэтэр ткань кээмэйэ кыччыыра. Мантан сылтаан уорган үлэтэ кэһиллэр эбэтэр тохтуур, киһи эбэтэр кыыл-сүөл ыйааһына түһэр. 
Атрофия уһун кэмҥэ уорган үлэлээбэт буоллаҕына, иҥэмтэлээх эттиктэр тиийбэт буоллахтарына, эбэтэр тас дьайыыттан (тымныы, сүлүһүн уо.д.а.) сылтаан буолар.
Капилляр. Капилляр ( — баттахха сыһыаннаах) - киhи уонна кыыллар эттэригэр-сииннэригэр баар олох кыра хаан сүүрэр тымырдара. Капилляр орто диаметра 5-10 мкм буолар. Артериялары уонна веналары холбоон хааҥҥа уонна тканнарга эттик эргииригэр кыттар.
Секреция. Секреция — араас хиимийэ эттиктэрин килиэккэттэн таhаарыы, туох эрэ аналлаах буолуон сөп (көннөрү туһата суоҕу таһаарыыттан ураты, организмҥа туһалааҕы таһаарыан сөп). Сэкириэт (секрет) — килиэккэттэн тахсар, дьайыылаах эттиктэрдээх убаҕас. Сэкириэти таһаарар уорган былчархай диэн ааттанар.
Салгын уоспата. Салгын уоспата (ветряная оспа).
Салгын уоспата (ветряная оспа) — ол эбэтэр бэтэрээнкэ (ветрянка). Бу сыстыганнаах ыарыы, титириир ыарыыга маарынныыр, киһи тириитигэр эбир уонна салыҥнаах бүрүө курдук тахсар.
Остуоруйаттан быһа тардыы.
XX үйэ бастакы аҥарыгар уоспаттан 300 мөлүйүөнтэн 500 мөлүйүөҥҥэ дылы киһи өлбүт. Оннооҕор 1967 сыллаахха 15 мөлүйүөн киһи ыалдьыбыт, онтон Аан дойду доруобуйа тэрилтэтин этэринэн икки мөлүйүөн өлбүт.
Бастакы быһыыны Эдвард Дженнер арыйбыт. Ону ынах уоспатын ыарыытын үөрэтиитин түмүктэриттэн ылбыт. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уоспаны утары охсуһар быһыыны тарҕатарга соруйбут уонна 1963 сыллаахха суох оҥорор былаан үлэтин саҕалаабыт, уонна 1980 сыллаахха уоспанан дьон ыалдьыбат буолбуттар диэн иһитиннэрбит. , ол кэнниттэн биир да киһи ыалдьа илик. Ол гынан баран уоспа кыра холобурдара аҕыйах олус харыстабыллаах лабораторияларга сыталлар. Билигин быһыыны номнуо тарҕаппат буолбуттара, ол гынан баран олус кырдьаҕас дьоҥҥо наада буолуон сөп.
Сорох дьон уоспа сэриилэргэ биологическай оружие быһыытынан туттуллуон сөп дии саныыллар.
Олоҕун циклэ.
Ыарыыны көбүтээччи бөдөҥ кээмэйдээх вирус буолар.
Бу вирус киһи ис уорганыгар эрэ олорор уонна үөскүүр. Киһиттэн ураты тас сирдэргэ таҕыстаҕына вирус түргэнник өлөр. Силгэ уонна сырааҥҥа 10-15 мүнүүтэ тыыннаах сытыаҕын сөп.
Инфекция тарҕаныыта.
Сыстыганнаах ыарыыны тарҕатааччы буолар — салгын уоспатынан ыалдьа сылдьар киһи. Бу ыарыыннан ыалдьыбыт дьон 48 чаас кэннэ биирдэ вируһу тарҕатааччы буолар. Вирус киһиэхэ салгынынан бэриллэр, дьону кытта кэпсэтиигэ, элбэхтэ сөтөлүннэхтэринэ, ытырдыыга. Ордук салгын уоспатытанан ыалдьаллар оҕолор 1 саастарыттан 10 саастарыгар дылы.
Ыарыы биллиитэ.
Салгын уоспатыгар үгүс киһи температуралыыр уонна ымынахтар тахсаллар. Тахсыбыт ымынахтары зеленканнан биһэн биэрэллэр.
Бастакы ымынахтар киһи этигэр ханан баҕар тахсыахтарын сеп эрээри элбэхтэ киьи сырайыгар, баттах иһигэр эбэтэр сиһигэр тахсар. Сэдэхтик искэ, түөскэ, өттүккэ уонна санныга тахсар.
Дьаһал.
Уопсай профилактика салгын уоспатыгар буолар сана үйэтийбит диагностика, ыарыһыҕы туспа араарыы, хоһу элбэхтэ сууйуу уонна салгылатыы.
Салгын уоспатынан син биир хас биирдии киһи ыалдьар. Ордук бу ыарыынан оҕо сылдьан ыалдьаллар.
Булт сиэрэ. Урукку дьоннор айахтарыгар сииргэ (промысловой бултааьын) елереллер этэ. Уонна айылҕаларын харыстыыллар этэ. Сииллэриттэн ордугу елербеттер. Элбэҕи елердехтерунэ элбэх кыаммат тугэммэт дьонно, аймахтарыгар тунэтэллэр этэ. 
Билигин буоллаҕына елерер эрэ туьугар диэбит курдук буолла. Постановление таҕыста онно весенняя охота диэн тахсыбыт. Бултааьын промысловой эбэтэр спортивнай буолар, манна чуолкайдамматах, таах просто елерун диэн.
Спортивнай булт диэн промысловайтан олох атын. Олоххо ыппаккын, кетутэн эрэ ытыахтааххын, сыыспат буола сатыахтааххын, тыьы куьу ыппаккын. Хойомуннуо суохтааххын, эккэ эрэ ытаҕын, хойомуннаатаххына эбэьээт ситэрилиэхтээххин ботуруонун бутуер да диэри ыт. Күөлгэ баар кусчуттар бэйэ бэйэлэрин кытта курэхтэьэллэр. Холобура икки айах сааннан икки куьу текунутэн туьэрдэххинэ наьаа кыраьыабай буолар, оьуоба туораттан керер дьонно. Биэстэ эстэринэн биэстэ ытан биэс куьу туьэрэллэрин керер ессе ордук кыраьыабай буолар. 
Мин оннук ытар киьини кербутум. Куьунну куска биьиги урдубутунэн биэс кеҕен кэлбитин урдуктэр диэн ыппатахпыт, ону аннараа олорор киьи урдунэн кэлбиттэрин бэьиэннэрин биирдиитэ ытыалаан туьэрбитэ. Бары елен туспуттэрэ. Дьэ кыраьыабай ытыы этэ. Маннык ытар дьону киьи убаастыыр.
Онтон билигин ити Байанай киинэтэ да буоллун, амыарыка канада киинэтэ да буоллун мээнэ ыт да ыт буолаллар, хойомуун кус хаас беҕену ыыталлар, наьаа элбэхтик сыыьаллар. Бу спортивнай кустааьын буолбатах, промысловой да буолбатах, таах кыргааьын, елерер эрэ туьугар бултааьын.
Онтон промысловой булка булчут уксун олоххо холбоон ытар. Кете сылдьары мээнэ ыппат. Ботуруонун харыстыыр. Кете сылдьары эрэнэр буолла5ына холбоон ытар. Промысловой булка булчут мээнэ ыппат, аҕыйахтык ытан элбэҕи елере сатыыр.
Сүбэ холбуката. Урут антибиотик суох эрдэҕинэ бүөр уонна хабах ыарыыларыгар клюква отонунан эмтиир эбиттэр. Чахчы даҕаны, эмчиттэр этэллэринэн клюква уута инфекцияны өлөрөр танин диэн веществолаах эбит. Итиэннэ клюква клетка бөҕөргүүрүгэр туһалаах. Онон сайыҥҥы кэмҥэ клюкваны хомуйан иммунитеккытын бөҕөргөтүҥ! ￼Харах сылайдаҕына сибиэһэй чэйгэ кэмпириэстэ оҥоһун. Календула уонна чистотел уутуттан оҥоһуллубут кэмпириэс сылааны суох оҥоруо.
Муннун хаана чаастатык кэлэр буоллаҕына 15 күн устата, аһыаҥ иннинэ 2 см. уһуннаах алоэ сэбирдэҕин сиэҥ. Бу от иммунитеты тупсарарга туһата олус улахан. Бааһы оһорорго алоэ суон сэбирдэҕин ортотунан быс уонна хойуу уутун бааскар уурун. Өскөтүн тымныйан муннун уута сүүрдэҕинэ үстүү хааппыланы куттуохха сөп.
Сүбүөкүлэ уута элбэх микроэлеменнэрдээҕинэн хаан баттааһына үрдээтэҕинэ иһиллэр. Үөһү, быары,бүөрү ыраастыыр уонна хаан клеткаларын бөҕөргүүрүгэр туһалыыр. Күҥҥэ үстэ 50-100-түү мл. иһэҕин.
Моркуоп уутун А,В,С,Д,Е,К,Р битэмииннэрэ кураанах тириигэ, тирии ыарыыларыгар туһалаахтар. Оҕо кэтэһэр ийэ уонна эмтэрэр кэмҥэ иһэрэ наада. Киһиэхэ аһыыр аппетиты аҕалар. Ас буһарыытыгар, тиискэ туһалаах,харах, тыынар орган, ньиэрбэ ыарыыларыттан харыстыыр.
Хаппыыста уутугар баар сера, хлор,йод оһоҕос,искэн,тирии ыарыыларыттан туһалыыр. Тахсан киириини чэпчэтэр. Куртах уонна оһоҕос органнарын ыраастыыр,ыйааһыны түһэрэр.
Хортуоппуй уута калий,сера,фосфор,хлор курдук веществолара ас буһарар организмҥа туһалаах.Бу ууну моркуоп, сельдерей уутун кытта булкуйан иһэр ордук.
Петрушка уутун эмиэ моркуоп суогун кытта булкуйан иһиллэр. Эмтээх уу хабахха, бүөргэ таас үөскүүрүттэн уонна харах ыарыытыттан харыстыыр. Бу согу моркуоп, сүбүөкүлэ,оҕурсуу уутун кытта истэххэ ыйдааҕы,ыарыылаахтык"кэлэрин чэпчэтэр
Гоголэвэ. Гоголэвэ () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 609 (2013).
Градызк. Градызк () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 697 (2013).
Көбүтээччи. Көбүтээччи - ыарыы төрүөтэ.
Дыканька. Дыканька () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 824 (2013).
Козэльщына. Козэльщына () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 805 (2013).
Комышня. Комышня () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 175 (2017).
Котэльва. Котэльва () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 12 323 (2017).
Машивка. Машивка () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 786 (2017).
Истиэндэбэй ытыы. Истиэндэбэй ытыы — ытыы биир көрүнэ. Истиэндэбэй ытыы күрэхтэьээһинэ аһаҕас халлаан анныгар тэриллэн ыытыллар. Ытыыга доруоп эрэ саалар көҥүллэнэр, анал оҥоруулаах тэриэлкэни тоҕуда ытаҕын. Аҕыйах да доруоп таптаҕына кэбирэхтик алдьанар оҥоһуулаах тэриэлкэ. Тэриэлкэ оҥоһуллар матырыйаала битум кулэ буолар. Ол тэриэлкэни анал оноһуулаах мэхэниичискэй тэптиргэ быраҕар. Кэнники кэмҥэ саҥа технологиянан оҥоһуллар, экологияга буортута суох тэриэлкэлэр оҥоһуллар буоллулар.
История.
Истиэндэбэй ыыты булчуттар курэхтэһиилэртэн саҕаланар. Бастакы курэхтэһиилэр орто уйэлэргэ Европаҕа ыытыллар эбит. XIX үйэ бүтүүтэ — XX үйэ саҕалыыта, ол иһигэр бастакы Олимпийскэй оонньууларга, ытааччылар тыыннаах холууптары халлааҥҥа быраҕан баран ыталлар, кэннинки кэмҥэ холууптары тэриэлкэлэр холбойоллор.
Сүрүн тиэрминнэр.
1. Дублет (дуплет) — икки мишень тэҥҥэ биэрэллэр, утары бэйэ бэйэлэригэр (төгүрүк стенд) эбэтэр параллельнай (дубль-трап). 
2. Таймер — мишеньы соруйан хойутаталлар 3 сокүүндэҕэ дылы, ытааччы хамаандатын кэнниттэн төгүрүк стендэҕэ. 
 Сахалыы бэкэбиэдьийэ "Маарык"
Новая Галэщына. Новая Галэщына () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 208 (2017).
Филология. Филоло́гия (от , «любовь к слову») — омук тылынан бэриллибит култууратын үөрэтэр билим бөлөҕө.
Биики Домох.   () — сытааталар уонна биллиилээх дьон эбэтэр уус-уран айымньылар дьоруойдарын этиилэрин аһаҕас хомуурунньуктара, ааҕааччылар бэйэлэрэ бииргэ оҥороллор.  Бу ситим-сири Бикимиэдьийэ пуондата MediaWiki хамсатыгын туһанан оҥорор. Аан бастаан ааҥыл тылынан 2003 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр оҥоһуллубута.
Иһинээҕитэ GNU Free Documentation License усулуобуйатынан тарҕанар. Суруйуу айбыт киһи бас билиитинэн хаалар, ол гынан баран көҥүл тарҕанар. 
Биики Домох аҕыс уонтан тахса тылынан тахсар. 2018 сыл тохсунньутуттан сахалыы салаата тургутар бырайыак быһыытынан үлэлээбитэ. Бэс ыйыттан туспа домен ылан толору бырайыак буолбута.
Новые Санжары. Новые Санжары () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 336 (2017).
Уллурук. Уллурук () — эр киһи, кыыл-сүөл атыырын сиэмэтэ.
Дьорбуоҥка. мини|
Дьорбуоҥа тас көстүүтэ
Нууччалыыта - ермо́лка, ки́па эбэтэр кипа́ (иврит: כִּיפָּה ки́па, мн.ч. кипот, идиш: יאַרמלקע я́рмолке) — дьэбириэй эр дьонун төбөҕө кэтиллэр төрүт таҥаһа. Сахаҕа нуучча нөҥүө киирбит.
Даль тылдьытыгар дьорбуоҥка (ермолка) — «төбөҕө батары кэтиллэр чэпчэки бэргэһэ, сыҥааҕа эбэтэр туох да эбиилигэ суох; чуолаан, дьиэбириэйдэр тигиилэригэр майгынныыр».
Дьорбуоҥканы аҥаардас бэйэтин эрэ эбэтэр сэлээппэ, бэргэһэ аннынан кэтиэххэ сөп. Ардыгар дьорбуоҥканы баттахха баттах туттарынан, сокуолканан туттараллар.
Новооржыцкэ. Новооржыцкэ () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 811 (2017).
Эдирнэ. Эдирнэ (, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ), Түркийэ уоннп Эуропа ордук улахан куоратта.
Метеорология. Метеороло́гия ( — «халлаан көстүүлэрин кэтээн көрүү» — Сир атмосфератын тутуутун уонна свойстваларын физика уонна химия өттүттэн үөрэтэр билим. 
Метеорологиянан дьарыктанар дьоннору метеорологтар диэн ааттыыллар. Кинилэр сүнньүнэн күн-дьыл, климат уларыйыытын радар уонна спутник туһанан сабаҕалыыллар, Атын метеорологтар барабыытылстыба уонна сэрии тэрилтэлэрэигэр үлэлээн авиация, уунан айаны, тыа хааһаайыстыба, тутуу уобаластарыгар билгэлэринэн хааччыйаллар.
Ромодан. Ромодан () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 794 (2017).
Семёновка (Полтава уобалас). Семёновка () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 192 (2017).
Тиһилик. Тиһилик эбэтэр испииһэк — туох эрэ бөлөҕө, кэрискэтэ.
Яковлев Виктор Прокопьевич. Яковлев Виктор Прокопьевич (193?-201?) — «Кыым», «Саха сирэ» хаһыаттар фотокордара, АПН, ТАСС агенстволарга үлэлээбитэ, ЯСИА хаарыска түһэрэр сулууспатын тэрийбитэ, салайбыта, РСФСР уонна Саха АССР култуураларарын үтүөлээх үлэһитэ, Суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбатын бириэмийэтин лауреата.
Порядин Еремей Никитович. Порядин Еремей Никитович (1925 - ?) - "Кыым" хаһыат фотокорреспондена, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, РСФСР уонна Саха АССР култуураларын үтүөлээх үлэһитэ, Бойобуой үтүөлэрин иһин уонна Германияны кыайыы иһин мэтээллэр кавалердара.
Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Бастакы Моорук нэһилиэгэр 1925 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр колхустаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Булуҥҥа үлэлии сырыттаҕына, уруһуйдарын, партийнай кэмитиэт хоһун оформлениетын оҥорбутун көрөн Томскай Савва Константинович "Кыым" хаһыакка ыҥыран үлэлэппит.
Бурцева Мария Гаврильевна. Бурцева Мария Гавриловна — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, «Кыым» хаһыакка үлэлээбитэ.
Олоҕун олуктара.
Мария Гавриловна 1910 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Бороҕон улууһун (билиҥҥи Уус Алдан) Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Хабырылла 13 оҕолоох Сулукус Баһылайа диэн киһи 13 оҕотуттан төрдүһэ эбит. Сулукус Баһылайа Мүрү куулатыгар алар Чараҥ быыһынан икки биэрэстэ илин үрүйэ устун бардахха баар Буочара диэн тыымпыга олорбут. Хабырылла мас ууһа идэлээх эбит, эдэригэр бэдэрээккэ дьиэ тутуутугар сылдьыбыт. Уһана сылдьан оһоллонон, онтон сылтаан эдэригэр өлбүт. Мария кыра быраата кини өлбүтүн кэннэ төрөөбүт. Мария ийэтэ Өлтөх Говоровтарыттан төрүттээх эбит. Кэргэнэ өлбүтүн кэннэ аймахтырагар көспүт.
1946 сыллаахха 36 сааһыгар төрөөрү өлбүтэ.
Кэргэнэ Ковлеков Семен Петрович 1939-46 сылларга «Кыым» хаһыат эрэдээктэрэ этэ.
Овчинников Степан Степанович. Овчинников Степан Степанович(1947—1993) — «Кыым» хаһыат Саха сирин арҕаа өттүгэр собкора.
1947 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Садын оройуонун Туой Хайа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Орто оскуоланы Нам оройуонун Нам бөһүөлэгэр 1966 сыллаахха бүтэрбит, 1966 сылтан 1968 сылга диэри аармыйаҕа сулууспалаабыт. Онтон Намҥа оробуочайдаабыт, болуотунньуктаабыт. 1972-75 сс. хомсомуолга тэрийэр отдел сэбиэдиссэйинэн 3 сыл үлэлээбит. 1970 сылтан 6 сыл "Ленин суола" хаһыакка фотокорунан, лит үлэһитинэн, онтон сурук отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1973 сыллаахтан үөрэнэн 1979 сыллаахха история-филология факультетын бүтэрбит, саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталын идэтин ылбыт. 1975-78 сс. Хаһааччыйаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбит. Эдьигээҥҥэ култуура отделын методиһынан, типография сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1984-88 сылларга Мииринэйгэ саха тылын учууталынан үлэлээбит.
1988 сыллаахтан өлүөр диэри Кыымҥа кэрэспэдьиэннээбит.
1993 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр Мииринэй куоракка өлбүт.
Кэргэнэ Овчинникова (Иевлева) Светлана Иннокентьевна.
Санников Василий Иванович. Санников Василий Иванович (1938—1981) — тыл үөрэхтээҕэ, мусукаан, мэлэдьиис, Марк Жирков аатынан түмэли тэрийбит киһи, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун сырдатыы туйгуна, Бүлүү учуулуссатын уһуйааччыта.
1938 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Дүллүкү нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Ыаллыылар. "Ыаллыыллар" (нуучч. "Соседи") — 2016 сыллаахха улахан экраҥҥа тахсыбыт кэмиэдьийэ жанрдаах, толору метражтаах саха киинэтэ. 
Премьерэтэ 2016 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр Дьокуускай куорат киинэ тыйаатырдарыгар буолбута. Бу киинэ Саха сиригэр 1990-с сыллардаахха уһуллан тэлэбиисэринэн көстүбүт, эмиэ "Ыаллыылар" диэн ааттаах, киинэ сэрийээлин салгыыта буолар. Киинэҕэ оччотооҕу дьоруойдар олохторо 20 сыл кэнниттэн ойууланар. Кинилэр номнуо оҕоломмуттар-урууламмыттар, сиэннэммиттэр. Ону таһынан бу толору метражтаах киинэҕэ саҥа дьоруойдар эмиэ көстөллөр. 
Режиссера - Анатолий Кириллин, сценарийа - Юрий Харбанов, продюсера - Сардаана Петрова-Слепцова, оператора - Ариян Колодезников. Киинэни Сахафильм хампаанньа устубут, дойдута - Арассыыйа, уһуна - 1 чаас 24 мүнүүтэ, 2016 сыл
Сүрүн оруолларга Саха тыйаатырын артыыстара Анатолий Николаев, Изабелла Николаева, Ефим Степанов, Наталья Степанова, Наталья Слепцова-Корякина, Иннокентий Луковцев, Анна Кузьмина, Домна Уйгурова, Айаал Аммосов, киинэ артыыһа Евгений Пивоваров оонньууллар.
Тыл реформата. Тыл реформата диэн тылга балысхан уларыйыыны киллэрэр тылы былааннааһын биир көрүҥэ. Сүрүн ньыманан судургутуу уонна пурификация буолаллар. Судургутуу тылы туттарга чэпчэтэн биэрэр, ол туһугар тылы-өһү, грамматиканы эбэтэр таба суруйууну сааһылыыр. Пурификация тылы «ыраас» курдук көстөр версиятыгар сөп түбэһиннэрэр.
Тыл реформата кэм чопчу биир моменыгар буолар. Тылга өр кэм тухары киирэр уларыйыылар манна хапсыбаттар.
Холобурдар.
Тыл реформатын сорох холобурдарынан буолаллар:
Исуhу кириэскэ тиирии. Таҥара үөрэҕин Саҥа Кэс Тылыгар суруллубутунан Иисус Христос Понтий Пилат саҕана Голгофа диэн ааттаах сиргэ Кириэскэ хараҕаламмыт уонна тиирилибит буолар. Ол Матфейтан Сибэтиэй Евангелиетын 27-с баһыгар, Марктан 15-с, Лукаттан 23-с, Иоантан 19-с бастарыгар кэпсэнэр.
Былыргы Рим империятыгар империятыгар бүрүстүүпүнньүктэри накаастаан өлөрүү биир саамай ыар көрүҥэ. Кириэскэ хараҕаламмыт киһи хас эмэ күн устата сору-муҥу көрөн өлөрө. Аймахтара, чугас дьонноро, улахан эрэйинэн үрдүкү тойоттортон көҥүллэтэн эрэ баран, кинини харайар кыахтаахтара.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Саҥа Кэс Тыл / [Библия тылбааһын Института ; киирии тыл авт.: Архиеп. Якутский и Ленский Герман, Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон (лит. ред.)]. - Москва : Библия тылбааhын Института, 2004. - 622 с. ISBN 978-5-93943-108-8