mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Банда байҕал. Банда байҕал — Чуумпу океан арҕаа өттүнээҕи байҕала, Малай архипелаг арыыларын ыккардыларынан сытар.
Иэнэ — 714&amp; тыһ.км². Устата хотуттан соҕуруу 500 км., илинтэн арҕаа — 1000 км. Дьириҥэ — 7440 метрга тиийэр. 
Сүрүн порда Амбон (Индонезия).
Стрекаловскай Михаил Михайлович. Стрекаловскай Михаил Михайлович (04.02.1914, Бастакы Өспөх нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа — 29.06.1989) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996).
Олоҕун олуктара.
1914 сыллаахха олунньу 4 күнүгэр Бастакы Өспөх нэһилиэгэр Уус-Алдан улууһугар төрөөбүт. 
Аармыйаҕа 1942 с. ахсынньытыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. I Белоруссия Фронун 65-с аармыйатын 69-с стрелковай дивизиятын 120-с стрелковай полкатыгар сэриилэспит. 
1944 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр сулууспалыыр чааһыгар Нарево өрүс арҕаа кытылыгар турар Варшава воеводствотын Пултус повятын Круче-Борен диэн ааттаах дэриэбинэтин таһыгар стратегическай суолталаах плацдаармы ыларга сорудах бэриллибитэ. Бу плацдарм 65-с аармыйа Илин Пруссия кыраныыссатыгар тахсыыны хааччыйыахтааҕа уонна ниэмэстэр илиҥҥи-пруссиятааҕы бөлөхтөрүн төгүрүйэр кыаҕы биэриэхтээҕэ.
М. Стрекаловскай өрүһү бастаан туораан, өстөөх күүстээх утарсыытын аахсыбакка соҕотоҕун 20 чаас устата сэриилэһэн 19 өстөөҕү суох оҥорбута. Ботуруона бүтэн өстөөхтөртөн былдьаабыт гранааталарынан сэриилэһэр. Бааһырдар да көмөҕө кэлбит байыастар санааларын өрө көтөҕөр. Өстөөх кимэн киириитин кэмигэр илиинэн хапсыһыыга иккистээн бааһырар, сэриилэһэр кыаҕын сһтэрдэр да табаарыстарын пулеметтарын диискэлэрин буулдьанан иитэ сытар.
Бу хорсун быһыытын иһин Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар түһэриллэр. 
Сэрии кэнниттэн 1946 с. демобилизацияланар. Дойдутугар Уус-Алдаҥҥа нэһилиэк Сэбиэтин партийнай тэрилтэтин сэкиритээринэн талыллан уонтан тахса сыл үлэлиир. Сэбиэт алта ыҥырыытыгар дьокутаатынан талыллар. Нэһилиэккэ сэрии уонна үлэ бэтэрээннэрин кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1989 сыллаахха бэс ыйын 29 күнүгэр өлбүт. 
1996 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр Арассыыйа Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
Дьоппуон Иһинээҕи байҕала. Дьоппуон Иһинээҕи байҕала ( Сэто-Найкай) — Чуумпу океан байҕала. Хотуттан уонна илинтэн Хонсю арыы, соҕуруулуу-арҕааттан — Кюсю арыы, онтон соҕурууттан — Сикоку арыы чэрчилииллэр. 
Арҕаа Симоносэки силбэһиинэн Дьоппуон байҕалы кытта сибээстээх, Чуумпу океаны кытта Хаясуи уонна Бунго сиилбэһиилэринэн соҕуруулуу-арҕаа, Кии уонна Наруто силбэһиилэриилэринэн илин диэкки сибээстээх. 
Иэнэ 18 000 км² кэриҥэ. Устата арҕааттан илиҥҥэ 445 км, Кэтитэ хотуттан соҕуруу 15 — 55 км. 
Чычаас байҕал, орто дьириҥэ 20-60 м. Ордук дьириҥэ — 241 м. Уутун тууһун таһыма 30—34 ‰. Уу орто температурата атырдьах ыйыгар 27°С, олунньуга 16°С. Хомо уонна арыы дэлэй. Түгэҕэ кумах уонна таас. 
Фауна.
Балык уонна атын харамай көрүҥүн ахсаана 500.
Чусовской Николай Николаевич. Чусовской Николай Николаевич (10.05.1910, Куочай нэһилиэгэ, Ньурба улууһа — 26.07.1977) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).
Олоҕун олуктара.
1910 сыллаахха ыам ыйын 10 күнүгэр Куочай нэһилиэгэр Александровка сэлиэнньэтигэр Ньурба улууһугар төрөөбүт. 
Кыһыл Аармыйаҕа 1928 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Биэс кылаас үөрэхтээх, икки сыл хомсомуол ыстаастаах уол Саха национальнай байыаннай оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн, оскуолаҕа инструкторынан хаалбыт. 1931 с. салгыы Омскайдааҕы байыаннай-пехотнай училищеҕа барбыт. Онно 4 сыл үөрэнэн баран Оһуобай Уһук Илиннээҕи аармыйа стрелковай уонна танковай чаастарыгар хамандыыр дуоһунастарыгар сулууспалаабыт. Капитан сололонон рота хамандыырын солбуйааччытыгар дылы үүммүт.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр.
1944 с. ыам ыйыттан сэриигэ кыттыбыт. Бастаан утаа 3-с Украинскай фроҥҥа, онтон 1-кы Белорусскай фроҥҥа аатырбыт 8-с гвардейскай аармыйа 57-с стрелковай дивизиятын 172-с стрелковай полкатын стрелковай батальонун хамандыырынан кыргыһыыларга кыттыбыт. Батальон Молдавия, Украина, Польша сирдэрин босхолооһуҥҥа хорсуннук сэриилэспит.
Майор Чусовской хамаандалыыр батальона 1945 сыл муус устарыгар аатырбыт Зееловскай үрдэллэри тоҕу көтүүгэ сураҕырбыт. Хамандыыр бастакы ударнай бөлөҕү салайан өрүһү туоруур, батальон туоруурун хааччыйар. Өстөөҕү үрдэлтэн киэр охсон 1945 с. муус устар 17 күнүгэр Зеелов куоракка киирбит. Уулуссаларга кытаанах кыргыһыыларга Зеелов соҕуруу-илин өттүн өстөөхтөртөн ыраастаабыт. Ыраах инники барбыт батальон өстөөх утары кимэн киириитин төттөрү охсуталаабыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл ыам ыйын 31 күнүнээҕи Ыйааҕынан батальонун саталлаахтык хамаандалааһынын, өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия капитана Чусовской Николай Николаевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэннэ.
1946 с. Чусовской саппааска тахсан, дойдутугар эргиллибит. 1949 с. ССКП Саха уобаластааҕы кэмитиэтигэр үлэлээбит, 1952 с. ССКП Киин Кэмитиэтин иһинээҕи Үрдүкү партийнай оскуолатын бүтэрбит. Сотору кэминэн хат Аармыйаҕа ыҥырыллан Москуба куорат военкоматтарыгар сулууспалаабыт. Кэлин, пенсияҕа тахсан баран, Москубаҕа олорбут.
1977 с. от ыйын 26 күнүгэр өлбүт. Дьокуускайга көмүллүбүт.
Билим. Билим () — айылҕа, уопсастыба, толкуй эйгэлэрин анаан чинчийэр, кинилэр тустарынан билии ыларга туһаайыллар киһи-аймах дьарыга. Бу дьарык олоҕунан билим фаактарын хомуйуу, ону куруук саҥардан биэрии, биир тиһиккэ киллэрии, анаалыстааһын уонна онно олоҕуран саҥа билиини айыы (синтез) буолар. Билим айылҕа уонна уопсастыба көстүүлэрин ойуулааһынынан муҥурдаммакка, биричиинэ-силиэстийэ ситимнэрин туһанан инникини анааран көрөр. 
Устуоруйата.
Киһи эйгэни уонна бэйэтин чинчийэн билиини хаҥатар, олоҕун тупсарар үлэтэ былыр-былыргыттан киһи баар буолуоҕуттан саҕаламмыт буолуохтаах. Ол эрээри билиҥҥи билим киһи-аймах туспа дьарыгын быһыытынан XVI–XVII үйэлэргэ баар буолбута диэн ааҕыллар.
Докалова Надежда Петровна. Докалова Надежда Петровна (16.12.1957—02.06.2010), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.
Айар үлэтэ.
Ырыалара.
40-н тахса ырыаны айбыт.
Новгородов Афанасий Иннокентьевич. Новгородов Афанасий Иннокентьевич — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа институтун дириэктэрэ (1947-1950). Кэлин Москубаҕа олорон 1955 с. көмүскээбит диссэртээссийэтигэр Өксөкүлээҕи үрүҥнэргэ сулууспалаабыта диэбитин, Саха сирин устуоруктара ылымматахтара.
1902 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Верхоянскай куоракка улуус суруксутун Иннокентий Новогородов дьиэтигэр төрөөбүтэ. 1917 с. сайыныгар верхоянскайдааҕы икки кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран Иркутскайга барбыта. Онно Иркутскайдааҕы учуутал семинариятыгар киирбитэ, онтон ону саппыттарын кэннэ үөрэҕин тыа хаһаайыстыбатын училищетыгар салҕаабыта. 
Бу сылдьан Илин Сибиир Кыһыл аармыйатын артиллерия хомуньуустуу биригээдэтигэр киирбитэ. Үрүҥнэри утары сэриилэһиигэ кыттыбыта, 1920 сыл кулун тутар 1 күнүгэр РКП(б) кэккэтигэр киирбитэ.
1921-1923 сс. А. И. Новгородов Народнай-революционнай аармыйа араас чаастарыгар инструктор-организатор быһыытынан сулууспалаабыта, онтон политрук буолбута, кыргыһыыларга кыттыбыта. 1922 с. ыараханнык бааһыран баран Иркутскайга төннүбүтэ, Иркутскайдааҕы РКП(б) Губкомугар тэрийэр салаа инструкторунан үлэлээбитэ. 
Илиҥҥи омуктар үлэлээн иитиллээччилэрин хомуньуустуу университеттарын (Коммунистический университет трудящихся Востока) бүтэрэн баран А. И. Новгородов Саха сиринээҕи ВКП(б) обкуомугар ыытыллыбыта. Бу Москубаҕа үөрэнэр сылларыгар Саха сирин уонна Гражданскай сэрии туһунан бастакы ыстатыйалара тахсыбыттара. 
1926 с. от ыйыгар Афанасий Иннокентьевич Дьокуускайга кэлбитэ, онтон ВКП(б) Верхоянскай уокуруктааҕы кэмитиэтин сэкиритээринэн буолбута. Тута Бастакы уокуруктааҕы ВКП(б) конференциятын тэрийэн барбыта, онтун 1926 с. сэтинньи 10-18 күннэригэр ыыппыта. 
ВКП(б) обкуомун чилиэнинэн талыллыбыта. Биир сыл Верхоянскайга үлэлээн баран 1927 с. сэтинньи 29 күнүгэр Дьокуускайга обкуомҥа ыҥыран ылбыттара.
1928 с. бэс ыйыгар Алданнааҕы уокурук кэмитиэтин тэрийэр салаатын сэбиэдиссэйинэн ыыппыттара. 1928 с. сэтинньитигэр иккистээн обкуом чилиэнинэн талбыттара. 1929 тохсунньутугар Алдан уокуругун исполкомун бэрэстээтэлиэн талбыттара, онтон кулун тутарга 6-с Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр ЦИК чилиэнинэн, ЦИК бэрэстээтэлин солбуйааччытынан уонна Бүтүн сойуустааҕы ВЦИК-ка Саха сириттэн бэрэстэбиитэл быһыытынан талбыттара (бу дуоһунаска 1930 сыл атырдьах ыйын 25 күнүттэн 1931 с. кулун тутар 22 күнүгэр дылы үлэлээбитэ).
1947 сыл бэс ыйын 19 күнүттэн 1950 сыл бэс ыйын 16 күнүгэр дылы Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутун дириэктэрэ.
1983 атырдьах ыйын 19 күнүгэр өлбүт, уҥуоҕа Москубаҕа Ваганьково кылабыыһатыгар көмүллэ сытар.
Новогородов Иннокентий Афанасьевич. Иннокентий Афанасьевич Новгородов — Верхоянскай уокурук XIX үйэтинээҕи үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. Үөһээ Дьааҥы улууһун IV Юсальскэй нэһилиэгин сахатын уола Иркутскайдааҕы учуутал семинариятын 1881 с. бүтэрбит. Верхоянскайдааҕы икки кылаастаах оскуолаҕа учууталлаабыт, уокуруктааҕы полиция управлениетын уонна инороднай управатын суруксутунан үлэлээбит.
Көскө сылдьар бэлитиичэскэй сыылынайдары дьиэтигэр мунньар буолан полицияҕа кистэлэҥ надзорга турбут (1904 сыл алтынньы 8 күнүнээҕи МВД Полиция департаменын дириэктэрин дьаһалынан). 
Төрөппүт уола Афанасий Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политрук, кэлин бөдөҥ устуорук учуонай уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ.
Хоптолор уустара. Хоптолор уустара (, ) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 6 көрүҥ үөскүүр: кыра хопто, күөл хоптото, хайаах хопто, далай хоптото, байҕал хоптото, алыы хоптото.
Хоптотуҥулар кэргэннэрэ. Хоптотуҥулар кэргэннэрэ (, ) — бу Чуускуннуҥулар аймахтарыгар киирэр кэргэҥҥэ 7 уус киирэр: Хоптолор уустара, Ачаахтаах хоптолор уустара, Моевкалар уустара, Тэкэ хоптолор уустара, Үрүҥ хоптолор уустара, Хара тыыраахылар уустара, Тыыраахылар уустара.
Ачаахтаах хоптолор уустара. Ачаахтаах хоптолор уустара (, ) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: ачаах кутуруктаах хопто.
Моевкалар уустара. Моевкалар уустара (, ) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Үс тарбахтаах хопто.
Тэкэ хоптолор уустара. Тэкэ хоптолор уустара (, ) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: тэкэ хопто.
Үрүҥ хоптолор уустара. Үрүҥ хоптолор уустара (, ) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 6 көрүҥ үөскүүр: үрүҥ хопто.
Хара тыыраахылар уустара. Хара тыыраахылар уустара (, ) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 2 көрүҥ үөскүүр: Хара тыыраахы уонна Үрүҥ кынаттаах тыыраахы.
Тыыраахылар уустара. Тыыраахылар уустара (, ) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 2 көрүҥ үөскүүр: тыыраахы, токок тыыраахы.
Хайаах хопто. Хайаах хопто (, ) — хоптолор уустарыгар киирэр көтөр.
Атыыра кынатын уһуна 435-467 мм кэриҥэ, тыһыта - 405-433. Ыйааһына 1000-1800 г буолар. Түүтэ үрүҥ, кынатын үөһээ өттө — бороҥ, кынатын төбөтө хара. Тумса араҕас, атахтара араҥас эбэтэр роза өҥнөөхтөр. Эдэр көтөрдөр бороҥнуҥулар, аллараа өттүлэрэ сырдык соҕус. Тыһыта атыыра тас көрүҥнэринэн уратылара суох. 
Тарҕаныыта.
Хайаах хопто туундараҕа, үксүн муоралар кытылларыгар олохсуйар, континент иһинээҕи ууларга ааһан иһэн баар буолар. 
Аһылыга.
Бастатан туран балык аһылыктаах. Өссө араас үөнүнэн-көйүүрүнэн, үүнээйинэн, кыра кэрбээччилэринэн, атын көтөрдөр оҕолорунан уонна сымыыттарынан аһылыктанар. 
Ууһааһына.
5-6 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Бэс ыйыттан сымыыттыыр. Уу кытыытыгар холуонньаларынан эбэтэр пааралаһан олорор. Уйатын кураанах сыгынньах сиргэ, сыыр эниэтигэр отунан-маһынан туттар. Уйаҕа 1-4 сымыыттаах буолар. Сымыыты атыыр эмиэ баттаһар. 26-тэн 29-с күнүгэр оҕолоро сымыыттан тахсаллар. Онтон 4-5 нэдиэлэнэн көтөр буолаллар.
Татыйыктар уустара. Татыйыктар уустара (, ) — татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 10 көрүҥ киирэр: Араҕас төбөлөөх татыйык, Тиит татыйыга, Хомус татыйыга, Алыы татыйыга, Харыйа татыйыга, Өрүөстээх татыйык, Ыарҕа татыйыга, Сэппэрээк татыйыга, Татыйык, Кугас татыйык.
Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ. Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 3 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Татыйыктар уустара, Быртакыыстар уустара, Туллуктар уустара.
Быртакыыстар уустара. Быртакыыстар уустара (, ) — татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр биир көрүҥ — быртакыыс үөскүүр.
Туллуктар уустара. Туллуктар уустара (, ) — татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр биир көрүҥ — туллук үөскүүр.
Тураахтыҥылар кэргэннэрэ. Тураахтыҥылар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 6 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Кукаакылар уустара, Ньокоокуйдар уустара, Күөх соруокалар уустара, Соруокалар уустара, Оҥололор уустара, Тураахтар уустара.
Кукаакылар уустара. Кукаакылар уустара (, ) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Кукаакы.
Ньокоокуйдар уустара. Ньокоокуйдар уустара (, ) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Ньокоокуй.
Күөх соруокалар уустара. Күөх соруокалар уустара (, ) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Кыра соруока.
Соруокалар уустара. Соруокалар уустара (, ) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Соруока.
Оҥололор уустара. Оҥололор уустара (, ) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Оҥоло.
Тураахтар уустара. Тураахтар уустара (, ) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 5 көрүҥ баар: Кыра өрт турааҕа, Өрт турааҕа, Тураах, Ала тураах, Суор.
Кыра өрт турааҕа. Кыра өрт турааҕа (, ) — Тураахтар уустарыгар киирэр кыра көтөр.
Саха Сиригэр бу соҕуруулуу-арҕаа кытыытыгар үөскүүр. Наһаа сэдэх көрүҥ.
Ала тураах. Ала тураах (, ) — Тураахтар уустарыгар киирэр, көннөрү тураахтан арыый кыра, тураах.
Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сэдэхтик көтөн киирэр. Енисей хочотугар сымыыттыыра биллэр.
Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ. Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 3 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Уу хараҥаччыларын ууһа, Дэриэбинэ хараҥаччыларын ууһа, Куорат хараҥаччыларын ууһа.
Уу хараҥаччыларын ууһа. Уу хараҥаччыларын ууһа (, ) — Хараҥаччытыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыра көтөрдөр бөлөхтөрө. 
Саха сиригэр уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Уу хараҥаччыта.
Кылыс хараҥаччыларын ууһа. Кылыс хараҥаччыларын ууһа (, ) — Хараҥаччытыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыра көтөрдөр бөлөхтөрө. 
Саха сиригэр уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Кылыс хараҥаччыта.
Куорат хараҥаччыларын ууһа. Куорат хараҥаччыларын ууһа (, ) — Хараҥаччытыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыра көтөрдөр бөлөхтөрө. 
Саха сиригэр уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Дьиэ хараҥаччыта.
Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ. Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 2 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Муостаах күөрэгэйдэр уустара, Күөрэгэйдэр уустара.
Муостаах күөрэгэйдэр уустара. Муостаах күөрэгэйдэр уустара (, ) — Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Муостаах күөрэгэй.
Күөрэгэйдэр уустара. Күөрэгэйдэр уустара (, ) — Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Күөрэгэй.
Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ. Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 2 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Туйаарар күөрэгэйдэр уустара, Сылгычыайдар уустара.
Туйаарар күөрэгэйдэр уустара. Туйаарар күөрэгэйдэр уустара (, ) — Сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу уустан 6 көрүҥ үөскүүр: Туйаарар күөрэгэй, Мас күөрэгэйэ, Тиит күөрэгэйэ, Сибиир күөрэгэйэ, Туундара күөрэгэйэ, Америка күөрэгэйэ.
Сылгычыайдар уустара. Сылгычыайдар уустара (, ) — Сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу уустан 4 көрүҥ үөскүүр: Араҕас сылгычыай, Маҥаас сылгычыай, Хайа сылгычыайа, Сылгычыай.
Висаян байҕал. Висаян байҕал () — Филипиннар архипелаг ортотунааҕы кыра байҕал.] Хотуттан Масбате, илинтэн уонна соҕуруулуу-илин Лейте, соҕурууттан Себу уонна Негрос уонна арҕааттан Панай арыылар чэрчилиилэр. Чуумпу океан сорҕото. Океаны кыттаа Камотес, Сибуян, Самар, Минданао уонна Сулу байҕалларынан сибээстээх.
Далланыҥылар кэргэннэрэ. Далланыҥылар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус 2 бэрэстэбиитэллэрэ баар: Далланнар уустара.
Далланнар уустара. Далланнар уустара (, ) — далланыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 
Саха сиригэр бу ууска киирэр 2 көрүҥ баар: Даллан кэрэ, Хардаҥ чыычаах.
Камотес байҕал. Камотес байҕал () — Филиппиннар архипелаг иһинээҕи байҕал. 
Лейте, Бохол уонна Себу арыылар чэрчилииллэр. Хоту диэкки Висаян, соҕуру Канигао уонна Бохол силбэһиилэринэн Минданао байҕалы кытта сиээстээх.
Дьириҥэ 323 метргэ тиийэр. Байҕал ортотугар Камотес арыылар бааллар. Климата тропик, муссоннаах. от ыйыттан алтынньыга диэри тайфуннардаах. 
Уу температурата кыһын 24-27°С, сайын 28-29°С. Уу тууһа 34,5 промилле. Үлүүтэ суутка аҥаардаах уонна 1-2 метрга тиийэр.
Порттар.
Сан-Исидро, Паломпон (Лейте арыы), Себу (Себу), Талибон ( Бохол)
Чооруостуҥулар кэргэннэрэ. Чооруостуҥулар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 9 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Зябликтар уустара, Чиижтар уустара, Чооруостар уустара, Вьюроктар уустара, Тыллаах чыычаахтар уустара, Тойон ымыылар уустара, Клестар уустара, Ымыылар уустара, Суон тумустар уустара.
Зябликтар уустара. Зябликтар уустара (, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Эриэн кынат, Харыйа чыычааҕа.
Чиижтар уустара. Чиижтар уустара (, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: От күөҕэ чыычаах.
Чооруостар уустара. Чооруостар уустара (, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Чооруос, Хаар чооруоһа.
Таас чыычаахтарын ууһа. Таас чыычаахтарын ууһа (, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Таас чыычааҕа.
Тыллаах чыычаахтар уустара. Тыллаах чыычаахтар уустара (, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 3 көрүҥ баар: Тыллаах чыычаах, Сибиир тыллаах чыычааҕа, Тыллаах улахан чыычаах.
Тойон ымыылар уустара. Тойон ымыылар уустара (, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Тойон ымыы.
Клестар уустара. Клёстар уустара (, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Харыйа ымыыта, Тиит ымыыта.
Ымыылар уустара. Ымыылар уустара (, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Ымыы, Бороҥ ымыы.
Суон тумустар уустара. Суон тумустар уустара (, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Суон тумус.
От күөҕэ чыычаах. От күөҕэ чыычаах (, ) — чиижтар уустарыгар киирэр кыра көтөр. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар. Сэдэх көрүҥ. Ыам ыйыгар кэлэр, балаҕан ыйыгар барар. Мас сыатынан, үөннэринэн аһылыктанар.
Эриэн кынат. Эриэн кынат (, ) — Зябликтар уустарыгар киирэр чыычаах. Саха сиригэр биирдэ эрэ Бүлүү өрүс төрдүгэр көрбүттэр.
Өссө маны көр.
Харыйа чыычааҕа
Хаар чооруоһа. Хаар чооруоһа (, ) — чооруоска майгынныыр, ол гынан баран арыый сырдык өҥнөөх чыычаах. Чооруостар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа олохсуйар, Хотугу Муустаах муора арыыларыгар кытта үөскүүр. Олохтоох көтөр, ол аата кыстыкка соҕуруу дойдуга барбат. Ол гынан баран элбэх буолан кыһын-сайын көһөр. Сайын сүнньүнэн үөннэринэн, кыһын от-мас сыатынан аһылыктанар.
Өссө маны көр.
Чооруос
Таас чыычааҕа. Таас чыычааҕа (, ) — сэдэх чыычаах. Таас чыычаахтарын ууһугар киирэр. Саха сирин соҕуруу уонна илин өттүгэр хайлаах сирдэргэ үөскүүр. Сүнньүнэн от сыатынан, сайын үөннэринэн аһылыктанар.
Сибиир тыллаах чыычааҕа. Сибиир тыллаах чыычааҕа (, ) — сэдэх чыычаах. Тыллаах чыычаахтар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр тайҕа зонтагыар онон-манан үөскүүр, ареалын хотугу кыраныыссата 67-68 параллелынан ааһар. Сүнньүнэн үөннэринэн, от-мас сыатынан аһылыктанар.
Тыллаах улахан чыычаах. Тыллаах улахан чыычаах (, ) — сэдэх чыычаах, орто Бүлүүгэ атыырын 1941 с. көрбүттэрэ чуолкай биллэр. Тыллаах чыычаахтар уустарыгар киирэр. 
Сүнньүнэн үөннэринэн, от-мас сыатынан аһылыктанар.
Лаптев Харитон Прокопьевич. Лаптев Харитон Прокофьевич — Хотугу Азияны чинчийбит киһи.
1718 сыллаахха флот гардемаринынан сулууспаҕа киирбит. 1737 с. улахан хотугу эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт, ол эспэдииссийэ Үрүҥ байҕалтан Халыма өрүскэ дылы Хотугу Муустаах байҕал кытылын ойуулаабыт. 
1739 с. бэс ыйын 9 күнүгэр Дьокуускайтан тахсыбыт, 21-с чыыһылаҕа байҕалга тиийэн кытылынан арҕаа устубут. Хатанга уоһугар кыстаабыт. 1740 сыл от ыйын 12 күнүгэр дубель-шлюпкатынан салгыы арҕаа барбыт. Уһун сыралаах айан кэннитттэн биир ыйынан байҕалга тахсыбыт, онно хараабылын мууска хам астаран муус устун нэһиилэ тыаны булбуттар. Бэрт эрэйинэн былырыын кыстаабыт сирдэригэр төннүбүттэр. Таймыыр тумул арыытын байҕал өттүттэн ойуулуур табыллыбакка, Лаптев сиринэн сылдьан ойуулуурга быһаарыммыт. Онон 3 ытынан сылдьар эспэдииссийэни тэрийбит. Бэйэтэ Таймыыр өрүс байҕалга түһэр сириттэн илин уонна арҕаа сирдэри ойуулаабыт. 1742 с. өссө биирдэ Таймыыр өрүскэ тиийэ сылдьыбыт ол гынан баран аһылыктара бүтэн Туруханскайга төннүбүт, онтон отчуотун илдьэ Санкт-Петербурга барбыт.
1763 с. флот обер-штер-кригс-комиссар сыбаанньалаах сылдьан өлбүт.
Кини уонна кини тастыҥ убайын Миитэрэй Лаптев ааттарынан Лаптевтар байҕаллара ааттаммыта.
Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ. Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Дьиҥнээх барабыайдар уустара.
Скворецтыҥылар кэргэннэрэ. Скворецтыҥылар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэлэ баар: Скворецтар уустара.
Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ. Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Чычып-чааптар уустара.
Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ. Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэлэ баар: Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустара.
Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ. Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Кэкэ-букалар уустара.
Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ. Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Токур тумустар уустара.
Токур тумустар уустара. Токур тумустар уустара (, ) — Токур тумустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Токур тумус.
Токур тумус. Токур тумус (, ) — Токур тумустар уустарыгар киирэр уһун токур тумустаах чыычаах. 
Атыыра уонна тыһыта майгыннаһаллар. Аллараа өттө үрүҥ, үөһээ өттө кытархайдыҥы-хоҥор. Саха Сиригэр олохсуйара биллибэт, Ленскэй улууска 1977 сыллаахха көрбүттэр.
Кэкэ-букалар уустара. Кэкэ-букалар уустара (, ) — Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха Cиригэр бу уус биир эрэ көрүҥэ баар: Кэкэ-бука.
Чычып-чааптар уустара. Чычып-чааптар уустара (, ) — Чычып-чааптыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 4 бэрэстэбиитэллэрэ баар: Чычып-чаап, Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап, үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап, улахан чычып-чаап.
Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап. Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап (, ) — Саха сирин барытыгар, туундараттан ураты олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Саха сиригэр кыстыыр. Аһылыгын хаһаанар үгэстээх.
Улахан чычып-чаап. Улахан чычып-чаап (, ) — Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Сэдэх көрүҥ. Саха сиригэр кыстыыр. Ол гынан баран кыһын сайын көһөр.