mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Чжэцзян.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281975&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-22T23:41:28Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;391442&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Чжэцзян (кит. 浙江, пиньинь Zhèjiāng; у 浙江) - Кытай биир саамай илиҥҥи провинцията буолар. Территория иэнэ 102 тыс км2. Нэһилиэнньэтэ 52 мөллүйүөн. Киин уонна саамай улахан куората - Ханчжоу. Онтон арыый улахан куораттара - Нинбо, Вэньчжоу, Цзяоцзян, Цзясин, Луцяо, Шаосин, Хучжоу, Линхай, Хуанъянь уонна Цзиньхуа.
Ханчжоу. Ханчжоу (кит. 杭州, пиньинь Hángzhōu) - Кытай Чжэцзян диэн сиригэр баар улахан, Чжэцзян киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 11 мөллүйүөн. Дойду уонна уопсайынан аан дойду биир улахан мастыарскыайа буолар, элбэх промышленнай заводтар (уопсайа 1 млн. курдук улахан тэрилтэлэр бааллар). 38 тыһ курдук тэрилтэ халлааны уонна айылҕаны киттитэр. Куорат биир бастыҥ испииһэккэ сылдьар айылҕаны киттитэринэн (Нью Йорк, Шанхай, Тэндьиин, Москва, Токио, Осака, Сеул, Берлин уонна Париж куораттарын кытта тэҥҥэ турар.
&lt;br&gt;
TOEFL. TOEFL (Test of English as a Foreign Language) — АХШ уонна Канаада дойдуларыгар туттуллар тыл экзээмэнэ, английскай тылга. Бу экзамены бу дойдуларга олохсуйа уонна үөрэнэ бараргар туттараҕын, сороҕор ХНТ эмиэ тутар.
Псков уобалаһа. Псков уобалаһа, (Нууччалыы: Псковская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Псков.
Тэриллибитэ Атырьах ыйын 23-кэ, 1944-үс сылга.
Кирбиилэһэр – Лениград, Новгород, Тверь, Смоленскай уобаластары, уонна үс омук госудаарствалары кытта – Эстония, Латвия уонна Белорусия.
География.
Уобаласка үс тыһыынчаттан тахса күөл баар, Европаҕа кэриҥинэн үһүс улахан – Чудской күөл.
История.
910-ус сылтан, 1348-ыс сылга диэри, уобалас сиригэр Псков княжествота баар эбит (Новгород састаабын иһигэр).
1348-ыс сылга Новгородтан автономияны ылан, аны Псков республиката буолбут.
1510-ус сылтан ыла Улуу Москва княжествотын (оччотооҕу Россия) иһигэр.
Демография.
Псков уобалаһа – саамай депопупяцияланар регион. Эдэр ыччат атын дойдуларга көһөрө, оҕолор төрөөһүннэрэ аччааһын, нэһилиэнньэ кырдьыыта, улуу аҕа сэрии содуллара – ити фактордар бары дьайыыллар. Холобура, 1926 сыл биэрэпиһинэн, билиҥҥи уобалас сиригэр 1 мөл. 768 тыһ. киһи олорбут; 1990-ус сылга номнуо 844 тыһ. ; билигин (2008 сылга), уобаласка 705 эрэ тыһыынча киһи баар.
Тоҕуһуонус сыллардаахха, уобаласка учуонайдар «Россия депопуляциятын киинэ» диэн хос аат биэрбиттэр.
GTA. GTA диэн тыл хас да өйдөбүллээх буолар
Grand Theft Auto. Grand Theft Auto (GTA) ( , кылг. GTA) диэн — Британияҕа үлэлиир Rockstar North (урукку аата DMA Design) хампаанньа оҥорбут уонна сүнньүнэн сайыннарар көмпүүтэр мультиплатформеннай оонньуулар сиэрийэлэрэ. Кини хас чаастартан турар. Оонньуу Шотландия дойдутугар оҥоһуллубут. Билигин АХШ бас билэр. Айааччылара Rockstar North уонна Rockstar Leeds. Онньууну Rockstar Games хампаанньа таһаарар. Бастакы оонньуу 1997 сыллаахха тахсыбыта. Бу оонньууларга киһи буруйу оҥорооччу оруолун толорон, сакааһынан өлөрөр, бааннары халыыр уо.д.а.
Оонньуулар.
Grand Theft Auto
Grand Theft Auto II
Grand Theft Auto III
Grand Theft Auto IV
Grand Theft Auto IV.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;340152&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2018-02-22T21:30:06Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;217.118.64.33&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;340153&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Grand Theft Auto IV(Массыына Уорааччы Киһи IV)"Иҥнэри бичик" — видео оонньуу, Grand Theft Auto саҥардыллыбыт тохсус оонньуута. 2008 сыл муус устар 29 сылыгар PlayStation 3 уонна Xbox 360 приставкаларга анаан таһаарыллыбыта. Сыл буолан баран тус көмпүүтэрдэргэ оонньуурга аналлаах барыла тахсыбыта. Олоххо баар курдук 3D Drive US технологиятынан оҥоһуллубут (АХШ).
Атыы бастакы нэдиэлэтигэр 6 мөл. куопуйа 500 мөл. дуолларга атыыламмыта. Оҥорооччулар ороскуоттара - $ 100 мөл. Медиа-индустрияҕа уһулуччу көрдөрүүтүн иһин GTA IV Гиннес рекордарын кинигэтигэр киирбитэ.
Моцарт Вольфганг Амадей. Йога́нн Хризосто́м Вольфганг Теофи́л Мо́царт (ниэм. "Joannes Chrysostomus Wolfgang Theophilus Mozart", биллэринэн Вольфганг Амадей Моцарт, ниэм. "Wolfgang Amadeus Mozart", төр. 1756 сыллааха тохсунньу 27 Зальцбурга, өлб. 1791 сыллааха ахсынньы 5 Венаҕа) — улуу аустрийскай композитор, скрипач, пианист, дирижёр, композитордар Венскай классическай оскуолаларын биллэр представителэ. 
Моцарт абсолютнай истэр (слух) уонна импровизацияҕа дьоҕурдаах этэ.
Кини 1784 сыллаахтан масон буолбута.
Моцарт суруйбут опералара: («Фигаро уруу», «Аптаах флейта»), 41 симфонияр, скрипка уонна фортепиано сонаталара уонна концертара, Реквием.
Булуҥ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Булуҥ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Үөһээ Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Үөһээ Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Варанаси. Варанаси ( Varanasi (, ), also commonly known as Benares or Banaras (, , ' ) and Kashi (, , ' ), ) - Индия дойдутугар баар Уттар Прадеш штатыгар улахан куорат, иудаизм итэҕэллээхтэргэ улахан болҕомтону уурар куорат. Аан Дойду итэҕэлин киинэ буолар (Ватикан тэҥэ). Нэһилиэнньэтэ 2 мөллүйүөн, эргинниин 9 мөллүйүөн курдук (2009). Улахан транспортнай узел. Элбэх университеттар. 
Варанаси - дьон өлөр сирэ.
Манна күн аайы 300 киһи (90% курат бэйэтин олохтооҕо) бэйэтигэр тиийинэр, сыл аайы 1 мөллүйүөн киһи уотка умайар, оччо же киһи улуу Ганга өрүскэ ууга быраҕыллан өлөр. Бу барыта сокуоннай уонна итэҕэл тутуһуутунан барар. 
Үөрэх төрүтэ.
Варанаси - Үөрэх төрүтэ буолар. Куораттан элбэх улуу учуонайдар тахсыбыттара. Манна бастакы киһи өлүүтүн үөрэтэр институт баар буолбута. Манна бастакы санскрит суруйбуттара.
Уттар Прадыш. Уттар Прадыш (Уттар Прадеш, Uttar Pradesh, उत्तर प्रदेश, اتر پردیش ) - Индия биир саамай улахан штата буолар уонна нэһилиэнньэтинэн саамай улахан буолар. Иэнэ 243,288 тыс. км2. Нэһилиэнньэтэ 201 мөллүйүөнтэн тахса (2009). Киин куората - Лакхнау. Онтон арыый улахан куораттара - Канпур, Агра, Варанаси, Мератх, Илахабад (Аллахабад), Газиабад у.д.а.
Агра. Агра (आगरा) — Индия дойдутугар баар улахан культурнай, экономически сайдыылаах улахан куорат, Уттар Прадыш штатыгар баар. Куоракка аан дойдуга кэрэ көрүҥүнэн киэҥник биллэр Тадж Махал баар. Элбэх университеттар. Нэһилиэнньэтэ 2 мөлүйүөн, эргинниин 20 мөлүйүөн.
Тадж Махал. Тадж Махал (, ) — Индия дойдутугар Агра куоракка баар улахан мааны мавзолэй. 
1983 сыллаахха ЮНЕСКО бу тутууну Аан дойду Утумун тиһигэр киллэрбитэ.
Улахан туризм сирэ. Сыл аайы 300 мөллүйүөн киһи сылдьар.
Арассыыйа экономикатын оройуоннара. Билигин, Арассыыйа экономикатын оройуоннааһыныгар 11 экономика оройуонун (ЭР) араараллар:
Ил статистика тэрилтэлэрэ дойдуну 12 оройуоҥҥа араараллар, Калининград уобалаһын туспа оройуонунан ааҕаннар – тоҕо диэтэххэ, урут кини Балтия экономика оройуонугар киирэ сылдьыбыт. 2006 сылтан саҕалаан ити уобаласка «Калининград ураты экономика зоната» тэриллибит.
Ити оройуоннаһын 1967-тэ сылтан уларыйбакка турар (ити сылга, Саха Сирэ Илин Сибииртэн Уһук Илиҥҥэ көһөрүллүбүтэ).
Арассыыйа федераальнай уокуруктара. Арассыыйа федеральнай уокуруктара () 2000 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр президент Владимир Путин «Федеральнай уокурукка Арассыыйа Президенын Боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлин туһунан» диэн уурааҕынан (нүөмэрэ 849) тэриллибиттэрэ..
Федеральнай уокуруктар Российскай Федерация субъектарынан эбэтэр административнай сиринэн араарыы атын конституционнай чаастара буолбатахтар, сэрии уокуруктарын уонна экономическай оройуоннар төрүттэригэр оҥоһуллубуттар, ол эрэн ахсаанынан уонна састаабынан атыннардаах.
2000 сылга 7 федеральнай уокурук тэриллибит. 
Президент Д. А. Медведев 2010 сыллаах тохсунньу 19 күнүнээҕи Ыйааҕар олоҕуран, уокуруктар ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Соҕуруу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
Уокуруктар киин-куораттарыгар салайар-сүрүннүүр органнара — президент боломуочуйалаах представителэ, кини аппарата уонна салалтата — олохтоноллор. Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук киин куората (Пятигорск) административнай киин эбэтэр субъегын улахан куоратын ахсааннарыгар киирбэт.
Российскай Федерация Президенын боломуочунай представителэ Президент администрациятын представителинэн уонна үлэһитинэн ааҕыллар.
Киин Федеральнай уокурук.
Сүрүн ыстытыйа: Киин Федеральнай уокурук
Соҕурууҥҥу федеральнай уокурук.
Сүрүн ыстатыйа: Соҕурууҥҥу федеральнай уокурук
Хотугулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокурук.
Сүрүн ыстатыйа: Хотугулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокурук
Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук.
Сүрүн ыстатыйа: Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук
Сибиирдээҕи федеральнай уокурук.
Сүрүн ыстатыйа: Сибиирдээҕи федеральнай уокурук
Ураллааҕы федеральнай уокурук.
Сүрүн ыстатыйа: Ураллааҕы федеральнай уокурук
Волгатааҕы федеральнай уокурук.
Сүрүн ыстатыйа: Волгатааҕы федеральнай уокурук
Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук.
Сүрүн ыстатыйа: Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук
Сигэлэр.
Уокуруктар официальнай саайтара:
Кузьмин Вадим Романович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;352084&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T07:43:03Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402401&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Кузьмин Вадим Романович (11.10.1948—01.11.2008) — техника билимин дуоктара, профессор, СӨ НА академига.
Үлэлэрэ.
Сүрүн темалар техника тымныыны тулуйуу, металлар бөҕөлөрө.
Николаев Анатолий Павлович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;352394&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-04-20T20:46:27Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;352395&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Николаев Анатолий Павлович, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1949 сыл алтынньы 11 күнүгэр Кэбээйи улууһун Бастакы Лүччүн нэһилиэгэр төрөөбүт. 
Саха театрыгар 1974 сыл балаҕан ыйын 6 күнүттэн үлэлиир.
2017 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата буолбута.
Үөһээ Дьааҥы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Үөһээ Дьааҥы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Кутталлаах быһыы майгы ситуациатын салайар Федеральнай агентство (АХШ). Кутталлаах быһыы майгы ситуациатын салайар Федеральнай агентство (FEMA (The Federal Emergency Management Agency)) - АХШ биллибэт көстүбэт сэриитин күүһэ. ФЕМА Иракка уонна Афганистаҥҥа кыттыбыта. Билигин Израиль МОССАД аармыйатын кытта Иран дойдутугар улахан сверхсекретнай спецоперация оҥороору сылдьаллар.
Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Горнай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Горнай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Эдьигээн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Эдьигээн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Кэбээйи улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Кэбээйи улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Ленскэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Ленскэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Муома улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Муома улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
От күөх каарта. От күөх каарта (green card) - АХШ дойдутугар бэриллэр докумуон, киһини идентификациалыыр, үксүн АХШ дойдутугар гражданствота суох, ол кынан баран АХШ-ка наар олорор дьоҥҥо бэриллэр. Кэнники кэмҥэ green card-ны ылыан баҕалаах ынырык элбээтэ. 
От күөх каарта лотереята АХШ департаменынан.
Сыл аайы АХШ дойдута 10 мөллүйүөн киһиэхэ квота биэрэр, олортон сыл аайы 6 мөллүйүөнүнэн элбэх тиксэр, ол аата сыл аайы АХШ-ка 16 курдук заявление кэлэр, үксэ кытайдартан. Билигин АХШ баайа, тоттук олороллоро аан дойдуга киэҥник билиннэ, ол иһин АХШ-ка барааччылар ахсааннара эмиэ элбээтэ, онтон баҕалаах дьоннор эмиэ элбэхтэр. АХШ баайыгар ымсыыран ислам дойдулара наар теракт АХШ территориятыгар оҥоруон баҕалаах террористар ынырык элбээтэ, примерно 2 мөллүйүөн террористар АХШ территориятыгар биллибэккэ саһан олороллор, обычнай күннээҕи гражданиннар курдук.
Аллараа Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Аллараа Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Ньурба улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Ньурба улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Өймөкөөн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Өймөкөөн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Саха сирин виртуозтара. Саха сирин виртуозтара (Виртуозы Якутии) — инструментальнай классическай музыканы оонньуур ансаамбль.
1994 с. Дьокуускайга тэриллибит. 2002 с. бастакы компакт-диискэтин таһаарбыт. 2005 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай ансаамбылын аатын ылбыт. 15 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээн 2009 сылга Арассыыйа 40 куораттарынан турне оҥоро сылдьар. Билигин кини састаабыгар 14-тэн 23-гэр дылы саастаах эдэр музыкааннар киирэллэр.
Салайааччылара СӨ үтүөлээх артыыската, профессор Лариса Габышева уонна СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, профессор Станислав Афанасенко, концертмейстер — аан дойду куонкурустарын дипломаана Надежда Петрова.
Репертуардара Бах, Паганини, Чайковскай, Вивальди, Римскэй-Корсаков, Штраус уонна да атын аатырбыт композитордар айымньыларыттан турар.
Орто Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;293078&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-11T00:41:27Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401591&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Орто Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Таатта улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Таатта улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Томпо улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Томпо улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Шымкент. Шымкент (иккис аата Чимкент) — Казахстаан дойдутугар баар улахан куорат. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн курдук.
Уус-Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Уус-Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Уус Маайа улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Уус-Маайа улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Усуйаана улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Усуйаана улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Дьокуускай куорат үөрэх тэрилтэлэрэ. Дьокуускай куорат үөрэх тэрилтэлэрэ.
Аллараа Бавария. Аллараа Бавария — (, ) — Бавария сэттэ уокуругуттан биирэ, ил-дойду илин өттүгэр сытар.
Киин куората: Ландсхут, Сирин иэнэ — 10329,87 кв. км. Олохтоохторун ахсаана — 1193820
Саайта: http://www.regierung.niederbayern.bayern.de regierung.niederbayern.bayern.de
Эбээн-Бытантай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Эбээн-Бытантай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Өлөөн улууһун улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ. Өлөөн улууһун улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Дальстрой. Дальстрой. 30-с — 50-с сыллардаахха тэриллэ сылдьыбат ССРС Ис дьыалаларын Наркоматын иһинээҕи Уһук Хоту сиргэ тутуу Сүрүн салалтатын Ил треста (нууччалыы: "Государственный трест Главного управления строительства Дальнего Севера Наркомвнудела СССР").
1931 сыл сэтинньи 13 күнүгэр тэриллибитэ. Сыала-соруга Үөһээ Халымаҕа суол уонна промышленность тутуута уонна сайдыыта. 
Бастакы салайааччытынан Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин уонна гражданскай сэрии кыттыылааҕа Берзин Э.П. этэ.
Дальстрой Саха сирин уонна Магадаан уобалас территорияларыгар хайа промышленноһын тэрилтэлэрдээх этэ.
Үлэһиттэрэ сүрүннээн хаайыылаахтэр этилэр. 30-с сыллардаахха элбэх хаайыылаах манна тиийбитэ.
Сэрии кэмигэр кэлээччи ахсаана намтыы сылдьыбыта, ол гынан баран 50-с сыллардаахха эмиэ элбээбитэ.
30-с сыллардаахха Халыма өрүскэ аал сырыыта тэриллибитэ, Зырянка таас чох комплексын сөргүппүтэ.
1934 - 1935 сыллардаахха Индигир өрүскэ көмүс булуллубута.
1937 сыллаахха Индигир экспедицията тэриллибитэ. Ити экспедиция үлэтин түмүгэр 1942 сыллаахха Победа уонна 1943 сыллаахха "Панфилов" приисктэр тэриллибиттэрэ.
&lt;br clear="right"&gt;
1944 сыллаахха сэттэ приискэлээх Индигир хайа-промышленность салалта тэриллибитэ. Дьааҥы өрүс тардыыта Дальстройга бэриллибитэ. Манна хайа-промышленность салалтата тэриллибитэ.
Эһэ Хайа көмүс үөскээбит сиригэр көмүс хостообуттара. Ону таһынан "Көстөр" уонна "Илин Таас" приискэлэргэ эмиэ хостообуттара. Онтон 1951 сылтан Депутатскай приискэтэ үлэтин саҕалаабыта.
Магадаан - Уус Ньара айан суол (Халыма трассата) тутуллубута. Дальстрой үлэтэ Муома уонна Томпо оройуоннарыгар тарҕаммыта.
Халыма - Индигир холбоһуктаах пароходство тэриллибитэ.
1951 сыллаахха Дальстройга Дьабарыкы Хайа таас чох руднига бэриллибитэ.
Онон, Дальстрой үлэтэ Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр барытыгар тарҕаммыта. Ити территория факт быһыытынан Саха сиритэн таһаарыллыбыта.
50-с сыллар бастакы аҥарыгдарыгар Дальстрой тэрилтэлэрэ ССРС Ис дьыала министерствотыттан ССРС Өҥнөөх металлургия министерствотыгар бэриллибиттэрэ.
1957 сыллаахха Дальстрой бары тэрилтэлэрэ Саха совнархоз бас билиитигэр бэриллибиттэрэ.
Хатылаев Михаил Михайлович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;354890&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T20:08:04Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401233&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Михаил Михайлович Хатылаев — устуоруйа билимин дуоктара, профессор.
Олейников Борис Васильевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;75473&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T09:49:04Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402553&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Олейников Борис Васильевич, геология уонна минералогия доктора, Геология наукаларын Институтун дириэктэрэ.
1932 сыл алтынньы 14 күнүгэр төрөөбүтэ.
Бэлькичи I, былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирэ. Бэлькичи, былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирэ.
1964 сыллаахха Мочанов Ю.А. экспедицията булбута. Уус-Маайа улууһугар Бэлькичи сэлиэнньэҕэ баар.
Элбэх хапалҕаннаах, алта этаптаах: эрдэ тимир үйэтэ, буруонса эпохата, эрдэ, орто, хойукку неолит, палеолит.
Орто неолит эпохата Бэлькичи култуурата диэн ааттаммыта, тоҕо диэтэххэ стратиграфия уонна типология өттүнэн аан маҥнай манна бэлиэтэммитэ.
Кэтирээһин. Кэтирээһин — сфера координаталарын системаларыгар география координатата. 
φ география кэтирээһинэ — ханнык эрэ Сир үрдүгэр баар точкаттан Сир киинигэр түһэриллибит дьураа уонна экватор хапталын ыккардынааҕы муннук. Экватор икки өттүттэн 0 кыраадыстан 90° диэри ааҕыллар. Хотугу эҥэлэй (полушарие) точкаларын положительнай кэтирээһиннээхтэр дииллэр, соҕуруу эҥэлэй точкаларын — отрицательнай. 
Кэтирээһини секстант эбэтэр гномон көмөлөрүнэн (быһа), эбэтэр спутник көмөтүнэн билиэххэ сөп. Кэтирээһинтэн күн уһуна тутулуктаах.
Захаров Петр Илларионович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;382832&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-26T02:50:44Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;403174&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Захаров Петр Илларионович (1847—1903) — иккис гильдия атыыһыта.
Олоҕун олуктара.
1847 сыллаахха Илин-Хаҥалас улууһун Догдоҥо нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1859 сылтан Дьокуускайга олорбута. 1879 сыллаахха мещанин сословиетыгар киирбитэ. 
19 сылы быһа Дьахталлар прогимназияларын попечителэ, куорат думатыгар, Таҥараһыттар миссиятын чилиэнэ.
Арассыыйа География уобсастыбатын чилиэнэ, ону таһынан Франция, Германия уонна Испания география уобсастыбаларын чилиэнэ.
Бөдөҥ сиэртибэлэри оҥорор этэ. 1883 сыллаахха дьахталлар прогимназияларыгар улахан дьиэни бэлэхтээбитэ. Маҥнайгы саха дьахталларын интеллигеннара манна үөрэммиттэрэ. 
Ньукулай II ыраахтааҕыттан махтал суругу туппута.
1895 сыллаахха А. Ф. Лепчиковтыын, М. П. Ларионовтыын (Биэс уола), В. В. Никифоровтыын (Күлүмнүүр), В. Н. Ксенофонтовтыын Ньукулай II коронациятыгар Саха Сириттэн делегациятыгар киирбитэ. 
1903 сыл кыһын кини дьиэтэ уокка былдьаммыта. Туох баар баайа-дуола умайбыта. Икки ый буолан баран өлбүтэ.
Nickelback. Nickelback (Никлбэк) - Канаада дойдутугар баар аан дойдуга биллэр рок группа. Киннэри АХШ дойдутугар Канаадаттааҕар быдан сөбүлүүллэр, тоҕо диэтэххэ киннэр ырыалара арыый американскай тииптээр, американнар менталитеттарын хатылыыр. Саха Сиригэр эдэр ыччат эмиэ сөбүлээн истэр.
Һанна (Канаада). Һанна - Альберта сиригэр баар кыракый куорат, Канаада. Мантан Nickelback үөскээбитэ.
Атабаска. Бу тыл хас өйдөбүллээх
Атабаска (куорат). Атабаска (Athabasca) — Альберта сиригэр баар Канаада кыракый куората буолар.