mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Истэр иэйэхсит. Шумер кэмнэринээҕи оргиялаах Инанна (Аккад Иштар богинята) бутэhик Ахеменидтар саҕана, дьэ уоскуйан тёрётёёччу- кётёҕёёччу богиня буолбута. Шумер биир мифыгар кэпсэнэринэн Иштар аара тацаhын УСТА- УСТА САБЫДАХТАНАН Эрешкигаль тёрууругэр аллараа дойдуга туhэр. Онно тиийбитигэр эркиццэ (?) "КОЛ" СААЙАН КИМИ ЭРЭ (?) ЫЙААН (?) ТЭЙТЭТЭН кэбиhэллэр. Ким билэр. Ити сюжеккэ Эрешкигаль тёрууругэр бэлэмнэнии туhунан этиллэр да буоллаҕына кёцулэ. Дэлэҕэ даҕаны, дьахтар тёрууругэр бэлэмнэнии туhунан олоцхоҕо бу курдук этиллэн эрдэҕэ:
&lt;poem&gt;"Чэ эрэ, доҕоруом, тургэнник тахсаццын 
чаллах тёбёлёёх, икки салаалаах
хатыцна быhан киллэрэццин 
то7оҕото саайа тардыый.
Тоҕус салаалаах локуора куёх отто
туурэн киллэрэн дьиэни
орто холлоҕоhунан тэлгэт.
хатаммыты- ас, баайыллыбыты- суёр".&lt;/poem&gt;
Кёрёргут курдук, Истэр иэйэхсит уут укчу Иштар богиня курдук функциялаах эбит.
Самсонов. Самсонов (Самсонова) — араспаанньа.
Кыыс энньэтэ. Кыыс энньэтэ — эргэ барар (сүктэр) кыыс илдьэ барар сүөһүтэ, үбэ (үбүнэн биэрии хойутуу үөскээбитэ), симэҕэ, таҥаһа-саба энньэ диэн ааттанар.
Холобура, кийиит дьахтар: «Бу энньэбэр илдьэ кэлбит симэҕим» — диэн сөп. Аны ёссё биир тугэн: Оруоhун баай тёhё да ылгын буоллар кёйгё кыыhын, Ёксёкулээххэ биэрэн ыытарыгар, энньэтин суёhунэн- убунэн биэрбэтэ5э, ол оннугар толору симээн ыыппыта диэн буолар. Ол аата, кыыс аҕата төһө энньэни биэрэрэ-биэрбэтэ бэйэтин көҥүлэ эбит.
Аар Кудук Мас. М. Бойс суруйар: " Что касается точной даты создания храмов огня, то она неизвестна, но можно не сомневаться в том, что к концу правления Ахеменидов храмовые огни так же как и святилища с изображениями занимали уже законное место в зороастрийском богослужении". Онон, "уокка сугуруйээччилэр" аhаҕас халлаан анныгар ЭРЭ уцэллэрэ- суктэллэрэ диэhин олоҕо суох этии буолар. Автор ёссё суруйар: "Берос, вавилонский жрец (нач.3в.доН.Э) сообщает, что Артаксеркс- первый перс, кот. установил статуи Афродите-Анаитиде в главных городах империи и приказал их почитать как изображающим Арэдви-Суру-Анахиту". Геродот даҕаны ол богиня (Афродита Урания) скифтэргэ (Артимпаса) баарын ахтан ааhар. Дьэ, ол богиня сахаҕа Айыы хотуна Аан Алахчын дэнэр. Аны ол хотун нэс туёрт утугэццэ уунэн киирбит силистээх, тоҕус халлааны тохсуоннарын курдары уёhээ дойдуга дылы уунэн тахсыбыт чыпчархайдаах, сэттэлии былас сэбирдэхтээх, тоҕустуу былас туорахтаах КУДУК МАС тёцургэс буолбут тёрдуттэн куругар дылы быган олорон субэлиир-амалыыр. Айыы хотуна ситимнэригэр (көр: Айыы хотуна Аан Алахчын) ёссё биир тугэни (Албасты демоны Киин азияҕа марту, мартув, мартук диэн ааттыыр омуктар бааллар) эбэн кэбис. Ити тыллар дорҕоонноро дьуёрэлэhиилэрэ дьиктитэ аhары: мээнэҕэ буолбатах буолуохтаах.
Билицци кэмцэ "Аар Кудук Мас тоҕус салаалаах" диэни "айылҕа тоҕус халлааннаах" диэн ёйдуёххэ сёп . Хас биирдии салаа (халлаан) ханнык эмэ айылҕа хамныыр харатын, кётёрдёрун уонна балыктарын, ону тэцэ уён-кёйуур харамайдарын олоҕун эйгэтинэн буолар.
Кочнев. Кочнев (Кочнева) — араспаанньа.
Нэс туёрт утугэн. утугэн диэн тыл- ёйдёбул "уТуГЭН ЫРААХ" диэн тылтан- ёйдёбултэн уёскээбитэ. (Тёhё да "етуген" эцин диэццэ ситимнээтэллэр.) Ити элбэх омукка баар ёйдёбул. Холобура, Шумерга "Нингишзида- прислужник "ДАЛЕКОЙ ЗЕМЛИ" диэн баара. (Санаан да кёрдёххё: былыр киhи ёллё5унэ- "барда" диэн саха эрэ эппэтэх буолуохтаах). Былыр Иран аттынаа5ы кёс омуктарга мэцэ таастары (билигин "оленние камни" диэн ааттанар) ойуулааhын культурата тэнийэ сылдьыбыта. Нингишзида символа уонна мэцэ таастар "олень" ойуулара аhары диэн маарыннаhаллар. Холбуон (уопсайынан), Нингишзида символа Вавилонтан Ахеменидтар са5ана Иран аттынаа5ы кёс омуктарга киирэн, киниэхэ утугуннэрэн (билигин "оленние камни" дэнэр) мэцэ таастар "олень" ойууларыгар кубулуйбут буолуон эмиэ сёп.
"Оленние камни" мэцэ тааска ойууламмыт "круг" уонна "олень" туох ёйдёбуллээхтэрэй? уёhээ этиллибитин курдук "олень"- Нингишзида диэн суолталаах буолуон сёп. Онтон "круг" фигураны санатар "куhэцэ " диэн ёйдёбул баара. Ёксёкулээххэ: "куhэцэ- часть шаманского костюма- металлическая пластинка. По старинному поверью, если во время камлания порвется шнур от куhэцэ, то шаман должен умереть неминуемо тут же на месте". Онтон Сэhэн Боло5о: "Куhэцэ диэн атахха кэтэр бооhулук(?) уллуцах тимирэ: кыргыс дьоно ити куйахтарын туура о5устардахтарына, эбэтэр куйахтаа5ы ёлёрдёхтёрунэ "куhэцэ быстыыта, кун туллара" кэлэрэ."
Вороновица. Вороновица () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 466 (2011).
Тоҕой Сэлэ. Ыһыах түһүлгэтин тула хахыйаҕынан кэккэлэччи сэлэ (сэлэлии диэн тылтан) анньаллара. ("Сэлэ астыбыт"). Туҥ былыргы өйдөбүлүнэн: Лаппа байбыт баай (олоҕун устата үстэн ордуга суох) урдук Айыыларга махтанан (алгыс ылаары) "Тоҕус Тоҕойдоох Сэлэни" анньара. "Тоҕус Тоҕойдоох" диэн "сэлэ тоҕус муннугар (өттүгэр), анаан туруоруллубут сэргэлэргэ(?), ыһыах кэмигэр баай сылгытын үөрдэрин тоҕус бастыҥ атыырдарын баайалларын этиллэрэ. Тоҕой Сэлэ хойукку өйдөбүлүнэн: Ыһыах тэрээһинэ диэн этэ. Ыһыах күнүн сарсыардатыгар үс (баҕана диэн ааттаах) титириги төбөлөрө хатыйа буолалларын курдук суоттаан, уһуктаммыт төрдулэрин кырыска батары анньаллара. Хатыйа төбөлөрун ситиинэн хам баайаллара. Ол баҕаналарга үс сытыары сурҕаах мастары баайаллара. Хас да күн көҕуөр симиирдэргэ көөнньүбүт уохтаах кымыһы сири иһиттэргэ саамылаан кутан сыарҕалаах оҕуһунан түһүлгэҕэ тиэйэн аҕалан сурҕаахтар анныларыгар олордон, иһиттэр үөһээнэн суптугур сирдэриттэн, баайталаан кэбиһэллэрэ.(Онтон бүгүҥҥү кэмҥэ Тоҕой Сэлэ туһунан ким хайдах буһарарынан өйдуур.)
Захаров Виктор Николаевич. Захаров Виктор Николаевич (07.02.1901, с. —16.08.1981, Томмот, Алдан улууһа, Саха АССР) — Эмэлдьээктээҕи сүлүүдэлээх сир бастакы арыйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
Дьоно Аммалар. Амырга эргиммиттэр. 1901 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Чекунда сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Алдаҥҥа 1924 сыллаахха кэлбиттэр. Дьонун кулаак оҥорбуттар. Булдунан дьарыктаммыт.
1940 сыл алтынньытыгар, бултуу сылдьан, өлөрбүт эһэтин арҕаһыгар сүлүүдэ булан, Эмэлдьээктээҕи сүлүүдэлээх сир бастакы арыйааччытынан буолбут. 
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр.
Кыһыл Аармыйаҕа 1943 сыллаахха бэс ыйыгар Алдан оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан Волховскай, Ленинградскай, Карельскай фроннарга сэриилэспит. Сапер.
Наҕараадаҕа түһэриллибит докумуонуттан:
8 октября 1944 г. действуя в штурмовой группе лейтенанта Журавлева т. Захаров участвовал в штурме укрепленного рубежа на высоте 373.1. Ефрейтор Захаров, рискуя жизнью, под шквальным огнем противника подобралмя к ДОТу, из которого противник вел пулеметный огонь по нашей пехоте. Пехота залегла и штурм опорного пункта срывался. Т. Захаров броском 2х противотанковых гранат заставил замолчать огневую точку противника.
С уничтожением ДОТа стрелки 60 с.п. заняли высоту и закрепились на ней.
За проявленные храбрость и отвагу ефрейтор Захаров достоин награждения высшей правительственной наградой - присвоения звания Героя Советского Союза.
Командир батальона майор Жданов. 18 октября 1944.
Сэрии кэннэ.
Аармыйаттан 1946 сыллаахха кэлбит. 1950 сыллаахха Ыллымахха (Эмэлдьээк базатыгар) олорбут. «Алданслюда» Тимптон уонна Эмэлдьээк рудниктарыгар үлэлээбит.
Биэнсийэҕэ тахсан баран, Томмокко олорбут. 1981 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр өлбүт, Томмокко көмүллүбүт.
Литература.
Свет над тайгой. — Якутск: Кн. изд-во, 1974.
Саҥа дьыл (төрүт өйдөбүл). Саҥа Дьыл үөскээһинэ. Эбэ "ирэн-илийэн, хаатын толорон" өрө анньан Саҥа Дьыл үөскүүрэ. 
Эбэ мууhа устуутуттан чугастааҕы сайыҥҥы кэм "Саҥа Дьыл" дэнэрэ. Былыргы саха (И.Худяков суруйарынан) "дьыл ыпсыытыгар, ый саҥатыгар" айыыларга анаан үрүҥ тунаҕынан ыhыах ыhара. (ый саҥатыгар диэн саха дьиҥ иккис ыйын саҥатын туhунан этиллэр). Ыһыахха жрец орто толору кымыстаах айаҕы (үрүҥ илгэни) тутан ураhа иhигэр уот иннигэр аҥар тобугар сүгүрүйэн туран Аал Уокка илиитин иһинэн кута-кута алгыыра. 
Өссө маны көр.
Ыһыах
Дьыл
Эр соҕотох. Эрэйдээх- буруйдаах Эр соҕотох - Сахалыы аан бастакы "Олоҥхо", айымньы А.Я.Уваровскай суруйуутунан бэчээттэммитэ. (А.Ф.Миддендорф 1848 сыл). Бастакы түhүмэххэ Эр соҕотох быhыыта- тутуута, сирэ-дойдута, олоҕо-дьаhаҕа ойууланар. 
Онно этиллэр: 
"Балаҕанын хаба ортотугар ус эмэн дьахтар сэргэстэhэн туралларын курдук ус уөлэстээх хотун оhохтоох" эбит.
"Удаҕан дьахталлар кулуhуннаах кыырар таҥастарын кэтэн кыыраары кылыгыраhа туралларын курдук илибирэhэ турар сэбирдэхтээх тэтиҥ тумуллаах" эбит.
Салгыы, биллэ илик санаа чуҥкук мэйиитигэр эриллэн Аар маhыгар (көр: Аар Кудук Мас) көрдөhө тиийэр. Аар (Кудук) мас төҥургэс буолбут төрдуттэн Айыы хотуна Аан Алахчын куругар диэри тахсан олорон субэлиир- амалыыр: "Эйигин үһүс халлаан үрдүттэн төрөтөөт түhэрбиттэрэ бу дойдуга оҕо төрөтөн, дьон үөскэтэн киhи төрдө буол диэн. Эн мантан бар, аттан. Суолуҥ эрэйдээх буолуоҕа, тулуй. Эрэн, аналлааххын булуоҥ". 
Эр соҕотох айаҥҥа турунар. Биир буомҥа кэлэн "кирситтэн ыhыктан кэбиспит оноҕоhо сыарҕалаах от тахсыах гына дьөлө көтөн тахсыбытын устун сүүрдэн тахсар". (Ситинник чахчы сахалыы куттаах эрэ киhи этиэҕэ). Бастакы түhүмэх маннык тумуктэнэр: "Бу буомҥа кэлэн ата эттэҕэ: "Иччим, эн түс мин үрдубүттэн, мин сынньана түспүтүм кэннэ холуммун-дьириммин оҥорон баран үчүгэйдик миинээр, көтөн көрүөм".
Олоҥхо иккис туhумэҕэр Хараххан тойон олоҕо кэпсэнэр. Ол олоҥхо олоҕор олордохторуна Буура Дохсун диэн абааhы баатыра буулуур. Эр соҕотох түбэhэ кэлэн охсуhан кыайар. Арай, абааhы сүрэҕин уhуга хаалан хара суорунан кубулунан "хара харгыс буоларбын кэбиhиэм суоҕа" диэн баран сири сүптү түhэн хаалар. Суор буоллаҕа эни, сири сүптү түhэн хааллаҕа эни.
Олоҥхо Хараххан Эр соҕотоҕу маанылаан-күндүлээн, ылгын кыыhын ойох биэрэн ыытыытынан бүтэр.
Коростышев. Коростышев () диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 25 783 (2012).
Киренскай. Киренскай — хас да өйдөбүллээх тыл.
Киренскай () — куорат, Иркутскай уобалас Киренскай оройуонун киинэ.
Октавиан Август. Октавиан Август (Гай Юлий Цезарь Август, Биһиги эрабыт иннинэ 27-с сыл тохсунньу 16 – Биһиги эрабыт 14 сыла, атырдьах ыйын 19) бастакы уонна олус улахан сабыдыаллаах Рим Императора этэ. Римы республикаттан Империяҕа салайбыта.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх, сиэнэ Цезарь диэн сиэн олорор эбит. Б. э. 44 с. кини кэриэһин көмүскээн, Цезарь үгүс өрүттэрин өйүүрүн туһанан, республика политическай олоҕун киинигэр буолбута. Б.э. ИНН. 43 сыллаахха цезарианнары Марк Антонийы уонна Марк Эмилий Лепиды кытта уопсай утарсааччылары утары охсуһууга иккис триумвиры тэрийбитэ. Кыайыы кэнниттэн Антоний уонна Октавиан икки ардыларыгар сэриинэн түмүктэммит былаас иһин охсуһуу саҕаланна.
Б. э. Октавиан 27-23 сылларга Рим судаарыстыбатын салайан кэлбит кэккэ сиэрдээх уонна ыксаллаах дуоһунастарын бэйэтин илиитигэр киллэрбитэ. Саҥа Строд характеристикатыгар анаан «принципат» диэн термини тутталлар, оттон Октавиани бу тыл аныгы өйдөбүлүгэр бастакы императорынан ааҕыллар. Октавиан бэйэтин бырабылыанньатын кэмигэр Рим судаарыстыбатын кыраныыссатын балачча кэҥэтэн, Рейнэҕэ уонна Дунайга, Испанияҕа, ону тэҥэ Египеккэ, Иудея уонна Галатияҕа улахан территориялары киллэртээбитэ. Актыыбынай тас политиканы ыытыы экономиканы, провинциялары уонна байыаннай реформалары баһылааһын, олоххо киллэрии кыаллар буолла. Октавиан Правление Сенат Рим политикатыгар уонна император култууратын сөргүтүүгэ (кэнники көстүүлэр ортолоругар атырдьах ыйыттан биирин уларытыыга) сабыдыала аччаабытын бэлиэтээбитэ. Император уоллара суох буолан, бэйэтин салайыныытын устатыгар араас өрүттээх наследниктары көрбүтэ. Кэлин тиһэҕэр Тиберия диэн паапкатын хаалларбыта, Августина Юлия-Клавдия Рим империятын быраабылалара 68 сааһыгар диэри олохтообута.
Олоҕун олуктара.
Октавиан , Юлий Цезарь иитиэх оҕото этэ. Октавиан Иккис Триумвираат кэнниттэн былааска кэлбитэ. Ол бириэмэҕэ Рим Республикатын үс киһи дьаһайа олороро: Марк Антони, Лепид уонна Октавиан.
Үһүөн Юлий Цезарьга лояльнай сыһаннаахтар этэ, кинини БЭИ 44 сыллаахха өлөрбүттэр, ол кэнниттэн Римҥа гражданскай сэрии тарҕаммыта
Филатов Алексей Алексеевич. Филатов Алексей Алексеевич (15.05.1913, Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ улууһа, Саха уобалаһа — 11.08.1984, Москва) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сириттэн Александр Невскай уордьанын бастакы кавалера.
Олоҕун олуктара.
1913 сыллаахха төрөөбүт Өлүөхүмэ улууһун Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт. Иккис Нөөрүктээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. 1930 сыллаахха Өлүөхүмэҕэ трактористар куурустарыгар үөрэммит. Карл Маркс аатынан колхоз тракторнай биригээдэтин биригэдьииринэн үлэлээбит.
1931 сыл күһүнүгэр М. В. Фрунзе аатынан Омскайдааҕы байыаннай-пехотнай училищеҕа туттарсан киирбит. 1934 сыллаахха бүтэрэн, лейтенант Филатов пулемет взводун хамандыырынан Иркутскайга, ол кэннэ Сибиирдээҕи байыаннай уокурукка рота хамандыырынан сулууспалаабыт.
1942 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньититтэн Калининскай фроҥҥа сэриилэспит.
1942 сыллаахха (сэтинньи-ахсынньы) старшай лейтенант Филатов хамандаатынан 2-с батальон 4 нэһилиэнньэлээх пууну өстөөхтөртөн босхолообут, 200-кэ өстөөх автоматчиктарын кыдыйбыт. Ахсынньы 6 күнүгэр аҕыйах байыастаах батальон Ряднево дэриэбинэ аттыгар өстөөх танковай атаакатын төттөрү охсубут, 1 докумуоннаах танкатын эспит, 10 блиндаһын уонна окуопатын былдьаабыт. Бойобуой өҥөлөрүн, байыастары тус хорсун холобурунан кыргыһыыга киллэрэрин иһин старшай лейтенант Филатов Александр Невскай уордьанынан наҕараадаламмыт.
1943 сыл сэтинньи 9—18 күннэринээҕи кыргыһыыларга майор Филатов, полк хамандыырын эбээһинэһин толорон, полкатын сатабыллаахтык салайбыт. Кимэн киирии түмүгэр полк хас да нэһилиэнньэлээх пууну ылбыт; өстөөх контратакаларын барытын, кини сэриилэригэр уонна техникатыгар улахан хоромньуну оҥорон туран, төттөрү охсубут. Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт.
Ыараханнык бааһыран, 1944 сыл алтынньытыгар үөрэммит Омскайдааҕы пехотнай училищетыгар преподавателинэн ананан барбыт.
Сэрии кэннэ ССКП Саха обкомугар инструкторынан, ол кэннэ ДОСААФ-ка үлэлээбит.
1984 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр Москваҕа өлбүт.
Аатын үйэтитии.
А. А. Филатов аатынан Өлүөхүмэ, Иккис Нөөрүктээйи уулуссалара ааттаммыттар.
Ненец автономиялаах уокуруга. Ненец автономиялаах уокуруга — Арассыыйа арҕаа өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Арҕаа Сибиир федеральнай уокурукка киирэр. 
Архангельск уобалаһын устаабыгар Архангельскай уобалас иһигэр киирэр, уонна Архангельск уобалаһын чааһа буолар. Арассыыйа ордук аҕыйах киһилээх субъега буолар.
Киин куората — Нарьян-Мар. 
Уокурук 1929 сыл от ыйын 15 күнүгэр үөскээбитэ. Арҕаа өттүттэн Архангельскай уобалаһы кытта, соҕуруу өттүттэн Коми Республикатын кытта, илин өттүттэн Ямал-Ненец автономиялаах уокуругун кытары кырбаастаһар. Хотугу өттүгэр Үрүҥ, Баренцев уонна Карскай байҕаллар сыталлар.
Олевск. Олевск () диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 229 (2011).
ХНТ иллэрдээҕи дьүүлэ. ХНТ иллэрдээҕи дьүүлэ эбэтэр Дьүүллэбил иллэрдээҕи дьүүлэ (, ) диэн аан дойду таһымнаах тэрилтэ. ХНТ дьүүллүүр уонна сүбэлиир органа. 1945 сыллаахха тэриллибитэ уонна төбө хонтуората Голландия Гаагатыгар баар. 1946 сыллаахтан үлэлиир. Ол иннинэ буола сылдьыбыт Аан дойду мэлдьи дьүүлүн солбуйбута. Икки тыллары туттар: аангыл уонна француз. 
Икки дойдулар мөккүөрдэрин быһаарар уонна араас юридическай темаларга араас толкуй баарын мэктиэлиир.
Кирнасовка. Кирнасовка () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 334 (2011).
Наассыйалар Холбоһуктара. Дойдулар Холбоһуктара эбэтэр Наассыйалар Холбоһуктара диэн урукку Британия Империятыгар буола сылдьыбыт дойдулар тутулуга суох буолбуттарын кэнниттэн ааттара. Бу дойдулар холбоһуулара араас суолталаах дьыалаларга, ол курдук бизнеска, доруобуйа харыстабылыгар уонна дьадаҥыны кытта охсуһуу уобаластарыгар бииргэ үлэлииллэр.
Дойдулар Холбоһуктара диэн дойдулар хомуллубут ааттара. Бастаан 1926 сыллахха олохтоноругар Британия нацияларын доҕордоһуулара диэн ааттанара. Билигин 54 дойду чилиэннээх. Мозамбиктан ураты дойдулар урут Британия Империятыгар баар этилэрэ.
Холбоһуктаах Хоруоллук королевата Элизавета II Нациялар доҕордоһууларын баһа буолар. Ону тэҥэ Королева доҕордоһууга киирэр 16 дойду салайааччыта буолар. Канада уонна Австралия доҕордоһуу ордук улахан дойдулара буолаллар. 
Соруга.
Дойдулар Холбоһуктара политика тэрилтэтэ буолбатах. Эккирэтэр сыллара-соруктара:
Сок. Сок диэн үүнээйилэртэн, фрукталартан ыгыллыбыт убаҕас. Үксүгэр утахха кубулутуллар, ол курдук дьаабылыка, апельсин, томат, виноград уонна да атын үүнээйлэртэн оҥоһуллар.
Маҕаһыыҥҥа атыыланаллыан сөп, уонна киһи дьиэтигэр фруктаны ыган оҥоруон сөп.
Гражданскай сэрии. Гражданскай сэрии диэн биир дойду иһигэр икки эбэтэр элбэх группа икки ардыгар буолар сэрии. 
Биричиинэлэрэ араас буолуон сөп да, икки улахан баар:
Бастакы - араас группалар ким салайыахтааҕын сатаан быһаарбакка мөккүөргэ киирэллэр. Икки политика партиялара быыбар түмүгүн сатаан илии баттаабатахтарына уопсыстыбаны икки аҥы араарыахтарын сөп.
Иккис бириччинэнэн дойду ханнык эмит чааһа дойдуттан тахсыахтарын баҕараллар. Ону дойдуттан арахсыы диэн ааттааччылар. Дьон бэйэ дойдуларын тэрийиэхтэрин баҕарар буолуохтарын сөп, ону улахан дойду салайааччыта сөбүлүүрэ саарбах.
Брацлав. Брацлав () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 643 (2011).
Былыргы Греция. Былыргы Греция () диэн дьон гириэк тылынан саҥарар Средиземнай муора хотугулуу-арҕаа өттүгэр тарҕаммыт улахан сир этэ, Билиҥҥи Грецияны кытта тэҥнэээтэххэ быдан улахан этэ. Биһиги иннинэ эра 8/6 үйэттэн б.э.и 146 сылыгар дылы буола сылдьыбыт Греция цивилизациятынан ааҕыллар уонна Римнар саба ылыылытынан бүппүтүнэн ааҕыллар.
Гректар бириэмэтэ улахан өттүгэр биир салалтата суох этилэрэ. Хас даҕаны куораттар бэйэ конституцияларынан олороллоро. Афина, Спарта уонна Коринф биир улахан холобурдарынан ааҕыллаллар. Сорохторго хоруол баар этэ, сорох сирдэргэ, туһалаан Афинаҕа демократия этэ.
Цивилизация бириэмэтин ортотугар "Классическай Греция" диэн бириэмэ (б.э.и. 5-с үйэттэн 4-с үйэҕэ дылы) баара диэн ааҕыллар. Ол бириэмэҕэ Персия саба түһүүтүн Грек-Персия сэриитигэр төттөрү охсуспуттара. Афина кыһыл көмүс Пелопононезия сэриитигэр 404 сыллаахха кыаттарыытынан бүппүтэ.
Уонна кэлин, Гелленик периодыгар Александр Македонскай Грецияны барытын холбообута. Македония сабыдыаллаах да буоллар куорат сайдыбыта.
Греция культурата Рим Империятыгар улахан сабыдыалы оҥорбута, онтон Рим Империята ол ылыллыбыт билиини Средиземной муора тула тарҕаппыта. Ол иһин Греция культурата Арҕаа цивилизация төрүтүнэн ааҕыллар. Византия Империятыгар грек тыла уонна культурата биир улахан оруолу оонньуура.
Улуу Риим импиэрийэтэ. Улуу Риим импиэрийэтэ (, эбэтэр XV-с үйэҕэ: "Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation") диэн Европа ортотугар баар регионнар уонна куораттар холбоһуллубута. Кини былааска принцтар уонна магистраттар талыллыбыт Императордара салайара. Улуу Карл Императора өлбүтүн кэннэ кини Империята үс региоҥҥа бытарыллыбыта: Арҕаа Франция, Лотарингия уонна Илин Франция. Улуу Риим импиэрийэтэ Отто Илин Францияттан төрүттээбитэ уонна Улуу Император буолбута. Ол 1806 сыллахха Наполеон кэлэн былааһы былдьыан дылы баар этэ. Импертордар Улуу Карл салҕааччыларынан бэйэлэрин этэллэрэ.
16-с үйэҕэ Улуу Риим импиэрийэ "Фризтар" өрө турууларын кытта быһаарсыахтаах этэ. Ол өрө туруу 1515 сыллаахтан 1523 сылга дылы ааспыта.
XVII-с үйэҕэ Улуу Риим импиэрийэтэ Отут сыллаах сэриинэн (1618-1648) алдьаммыта. Европа олохтоохторуттан отут бырыһыан дьоно ол сэриигэ өлбүттэрэ. Германия нациятын Улуу Риим импиэрийэтэ элбэх сирдэрин сүтэрбитэ.
XIII үйэҕэ дылы Улуу Риим импиэрийэтэ олус күүстээх этэ. Кэлин графтар уонна герцогтар былааһы ылар буолбуттар. Кэлин диэки Императордар дьиҥэ былааһа суох буолбуттар, уонна дойду аата эрэ баар этэ.
Вольтер, Франция философа XVIII үйэҕэ нацияны күлүү гынара: дойду "Улуу" да буолбатах, "Римҥа" туох да сыһыана суох уонна "Империя" да буолбатах диэн.
Америка гражданскай сэриитэ. Америка гражданскай сэриитэ (1861–1865) диэн Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар буолбут гражданскай сэрии. Сороҕор Штаттар икки ардыларыгар буолбут сэрии диэн ааттанар. Уон биир соҕуруу Штаттар "кулуту бас билиини" ылыммыттара уонна АХШттан арахсыахтарын баҕараллара. Кинилэр Конфедерацияны тэрийбиттэрэ. Кинилэр "Америка Конфедерацияттаах Штаттара" диэн туспа дойду буоларын иһин охсуһаллара. Дэвис Джефферсон Конфедерация президенынан талыллыбыта. АХШ правительствота уонна атын штаттар Сойуус диэни олохтообуттара. Сороҕор Сойуус штаттарын "Хоту штаттар" диэн ааттыыллара. Онно кулуту бас билии бобуллубута. Биэс кулуту бас билиини ылыммыт Штаттар Сойууһу өйүүллэрэ, кинилэри "Быыс штаттар" диэн ааттыллараю Сэрии Конфедерация күүстэрэ Конфедерация штаттарыгар баар АХШ правительствотын кириэппэстэрин ылбыттарыттан саҕаламмыта.
Десна (Винница уобалас). Десна () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 318 (2011).
Глуховцы. Глуховцы () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 463 (2011).
Браилов. Браилов () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 691 (2011).
Бродецкое. Бродецкое () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 305 (2011).
Вендичаны. Вендичаны () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 970 (2011).
Райан Рейнольдс. Райан Рейнольдс (Ryan Rodney Reynolds), Канаада биллэр актёра. Ванкувер куоракка, Бритиш Каламбия сиригэр Канаадаҕа 1976 сыллаахха алтынньы 23 күнүгэр күн сирин көрбутэ.. Араас киинэлэргэ уһуллубута, ордук биллэр киинэлэрэ: "Зеленый фонарь", "Просто друзья", "Точно", "Предложение" уонна "Код доступа - Кейптаун".
Олох оскуолата. School of Life ( ол эбэтэр "Сыл учуутала"), американскай киинэ, 2005 сыллаахха Райан Рейнольдс этиитинэн тахсыбыта уонна Аан Дойду учуутал уонна педагог профессиялаах дьонно анаммыт киинэ буолар. Киинэ айылларыгар уонна спонсорстватын ABC Family тэрилтэ уйунар, Walt Disney Company илии баттааһынынан.
Скарлетт Йоһанссон. Скарлетт Йоһанссон (Скарлетт Йоханссон, ), Данияттан төрүттээх АХШ биллэр ырыаһыта, актёра, продюссера. Конгломераккээх Ariston, Dyson, Hansa, Hotpoint, Indesit, KitchenAid, Scarlett, Timberk, Vitek уонна Whirlpool Саамай үрдүк хамнастаах артыыс 2018 уонна 2019 сылларга «Forbes 100»испииһэккэ элбэх төгүл киирбитэ. Кини кыттыылаах $14,3 млрд. солк. Элбэх наҕараада хаһаайына — ол иһигэр «Тони» уонна BURTA - ону сэргэ икки бириэмийэҕэ номинация, Америка гильдиятын үс наҕараадата уонна «көмүс глобус» биэс бириэмийэ.
Эрдэтээҕи сыллар.
Скарлетт Ингрид Йоханссон Нью Йорк куоракка төрөөбүтэ. Кини аҕата Карстен Олафон Йоханссон (род. 1943), архитектор, Данияттан төрүттээх, даат суруйааччыта, сценарист уонна режиссер Айнера Йоханссон (1922-2001). Ийэм Скарлетт, Мелани Слоун (род. 1951) Польшаттан төрүттээх Еврейскэй ыалтан төрүттээх; шламберг диэн араспаанньаны уларытан биэрбит. Скаретт улахан убайа Эдиан (род. 1976) эдьиийим Ванесса (род. 1980), эдьиийим Хантер (род. 1984), эмиэ аҕа табаарыһа Кристиан диэн эдьиийэ. Йоханссон Америка уонна датанскай гражданнардаах. 2017 сыллаахха «силис тардыы» тэлэбиидэнньэҕэ кини ийэтэ линиятынан хос эһэтэ Варшавскай гетка холкуоска өлбүтэ.
Йоханссон куорат 41 №- дээх начальнай оскуолатыгар Виллидж- Вилидж штатыгар сырытта, Манхэттэн- штакка киирдэ. Төрөппүт сайдыыта уон үс сылга күүскэ үлэлээтэ. Ийэм линиятынан ордук чугас этэ-Суола- ииһэ Слоун, бухгалтерынан уонна учууталынан; кинилэр чаастатык атаараллара, Йоханссон бэйэтин бастыҥ дьүөгэтин ааҕар этэ. Оҕо эрдэҕиттэн карьерга интэриэһэ, Йоханссон бэйэтин дьиэ кэргэнин туһугар элбэхтик ыллыыра, үҥкүүлиирэ. Ордук дьазаҕа мюзиклы уонна кытаанах майгыны сөбүлүүр. Чечетка уруоктарын ылан, төрөппүттэрэ карьеры талыы өйүүллэрин биллэрдэ. Оҕо эрдэҕинээҕитин олус үгэһирбит курдук ойуулаабыта.
Йоханссон «Сент- Лукиска»диэн киинэҕэ актерскай искусствонан дьарыктаммыта. Сэттэ саастааҕар кини сатарыйбыта, талааны көрдүүр агент кини оннугар биир бырааттарын контракт түһэрсэн баран, кэлин син артыыс буоларга быһаарыммыта. Кини театр уонна киинэ институтугар киирэн реклама оруолларын истии саҕаламмыта да, бэрт сотору интэриэс сүтэрбитэ. Кинематограф уонна театр искусствотыгар болҕомтотун быспыта, аан бастаан сценаҕа «Софистика» диэн ааттаан айбыта, онно икки репликалаах "Софистика" диэн ааттаан туруорбута.