mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Барабаан. Барабаан диэн музыкальнай инструмент арааһа. Илиитинэн ол эбэтэр барабаннай палочканан осуллар. Барабаан арааһын холбоотоххо барабаннай установка диэн биллэр.
Барабааны ырыаҕа бастайааннай ритмы тутарга тутталлар. Барабаан диэн перкуссионнай инструмент буолар, ол аата оҕустахха тыас оҥорор. Перкуссия араас буолар: тарелкалары уонна колокольчиктары охсуу эмиэ перкуссия буолар.
Биир сүрүн бэрэстэбиитэлинэн тирии эбэтэр пластик мембран тардыллыбыт анал корпустан эбэтэр арааматтан турар мембран барабаан буолар. Кини тыас- Уус чулуута салаллан иһэр. Барабаан корпуһа мастан, металлтан (Сталин, латунь), акриловай пластиктан эбэтэр туойтан оҥоһуллар.
Тыас сымнаҕас төбөлөөх, тайахтаах, щеткалаах, илиилээх- атахтаах, ардыгар аал Луук мас сыттаах охсууну таһаарар. Барабааны сэргэ хас да инструменнары туһанарга ударнай установкаҕа мусталлар.
Атын конструкциялар барабааннара-ыстаал барабаан, щелевой барабаан-мембран уонна идиофоннарга сыһыана суох.
Оҥорон таһаарыы.
Барабаннары оҥоруунан араас таһымнаах тэрилтэлэр дьарыктаналлар. Дьоҕус предприятиелар инструменнарын илиинэн оҥоһуллубут эксклюз инструменнарын билиһиннэрэллэр. Аан дойду үрдүнэн биллэр бөдөҥ тэрилтэлэр ударнай эрэ буолбакка, атын музыкальнай инструменнары оҥороллор.
Барабааннары оҥорорго араас матырыйаал көрүҥнэрэ туһаныллыахтарын сөп: металл (ыстаал, бронза), бамбук, пластик. Баһыйар үксэ мас силиһэ, Хатыҥ, дууп, липа, дьэҥкир, кыһыл мас, сыалыһар эбэтэр силимнэммит хас да хос фанера оҥоһуллан турар. Сорох оҥорон таһаарааччылар биир резонатор оҥорон таһаарар мастарын хас да көрүҥүн булкуйаллар, ол аата сыана үчүгэй диэн үчүгэйи ылар. Барабаан тыаһын үксүгэр мас эркинин халыҥа эмиэ дьайар.
Кадушка матырыйаалыттан ураты, кытыыларга быһыы- майгы кытыыларын кытта силбэһиннэрэр улахан сабыдыаллаах.
Оһоҕу бэлэмнээһин кэнниттэн мембраны кириэппэскэ уонна тардарга аналлаах фурураны — тэрили бөҕөргөтөр. Болтоҥолары, кириэппэстэри уонна хайаҕаһы куһаҕан өттүнэн уларытар, ол иһин үгүс оҥорооччулар кириэппэс систиэмэтин араас варианнарын (холобур, РИМС) угар, каадырдар кэлим буолууларын тутуһаллар.
Сорох барабааннары уонна бублиннары оҥорон таһаарыы араас ритуалларынан инструменнарга «дууһаны» кылаатынан, онтон да атын үстүрүмүөннэринэн доҕуһуолланар кыахтаах.
Городок (көрдөөх-нардаах биэрии). Городок - телевизионнай юмористическай биэрии. Бастакы биэрии 1993 с. муус устар 17 күнүгэр Петербург Бэһис каналыгар тахсыбыта, оттон 1993 с. от ыйыттан РТР каналга тахсар. Сүрүн оруолларга оонньууллар уонна биэриини ыыталлар Илья Олейников уонна Юрий Стоянов. Бастаан «Новоком» студия таһаарар этэ, онтон 1995 с. олунньутуттан биэрии бүтүөр дылы «Позитив TV» студия таһаарар.
Илья Олейников өлбүтүн кэнниттэн биэрии сабыллыбыта. Юрий Стоянов этэринэн, Олейниковы сатаан уларытар киһи суох.
Уопсайа 305 биэрии таҕыста.
Рубрикалара.
Манна диэн эттэххэ, рубрикалар ааттара наар тахсыбаттар, уонна ааттара араастаан уларыйар этэ. Холобур, "Планета городок" диэн тахсыыга Ужас диэн рубрика Ужасы планеты Г. диэн ааттаах, оттон Военный Городок диэн тахсыыга Мужикальная пауза аата тахсыбат, ол аатын оннугар Когда поют солдаты спокойно музы спят диэн сурук тахсар.
Maxthon. Maxthon (урукку аата MyIE2, сахалыы тылбааһа "«Мокустуон былыт көрдөрөөччү»") - босхо веб-браузер (көрдөрөөччү). Оҥорооччута - Maxthon Asia Ltd. диэн кытай хамаанньата. Microsoft Windows, Mac OS, Android, iOS платформаларга баар.
Бүтэһик 4.1.0.3000 версията 2013 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр тахсыбыта.
Көрдөрөөччү туһунан.
Көрдөрөөччү бастакы версияларыгар Trident (Internet Explorer) диэн мотуор туттуллар үһү. Ол кэмнэргэ элбэх ситим-сир (сайт) Internet Explorer-га эрэ үлэлиир этэ, оттон ол көрдөрөөччү кыаҕа аҕыйах этэ. Maxthon буоллар атын көрдөрөөччүлэргэ көстүбэт ситим-сирдэри сөпкө көрдөрөр, уонна кыаҕа быдан элбэх.
Үһүс версияттан саҕалаан WebKit мотуор туттуллар, ол гынан баран Былыргы эрэһиим диэн пуунсуйаннан туһанан Trident туттуохха сөп. Maxthon 3.0 Internet Explorer-га эрэ үлэлиир ситим-сирдэри аптамаатынан быһаарар.
Төрдүс версияттан «Былыт көрдөрөөччү» ("Cloud Browser") диэн иккис ааттаах. Туһанааччы кыбытыктара, сиэссийэлэрэ, көрдөрөөччү сурунаала уонна туруоруулара синхронизацияланыахтарын сөп. Туһанааччы билэлэрин Былыкка ыытыан син, онтон атын оҥоһууттан (холобур, төлөпүөнтэн эбэтэр планшеттан) ол билэни хачайдыан сөп. Ол иһинэн, Былытынан атын дьоннорго сигэлэри, тексты уонна нүөмэри ыытыахха сөп.
622.  
Туох буолбута.
От ыйын 16 күнэ — Ислаам халандаарын саҕаланыыта
Сионизм. Сионизм (, "цийону́т" — Иерусалимҥа баар Сион хайа аатыттан) — дьэбириэй омук интэриэһин көмүскүүр идеология. Бу идеология иһинэн араас таһымнаах уонна хайысхалаах хамсааһыннар бааллар — социалистыыттан ортодокс итэҕэлгэ тиийэ.
Тобул. Тобул — 1992 сыллаахха Саха Сиригэр тэриллибит ыччат интеллектуальнай кулууба. Брейн-ринг уонна Что? Где? Когда? оонньуулары ыытар эбит. Саха государственнай университетын устудьуоннара тэрийбиттэрэ. Бастакы президеннэрэ - Ньургун Иванов. Көҕүлээччи Иван Шамаев.
Кэлин этнографическай хабааннаах экспедициялары тэрийэн барар. Ол курдук Аимҥа, Байкаалга, Монголияҕа, Бурятияҕа, Татарстааҥҥа тиийэ сылдьаллар. Олохтоох омук олоҕун-дьаһаҕын үөрэтэллэр. Кэлин "Солуута суохтар" КВН хамаандатын тэрийэн хас да испиэктээҕи туруораллар: "Нотр Дамм де Пари" (2002) уонна "Ромео уонна Джульетта" (2003) мюзиклларын ыччат сэҥээрэр.
2003 сыл сайыныгар Орто Дойдуга Москубаҕа үөрэнэр ыччат Түмэн түмсүүтүн кытта сайыҥҥы оскуоланы тэрийэллэр. Эһиилгитигэр бу икки түмсүү холбоһон Түмэн диэн ааты ылыналлар. Хас да көлүөнэ ыччат Тобултан кынат анньан Саха республикатын туһугар үлэлии-хамсыы сылдьар.
Мыыза. Мыыза (, , ) — Эстонияҕа, Латвияҕа уонна Ингерманландияҕа — ойуччу турар баай уһаайба (, ).
Муҥур (кыыл). Муҥур, эбэтэр мукучу (, ) — солоҥдотуҥулар кэргэннэрин уустарыгар киирэр сиэмэх кыыл. Хотугу эҥэлэй бары континеннарыгар үөскүүр. 
Муҥур — сиэмэх кыыллар аймахтарын саамай кыра бэрэстэбиитэлэ. Уһун имигэс эттээх-сииннээх, түүтүн өҥүнэн кырынааска майгынныыр, ол эрээри кинитээҕэр кыра. Кырынаастан биллэр-көстөр уратыта — кутуруга кылгас, биир кэлим өҥнөөх, төбөтүгэр харата суох.
Сэбирдэх. Сэбирдэх - үүнээйи сорҕото, үксүн фотосинтез көмөтүнэн тыынар уонна ууну көтүтэр үлэни (транспирация) толорор.
Умнастан ойоҕос өттүгэр үүнэн тахсар. Филогенезка үөскээһинэ араас суолунан барбыт. Сорох үүнээйилэргэ умнас бөлтөҕөрдөрө сэбирдэх буола сайдыбыттар, сорохторго (холобур, папоротниктарга) - үүнээйи ханнык да уоргаҥҥа арахсар буола илигинэ бэйэтин этиттэн-сииниттэн үөскээбит.
Оҥоһуута.
Мезофит үүнээйи оҥоһуутун сүрүн уратыта - ыйааһыныгар дьүөрэтэ суох киэҥ иэннээх: хаптаҕай чараас быһыылаах.
Луупа көмөтүнэн чинчийдэххэ 4 бөлөҕү араарыахха сөп: тас суба (эпителий), сүрүн (мезофилл), аһарар (тымырдар) уонна кытаатыннарар, форма биэрэр дьардьама.
Березовскай Максим Созонтович. Березовскай Максим Созонтович (1745—1777) — Украинаттан төрүттээх Арассыыйа импиэрийэтигэр операны бастакы суруйбут композитор. Сорох музыковедтар гениальнай композитор быһыытынан билинэллэр.
Алтынньы 16 (27) күнүгэр 1745 сыллаахха Украинаҕа Глухов куоракка (билигин Украина Сумской уобалаһа) хаһаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 
1765—1774 сылларга Италияҕа олорбут, Болоньяҕа Мартини падреҕа үөрэммит. Арассыыйаҕа филармоническай академияны арыйар санаалаах төннүбүт. Ол эрэн өйөбүлү көрсүбэккэ эдэр сааһыгар бэйэтигэр тиийинэн өлбүт (сорохтор этэллэринэн бэйэтигэр тиийинии - үһүйээн, ол эрэн дьадаҥытык олорон элбэх кыһалҕаны көрсүбүтэ чахчы).
Михаил Фёдорович (ыраахтааҕы). Михаил Фёдорович — 1613—1645 сылларга нуучча ыраахтааҕыта, Романовтар династияларын бастакы бэрэстэбиитэлэ. Бу ыраахтааҕы саҕана Саха сирэ Арассыыйаҕа холбоммута.
Аҕата патриарх Филарет. Бөрөстүөлгэ Арассыыйаҕа бэрт уустук кэм ааһыыта Земскэй Собуор талыытынан олорбута. 
Дойдуну Европаҕа чугаһаппыт, байыаннай реформаны оҥорбут, Сибиири бигэтик баһылаабыт, тас дойдулары кытта сыһыаны тупсарбыт өҥөлөөх.
Төрүччүтэ.
1596 сыллаахха от ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ.
Былыргы боярдартан төрүттээх. Бастакы биллэр өбүгэтэ Андрей Иванович (хос аата Кобыла - биэ), летопись кэпсииринэн 1347 сыллаахха Владимир уонна Москуба Улуу кинээһигэр Семен Иванович Гордайга сулууспалыыр эбит. Аҕата Фёдор Никитич (манаахтыыр аата Филарет), ийэтэ Ксения Ивановна (манаахтыыр аата Марфа).
Ыраахтааҕы буолуута.
Годунов саҕана бырааттыы Романовтар, ол иһигэр Никита Романович, хаайыыга быраҕыллаллар, Никита уолаттара (ол иһигэр ыраахтааҕы буолуохтаах киһи аҕата Федор) Сибииргэ көскө манаахтыы бараллар уонна үксүлэрэ онно өлөр. Федор Никитич манаах буоларыгар Филарет диэн ааты ылар. Лжедмитрий I былааска кэлиитигэр бу дьонтон тыыннаах хаалбыттарын 1605 сыллаахха төннөрөр. 
Михаил бастаан Клин куоракка олорор, онтон Москубаҕа көһөр, онно нуучча сэриилэрин осаадатыгар түбэһэр, онтон 1612 с. босхолонон баран Костромаатааҕы вотчинатыгар ийэтин Ксения Ивановнаны кытта дэриэбинэҕэ олорор. Манна олордохторуна 1613 сыл кулун тутар 13 (23) күнүгэр Земскэй собуор 16 саастаах Михаилы ыраахтааҕынан талар. Собуор посуоллара Костромааҕа кэлэн кулун тутар 14 (24) күнүгэр Ипатьевскай манастыырга Земскэй собуор быһаарыытын биллэрэллэр. 
Аҕата патриарх Филарет 1632 сыллаахха өлүөр дылы уолун кытта тэҥҥэ судаарыстыбаны дьаһайан олорор, иккиэннэрин Улуу государь диэн суруйаллар.
Молуку. Молуку, эбэтэр Молукку () — Молуку архипелаагын соҕуруу арыыларыгар баар Индонезия провинцията.
Дьаһайар киинэ — Амбон куорат, Амбон арыыга (722 км²) турар. Олохтоохторо — 1 533 506 киһи (2010).
1950 сыллаахтан 1999 сыллаахха дылы Молуку арыылара биир провинция этилэр. 1999 сыллаахха мусульмааннар олорор икки уокуруктара арахсан туспа Хотугу Молуку провинцияны олохтообуттара.
Молуку питтата. Молуку питтата () — питталар кэргэннэригэр киирэр көтөр көрүҥэ. Аата Молуку арыылар ааттарынан.
Тас көрүҥэ.
Этин-сиинин устата 18 см тиийэр. Өрөҕөтө оранж өҥнөөх, төбөтө хоҥор, хараҕын таһымынан хараҥа дьураалаах. Көхсө от күөҕэ, дабыдала халлаан күөҕэ, кынаттара харалаах маҥаннар.
Тарҕаныыта.
Соҕуруу Азия дойдуларыгар (Бруней, Вьетнам, Гонконг, Индия, Индонезия, Камбоджа, Кытай, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд) уонна Австралияҕа үөскүүр.
Айылҕаҕа тропик уонна субтропик сииктээх ойуурдарыгар олохсуйар. Уйатын сиргэ туттар. Сымыытын 14 хонук баттыыр.
Индонезия тыла. Индонезия тыла () — австронезия тылларыттан биирдэстэрэ. Индонезия өрөспүүбүлүкэтин официальнай тыла (1945 сылтан). Олоххо-дьаһахха 20-чэ мөл киһи туһанар. Тылы араастатһымнаахтык билэр дьон ахсаана — 200 мөл кэриҥэ. 
XX үйэ бастакы аҥарыгар малаай тылыгар олоҕуран туспа тыл быһыытынан баар буолбута. Аан бастаан 1928 сыллаахха Ыччат кэнгириэһигэр маннык аатынан биллибитэ, онтон улам-улам малаай тыла диэн ааты үтүрүйэн кэбиспитэ. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
Сэһэн Ардьакыап. Сэһэн Ардьакыап (төрүүрүгэр Мучен Собин диэн суруллубут, 1739-1829) - саха быраабын туруорсубут киһи, Бороҕон улууһун бастакы кулубата.
Төрүччүтэ.
Аҕата Собо Оҕонньор (Собо Огонеров) II Суотту (билигин Уус-Алдан Тумула) нэһилиэгэр Туйма үрэх кэтирээн Тыҥа күөл буолар сиригэр олорбут. 
Олоҕун олуктара.
Ийэтэ эрдэ өлбүт курдук, онон аҕата хос кэргэннэммитигэр туран эрэр уол куоракка киирбит. Онно Калина Аржаков диэн көскө кэлэн олорор киһиэхэ "иитиллибит" (хамначчыттаабыт). Калина Аржаков сабаҕалааһын быһыытынан опаалаҕа киирбит Екатерина II вельможата.
Өйдөөх уолу таба көрөн бу киэҥ ыырдаах санаалаах киһи Сэһэни такайбыт-үөрэппит кэриҥнээх. Ол түмүгэр Сэһэн ииппит киһитин араспаанньатын ылар.
Сэһэн Ардьакыап 1789 сылтан 1794 сыллаахха дылы Санкт-Петербуурга олорбут. Бу кэмҥэ кинини Сибиир туһунан сокуоннары оҥорууга үлэлэтэллэр.
1789 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр (саҥа ааҕыынан балаҕан ыйын 29) Екатерина II ыраахтааҕыга киирэн "План о якутах с показанием казенной пользы и выгоднейших положениев для них" диэн ааттаммыт бырайыагын кэпсээбит.
Дьиэ кэргэнэ.
Аҕата Собо иккис ойоҕуттан Капрал уонна Матрена диэн Сэһэнтэн 15 сыл балыс оҕолордооҕо сурукка киирэ сылдьар.
Икки уоллааҕа биллэр. Биирэ Михаил Санкт-Петербуурга үөрэммит, онно ойохтоммут курдук (үһүйээн быһыытынан дойдутугар сүктэрэн истэҕинэ ат быраҕан ойоҕо өлөн хаалар), оҕолооҕо биллибэт. Ол кыыс көмүллүбүт чочуобунатын сэмнэҕэ билигин да баар.
Иккис уол Иван Барашков бэйэтэ Өлөксөй диэн уоллаах. Ол Өлөксөй үс Уйбаан диэн уоллааҕа Саха Сиригэр биллэр-көстөр дьон буолбуттара. Холобур, Иккис Уйбаан 1913 сыллаахха сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, хаартыскаҕа баар.
Этанол. Этанол, өссө этиловай испиир ол эбэтэр килиэп испиирэ диэн биллэр, умайар, өҥө суох химия соединенията. Арыгыга буллар испиирдэртэн биирдэстэрэ. Химия формулата C2H5OH, also written as C2H6O. Растворитель курдук эмиэ туттуллар тоҕо диэн атын химия эттиктэрин сууратар уонна токсичнайа кыра.
Этанол оттуга.
Этанол оттуга массыыналарга уонна атын двигателларга бензин оннугар туттулуон сөп. Сороҕор бензины кытта булкуйаллар, онтон сороҕор этанолу көннөтүк тутталлар.
Бензин. Бензин диэн ис умайыылаах хамсатааччыга оттугунан туттуллар токсичнай саһархай убаҕас. Ниеби дистилляциятын кэнниттэн үөскүүр. Дистилляция процессыһыгар олус сылаас температураларга дылы сылытыллар уонна компоненнарыгар арахсар, бииринэн бензин буолар. Октан буолар, формулата (C8H18), ол аата углеводород буолар. 
Бензины заправкаларга атыылыллар. Үчүгэйдик оттук буоллун диэн араас добавкалары эбэллэр, ол иһин араас хампаанньа оҥорбут бензина араас араас буолуон сөп. Октановай чыыһылатынан кээмэйдэнэр. Массыыналар улахан өттө "мэльдьи туттуллар бензины" тутталлар, ол бензин октановай чыыһылата 87 буолар. Үксүгэр заправкаҕа үс октановай чыыһылалаах бензины атыылааччылар. 
Туттуута.
Бензин үксэ массыналарга оттук курдук туттуллар, ол гынан баран араас инструменнар эмиэ тутталлар, ол курдук "Дружба" эрбиитэ, араас моторкалар уонна да атын
Куттала.
Бензин олус кутталлаах буолуон сөп. Электрическай кыым баар буоллаҕына эстиэн сөп. Киһи истэһинэ доруобуйатыгар олус улахан хорумньуну оҥоруон сөп. Өссө сиргэ улахан дьайыыта диэн умайбытын кэннэ угарнай гааһы салгыҥҥа таһаарар. Дьиэ иһигэр уматыллаҕына киһини түргэнник өлөрүөн сөп.
Заправка. Автомобиль заправкалыыр станцията (АЗС) — суол аттыгар массыыналарга оттугу атыылыыр тэрилтэ. Кылгатыллыбыта "заправка" диэн ааттанар
Саамай тарҕаммыт заправкалара бензины уонна керосины атыылыыллар. Онтон атын заправкалара сжатай гааһы, сжижженнай гааһы уонна водоруоду атыылыыллар. 
Билиҥҥи бириэмэ заправката оттугу атыылааһыттан атынынан эмиэ дьарыктанар, ол курдук кыракый маҕаһыын уонна аһыыр сир, банкомаат, массыынаны сууйар сир баар буолааччы.
АЗСтар олорор сиргэ уонна суол АЗСыгар арахсаллар. Куоракка турар заправкаларага куттала суох буолуутугар олус күүстээх ирдэбиллээхтэр, ол курдук, дьиэлэртэр, оскуолалартан, балыыһалартан уонна атын уопсастыбыннай тэрилтэлэртэн турара ырааҕа регламеннаах.
2008 сыл саҕана Россияҕа 20 000 заправка баар этэ. АЗС ырыынаага централизованнай буолар, ол курдук 40 бырыһыанын 8 хампаанньа тутан олорор.
Банкомаат. Банкомаат диэн баан счетуттан харчыны ылар тэрил. 
Сорох банкомааттар харчыны биэрэр эрэ буолбатахтар. Харчынын счетка угуохха сөп уонна төлөпүөнү уонна атын коммунальнай өҥөлөрү төлүөххэ сөп. 
Үксүнэн банкоматтар баан аттыгар, маҕаһыыннарга, торговай центрдарга уонна аһыыр сирдэргэ баар буолааччылар. 
Туттарга баан биэрбит дебетовай эбэтэр кредитнай карточка баар буолуохтаах. ПИН нүөмэрин киллэрэн баран счеткуттан харчыны уһулуоххун сөп.
Оттук. Оттук диэн сылааһы, электричество уонна да атын энергияны ыларга туттуллар эттик. Үксүгэр уматыллар, онтон атомнай оттук уматыллыбат. Оттуктар икки улахан группаларга арахсаллар: сир анныттан хостнор уонна атын.
Уматык өйдөбүлэ.
Уматык өйдөбүлэ сорох веществолар дьоҕурдарыттан үөскээбитэ, итиини арааран кэбиспитэ. Үксүгэр уматык көрүҥэ химическэй реакциянан буолар, онуоха холобур, мас (мас) эбэтэр бензин элбэхтик салгын кислородун оҥорор. Анал тэрилинэн (холобур, ракетнай двигателлэр) туһаныллыахтарын сөп, холобур убаҕас кислороду эмиэ туһаныахтарын сөп. Фтор олус үрдүк токсистичность быһыытынан туһаныллыбат, ол аата токсикистичность уонна буруйа суох буолуу иһин.
Үгүс тэриллиигэ тулалыыр эйгэттэн анал күүһү ("көстүбэт») туһанар буолан, ол иһигэр өйдөбүллэри, уматыгы булкуйуу (сыыһаны- халтыны) тахсар.
Киинэҕэ уматык тепловой энергиятын уларытарга тепловой двигателлэр араас көрүҥнэрин туһаналлар.
Уматык сүрүн көрдөрүүтэ — итии кыамтата (ириэрии). Тэҥнээн көрдөххө, уматык көрүҥэ усулуобунай уматык (биир киилэ «усулуобунай уматык» (у. т.) 29,3 МДж эбэтэр 7000 ккал, ол аата ыраас антрацит кыаҕар сөп түбэһэр) өйдөбүл киирдэ.
Оһох бытовой уматыга олорор дьиэлэргэ быһаччы сытар кыра кыамталаах оттугу, ону тэҥэ тыа хаһаайыстыбатыгар сүөһү аһылыгын, бурдугу, фруктаны, кэнсиэрбэлээһини уонна да атын сыалга туһаныллар орто кыамталаах теплогенератордарга уматарга анаммыта.
Хочуолунайга Стандарт - 10585-99 кини түөрт мааркатын таһаарар: Ф- 5 уонна Ф- 12, ол иһигэр чох оттугун, оттук мазуттарын быһыытынан 40-орто уонна 100-ыарахан оттук мааркатын быһыытынан сыаналанар. Сыыппаралар 50 °C. туһааннаах мааркалаах вязывкатын көрдөрөллөр.
Оһох оттугун дизельнэй фракциялартан уонна иккис төрүтүттэн — тиэрмическэй, каталитическай крекинг уонна коксания дистилляттарыттан хараҥа таҥыллар.
Фракция састаабыгар 305-82 ыалдьыттарга диэри хас да ыарахан дизельнэй уматык (360 °C- тан 90 бырыһыаҥҥа диэри, 96 бырыһыаҥҥа диэри, оһох оттугун баайыы 8,0 мм2/с 20 °С- тан 3,0- 6,0 мм2/дизельнэй уматык) буолуон сөп.
Оһох оттугун оҥорон таһаарыыга цетановай уонна йоднай чыыһылалар нуормаламматтар, санаа температурата намтыыр. Сернэй нефть турбатын переработкалаан уматыкка ылар өлүүтэ 1,1 бырыһыаҥҥа тиийэр.
Промышленноска оһох оттугун алын температуратын тупсарарга депрессивнай присадкалары, синтезтээх этилен винилацетаты кытта тутталлар.
Характеристика:
Сир анныттан хостонор оттуктар.
Сиртэн хостонор оттук
Сорох дьон сиртэн хостонор оттугу туттары аҕыйатыы иһин охсуһаллар, тоҕо диэн сири дойдуну, салгыны киртитэр диэн. Углеродтан оҥоһуллубут буолан уматтахха оксид углероду салгыҥҥа ыытар, онтон сир сылыйар диэн толкуйдууллар. Өссө сиртэн хостнор оттуктар саҥатыллыбаттар, ол аата бириэмэ аастаҕына оннук оттук бүтүө диэн этэллэр.
Атын оттуктар.
Атын оттуктар сиртэн хостоммоттор. Сорохторугар, ол курдук атомнайга уонна водородка углерода суох, сорохторго, ол курдук маска уонна этанолга углеродтаах. 
Бу оттуктар саҥатыллаллар, ол аата киһи бүттэҕинэ өссө оҥоруон сөп. Ол курдук этанол бүттэҕинэ өссө кукурузаны эбэтэр туураахтаахтары үүннэрэн оҥоруохха сөп.\
Сиртэн хостонор оттук. Сиртэн хостонор оттук диэн углеводороднай оттуктар. Дьоннор маннык углероднай оттуктар урут өлбүт кыыллартан уонна үүнэйилэртэн хаалбыттар диэн итэҕэйэллэр
Саамай тутаах сиртэн хостонор оттуктар чох, ниэп уонна гаас буолар.
Туттуута.
Сиртэн хостонор оттуктар электричество уонна сылаас оҥорорго туттуллаллар. Ууну сылытан паар оҥорон вентиляторга майгынныыр турбинаны хамсатар. Турбина хамсаатаҕына иһигэр баар магниттар электричествоны үөскэтэр. Учуонайдар этэллэринэн сиртэн хостонор оттуктар суохтара эбитэ буоллар киһи маннык сайдыа суоҕа этэ дииллэр.
Дьоннор өссө дьиэлэрин сылытаар сиртэн хостонор оттугу уматаллар. Салгыны олус киртитэрин иһин чоҕу туттуута аҕыйаабыт. Сорох дьиэлэргэ гааһы уматан дьон плитаны сылытан ас астыыллар.
Оннук оттуктар киэҥник транспорга тутталлар. Ол аата массыыналары, грузовиктары, самолеттары, поездтары хамсатарга оттук уматыллар. Билиҥҥи бириэмэҕэ обществоҕа сиртэн хостонор оттук олус тутаах буолбута, суох буоллаҕына хамсааһын суох буолар.
Чох. Таас чох
Саха сиригэр оттукка уонна энергетика5а туттуллар байдар элбэхтэр диэн өрүүтүн этэбит. Онон суруннээн айылҕа гаһын уонна нефть элбэҕин туһунан этиллэр. Итиннэ, эбии чох баайын киллэрдэххэ, кырдбык даҕаны, баай-кыах өссө үрдээн тахсар. Билигин республикаҕа норуот хаһаайыстыбата оттуга суох, ити этиллибит баайа суох сайдар кэскилэ быстарыгар тиийэр. Урукку олоххо Саха сиригэр промышленность диэн сайда илигинэ киһи олоҕор улахан проблема диэн суох курдук этэ . Дьиэҕэр-уоккар кыьын сылаастык олорорго тула өттүгэр тыа баар. 
Республика үрдүнэн чох үөскээбит сирэ балай эрэ буолбакка, олус элбэх диэтэхпитинэ,туох да сыыһата суох буолуо . өссо Сэбиэскэй былаас саҕаттан элбэх чохтоох , дэлэй чох саппаастаах Саҥгарскай уонна Дьабырыкы Хайатын шахталара баар этилэр, ону таһынан Зырянскай , Кангаласскай уонна Нерюнгринскай улахан чох хостуур хайа тэрриттэлэрэ бааллар. Ити бары тэрилтэ сылга хостоон таһаара чоҕун ахсаана 17 мөл.тоннаттан кырата суох буолар этэ.
Алпабыыт. Алпабыыт (, ) диэн суруйуу системата, суруйуу символларын тиһигэ. Боростуой символлар "буукуба" диэн аатыналлар, хас биир буукуба биир тыаска сибээстэнэр. Алпабыыты үчүгэйдик үлэлээтин диэн ааҕар киһиэхэ көмөнү эбэллэр, ол курдук пунктуация бэлиэлэрин, пробеллары, ааҕар туһаайыытын стандартын уонна да атын.
Алпабыыт диэн "Алеф" уонна "Бет", Финикия алпабыытын бастакы икки буукубаларыттан үөскээбитэ.
Алпабыыт кылгас историята.
Алпабыыттар тиһиктэрэ уонна ханнык тылларга туттулларын холобурдара:
Сиэп төлөппүөнэ. Сиэп төлөппүөнэ (өссө мобильнай телефон, сотовай телефон диэн ааттанар) — диэн кыра радио нөҥүө үлэлиир төлөпүөн.
Сиэп төлөппүөнүнэн ыраахха дылы провода суох эрийиэххэ сөп. Чугас турар базовай станция (сота) нөҥүө телефон ситимигэр холбонон үлэлиир. Мобильнай телефон буолан сотаттан наһаа ыраттаҕына атын сотаҕа сигнал ыытан ол сотаҕа холбонор. Киһи сотаттан сотаҕа уларыта сылдьан кэпсэтиэн сөп, уонна сота уларыйарын киһи билбэккэ хаалан.
Сиэп төлөппүөнэ тарҕаммытын кэннэ сыаната чэпчээн киһи барыта атыылаһар кыахтаммыта.
Сорох телефоннар «смартфон» диэн аттаналлар. Куолаһынан кэпсэтии таһынан атын функциялардаахтар:
Лиитэрэ. Лиитэрэ диэн метрическай кэриҥ мээрэйэ. 
Биир лиитэрэ диэн дециметр кубик кэриҥэ буолар. Ол кубик размера 10 х 10 х 10 сантиметр буолар. Биир лиитэрэ уу массата оруобуна биир килограмм буолар. Бу результаттары 1795 сыллахха киллэрбиттэр, онно биир граммы биир кубическай сантиметр муус ыйааһына буолар..
Лиитэрэ символа л.
Метрическай система ыйааһына буолан баран кэриҥҥэ СИ систематыгар кубическай метр туттуллар. Ол гынан баран, син биир туттуохха сөп, ол иһин олоххо киэҥник тарҕаммыт.