mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Бүөтүр Попов. Бүөтүр Попов - баай Поповтартан күүстээхтэрэ. Нэһилиэгэр кинээстээбит, Манчаарыттан сэрэнэн харабыл вышкалаах ампаар туттубут киһи. Хамначчыта Ичээлиин холоһор эбит. Биирдэ ууга түһэн өлбүт тыйы ампаар үрдүгэр быраҕа оонньообуттар. Ампаар чарапчыта мэһэйдээн эрэ тириэрдибэтэх. Сибиэһэй симиллибит баҕаналары атынан сүүрдэн иһэн ытыһын кырыытынан охсоро үһү. Онно аппайбыт остоолболору иккистээн симтэрэр эбит. Кырдьар сааһыгар бөкчөгөр буолбут, оҕото суох.
Татаев Хабарылла. Хабырылла Татаев — Бүтэйдээх нэһилиэгэр күүстээҕинэн, отоһугунан, оһохчутунан биллибит киһи. Кыра гынан баран сүрдээх халыҥ киппэ киһи эбит. 
6 буут бурдугу, эти тулуппата үһү. Кыыһырдаҕына хайдахтаах да оҕуһу сутуругунан ойоҕоско анньан өлөрөн кэбиһэр. Баайдара Поповтар кыһамматтар эбит. Ыһыахтарга, урууларга күрэстэһиннэрэр киһилэрэ.
Сыҥаан. Сыгаан - асаһынан кэпсэлгэ киирбит Бүтэйдээх киһитэ.
Улуу баайдар Поповтар аатырар урууларыгар аһастаахтар күрэстэригэр икки кыайыылаах киһи уос номоҕо буолан билиҥҥэ дылы кэпсэнэн кэлбиттэр. 
"Ойбон арыы" диэн ааттаан ууллубуг арыыны иһэрдэллэр эбит. Биир урууга Сыгаан 1 боппууда (8 киилэ) арыыны иһэн баран астыммакка эбии көрдөөбүтүн ытык кырдьаҕастар боппуттар. 
Иккис урууга Үөһэ Алтан Боодой диэн киһитэ 9 мээрэй арыыны иһэн баран онуһун көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэр.
Мачайап. Мачайап диэн Бүтэйдээх нэһилиэгин сүүһүнэн алаастарыттан биирдэстэригэр олорбут күүстээх уонна аһастаах киһи. 
Оҕуһа кыайбатаҕына сыарҕатын бэйэтэ соһор идэлээх эбит. Ыалыгар ыалдьытгыы киирэн баран эмээхсин остуол тардан тэлбэҥниэр диэри сымыыт арыыны мэлитэн иккистээн уурдарара үһү.
Бырааттыы Чооруоһаптар. Сэмэн уонна Куома Чоруоһаптар — ини-биилэр, Бүтэйдээх нэһилиэгин муҥутуур күүстээхтэрэ.
Куома (Фома) эдэригэр мэҥэ таастары көтөҕүүгэ боруобаланар эбит. 25-30 бууту тобугар үөһэ көтөҕөр кыахтаах киһи. Куома өтөҕүттэн Көтөгөйгө баран илимнээн кэлэр эбит. Ол тухары мас тыытын сүгэн барар, кэлэригэр балык кутан баран эмиэ сүгэн кэлэр эбит. Сэмэн туһунан М. С. Шишигин суруйбута.
Чойдоон Уйбаан. Уйбаан Сиидэрэп-Чойдоон Уйбаан - Куоллара эҥээргэ күүстээҕинэн биллибит киһи.
Кэпсииллэринэн, биир баайдыын мөккүспүттэр муустаах чаанньык оргуйуор диэри кыстык маспын кэрдиэм диэн. Кыайардыы кэрдибит уонна сүгэтин бырахпыта хаары уулларбыта үһү. Уола Хонооһой Сиидэрэп-Моркутуоп эмиэ күүстээх киһи. Таҥара дьиэтигэр куучардыы сылдьан боруода аттары илин атахтарыттан үөһэ анньа оонньуур эбит. Сааһыран баран дьиэ туттарыгар маһын соҕотоҕун сүөкээбитэ кэпсэнэр. Бу аймахха күүстээх удьуору утумнаабыттар тустууга спорт маастара Василий Сидоров, хапсаҕайга спорт маастара Семен Сидоров, ыарахан ыйааһыҥҥа тустууга маастарга кандидат Сергей Попов, спорт маастара Аполлон Попов.
Мылаадьын (Скрябин Савва). Сааба Скрябин-Мылаадьын - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр күүстээҕинэн биллибит, үйэлэр кирбиилэригэр олорон ааспыт киһи.
XX үйэ 20-с сылларыгар Гражданскай сэрии саҕана саха бастаанньаһыттарыгар кыттыһа сылдьыбыт, кыһыллары кытта сэриигэ Аммаҕа өлбүт. Уулуссаҥҥа олорбут, атаҕын хотуурга дэҥнээн доҕолоҥ да буоллар күүстээх киһи эбит. Күһүҥҥү муҥхаҕа инчэҕэй ньырыыны тутум-тутум тосту тутан эпчиргэлэнэр идэлээх эбит. Саһыл Сыһыыга сылдьыбыт Баһылай Сиидэрэп-Бачаачай атаҕар кыанар киһи эбит. Кыһыллар эккирэппиттэригэр талаҕы үрдүнэн ойуолаан суолун муннаран кэбиспит.
Беляев Прокопий Батай уола. Беляев Прокопий (Батай уола) - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр олоро сылдьыбыт күүстээх киһи. Батай уола Борокуоппай халыҥ, үскэн улахан киһи эбит. 
250–300 кг нуучча буочукатын хайа баҕарар сиигиттэн тутан тэлиэгэтигэр уурара үһү. Кини аймаҕа Таҥаах Лэгэнтэй (Беляев) аһары күүстээх буолан бэргээтэҕинэ ким да кыайан туппат эбит. Ис ыга симиллибит мас уһааттарын тииһинэн көтөҕөн хаамар идэлээх эбит. Уола Ефим Беляев куорат Күөх хонуутун аатырбыт тустууларын кыттыылааҕа, кыайыылааҕа.
Гаврилов Кузьма. Кузьма Гаврилов - Бүтэйдээх нэһилиэгин киһитэ, олох оҕо эрдэҕиттэн спордунан, физкультуранан дьарыктаммыт кыахтааҕынан биллибит киһи, Саха сиригэр бастакы спортплощадканы туппут киһинэн биллэр. 
2 илиитигэр 2 бууттаах 2-лии гиряны өрө анньара. Гиряны ыраах быраҕыыга дьарыктаммыт. Үчүгэйдик харбыыра. Хоптолооҕу, Орто эбэни, Юмшанов, Үрүҥ күөллэри, Хатыыстыыр боротуоканы холкутук туоруура үһү.
Саахыматынан, дуобатынан, биллиардынан дьарыктаммыта. Москубаҕа олорон саахымакка улахан күрэхтэһиилэргэ кыттыбыт. Эдэригэр хапсаҕайга дойдутугар үчүгэйдик тустар эбит. Кууска уола Ларионов эрэ тэҥҥэ киирсэрэ диэн ахтыллар. К.О. Гаврилов 1912 с. Бүтэйдээх оскуолатыгар Саха сиригэр бастакы спортплощадканы бэйэтэ былааннаан, бэйэтэ уһанан тутан биэрбит.
Дьалай. Дьөгүөр Тарабукин-Дьалай - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕиттэн төрүттээх киһи, Өрөбөлүүссүйэ иннинэ куоракка хаарты дьиэтин тутан олорбута. 
Охсуһуулаах буолан бэрээдэги бэйэтэ көрөрө эбитэ үһү. Уола Көстөкүүн Тарабукин (Аабычай) улаханынан, күүстээҕинэн биллибит. Аньыыһын Сиидэрэп куоракка олорор эдьиийигэр дьиэлэнэн курууска эҥин үлэлииригэр куруук нууччалардыын охсуһар идэлээх эбит. Үчүгэйдик охсуспут сылыгар үлэм таһаарыылаах буолара диир эбит. Кэлин улаханнык кырбанан бөкчөгөр буолбут.
Саһаан Баһылай. Василий Петрович Скрябин — Саһаан Баһылай (1896—1970) Мэҥэ Хаҥаласка күүстээҕинэн биллибит киһи. Алтаҥҥа олорон өлбүтэ.
Көбүс-көнө уҥуохтаах, иһэ- үөһэ суох биир тэҥ толору киэптээх-таһаалаах, 194—196 см үрдүктээх, центнертэн лаппа ордук ыйааһыннаах, дьэ кырдьык, киһи хараҕа туолар саха саарына этэ. Ырыаһыт Ольга Ивановна-Сидоркевич аҕатынаан биллээхтиилэр иккиэн Чурапчы Хайахсытыгар Тэлбэрэх алааска олохтоох, кэпсээҥҥэ киирбит алта кэрэ кыргыттардаах Атыыһыт Арамаан-Роман Трофимов күтүөттэрэ.
Бөтүрээ Иванов кэргэнэ Биэрэ олус ырыаһыт дьахтар эбитэ үһү. Ольга Петровна арааһа ийэтин удьуордаатаҕа. Аны кини эбэтэ Боккуойа Сарбынньаҕынан, Хассыганынан, Сатаҕай саһылын фермата турбут сиринэн ууһаан-тэнийэн олорбут Скрябиннар балтылара этэ. Бу бырааттыы Скрябиннар-Хоруо Сэмэн, Маччыаха Баһылай, Саттаах Бүөтүр — балтыларыгар Боккуойаҕа Соморсун Арыылааҕар киирэн чугаһынан тэҥнээҕэ суох муннуктуу охсуулаах сүүнэдьиэ тутан биэрбиггэр. Ону гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар уоттаан кэбиспиттэрин, иккистээн киирэн аны уу сахалыы дьикти үчүгэй ала балаҕан туппуттар.
Бырааттыылартан сэниэлээхтэрэ бэйэтэ миэлиҥсэлээх Маччыаха Баһылай этэ. Саһаан Баһылай кини быраатын Петр Игнатьевич Скрябин-Саттаах Бүөтүр (1877—1950) уола. Олоҕо Сатаҕай урукку саһылын ферматын онно.
Үлэ, сэрии ветерана К. А. Яковлев ахтыыларыттан.
Маччыаха Баһылай. Маччыаха Баһылай, Василий Игнатьевич Скрябин - Мэҥэ Хаҥаласка күүстээхтэринэн биллибит үс ини-биилэртэн биирдэстэрэ. Сэниэлээх бэйэтэ миэлиҥсэлээх киһи эбит. Балтылара Боккуойа - биллиилээх ырыаһыт Ольга Петровна Иванова-Сидоркевич эбэтэ.
Бу бырааттыы Скрябиннар - Хоруо Сэмэн, Маччыаха Баһылай, Саттаах Бүөтүр — балтыларыгар Боккуойаҕа Соморсун Арыылааҕар киирэн чугаһынан тэҥнээҕэ суох муннуктуу охсуулаах сүүнэдьиэ тутан биэрбиттэр. Ону гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар уоттаан кэбиспиттэрин, иккистээн киирэн аны уу сахалыы дьикти үчүгэй ала балаҕан туппуттар.
Саттаах Бүөтүр. Петр Игнатьевич Скрябин - Саттаах Бүөтүр (1877-1950) - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕин киһитэ.
Сарбынньаҕынан, Хассыганынан, Сатаҕай саһылын фермата турбут сиринэн ууһаан-тэнийэн олорбут Скрябиннартан биирдэстэрэ. Боккуойа балтылара этэ. Бу бырааттыы Скрябиннар - Хоруо Сэмэн, Маччыаха Баһылай, Саттаах Бүөтүр — балтыларыгар Боккуойаҕа Соморсун Арыылааҕар киирэн чугаһынан тэҥнээҕэ суох муннуктуу охсуулаах сүүнэдьиэ тутан биэрбиггэр. Ону гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар уоттаан кэбиспиттэрин, иккистээн киирэн аны уу сахалыы дьикти үчүгэй ала балаҕан туппуттар.
Үлэ, сэрии ветерана К.А.Яковлев ахтыыларыттан.
Скрябин Сольскай Васильевич. Скрябин Сольскай Васильевич — сибээс бэтэрээнэ, Саһаан Баһылай уола.
1934 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр төрөөбүт. Дьонноро Сатаҕайга 1935 сыллаахха көспүттэр. 
Ытык кырдьаҕастарбыт ахтыыларыттан. Үлэ, сэрии ветерана К. А. Яковлев.
Чабыкин Степан Прокопьевич. Степан Прокопьевич Чабыкин (1923 с.т.) - сэриигэ контрразведкаҕа сулууспалаабыт старшина, Бүтэйдээх Чабыкиннарыттан төрүттээх. Сэрии кэнниттэн Германияҕа офицердар дьиэлэрин салайбыт. Сэрииттэн таайдарыгар Хонооһой Наһаараптаахха Бугэйдээххэ кэлбит. Меланья Соловьеваны кэргэн ылан 2 уолламмытгара. Сэрии •перана маҕаһыыҥҥа, совхозка завхоһунан, кыладыапсыгынан үлэлээбитэ. 1971 с. өлбүтэ.
Аҕас. Аҕас — эдьиий, бииргэ төрөөбүттэртэн аҕа саастаах кыыс. Бу тыл чопчу суолтата, эдьиий диэн тыл бииргэ эрэ төрөөбүттэргэ туттуллубат, аҕа саастаах дьахтар аймаҕы барытын эдьиий диэххэ сөп.
Аймах. Аймах — хаан уруунан, ыал-күүс буолуунан — биир уопсай бэлиэнэн чугасыһан-ханыылаһан түмсүү.
Аньыы. Аньыы — таҥараҕа буруйу оҥоруу, сиэртэн туораан куһаҕаннык быһыыланыы.
Родионов Константин Константинович. Сабырык (Родионов Константин Константинович) — Мэҥэ-Хаҥалас биллиилээх кыраайы үөрэтээччитэ, Бүтэйдээх нэһилиэгин туһунан кинигэ ааптара, устуорук учуутал.
Олоҕун олуктара.
1960 сыллаахха Чурапчы улууһун Хайахсытыгар төрөөбүтэ. Бүтэйдээх орто оскуолатын 1977 сыллаахха, СГУ историческай факультетын 1982 сыллаахха бүтэрбитэ. Оскуолаҕа устуоруйа учууталынан үлэлээбитэ. Билигин Мэҥэ-Хаҥалас Бүтэйдээҕэр духуобунас түмэлин комплексын үлэһитэ. 
Сэттэ кинигэ ааптара.
Байаҕантай улууһа. Баайаҕантай улууһа. Билиҥҥи Уус-Алдан, Таатта, Томпо уонна Өймөкөөн улуустар территорияларыгар үөскүү сылдьыбыт улуус. 1930 сыллааҕы оройуоннааһын түмүгэр сирэ ити ааттаммыт улуустарга ыһыллар.
Боотур Уус улууһа. Боотур Уус улууһа эбэтэр Боотуруус улууһа () - Саха уобалаһыгар баар буола сылдьыбыт бөдөҥ саха улууһа, Дьокуускай уокуругар киирэрэ. XIX үйэҕэ бу улуус 31 нэһилиэктээх этэ. Аан маҥнай Амма уонна Таатта улуустар арахсыбыттара, ол түмүгэр 15 нэһилиэк хаалбыта. Билигин Чурапчы улууһа диэн аатырар.
Саха уобалаһын управлениетын 716 нүөмэрдээх 1912 сыл ахсынньы 8 күнүнээҕи (саҥа ааҕыыннан ахсынньы 21) уурааҕынан 1913 сыл тохсунньу 1 күнүттэн (саҥа ааҕыынан тохсунньу 14 күнүгэр) — Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: Боотуруус уонна Таатта. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна Күнээйи, барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313.
Боотуруускай улуус кулубалара:
&lt;poem&gt;
1. Кирен Маврин - 1778-1781
2. Степан Бигэков (Мочоот) - 1781-1785
3. Иван Старостин (Кынчыытап) - 1785-1793
4. Кузьма Софронов - 1793-1796
5. Монкурдах Балунов - 1796-1800
6. Тэппэйиин Абрамов - 1800-1803
7. Василий Толстяков - 1803-1805
8. Кузьма Захаров (Тыкаарай)-1805-1812
9. Платон Башарин - 1812-1816
10. Василий Дьячковский - 1816-1818
11. Григорий Старостин - 1818-1831
12. Яков Попов (Мосунка) - 1831-1834
13. Александр Попов (Быыччык)- 1834-1838
14. Дмитрий Башарин - 1838-1841
15. Василий Попов (Быччайар) - 1841-1845
16. Василий Ефимов - 1845-1858
17. Диодор Ефимов (Доодор) - 1858-1862
18. Яков Седалищев (Хооптоор) - 1862-1865 
19. Доодор кулуба (2 болдьох) - 1865-1867
20. Алексей Попов (Өксөөтөп) - 1868-1871
21. Егор Оросин (Оруоhун) - 1871-1874
22. Дмитрий Попов - 1874-1876
23. Гурий Попов (Куурэй) - 1876-1882
24. Павел Протодьяконов - 1882-1891
25. Иван Оросин (Оруоhун) - 1891-1895
26. Егор Николаев (Улахан Егор) - 1895-1900
27. Егор Николаев (Кыра Егор) - 1900-1902
28. Василий Попов I (Бочуута) - 1902-1905
29. Иларион Оросин - 1905-1907
30. Федор Новиков (Нойукуоп) - 1907-1910
31. Никита Куприянов - 1910-1912
32. Михаил Шеломов(Солуомап) - 1912-1916
33. Дмитрий Сивцев - 1916-1918&lt;/poem&gt;
Сирасе Нобу. Сирасе Нобу (, 1861—1946) — Дьоппуон чинчийээччитэ, Соҕуруу Полюска Р. Амундсены уонна Р. Скотту кытта биир кэмҥэ кэлэн ааспыт. Төһө да, наука өттүнэн, кыра суолталааҕын иһин Дьоппуон дойдутугар биир кэмҥэ улаханнык биллэ сылдьыбыт уонна олохтоох дьон сүргэтин көтөхпүт киһинэн ааҕыллар.
Соҕуруу полюска бастакы экспедициятын 1910 с. сэтинньи ый бүтүүтүгэр холонон көрбүт. Ол сырыыга «Каинан Мару» () диэн шхунанан Антарктидаҕа чугаһаабыт, ол гынан баран халлаан туруга мөлтөөн материкка кыайан түспэтэхтэр.
Иккис холонуута быдан ордуктук ааспыт, 1911 с. сэтинньи 19 туруммут уонна ахсынньы 21 күнүгэр полярнай эргиири ааспыт, өссө икки нэдиэлэнэн Антарктида кытылыгар кэлбит. Китовай хомоҕо тиийбитигэр Амундсен «Фрам» диэн ааттаах хараабылын көрсүбүттэр. 
1912 с. тохсунньу 20 күнүгэр Сирасе Нобу, Терутаро Такеда уонна икки айн ыт көлүүрдьүттэрин кытта соҕуруу полюс диэки туһаайбытынан төһө кыалларынан ыраах бара сатаабыттар. Тохсунньу 28 күнүгэр кытылтан 250 км тэйэн баран төннүбүттэр. Муҥуутаан 80˚ соҕуруу устугар тиийбиттэр эбит. Чинчийээччилэр Дьоппуон былааҕын туруорбуттар уонна тимир баанка иһигэр бэйэлэрин ааттарын суруйан көмпүттэр. Олунньу 3 күнүгэр Антарктидаттан төннүбүттэр. 1912 с. бэс ыйыгар дойдуларыгар тиийбиттэр.
Бороҕон улууһа. Бороҕон улууһа. Билиҥҥи Уус-Алдан улууһун сорҕото. 1926 сыллаахха 14 нэһилиэктээх этэ:
Икки Хоро, икки Лөгөй, Курбуһах, Өлтөх, Бэрт Ууһа, Бороҕон, Суотту, Бээрийэ, Мүрү.
Илин Хаҥалас улууһа. Илин Хаҥалас улууһа. Билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун соҕуруу өттө, ону таһынан билиҥҥи Хаҥалас улууһун Хачыкаат, Бастакы уонна Иккис Дьөппөн нэһлиэктэр киирэр этилэр.
Дүпсүн улууһа. Дүпсүн улууһа. Билиҥҥи Уус-Алдан улууһун хоту өттүгэр баар этэ. Бүөтүр Бекетов докумуонугар 1633 сыллаахха ахтыллыбыт.
Устуоруйата.
Сыаркап приходун оскуолата 1890 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр (аныгы халандаарынан олунньу 13) аһыллыбыт.
Испаннар. Испаннар (), биир элбэх ахсааннаах омук, улуу омуктартан биирдэстэрэ, сыалай 3 континент сүрүн олохтоохторо (Хоту Америка 28%, Латыын Америка 89%, Евразия 8%) уонна 46 судаарыстыба сүрүн омуга. Уопсай ахсааннара - 300 мөллүйүөнтэн 600 мөллүйүөннэ дылы (ассимиляция барбыт омуктары аахтахха). Испанияттан төрүттээх омук, онтон Испанияттан атын дойдуларга уонна континеннарга олохсуйа баран атын омуктары үөскэппит омук буолар. Саҥарар тыллара - Испан тыла, аан дойдуга биир тарҕаммыт тыл, уопсайа 800 мөл киһи саҥарар, ол эбэтэр английскай уонна кытай тылын кэнниттэн 3 миэстэни ылар тыл.
Португаллар. Португаллар (), Португалия сүрүн уонна төрүт омуга, уопсай ахсааннара 28 мөл курдук, олортон Португалияҕа (10 мөл), Бразилиаҕа (6 мөл), АХШ (3 мөл) олорор. Португаллар оҕолоро Бразилианнар буолаллар. Саҥарар тыллара - Португаал тыла (Бразилианнар уонна Португаллар төрүт тыллара)
Саха тылын диалектара. Саха тылын диалектара, Саха тыла үс салааҕа хайдар: Илиҥҥи саха тыла, Арҕааҥҥы саха тыла уонна долгаан тыла. 
Илиҥҥи саха тыла.
Илиҥҥи саха тыла илиҥҥи Саха Сирин улуустарыгар тарҕаммыт, Өлүөнэ өрүс илиҥҥи биэрэгиттэн саҕалаан. Саҥарааччылар ахсааннара - 270 тыһ курдук
Арҕааҥҥы саха тыла.
Өлүөнэ өрүс арҕаа биэрэгиттэн саҕалаан тарҕаммыт. Уопсай саҥарааччылар ахсааннара 220 тыһ курдук. 
Долгаан тыла.
Саха тылын саамай ураты диалега, туспа тыл курдук буолар
Уопсай.
Илиҥҥи саха тыла уонна Арҕааҥҥы саха тыла уратыта суоҕун кэриэтэ, ол эрэн Арҕааҥҥы саха тылыгар "ыллаан" саҥарааһын баар, ол иһин Арҕааҥҥы улуус олохтоохторо Илиҥҥи улуус дьоннорун "гуруубайдык" саҥараллар диэн санараллар.
Марха улууһа. Марха улууһа. 1824 сыллаахха олохтооохтор туруорсууларынан туспа Марха улууһа тэриллибитэ. Сүрүннээн Марха өрүс устун сытар нэһилиэктэр киирбиттэрэ. Ону таһынан тоҥустар Солоҕоон, Үгүлээт уустара эмиэ киирэллэрэ.
1915 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр Марха улууһун икки улууска араарбыттар: Ньурба уонна Марха.
Мастаах улууһа. Мастаах улууһа — Саха сиригэр Бүлүү өрүс тардыытынан баар буола сылдьыбыт улуус. 1929 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр тахсыбыт ЦИК уурааҕынан Бүлүү уокуругун улуустарын бөдөҥсүтэргэ Бүлүү улууһугар холбоммута. 
Билигин сирдэрэ Бүлүү улуугар киирэллэр, нэһилиэктэрэ Бүлүү улууһун хотугу өттүгэр бааллар.
1927 сыллааҕы биэрэпис дааннайыгар маннык нэһилиэктэрдээх диэн суруллубут:
Арассыыйа узбектара. Арассыыйа узбектара (Узбеки России), узбектар Узбекистан сириттэн Арассыыйаҕа көһөн кэлиилэр уонна олор оҕолоро. Билиҥҥи туругунан 3 мөллүйүөн Узбек Арассыыйа паспортаах, өссө 3 мөл Узбек нелегал эбэтэр временнай һастарбайтер буолан сылдьар.
Томмот улууһа. Томмот улууһа. Билиҥҥи Алдан уонна Өлүөхүмэ улуустар ткрриторияларыгар баара. Биэс нэһилиэктээх этэ: Токко, Киндигир, Бэллэт, Буйаҕа, Нурмаҕан. Ону таһынан улуус киинэ Томмот куорат.
Элгэс улууһа. Элгэс улууһа. Билиҥҥи Абый уонна Муома улуустар биир Элгэс улууһа этилэр. 1830 сыллаахха диэри киинэ Зашиверскай куорат этэ.
Арассыыйа кыргызстара. Арассыыйа кыргызстара, Арассыыйа биир улахан омуга, Кыргызстан сириттэн көһөн кэлиилэр. Уопсай ахсааннара 38 тыһ курдук.
Төмтөөн улууһа. Төмтөөн улууһа. Билиҥҥи Нүөрүҥгүрү улууһун оннугар баара. 1933 сыллаахха олохтоохтор ахсааннара 4,4 тыһ. киһи этэ. Киинэ Нагорнай бөһүөлэк.
Учур улууһа. Учур улууһа. Билиҥҥи Алдан улууһун илин өттүгэр Учур өрүс тардыытыгар баара. 1933 сыллаахха олохтоохторун ахсаннара 1,3 тыһ. киһи этэ. Киинэ Чагда сэлиэнньэ этэ.
Үөдүгэй улууһа. Үөдүгэй улууһа. Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү хотугу өттө уонна Бүлүү улууһун сорох нэһилиэктэрэ киирэр этилэр. 
1926 сыллааҕы биэрэпискэ маннык нэһилиэктэр ыйыллыбыттар:
Amazon. Amazon - АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга биир динамично сайда турар тэрилтэ, улахан элбэх профильга үлэлиир конгломерат. Конгломерат бизнес империата элбэх атыы эргиэн, һобуоттан уонна мультимедия, IT уонна роботизация, AI эйгэтигэр үлэлиир. 
Салалтата - Сиэтл.
Бизнес процестара 63 омук сиригэр үлэлиир, олортон 18 омук сиригэр монополис курдук. 
2023 сылтан ыла конгломерат бизнес империатын капитализациата - 2 триллион доллартан таһаарбыта (тэҥнээтэххэ Арассыыйа сыллааҕы барыһа 2 триллион доллар). 
Amazon конгломератка киирэр бизнестэр.
Уонна да атыттар, уопсайа 70 туспа тэрилтэлэр, Amazon бизнес эйгэҕэ үлэлиир.
Lenta.ru. Lenta.ru — Россия сонуннарын интернет- изданиялартан биирдэстэрэ. 1999 сыллахха Антон Носик уонна Фонд Эффективной Политики холбоһон арыйбыттара. Аан дойду уонна Россия сонуннарын тохтоло суох сырдатар.
Официал аата - "электронное периодическое издание «Лента.ру» интернет-газета (LENTA.RU)". 
Lenta.ru Россия бэчээтин, телерадиовещаниятын уонна маассабай коммуникацияларын минестерствотыгар электронной периодический издание быһыытынан 2001 сыл олунньу 23 сылыгар№ 77-4400 регистрацияламмыт.
Билигин Rambler Media Group бас билэн олорор.
IPad. iPad "«айпэ́д»' диэн ааҕыллар" — Apple хампаанньа таһарар интернет-планшета.2010 сыл тохсунньу 27 күнүгэр хампаанньа тойоно Стив Джобс көрдөрбүтэ. Атыыга ол сыл муус устар 3 күнүгэр тахсыбыта. Россияҕа атыыга 2010 сыл сэтинньи 9гар атыыга барбыта. 2011 сыл кулун тутар 2 күнүгэр иккис көлүөнэтэ - [[iPad 2]], тупсарыллыбыт характеристикалаах көрдөрүллүбүтэ.
Персональнай комьютертан принципиально атын буолар уонна классическай интернет-планшет буолар. Сорок аналитиктар интернет-планшеттары персональнай компьютер аныгыскы эпохатыгар атыыллар уонна персональнай компьютертан быдан боростуой уонна өйдөнүмтүө буолар диэн толкуйдууллар..
Apple iPad 2 презентациятыгар Стив Джобс маннык диэн эппитэ: «… Технологиялар гуманитарнай наукалартан арахсыбат — бу быһаарыы "посткомпьютернай эпоха" устройстваларыгар өссө кыдрдьык буолар. Конкуреннар персональнай компьютер саҥа моделларыгар оптимальнай баланс көрдүү сылдьаллар. Ол суол Apple суола буолбатах. Дьиҥэр кэскил быдан боростуой уонна өйдөнүмтүө "посткомпьютернай эпоха устройстваларыгар" баар. ».
Быһаарыылар.
[[Категория:Apple]]
Гейша.  ол эбэтэр Дьоппуон традиционнай дьахтар аралдьытааччы. Дьоппуон араас искусстволарыгар, ол курдук - музыкаҕа, үҥкүүгэ уонна поэзиятыгар сатабыллаах буолуохтаах. Сорох дьон гейшалар проституткалар диэн толкуйдууллар, дьиҥэр оннук буолбатах. Гейша диэн тыл икки тылтан тахсар : ("гей') диэн "искусство" уонна 者 ("ша") "оҥорор киһи" ол эбэтэр "үлэлиир киһи". Гейшалар олус ытыктабыллаах уонна буоларга олус ыарахан.
Чаабый. Чаабый — Чурапчы Мугудайын сиригэр баар алаас. Быhа холоон Мугудайтан 16 км. хотугулуу-илин, Төлөйтөн 6 км. ар5аа. Үс куоллээх, икки кырата быдан үөҺэ тураллар, алларааҥҥыта тураҥнаах. Алаас уопсайынан аллараа ба5айы турар.
Кунайаан. Кунайаан — Чурапчы Мугудайыгар баар кылгас үрэх-алаас. Мугудайтан арҕаа диэки 12 км. 2 күөллээх, 2 өтөхтөөх.
Дьуодьалы. Дьуодьалы — Чурапчы Мугудайыгар баар алаас. Улахан соҕус күөллээх. Уруккута ферма баар буола сылдьыбыт.
Букуба. Букуба — Чурапчы Мугудайын алааhа. Сылаҥ диэки өртүгэр баар. Элбэх өтөхтөөх, былыргыта улахан хотонноох.
Юсуф Акчурин. Юсуф Хасанович Акчурин ("Юсуф Акчура", ) (Ульяновск куоракка, 1876 сыл ахсынньы 2 күнэ – 1935 c. Кулун тутар 11 күнэ Истанбул куорат) – татаар суруйааччыта, суруналыыс, историк, политическай үлэһит, түркчүлүк (пантюркизм) идеолога.
Ульяновск (уруккута Симбирск) куоракка, баай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата – Хасан Бей, суконнай фабрика тойоно, ийэтэ - Камар Бану Биби Ханым. 2 сааһыгар, аҕата өлбүтүгэр, ийэтэ уолун кытта Истанбул куоракка көһөн барбыта. Оскуоланы Истанбулга бүтэрэр. 1895 сыллаахха "Harbiye mektebi" диэн военнай училищега үөрэнэ киирбитэ. Училещины бүтэрэн баран, офицердары бэлэмниир курстарга үөрэнэ киирэр. Ол эрээри, султан Абдул-Гамид II-с утары заговор тэрийбитин иһин, 83 киһини кытта ссылкаҕа Триполитанияҕа үүрүллэр.
1899 сыллаахха ссылкаттан Францияҕа күрүүр.
Парижка сыллар.
Парижка Политехническай наука оскуолатыгар үөрэнэр. Бу сылдьан, пантюркизм идеятыгар кэлэр. Улахан оруолу оонньообута буолуо доҕоро Шерафэттин Маҕмуми – младотюрк, турецкай эмигрант. Үөрэҕин ""Osmanlı Devleti Kurumlarının tarihi Üstüne Bir Deneme" диэн дипломнай үлэтинэн бүтэрэр.
Казань куоракка сыллар.
1903 с. Россияҕа төннөр, Казань'ҥа олорор. "Мухаммадия" диэн медресе'ҕа историяны, географияны уонна литератураны үөрэтэр, "Казан мухбире" ("Казанский вестник") хаһыат редакторынан үлэлиир, "Иттифак аль – Муслимин" либерально-демократическая партия тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ буолар. 
1904 с. саамай биллиилээх үлэтин суруйар – "Политика үс көрүҥэ" (тур. Üç Tarzı Siyaset), онтукайа египет "Тюрк" диэн сурунаалыгар бэчээттэнэр.
Турцияҕа олоҕо.
Турцияҕа буолбут младотюроктар революцияларын кэнниттэн, 1908 с. төттөрү Истанбулга төннөр. 
Истанбуллааҕы государственнай академияҕа историяны үөрэтэр, Türk yurdu (Түүр дьиэтэ) сурунаалы таһаарар. Кини ыстатыйалара татаар "Вакыт" хаһыатыгар уонна "Шура"" сурунаалга тахсаллар. Россияҕа олорор түүр омуктары көмүскүүр үлэтин саҕалыыр. Европаны кэрийэ сылдьан лекциялары ааҕар. Бу сылдьан, 1919 с. хаайыыга түбэһэр, ол эрээри 1920 с. Турцияҕа этэҥҥэ төннөн кэлэр.
1920-с с. Мустафа Кемаль кэмигэр, культуура уонна политика сүбэлээччитэ буолар. 1931 с. Юсуф Акчурин салалтатынан Турецкай историческай обществоны тэрийэр. 1933 с. реформа кэнниттэн университетка политическай история туһунан лекциялары ааҕар, университет профессорынан үлэлиир. Турецкай меджлис (парламент) депутатынан талыллар.
1935 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Карс к. Сүрэҕэ тохтоон өлөр. Эдирнекапы кладбищега (Истанбул к., Турция) көмүллэн сытар.
Кэм иннинээҕи сир. Кэм иннинээҕи сир (), АХШ, Англия уонна Дьоппуон тэҥҥэ оҥорбут мультига, 1988 сыллаах. Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха биирдэ кэлбитэ, Саха Сиригэр 1999 сыллаахха биирдэ. VHS нөҥүө Саха Сиригэр тарҕаммыта.
Сүжет.
о пмрпиотьлтроп рррпппп
Персонажтар.
уонна да атыттан, уопсайа 87 герой баар
Terra Nova. Терра Нова (, ) диэн АХШ телевидениетыгар көстөр сериал (2011).
Пепеляев Виктор Николаевич. Пепеляев Виктор Николаевич — (1885, тохсунньу 8 —1920, олунньу 7) областник, Государственнай Дума дьокутаата, Колчак бырабыыталыстыбатыгар Миниистирдэр Сэбиэттэрин Бэрэстээтэлэ. Үрүҥ генерала Анатолий Пепеляев бииргэ төрөөбүтэ.
Виктор Николаевич Пепеляев 1885 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр (урукку истиилинэн 1884 сыл ахсынньы 27 күнүгэр) Томскай губерния Нарыымыгар дворянин, генерал-лейтенант уонна атыыһыт кыыһын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Гимназияҕа үлэлиир сылларыгар үөрэнээччилэр таптыыр учууталлара эбит. Ол саҕана нуучча уонна Сибиир устуоруйатынан үлүһүйэр эбит. 
1912 сыллаахха бастаан выборщигынан онтон алтынньы 20 күнүгэр Томскай губернияттан кадеттар партияларыттан Госдума дьокутаатынан талыллыбыт. Бастакы Учредительнэй сийиэскэ сибиир тас урдустарыгар (инородцы) ол иһигэр сахаларга төрөөбүт тылларынан үөрэтэр босхо начаалынай оскуола арыйар туһунан тыл эппит. Бу кэннэ нуучча националистара кинини абааһы көрөр буолбуттар.