mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кычкин Иннокентий Семенович. Кычкин Иннокентий Семенович — Саха АССР гражданскай авиациятын сирдээҕи сулууспаларын 21 сыл салайбыт киһи, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии кэмигэр хорсунун иһин икки Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.
1920 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүт. 1940 сыллаахха Булгунньахтаах (Хаҥалас улууһа) толорута суох орто оскуолатыгар ананан, история, байыаннай дьыала учууталларынан үлэлээбит.
Аармыйаҕа институту бүтэрэн баран, Булгунньахтаахха учууталлыы сылдьан, 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Ол сыл атырдьах ыйыттан Волховскай, 1944 сылтан — Ленинградскай фроннарга сэриилэспит. Разведчик-снайпер. 
Сэрии кэнниттэн Ленинградтааҕы үрдүкү авиационнай училищены бүтэрбит. Воронежка ССКП обкуомугар үлэлээбит, онтон дойдутугар төннөн ЯУГА политработнигынан анаммыт. Дьокуускай аэропордун начаалынньыга буола сылдьыбыт. 1960 сыллаахтан Саха Сирин гражданскай авиациятын салалтатын начальнигын солбуйааччытынан биэнсийэҕэ тахсыар диэри 21 сыл үлэлээбит. 
Кытаанах хараактырдаах этэ, карьератын "көмөн" кэбиһиэх быһаарыылары ыларыттан толлубата диэн кэпсииллэр. 80-с сс. саҕаланыыларыгар 6 этээстээх управление дьиэтин учебно-тренировочнай этэрээт дьиэтэ диэн ааттаан туттарбыт. Төрдүс этээһин тута сырыттахтарына сойуус министиэристибэтэ ону билэн айдаан бөҕө тахсыбыт, тутууну тохтоппуттар. Ол эрээри Кычкин бу уустук балаһыанньаттан тахсыбыт, тутуу ситиһиилээхтик түмүктэммит.
750 миэстэлээх "Сокол" пионер лааҕырын, Чкалов аатынан санаторий-профилакторий, уһуйааннар, ыччат уопсайдара, туох баар тэрилтэлэргэ олорор дьиэлэри туттарбыта. 20-тэн тахса аэропорду реконструкциялаппыта, 45 аэропорт, 220 авиаплощадка үлэтин салайбыта.
Уһулуччу үчүгэй лиэктэр, көхтөөх спорт болельщига уонна спорду тэрийээччи, уутуйбут булчут уонна балыксыт этэ дииллэр
Малгин Петр Егорович. Малгин Петр Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Игидэй нэһилиэгэр Таатта улууһугар төрөөбүт. Баайаҕа оскуолатын алын сүһүөх кылааһын бүтэрбит. Булчутунан, таһаҕас тиэйэччинэн үлэлии сылдьан аармыйаҕа 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 
Петр — Феврония Николаевна Малгина биэс уолуттан үһүстэрэ. Биэс уол бары сэрии хонуутугар өлбүттэр.
1941 сыл ахсынньытыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ. Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ (, ) — Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр биир ууска киирэр икки көрүҥ баар.
Эһэлэр уустара. Эһэлэр уустара (, ) Эһэтиҥилэр кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр бу ууска киирэр икки көрүҥ баар.
Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ. Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр 6 ууска киирэр көрүҥ баар:
Куоскатыҥылар кэргэннэрэ. Куоскатыҥылар кэргэннэрэ (, ) Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр 2 ууска киирэр 2 көрүҥ баар.
Куоскалар уустара. Куоскалар уустара (, ) — Куоскатыҥылар кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ бэдэр баар.
Бөдөҥ куоскалар уустара. Бөдөҥ куоскалар уустара (, ) — Куоскатыҥылар кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ баабыр баар.
Лапландия. Лапла́ндия (саам. "Sápmi, Sámeednam", , уонна ) — былыргыттан саамнар (лопарьдар, лапландецтар) олорор сирдэрэ. Хотугу Европаҕа баар. Лапландия хаһан да биир судаарыстыба буолбатах этэ. Билигин 4 судаарыстыба сирдэригэр баар: Норвегия, Швеция, Финляндия уонна Арассыыйа (Кольскай тумул арыы).
Саамнар тыллара. Са́амнар тыллара — Скандинавияҕа, Финляндияҕа уонна Арассыыйа Кольскай тумул арыытыгар олорор саамнар саҥарар хас да бэйэлэригэр майгыннаһар тыллар бөлөхтөрө.
Ураал тылларын Финн-угор тылларыгар киирэллэр. 
Норвегия хоту өттүгэр (27 тыһ. кэриҥэ киһи саҥарар), Швеция (17 тыһ. кэриҥэ киһи), Финляндия (4 тыһ. кэриҥэ киһи), уонна Кольскай тумул арыыга Арассыыйаҕа (2002 с. биэрэпиһинэн 787 киһи) тарҕаммыт тыл. Ол гынан баран Арассыыйаҕа саамнар ахсааннара 2 тыһ. кэриҥэ киһи эбит.
Марков Алексей Иванович. Марков Алексей Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Аармыйаҕа 1941 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинград фронугар сэриилэһэ сылдьан 1943 сыллаахха сураҕа суох сүппүт. Нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлигэр Константин Прокопьевич Далбаевка уонна колхуос бэрэссэдээтэлигэр Пестерева Варвара Осиповнаҕа 1942 с. от ыйын 11 күнүгэр суруйбут суруга «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммит. Суругар оҕотун Гошаны сураспыт, олохтоох аадырыһым суох буолан суругу туппаппын диэбит. Кэргэттэрбэр көмө оҥорорго кыһаныҥ диэн көрдөспүт, оҕобун туох кыалларынан үөрэттэриҥ, үчүгэй киһи буоларыгар көмөлөһүҥ диэбит.
1915 сыллаахха төрөөбүт. Чурапчы улууһа, Мэлдьэхсин нэһилиэгэ&lt;?&gt;. Бүтэһик сулууспатын аадырыһа: п/п 37673. 1943 сыл сэтинньитигэр сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Михайлов Пуд Кузьмич. Михайлов Пуд Кузьмич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Бүтэһик сулууспата: 219-с СП, красноармеец. 1942 сыл муус устар 9 күнүгэр ыараханнык бааһыран 979-с госпитальга муус устар 24 күнүгэр өлбүт. Волховскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Саха Сирин комсомолецтарыгар Ленинград фронуттан суруйбут суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар.
Молчанов В.А.. Молчанов В. А. — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Псков уобалаһыттан төрүттээх, сэрии иннинэ Дьокуускайга үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумугар 1942 сыл от ыйын 15 күнүгэр ыыппыт суругар «своим избирателям Коасноармейского избирательного округа г. Якутска» диэбит. Бастаан Арҕаа Фронт штаабыгар, онтон стрелковай дивизия штаабыгар штааб начаалынньыгынан, онтон эмиэ аармыйа штаабыгар сулууспалыы сылдьабын диэбит. Москуба оборуонатыгар кыттыбытын суруйбут, билигин Сталинграады көмүскүүбүн диэбит. «С товарищеским приветом депутат В. А. Молчанов» диэн илии баттаабыт. Аадырыһа 805 п/п, 5-с чаас.
Мордовской Федор Павлович. Мордовской Федор Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Тыараһа нэһилиэгэр Таатта улууһугар төрөөбүт. 1929—1930 сс. Кытаанах алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэммит. 1931 с. Чөркөөх алын сүһүөх оскуолатыгар 3—4 кылаастары бүтэрбит. Ол кэннэ ФЗУ-га үөрэммит.
1936—1938 сс. пединститут физико-математическай факультетыгар үөрэммит. Онтон Чөркөөх оскуолатыгар дириэктэрдээбит. 1939 с. тохсунньу ыйтан Таатта райкомун БСК(б)П пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
Аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар хорсуннук охсуһа сылдьан бааһыран өлбүт. Ийэтигэр Сөдүөччүйэҕэ, саҥаһыгар Татьянаҕа уонна балтыгар Вераҕа суруйбут суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар.
Бүтэһик сулууспата: 230-с Сталинскай СД, красноармеец. Көмүллүбүт сирэ: Сталинскай уобалас, Сталино.
Таарбаҕаннар уустара. Таарбаҕаннар уустара (, ) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр ууска Саха сиригэр биир көрүҥ үөскүүр - Таарбаҕан.
Таарбаҕан. Таарбаҕан, чаамык (, ) — андаатыр братаана, сурок сиэннэрэ бу Таарбаҕаннар уустарыгар киирэр соҕотох көрүҥ.
Андаатарга майгынныыр түүлээх сир кыыла.
Тииҥнэр уустара. Тииҥнэр уустара (, ) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр ууска Саха сиригэр соҕотох көрүҥ үөскүүр — тииҥ.
Моҕотойдор уустара. Моҕотойдор уустара (, ) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр ууска Саха сиригэр соҕотох көрүҥ үөскүүр — моҕотой.
Моҕотой. Моҕотой (, ) — бу Моҕотойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ.
Турмалиин. Турмалиин — силикаат көрүҥэ, састаабыгар алюминий, бор, марганец уонна магний киирэллэр. Өҥнөрө араас буолар, араас оттеноктара тус туспа ааттаахтар. Рубин курдук кыһыл таастары рубеллит эбэтэр малиновай шерл дииллэр, хараҥа малина уонна лиловай-кыһыл таастары сибирит дииллэр, от күөхтүҥү турмалиин — верделит, халлаан күөх — индиголит. Саһарахайдыҥы хоҥор таастары дравит дииллэр. Сэдэхтик көстөр өҥө суох таастары ахроит дииллэр. Хара турмалиин шерл диэн ааттанар. Бразилияҕа хостонор чаҕылхай от уонна халлаан күөҕэ таастары параиба дииллэр.
Сыаната.
Наһаа үрдүк буолбатах. Биир караата 20-50 дуоллар. Саамай сыаналаах роза өҥнөөх, кыһыл уонна от күөҕэ турмалииннар. Параиба сыаната 4-6 тыһыынча дуолларга тиийэр, сороҕор 20 тыһыынча кытта буолар.
Мярин Яков Тимофеевич. Мярин Яков Тимофеевич (1921-1951 сс.) — иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Монголияҕа, Кытайга сулууспалаабыт киһи.
Аармыйаҕа 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Забайкальскай фроҥҥа сылдьыбыт. Халхин-Гол кытылыттан, Хаамар Дабаан хайаларын быыһыттан разведчигынан сулууспалыы сылдьан 1944 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр суруйбут суруга баар. Суругар Москвитин диэн саха уола дьоппуон сэптээх-сэбиргэллээх бөдөҥ үспүйүөнүн туппутун суруйар, саха снайпердара Ногнорутов Василий уонна Петров биир да буулдьаны сыалтан атыҥҥа түһэрбэттэр диэбит.
Неймохов Михаил Дмитриевич. Неймохов Михаил Дмитриевич (төр. 1918) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Томпо улууһугар Мэҥэ-Алдан нэһилиэгэр төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл кулун тутарыттан сэриилэспит. 145-с стрелковай дивизия 403-с стрелковай полкатын 2-с батальонун ытааччыта. 
Кыһыл Сулус уордьаннаах, элбэх бойобуой мэтээллэрдээх. Сэриилэһиитин Москуба анныттан саҕалаан баран Германияҕа түмүктээбит. Вязьма уонна Гжатскай куораттар ыккардыларыгар атаака кэмигэр бааһыран баран Фрунзе куоракка эмтэммит, онтон Алма-Атаҕа младшай хамандыырдар үөрэхтэригэр үөрэммит. 1944 с. тохсунньу 21 күнүгэр, Витебскай куораттан суруйбут суругар, Кыһыл Сулус уордьаны ыллым — «мантан справка ылан ыытыам, ол справканан баран нолуоктан, түһүүттэн-тардыыттан босхолонуохтааххыт» диэбит. Кэлин Томпо улууһугар олорбут.
Никитин Борис Владимирович. Никитин Борис Владимирович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Сэрии иннинэ Дьокуускайга үлэлээбит. Сэрии кэмигэр авиационнай чааска сулууспалаабыт. Сэрии хонуутугар охтубут. 1943 сыл тохсунньу 17 күнүгэр суруйбут суругуттан көрдөххө Ильмень күөл таһыгар сылдьыбыт. Ниэмэс тылыттан тылбаасчыт эбит, Ставрополь куоракка үөрэнэн баран передовойга кэллим диэбит. 609 п/п, 100-с чаас.
Никифоров Антон Григорьевич. Никифоров Антон Григорьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы пединституукка үөрэммит, бүтэрбэккэ 4-с куурустан барбыт. Аармыйаҕа 1942 с. атырдьах ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Ефрейтор Никифоров 1943 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр өлбүт. Смоленскай уобаласка, дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
Никифоров Исай Прокопьевич. Никифоров Исай Прокопьевич (01.05.1915, Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ, Хаҥалас улууһа, Саха уобалаһа — 03.09.1976) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Айар үлэтэ.
1939 сыллаахха биир бөдөҥ айымньыта — «Ыстапаан» диэн сэһэнэ — күн сирин көрбүт. Бу сэһэнэ үксүн ааптар олоҕор олоҕуран суруллубут. 
Исай Никифоров айар үлэтигэр байыаннай тема сүҥкэн оруннаах. Сэһэннэрин сүрүн геройдара — сэбиэскэй хамандыырдар образтара. «Олох иһин охсуһуу» сэһэнигэр сыылкаҕа кэлбит бассабыыктар дьадаҥы сахалар өйдөрүгэр-санааларыгар сабыдыаллара кэпсэммит.
Н. Заболоцкайы кытта «Тарабукиннар дьиэ кэргэннэрэрэ» диэн пьеса суруйбут.
Аатын үйэтитии.
И. П. Никифоров аата Хаҥалас улууһун Бэһис Мальдьаҕар орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
Никифоров Семен Дмитриевич. Никифоров Семен Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1921 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүт. Сэрии иннинэ Дьокуускайдааҕы автотранспортнай техникум тутуу салаатыгар үөрэммит. Аармыйаҕа үһүс кууруһу бүтэрэн баран 1941 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сержант Никифоров Карелия фронугар сулууспалаабыт.
1944 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр ыараханнык бааһыран өлбүт. Бүтэһик сулууспата: 7-с Аармыйа, 32-с ОЛБ. Көмүллүбүт сирэ: Карелия, , сэлиэнньэ.
Николаев Михаил Егорович. Николаев Михаил Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Чурапчы улууһугар (Кыһыл Партизан колхоз) төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Маҥнай кавалерияҕа, онтон пехаотаҕа пулеметчигынан сулууспалаабыт. Иккитэ бааһыран 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр госпитальга өлбүт. Өлүөн икки хонук иннинэ иһигэр уонна атаҕар улаханнык бааһырбытын суруйбут, быраһаайдаспыт.
Көмүллүбүт сирэ: Воронеж уобалаһа, , сэлиэнньэ.
Ноговицын Иван Иванович. Ноговицын Иван Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. «Кыым» хаһыакка суруйбут суруга 1942 с. бэс ыйын 27 күнүгэр бэчээттэммит. Онно Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгинээҕи Энгельс аатынан колхуос чилиэннэригэр эҕэрдэ ыыппыт. Тиихэй Акыйааннааҕы флокка сулууспалыырын эппит..
Олесов Семен Алексеевич. Олесов Семен Алексеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыллаахха Хачыкаат нэһилиэгэр Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. 
Сэрии иннигэр Госрыбхознадзор инспекцияҕа старшай инспекторынан үлэлээбит. 
Аармыйаҕа 1941 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1941 сыллаахха сураҕа суох сүппүт. Сэтинньи 19 күнүгэр суруйбут суругар Ленинград уонна Москуба ыккардыларыгар баарбыт диэбит. «Хамнаспын 18 солк. ыллым, ону ыытабын бу сурук иһигэр уган» — диэбит. Ааадырыһа: Станция № 839-21 МТЛ. 2-й батальон.
Павлов Иван Михайлович. Павлов Иван Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
1921 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Чурапчыга төрөөбүт. 
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Курскай тоҕойго, Прибалтикаҕа, Илиҥҥи Пруссияҕа сэриилэспит, Кенигсберы ылсыбыт. Албан Аат III истиэпэннээх уордьанынан уонна хас даҕаны бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. 
1960-с сыллартан Чурапчы историятын, Чурапчы дьоно Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыларын үөрэтэн, элбэх матырыйаалы хомуйан, түмэн, 20-н тахса кинигэни бэчээттэппит.
И. М. Павлов билигин Мындаҕаайыга олорор.
Аатын үйэтитии.
И. М. Павлов аата Чурапчы орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
Петров Александр Спиридонович. Петров Александр Спиридонович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1924 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа Бүлүү оройуонун военкоматынан 1942 с. ыҥырыллыбыт. 1942 с. ыам ыйыгар гвардия младшай сержана буоллум диэн суруйбут. Биир суругар 150 солкуобайы уонна сулууспа туһунан справканы ыыппытын туһунан суруйут.
Отделение хамандыыра гвардия младшай сержана Петров 1943 сыллаахха сэтинньи 8 күнүгэр өлбүт. Бүтэһик сулууспата: 119-с ГСД. Көмүллүбүт сирэ: Калининскай уобалас, , Урыча дэриэбинэ.
Попов Михаил Прокопьевич. Попов Михаил Прокопьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Сэриигэ сапердаабыт. Икки Кыһыл Сулус уордьанынан, Аҕа дойду сэриитин II степеннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
Попов Дмитрий Дмитриевич. Попов Дмитрий Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. Бүлүүгэ олорбут аадырыһа: Революционная уул., 12. Сэриигэ барыан иннинэ учууталлаабыт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ол сыл балаҕан ыйыттан Арҕаа, Брянскай, 2-с уонна 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит.
Рядовой, телефонист 323-с СД.
1945 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр өлбүт. Германияҕа сиригэр () куоракка саллааттар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт (184 №).
Попов Дмитрий Михайлович. Попов Дмитрий Михайлович — стахановец, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Наахара нэһилиэгэр Ленскэй улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыта. 1943 сыл тохсунньу ыйыгар дылы байыаннай үөрэххэ сылдьыбыта, сотору кэминэн уоттаах сэриигэ баран сураҕа суох сүппүтэ. Эдьиийигэр Татьянаҕа уонна күтүөтүгэр Николай Александровичка тохсунньу 1 күнүгэр суруйбут суругар оҕобун бэйэҕит ылан үөрэттэриҥ, киниэхэ кыһаныҥ диэбит.
Азия нэтээгилэрэ. Азия нэтээгилэрэ (, ) нэтээгитиҥилэр бииһин-ууһугар киирэр.
Саха сиригэр бу уустан биир эрэ көрүҥ нэтээги үөскүүр.
Нэтээги. Нэтээги (маскалай, масхалай, масхаалай, тирии кынат, хаар ойууна, бүтэй кынат) (, ) кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр тииҥҥэ майгынныыр харамай. Илин уонна кэлин атахтарын ыккардыгар тиирэ тардыллар түүлээх тирии кынат курдуктаах, онтукларынан тэлээрэн мастан маска көһөр. Тэҥкэ тыаҕа үөскүүр, тииҥҥэ майгынныыр олохтоох.
Саха сиригэр Азия нэтээгилэрэ уустан үөскүүр соҕотох көрүҥ. 1970-с сылларга 200 тыһыынча кэриҥэ диэн сыаналыыллар эбит
Сүрүн өстөөхтөрө — мэкчиргэлэр.
Хабаров Ерофей Павлович. Хабаров Ерофей Павлович — Дьокуускай хаһааҕа, нуучча айанньыта уонна урбаанньыта. Амуур өрүскэ баар сирдэри арыйбыт киһиннэн биллэр.
Баһылай Поярков дьыалатын салҕаабыт киһи. Амуурга остуруок туттарбыта, олохтоохторго суостаах-суодаллаах тойонунан биллэр этэ. 
1632 сыллаахтан Өлүөнэ үөһээ тардыытыгар олохсуйан олорон түүлээҕинэн эргинэр этэ. 1939 сыллаахха Кута өрүскэ туустаах уу тахсар сирин булан туус эргиэнин олохтообута. Билигин ол сиргэ Иркутскай уобаласка киирэр Усть-Кут диэн бөһүөлэк турар.
1641 сыллаахха Киренга өрүскэ миэлиҥсэ туттарбыта. Сотору кэминэн Дьокуускай бойобуодата Головин Петр Хабаровы сойуолаһан буруйдаан баран баайын-дуолун былдьаан Дьокуускайга хаайыыга бырахпыта. Хаайыыттан 1645 сыллаахха эрэ тахсыбыта.
1648 сыллаахха Головины Дмитрий Андреевич Францбеков солбуйбута. Хабаров киниэхэ көрдөһүүлээх киирэр - даурдар сирдэригэр сэриинэн барарын көҥүллүүргэ. Францбеков сөбүлэһэр уонна экспедиция тэрийэр.
1649—1653 сс. Хабаров этэрээтин илдьэ Дьокуускайтан Амуурга Урка дылы сылдьар.
Попов Игнатий Николаевич. Попов Игнатий Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1899 сыллаахха II Дьаархан нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. 1915 с. Иркутскайдааҕы хайа-техническэй училищетыгар үөрэммит. Дьонун ыҥырыытынан төннөн кэлбит. Сэрии иннинэ милиисийэлээбитэ, сэбиэт сэкиритээрэ этэ, счетовод, Папанин аатынан колхуос ревизкомун чилиэнинэн, улуустааҕы исполком чилиэнинэн буола сылдьыбыт.
Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 26 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 277-с хайыһар стрелковай полкатыгар бастаан отделение, онтон рота хамандыырынан сылдьыбыт. 1943 сыллаахха алтынньыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ биллибэт.
Кэргэнигэр Натальяҕа уонна оҕолоругар Александрга уонна Зинаидаҕа суруктарыгар Сунтаартан Сергеев Федот Егорович, Потапов Петр Михайлович, Федоров Савва, Сантаев, Кэмпэндээйиттэн Потапов Никифор, Аллыҥа нэһилиэгиттэн Кырбасов Василий бааллар диэбит. 12 Сунтаар дьоно өллүлэр эбэтэр бааһырдылар диэбит, Аллыҥаттан Васильев Александр уонна кини быраата.
Өлбүт күнэ, көмүллүбүт сирэ биллибэт, сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Попов Илья Николаевич. Попов Илья Николаевич — Дьааҥы маҥнайгы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1929—30 сыллардаахха Булуҥу үрүҥнэртэн босхолооһун кыттыылааҕа. Кэнники төрөөбүт улууһугар учууталлаабыт. Онтон Верхоянскайга, Булуҥҥа уонна Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын, түүлээх соҕотуопкатын тэрилтэлэригэр үлэлээбит. 
Аармыйаҕа 1942 с. Дьокуускайга үлэлии сылдьан ыҥырыллыбыт. Челябинскайга артиллерийскай хамандыырдар куурустарын бүтэрбит. Курскай, Воронеж уобаластарын, Украинаны, Польшаны босхолоспут, кыайыыны Германияҕа көрсүбүт.
Бойобуой үтүөлэрин иһин «Кыһыл сулус» уордьанынан (31.01.1945 ), «Хорсунун иһин» мэтээлинэн (05.11.1943) наҕараадаламмыт. 1947 сыллаахха демобилизацияланан кэлэн иһэн Өлүөхүмэ куоракка тымныйан ыалдьан өлбүтэ.
1944 сыллаахха минометнай расчет хамандыырын Попову суруйааччылар С. С. Васильев-Борогонскай уонна Суорун Омоллоон фроҥҥа бара сылдьан көрсүбүттэрэ. Кинилэри оччотооҕуга фроҥҥа сулууспалыы сылдьар эппиһиэр суруйааччы Исай Никифоров тиксиһиннэрбит. Бу көрсүһүүгэ төрдүөн хаартыскаҕа түспүттэрэ киэҥник бэчээттэммитэ. Көрсүһүү туһунан Суорун Омоллоон «Ахтар-суохтуур эбиппин» диэн И. Никифоров төрөөбүтэ 75 сыла туолуутугар аналлаах «Чолбон» сурунаалга бэчээттэппит ыстатыйатыгар ахтар.
Дьонугар Германияттан 1945 с. кулун тутар 10 суруйбут суругар Саха Сирин Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ Винокуров Илья Егоровичтан дьикти истиҥ уонна сиһилии суругу туппутун сөҕөн суруйбут. Ол сурукка өрөспүүбүлүкэ салайааччыта Попов аҕата өрөбөлүүссүйэҕэ сыһыаннааҕын, убайа чиэһинэй большевигын ахтыбыт, өрөспүүбүлүкэ уонна Дьааҥы олоҕун кэпсээбит. Ону таһынан билэр дьонноро тугу гыналларын, куоракка төһө дьиэ тутуллубутун сиһилии суруйбут эбит. Ол суругу дьонугар ыытыах буолбутун, ону бомбалааһыҥҥа түбэһэн туох баар малын кытта күдэҥҥэ көппүтүн кэпсээбит. Попов суруктара Верхоянскай куорат түмэлигэр харалла сыталлар.
Файрушина Ангелина Егоровна. Ангелина Файрушина (06.06.1967—23.05.2010) — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта.
Олоҕун олуктара.
Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр 1967 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр төрөөбүтэ. Уус-уран самодеятельноска кыттар этэ, Сунтаар культууратын дьиэтигэр методист-культурологынан үлэлээбитэ. 1996 сыллаахха Чуона фестиваалга лауреат буолбута.
2010 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр эмискэ ыарахан ыарыытыттан биhигиттэн эргиллибэттии букатыннаактых барбыта.
Айар олоҕо.
Хас да музыкальнай видеоклибы таһаартарбыта.
Дьиэ кэргэнэ.
Оло5ун аргыhын Валентин Афанасьевичныын 3 о5ону тереппуттэрэ. Анга Ийэ буоларыттан олус дьоллоо5унан аа5ынан этэ...
Попов Исай Васильевич. Попов Исай Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха Тыымпы диэн сиргэ Хадан нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. 
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыл бэс ыйыгар Ленинград уобалаһын Дзержинскай оройуонун военкоматынан, А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай театр институутугар үөрэнэ сылдьан, ыҥырыллыбыт. 1941 сыл атырдьах ыйыттан Хотугу-Арҕаа, 1942 — Ленинградскай, 1944 сыл муус устартан 3-с Прибалтийскай фроннарга сэриилэспит. Ленинград, Псков уобаластарын, Эстонияны, Латвияны босхолоспут. 
Сэрии кэнниттэн Хаандыгаҕа олорбут.
Попов Константин Дмитриевич. Попов Константин Дмитриевич (1919—1943) — Дьокуускайдааҕы пионердар дыбарыыстарын дириэктэрэ, архивист, авиацияҕа сулууспалыы сылдьан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр өлбүтэ.
1919 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. 1935 с. Бүлүүтээҕи ситэтэ суох орто оскуоланы бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы медицина техникумугар үөрэнэ киирбит. Кэлин Дьокуускайдааҕы пионердар дыбарыастарын дириэктэринэн, Саха Сиринээҕи обком партийнай архыыбын старшай архивиһынан үлэлээбит. Дьокуускайдааҕы аэроклубка үөрэммит, Челябинскайдааҕы байыаннай авиация училищетын бүтэрбит. Сэриигэ бастакы күннэриттэн сылдьыбыт. 54-с бомбардировочнай авиаполкаҕа Москуба анныгар кыргыспыт.
Старшай сержант Попов 1943 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр өлбүт. Орел уобалаһыгар Верховье сэлиэнньэтигэр көмүллүбүт.
Сигэлэр.
«Вылетаю бомбить фашистских бандитов» / Н. Дмитриев // Юность Севера. — 2004. — 22 сентября
Протодьяконов Гавриил Дмитриевич. Протодьяконов Гавриил Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 
Олоҕун олуктара.
1911 сыллаахха Алаҕар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 
Дьокуускайга педагогика рабфагын бүтэрэн баран учууталынан үлэлээбит.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл муус устар ыйыттан Брянскай, Сталинградскай, Киин фроннарга сэриилэспит. Аатырбыт артиллерист Сталинград аттыгар холобура суох хорсун быһыыны оҥорбут. 
Сэрии кэнниттэн 35 сыл учууталлаабыт. 1965 сыллаахха, Кыайыы 20 сылыгар, Г. Д. Протодьяконов байыаннай Парад кэмигэр бииргэ сулууспалаабыт үөлээннээхтэрин кытта Кыһыл болуоссат трибунатыгар турбут.
1974 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр өлбүт.
Аатын үйэтитии.
Г. Д. Протодьяконов аата Алаҕар орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
Русаков Григорий Яковлевич. Русаков Григорий Яковлевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Аармыйаҕа барыан иннинэ Чульман бөһүөлэккэ олорбута. Гвардия младшай сержаана, 30 гвардейскай стрелковай дивизия 94-с гвардейскай стрелковай полкатын наводчига. Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыта. 1944 сыллаахха балаҕан ыйын 25 күнүгэр дьоруойдуу өлбүтэ. Латвияҕа, Рига оройуонун Энены сэлиэнньэтигэр көмүллүбүтэ. Оҕолоругар уонна кэргэнигэр суругар 3 харчы перевода ыыппытын туһунан суруйбут. Туйгуннук үөрэниҥ, утуйар кэмҥэ утуйа сатааҥ, онноҕор биһиги снаряд тыаһын быыһыгар утуйабыт диэбит.
Саввин Василий Егорович. Саввин Василий Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Чакыр нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. 
Аармыйаҕа 1942 с. атырдьах ыйын 21 күнүгэр ыҥырыллыбыт. 
Чехословкияҕа Карпаат хайатыгар сэриилэһэ сылдьан санныгар бааһырбытын туһунан табаарыһыгар Сивцев Иван Ильичкэ 1945 с. тохсунньу 20 күнүгэр суруйбута баар. Бу суругар «мин суруйбут ырыаларбын булан аах» диэбит. «Тойбохой дойдубар», «Гитлер киэбэ» диэн ырыалары сэтинньигэ ыыппытым диэбит.
1943 сыллаахха ахсынньы 16 күнүгэр 1692 №-дээх госпитальга ыалдьан өлбүт. Курскай куоракка мемориальнай кылабыыһаҕа (Карл Маркс аатынан уулусса) 4-с кургааҥҥа (58-с №) көмүллүбүт.