mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Regency Enterprises. Regency Enterprises ("Редьенси Энтерпрайзис"), АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, Голливуд пропискалаах. 
Walt Disney тэрилтэ 80% акциятын бас билэр, 20% акцията Mitsui Group бөлөххө киирэр.
Walt Disney Studios. Walt Disney Studios - АХШ киинэ уонна мультик оҥорор тэрилтэтэ, аатырбыт Аан Дойду медия империятыгар 100% акцията киирэр - Walt Disney.
Lucasfilm. Lucasfilm — АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 
2012 сылтан 76% акциятын Walt Disney тутар. 
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Кори Кэрриер. Кори Кэрриер (), АХШ биллэр артыыһа, Атырдьах ыйын 20 күнүгэр 1981 сыллаахха Мидлсборо () куоратка төрөөбүтэ, Массачусетс.
Оҕо эрдэҕиттэн онно манна уһуллар. Атын киинэлэр ортотугар, 1995 сыллаахха Эрэйдэммиттэр хаамыынан киинэҕэр көһүннэ, уонна 2017 сыллаахха ыал буолбут диэн сурах баара.
Крюков Лука Егорович. Крюков Лука Егорович — 1922 сыллааҕы Саха сиригэр бастаанньыстар хамсааһыннарын кыттыылааҕа, Сунтаарга, Хочо улууһугар бастаанньыстар этэрээттэригэр штаб начаалынньыга.
1882 сыллаахха Сунтаар I Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата I Нөөрүктээйи нэһилиэгин ыстаарыстата Егор Иванович Крюков Тойбохойго кииннээн Хочо улууһун тэрийэргэ этии киллэрбит уонна ону дьаныардаахтык туруорсубут киһи.
1930 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр тутуллан хаайыллыбыт. РСФСР ХК 58-10, 59-3 ыстатыйаларынан буруйданан ГПУ коллегиятын 20.06.1931 уурааҕынан үрдүкү миэрэҕэ бириигибэрдэммит. Бириигэбэр 13.08.1931 толоруллубут.
Heineken. Heineken (толору аата Heineken for Vampirina) — Недерланд арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 2021 сылга сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар алкоһольнай утахтары оҥорорунан. Планета үрдүнэн 18% водка уонна 48% пиибэ рынога тиксэр.
Корнилов Анатолий Алексеевич. Корнилов Анатолий Алексеевич — сахалыы тыллаах маннайгы психиатр, Кемерово медакадемиятыгар профессордаабыта.
Walt Disney Television. Walt Disney Television ("Уолт Дисней Телевижн"), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан телевидение канаалларын тутан олорор медия холдиҥ буолар. Аатырбыт Walt Disney медия империятыгар киирэр уонна подчиняйся буолар.
Николай Васильев(Харыйалаах Уол). Николай Васильев Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгиттэн төрүттээх. 35 саастаах. Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай колледж физкультура салаатын бүтэрбит. Оскуолаҕа үлэлиир, улахан кэтэх хаһаайыстыбалаах.
2015 сыллаахха «Хоhооннор», 2019 «Халлааҥҥа тыгар күн» диэн дьоҕус кинигэнэн тахсыбыттара, Айымньылара «Чолбон» сурунаалга, «Күрүлгэн» альманахха, «Кыым», «Үөhээ Бүлүү» хаһыаттарга? «Тапталтан тыллыбыт иэйиилэр», «Тобуруокап көмүс күhүнэ» (2016, 2017) хомуурунньуктарга, бэчээттэммиттэрэ.
Эдэр суруйааччылар ХХI өрөспүүбүлүкэтээҕи сүбэ мунньахтарын (2018) поэзия семинарын арыйыытынан ааттаммыта, ХХII өрөспүүбүлүкэтээҕи сүбэ мунньахтарын (2020) поэзия семинарын бастыҥ кыттааччыта. Литература маастарыстыбатын өрөспүүбүлүкэтээҕи семинарын (Суотту, 2019), «Москва-Владивосток» эдэр литератордар улахан онлайн сүбэ мунньахтарын (2020) кыттыылаахтара. Үгүс өрөспүүбүлүкэтээҕи айар күрэстэр кыайыылаахтара.
Ижор тыла. Ижор тыла (иж. "ižorin keeli" эбэтэр "inkeroin keeli") — ижорлар тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр.
Сурук-бичик.
Билиҥҥи алпаабыттара.
Билиҥҥи сурук-бичик официаллык суоҕа. Бастакы версия ижор сурук-бичик финнээх суругэ-бичигэ төрдүнэн.
 Тэҥнээр таблица 
Тыл туһунан.
Ижор тылыгар маннык нөҥүө саҥа чаастара бааллар: аат тыл, даҕааһын аат, ахсаан аат, солбуйар аат, туохтуур, сыһыат, саҥа аллайыы, дьөһүөл, предлог, ситим тыл.
Ижор тылыгар 12 түһүк (номинатив, генитив, партитив, иллатив, инессив, элатив, аллатив, адессив, аблатив, транслатив, эссив, абессив).
Томтор (Өймөкөөн улууһа). Томтор — Өймөкөөн улууһун Иккис Бороҕон нэһилиэгин киинэ. Байҕал таһымыттан 740 м үрдүккэ Өймөкөөн оҥхойун ортотугар турар.
Көмүс глобус (бириэмийэ). «Көмүс глобус» (, ) — АХШ-ка Омук прессатын Голливудтааҕы ассоциацията 1944 сыллаахтан киинэҕэ үлэ иһин туттарар бириэмийэтэ. «Көмүс глобус» бириэмийэни сылын ахсын тохсунньуга 90-ча аан дойду суруналыыстарыттан турар хамыыһыйа туттарар. Киинэ эйгэтигэр Оскар кэнниттэн иккис турар дииллэр.
Григорьев Павел Васильевич. Григорьев Павел Васильевич — Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, "Бочуот Знага" уордьан кавалера, "Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллээх.
1930 сыл от ыйын 9 күнүгэр Амма оройуонун Лээги нэһилиэгэр төрөөбүт. 1947 с. Наахара сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. 1947-1950 сс. В.П. Чкалов аатына холкуоска оробуочайдаабыт. 1950-1953 Дьокуускадааҕы кульпросвет училищеҕа үөрэммит. 1953-1955 сс. Өлөөн оройуонун култуураҕа салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1955 сыллаахха Москубатааҕы государственнай библиотечнай институкка киирбит.
1989 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр өлбүт.
Abbott. Abbott Laboratories (Эбботт Лэбораториз), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан уонна биллэр фармакология уонна медицина эйгэтигэр баһылаан иһэр тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ рыночнай өлүүтүнэн. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Nasdaq үрдүкү индекска ааҕыллар.
Сүрүн акционердар, ол эбэтэр тэрилтэни туораттан салайааччылар:
Morgan Stanley. Morgan Stanley (Морган Стэнли) — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ харчы конгломерата. Улахан бизнес уонна харчы эргитэр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр, эргитэр урбатар актива 2022 сыллаахха 5 триллион долларга тэҥнэһэр (ол эбэтэр Mitsui Group, Sumitomo Group уонна BlackRock тэҥэ). 
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
2011 сылтан ыла сир шаарын харчытын эргитэр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр, глобальнай системнай бааннар ахсааннарыгар.
Mitsui &amp; Co.. Mitsui &amp; Co. (Мицуи Буссан), Дьоппуон 12 улаханынан тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга капитализациятынан 23 буолар. Тэрилтэ 53 бизнес секторга үлэлиир, сүрүннээн энергетика, атомнай промышленность, продуктовай гипермаркеттар, нефтехимия. 
Mitsui &amp; Co. 80% өлүүтүн Mitsui Group конгломерат бас билэр (онно кини 743 тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ эрэ буолар глобальнай конгломератка).
Mitsui &amp; Co. бэйэтэ Nasdaq үрдүкү хаачыстыбалаах тэрилтэлэр компонеҥҥа холбонор, Fortuna 500 компонеҥҥа эмиэ холбонор.
Самурай. Самурай — былыргы Дьоппуон дойдутугар охсуһуук боотурдары ааттыыллар.
NASDAQ. NASDAQ (ол эбэтэр National Association of Securities Dealers Automated Quotation) — АХШ биир улахан биржата, 500 үрдүк технологияҕа сыһыаннаах тэрилтэлэр индекстарын учуоттуур уонна оонньотор индекс. 
Fortuna 500 индекска сыһыана суох.
Көмүс сүргүөр күнэ. Үрүҥ көмүс сүргүөр, эбэтэр Көмүс сүргүөр күнэ — Саха итэҕэлигэр от ыйын 12 күнүгэр буолар бэлиэ күн.
Ис хоһооно.
Бу күн Улуу Айыы Тойон үрүҥ көмүс сүргүөрэ түһэр.
Улуу Айыы Тойон сүрү түһэрэр күнэ. Айыы халлааныгар ийэ кут сэттэ ытык уокка сыраллар. Сэттэ ытык уот сырала үрүҥ көмүс сүргүөр буолан орто дойдуга киирэр.
Сиэр-туом.
Туому чээлэй күөх хонууга, оттуур ходуһаҕа толоруллар. Илин диэки оту чоҥоччу охсон, ачаахтаах маһы туруору анньыллар. Ачаахтаах мас анныгар охсуллубут оту тэлгэтиллэр. Мас үрдүгэ миэтэрэттэн ордук буолуон сөп. Салгыы мас уҥа өттүгэр кэккэлэһиннэрэ үс сиргэ харах-харах оту охсон эмиэ миэстэтигэр чөкөччү ууруллар. Уҥа өттүгэр эмиэ биир оннук гыныллар. 
Бу кэнниттэн ачаах мас анныгар түптэ уматан, алгыы-алгыы сиэлинэн айах тутабыт.
Дьылҕа үрүҥ суруга суруллар күнэ. Дьылҕа үрүҥ суруга — Саха итэҕэлигэр от ыйын 13 күнүгэр оҥоһуллар туом. 
Куту тардыы уонна сүрү иҥэринии кэнниттэн бу күн дьылҕа үрүҥ суруга суруллар.
Сиэр-туом.
Туому оттоох-мастаах, уулаах айылҕаҕа толоруллар. Бу бүтэй туомҥа дьөһүөлдьүттэр эрэ кытталлар. Туом толоруллар сирэ уһуктаах кулгаахтаахха, кыһыл тыллаахха мээнэ кэпсэммэт уонна уоттаах чонук харахтаахха ыйыллыбат. Уу ньамаан саҥалаахха, уйгуур-сэлээр тойуктаахха, уодай-албын кэпсээннээххэ тыл-өс номоҕо гыныллыбат.
Дьылҕа үрүҥ суругун суруйарга туомньут чопчуурдаах дьабаканы кэтэр. Уҥа илиитигэр хаҥарҕастаах (чылырҕас кыракый чуорааннардаах) тайах мастанар. Хаҥас илиитин ыраахтарыгар үс гына үрүҥ сүүмэх кылы кыбыта анньар. Туомньут ити ымыылара Сээркээн Сэһэн буолууну бэлиэтиир. Туомньут биэс эйгэ иччитигэр сүгүрүйэн баран, күнү көрөн туран (күн көстүбэт буоллаҕына, илин диэки хайыһыллар) сиэллээх илиитин өрө уунар уонна алгыыр.
Туомҥа туттуллубут үрүҥ кылы дьөһүөлдьүттэр үллэстэллэр. Эһиилги туомҥа диэри дьылҕа ымыыта гынан кичэллик ууран илдьэ сылдьаллар.
Дьэймс Уэбб Телескоп. Дьэймс Уэбб Спэйс Телескопе (, ) — сир үрдүнэн 2022 сыллаахха саамай улахан телескоп буолар. Үлэтин толору от ыйын 2022 сыллаахха саҕалаабыта.
Гипертоническай кризис. Гипертоническай кризис — киһи эбэтэр кыыл давленията аһары үрдээн тымыр тэстэр куттала үөскүүр. Гипертоническай кризис Аан Дойдуга 24% киһи өлүүтүн уонна кыыллар 12% өлүүтүн биричиинэтэ буолар.
Дьон нормальнай давленията:
Кутталлаах давления, ол эрэн киһи өлүүтүгэр тириэрдибэт:
Дьон өлөр куттала, ол эбэтэр гипертоническай кризис саҕаламмыта: 
Бу маннык үрдүк давленияҕа киһи органнара алдьанар, тымыр тэстэр куттала үөскүүр, инсульт шанса 80% үрдүүр.
Гипотензия. Гипотензия (ол эбэтэр гипотония) — киһи эбэтэр кыыл давленията аһары түһүүтэ. Ол араас биричиинэттэн буолуон сөп. Гипертоническай кризис курдук куттала суох. Киһи намыһах давлениялаах уһуннук олоруон сөп. Дьарыктаныахтаах, салгыҥҥа уһуннук сылдьыахтаах. Күнүс уута кэлэн утуйар — гипотония биир биричиинэтэ буолар.
Гипотензиялаах киһи метопролол иһиэ суохтаах — истэҕэ өлүөн сөп.
Метопролол. Метопролол () — давления түһэрэр эмп буолар, адреноблокатор группатыгар киирэр. Гипертоническай кризис кэмигэр дьону быыһыыр эмп буолар.
Terna. Terna Group — Италиа биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 50 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Enel компоненыгар киирэр.
Hydro-Quebec. Hydro-Quebec — Канаада биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 74 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Федеральнай ситим хампаанньата - Россети. Федеральнай ситим хампаанньата - Россети, Арассыыйа бөдөҥ уот тиэрдэр тэрилтэтэ. Айылҕатынан монополия буолар.
Хампаанньа уоту салайар обектара Арассыыйа 78 регионнарыгар бааллар. Хампааньа 2.45 млн километр уот линияларын уонна 826 тыһ мегаватт уоту оҥорор 548 тыһ. подстанциялардаах. Хампаанньа ситиминэн Арассыыйа оҥоһуллубут уотуттан 77% тарҕанар. 
Төбө офиһа Москваҕа баар. Генеральнай дириэктэрэ уонна барабылыанньа бэрэсэдээтэлэ - Андрей Рюмин.
Jugopetrol. EKO Jugopetrol, Хара Хайа иккис улахан газ, ниэп хостуур тэрилтэтэ уонна саамай улахан химия оҥорор тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн биир үрдүк барыһы генерируйдуур тэрилтэ компоненыгар киирэр.
Plantaže. Vranac Plantaže, Хара Хайа вино тэрилтэтэ.
EPCG. Elektroprivreda Crne Gore — Хара Хайа тэрилтэтэ, 10 омук дойдуларыгар филиаллаах, олор ахсааннарыгар Enel тэрилтэни бас билэр.
CGES. Crnogorski Elektroprenosni Sistem — Хара Хайа биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 50 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Terna компоненыгар киирэр.
Uniprom KAP. Uniprom KAP — Хара Хайа саамай улахан металлургия тэрилтэлэрин акцияларын тутар уонна салайар инвестиционнай бөлөх. Сүрүн активтара En+ Group (50%), Русал (50%), у.д.а.
Santander banka Podgorica. Nikšićka banka by Santander Group, Хара Хайа коммеческай баана.
Societe Generale banka Crne Gore. Podgorička banka by Societe Generale Group, Хара Хайа коммеческай баана.
Rokšped. Rokšped Centar d.o.o. — Хара Хайа биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары оҥорор баайдарга уонна олигархтарга Volkswagen, Audi уонна SEAT бренын кытта биир биллэр бренд буолар Аан Дойдуга "Volkswagen Crna Gora", "Audi Crna Gora" уонна "Seat Crna Gora".
VOLI. VOLI — Хара Хайа улахан ас атыылыыр ретейла, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэ буолар.
Budvanska Rijvera. Budvanska Rijvera, Хара Хайа тэрилтэтэ.
OTP banka Podgorica. Crnogorska komercijalna banka, Хара Хайа коммеческай баана.
Nikšićko pivo. Nikšićko pivo - Хара Хайа арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 2021 сылга сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар алкоһольнай утахтары оҥорорунан. Планета үрдүнэн 18% водка уонна 48% пиибэ рынога тиксэр.
Pošta Crne Gore. Pošta Crne Gore — Хара Хайа тэрилтэтэ.
NLB banka Podgorica. NLB banka Podgorica, Хара Хайа коммеческай баана.
RZD ŽPCG
Radio Televizija Crne Gore. Radio Televizija Crne Gore (Радио и Телевизија Црне Горе) диэн Хара Хайа уонна аан-дойду биир саамай улахан телевиденията буолар. Уопсай аудиторията 1 миллиард 775 мөллүйүөн киһи, онно өссө эбии 2009 сылга балаҕан ыйын 10-25 чыыһылатыгар. Салалтата: Подгорица, Хара Хайа уонна дойдуларыгар эмиэ трансляциятын эмиэ биэриэхтээх. Оччоҕо аудиторията өссө эбии 300 мөллүйүөн киһинэн эбиллиэ.
Montenegrobreža AD. Montenegrobreža AD (ол эбэтэр "Хара Хайа фондовай биржата"), Хара Хайа уонна да атын омук дойдуларын уопсай фондовай биржата, Аан Дойду саамай улахан биржата буолар. Салалтата — Подгорица, Хара Хайа куоратка Уолл Стрит уулуссаҕа баар.
Планета, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын көрдөрөр биир глобальнай индекс буолар.
Фондовай биржата NEX. фондовай биржата NEX — Хара Хайа уонна да атын омук дойдуларын уопсай фондовай биржата, Аан Дойду саамай улахан биржата буолар. Салалтата — Подгорица, Хара Хайа куоратка Уолл Стрит уулуссаҕа баар.
Планета, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын көрдөрөр биир глобальнай индекс буолар.
Nothing (тэрилтэ). Nothing диэн технологическай тэрилтэ, Кытай уонна Улуу Британия совместнай тэрилтэлэрэ буолар. Nothing Phone диэн смартфону от ыйын 12 күнүгэр 2022 таһаарбыттара. OnePlus тэрилтэ дьоно инжернернай үлэ оҥороллор.
Еленовка хаайыытын эстэрии. Еленовка хаайыытын эстэрии 29 от ыйын күнүгэр 2022 буолбута. Онно Азов боотурдара билиэн түбэһэн сыппыттара. Нууччалар пыткалаан баран өлөрөн баран буруйдарын кистээри 53 Украина саллаатын эстэрэн тыыннаахтыы умаппыттара. 
Арассыыйа былааһа HIMARS ракетанан ыппыттар диир. Еленовка диэн кыра куорат.
Олынэк. Олынэк () диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 9 км, тардыытын иэнэ 20,5 км². Днестр түһэр.
Жегусов Иван Пудович. Жегусов Иван Пудович — Саха судаарыстыбыннай пединституутун бастакы дириэктэрэ (1934-37).
1898 сыллаахха Тааттаҕа Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Чөркөөххө Таатта биир кылаастаах училищетыгар уонна көскө сылдьар киһи чааһынай оскуолатыгар үөрэммитэ. Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтигэр үөрэнэ киирбитэ, онон ол тэрилтэ аата уларыйбытын кэннэ 1922 с. Дьокуускайдааҕы учуутал техникумун бүтэрбитэ. 1927 с. Надежда Крупская аатынан Хомуньуустуу иитии акадьыамыйатын (Академия коммунистического воспитания) оскуола факультетын бүтэрбитэ.
1928 с. Саха АССР үөрэҕин, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччылыы хамыһаарынан анаммыта, 1932 сыллаахха диэри бу дуоһунаска үлэлээбитэ.
1934 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай педагогика иснтитута аһыллыбытыгар бастакы дириэктэринэн анаммыта, 1937 с. уһуллубута. Кини үлэлиир сылларыгар институт атаҕар турбута, онно кини туруорсуутунан Ленинградтааҕы Герцен аатынан пединститут шефствоҕа ылбыта туһалаабыта (холобур, бибилэтиэкэ бастакы кинигэлэрин Ленинградтан ыыппыттара).
1938 с. ахсынньы 4 күнүгэр сымыйа буруйдааһынынан хаайыллыбыта. 1940 с. кулун тутар 28 к. холуобунай дьыалата тохтотуллубута, көҥүлгэ тахсыбыта. Ол эрээри, хаайыыга сытан туруга улаханнык эмсэҕэлээбит этэ, онон ол содулуттан 1941 сыллаахха олунньуга Дьокуускайга өлбүтэ. 2000 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр толору реабилитацияламмыта.
Лядова (өрүс). Лядова () диэн Украина (Хмельницкэй уонна Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 93 км, тардыытын иэнэ 748 км². Днестр түһэр.
Борисов Михаил Васильевич. Борисов Михаил Васильевич (04.08.1980 - 20.02.2014) — дыраама тыйаатырын уонна киинэ артыыһа.
1980 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр Бүлүү оруйуонун Тыымпы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2002 сыллаахха М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүкү училищетын саха устуудьуйатын бүтэрбитэ. 2002 сыллаахтан Саха тыйаатырыгар үлэлээбитэ.
Киинэҕэ оруоллара:.
2014 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Салахайдар. Салахайдар () - араас организмнары киллэрэр экологическэй бөлөх, улахан анаара ууга олорор уонна фотосинтезтыыр. Биир килиэккэлээх, элбэх килиэккэлээх буолуохтарын сөп. Тэллэйдэри кытары симбиоз оҥорон саҥа тыынар тыыннах көрүнэ буолбуттар - лабыкталар. Салахайдары үөрэтэр уөрэх - альгология.
Panda Express. Panda Express — АХШ түргэн аһы буһарар ресторана кытай кухнятыгар сыһыаннаах. Кытайтан Америкаҕа көһөн кэлбит эмиграннар төрүттээбит рестораннара. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир улахан фастфуд ресторана, 43 омук сиригэр үлэлиир, сүрүннээн АХШ уонна Кытай куораттарын дэриэбинэлэрин барытын хабар.
Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа Олунньу 24 күнүгэр 2022 иннинэ үлэлээн испитэ, сэрии иннинэ. Санкциялар кэнниттэн төттөрү эргиллибитэ (куоппуттара). 
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Wawa. Wawa — АХШ биир бөдөҥ АЗС тэрилтэтэ, массыыналары бензинынан хааччыйар уонна эбиитин Америкаҕа биир бөдөҥ фастфуд рестораннары бас билээччи. Сүрүннээн точкалара Пенсильвания, Мэриленд, Нью Йорк, Вирджиния, Калифорния штаттарыгар үлэлиир.
Buffalo Wild Wings. Buffalo Wild Wings ("Wings. Beer. Sports") — АХШ сетевой ресторана, сүрүннээн кууруссаттан уонна бизон эттэриттэн ас деликатес оҥорон атыылыыллар.
Mr. Sandy. Mr. Sandy (Мистэр Сэнди) - АХШ сетевой ресторана, франчайзинг ньыматынан үлэлиир, 14 омук сиригэр 755 точкалаах.
Rumbleverse. Rumbleverse - оонньуу, Epic Games Атырдьах ыйын 18 күнүгэр 2022 сыллаахха таһаарар.
Тутааччы күнэ. Тутааччы күнэ — тутууга сыһыаннаах идэлээхтэргэ аналлаах күн. Атырдьах ыйын иккис баскыһыанньатыгар Арассыыйаҕа уонна сорох урукку Сойуус өрөспүүбүлүкэлэригэр бэлиэтэнэр. 
Бу күнү 1955 сыллаахха балаҕан ыйын 6 Никита Хрущев көҕүлээһининэн ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмэ анаабыта. Хрущев Жигулёвскай ГЭС тутуутугар сылдьан тутааччылар үлэлэрин сөхпүт, онтон сылтаан бу ыйааҕы таһааттарбыт. Аан бастаан ССРС-ка 1966 сыллаахха атырдьах ыйын 12 күнүгэр бэлиэтэммитэ.
2011 сыллаахха Арассыыйа Федерациятын эрэгийэннэрин сайдыытын министиэристибэтин быһаарыытынан Тутааччы күнэ Арассыыйаҕа бырааһынньык быһыытынан бигэргэтиллибитэ.
Ориенталистар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэрэ. Ориенталистар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэрэ () — Парижка 1873 сыллаахха көҕүлэммит ориенталист учуонайдар (лингвистэр, филологтар, археологтар уо.д.а.) мунньахтара.
Мунньаҕы тэрийии өйүгүн ааптара Японияны чинчийбит этнолог учуонай Леон де Рони (1837–1914). Бастакы мунньах Парижка 1873 сыллаахха балаҕан ыйын 1-11 күннэригэр Сорбоннаҕа буолбута.
Неустроев Николай Дмитриевич. Неустроев Николай Дмитриевич — СГУ уһуйааччыта, педагогика билимин дуоктара, профессор, РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, РФ үрдүк үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, РФ педагогика уонна социальнай билимнэрин Акадьыамыйатын чилиэнэ, билим оскуолатын төрүттээччитэ, СӨ Учууталларын учуутала, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна Бэдьимэ нэһилиэгин ытык киһитэ. 
1943 сыллаахха алтынньы 17 (атырдьах ыйын 15?) күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оруйуонун Маҥнайгы Баатара нэһилиэгэр төрөөбүт.
Винокуров Петр Васильевич. Винокуров Петр Васильевич — устуорук, кыраайы үөрэтээччи, түмэлдьит (музеевед), устуоруйа билимин хандьыдаата.
Кэбээйи улууһуттан төрүттээх.
1974 с. СГУ историческай салаатын бүтэрэн Ем. Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга үлэлии киирбит. 1996 с. "Саха сиригэр түмэллэр үөскээһиннэрэ уонна сайдыылара (80-с сс. ортолоруттан 1980 с. диэри)" () диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбит.
SinoOil. Sinooil (SinoOil, Sino OIL) — Казахстан биир улахан ниэп уонна газ хостуур тэрилтэтэ, ону таһынан Казахстаҥҥа элбэх АЗС точкалардаах.
Интернеткэ ситимэ https://sinooil.kz/
Doosan. Doosan Group — Соҕуруу Кэриэйэ биир улахан тэрилтэтэ, харчы уонна индустрия эйгэтигэр биир бастыҥ бизнес империя тутааччы, улахан конгломерат (конгломератыгар 53 тэрилтэ киирэр, сүрүннээн Кореяҕа, Америкаҕа, Швецияҕа, Испанияҕа, Бразилияҕа).
Fortuna 500 уонна Nasdaq компонеҥҥа холбонор.
Doosan Group бэйэтэ 53 тэрилтэни бас билэр эрээри, кинини бэйэтин атын юридическай сирэйдэр эмиэ бас билэллэр:
Gorizont RT. Gorizont RT (сахалыы Горизонт РТ, толору нууччалыы юридическай аата Телекоммуникационная компания Горизонт РТ, толору норуоттар идентификатор аата Telecommunication company Horizon RT) 
Саха Сиригэр 1992-2008 сыллаахха дылы үлэлии сылдьыбыт сотовай оператор GSM уонна GPRS, EDGE, 2G ситимигэр үлэлиирэ, ону таһынан спутниковай сибээһинэн Motorola тэрилтэни кытта бииргэ үлэлээн Саха Сирин хабара. 
2008 сылтан 100% акциятын МТС атыылаһан ылбыта, 2010 сыллаахха окончательнай ликвидация барбыта. 
Тэрилтэни МТС тэрилтэҕэ чэпчэки сыанаҕа атыылааһын, ону таһынан харчы сиэһинэ улахан коррупция скандалын таппыта.
Мүслым Маҕомаев. Мүслым Маҕомаев (, ол эбэтэр ) (1942–2018) — сэбиэскэй уонна азербайджанскай ыпыаһыт, опернай эстрада ырыаһыта. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр 1942 сыллаахха Баку куоратка төрөөбүтэ, Алтынньы 25 күнүгэр 2008 сыллаахха Москваҕа өлбүтэ.
Америка пуочта өҥөтүн тэрилтэтэ. Америка пуочта өҥөтүн тэрилтэтэ, кыччатан АПӨТ (ааҥл: "United States Postal Service", кыччатан USPS, норуотка U.S. Mail) - АХШ дойдутун федеральнай былаас тэрилтэтэ уонна сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ үптээх уонна инфраструктуралаах почта буолар, 2022 сылга 39000 массыыналаах, 3276 көтөр ааллаах (олортон 200 трансатлантическай рейстары оҥорор авиалайнердар). 
Ону таһынан АПӨТ тэрилтэ Америкаҕа саамай улахан үлэ миэстэтин биэрээччи - 700 тыыһынча киһи үлэлиир уонна 150 тыыһынча киһи обычнай почтальоннар.
FedEx. FedEx (толору аата Federal Express) — АХШ иккис улахан пуочтата, USPS кэнниттэн. Аан Дойдуга биир бөдөҥ пуочта буолар. 
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
UPS. United Parcel Service (кыччатан UPS) — АХШ үһүс улахан пуочтата. 
UPS Airlines бас билэр.
СДЭК. СДЭК (толору аата "Служба доставки «Экспресс-курьер»") — Арассыыйа чааһынай пуочтата, иккис улахан пуочта буолар.
Арассыыйа пуочтата. Арассыыйа пуочтата (толору нууччалыы аата "Почта России", норуоттар икки ардыларынааҕы аата Russian Post) — Арассыыйа государственнай тэрилтэтэ, пуочта бары өҥөтүн дьоҥҥо оҥорор.
Бизнес өҥөтө
Арассыыйа почтата сакаастаан ыытыы улахан партиялары, ол иһигэр маркетлейстарга оҥоһулунна. Ону тэҥэ хампаанньа интернет- эргиэн тэрилтэтэ бэйэтин логистическай кииннэрин базатыгар өҥөнү оҥорор.
2022 сылтан Россия Почта 75 куоратыгар табаары атыылааччыларга атыы- эргиэн площадкаларын ыскылааттарыгар тиэйиигэ көмөлөһөр. 2022 с. ыам ыйыгар Россия Почта уонна «РЖД» ААО Москва-Владивосток маршрутунан «Россия» почта контейнернай поеһын бастакы почта контейнерын ыыппыттара. Сервис почта таһыытын, ону тэҥэ коммерческай сборнай таһаҕаһы тиэйиигэ ананар. 2022 с. бэс ыйыгар компания розничнай уонна онлайн маҕаһыыннарыттан 60 мүнүүтэлээх тиэйиини ыытта. Кини бойлохернай курьердары уонна ИТ- инфраструктуралары биэрэр былааннаах, атыы- эргиэн маҕаһыыннара бэйэлэрэ дьарыктаныахтара.
Саха Сирин пуочтата. Саха Сирин пуочтата (былыргы саха тылыттан: Saqa Sirin ild'ite, ол эбэтэр Саха Сирин илдьитэ), былыр Саха Сирэ Арассыыйа састаабар холбоно илигинэ, илдьиһиттэр диэн бааллара, дьоҥҥо баһыылка, сээкэй таһар дьон алаастартан алааска. Ол аата ол саҕанааҕыга бастакы почта өҥөтө буолуон сөп. 
Билиҥҥи Саха Сирин пуочтатын Арассыыйа пуочтата солбуйар.
LiteMF. LiteMF - Арассыыйа уонна АХШ бииргэ айбыт чааһынай маҕаһыын пуочтата, 2008 сыллаахха төрүттэммит.
2022 сыллаахха Арассыыйа санкцияҕа баттаммытын кэннэ LiteMF соҕотох хаалла, Америкаттан табаар һакаастыыр кыахтаах уонна МИР карточканан төлүөххүн сөп.
Саайтара https://litemf.com/ru
DHL. DHL — Германия биир бөдөҥ пуочтата уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар.
Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа санкцияларынан сибээстээн от ыйын 29 күнүттэн 2022 үлэлээн бүппүтэ.