mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кульбертинов Иван Николаевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;334017&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2017-05-19T07:31:10Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ләйсән&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;334319&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Иван Николаевич Кульбертинов (07.11.1917, Тээнэ, Өлүөхүмэ улууһа, Саха уобалаһа — 13.02.1993) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Аан дойдуга аатырбыт бэргэн ытааччыта, хайыһар 23-с туспа суолун бригадатын 7-с гвардейскай воздушно-десантскай стрелковай полка 2-й гвардейскай воздушно-десантскай Проскуровскай дивизиита. Бу сэрии саамай бэргэн снайпердартан бирдэстэрэ (487 өстөөҕү өлөрбүт).
Олоҕун олуктара.
1917 сыл сэтинньи 7 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһугар Тээнэ сэлиэнньэҕэ булчут эбэҥки дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кыра оҕо сааһыттан «Новая жизнь» колхозка улэлээбитэ, ону тэҥэ булдунан уонна таба көрүүтүнэн дьарыктаммыта. Тоҕус саастааҕар аҕата өлбүт. Үчүгэй улэтин иһин «cтахановец» званиятын ылбыта.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмэ.
1942 сыл балаҕан ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Бойобуой бэлэмнэниини Уралга барбыт.
1943 сыл олунньутуттан Хотугу-Арҕаа, Киин, Воронежскай, 1-кы уонна 4-с Украинскай фроннарга сэриилэспит.
Бэргэн ытааччы быһыытынан бойобуой ахсаанын 1943 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Старай Русса анныгыр кыргыһыыга арыйбыт. Москва анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт, Орёл, Курск, Киев, Винница куораттары босхолоспут. Новгородскай, Курскай уобаластар, Украина, Польша, Германия уонна Чехословакия сирдэригэр сэриилэспит.
Сэрии устата бэргэн ытааччы сатабылыгар 35 эдэр байыаһы үөрэппит. Кинилэргэ маннык диэн сүбэлиирэ: « Барытын үтүктэн иһимэн, бэйэҕит саҥаны арынын. Саҥаттан саҥа сирдэри уонна кистиир таҥаскытын көрдөнүн. Өстөөххө чугаһыыргытын отой куттаныман, өйдөөн кэбиһин: сүгэннэн тутта сатааман, иҥнэннэн кыайыахха сөп буоллаҕына».
Аҕа дойду Улуу сэриитин кыргыһыыларыгар барыта 487 өстөөх саллаатын уонна офицерын кыдыйбыт. Икки төгул Аҕа дойду Улуу сэриитин герой званиятыгар тардыллыбыта, ол да буоллар биэрбэтэхтэрэ.
Сэрии кэнниттэн.
Аармыйаттан 1946 сыллаахха дойдутугар төннүбүт. 1948—1969 сылларга Дмитровскай совхоз Тээнэ салаатыгар булчутунан үлэлээбит. Ол кэннэ биэнсийэҕэ тахсыар дылы табаһыттаабыт.
1993 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр өлбүт. Төрөөбүт дойдутугар Тээнэҕэ көмүллүбүт.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Убайа — Николай Кульбертинов, сельсовет бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит, сэрии саҕаламмытыгар баҕа өттүнэн Аармыйаҕа барбыт, Ленинград анныгар кыргыһыыга өлбүт.
Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар Политичэскэй куотааһын. Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар Политичэскэй куотааһын (Asylum in the United States) - АХШ кэнники сылларга (урут даҕаны) иммиграцияттан үөскээбит дойду буолар, ол туга билигин да бара турар, тохтообот. Сыл аайы Америка 1 мөллүйүөн курдук араас омуга араас атын омук дойдулартан ылар, бэйэтигэр иитэ ылар. Олохсуйа кэлээччилэр араас биричиинэнэн кэлэллэр, олортон биир аныгы үйэҕэ актуальнай буолан эрэр (Арассыыйа уонна атын дьадаҥы дойдуларга эрэ...) Политичэскэй куотааһын. Америка бастакы политическэй миграннары Иккис аан дойду сэриитин саҕана ылбыта, 31 мөллүйүөн курдук. Онтон Бэтнээм сэриитин саҕана. Кэнники тымныы сэрии саҕана олохсуйа кэлбиттэрэ. Билигин Арассыыйаҕа Путин диктатура оҥорон иһэрин билэн, гражданнар АХШ диэки куотар буолан эрэллэр. Арассыыйа аан дойдуга үһүс миэстэни ылла (Ирак уонна Сомали кэнниттэн) бэйэтин дойдутуттан атын барыан баҕалаахтартан. Сыл аайы Арассыыйаттан 386 тыһ олохтооҕо атын омук дойдуларыгар куоталлар, ол өссө 1 мөллүйүөн курдук таах араас биричиинэттэн өлөллөрүн аахпакка аата. Билигин АХШ дойдутугар кытайдар бастакы миэстэни ылаллар, олохсуйа кэлэллэринэн, сылын аайы 400 тыһ курдук.
Игирэлэр (астрология). Игирэлэр — Зодиак үһүс бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 60° - 90° секторы ылар.
Күн Игирэлэр сулустар бөлөхтөрүн бэс ыйын 20 күнүттэн от ыйын 20 күнүгэр диэри ааһар. Онтон астрологияҕа ыам ыйын 22 күнүттэн бэс ыйын 21 күнүгэр диэри ааҕыллар.
Бэлиэ.
Игирэлэр бэлиэлэрэ ♊ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп) Юникодка 9802 №-дээх онтон 16 чыыһылалаах 264A "-дээх.
HTML-кода codice_1 эбэтэр codice_2.
Араак (астрология). Араак — Зодиак төрдүс бэлиэтэ. Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 90° - 120° секторы ылар.
Күн Араак сулустар бөлөхтөрүн от ыйын 21 күнүттэн атырдьах ыйын 9 күнүгэр диэри ааһар. Онтон астрологияҕа бэс ыйын 21 күнүттэн от ыйын 22 күнүгэр диэри ааҕар. 
Бэлиэ.
Араак бэлиэтэ ♋ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9803 №-дээх онтон 16 чыыһылалаах 264B №-дээх.
HTML-кода codice_1 эбэтэр codice_2.
Хахай (астрология). Хахай — Зодиак бэһис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 120° - 150° секторы ылар.
Күн Хахай сулустар бөлөхтөрүн атырдьах ыйын 10 күнүттэн балаҕан ыйын 15 күнүгэр диэри ааһар. Астрология от ыйын 23 күнүттэн атырдьах ыйын 22 күнүгэр диэри ааҕар.
Бэлиэтэ.
Хахай бэлиэтэ ♌ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9804 №-дээх, 16 чыыһылалаах 264C №-дээх.
HTML-кода codice_1 эбэтэр codice_2.
Субурусскай Николай Дмитриевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;78712&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-05-25T21:17:28Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ардах18&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;категорияларга сигэннэ&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;293488&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Субурусскай (Кривошапкин) Николай Дмитриевич (1896—1950), сэбиэт диэйэтэлэ, гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Кыыс (астрология). Кыыс — Зодиак алтыс бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһииттэн 150° - 180° секторы ылар.
Күн Кыыс сулустар бөлөхтөрүн балаҕан ыйын 16 күнүттэн алтынньы 30 күнүгэр диэри ааһар. Астрология атырдьах ыйын 23 күнүттэн балаҕан ыйын 23 күнүгэр диэри ааҕар. 
Бэлиэтэ.
Кыыс бэлиэтэ ♍ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп), Юникодка 9805 "-дээх, 16 чыыһылалаах 264D №-дээх. 
HTML-кода codice_1 эбэтэр codice_2.
Оквил. Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх:
Оквил, Онтарио.  
Оквил (Oakville) - Канаада дойдутугар баар куорат, һалтон регионугар баар кыракый куорат, АХШ кырбыылаһар сиригэр баар куорат, Онтарио сиригэр баар. Нэһилиэнньэтэ 170 тыһ курдук (2009). 
Оквил куорат Торонто эргинигэр киирэр, биир агломерация буолаллар.
Демографията.
Төрөөһүн өлөрдөөҕөр 12% баһыйар, онон куорат нэһилиэнньэтэ элбии турар. Ону таһынан куоратка элбэх иммиграция түмүгүнэн атын омук сириттэн олохсуйа кэлээччи элбэх. Куорат 80% үрүҥнэр, онтон 12% харалар, ордубут 8% араҥастар - ол эбэтэр азиаттар. Ол онно элбэх кытайдар киирэллэр. Манна син аҕыйах да буоллар, Сахалар бааллар. Бастакы сахалар бу куорат сиригэр өссө 18 үйэҕэ үктэммиттэрэ.
Экономиката.
Кыраныысса таһыгар баар куорат буолан атыы уонна эргиэн күүскэ сайдыбыт сирэ. 
Атын омук дойдуларын кытта сыһыана.
Куорат традиционна АХШ-тан ураты, Саха Сирин кытта сибээһэ эмиэ күүскэ сайдыбыт, Марина Десяткина диэн Саха Сириттэн Канаадаҕа олохсуйан, официаллык посол буолан үлэлиир.
Ыйааһын (астрология). Ыйааһын — Зодиак сэттис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 180° - 210° секторы ылар.
Күн Ыйааһын сулустар бөлөхтөрүн алтынньы 31 күнүттэн сэтинньи 22 күнүгэр диэри ааһар. Астрология балаҕан ыйын 24 күнүттэн алтынньы 23 күнүгэр диэри ааҕар.
Бэлиэтэ.
Ыйааһын бэлиэтэ ♎ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9806 №-дээх, 16 чыыһылалаах 264E №-дээх, HTML-кода codice_1 эбэтэр или codice_2.
Скорпион (астрология). Скорпион — Зодиак ахсыс бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 210° - 240° секторы ылар.
Күн Скорпион сулустар бөлөхтөрүн сэтинньи 23 күнүттэн сэтинньи 29 күнүгэр диэри ааһар. Астрология алтынньы 24 күнүттэн сэтинньи 22 күнүгэр диэри ааҕар. 
Бэлиэтэ.
Скорпион бэлиэтэ ♏ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп), Юникодка 9807 №-дээх, 16 чыыһылалаахха 264F №-дээх. HTML-кода codice_1 эбэтэр codice_2.
Габдуллаа Тукаай. Габдуллаа Тукаай ("Габдулла Мухамедгарифович Тукаев", ) (, Казаан губерниятын Кушлауч дэриэбинэтэ (билигин Татарстаан Арскай оройуона) — , Казаан) — уһулуччулаах татаар поэта, литератуура кириитигэ, публицист уонна тылбаасчыт.
Мирнэй аэропорда. Мирнэй аэропорда Мирнэйтэн 4 км илин баар. Орто кээмэйдээх авиалайнердары ылар. 24 чаастаах режимнаах үлэлиир. Азия уонна Хоту Америка икки ардынааҕы Хоту полюс нөҥүө салгын сырыыытыгар тутаах суолталаах аэропорт.
Суруйааччы. Суруйааччы — кимиэхэ да чопчу туһаайыллыбатах тыл көмөтүнэн суруллубут тиэкистэри айар киһи идэтэ.
«Суруйааччы» диэн тиэрмин "суруйуу" диэн тылтан тахсар.
Суруйааччы диэн үксүн суруйар үлэтэ сүрүн дьарыга буолбут, эбэтэр сүрүн дьарыктарыттан биирдэстэрэ буолбут киһини ааттыыллар. Бу үлэтинэн үп-харчы киллэринэр, онон аһыыр-таҥнар буоллаҕына идэтийбит суруйааччы дэнэр. Саха сиригэр, Арассыыйаҕа, атын да дойдуларга суруйааччылар айар түмсүүлэрэ бааллар.
Чуулман аэропорда. Чуулман (Нүөрүҥгүрү) аэропорда Чуулмантан 8 км хоту баар, Нүөрүҥгүрү аттыгар. Орто кээмэйдээх көтөр ааллары ылар.
Чуулман аэропордунан күҥҥэ 365 киhи көтөр. Сылга 133,225 киhи көтөр кыахтаах, ол гынан баран дьиҥинэн көтөр ааллар 70% эрэ туолаллар, ол иhин аэропорт сылга 93,258 кэриэтэ пассажиры ылар диэххэ син.
Маҕан аэропорда. Маҕан аэропорда — өрөспүүбүлүкэ аэропорда, Маҕантан биир километр илин, Дьокуускайтан 12 км сиргэ баар. Билигин Саха сирин сорох улуус кииннэрин кытта сөмүөлүөтүнэн уонна бөртүлүөтүнэн сырыыны хааччыйар, ону тэҥэ "Дьокуускай" аэропордун саппаас аэропорда. 
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр АХШ-тан сөмүлүөттэри уонна лендлиз таһаҕаһын ССРС-ка аҕаларга туһаныллар этэ, тоҕо диэтэххэ, Дьокуускай аэропорда куораттан уонна өрүстэн чугас буолан туманнаах буолара. Ыарахан ыйааһыннаах куруус таһар союзниктар сөмүлүөттэрин ыларыгар ССРС-ка саамай уһун буор балаһа тутуллубута — уһуна 3,4 км.
Черскэй аэропорда. Черскэй аэропорда Черскэйтэн биир километр соҕуруу баар. Кыра аэропорт. Кыра көтөр ааллары ылар.
Чокуурдаах аэропорда. Чокуурдаах аэропорда Чокуурдаахтан биир километр хоту баар. Кыра кээмэйдээх көтөр ааллары ылар биир сүрүн аэропорт. Google Earth ойуулааhынынан көрдөххө, аэропорт хоту өттүгэр баар туоруур суол ситимэ Арассыыйа дьону тиэйэр аэропордарын гиэннэригэр майгыннаабат. Арассыыйа салгын күүстэригэр туох эрэ оруоллааҕа буолуо диэн сабаҕалыахха сөп.
Чокуурдаах аэропордунан күҥҥэ 50 киhи көтөр. Сылга 18,250 киhи көтөр кыахтаах, ол гынан баран дьиҥинэн көтөр ааллар 70% эрэ туолаллар, ол иhин аэропорт сылга 12,775 кэриэтэ пассажиры ылар диэххэ син.
Кыһыл Сыыр аэропорда.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;307696&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2014-07-04T22:36:43Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ардах18&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;категория&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;307903&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
 
Кыһыл Сыыр аэропорда Кыһыл Сыыртан биир километр соҕуруулуу илин баар.
Муома аэропорда. Муома аэропорда Хонууттан биир километр арҕаа баар. Кыра көтөр ааллары ылар.
Полярнай аэропорт. Полярнай диэн Удачнай аттыгар баар аэропорт. Көтөр аал бары типтарын ылар кыахтаах.
Алдан аэропорда. Алдан аэропорда Алдантан биир километр илин баар, Дьокуускайтан 450 км ыраах. Арассыыйа илин транспорт ситимин биир суолталаах объега. Кыра аэропорт.
Трапезникова Наталья Спиридоновна. Трапезникова Наталья Спиридоновна, биллиилээх ырыаһыт, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
1947 сыл сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүтэ. 
1972 сыллаахха Москубаҕа буолбут Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот ырыатын толорооччулар күрэстэригэр лауреат буолбута, 1973 сыллаахха Берлиннээҕи Х Аан дойду ыччатын фестиваалыгар идэтийбит норуот ырыатын толорооччуларга лауреат аатын ылбыта. 1973 сыллаахха Саха АССР үтүөлээх артыыһын аата иҥэриллибитэ.
2014 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Охчут (астрология). Охчут — Зодиак тохсус бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 240° - 270° секторы ылар.
Күн Охчут сулустар бөлөхтөрүн ахсынньы 18 күнүттэн тохсунньу 17 күнүгэр диэри ааһар. Астрология сэтинньи 24 күнүттэн ахсынньы 21 күнүгэр диэри ааҕар.
Бэлиэтэ.
Охчут бэлиэтэ ♐ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9808 №-дээх, 16 чыыһылалаах 2650 №-дээх, HTML-кода codice_1 эбэтэр или codice_2.
Чубуку (астрология). Чубуку — Зодиак онус бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 270° - 300° секторы ылар.
Күн Чубуку сулустар бөлөхтөрүн тохсунньу 18 күнүттэн олунньу 15 күнүгэр диэри ааһар. Астрология ахсынньы 22 күнүттэн тохсунньу 20 күнүгэр диэри ааҕар.
Мифология.
Былыргы гириэктэр мифологияларынан Чубуку Амалфей чубукутун бэлиэтиир, бу чубуку Крит арыыга Зевсы кыһыл оҕо эрдэҕинэ үүтүнэн аһаппыт. Зевс махтанан Чубукуну сулустар бөлөхтөрүгэр кубулуппут.
Бэлиэтэ.
Чубуку бэлиэтэ ♑ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9809 №-дээх, 16 чыыһылалаахха 2651 №-дээх. HTML-кода codice_1 эбэтэр codice_2.
Күрүлгэн (астрология). Күрүлгэн — Зодиак уон биирис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 300° - 330° секторы ылар.
Күн Күрүлгэн сулустар бөлөхтөрүн олунньу 16 күнүттэн кулун тутар 11 күнүгэр диэри ааһар. Астрология тохсунньу 21 күнүттэн олунньу 19 күнүгэр диэри ааҕар.
Символ.
Күрүлгэн бэлиэтэ ♒ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9810 №-дээх, 16 чыыһылалаахха 2652 №-дээх. HTML-кода codice_1 эбэтэр codice_1.
Балыктар (астрология). Балыктар — Зодиак уон иккис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 330° - 360° секторы ылар.
Күн Балыктар сулустар бөлөхтөрүн кулун тутар 12 күнүттэн муус устар 18 күнүгэр диэри ааһар. Астрология олунньу 20 күнүттэн кулун тутар 20 күнүгэр диэри ааҕар.
Бэлиэтэ.
Балыктар бэлиэлэрэ Рыб ♓ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9811 №-дээх, 165 чыыһылалаахха 2653 №-дээх. HTML-кода codice_1 эбэтэр codice_2.
Күрүлгэн (сулустар бөлөхтөрө). Күрүлгэн () — улахан буолан баран өлбөөркөй зодиак сулустарын бөлөҕө. Чубуку уонна Балыктар бөлөхтөр ыккардыларынан баар. 
Кэтээн көрүү.
Күн бу бөлөххө олунньу 16 күнүгэр киирэр. Арассыыйа соҕуруу уонна киин өттүттэн атырдьах ыйыгар толору көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы шумердарга сүрүн бөлөхтөртөн биирдэстэрэ этэ уонна Ана диэн халлаан таҥаратын туоһулуура. Клавдий Птолемей "Альмагест" каталогар баар.
Балыктар (сулустар бөлөхтөрө). Балыктар () — улахан зодиак сулустарын бөлөҕө. Күрүлгэн уонна Хой бөлөхтөр ыккардыларынан сытар.
Кэтээн көрүү.
Бу бөлөххө сааскы күн тэҥнэһиитэ баар. Күн бу бөлөххө кулун тутар 11 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан алтынньыга ордук көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэк номоҕунан Афродита балыкка кубулуйбута.
Sims. Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх...
The Sims. The Sims — көмпүүтэр оонньуута, хас да сериялартан турар. Аан Дойдуга биир аатырбыт оонньуу буолар.
Серияларын мантан талан көрүн...
The Sims 3. The Sims 3 — көмпүүтэр оонньуута, стратегия, аркада уонна олоҕу үтүктүү (симулятор) элэмиэннэрэ бааллар. The Sims Studio диэн тэрилтэ оҥорбут оонньуута. Бу оонньууга киһи дьиҥнээх орто американец олоҕун олорор курдук буолар. Оонньуур персонааһыҥ олоххо буолар быһылааннарга түбэһэр, эн салалтаҕынан ол-бу быһаарыныылары ылан олох эҥин араас мөкү да үчүгэй да өрүттэрин боруобалыан сөп.
The Sims 2. The Sims 2 — көмпүүтэргэ олоҕу үтүгүннэрэр оонньуу (симулятор). The Sims 3 дьон этэринэн арыый мөлтөх, ол эрээри олох сокуонун барытын тутуһар.
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара. Аан Дойду Глобальнай Проблемалара - Аан Дойду улахан кутурҕаннаах ыарахан "хара" проблемалара, 2003 сылтан ыла "глобальнай" статуска киирбитэ. Ол аата сир үрдүгэр баар харамайдар, үүнээйилэр, дьоннор, мастар, тыалар уонна дойдулар бары куһаҕан өттүнэн барар суолга турдулар, ол онно киллэриэххэ сөп биосфера, гидросфера. 
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара күнтэн күн эбиллэн иһэллэр. Аан Дойду Глобальнай Проблемаларын быһаарарга улахан күүс наада, ол эбэтэр судаарыстыбалар бары тэҥҥэ үлэлиэхтээхтэр. Ону быһаарбатахха 2090 сылга сиргэ улахан глобальнай масштабтаах катастрофа буолара күүтүллэр...
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара:
Кылгастык сырдатыы.
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара: АХШ уонна Кытай күүскэ айылҕаны алдьатыылара, киттитиилэрэ! Кытай уонна атын дойдулар нэһилиэнньэлэрэ элбиирэ аччыктааһынна тиэрдиэн сөп! Дьоппуон уонна Германия күүскэ технологически сайдыылара киһи инники кэскилин саба баттыан сөп! Арассыыйа күүскэ айылҕа баайын хостуура Аан Дойду глобальнай Айылҕа Дисбалансатыгар охсоро, Арассыыйа күүскэ байыаннай тэриллэрин сайыннарыыта, улахан термоядернай сэриигэ аҕалыан сөп!
Аан Дойду үрдүнэн глобальнай хараҥарыы. Аан Дойду үрдүнэн глобальнай хараҥарыы — Аан Дойду үрдүнэн глобальнай хараҥарыы, киһи айылҕаны алдьатарыттан уонна һобуоттар, массыыналар, фабрикалар буруолара халлааҥҥа тахсан күн уотун кыччаталлар. Ол иһин Аан Дойдуга барытыгар 7-14% сир хараарбыт, ол эбэтэр сырдык киирбэт буолбут. Ол иһигэр Саха Сиригэр 2%, АХШ уонна Кытай 16–28%, Эуропа 18%, Африка 1%, Арассыыйа 4%. Итинник темпанан бардаҕына сир 2086 сыллаахха хабыс хараҥа буолар кутталлаах.
Аан дойду сылыйыыта. Аан Дойду сылыйыыта ("Глобальнай сылыйыы") — Сир уонна Сир байҕалын уутун сыллааҕы орто температууралара сылыйыылара. ХНТ экспердэрэ этиилэринэн Сир орто температуурата киһи-аймах балысханнык сайдыбытын кэннэ (XVIII үйэ иккис аҥаарыттан ыла) 0,7 °C тахсыбыт үһү. Онтон улахан аҥаара бүтэһик 50 сылга буолбут диэн бэлиэтииллэр. Бу төрүөтүнэн киһи айылҕаҕа эппиэтинэһэ суохтук сыһыаннаһан, бастатан туран бырамыысыланнас таһаарар гаастарын (углекислай гаас, метан) дьайыытынан быһаараллар.
Бу экспердар сыаналарынан XXI үйэҕэ Сир орто температуурата 1,1 кыраадыстан 6,4 °C дылы үрдүөн сөп. Ону тэҥэ сорох сирдэргэ температуура намтыан сөп. Сир байҕалын уутун таһыма тыһыынчанан сылларга үрдүу туруо диэн сабаҕалыыллар. Ол байҕал уута улахан теплоемкостааҕынан быһаарыллар.
Байҕал уутун таһыма үрдүүрүттэн ураты өссө сөҥүү түһүүтэ уларыйыан сөп. Онтон сылтаан айылҕа быһылааннара (халаанннааһын, курааннааһын, силлиэлэр уо.д.а.) элбиэхтэрин сөп, тыа хаһаайыстыбатын үүнүүтэ кыччыан сөп, сорох биология көрүҥнэрэ суох буолуохтарын сөп.
Ол гынан баран сорох чинчийээччилэр Аан дойду итийиитин сымыйа дииллэр, сорохтор сылыйыы баар гынан баран киһи сабыдыала манна кыра дииллэр.
Марбург. Марбург эбэтэр Марбург-ан-дер-Лан (Лан үрдүннээҕи Марбург, ) — Германия сиригэр баар, Һэссен федерал сиригэр баар университетскай куорат. Нэһилиэнньэтэ 79 тыһ. киһи.
Лан өрүс үрдүгэр турар.
Грамм. Грамм (; ,бэлиэтээһиннэр: г, g) — СГС системаҕа массаны кээмэйдиир кэрчик.
Граммҥа олоҕурбут төгүллээх кэрчик килограмм (), 1 дм³ химия өттүнэн ыраас уу 4°С температураҕа ыйааһыныгар тэҥнээх. СИ системаҕа массаны кээмэйдиир сүрүн кэрчик буолар.
Носов Михаил Михайлович. Носов Михаил Михайлович (1887 — 1960), Саха норуодунай худуоһунньуга, чинчийээччи-этнограф.
Айар үлэтэ.
Живописец уонна график, этнограф быһыытынан былыргы саха материальнай культуратын уонна прикладной ускуустубатын чинчийиигэ уонна хомуйууга сүҥкэн оруоллаах. 
Өссө маны көр.
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Шалом (хаhыат).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;244456&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T01:39:25Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 118 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;282131&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Шалом (Şalom) (Иврит:"ירושלים", Саха тыла:"Эйэ") диэн Түркийэҕэ тахсар дьэбэриэй нэдиэлэтээҕи хаhыата. «Şalom» аат Шалом диэн дьэбэриэй тылын түрктүү саҥарыыта буолар. Хаhыаты 1947 c. алтынньы 29 к. түрк дьэбэриэй журналиhа Аврам Лейон олохтообута. Истанбулга бэчээттэнэр. Ладино тылынан биир сирэйиттэн ураты, хаhыат түрк тылынан тахсар. Таhаарааччыта Иво Молинас. Сүрүн редактора Якуп Барокас. Тирааhа 5,000.
Андрей И (Хорошев, Андрей Фёдорович).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;356209&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-06-27T02:30:14Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* ТВга үлэлэрэ */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;409488&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Андрей И (дьиҥнээх аата Андрей Фёдорович Хорошев) — артыыс, режиссер, сценарист.
Кузьмин Макар Иванович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;400865&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T07:43:24Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402403&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Кузьмин Макар Иванович — Макар Хара (26.04.1915, Уолба нэһилиэгэ, Байаҕантай улууһа, Саха уобалаһа — 26.08.1981) — бэйиэт, тылбаасчыт, Аҕа Дойду Улуу сэриитин саҕана лейтенант, зенитнай рота хамандыырын солбуйааччыта, Кыһыл Сулус уордьан кавалера.
Айар үлэтэ.
Хоһоонноро 1933 сылтан бэчээттэммиттэр. 1936 с. «Сүүрээн» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
В. Маяковскай, А. Твардовскай, Самед Вургун, С. Михалков, Мирзо Турсунзаде, Г. Тукай уо. д. а. ааптардары сахалыы тылбаастаабыт.
Сэрииттэн кэлээт айар үлэҕэ үлэлээбитинэн барбыт. «Биһиги — Россия дьонобут» (1964), «Балыксыт отуутугар» (1968), «Күнү көрсө» (1973), «Сааскылыы сайаҕас ырыалаах» (1979), өлбүтүн кэннэ 1986 с. «Мин саастыы көлүөнэм» диэн хоһооннорун хомуурунньуктара бэчээттэммиттэр.
Сэрии кэмигэр.
Сэрии саҕаламмытыгар Макар Кузьмин Кыһыл Аармыйаҕа политүлэһитинэн 1943 сыл атырдьах ыйыгар дылы 258-с зенитно-артиллерийскай дивизияҕа сулууспалаабыт. Взвод командирынан, рота командирын солбуйааччытынан сылдьыбыт, Белоруссияны, Прибалтиканы уонна Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт. Ыараханнык бааһыран, контузия ылбыта. Хас да бойобуой наҕараадалардаах. Фроҥҥа Макар Хара саанан-саадаҕынан өстөөхтөрү сууһарарын таһынан өссө уус-уран тыл күүһүнэн эмиэ охсуспут. Сынньалаҥ кэмигэр хоһоон хоһуйан «Кыым »хаһыакка ыытара, саха дьонун фроҥҥа көрүстэҕинэ суруктарын тэрийэн эмиэ хаһыакка ыытар эбит. Ол курдук «Саргылаана» хоһооннорун хомуурунньуга 1943 сыллаахха тахсыбыт. «Тиийдилэр эн ырыаҥ тыллара» диэн Күннүк Уурастыырапка анаабыт хоһоонун 1944 с. ыам ыйын 30 күнүгэр ыыппыт. 1945 сыллаахха ахсынньыга демобилизацияламмыт.. Поэт сэрии, буорах сыттаах хоһоонноро «Кыым» хаһыакка тиһигин быспакка кэриэтэ бэчээттэнэллэрэ уонна оччотооҕуга тута кэриэтэ ырыа буолан радионан толоруллан, киэҥ Саха Сирин тилийэ көтөллөрө.
Сири олохтооһун. Сири олохтооһун — Сир туругун үөрэтэр, сири туһаныыны былааннааһын уонна сири харыстааһын мероприятиелары тэрийэр ньыма.
Ону таһынан сири олохтооһун объектар чэрчилэрин быһаарар уонна территорияны тэрийэр.
Хаһаайыстыба сирин олохтооһун (2001 сыл бэс ыйын 18 күннээҕи "О землеустройстве" диэн 78-ФЗ №-дээх РФ Сокуона). 
Сири олохтооһун иһигэр киирэллэр: чэрчилээһин, саҥа сир учааастагын тэрээһин, сири түҥэтии, ону таһынан сир учаастагын чэрчитин таһаарааһын. 
Арассыыйаҕа сири олохтооһун объектарынан буолаллар муниципал тэриллэр территориялара, нэһилиэнньэлээх пууннар территориялара, территорияльнай зоналар, оһуобай таһымнаах торриториялар, эбэтэт ити территоиялар соҕолоро.
2008 сыл кулун тутар 1 күнүттэн "Сири олохтооһун дьыалатын" (Землеустроительное дело) оннугар "Чэрчилиир дьыала" (Межевой план) киирбитэ. Чэрчилиир дьыаланы кадастровай инженер толорор уонна кадастр учуокка туруорарга сүрүн докумуонунан буолар.&lt;ref name="http://www.gofen.ru/mezhevanie.html"&gt;http://www.gofen.ru/mezhevanie.html &lt;/ref&gt;
Тиксии аэропорда.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;307905&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-12-08T00:01:01Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;147.136.249.114&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;392519&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Тиксии аэропорда (аэродрома) Тиксииттэн биир километр хотугулуу илин баар. 1950с сыллардаахха сэбиэскэй бомбалааччылар баазаларын быhыытынан тутуллубута. Тиксии аэродрома Ту-95 көтөр ааллар сэрии эрчиллиилэригэр туттуллар. Тиксии Хоту уонна Тиксии Арҕаа диэн икки атын аэродромнар, аргыс ойуулааhынынан, билигин суохтар быhыылаах.
Farecompare.com сайт билиитинэн, Тиксии аэропордунан күҥҥэ 50 киhи көтөр. Сылга 18,250 киhи көтөр кыахтаах, ол гынан баран дьиҥинэн көтөр ааллар 70% эрэ туолаллар, ол иhин аэропорт сылга 12,775 кэриэтэ пассажиры ылар диэххэ син.