mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Серкина Александра Васильевна. Александра Васильевна Серкина (ыам ыйын 31, 1918, Саха АССР Витим бөһүөлэгэ — алтынньы 28 2007, Иркутскай) — ангиохирург, мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор, Иркутскайдааҕы государственнай медицинскэй университет уопсай хирургиятын кафедратын сэбиэдиссэйэ, Иркутскай куорат Ытык гражданина.
Биографията.
1936 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медициина техникуумун бүтэрэн баран Орто Халыма оройуонугар ыытыллыбыт. Онно корь ыарыы ыарахан эпидемиятын тохтотууга күүскэ үлэлээбит. Ол үлэтин иһин Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ түөскэ кэтиллэр «Саха АССР 15 сыла» диэн бэлиэнэн наҕараадалаабыт.
1944 сыллаахха Иркутскайдааҕы мединституту бүтэрбит. Иркутскай куорат № 1 клиническэй балыыһатыгар хирургия отделенитыгар ординатордаабыт.
Илин Сибиир. Илин Сибиир — Азия чааһа, Сибиир илин өттө, бүтүннүү Арассыыйа кыраныыссатын иһинэн сытар. Арҕааҥы кирбиитэ Енисей өрүһүнэн ааҕыллар, илиҥҥи кирбиитэ Чуумпу байҕалы кыйа барар сис хайаларынан сытар. 
Саха Сирин сороҕор Илин Сибииргэ киллэрэллэр (географтар), сороҕор Уһук Илиҥҥэ () киллэрэллэр (холобур, Уһук Илиннээҕи федераал уокуругар киирэр).
Ан-24. Ан-24 (НАТО классификациятынан: Coke — "«Кока»") — пассажирдары таһар турбиналаах көтөр аал. Орто уонна кыра линияларга туттуллар. 
3 000 км көтөр, түргэнэ чааска 490 км, ыйааһына 21 т. Икки АИ-24 турбиналаах мотордаах. 1959 — 1979 сылларга оҥоһуллубба. 
Барыта 1200 тахса аал оҥоһуллубута. Билиҥҥи туругунан өссө даҕаны 300 аал үлэҕэ баар, сүрүннээн СПГ уонна Африка дойдуларыгар.
Устуоруйата.
1959 сыл алтынньы 20 күнүгэр бастаан көппүтэ. 1962 сыл саҥатыгар Киев куоракка серияҕа тахсыбыта. 1962 балаҕан ыйыгар Киев — Херсон тарссаҕа пассажирдары таһар буолбута.
1979 сылга диэри оҥоһуллар этэ. Барыта 1200 тахсыбыта, Ону таһынан Кытайга Y-7 диэн ааттаах тахсар этэ.
Билиҥҥи туруга.
2006 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Арассыыйаҕа 207 көтөр аал туһаныллар этэ.
Сааххаллар.
Барыта 2010 сыл атырдьах ыйын 2 күнүнээҕи туругунан барыта 144 аал сааххаллаабыта.
Туос көҥкөлөй. Туос көҥкөлөй — киин улуустарга сэдэхтик туттулла сылдьыбыт. Мас көҥкөлөй курдук быһыылаах. Симиир айаҕар олордор кымыһы хамсатарга аналлаах.
Күҥкүр. Күҥкүр — кымыһы түһүлгэҕэ тиэйэн киллэрэргэ туттуллар кэтит түгэхтээх, суптугур айахтаах, хороҕор, хаппахтаах иһит.
Холлоҕос (иһит). Холлоҕос — улахан, 10—20 биэдэрэ истээх, тар хаһаанар туос иһит (уһаат); ууну өтүппэт биэ тириититтэн оҥоһуллубут кымыска аналлаах улахан төгүрүк иһит.
Иһит дьүһүнэ, туһаныы.
Киһини өттүгүн баһынан, ол аата 80—90 см кэриҥэ, холобурдаах. Таһынан синньигэс талаҕынан эрийиллэр. Арыт уһун талаҕы аҥаардаан салгыы-салгыы алларааттан үөһээҥҥэ диэри эрийэн бөҕөргөтөллөр. Сайылыкка тар хаһаанар иһиттэрэ. 
Көрүҥэ — хороох тууйас.
Литератураҕа ахтыллыыта.
Маһарах ойоҕунаан бу сай үөһэ сайылаан олорон, куолуларынан биэс-алта улахан холлоҕос кымыһы хаһааннылар. (Эрилик Эристиин айымньытыттан).
Тыл атын суолтата.
Былыр балаҕан туруохтаах сиригэр түөрт муннуктарга суон баҕаналары туруораллара. Ол баҕаналар үрдүлэригэр түөрт суон өhүө мастары уураллара. Кинилэргэ сытыары соҕус гына титириктэри өйөннөрө туруортууллара. Ол эркиннэри холлоҕос диэн ааттыыллара. Билиҥҥи олоххо — тутуллар мас дьиэ, тутуу ойоҕосторо, түөрт эркинэ.
Туос. Туос - хатыҥ хатырыга. Былыргы сахалар киэҥник тутталлар этэ.
Туттуу холобурдара: иһит-хомуос оҥорорго, түннүк, оҕо биһигэ, оҕо оонньуура, ыас, туос ураһа туталлар. 
Булт тэрилигэр туттуу.
Быһах кыынын оҥостоллоро. Мончуук үрүҥ ойууларыгар арыт туоһу сыһыараллара. Былыр ох саа сиһин куута (хатыыс хабаҕа силим) хоҥнубатын диэн чараас араҥа туоһунан бүтүннүүтүн эрийэллэрэ. Туос тыы: тыыны бэйэтин да оҥороллор, мас тыыны туоһунан ыаһыыллар да. Илим, муҥха хотоҕоһо (туостугана).
Туос эми-тому, итэҕэли кытта ситимэ.
Кыра бааска, хайа тардыыга кир-хах киирбэтин диэн чап-чараас араҥа туоһу сыһыараллар эбит. Маны таһынан түөн туталлара үһү. 
Туос эмэгэти былыр отоһуттар, ойууннар киэҥник тутта сылдьыбыттар.
Туоһу хастааһын.
Туос хастанар кэмэ сүнньүнэн бэс ыйа, от ыйа.
Тирии этэрбэс. Тирии этэрбэс - сайын, күһүн-саас кэтиллэр халтаҥ (түүтэ суох), ханнык баҕарар тирииттэн тигиллэр этэрбэс.
Ан-140. Ан-140 — Украинаҕа оҥоһуллубут региону хааччыйар таһаҕас уонна дьону тиэйэр көтөр аал. Эргэрбит Ан-24 уонна Ан-26 ааллары солбуйарга анаммыт.
Аалы Украинаҕа Харьков куракка, Арассыыйыҕа Самара куоракка уонна Ираҥҥа оҥороллор.
Уопсай сибидиэнньэлэр.
Икки мотордаах. Үс намыһах салгын баттааһыннаах шассилаах.
Кээмэйдэрэ.
Мотуордара.
Икки ТВ3-117ВМА-СБМ1 турбиналаах мотуор турар, Запорожье куоракка оҥоһуллубут. ICAO ирдээһинигэр эппиэттиир.
Бары өттүнэн аан дойдутааҕы нуормаҕа эппиэттиир.
Сааххаллар.
2009 сыл олунньу 16 күнүнээҕи туругунан 3 аал сааххалламмыт.
Быһаарыылар.
Ынах этэрбэс. Ынах этэрбэс - түүтэ иһирдьэ, тымныы кэмҥэ чугас үлэҕэ-хамнаска кэтиллэр этэрбэс.
Өссө маны көр.
Тирии этэрбэс
Олооччу. Олооччу - хотоҥҥо, мара үлэҕэ кэтиллэр ынах этэрбэс, түүтэ иһирдьэ. Тирии олооччу эмиэ баар буолар.
Тулламай. Тулламай - олус намыһах остоох, дьиэҕэ кэтиллэр сайыҥҥы чэпчэки этэрбэс. Тириини кэмчилээн тигэллэр.
Төттүк этэрбэс. Төттүк этэрбэс - оҕо этэрбэһэ.
Түнэ этэрбэс. Түнэ этэрбэс - күүстээх үлэҕэ, булка кэтиллэр, хараламмыт, арыт ыыһаммыт түнэттэн тигиллэр этэрбэс.
Түнэ баһарҕас. Түнэ баһарҕас - намыһах остоох, арыт холуоһа курдук быһыылаах этэрбэс.
Лэҥкирэ. Лэҥкирэ - кыһыҥҥы этэрбэс көрүҥэ.
Күлүмэн этэрбэс. Күлүмэн этэрбэс эбэтэр боруонньа этэрбэс - кыһыҥҥы этэрбэс көрүҥэ.
Саппыйаан этэрбэс. Саппыйаан этэрбэс - тириини саппыйаанныыр буолуохтарыттан тигиллэр синньигэс, кыараҕас остоох этэрбэс.
Тумустаах сарыы этэрбэс. Тумустаах сарыы этэрбэс - дьахтар, кыыс оҕо сайын мааныга кэтэр этэрбэстэрин көрүҥэ. Этэрбэс эрэ барыта тумустаммат, тумус анньыытын мындыр эрэ иистэнньэҥ сатыыра үһү.
Саары чоочой. Саары чоочой - оҕо уу кэһэр этэрбэһин эбэтэр сайыҥҥы оҕо этэрбэһин ааттыыллар.
Иһирдьэ-таһырдьа кэтиллэр үксүгэр ынах тириититтэн тигиллэр судургу этэрбэһи чоочой дииллэр.
Сарыы этэрбэс. Сарыы этэрбэс - күннэтэ кэтиллэр чэпчэки сайыҥҥы этэрбэс.
Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс. Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс - тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ. Дьахтар, кыыс оҕо сайын мааныга кэтэр этэрбэһэ. Сиигин быыһыгар күөх, кыһыл эбэтэр үрүҥ сукунаны кыбытан тигэллэр, арыт икки араас өҥнөөх сукунаны хос тутан кыбыталлар эбит.
Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс. Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс - тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ. Икки кытыытынан кыһыл сукуна сыыйыылаах хара бэйбириэт билэлээх, ойуута-талата суох.
Сарыы тирэҥсэ. Сарыы тирэҥсэ — мааныга кэтиллэр, үксүгэр маҥхатыллыбыт сарыы кыбытыылаах тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ.
Алтан тыллаах сарыы этэрбэс. Алтан тыллаах сарыы этэрбэс - мааныга кэтиллэр, быатыгар чаһы быатын курдук тыллаах тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ.
Ойуулаах сарыы этэрбэс. Ойуулаах сарыы этэрбэс эбэтэр дьэрэкээннээх сарыы этэрбэс - мааныга кэтиллэр, айаҕыттан тумсугар диэри өҥнөөх сабынан дьэрэкээн ойуулаах тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ.
Тыс этэрбэс. Тыс этэрбэс - таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга да, мараҕа да кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы этэрбэс.
Билэлээх тыс этэрбэс. Билэлээх тыс этэрбэс - өҥнөөх сукунанан таҥаһы аттаран, көмүһүнэн симээн, оҕуруонан анньан таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы тыс этэрбэс көрүҥэ.
Билэлээх, таҥалайдаах тыс этэрбэс. Билэлээх, таҥалайдаах тыс этэрбэс - мааныга кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы тыс этэрбэс көрүҥэ. Билэтин аннынан, сототун икки өттүнэн, арыт сототун хоҥоруутунан оҕуруонан, көмүһүнэн анньан, таҥалай ойууну туруору түһэрэллэр.
Эмчирэ. Эмчирэ эбэтэр эмчиирэ - сүөһү тыһыттан түүтүн таһыгар гына тигэллэр, сутуруо иһинэн киирэр үрдүк остоох кыһыҥҥы этэрбэс. Сутуруо икки этэрбэс айаҕын ыккардынан тымныы үргүйбэтин диэн ардыгар сымнаҕас түүнэн билэлииллэр.
"Эмчиирэ". Сутуруону кытта кэтиллэр кылгас сотолоох тыс этэрбэс. Эриэн эмчиирэ оһун иннэ уонна кэннэ маҥан сылгы тыһыттан, ойоҕосторо хара ынах тыһыттан тигиллэр. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Тимофеев Петр Алексеевич. Тимофеев Петр Алексеевич — биолог, геоботаник, лесовед. 
Олоҕун олуктара.
1936 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Саха АССР Ньурба оройуонун Мальдьаҕар с. колхозтаах, булчут Тимофеевтар, дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
Украинаҕа уонна Саха Сиригэр университекка үлэлээбит. Саха Сирин ойуурун үөрэтэр биллиилээх учуонай, биология билимнэрин кандидата, ботаника кафедратын профессора.
«Биэрэс. Баклажан. Кабачок. Патиссон» диэн кинигэ ааптардарыттан биирдэстэрэ
Егорова Альбина Михайловна. Егорова Альбина Михайловна - учуонай агроном, РСФСР орто анал үөрэхтээһинин туйгуна.
Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институутун зональнай агрохимлабораториятыгар научнай үлэһитинэн, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар преподавателинэн уһун кэм устата таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
"Биэрэс. Баклажан. Кабачок. Патиссон" диэн кинигэ ааптардарыттан биирдэстэрэ
Эриэн эмчиирэ. Эриэн эмчиирэ - эмчиирэ көрүҥэ. Этэрбэс сототун икки аҥыы өҥнөөх түүлээх тириилэри туруору аттаран, иннэ-кэннэ биир, икки ойоҕоһо биир өҥнөөх гына тигэллэр.
Куруму. Куруму - кыһын ыраах айаҥҥа, булка тоҥуу хаары кэһэргэ аналлаах, тайах, таба тыһыттан тигиллэр, тобуккуттан харыс холобурдаах үрдүк остоох, курга өрө тардан бааныллар быалаах этэрбэс. Арыт эриэн эмчиирэ курдук араас өҥүнэн аттаран тигэллэр.
Ииччики. Ииччики эбэтэр ииччикэ - ууну кэһэргэ анаан саппыйаанынан тигэр этэрбэстэрэ. Мандар Уус этэринэн маны тигэр үөрүйэх нууччалартан киирбит. Сахалар уу, сиик өппөт гына түнэннэн эмиэ тигэллэрэ.
Холуоһа. Холуоһа - ыраах айаҥҥа этэрбэс таһынан кэтэргэ анаан үксүгэр таба, ыт тириитинэн тигиллэр атах таҥаһа, этэрбэс.
Баһарҕас. Баһарҕас - сарыы, атын да тирии буолар, кылгас остоох, сайыҥҥы этэрбэс.
Кээнчэ. Кээнчэ — этэрбэс иһинэн кэтиллэр тирии таҥас.
Hatikvah. Һа-тикваһ (‎, "эрэл") — Исраил өрөгөйүн ырыата. Тыллара — Нафтали Герц Имбер (1878), музыката — Шмуэл Коэн (1888).
Kimi ga Yo. Кими га ё (дьоп. 君が代) — Дьоппуон өрөгөйүн ырыата. Өрөгөй ырыа тыллара Хэйан эпоха саҕана вака диэн дьоппуон үгэс буолбут хоһоону суруйуу жанрынан суруллубут хоһоонтон төрүттэммитэ. Онон, бу аан дойдуга баар саамай былыргы текстаах уонна саамай кылгас өрөгөй ырыалартан биирдэстэрэ.
Чугуун төбө. Чугуун төбө — абааһы, былыргы сахалар убаастаан мээнэ Чугуун төбө туһунан саҥарбаттар этэ. Чугуун төбө абааһыны бастаан Сунтаарга көрбүттэр, 15 үйэҕэ. Кэнники Бүлүү бөлөх улуустара сиригэр көрбүттэр. СССР саҕана Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Матта диэн дэриэбинэтигэр көрбүттэр, көрбүт сирдэригэр аат хаалларбыттар — Чугуун төбө сирэ диэн ааттаабыттар.
Тюмень. Түмэн (нучч. "Тюмень", сиб. "Цимке-тора", чув. "Тэмэн"), куорат, Арассыыйа ниэп киинэ буолар. Түмэн уобалаһа административнай киинэ. Биир динамично сайда турар куорат буолар. Элбэх түүрдэр олорор куораттара. Аҥардас сахалар Түмэн куоратка 10 тыһ курдуктар, онтон Татаардар ахсааннара куорат олохтоохторуттан 39% ылар. Элбэх Чеченнэр эмиэ олороллор. Хара омуктар ахсааннара эмиэ үрдүк.
Аата хантан кэлбитэй.
Былыргы сахалар Түмэн куораты 989 сыллаахха олохтообуттар, ол үһүйээнэ Татаардарга хаалбыт "Тумен" диэн. Нуучча кэлэн "Тюмень" диэн аатка уларытпыт, тоҕо диэтэххэ нуучча "ү" буукубаны сатаан саҥарбат. Түмэн куораты нууччалар 15 үйэҕэ олохтообуттар диэн этэллэр, ол эрэн сыыһа буолар...
Тюмень уобалаһа. Түмэн уобалаһа (нучч. "Тюменская область"), Арассыыйа биир саамай сайдыылаах уобалаһа. Киин куората - Түмэн. Урал Федерал Эргимтэтэ диэн дойду эргимтэтигэр киирэр. Араас омук барыта олорор уобалаһа буолар.
Сыалыйа. Сыалыйа, сыалдьа эбэтэр сыайа — кылгас бууттаах таҥас, арыт үс сиринэн алтан тиэрбэстэрдээх, арыт сарыы, тирбэҕэ быалардаах, сутуруону ыга тардан баанарга аналлаах.
Самарҕа. Самарҕа (нучч. "Самара", ол эрэн араас ааттаах: "Сомоҕо", "Саһарҕа", "Куйбышев"), куорат, Арассыыйа биир бастыҥ улахан куората буолар. 
Этимологү.
Самара диэн тыл былыргы түүр тылтан кэлбит ""Самарсай" диэнтэн, ону сахалыы тылбаастаатаххына "Самарҕа" диэн буолар.
Сири сыалыйа. Сири сыалыйа эбэтэр сири сыалдьа - сирилэммит халыҥ тирииттэн тигиллибит күүстээх хамсаныынын тулуйар кылгас бууттаах таҥас.
Курдаах сыалыйа. Курдаах сыалыйа эбэтэр бөҕөҕө кэтэр сыалыйа - тустарга анаан түнэттэн, саппыйаантан тигиллэр. Сургунаҕын оннугар кэтит түнэ, саппыйаан курдаах буолар үһү. .
Кураахтаах сыалыйа. Кураахтаах сыалыйа, тураҕас сыалыйа - икки өттүгүн туһунан, сургунаҕын аннынан ойо быһыы аһаҕастардаах кылгас бууттаах сайыҥҥы сыалыйа.
Сарыы сыалыйа. Сарыы сыалыйа - олус сымнаҕас, чараас гына таҥастаммыт сарыыттан тигиллэр сыалыйа. Таба сарыыта (омук сарыыта дииллэрэ) нуучча таҥаһынааҕар сымнаҕас буолара үһү.
Кыабака симэхтээх сыалыйа. Кыабака симэхтээх сыалыйа - сүктэр кыыс таҥаһа, кыабака симэхтээх, отуката "модьоҕо охсордоох" (бадыҥкыйдаах), "тэргэн бүөр" диэн көҥдөй симэхтэрдээх буолара. Ол симэхтэрин тыаһыттан кыыс хайдаҕын сылыктыыллара.
Хахыр сон. Хахыр сон - сылгы, ынах тириириттэн түүтэ иһирдьэ гына тигиллибит үлэ-хамнас соно.
Сон. Сон - саас-күһүн, кыһын тымныыга кэтиллэр, былыр тирииттэн (түүтэ иһирдьэ гына тигиллибит), билигин араас матырыйаалтан тигиллибит уһун таҥас. Тиктэриигэ үгэс буолбут түү таһынан твид, драп, кашемир, кириэп, буукуба, хлопатоумаж таҥастар туһаныллыахтарын сөп. Таҥас, таҥас сезонугар дьайар. Кини биир эбэтэр дубортнай буолуон сөп. Биир суортаах сон 3- тэн 5 тимэхтээхтэр, дворотнай сон — 4- тэн 8- ка диэри.
Сон устуоруйата.
Соно орто үйэтээҕи таҥас илиинэн уонна сиэҕинэн тэлэн, эмиэ тыһыынчанан сыллар усталарыгар универсальнай плащадканан бүрүллүбүт, дьиҥнээх түүттэн тигиллибит, капюшоннаах, булуупканан бүрүллүбүт. Плащ уһун уонна ыарахан суолларга дойдулар кырдьыктаах спутник этэ, манна туох да буруйа суох, ардах кураан содуллаах дьыала буолара.
Сон бастакы прототиба XVII үйэҕэ Испанияҕа тутуллубут. Манна кини капюшон диэн ааттаах бааһынай таҥаһа этэ. Маннык аат тылы «киэҥ- куоҥ плащ» уонна токи («төбөтө хомуура») диэн тылы дьүөрэлээһинтэн үөскээбитэ. Голландияҕа бу кэмҥэ испаан хонтуруолугар сылдьар, ол плащ-Саргылаана (palastrock) буолар. Францияҕа бэйэтин паллетоттара кытталлар эрээри, билигин Үөһээ армейскай таҥас курдук буолла.
Классик сон прототиба — XVIII үйэ ортотун диэки айаҥҥа туруммут сэдэх буолла. Кини тимэхтэригэр сон сиэҕин, саҕатын уонна лацкан тимэхтэригэр тэлгэммит, муостатын билигин да классическай эр киһи таҥаһын атрибуната буолар. Сэдэхтик биллибитинэн, күннээҕи сонуннары кэтэр буолбуттара. XIX үйэҕэ сонун- нуомас араас көрүҥнэрэ үөскээн эрэллэр. Историялара биллиилээх аристократтар индивидуальнай дизайн сакаастаан муодаҕа киирбитэ. Ол эпоха соно уһун уонна тобуктардаах — перепостепеннай оҥоһуктар, хаһаайыны ититэргэ, ардахтан уонна тыалтан көмүскүүргэ кыах бэриллибитэ.
Сарыы сон. Сарыы сон - күһүн-саас, арыт сайын да кэтиллэр ойуулаах-дьарҕаалаах мааны сон.
Халтаҥ хомуһуол сон. Халтаҥ хомуһуол сон - күһүн-саас кэтиллэр өрүү таҥас үөдүйбүтүн кэннэ тигиллэр буолбут нууччалыы быһыылаах сон.
Куобах истээх сон. Куобах истээх сон - куобах тириититтэн тигиллэр, үлэҕэ-хамнаска кэтиллэр сон. Эргэрдэҕинэ "нэк сон" диэн ааттанар.
Мигалкин Василий Васильевич. Мигалкин Василий Васильевич — саха учуонайа, техника билимин хандьыдаата. Хотугулуу Илин федеральнай университет Радиотехника уонна информационнай техника кафедратын доцена.
Диссертациятын саха тылын таба суруйуутун көмпүүтэр көмөтүнэн ойуулуурга уонна сахалыы тиэкистэри Windows эйгэтигэр таба суруллууларын тургутар бырагырааммалары оҥорууга анаабыта. Специальноһын шифра: 05.13.17 — Информатика түөрүйэтин олохторо. 2005 сыллаахха ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Айбыт бырагырааммаларыгар ааптар туоһу суругун Роспатент нөҥүө 2001 сыллаахха ылбыта.
Халтаҥ сон. Халтаҥ сон - сайын, күһүн-саас кэтиллэр кылгас сарыы, тирии, суккун сон, чараас биэтэстээх буолар
Бииллээх сон. Бииллээх сон - биилинэн сыста олорор гына кэтит курдуу киллэһиктээх сон. Үксүгэр сукунаттан тигэллэрэ
Бүүрүктээх сон. Бүүрүктээх сон - араас түүлээҕинэн: буобура, бэдэр, киис, онтон да атын бүүрүктэммит сон
Оноолоох сон. Оноолоох сон - үксүгэр дьахтар соно. Ыҥыырга ыттарыгар (улаханнык хамсанарга) мэһэйдээбэтин диэн кэннинэн, арыт икки ойоҕоһунан тыыраҕастыыллар
Таҥалай сон. Таҥалай сон - мааныга кэтиллэр дьахтар соно, саха дьахтарын ииһин биир чыпчаала
Кэдьиҥэ таҥалай. Кэдьиҥэ таҥалай - баай ыал кыыһа сүктэригэр кэтэр соно. Бүтүннүү үрүҥ көмүс, оҕуруо симэхтээх, сиэх быһаҕас эбэтэр арыт, кэһиэччик курдук, сиэҕэ суох буолар
Хотойдоох сон. Хотойдоох сон - үөрүүлээх быһыыга-майгыга, үгэстэри тутуһарга кэтиллэр хотой ойуулаах мааны сон. Хотой киһи кутун көмүскүүр харысхал быһыытынан биллэрэ
Бөрө бөртөлөөх сон. Бөрө бөртөлөөх сон - бөрө илин атаҕын хара дьураалаах тыһыттан тигиллибит сон. Олоҥхоҕо, ырыаҕа хоһуйуллар сон. Биир эмэ бөрө оннук дьураалаах тыстаах буолар эбит, ону мунньан сон тиктиэм диэтэххэ, дьэ элбэхтэн аттарыллара буолуо
Саҕынньах. Саҕынньах - түүтэ таһыгар гына тигиллибит бытарҕан тымныыга ыраах айаҥҥа, булка, үлэҕэ-хамнаска аналлаах, сон таһынан кэтиллэр таҥас. Бөрө, ыт, эһэ, таба, тайах, быыһык, бэдэр тириилэринэн тигэллэрэ
Саҥыйах. Саҥыйах - дьахтар мааныга, ыраах айаҥҥа кэтэр кыһыҥҥы таҥаһа, саҕынньах көрүҥэ. Саһыл, кырса тыстарыттан аттараллара үһү, сиргэ соһуллар уһуннаах буолар эбит. Саҥыйаҕы бэдэр, бөрө, киис, тииҥ, кырынаас тириилэриттэн аттаран эмиэ тигэллэрэ. Билиҥҥи доха диэн ааттанар таҥаска майгынныыр
Чомпой бэргэһэ. Чомпой бэргэһэ - былыргы боотур тимир чомпойун санатар үрдүк, хороҕор, кылгас кулгаахтаах бэргэһэ. Түүтэ суох тирииттэн тигиллэр
Саха бэргэһэтэ. Саха бэргэһэтэ - былыр сахалар бэргэһэни үксүн араас кыыл уонна көтөр (оннооҕор балык) тирииттиттэн, ол тирии араас чааһыттан (тыһа, баттаҕа уо.д.а.), араастык аттаран, түүлээх эбэтэр түүтэ суох тирииттэн, араас моһуоннаах гына тигэллэрэ
Львова Прасковья Михайловна. Львова Прасковья Михайловна - учуонай агроном, биология билимин хандьыдаата, профессор. Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институутугар уонна ССРС билимин академиятын Сибиирдээҕи салаатын биология институутугар 37 сыл устата үлэлээбитэ. 1992 сылтан Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үлэлиир. Агрономия кафедратын профессора. ССРС билимин академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, "Бочуот знаага" уордьан кавалера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
"Оҕуруоччукка туһалаах сүбэлэр" диэн сиэрийэҕэ тахсыбыт "Силис астаахтар. Луук араас көрүҥнэрээ" диэн кинигэ ааптара. Бу ааҕааччы киэҥ араҥатыгар туһаайыллыбыт кинигэҕэ силис астаах үүнээйилэр уонна луук араас көрүҥнэрин хантан төрүттээхтэрэ, суортар кылгас характеристикалара, үүннэрии агротехниката, буортулаах үөннэри кытта охсуһуу уонна аска туһаныы туһунан сүбэлэр киирбиттэр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайыннарыыга дьон үлэлэрин судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр.
Хороох бэргэһэ. Хороох бэргэһэ - кэтэх сабыылаах, аатын курдук үрдүк, иннэ, сүүһэ буодьулаах бэргэһэ
Бэргэһэ. Бэргэһэ - төбөҕө кэтиллэр, күнтэн, тыалтан, тымныыттан, хаартан-ардахтан көмүскүүр таҥас.
Былыргы саха бэргэһэлэрин араас кыыл тириититтэн, хабахтан кытта тигэллэрэ.
Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ. Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ - кулгаахтаах, халтаҥ тирииттэн тигиллэр, үлэ-хамнас бэргэһэтэ
Сарыы ньалака. Сарыы ньалака - ньалаччы кэтиллэр, төбө быһыытын курдук быһыылаах чараас, сайыҥҥы бэргэһэ
Хабах бэргэһэ. Хабах бэргэһэ - ханнык баҕарар улахан кыыл, сүөһү хабаҕыттан имитэн, таҥаһынан, сарыынан буодьулаан, бүүрүктээн тигэллэр. Сайын төбө хаххата
Баттах бэргэһэ. Баттах бэргэһэ - торбос, атын да кыыл-сүөл баттаҕын тириититтэн имитэн тигиллэр бэргэһэ. Сайын төбө хаххата.
Кус баттаҕа бэргэһэ. Кус баттаҕа бэргэһэ - күһүн-саас кэтиллэр олус дьэрэкээн өҥнөөх бэргэһэ
Аммосова Лена Максимовна. Аммосова Лена Максимовна — химия билимин кандидата, М. К. Аммосов аатынан Благотворительнай Фонд тэрийэччитэ.
Олоҕун олуктара.
40-н тахса научнай үлэни суруйбут.
Дьиэ кэргэнэ.
Икки оҕолоох:
3 сиэннээх, 1 хос сиэннээх
Балык тириитэ хаппаах. Балык тириитэ хаппаах - төбө хаххата, сүлүллэр тириилээх өрүс улахан балыгын тириититтэн тигиллэр бэргэһэ.
Торҕо бэргэһэ. Торҕо бэргэһэ — таҥас бэргэһэ. Былыр торҕо диэн тылы таҥас (үксүн солкону буолуо) диэн суолтаҕа тутталлар эбит.
Тыс бэргэһэ. Тыс бэргэһэ - куобах, бэдэр, бөрө, о.д.а. кыыл тыһыттан тигиллэр кыһыҥҥы мааны бэргэһэ. Саамай күндүлэрэ саһыл тыһа бэргэһэ буолара үһү.
Торҕо күөх. Торҕо күөх - буруо, мутукча өҥүн ааттыыллар.
Муостаах бэргэһэ. Муостаах бэргэһэ - күндү түүлээх кутуругун кылаанын оҕуруонан куустаран, муос курдук тура сылдьар гына тигэн, киһи төһө ытыктанарын бэлиэтиир бэргэһэ.
Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ. Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ - олус ытыктанар дьоҥҥо тигиллэр бэргэһэ. Нуоҕайын дьахталларга көтөр куорсунуттан, эр дьоҥҥо күндү түүлээх кутуругун кылааныттан анньаллара үһү.
Ньамыаскалаах бэргэһэ. Ньамыаскалаах бэргэһэ - буобура тириитин сыыһын аттаран тигиллибит уһун кулгаахтаах (сыҥааҕын аннынан баайыллар) бэргэһэ.
Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ. Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ - буобура кэтэхтээх, аллара бэдэр үрүҥнэрдээх, көмүс мииһэр оҕуруолаах, туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ.
Өссө маны көр.
Торҕо күөх
Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр. Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэ - саһыл, бэдэр, бөрө сирэйдээх бэргэһэ. Бастакытынан, хайа аҕа ууһуттан төрүттээҕи көрдөрөллөр, иккиһинэн, бу кинилэри араҥаччылыыр ийэ кыыл мөссүөнэ.
Өссө маны көр.
Торҕо күөх
Гоголев-Сатал Уус Александр Николаевич. Сатал Уус, Гоголев Александр Николаевич — худуоһунньук, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, поэт быһыытынан эмиэ биллэр.
1948 с. Бүлүүгэ учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Өр сылларга "Сардаана" сувенир фабрикатыгар, Саха сиринээҕи уус-уран пуонда мастарыскыайыгар үлэлээбитэ. Билигин Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан култуура Киинигэр "Симэх" норуот ускуустубатын Киинин салайааччытынан үлэлиир. Саха сирин уустарын холбоһугун уонна СӨ төрүт ускуустубатын тарҕатыыга анаммыт Сүбэни салайар.
2010 сыл сайыныгар А.Пушкин үбүлүөйүгэр анаан ыытыллыбыт поэзия түһүлгэтигэр кини аата бастыҥынан ааттанна.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ - Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын сайыннарыыга дьон үлэлэрин судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр.
Слепцов Анатолий Игнатьевич. Слепцов Анатолий Игнатьевич — быраас идэлээх саха суруйааччыта, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, эдэр суруйааччылар XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа, нууччалыы уонна сахалыы суруйар.
Олоҕун кэпсээнэ.
Таатта улууһун Ытык Күөл нэһилиэгэр сэтинньи 25 күнүгэр 1968 с. төрөөбүт. Биллиилээх мелодист Игнатий Слепцов сэттэ оҕотуттан саамай кыралара.
11-с №-дээх СПТУ-ну бүтэрэн баран армияҕа сылдьыбыта. 
1986 с. Алданнааҕы медицинскэй училищены, 
1999 с. мединституту иккиэннэрин кыһыл дипломнарынан бүтэрбитэ.
Ординатура кэнниттэн хирург идэлэммитэ.
2001 сыллаахтан улуус балыыһатын хирургическай отделениетын сэбиэдиссэйэ. 
Айар үлэтэ.
Кэпсээннэрэ "Чолбон" сурунаалга 2010 сыллаахха бэчээттэммитэ.
Сорох айымньыларын кытта Бикитиэкэҕэ билсиэххэ сөп.
Саввинов Родион Григорьевич. Саввинов Родион Григорьевич — кэпсээнньит-суруйааччы, эдэр суруйааччылар XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.
Сунтаар оройуонун Кэмпэндээйи бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
1973 сыллаахха Кэмпэндээйи аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Бэһис кылаастан гитараҕа оонньуу үөрэммитэ. 1979 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыаттан хоһоон булан ылан, «Учуутал убайбар» диэн аан бастакы ырыатын суруйбута. Ахсыс кылааһы бүтэрэн баран, Элгээйи орто оскуолатыгар биологическай кылааска үөрэнэ киирбитэ. Оскуоланы бүтэрээри сылдьан, «Быраһаай, оскуолам» хоһоону суруйбута.
«Чуорааннаах», «Түүл», «Кусчуттар» кэпсээннэрэ «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммиттэрэ.
Билигин Семен Данилов аатынан Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар куруһуок салайааччытынан үлэлиир.
Ураһа бэргэһэ. Ураһа бэргэһэ - сүүһүгэр тимир харысхал күн-туоһахталаах ураһа куормалаах үрдүк бэргэһэ, икки өттүнэн "чабырҕай сабыыта" диэн чэчэгэйи көмүскүүр аналлаах сээкэйдээх.