mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Байбактылар. Байбактылар () — казахтар Кыра жустарын састаабыгар киирэр, Байулы бииһин ууһун уон икки аҕатын ууһуттан биирдэстэрэ. Байбактылар уустара бэйэтин иһигэр эмиэ хас даҕаны араас дьоҕус дьоҕус уустарга арахсар. Олор истэригэр манныктар бааллар: Олжаорыс, Кулсуйиндик, Булан, Кулшык, Кынык, Жаугашты, Кушпен, Буганай, Дауымшар, Жомарт, Шолан, Сырым, Батак, Токсаба, Альтеке, Еселбай, Бакан и Шекеу.
Устуоруйата.
Байбактылар биир уустара былыр былыргыттан Волга уонна Яика өрүстэр икки ардыларыгар олорор. 
Байулылар алимулылары кытта алшын биис ууһун иһигэр киирэр улахан, туспа салайааччылаах уустар холбоһуктара буолар. Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара. 
C2-M48 гаплагруппа баарыттан сылыктаатахха, ол иһигэр байбактыларга, алшыннар (быһаччы эр дьонунан) эр киһи төрүттэрэ Илин Азияттан (калмыктарга уонна найманнарҕа, сарыжомарт уустарыгар ханыылыы) сылыктанар. Ол гынан баран, кинилэр нирун монголлар буолбатахтар (субклад С2-starcluster). Генетикэ таһымынан байбактарга Киин Азииҕа олорор баяттары уонна Монголия хотугулуу арҕаа өттүгэр олорор Увстар чугастар.
Тарҕанан олоруулара.
Байбакты бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ Атыраускай, Арҕаа Казахстан, Хотугу Казахстан уобаластарыгар олороллор.
Ахсааннара.
1917 сыллаҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ байбактар ахсааннара 40 тыһыынча киһиэхэ тиийэрэ. 
Уустарынан арахсыы.
Бэйэлэрин истэригэр хас даҕаны дьоҕус уустарга арахсаллар: Олжаорыс, Кулсуйиндик, Булан, Кулшык, Кынык, Жаугашты, Кушпен, Буганай, Дауымшар, Жомарт, Шолан, Сырым, Батак, Альтеке (подроды Назарымбет, Мамат, Андас, Жумык), Байторы, Есельбай, Бакан и Шекеу .
Тазтар (казах ууһа). Тазтар () — казах бииһин ууһа. Бу уус Казахтар Кыра жустарын иһигэрэ киирэр Байулы диэн уон икки биис ууүун холбоһугар киирэр уус буолар. айулы в составе Младшего жуза. Тазтар бэйэлэрин истэригэр эмиэ үс аҕа ууһугар арахсаллар. Олор манныктар: Шарга, Абдал, Жастабан.
Устуоруйата.
Тазтар тусранын аан бастакы суругунан сибидиэнььэ М. Тевкелева чинчийээччи үлэлэригэр Тлеулары кытта бииргэ ахтыллар. Тлеу уустара диэн уустар башкирдарга эмиэ баар. А. Ю. Якубовскай чинчийиилэригэр сурулларынан, Абдал диэн биис ууһа өссө 4- 5 үйэлэртэн саҕалаан биллэн барбыт. Кинилэр казахтар уонна туркменнар састааптарыгар киирэ сылдьыбыттара. Туркмен Абдалылара XVII I— XIX үү Мангишлак тумул арыытыгар олорбуттара. Сабаҕалааһын быһыытынан, баҕар кинилэр ол кэмҥэ тазтары кытта алтыспыт, холбоспут буолуохтарын сөп. Абдаллар өссө лакай узбектарга уонна кыргыыстар Сарыбагаш биис уустарыгар бааллар. Төрүт хаһыылара, ураалара — Бакай. Бэлиээлэрэ — кымньыыь.
Байулылар алимулылары кытта алшын биис ууһун иһигэр киирэр улахан, туспа салайааччылаах уустар холбоһуктара буолар. Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара.
C2-M48 гаплагруппа баарыттан сылыктаатахха, ол иһигэр тазтарга, алшыннар (быһаччы эр дьонунан) эр киһи төрүттэрэ Илин Азияттан (калмыктарга уонна найманнарҕа, сарыжомарт уустарыгар ханыылыы) сылыктанар. Ол гынан баран, кинилэр нирун монголлар буолбатахтар (субклад С2-starcluster). Генетикэ таһымынан байбактарга Киин Азииҕа олорор баяттары уонна Монголия хотугулуу арҕаа өттүгэр олорор Увстар чугастар.
Олорор сирдэрэ.
Сүрүннээн Мангистаускай, Атыраускай уонна Актюбинскай уобаластарга олороллор.
Ахсааннара.
1917 сыллаахха диэри 20 тыһ диэн ааҕаллара
Interactive Brokers. Interactive Brokers ( "Интерактив Брокерс"), АХШ саамай улахан брокерскай тэрилтэтэ, 43 омук дойдутугар үлэлиир. Бу броккр нөҥүө атын брокердар үлэлииллэр. Interactive Brokers тэрилтэ боростуой дьоҥҥо NYSE, Nasdaq уонна атын рыноктарга сыаналаах кумааҕылары атыылаһаргар көмө оҥорор.
2015 сылтан ыла Арассыыйа уонна Саха Сирин дьоно бу брокер нөҥүө американскай уонна китайскай ETF рынокка трейдердыахтарын сөп.
ETF. Exchange Traded Fund, ETF (ол эбэтэр сахалыыга "Рынокка атыыланар фондовай кумааҕылар"), термин, сүрүннээн ETF
диэн хас даҕаны тэрилтэлэр акцияларын биир пакетка түмэн баран атыылааһын. Сүрүн ETF оҥорооччу тэрилтэлэр Тинькофф Банк, BlackRock, Альфа Банк, Finex.
Дьанибэк. Дьанибэк ("эргэрбитэ Чанибэк"; өлбүт сыра 1357) — 1342–1357 сылларга Алтан Ордуу хаана, Узбек хаан үһүс уола. Дьанибэк Ирааны кытта ситиһиилээхтик сэриилэһэн Алтан Ордууга Азербайдьааны холбообута, ол түмүгэр Алтан Ордуу муҥутуур күүһүгэр тиийбитэ уонна Арҕааҥы Сибиири, Булҕар Улууһун (уруккута Волгатааҕы Булҕар сирэ), Маҥан Ордууну (билиҥҥи Казахстаан, Хорезм), Күөх Ордууну (Кубань, Дон, Кырыым), Кавказ улууһун (Азербайдьааны кытта холбуу) баһылаабыта. Ону таһынан Алтан Ордууттан нууччалар сирдэрэ эмиэ тутулуктаах этэ.
Олоҕо.
Дьанибэк убайдарын Тинибэк хааны уонна Хызыры өлөрөн былааска тиийбитэ. Кини киин былааһы күүһүрдүү уонна ону тэҥэ тутулуктаах дойдулар дьыалаларыгар кыттыһыы политикатын ыыппыта. Ол да буоллар нуучча суруктарыгар Дьанибэги "Добрый" диэн ааттаабыттар. 1347 сыллаахха Дьанибэк нууччалар сэриилэригэр сэриинэн барбыта, онтон атын нууччалары кытта сэрии Дьанибэк кэмигэр буолбатаҕа.
Дьанибэк хаан буолуутугар Алтан Ордуу атын дойдулары кытта сыһыана мөлтөх этэ. 1343 сыллаахха Дьанибэк Кырыымҥа баар Италия дьонун утары сэриинэн барбыта. 1345 сыллаахха Венеция уонна Генуя дьоно Риим папатын Төрдүс Климент көҥүлүн ылан Дьанибэги утары "Крестовый поход" тэрийбиттэрэ. Ол эрээри Ордуу утары сэрии бастатан туран Венеция уонна Генуя дьонугар хорумньулаах буолан, сэрии түргэнник бүппүтэ уонна өстөөхтөр эйэлэспиттэрэ.
Дьанибэк арҕаа дойдулары утары сэриитэ ситиһиитэ суох буолбута. 1344 сыллаахха Польша ыраахтааҕыта Үһүс Казимир Галиция уонна Волынь сирин былдьаһан Ордууну утары сэриини саҕалаабыта уонна 1340-с сыллар бүтүүлэригэр сыалын ситиспитэ. Ону таһынан Алтан Ордуу соҕуруулуу арҕааҥы сирдэрин Литва кинээһэ Ольгэрд сэриилээн ылбыта.
Тас сыһыаннарга хотторуулар Маҥан Ордуу (Алтан Ордуу илиҥҥи өттө) Алтан Ордууттан туспа барарга санааларын күүһүрдүбүттэрэ. Ол түмүгэр Маҥан Ордуу хаана Чимтэй чахчытынан киин былаастан тутулуга суох буолбута. Ону таһынан Шибан сыдьаана Инсан-хаан бэйэтин харчытын таһааран саҕалаабыта, ол аата кимтэн да тутулуга суоҕун биллэрбитэ.
Кытыы улуустар Алтан Ордууттан арахсар санаалара күүһүрбүтүн иһин Дьанибэк нуучча кинээстэрин кытта сыһыанын сайыннарбыта. Ол курдук 1348 сыллаахха Литва кинээһэ нуучча сирин сэриилээн ылаары Дьанибэктэн көмө көрдөөн киниэхэ илдьит ыыппытын, Дьанибэк ол илдьити нууччаларга туттарбыта. 
1357 сыллаахха Дьанибэк Ираан Азербайдьааныгар баар Тэбриз куораты сэриилээн ылбыта уонна Азербайдьаан сирин Алтан Ордууга холбообута.
Нуучча суруктарыгар суруллубутунан 1357 сыллаахха Дьанибэк ийэтэ Тайдула хотун ыалдьыбытыгар кинини эмтии нуучча таҥараһыта Ытык Алекдий кэлбитэ. 
Дьанибэк Кавказ сэриититтэн төннөн баран ыалдьан түргэн баҕайытык өлөн хаалбыта. Дьанибэк туохтан өлбүтүн чинчийээччилэр билиҥҥэ диэри чопчу быһаара иликтэр. Дьанибэк өлбүтүн кэннэ саҥа хаан кини уола Бэрдибэк буолбута
Тайдула. Тайдула, Тайдулу, Тайтуглы-хатун (1361 сыл сааһыгар өлбүтэ) – Алтан Ордуу хаанын Узбек ойоҕо, Танибэк уонна Дьанибэк уонна Хорезм баһылыгын Кутлуг-Тимур уолун Харунбэк ойоҕун ийэтэ.
Олоҕо.
Узбек хаан ойоҕо Байалун 1323 сыллаахха өлбүтүгэр Тайдула Алтан Ордуу хаанын саҥа кэргэнэ буолбута. Р. Ю. Почекаев этэринэн Байалун өлбөккө Узбек хаантан аҕатыгар Константинопольга күрээбитэ. Байалун аҕата Византия ыраахтааҕыта Иккис Андроник этэ.
Узбек хаан бастакы уола, саҥа хаан буолуохтаах Тимур 1330 сыллаахха аҕатын иннинэ өлөн хаалбыта. Тайдула Узбектэн оҕолоро былааһы былдьаспыттара. Узбек улахан уола Тинибэк саҥа хаан буолуох курдук этэ, аҕата киниэхэ суолталаах дьыалалары биэрэрэ. Ол курдук Тинибэк Хорезм баһылыга буолбута, гынан баран 1339–1340 сылларга туох эрэ буолан Узбек саҥа хаан буоларга атын уолун, Дьанибэги ордорбута.
Узбек хаан өлбүтүн кэннэ.
1341 сыллаахха Узбек хаан өлбүтүгэр киин куоракка Дьанибэк былааска кэлбитэ. Тайдула Дьанибэк хаан буоларын өйөөбүтэ. Ол да буоллар Алтан Ордуу тойотторо сокуону кэспэккэ Хорезмҥа баар Узбек хаан улахан уолун Тинибэги хаанынан талбыттара. Тинибэк Хорезмтан Сарайга айанныыр кэмигэр Дьанибэк Узбек хаан атын уолун Хызырбэги өлөрөн кэбиспит. Дьанибэктээх Тайдула Тинибэк Хызырбэк өлбүтүн мээнэ хаалларбатын өйдөөн бэйэлэрин өйөөччүлэрин хомуйан саҕалаабыттара. 1342 сыллаахха Тинибэк өлбүтүгэр саҥа хаан Дьанибэк буолбута. Тайдула Дьанибэги өйөөбүт буолан Тула куораты бас билиигэ ылбыта, ол аата кини баскактара Тула дьонуттан төлөбүр хомуйар буолбуттара.
Дьанибэктээх Тайдула нуучча таҥараһыттарын кытта ыарахан сыһыаннаах этилэр. Холобур, Дьанибэк таҥараһыттартан төлөбүр хомуйар буолбута, ол иннинэ Алтан Ордуу хааннара үгэс быһыытынан таҥараһыттары тыыппат этилэр.
1357 сыллаахха Дьанибэк Кавказ сэриититтэн төннөн иһэн ыалдьыбыта уонна түргэн баҕайытык өлбүтэ. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан Тайдула ыалдьыбыт хааны эмтэтээри нуучча таҥараһытын Ытык Алексийи ыҥырбыта. Тайдула Дьанибэк ыалдьыбытын кистээри бэйэтэ ыалдьан ыҥыттарбыт курдук быһыыламмыта. 1365 сыллаахха Алексий Тайдуланы эмтээбит буолан Москва Кремилигэр Чудов манастыырын туттарбыт.
1357 сыллаахха Дьанибэк өлбүтүн кэннэ кини уола, Тайдула сиэнэ Бэрдибэк саҥа хаан буолбута. Тайдула Бэрдибэк да саҕана дойду политикатын быһаарар этэ.
1359 сыллаахха Кульпа Бэрдибэги өлөрбүтэ уонна хаан буола сатаабыта, онуоха Тайдула кинини утары турбута.
1360 сыллаахха Тайдула политическэй интрига түмүгэр өлөрүллүбүтэ.
Бэрдибэк. Муһаммад Бэрдибэк-хаан (быһа холоон 1310 — 1359)  — Чыҥыс Хаан сыдьаана, Алтан Ордуу ахсыс хаана (1357–1359), Дьанибэк хаан уола.
Итэҕэлинэн мусульманин (мусульманныы аата Муһаммад диэн этэ). Дьанибэк салайыытынан 1356 сыллаахха Азербайдьааҥҥа сэриинэн барбыта. Сэрии бүппүтүгэр Дьанибэк Ордууга төннүбүтэ, Бэрдибэк буоллаҕына Табриз куораты салайа хаалбыта. Ол эрээри сотору буолан баран Дьанибэк ыалдьыбытын билэн эмиэ Алтан Ордууга төннүбүтэ. Дьанибэк өлбүтүгэр былаас былдьаһыытыгар кыттыбыта.
Бэрдибэк 1357 сыл сайыныгар эбэтэр күһүнүгэр хаан буолбута. Перс уонна татаар источниктарыгар суруллубутунан Дьанибэк күүскэ ыалдьан баран өлбүт, ол эрээри нуучча источниктарыгар киирбитинэн Бэрдибэк хаан буолаары ыалдьыбыт аҕатын өлөттөрбүт үһү.
Бэрдибэк хаан буолан баран тута хаан буолуон баҕалаах Бату хаан сыдьааннарын барыларын өлөттөрбүтэ. Ол буолан уосайа 12 Бэрдибэк аймаҕа өлбүтэ, ол иһигэр аҕыс ыйдаах быраата (ол туһунан арааб тыллаах историга Муин ад-Дин Натанзи суруйан хаалларбыт).
Бэрдибэк нуучча митрополитыгар Алексийгэ Церковь төлөбүртэн босхолонорун туоһулуур дьаралык биэрбитэ. 1358 сыллаахха Дьованни Квирини уонна Франческо Бону диэн Венеция урбаанньыттара хаантан Азовка уонна Провато куораттарга атыы-эргиэнинэн дьарыктанарга дьаралык ылбыттара.
Ибн Халдун диэн ааттаах арааб тыллаах суруйааччыта этэринэн Бэрдибэк кэмигэр Мамай бэклэрбэк, ол аата хаан кэнниттэн иккис улахан тойон буолбута.
Бэрдибэк 1359 сыл сайыныгар эбэтэр күһүнүгэр диэри баһылыктаабыта уонна политическэй интирга түмүгэр өлбүтэ. Кинини өлөрөөччу Кульпа саҥа хаан буола сатаабыта.
Бэрдибэк өлбүтүттэн ылата Алтан Ордууга Улуу Кэхтии (нууч.: "Великая Замятня") кэмэ саҕаламмыта, ол аата былаас былдьаһыыта, ыһыллыы-тоҕуллуу, тохтоло суох сэриилэр кэмэ.
Айхан Ышик. Айхан Ышик (, төрөөбүт, сүрэхтэммит аата "Айхан Ышиян" (), 1920 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Измир куорат — 1979 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр өлбүтэ, Турция, Стамбул) — турция биллилээх артыыһа
Биографията.
Айхан Ышик 1929 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Измир куоракка алта оҥолооъх ыалга саамай кыра уол оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата Айхан алта саастааҕар өлбүтэ. Измир уонна Стамбул куораттар оскуоларыгар үөрэммитэ. Кинини Махир Из, Салах Бирсель уонна Рыфат Ылгаз курдук турок биллиилээх учууталлар үөрэппиттэрэ .
1952 сыллаахха Мимар Синан аатынан изящнай искусстволар университеттарын бүтэрбитэ. Худуоһунньук идэтин баһылаабыта. Университекка үөрэнэр сылларыгар тэҥинэн графическай дизайнерынан үлэлээбитэ. Алҕас хаһыакка ааҕан билбит куонкуруһугар бастаан, киинэ эйгэтигэр кэлбитэ. Айхан аан бастаан Орхон Мурат Арыбурну «Селим I и янычар Хасан» () диэн историческай киинэтигэр уһуллубута. Сотору буолан баран Омер Лютфи Акад диэн режиссердуун билсибитэ уонна кини киинэлэригэр оонньоон барыбат. Айхан ордук Акад 1952 сыллаахха устубут «Во имя закона» () киинэтин кэннэ дьоҥҥо сэргэҕэ биллэн уонна көстөн барбыта. Кини онно аатырбыт Гюлистан Гюзей артыыһы кытта киинэ сүрүн оруолларын оонньообута.
Айхана биир саамай биллибит уонна аатырбыт, кинини чыпчаалга таһаарбыт киинэтэ Метин Эрксан режиссердаах «Горькая жизнь» () киинэ буолбута. Ити киинэҕэ уһуллан баран кини Турция биир саамай элбэх хамнастаах, харчыны аахсар артыыһа аатын ылбыта. 
Айхан Ышик 1979 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр өлбүтэ.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%AB%D1%88%D0%B8%D0%BA
Джейлан Нури. Ну́ри Бильге́ Джейла́н (; 1959 сыллаахха төрөөбүт, Турция, Стамбул) — турок омугун биллиилээх киинэ устааччыта, режиссера, киинэ оператора уонна фото худуоһунньуга.
Биографията.
Нури Бильге Джейлан 1959 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар Бакыркёй диэн түөлбэтигэр агро инженер М. Эмина Джейлана дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кини оҕо сааһа аҕатын төрөөбүт куоратыгар, Турция хотугулуу арҕаа өттүгэр баар Ениджеҕэ, ааспыта.
Нури Бильге Джейлан Стамбул куоракка баар Босфор университетын үөрэнэн бүтэрбитэ. «Электротехника» исписээлинэһин баһылаабыта. Ол кэннэ баҕаран туран Мимар Синан аатынан университекка киинэ ускуустубатын идэтигэр үөрэммитэ. Эдэриттэн хаартыскаҕа түһэриинэн үлүһүйбүтэ, хас даҕаны кылгас кэрчиктээх киинэлэри устубута. 
Кини Каннааҕы киинэ бэстибээлин хас даҕаны төгүллээх призера буолар.
2002 сыллаахха «Отчуждение» диэн ааттаах киинэтэ Канн бэстибээлин Гран Притин уонна Бастыҥ эр киһи оруола бирииһин ылбыта. Ол кэннэ устубут уонна онно ойоҕун кытта бэйэтэ оонньообут «Времена года» диэн ааттаах киинэтэ ФИПРЕССИ бирииһигэр тиксибитэ.
2008 сыллаахха Нури Бильге Джейлан эмиэ Канныга «Три обезьяны» киинэтинэн бастыҥ режиссер аатын ылбыта. 2011 сыллаахха «Однажды в Анатолии» киинэтинэн Канн бэстибээлигэр иккис төгүлүн Гран Прины туппута.
2014 сыллаахха аны "Көмүс пальма лабаата" (Золотая пальмовая ветвь), бэстибээлгэ «Зимняя спячка» драматынан кыттан бастыҥ бирииһи ылбыта. 
Уус уран ньымата.
Джейлан киинэлэрэ үксүгэр автобиографиялыы хабааннаахтар. Режиссёр сотору сотору бэйэтин чугас дьонун, аймахтарын, дьиэтин уотун устуон сөп. Кини устар ньымата Антониони, Бергман, Тарковскай ньымаларыгар майгынныыллар.
Эвджен Фахрие. Фахрие́ Эвдже́н Озчиви́т (; 1986 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Золинген) — турок киинэ уонна тэлэбиидэнньэ биллиилээх артыыһа, сулуһа.
Биографията.
Фахрие Эвджен 1986 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр Хотугу Рейн-Вестфалияҕа Золингене куоракка Салоникиттан күрээн кэлбит турок киһитин уонна адыыг дьахтарын дьиэ кэргэнигэр төрөбүт. Фахрие оҕо сааһа Золингене куоракка, туроктарга уустук кэмнэргэ ааспыта. Фахрие орто оскуолана ситиһиилээхтик бүтэрэн баран Генрих Гейне аатынан Дюссельдорф университетын киирбитэ уонна онно социологияны үөрэппитэ. Дюссельдорфка үөрэнэ сылдьан, 2005 сыллаахха, Фахрие ийэтин кытта Стамбул куоракка сынньана кэлэ сылдьыбыта уонна онно соһуччу баҕайы «Никогда не забывай» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр оруолга ылыллыбыта. Киинэ уһуллан бүппүтүн кэннэ Фахрие артыыс быһыытынан үлэтин салгыырга санаммыта уонна үөрэҕэр академическай уоппусканы ылбыта.
Сотору буолан баран Гюнтекин «Листопад» арамаанынан уүуллубут аныгы киинэҕэ оруол ылбыта. Ол оруолун кэннэ кини Турция дьонугар сэргэтигэр киэҥник биллэн көстөн барбыта, аатырбыта. Ити кэннэ эмиэ хас даҕаны оруолга ситиһиилээхтик оонньообута. 2009 сыл саҕаланыытыгар Фахрие Босфор университетыгар киирэн историяны үөрэппитэ. Ол гынан баран «Листопад» сэрийээлгэ уһулларыгар буолан, үөрэҕин тохтоторго күһэллибитэ. 2013 сылтан Фахрие Решат Нури Гюнтекин — «Королёк&amp;nbsp;— птичка певчая» айымньытынан киинэҕэ, «Курт Сеит и Шура» сэрийээлгэ, «Любовь похожа на тебя» киинэҕэ, онтон да аттыттарга ситиһиилээхтик оонньообута. 
Тус олоҕо.
2015 сыллаахха «Любовь похожа на тебя» киинэҕэ уһулла сылдьан Бурак Озчивит артыыстыын билсэн саҕалаабыта. Ол иннинэ кинилэр 2013 сыллаахха «Королёк — птичка певчая» сэрийээлгэ оонньооуббатар. 2017 сыллаахха кулун тутар 9 күнүгэр Германияҕа биһилэхтэммиттэрэ, ол сыл бэс ыйын 29 күнүгэр Стамбулга ыал буолбуттара. 2019 сыллаахха Каран диэн уоламмыттара.
Озчивит Бурак. Бура́к Озчиви́т (, 1984 сыллаахха ахсынньы ый 24 күнүгэр төрөөбүтэ (1984 - 12 -24), Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок омугун биир саамай биллиилээх киинэ, тэлэбиидэнньэ артыыһа уонна сулустаах манекенщига.
Олоҕо уонна үлэтэ хамнаһа.
Бурак Озчивит 1984 сыллаахха ахсынньы ый 24 күнүгэр Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас уонна улахан куоратыгар -- Стамбул куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини төрөөбүт куоратыгар Стамбулга баар Мармара университетыгар Киинэ, ойуулуур дьүһүннүүр ускуустуба уонна хаартыскаҕа түһэрии факультетын ситиһиилээхтие үөрэнэн бүтэрбитэ. 2003 сылтан саҕалаан 2007 сыллахха диэри модель биисинэһигэр ылсан үлэлээбитэ. Ол түмүгэр, 2003 сыллаахха "Турция өрөспүүбүлүкэтин бастыҥ модела" анал ааты ылбыта. 2005 сыллаахха "Аан дойду бастыҥ модела" диэн норуоттар икки ардыларынааҕы улахан куонкуруска иккис миэстэҕэ тиксибитэ.
2006 сыллаахтан саҕалаан кини киинэҕэ уонна тэлэбиидэнньэ сэрийээллэригэр артыыс быһыытынан оруолларга оонньуур. Кини «Великолепный век» уонна «Королёк — птичка певчая» диэн хастыы эмэ сиэрийэлээх улахан бырайыактарга кыттан, аан дойдуга улаханнык аатырбыта.
Бурак Озчивит Бурчун Дениз диэн ааттаах бииргэ төрөөбүт балыстаах.
Тус олоҕо.
Бурак Озчивит 2015 сылатан саҕалаан эмиэ биллиилээх артыыс дьахтар Фахрие Эвдженныын көрсөн барбыта. Кинилэр 2017 сыллаахха кулун тутар 9 күнүгэр Германияҕа биһилэхтэммиттэрэ, ол сыл бэс ыйын 29 күнүгэр Стамбулга ыал буолбуттара. 2019 сыллаахха Каран диэн уоламмыттара.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B7%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82,_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA
Эвджен Фахрие
Эйюбоглу Эзги. Эзги́ Эйюбоглу́ — турок норуотун биллиилээх уонна аатырбыт артыыһа, модела. Арассыыйаҕа ордук «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Айбиге хатун оруолун толорбутунан биллэр көстөр.
Биографията.
Эзги Эюбоглу 1988 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин Анкара куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Кини Анкара куоракка баар Хаджеттепе университетын иһинэн үлэлиир Судаарыстыбаннай консерваторияны бүтэрбитэ. Онно үөрэнэ сылдьан Стамбул куоракка икки сыл устата Мимар Синан аатынан ускуустуба университетыгар классическай балет оскуолатыгар дьарыктаммыта, ол кэнниттэн эмиэ Хаджеттепе университетыгар иккиһин киирэн, «драмата ускуустубата» салааҕа үөрэммитэ.
Тус олоҕо.
Эзги эюбоглу турок биллиилээх артыыһа Гюрбей Илерини кытта чугастык алтыһа, билсиэ сылдьыбыта. Кинилэр аана бастаан 2011 сыллаахха «Моё сердце выбрало тебя» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр уһулла сылдьан билсибиттэрэ. Ол гынан баран, 2013 сыллаахха икки сыл устата билсэ, доҕордоһо сылдьан баран арахсыбыттара. Артыыстар хаһан даҕаны холбоһон ыал буолбатахтара. 2014 сыл ортотуттан саҕалаан Эзги эмиэ биллилээх артыыс, киинэ уонна тэлэбиидэнньэ сулуһа Каан Йылдырымы кытта доҕордоспута, ыкса билсэн барбыта. Кинилэр иккиэн «Имя счастья» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр уһуллаллар. 2015 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Каан Эзгигэ ыал буолуон, ойох таҕыс диэн этии киллэрбитэ. Кыыс онно сөбүлэспитэ уонна кинилэр ол сыл күһүнүгэр биһилэхтэммиттэр. Уруулара 2016 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүгэр Эсма Султан дыбарыаһыгар буолбута. Ол гынан баран, 2019 сыллаахха бэс ыйын 26 күнүгэр 3 сыл устата бииргэ олорон баран сатаспакка арахсыбыттара. Эзги урукку эригэр элимиэн харчытын төлүүртэн батыммыта. Кааны туохха да күтүрээбэт, туох да диэн баалаабат.
Карьератын саҕаланыыта.
Эюбоглу 2001 сыллаахха Elite Model Look диэн ааттаах моделлар норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруһугар финалга киирбитэ. Онтон икки сыл буолан баран «Мисс Турция» куонкуруска иккис миэстэҕэ тиксибитэ. 2007 сылтан саҕалаан араас муода көрдөрүүлэригэр, ырыа килииптэригэр уһуллан барбыта.
2011 сыллаахха Эзги Эюбоглу «Великолепный век» киинэ сэрийээлин иккис сезонуттан уһуллан барбыта. Кини онно сехон биир саамай тутаах оруолун  — Айбиге хатуну, кырыым дьууртун хаана Сахиб-Гирей кыыһын уонна валиде-султан (Небахат Чехре) сиэн балтын оонньообута. Эюбоглу дьоруойа дьахтар Арассыыйаҕа Казан куоракка улааппыта. Кинини аҕата аймалҕаннаах олохтон күрэтэн Стамбулга ыыппыта. Кыыс Шехзаде Мустафалыын (Гүнсүр Мехмет) кытта холбоһуох буолаллар. Аны туран, кини Малкочоглу Бали Бей таптала буолар (Бурак Озчивит). Сэрийээлгэ Сулеймана.султаан кэминээҕи кэм көстөр.
Бедюров Бронтой Янгович. Бронтой Янгович Бедюров — Хайалаах Алтаай уһулуччулаах суруйааччыта. 
Бронтой Бедюров – Хайалаах Алтаай Республикатын суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, алтаай литературатыгар саҥа суолу киллэрбит уһулуччулаах суруйааччы, бэйээт, тылбаасчыт.  Кини публицистиканан дьарыктанар уонна алтаай норуотун тылынан уус-уран литературатын, үһүйээннэрин, номохторун хомуйар. 
Олоҕун олуктара.
Бронтой Бедюров Онгудай сэлиэнньэтигэр 1947 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Янги Бедюров диэн бэйиэт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт1947 сыллаахха төрөөбүт. Оскуоланы  Хайалаах Алтаайга бүтэрбит. Москубаҕа Горькай аатынан литературнай институкка үөрэммит. 1977-1981 сс ССРС  Илиҥҥитээҕи билим академиятыгар аспирантураҕа үөрэммит. 1982 – 1985 сс уобаластааҕы хаһыакка, 1990 сылларга Хайалаах Алтаай  Үрдүкү Сэбиэтигэр үлэлээбит.
Хайалаах Алтаай Республиката Сибиир соҕуруулуу-арҕаа эҥээригэр сытар. Алтаай кыраайын, Кемерово уобалаһын, Хакасия, Тыва сирдэрин, Казахстаны, Кытайы, Монголияны кытары кыраныыссалаһар. Алтаайга былыр түүр омуктар бастакы судаарыстыбалара – Түүр Каганата – тэриллибитэ. Алтаайга алтаайдар, казахтар, теленгиттэр, кумандинецтэр, нууччалар олороллор. Хайалаах Алтаай сирэ хас биирдии киһи кутун-сүрүн тутар кэрэ айылҕалаах. Өрөспүүбүлүкэ сирин иэнин 25 %-нын ураты харыстанар суолталаах сирдэр ылаллар. Алтай экэниэмикэтин биир сүрүн салаата – туризм. Туризм сайдан , сыл устатыгар мөлүйүөн турист кэлэн барар буолбут. 
Алтаайдар үс үйэ тухары бэйэлэрин ааттарын үгүстэ уларытан кэлбиттэр: өбүгэлэрин сурукка киирбитинэн ойроттар, калмыктар, татаардар, телеуттар диэн ааттыыллар. Джунгария судаарыстыбата суох буолуоҕуттан ыла «алтаайдар» диэн ааты ылыммыттар. Алтаайдар төһө да аҕыйах ахсааннаахтарын иһин сүтэн, симэлийэн хаалбакка тылларын, итэҕэллэрин, култуураларын илдьэ сылдьар күүстээх санаалаах омук.  Оскуолаларга алтаай тылын үөрэтии сүрүн биридимиэт быһыытынан киирбит. 
Алтаайдар бэйэлэрин сахалары кытта түҥ былыргы биир төрүттээх биис уустарынан ааҕыналлар, ол туһунан суругунан, тылынан элбэх источниктар бааллар. Онон саха дьонун, учуонайдары, суруйааччылары үөрэ-көтө көрсөллөр. Биһигини кытта культурнай-социальнай ситими олохтуохтарын баҕараллар. Оннооҕор саха уус-уран литературатын классига Н.Д.Неустроев өссө Октябрьскай революция иннинэ маннык суруйан турар: «Алтаай мин сүрэхпин өрүүтүн угуйа тардар. Кини хочолоругар сахалар төрүттэрэ олохсуйа сылдьыбыттарын иһин эбитэ дуу?.. Биһиги тыйыс Сибиирбит бу дьикти үчүгэй муннугар хаһан эмэ таҥара көмөтүнэн тиийэ сылдьыбыт киһи»...
Алтаай норуотун духуобунай салайааччыта Элбакшы, суруйааччы Бронтой Бедюров “Сахалар  - улуу убайдарбыт” диэн тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. Алтаай республиката нуучча судаарыстыбатыгар холбоспута  255 сылын 2011 сылга туолбутунан сибээстээн саха суруйааччыта, тылбаасчыта Семен Горохов алтаай суруйааччытын «Амырсана» диэн айымньытын сахалыы тылбаастаабыта. 
Туһаныллыбыт литература:.
1.      Дмитрий Иванов. Алтаайдар. Хатан. 2012. № 10.
2.      Семен Горохов. Амырсана. 2011 №10.
3.      Ю.И.Васильев-Дьаргыстай. Хайалаах Алтайга . Эдэр саас. 2004. 11.08.