mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Уолбут. Уолбут нэһилиэк — Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Киэҥ Күөл.
Улуус кииниттэн 80 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 269 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ураһалаах. Ураһалаах нэһилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сутуруоха.
Улуус кииниттэн 3 км. Индигир уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 450 киһи (2007 сыл).
Бу нэһилиэк сиригэр Сутуруоха диэн бөдөҥ күөл баар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Индигиир (нэһилиэк). Индигиир национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Буор Сыһыы.
Улуус кииниттэн 10 км. ыраах сиргэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 415 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Муома (нэһилиэк).  
Муома нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, улуус киинэ Хонуу.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2811 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хонуу - 2677, Суон Тиит - 134 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Хонуу (суолталара). Хас да суолталаах аат
Соболоох. Соболоох национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Соболоох.
Улуус кииниттэн Хонууттан 30 км. ыраах сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 319 киһи (2007 сыл).
= Соболооххо төрөөбүт биллэр дьон =
Черемкин Петр Николаевич
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Төбүлэх. Төбүлэх национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чуумпу Кытыл.
Улуус кииниттэн 180 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 180 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Улахан Чиистай. Улахан Чиистай национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сааһыр.
Улуус кииниттэн 400 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 750 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Чыбагылаах. Чыбагылаах национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кулун Өлбүт.
Улуус кииниттэн 70 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 263 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Үөһээ Бытантай. Үөһээ Бытантай нэһилиэк. Эбээн-Бытантай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьарҕаалаах.
Улуус кииниттэн 75 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Аллараа Бытантай. Аллараа Бытантай нэһилиэк. Эбээн-Бытантай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кустуур.
Улуус кииниттэн 100 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 752 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Түһэгиир. Түгэһиир нэһилиэк. Эбээн-Бытантай улууһун нэһилиэгэ, улуус киинэ Баатаҕай Алыыта.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1746 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ильина Анегина Егоровна. Ильина-Дмитриева Анегина Егоровна (1943–) — опера ырыаһыта (меццо-сопрано), ССРС народнай артыыската (1988).
2 -c тыһыынча сыл. 2 -c тыһыынча сыл
3-с тыһыынча сыл. 3 -c тыһыынча сыл
4 -c тыһыынча сыл. 4 -c тыһыынча сыл
5 -c тыһыынча сыл. 5 -c тыһыынча сыл
6 -c тыһыынча сыл. 6 -c тыһыынча сыл
7 -c тыһыынча сыл. 7 -c тыһыынча сыл
8 -c тыһыынча сыл. 8 -c тыһыынча сыл
9 -c тыһыынча сыл. 9 -c тыһыынча сыл
10 -c тыһыынча сыл. 10 -c тыһыынча сыл
11-c тыһыынча сыл. 11 -c тыһыынча сыл уонна кэлин диэн тохсунньу 1 10001 саҕаланар кэм периода.
1-кы тыһыынча сыл. 1 -c тыһыынча сыл диэн тохсунньу 1 1 с. саҕаламмыт уонна ахсынньы 31 1000 с. бүппүт кэм периода, Юлиан халандаарынан.
1 б. э. инн. тыһыынча сыл. 1 б. э. инн. тыһыынча сыл
2 б. э. инн. тыһыынча сыл. 2 б. э. инн. тыһыынча сыл
3 б. э. инн. тыһыынча сыл. 3 б. э. инн. тыһыынча сыл
4 б. э. инн. тыһыынча сыл. 4 б. э. инн. тыһыынча сыл
5 б. э. инн. тыһыынча сыл. 5 б. э. инн. тыһыынча сыл
6 б. э. инн. тыһыынча сыл. 5 б. э. инн. тыһыынча сыл
7 б. э. инн. тыһыынча сыл. 7 б. э. инн. тыһыынча сыл
8 б. э. инн. тыһыынча сыл. 8 б. э. инн. тыһыынча сыл
9 б. э. инн. тыһыынча сыл. 9 б. э. инн. тыһыынча сыл
10 б. э. инн. тыһыынча сыл. 10 б. э. инн. тыһыынча сыл
Верхоянскай. Верхyянскай куорат. Үөһээ Дьааҥы улууһугар баар. 1638 сыллаахха төрүттэммитэ.
Аан дойдуга ордук тымныы сирдэртэн биирдэстэрэ, -67,8 градус тымныы буола сылдьыбыт.
Улуус кииниттэн 69 км. арҕаа диэкки Дьааҥы үрдүгэр турар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1150 киһи (2015 сыл). Россия саамай кыра куораттар ахсааннарыгар киирсэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Эһэ Хайа. Эһэ Хайа бөһүөлэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун бөһүөлэгэ. Хайалар быыстарыгар Кумах үрэх хочотугар турар.
Улуус кииниттэн 20 км. соҕуруу диэкки сытар.
1940 сылаахха төрүттэммитэ, хорҕолдьун хостуур тэрилтэ үөскээбитигэр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 300 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1449 киһи этэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Адыаччы (нэһилиэк). Адыаччы нэһилиэгэ  — Дьааҥы улууһун биир улахан нэһилиэктэриттэн биирдэстэрэ. Географическай балаһыанньатынан, балай даҕаны сайдыан сөптөөх бөһүөлэк буолар. Кэлиҥҥи кэмҥэ, туризм сайдан иһэр.
Адыаччы нэһилиэгэр 3 нэһилиэнньэлээх олорор сир киирсэр: Бөтөҥкөс (нэһилиэк киинэ), Алыһардаах, Эҥэ-Сайылыга.
Устуоруйата.
Адыаччы нэһилиэгэр былыр урааҥхай сахалар кэлиэхтэрин иннинэ, эбээннэр, дьүкэгиирдэр олорбуттара. Билиҥҥи Адыаччы аата, кыргыс үйэтигэр олоро сылдьыбыт табаһыт-эбээн аатын сүгэ сылдьар диэн уос номоҕо баар. 
Сүүрбэһис үйэ саҥатыгар дылы дьоннор өтөхтөрүнэн, сайылыктарынан олорбуттара, ол иһин нэһилиэк киинэ суоҕа. Эҥэ-Сайылыга уонна Алыһардаах киин оруолларын толороллоро.
ХХ-с үйэ саҥатыттан, ол эбэтэр Арассыыйа Империята эстэн, Сэбиэскэй былаас олохтонон барыаҕыттан ыла, Адыаччы нэһилиэгэр сүҥкэн элбэх сайдыы барбыта. Гражданскай сэриигэ Адыаччыга үрүҥнэр баһыйбыттара биллэр, онтон кэлин сэбиэскэй былааһы утарбыт дьону репрессияҕа ыыппыттара.
Адыаччы киин бөһүөлэгэ Бөтөҥкөс ХХ үйэҕэ, маҥнайгы оскуола 1934 сыллаахха аһыллыаҕыттан, тэтимнээхтик 1980-с сылларга дылы сайдыбыта. Кэлин ССРС салалтата Адыаччытаа5ы ГЭС тутуллар диэн туох баар тутуу үлэтин тохтоппуттара. Ону, хата дьолго диэххэ дуу, Адыаччы олохтоохторо, энтузиастара, Саха сирин экологтара утаран, Туой-Хайа курус суолун батыспатаҕа. Ол курдук, билигин Адыаччы сайдыыта иккис тыынын ылан эрэр диэххэ сөп.
Адыаччы ордук алдьатыылаахтык 1967, 1968, 1996 уонна 2008 сылларга улахан мотуохха ылларбыта. 2008 сыллаа5ы мотуох Адыаччы историятыгар саамай улахан мотуо5унан буолбута. Мотуох түмүгүнэн, сүөһү бөҕө өлбүтэ, эһиллибитэ эрээри, элбэх киһи Адыаччыттан көһөн барбатаҕа. Адыаччы нэһилиэгэ Дьааҥы улууһугар биир сүдү баайдаах нэһилиэгинэн буолар.
Адыаччыттан Аан дойдуга аатырар Киһилээх хайалара бэрт чугас итиэннэ олохтоох энтузиаст Михаил Александрович Слепцов 1954 сыллаахха тэрийбит, кэлин өр сылларга эколог, энтузиаст Николай Герасимович Божедонов сыа-сым курдук сыһыаннаһан үлэлээбит палеонтолого-этнографическай музейа баар.
Географията.
Адыаччы нэһилиэгэ Адыаччы өрүс сүнньүгэр турар. 
Климата.
Адыаччы климата син биир өрөспүүблүкэ атын сирдэрин курдук, резко континентальнай климаттаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Бөтөҥкөс. Бөтөҥкөс — Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин киинэ. Географическай балаһыанньатынан, балай даҕаны сайдыан сөптөөх бөһүөлэк буолар. Кэлиҥҥи кэмҥэ, туризм сайдан иһэр.
Адыаччы нэһилиэгэр Бөтөҥкөстөн ураты Алыһардаах, Эҥэ-Сайылыга диэн сирдэр киирэллэр.
Устуоруйата.
Адыаччы киин бөһүөлэгэ Бөтөҥкөс ХХ үйэҕэ, маҥнайгы оскуола 1934 сыллаахха аһыллыаҕыттан, тэтимнээхтик 1980-с сылларга дылы сайдыбыта. Кэлин ССРС салалтата Адыаччытааҕы ГЭС тутуллар диэн туох баар тутуу үлэтин тохтоппуттара. Ону, хата дьолго диэххэ дуу, Адыаччы олохтоохторо, энтузиастара, Саха сирин экологтара утаран, Туой-Хайа курус суолун батыспатаҕа. 
Адыаччы ордук алдьатыылаахтык 1967, 1968, 1996 уонна 2008 сылларга улахан мотуохха ылларбыта. 2008 сыллаа5ы мотуох Адыаччы историятыгар саамай улахан мотуо5унан буолбута. Мотуох түмүгүнэн, сүөһү бөҕө өлбүтэ, эһиллибитэ эрээри, элбэх киһи Адыаччыттан көһөн барбатаҕа. Адыаччы нэһилиэгэ Дьааҥы улууһугар биир сүдү баайдаах нэһилиэгинэн буолар.
Адыаччыттан Аан дойдуга аатырар Киһилээх хайалара бэрт чугас итиэннэ олохтоох энтузиаст Михаил Александрович Слепцов 1954 сыллаахха тэрийбит, кэлин өр сылларга эколог, энтузиаст Николай Герасимович Божедонов сыа-сым курдук сыһыаннаһан үлэлээбит палеонтолого-этнографическай музейа баар.
Географията.
Бөһүөлэк Адыаччы өрүс сүнньүгэр турар. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Арыылаах (Үөһээ Дьааҥы). Арыылаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улуһун нэһилиэгэ, киинэ Бала.
Улуус кииниттэн 142 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Сартаҥ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 536 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бала - 502 уонна Мэтээки - 34 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Бабушкин (нэһилиэк). Бабушкин нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Боронук.
Улуус кииниттэн 107 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 356 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Боронук - 281 уонна Мачах - 75.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Барылас. Барылас нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Барылас.
Улуус кииниттэн 502 км. соҕуруу диэкки Сартаҥ өрүс баһын диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 98 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Боруулаах. Боруулаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Улуус кииниттэн 43 км. соҕуруу диэкки Аадыча өрүс хаҥас салаата Боруулаах үрэххэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 692 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Томтор - 531 уонна Токума - 161 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Дулҕалаах. Дулҕалаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Улуус кииниттэн 232 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Дулҕалаах өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 395 киһи (2007 сыл).
Сир аатын быһаарыыта.
М. Тумус, П. Тараҕай, И. Сулус, В. Майаһа «Саха биис уустара» кинигэттэн:
"Үөһээ Дьааҥыга. Дуулаҕа Дьуһаал диэн нэһилиэк баара. Билигин «Дулҕалаах» дииллэр быһыылаах. Дьиҥэ, «Дуулаҕалаах» диэн.
Ити былыргы Дуулаҕа диэн саха биис ууһун тобохторо. Дьуһаал баран тарҕанан хаалбыттар. Уу үйэтин кэмигэр Дьааҥы хайатыгар куотан тахсан тыыннаах хаалбыттара иһиллэр.
Ол сөп. Уу үйэтигэр Бүлүүгэ Туобуйа хайата, Чуона чочута, Арҕаа Эбэлээх хайата, Сунтаар хайата, Хоту Дьааҥы хайата, Илин Сунтаар хайата куотан быыһанан олорор сир буолбуттара чуолкай. Саха тобоҕо хаалбыта онно дугуйданан олордоҕо.
Дуулаҕа өйдөбүлү быһаарыы.
Дуулаҕа — бухатыыр, боотур киһи тимир бэргэһэтин аата. 
Дуулаҕа — иккис суолтата, күүстээх-уохтаах, идэтийбит, анал үөрэҕи барбыт, тургутууну ааспыт боотуру ааттыыллар. Былыр боотурга уһуйан үөрэтэн баран тургутан көрөллөр үһү. Ол кэннэ боотур буолбут бэлиэтин бэргэһэлээн дуулаҕа кэтэрдэр үһүлэр. Былыр оннук. Ойох ылаары гыннаххына бэргэһэлииллэр, соло ыллаххына, ыраахтааҕы буолаары гыннаххына бэргэһэлииллэр. Боотур, Бухатыыр да буолар буоллаххына бэргэһэлииллэр. Былыр тойону бэргэһэтиттэн көрөн билэллэр.
Дуулаҕа бэргэһэни былыр мээнэ киһи кэппэт. Суолдьут-хоһуун, буойун дуулаҕа бэргэһэтэ суох буолар. 
Боотур буоллаҕына биирдэ эрэ дуулаҕа кэтэр кыахтанар. Онон былыр тойону араараллар. Чыын-хаан бэлиэтэ.
Бүлүү өрүс хоту эҥээр хайаларыгар Өлөөн, Анаабыр, Хатыҥы, Дьэһиэй хайаларыгар Уу Буһук саҕаттан үс-түөрт улахан саха бииһин ууһа олорбут. Олор ааттара: Хадан Хатыҥы, Бөрө Бөтүҥ, Баатаҕай, Дуулаҕа.
Ити саха бииһин уустара билиҥҥи Өлөөн, Анаабыр, Дьааҥы, Булуҥ буолан олороллор. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Сартаҥ. Сартаҥ нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үҥкүр.
Улуус кииниттэн 362 км. соҕуруу диэкки Сартаҥ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 590 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үҥкүр - 554 уонна Сыһыы Мэйиитэ - 36 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Остуолба. Остуолба нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Остуолба.
Улуус кииниттэн 48 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 331 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Суордаах. Суордаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Суордаах.
Улуус кииниттэн 402 км. соҕуруу диэкки Дулҕалаах өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 368 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Табалаах. Табалаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан Күөл.
Улуус кииниттэн 116 км. илин диэкки сытар. Дьааҥы сиригэр бастыҥ сирдээх-уоттаах, хатыҥ чараҥнардаах тоҥолох алаастардаах дьикти-кэрэ айылҕалаах түөлбэ сир.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1018 киһи (2010 сыл), ол иһигэр 501 эр киһи, 517 дьахтар .
Эҥэ. Эҥэ нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайдыы.
Улуус кииниттэн 193 км. хоту диэкки Бытантай өрүс Дьааҥыга түһэр сиригэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 742 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сайдыы - 606 уонна Оһохтоох - 136 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Элгэс. Элгэс нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хайыһардаах.
Улуус кииниттэн 58 км. хоту диэкки Дьааҥы өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 385 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хайыһардаах - 382 уонна Үрдүк Кумах - 3 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Чөрүмчэ. Чөрүмчэ нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чөрүмчэ.
Улуус кииниттэн 108 км. хоту диэкки Аадыча Дьааҥыга түһэр сиригэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 226 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Дьааҥы (нэһилиэк). Дьааҥы нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үүттээх.
Улуус кииниттэн 18 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 220 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үүттээх - 218 уонна Чолбон - 2 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Орто Халыма. Орто Халыма куорат. Орто Халыма улууһун киинэ. 1643 сыллаахха төрүттэммит. Дьокуускайтан 1485 км. хотугулуу-илин сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3407 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Орто Халыма — 3400 уонна Лобуйа — 7 киһи.
Сигэлэр.
Орто Халыма куорат сайта, Среднеколымск 
Ылыллыбыт сирэ.
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Алаһыай (нэһилиэк). Алаһыай нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арҕахтаах.
Улуус кииниттэн хотугулуу-арҕаа диэкки Алаһыай өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 560 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Байды. Байды нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Налимскай.
Улуус кииниттэн 18 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 471 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Березовка. Березовка национальнай көһө сылдьар нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Березовка.
Улуус кииниттэн 185 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 367 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Березовка - 346 уонна Уродаан - 21 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Бастакы Хаҥалас. Бастакы Хаҥалас нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өлөөкө Күөл.
Улуус кииниттэн 218 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 560 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Өлөөкө Күөл - 557 уонна Суойуҥу - 3 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Бастакы Мээтис. Бастакы Мээтис нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сылгы Ыытар.
Улуус кииниттэн 97 хотугулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 561 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Иккис Мээтис. Иккис Мээтис нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыбаатай.
Улуус кииниттэн 146 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 657 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сыбаатай - 623 уонна Суччун - 34 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Сиэн Күөл. Сиэн Күөл нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ойууһардаах.
Улуус кииниттэн 169 хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 523 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Хатыҥнаах. Хатыҥнаах нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатыҥнаах.
Улуус кииниттэн 64 км соҕуруулуу-арҕаа диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 293 киһи (2007 сыл).
Халымаҕа нэһилиэктэр үөскүөхтэриттэн ыла II Байды, 1945 сылтан Байды нэһилиэгэ диэн ааттанара. Билиҥҥи аата 1967 сыл ахсынньы 6 күнүттэн саҥа сельсовет тэрээһин сессиятынан иҥэриллибитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
"Хатыҥнаах. Орто Халыма улууһа" - Дьокуускай: Бичик, 2019
0-с. 0-с сыллар.
Юлианскай уонна григорианскай халандаардарга нуул сыл суох. Бастакы сыл иннигэр биһиги эрабыт иннинээҕи бастакы сыл турар.
1. Биһиги эрабыт 1 (бастакы) сыла.
12. 12 сыл.
Төрөөбүттэр.
Атырдьах ыйын 31 — Рим императора Гай Юлий Германик (Калигула)
30. Юлиан халандаарынан 30-с (отутус) сыл — баскыһыанньаҕа саҕаламмыт сыл. Биһиги ээрабыт 30-с сыла, бастакы тыһыынча сыл уонна бастакы үйэ 30-с сыла, 30-с сыллар бастакы сыллара.
100. 100 сыл.
Туох буолбута.
100-128 сыллар эргин — Андхрдар ыраахтааҕылара Гаутамипутра (Шатавахана династията). Андхрдар былаастара Соҕуруу уонна Киин Индия сорҕотугар тарҕаммыт. Сактары кытта хотуулаах сэриилэр. 
"Кытай:"
110-с. 110-c сыллар.
Рим империята муҥутуур күүһүгэр киирэр.
130-с. 130-c сыллар — 130 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 139 сыл ахсынньы 31 күнүгэр диэри уон сыл.
160-с. 160-c сыллар.
• 160-е годы — Хуннар Семиречьеҕа Юебань княжествотын олохтообуттар.
104. 104 сыл.
Туох буолбута.
Хотугу хуннулар эйэ уонна аймах буолуу сыһыанын төннөрө сатааһыннара. Хань бырабыыталыстыбата посоллары чугаһаппатах.
107. 107 сыл.
Туох буолбута.
Кытай:
Хунну:
Хотугу хуннулар кытай сэриилэрэ барбыттарын кэннэ Сиюй куоракка киирбиттэр (Илин Туркестан).
250-с. 250-c cыллар.
Рим Месопотамия иһин Персияны кытта сэриитэ. Сүнньүнэн Персия ордук ситиһиилэниитэ.
260-с. 260-c cыллар.
Греция элбэх куоратын готтар ылыылара уонна урусхаллааһыннара
Владимирский централ (ырыа). Владимир хаайыыта (нуучч. "Владимирский централ") - Михаил Круг суруйбут ырыата, нуучча шансуоныгыр киирсэр.
Ис хоһооно.
Хаайыга түбэспит эрэйдээх санааларын туһунан. Блатнуой тыллар ырыа хоһоонугар аҕыйахтар.
Хос ырыата маҥнайгытыгар маннык эбит - "Владимир хаайыыта, Саша Севернай, Тверьтан этааптанан…". Ону, ол Саша Севернай (уоруйах, Круг атаһа) билэн баран бырачыастаабыт, ол иһин Круг "саша севернайы" "хотугу тыалга" уларыппыт.
Сигэлэр.
Ырыа хоһооно (нуучч.)
220. 220 сыл.
Туох буолбута.
Импиэрийэ үс туһунан судаарыстыбаҕа хайдыбыта — Цао-Вэй, Шу-Хань уонна Дун-У, бу дойдулар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһэллэрэ, кыраныыссалара субу-субу уларыйара.
Аартык бөһүөлэк. Аартык — Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 130 км илин диэкки турар Халыма суолугар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 722 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Аартык — 600, Победа — 118 уонна Дэлэҥкир — 4.
Аартыкка сир хамсааһына.
Аартыкка сир хамсааһына 1971 сыллаахха ыам ыйын 18 күнүгэр буолбута. Саха сирин аныгы устуоруйатыгар буолбут икки бөдөҥ сир хамсааһыннарыттан биирдэстэрэ. М = 7,1. Эпицентра Черскэй сиһин уонна Үөһээ Ньара впадинатын кирбиилэригэр этэ., 22 км дириҥҥэ сытара. Эпицентрга күүһэ 9 баалтан итэҕэһэ суоҕа. 250 тыһ. кв. км иһинэн сир үрүт араҥатыгар алдьаныылар буолбуттара (грунт сыҕарыйыыта, оползень, таастан уонна уулаах бөхтөн турар сель). Эпицентртан хотугулуу-арҕаа сытар Аартык бөһүөлэккэ киин хочуолунай турбатын төбөтө 3 м амплитудалаах биэтэҥнээбитэ. Автобаза сыахтарын вентиляциятын турбалара 3 м үрдүктэн сууллубуттара. Дьиэлэр эркиннэрэ курдары хайыта бараттаабыттара, оһохтор хайдыбыттара. Хамсааһыны Саха АССР, Магадаан уобалаһын уонна Хабаровскай кыраай киэҥ сирдэригэр билбиттэрэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М, 2000 г.
Нелькаан, Өймөкөөн улууһа. Нелькаан бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 78 км. соҕуруу диэкки Улахан Тарыҥ үрэххэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 100 киһи (2007 сыл). 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 1840 киһи этэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Предпорожнай. Предпорожнай бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 75 км. хоту диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 200 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1271 киһи этэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Уус Ньара. Уус Ньара бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун киинэ.
Дьокуускайтан 1501 км. хотугулуу-илин диэкки сытар.
Иккис Аан Дойду сэриитин кэмигэр төрүттэммитэ, көмүс хостооһун саҕаламмытытын кэнниттэн.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 8400 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12748 киһи этэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Эльгэ. Эльгэ бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 90 км. арҕаа диэкки Эльгэ үрэххэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 400 киһи (2007 сыл), 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 1495 киһи этэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Бастакы Бороҕон. Бастакы Бороҕон нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өймөкөөн бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 612 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 906 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Өймөкөөн - 534, Биэрэк Үрдэ - 235 уонна Хара Тумул - 137 киһи.
Олохтоохтор "Кыым" хаһыат кэрсэпэдьиэнигэр 2024 сыл кулун тутарыгар кэпсээбиттэринэн Өймөкөөн бөһүлэгэр үлэ суох буолан, дьон көһө турар эбит. 500-чэ киһи мэлдьи олорор диэбиттэр. Тэрилтэлэртэн "Чуораанчык" диэн уһуйаан, оскуола, балыыһа, ДьУоХХ уонна "Сахаэнерго" бааллар. Оскуола 70-тан тахса үөрэнээччилээх. Оскуола үлэһиттэрэ атыыһыт Ньукулай Кырбаһааҥкын олоро сылдьыбыт дьиэтигэр түмэл тэрийбиттэр.
Киһи олохсуйбут сиригэр Аан дойдуга ордук тымныы сир. 
1920 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Өймөкөөн буолаһа Байаҕантай буолаһыттан араарыллыбыт. Бу туһунан Саха сирин оройоуннааҕы ревкомун мунньаҕа быһаарбыт (17 нүөмэрдээх боротокуол).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Иккис Бороҕон. Иккис Бороҕон нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Улуус кииниттэн 570 км. соҕуруу диэкки сытар. Уус Ньараҕа массыына 8 чаас кэриҥэ айанныыр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1499 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Томтор - 1329, Куйдуһун - 107 уонна Аэропорт - 62 киһи.
2024 сыл кулун тутарыгар Томтор бөһүөлэгин баһылыга Айаал Неустроев "Кыым" хаһыат кэрэспэдьиэнигэр кэпсээбитинэн, бөһүөлэккэ 1100-тэн тахса киһи олорор. Урут 2 тыһ. тиийэр киһи олорбут. Сүүсчэ ынах, 400-500 сылгыны иитэллэр, таба суох. Олохтоох эр дьон үксэ бырамыысыланнас салаатыгар , көмүскэ Уус Ньара диэки баахтанан баран үлэлиир.
Оскуолаҕа 160-ча үөрэнээччилээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Сордоҥноох. Сордоҥноох нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Орто Балаҕан.
Улуус кииниттэн 583 км. соҕуруу диэкки сытар. Томтор бөһүөлэгиттэн 50 км тэйиччи сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 384 киһи (2007 сыл). 2021 сыллааҕы биэрэпиһинэн 414 киһи. Баһылык этэринэн 2024 сыл кулун тутарыгар дьиҥ чахчы олорооччута — 280 киһи, ыалынан аахтаахха — 80-ча. Оскуола оҕотун ахсаан 50-ну кыайбат, сорох кылааска 1, сороххо 3-4 оҕо үөрэнэр. Чааһынай уонна бааһынай хаһаайыстыбаҕа 640-тан тахса сылгы, 117 ынах, 240-ча таба баар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Төрүт. Төрүт нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төрүт.
Улуус кииниттэн 630 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 409 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Үчүгэй (нэһилиэк). Үчүгэй нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үчүгэй.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 323 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үчүгэй - 293, Күбүмэ - 30 киһи.
Үчүгэй нэһилиэгэ Уус Ньараттан 350 км ыраах соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар. Тыраасса аттыгар турар буолан суола-ииһэ үчүгэй. Баһылык "Кыым" хаһыат кэрэспэдьиэнигэр 2024 сыл кулун тутарыгар кэпсээбитинэн нэһилиэнньэ 300-чэ, мэлдьи олорооччута - 200-тэн тахса. Бөһүөлэккэ нацилнальнай эбэҥки статуһун туруорсаллар эбит, докумуоннарын хомуйбуттар. Сүрүннээн таба иитиитинэн дьарыктанар эбээннэр олороллор (60%). Таба ахсаана 8000 кэриҥэ. 1 улахан хаһаайыстыба уонна 5 община иитэллэр. Чааһынайга 400-чэ сылгы, сүүстэн тахса ынах баар.
Манна араас тэрилтэлэр: орто оскуола, участковай балыаһа, культура дьиэтэ, библиотека үлэлииллэр. Уоттара диисэл ыстаансыйатыттан хааччыллар. Урут оскуола этно-хайысхалаах эрдэҕинэн эбээн тылын үөрэтэллэр эбит, билигин куруһуокка эрэ баҕалаахтары үөрэтэллэр.
Үчүгэйгэ сылын аайы таба бырааһынньыга үрдүк таһымнаахтык бэлиэтэнэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Безымяннай. Безымяннай бөһүөлэк. Алдан улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 112 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 72 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Лебединай. Лебединай бөһүөлэк. Алдан улууһун нэһилиэгэ.
Улуус кииниттэн 26 км. соҕуруулуу- илин диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 144 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Лебединай - 1200 уонна Бастакы Орочоон - 32 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ленинскай. Ленинскай бөһүөлэк. Алдан улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 6 км. илин диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2 061 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Ленинскай - 2100 уонна Якокут 144 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.