mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Новолодскай Алексей Борисович. Новолодскай Алексей Борисович (30.03.1930—1994) — монтажник, Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Нерюнгри куорат Ытык киһитэ, Татаар АССР үтүөлээх тутааччыта. 
Олоҕун олуктара.
1930 с. кулун тутар 30 күнүгэр Бурятскай АССР Прибайкальскай оройуонун Турка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1971–77 сс. Набережные Челны куоракка үлэлээбит: куорат тутуутугар монтажниктар биригэдьиирдэрэ, 1972 сылтан – “Металлургстрой” тутуу управлениетыгар (ПО “Камгэсэнергострой”). 1977 сылтан - “Нерюнгригэсстройга” биригэдьиир. 1988–94 сс. “Камгэсэнергостройга” – производственнай үөрэх маастара.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл кулун тутар 12 күнүнээҕи Ыйааҕынан Новолодскай Алексей Борисовичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт. 
ССРС Үрдүкү Сүбэтин X, XI ыҥырыыларын депутата.
1994 сыл от ыйын 2 күнүгэр Набережные Челны куоракка өлбүтэ.
Өссө маны көр.
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Артахинова Степанида Михайловна. Артахинова Степанида Михайловна — оҕунан ытыыга XIV Паралимпийскай оонньууларга боруонса мэтээллээх.
Олоҕун олуктара.
1989 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт.
Балынец Владимир Андреевич. Балынец Владимир Андреевич — XIV Паралимпийскай оонньууларга үрүҥ көмүс призер (пауэрлифтинг)
Олоҕун олуктара.
1985 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
Тренерэ — Давыдов Петр Николаевич.
Спортка ситиһиилэрэ.
2012 сыллаахха Лондоҥҥа буолбут XIV Паралимпийскай оонньууларга Россия хамаандатыгар бастакы мэтээли аҕалбыт.
Сигэлэр.
Советский спорт:Паралимпиада-2012. Балынец завоевал серебро в пауэрлифтинге в категории до 48 кг
Пинигина Мария Джумабаевна. Пинигина Мария Джумабаевна — XXIV Олимпийскай оонньуулар чемпионнара(4×400 м эстафета), спорт үтүөлээх маастара.
Олоҕун олуктара.
1958 олунньу 9 күнүгэр сыллаахха Киргизия Ивановка с. төрөөбүт.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Кэргэнэ — Пинигин Павел Павлович, Аан дойду үс төгүллээх (1975, 1977, 1978), XXI Монреаллааҕы Олимпия оонньууларын чемпиона.
Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ. Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ (тиһилик ситэтэ суох).
Кондрашова Галина Андреевна. Кондрашова-Доброскок Галина Андреевна — А. С. Пушкин аатынан Государственнай Нуучча драматическай театрын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Степанов Ефим Николаевич. Степанов Ефим Николаевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Васильев Герасим Семенович. Васильев Герасим Семенович — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Баснаев Петр Николаевич. Баснаев Петр Николаевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.
Семенов Михаил Егорович. Семенов Михаил Егорович — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Степанова Наталья Ивановна. Степанова Наталья Ивановна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2010)
Николаева Мария Егоровна. Николаева Мария Егоровна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Потапова Елизавета Федотовна. Потапова Елизавета Федотовна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2006)
Попова Зоя Гаврильевна. Попова Зоя Гаврильевна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Николаева Изабелла Васильевна. Николаева Изабелла Васильевна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич. Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Михайлов Куприян Васильевич. Михайлов Куприян Васильевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.
Айар үлэтэ.
Ырыалара.
Бард быһыытынан спектакльга, концертарга анаан 20-чэ ырыаны айбыт.
Борисова Маргарита Михайловна. Борисова Маргарита Михайловна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1995)
Варламова Мария Ивановна. Варламова Мария (Марфа) Ивановна (25.10.1930 — 28.10.2020) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската, Саха АССР үтүөлээх артыыската, “Гражданскай килбиэн” Бочуот знагын лауреата, тыыл бэтэрээнэ. 
Айар үлэтэ.
""Мария Ивановна Варламова 1956 сыллаахха Мусоргскай аатынан Урааллааҕы консерваторияны бүтэрэн баран, тыйаатырга тардыһыытын күүһүнэн, саха бастакы травести-артыыската Парасковья Семеновна Петрова ыллыктаах сүбэтин ылынан, таптыыр артыыһын солбуйан уолаттар, оҕолор оруолларын оонньообутуттан саҕалаан, кэрэ бэйэлээх саха да, омук да араас дьылҕалаах кыргыттарын, эмэхсийэ барбыт эмээхситтэргэ тиийэ оонньоон, үйэ аҥара айымньылаах суол киэҥ аартыгын тутуста"."
Киинэҕэ оонньообут оруоллара.
Бабушка («Спасите наши души», режиссер К.Белевич, кинокомпания «Стармедиа»)
Кинигэтэ.
«Айар талаан кистэлэҥэ» ааптара
Сметанин Тимофей Тимофеевич. Сметанин Тимофей Тимофеевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, драма уонна киинэ артыыһа.
ССРС республикаларын тиһигэ. ССРС сойуустаах республикаларын тиһигэ.
Конституционнай бэрээдэгинэн.
1977 сыллааҕы ССРС Конституциятыгар (гл. 8, ыст. 71) олоҕуран, Сэбиэскэй Сойуус республикаларын бэрээдэгэ:
Нэһилиэнньэтин ахсаанынан.
1989 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн, тыһ. киһи.
Алпабыыт бэрээдэгинэн.
"Бэрээдэгэ алпабыытынан, картаҕа нүөмэрдэммитигэр сөп түбэһэр":
Уон биэс (ахсаан). 15 (уон биэс) — дьиҥ ахсаан, 14 уонна 16 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Аптаах ахсаан (Аптаах квадрат).
 1 2 3
 4 5 6
 7 8 9
Диагональынан, туруору уонна сытыары ахсааннары эптэххэ 15 ахсаан тахсар.
Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа). Баһылай Алааһа — Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр баар буола сылдьыбыт нэһилиэнньэлээх пуун.
Историята.
Уруккута Сулҕаччы нэһилиэгин сирэ (Сулҕаччы Бабаҕата). 1930 сыллаахха Одьулуун нэһилиэгэр холбоспута. 1935 сылтан Орджоникидзе аатынан колхоз киинэ буолбута. Кулууп, балыыһа, маҕаһыын, арыы астыыр собуот, колхоз кыстык хотоно. Боруолга сайылык хотоно, ыаллар олорор дьиэлэрэ, электричество, телефон, араадьыйа баара. Бөдөҥсүтүүнэн кэлин Ленин аатынан колхоз учаастага, Карл Маркс аатынан совхоз сылгы иитэр базата буолуталыы сылдьыбыта. Оскуола суоҕунан уонна бөдөҥсүтүүттэн сылтаан, нэһилиэнньэтэ, сыыйа, Дьабыылаҕа, Мындаҕаайыга уонна Үрэх-Күөрэҕэ көспүтэ. Билигин ким да олорбот. Биир да дьиэ суох. Кэнники өрт уота сиэн өтөхтөр оннулара да суох буолбут. Урукку турбут сирэ билигин ходуһа. Хоту күүс өттүнэн көһүүгэ барбыт Орджоникидзе аатынан колхоз холхуостаахтарын кэриэһигэр өйдөбүнньүк турар. Ынах маҕыраабат, атыыр оҕус айаатаабат, оҕо саҥата чуопчаарбат, чыычаах да ыллаабат. Уу-чуумпу. Биирдэ эмит сылгы кистиирэ иһиллэр. Ортотунан Чурапчы — Мындаҕаайы республиканскай суолталаах суол ааһар.
Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа). Үрэх Күөрэ — Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр баар нэһилиэнньэлээх пуун.
Историята.
Нууччалар бастаан кэлэн баран Үрэх Күөлэ диэни сыыһа истэннэр Үрэх Күөрэ диэн кэбиспиттэр. Онтон ыла инньэ диэн ааттаммыт.
Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа). Дириҥ — Чурапчы улууһун Хоптоҕо нэһилиэгин киинэ.
Уһун Күөл (Чурапчы улууһа). Уһун Күөл — Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгин киинэ.
Бэрэ (Чурапчы улууһа). Бэрэ — Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Улахан Күөл (Чурапчы улууһа). Улахан Күөл — Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа). Мындаҕаайы — Чурапчы улууһун Болугур нэһилиэгин киинэ.
Кыстык-Кугда (Чурапчы улууһа). Кыстык-Кугда — Чурапчы улууһун Болугур нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Маралаайы (Чурапчы улууһа). Маралаайы — Чурапчы улууһун Мугудай нэһилиэгин киинэ.
Маҥнайгы Харбала (Чурапчы улууһа). Маҥнайгы Харбала — Чурапчы улууһун Хатылы нэһилиэгин киинэ.
Чыаппара (Чурапчы улууһа). Чыаппара — Чурапчы улууһун Алаҕар нэһилиэгин киинэ.
Иккис Харбала (Чурапчы улууһа). Иккис Харбала — Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгин киинэ.
Кындал (Чурапчы улууһа). Кындал — Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Үрүҥ Күөл (Чурапчы улууһа). Үрүҥ Күөл — Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгин киинэ.
Уорҕа (Чурапчы улууһа). Уорҕа — Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Мырыла (Чурапчы улууһа). Мырыла — Чурапчы улууһун Соловьёв нэһилиэгин киинэ.
Биллиилээх дьоно.
Николаев Михаил Данилович
Хахыйах (Чурапчы улууһа). Хахыйах — Чурапчы улууһун Соловьёв нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Туора Күөл (Чурапчы улууһа). Туора Күөл — Чурапчы улууһун Хайахсыт нэһилиэгин киинэ.
Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа). Толоон — Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгин киинэ.
Килэҥки (Чурапчы улууһа). Килэҥки — Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгин киинэ.
Дириҥ (Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа). Дириҥ — Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгин киинэ.
Мээндийэ (Чурапчы улууһа). Мээндийэ — Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Толоон (Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа). Толоон — Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин киинэ.
Лэбийэ (Чурапчы улууһа). Лэбийэ — Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Арыылаах (Чурапчы улууһа). Арыылаах — Чурапчы улууһун Арыылаах нэһилиэгин киинэ.
Код ОКАТО:
Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа). Чурапчы нэһилиэгэ — Чурапчы улууһун киин нэһилиэгэ. 
Дьаhалта баhылыга - Саргыдаев Степан Анатольевич Биир ньыгыл Арассыыйа политическай партия бүтүн Арассыыйатаа5ы генеральнай сүбэтин чилиэнэ.
Биллиилээх дьоно.
Борисов Егор Афанасьевич - государственнай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, СР тустууга федерациятын президенэ.
Губарев Виктор Николаевич. Губарев Виктор Николаевич бэлиитик уонна баартыйа диэйэтэлэ.
Нөөрүктээйи. Бу аат хас да суолталаах:
Мэлдьэхси. Мэлдьэхси - Мэҥэ улууһун биир улахан ууһа, билигин нэһилиэгэ. Болотой Орхонтон Мэҥнээх Мэлдьэхси төрөөбүтэ үһү диэн кэпсэнэр. Онтон тэнийэн-ууһаан Суола үрэх тардыытынан, Эһэлээх арыынан, билиҥҥи тулагы-Киллэм сирдэринэн тарҕаан олордохторуна, 1710 сыллаах сири үллэриигэр I Мэлдьэхси (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси, Хорообут, Дьаҥхаады нэһилиэктэрэ), II Мэлдьэхси (билиҥҥи Чурапчы улууһун нэһилиэгэ), III Мэлдьэхси (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас Томторо) диэннэргэ араараллар. Онон Мэҥэ улууһун биир бөдөҥ, күүстээх аҕа ууһа бытарыйар.
Сото (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Сото — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Догдоҥо нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна. Манчаары дойдутуттан чугас сытар.
Олохтоох дьоно.
Сото дэриэбинэ официально 1994 сыллаахха эстибитэ, Бөкө бөһүөлэгэр холбуубут диэн.
1994 - 322 киһи олорбута
1995 - 201 киһи
1996 - 64 киһи
1997 - 32 киһи
1998 - 21 киһи
1999 - 16 киһи
2000 - 18 киһи
2001 - 25 киһи
2002 - 32 киһи
2003 - 27 киһи
2004 - 11 киһи
2005 - 8 киһи
2006 - 6 киһи
2007 - 4 киһи
2008 - 2022 дылы 1-2 киһи олорор
Максимум 1975 сылларга 655 киһи олоро сылдьыбыта
Историята.
Сото абааһылааҕынан биллэр сир. Аатырбыт Баарбара Дьукуна олорон ааспыт сирэ.
1990-2002 сыллардаахха дылы Сотоҕо Атласовтар диэн ыаллар "Манньыаттаах" диэн күүлэй сирин тэрийэ сылдьыбыттара. Кэнники абааһылартан куотан бизнестарын Дьокуускайга көһөрбүттэрэ, онно "Усадьба Атласовых" диэн буолбуттара. 
Сото дэриэбинэтэ эстибитигэр сотолор бары Павловскайга көспүттэрэ, Бөкөҕө өстөһөн көспөтөхтөрө.
Көрдүгэн (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Көрдүгэн — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Харба-Атах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Харба-Атах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хорообут нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Бөдьөлөк (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Бөдьөлөк — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьаҥхаады нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Хомустаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Хомустаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Майа (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Майа — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Майа нэһилиэгин киинэ.
Төҥүлү (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Төҥүлү — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Төҥүлү нэһилиэгин киинэ.
Павловскай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Павловскай — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгин киинэ.
Петровка (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Петровка — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хара нэһилиэгин киинэ.
Табаҕа (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Табаҕа — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгин киинэ.
Хорообут (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Хорообут — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хорообут нэһилиэгин киинэ.
Хаптаҕай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Хаптаҕай — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕай нэһилиэгин киинэ.
Балыктаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Балыктаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэҥэ нэһилиэгин киинэ.
Бүтэйдээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Бүтэйдээх — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх нэһилиэгин киинэ.
Хочо (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Хочо — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Наахара нэһилиэгин киинэ.
Нуораҕана (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Нуораҕана — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьабыыл нэһилиэгин киинэ.
Лоомтука (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Лоомтука — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бастакы Тыыллыма нэһилиэгин киинэ.
Историята.
Лоомтука дьонун төрөөбүт ууһун Тыйыс Тыыллыма диэн киһи саҕалаабыт орто үйэлэргэ (18 үйэҕэ толкуйдаан көрдөххө).
Тумул (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Тумул — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Доллу нэһилиэгин киинэ.
Тиэлиги (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). "Тиэлиги"' — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бастакы Наахара нэһилиэгин киинэ.
Бэдьимэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Бэдьимэ — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бэдьимэ нэһилиэгин киинэ.
Чүүйэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Чүүйэ — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ходоро нэһилиэгин киинэ.
Историята.
Чоочо Баай Манчаары Баһылай аймаҕа Чүүйэҕэ 19-с үйэҕэ олоро сылдьыбыт киһи.
Матта (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Матта — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгин киинэ.
Ороссолуода (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Ороссолуода — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ороссолуода нэһилиэгин киинэ. Өлүөнэ өрүс уңа биэрэгэр, Мэҥэ-Хаҥалас административнай кииниттэн Аллараа Бэстээх (рус. Нижний Бестях) нэһилиэгиттэн 40 км арҕаа сытар. Эрдэ "Россолода" диэн аттанара.
Өлөчөй (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Өлөчөй — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Алтан нэһилиэгин киинэ.
Сыымах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Сыымах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Баатара нэһилиэгин киинэ.
Биллиилээх дьоно.
Федор Кузьмич Попов
Гаврил Колесов
Матвей Мучин
Дмитрий Ходулов
Анастасия Варламова
Суола (Мэлдьэхси нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Суола — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгин киинэ.
Суола (Моорук нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Суола — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгин киинэ.
Томтор (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Томтор — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Томтор нэһилиэгин киинэ.
Сигэлэр.
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Мегино-Кангаласский улус
Даркылаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Даркылаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Чыамайыкы нэһилиэгин киинэ.
Бөкө (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Бөкө — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Догдоҥо нэһилиэгин киинэ.
Биллиилээх дьоно.
1805 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Бөкө нэһилиэгэр Арыылаах диэн алааска Слободчиков Василий Федорович - Манчаары төрөөбүтэ. Саха норуотун национальнай дьоруойа. Баайдары кытта утары охсуһан, кинилэр сээкийдэринэн халаан-былдьан дьадаҥы дьоннорго биэрэрэ. Ол иһин дьон барыта кинини таптаан - Манчаары Баһылай диэн ааттаабыттара. 1870 с. Ньурба улууһугар Малдьаҕар диэн нэһилиэккэ кырдьан баран өлбүтэ.
Тарат (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Тарат — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Араҥас нэһилиэгин киинэ.
Биллиилээх дьоно.
Роман Иванович Цыпандин – мастер спорта СССР по вольной борьбе, мастер спорта РС(Я) по хапсагаю. Серебряный призер чемпионата СССР, серебряный призер Тбилисского международного турнира, победитель чемпионата мира среди ветеранов, восьмикратный чемпион Якутской АССР, двукратный чемпион Спартакиады Манчаары, победитель сельских спортивных игр, трехкратный чемпион РС(Я) по хапсагаю.
Бырама (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Бырама — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Холгума нэһилиэгин киинэ.
Хаатылыма (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Хаатылыма — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Тыыллыма нэһилиэгин киинэ.
Хапчаҕай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Хапчаҕай — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дойду нэһилиэгин киинэ.
АйТал (ыччат уопсастыбаннай түмсүүтэ). АйТал (ыччат уопсатыбаннай түмсүүтэ) — Москубаҕа олорор саха эдэр ыччатын уопсастыбаннай түмсүүтэ. Аата икки тылтан турар: "ай" уонна "тал".
Соруктара уонна тутула.
Бастакы соруга — Москубаҕа олорор саха ыччатын түмүү. Билигин бу куоракка 2000 кэриҥэ устудьуон үөрэнэр. 
Иккис соруга — өрөспүүбүлүкэҕэ туһалаах дьону иитэргэ көмө буолуу.
Үһүс соруга — устудьуоннар үлэҕэ уопутуралларыгар көмөлөһүү.
Департаменнарга арахсар. Департаменнар хайысхаларынан үлэлииллэр. Холобур, үөрэх департамена, аат аэтэрин курдук үөрэххэ сыһыаннаах үлэни ыытар.
Тэриллибит устуоруйата.
Москуба куорат үс уопсастыбаннай тэрилтэтин бииргэ түмэр туһунан санаа Постпредство саҥа салалтатыгар (Акимов хамаандата) киирбит курдук. Түмсүү атаҕар турарыгар улахан өҥөнү араас сылларга Москуба вузтарыгар үөрэммит Виктория Шилова, Ольга Иванова, Николай Сстручков, Мария Стручкова, Анна Копырина, Ньургун Колесов уонна да атыттар киллэрбиттэрэ. Түмсүү бастакы бэрэстээтэлэ Томская Лена Иннокентьевна этэ. 2012 сыллаахха бэрэстээтэлинэн Москубатааҕы үп-бырамыысыланнас университетын 5 куурсун устудьуона Валентин Романов буолбута, кини хамсааһыҥҥа саҥа тыыны киллэрбитэ.
Өлөөн (Өлөөн улууһа). Өлөөн — Өлөөн улууһун киинэ.
Климата.
Салгын температуратын орто кээмэйэ (2012 сыл).
Харыйалаах (Өлөөн улууһа). Харыйалаах — Өлөөн улууһун Кирбэй нэһилиэгин киинэ.
Өссө маны көр.
Өлөөн улууһа
Ээйик (Өлөөн улууһа). Ээйик — Өлөөн улууһун Солоҕоон нэһилиэгин киинэ.
Өссө маны көр.
Өлөөн улууһа
Дьилиндэ (Өлөөн улууһа). Дьилиндэ — Өлөөн улууһун Дьилиндэ нэһилиэгин киинэ.
Өссө маны көр.
Өлөөн улууһа
Өймөкөөн (Өймөкөөн улууһа). Өймөкөөн — Өймөкөөн улууһун Маҥнайгы Бороҕон нэһилиэгин киинэ.
Килиимэтэ.
Салгын температуратын орто кээмэйэ (2001 сыл).
999 (ахсаан). 999 (тоҕус сүүс тоҕус уон тоҕус) — дьиҥ ахсаан, 998 уонна 1000 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Саха фольклоругар.
999 сүөһү туһунан. Кэпсээн да, суруйуу да элбэх. «Чоочо Солобочукуоп уонна Тэппээк ойуун» диэн үһүйээнтэн.
«Чоочо Солобочукуоп диэн Илин Хаҥалас кулубата, Манчаары абаҕата олорбута эбитэ үһү. Кини сэттэ уоллааҕа эбитэ үһү. Тоҕус сүүс тоҕус уон тоҕус сүөһүнү ииппитэ эбитэ үһү. Тыһыынчатын биир сүөһү кыайбатах. Кини бэрт улахан санааҕа ылларбыта эбитэ үһү: «Тоҕо бу мин сүөһүм тыһыынчаҕа туолара биир сүөһү тиийбэтий», — диэн. Кини, биир сүөһүнү туора дьонтон булан аҕаллаҕына, бэйэтин сүөһүтүттэн отут-сүүрбэ сүөһү өлөр, итэҕэстэнэн хаалара үһү».
9 ойох, 99 эһэ, 999 сүөһү. Үөһээҥҥилэр итинник маанылаабыттарыгар сөп буолбакка, өссө өрө барарыҥ — аньыы. Ол хайаан да иэстэбиллээх буолар.
99 (ахсаан). 99 (тоҕус уон тоҕус) — дьиҥ ахсаан, 98 уонна 100 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Атын эйгэлэргэ.
99 — Уэ́йн Ду́глас Гре́тцки (1961 с. тохсунньу 26 к. төрөөбүт), Канада хоккеиһа, оонньуур нүөмэрэ.
Харыйалаах (суолталара). Харыйалаах хас да суолталаах тыл.
Мас тардыһыытын аан дойдутааҕы федерацията. Мас тардыһыытын аан дойдутааҕы федерацията — судаарыстыбаттан тутулуга суох тэрилтэ.
Сыала-соруга:
1. Мас тардыһыытын аан дойдуга тарҕатыы уонна сайыннарыы;
2. Атын дойду федерацияларын кытта ситим олохтооһун;
3. Мас тардыһыы быраабылатын аан дойдуга тарҕатыы;
Тумул (Сунтаар улууһа). Тумул — Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Үһүс Бордоҥ (Сунтаар улууһа). Үһүс Бордоҥ — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Бэс Сиэйэ (Сунтаар улууһа). Бэс Сиэйэ — Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Комсомол (Сунтаар улууһа). Комсомол — Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Элгээн (Сунтаар улууһа). Элгээн — Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Харыйалаах (Сунтаар улууһа). Харыйалаах — Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Ойууһут (Сунтаар улууһа). Ойууһут — Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Ыгыатта (Сунтаар улууһа). Ыгыатта — Сунтаар улууһун Түбэй Дьаархан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Мэлэкэ (Сунтаар улууһа). Мэлэкэ — Сунтаар улууһун Түбэй Дьаархан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Чайыҥда (Сунтаар улууһа). Чайыҥда — Сунтаар улууһун Кэмпэндээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Толоон (Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа). Толоон — Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Эйикээр (Сунтаар улууһа). Эйикээр — Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Нөөрүктээйи (Сунтаар улууһа). Нөөрүктээйи — Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Элгээйи (Сунтаар улууһа). Элгээйи — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгин киинэ.
Олохтоох дьоно.
Элгээйи нэһилиэгин социально-экономическай пааспарын 2016 сыл тохсунньу ый 1 күнүнээҕи көрдөрүүтүнэн 1948 киһи олорор.
Историята.
Элгээйи нэһилиэгэ 1771 сыллаахха төрүттэммитэ. Икки үйэ тухары нэһилиэк араас экономическай уонна социальнай уларыйыылары тулуйан, сайдыы суолун тутуһан билигин даҕаны Республика уонна Улуус сүдү суолталаах улахан нэһилиэгэ буолар.
Нэһилиэкпитигэр 30-ча араас көрүҥнээх, киһи олоҕун араас эйгэтин хааччыйар тэрилтэлэр бааллар. Олортон улахан суолталаах уонна элбэх нэһилиэнньэни хабар тэрилтэлэрбит: П.Х. Староватов аатынан орто оскуола, С.С. Яковлев аатынан Элгээйитээҕи участковай балыыһа, үс детсадтар: Чуораанчык, Елочка, Кэнчээри, Оҕо искусствотын оскуолата, “Оһуор” култуура киинэ,  Олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатын филиала уо.д.а.
Нэһилиэкпитигэр эрэ буолбакка, улууска уонна Республикаҕа, ааһа баран Республика тас өттүгэр да киэҥник биллибит Айылҕабыт түмэлэ баар. Ону таһынан “Туойдаах Алаас” историко-краеведческай, С.А.Зверев аатынан фольклор түмэллэрэ бааллар.
Биллиилээх дьоно.
Журавлев Семен Максимович
Староватов Петр Хрисанфович
Аввакумов Еремей Кузьмич
Андреев Борис Николаевич
Куприянова Татьяна Семеновна
Кривошапкина Юлиана Виссарионовна - Дьүрүйээнэ
Тойбохой (Сунтаар улууһа). Тойбохой — Сунтаар улууһун Тойбохой нэһилиэгин киинэ.
Кириэстээх (Сунтаар улууһа). Кириэстээх — Сунтаар улууһун Кириэстээх нэһилиэгин киинэ. 
Бу нэhилиэк Бγлγγ эбэ ханас кытылыгар, улуус кииниттэн хотугулуу-ар5аа 10 кɵстɵɵх сиргэ турар. 1873 сыллаахха олохтоммут. Олохтоох дьаhалта 01.01.2010 сыллаа5ы кɵрдɵрʏʏлэринэн, нэhилиэккэ 980 олохтоох баар эбит.
Кутана (Сунтаар улууһа). Кутана — Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгин киинэ.
Сиэйэ (Сунтаар улууһа). Сиэйэ — Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгин киинэ.
Күндэйэ (Сунтаар улууһа). Күндэйэ — Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгин киинэ.
Куокуну (Сунтаар улууһа). Куокуну — Сунтаар улууһун Куокуну нэһилиэгин киинэ.
Маар-Күөл (Сунтаар улууһа). Маар-Күөл — Сунтаар улууһун Маар-Күөл нэһилиэгин киинэ.
Кэмпэндээйи (Сунтаар улууһа). Кэмпэндээйи — Сунтаар улууһун Кэмпэндээйи нэһилиэгин киинэ.
Уустуйа (Сунтаар улууһа). Уустуйа — Сунтаар улууһун Уустуйа нэһилиэгин киинэ.
Күүкэй (Сунтаар улууһа). Күүкэй — Сунтаар улууһун Күүкэй нэһилиэгин киинэ.
Хоро (Сунтаар улууһа). Хоро — Сунтаар улууһун Хоро нэһилиэгин киинэ.
Илимниир (Сунтаар улууһа). Илимниир — Сунтаар улууһун Илимниир нэһилиэгин киинэ.
Туойдаах (Сунтаар улууһа). Туойдаах — Сунтаар улууһун Туойдаах нэһилиэгин киинэ.
Толоон (Сунтаар улууһа). Толоон — Сунтаар улууһун Толоон нэһилиэгин киинэ.
Тэҥкэ (Сунтаар улууһа). Тэҥкэ — Сунтаар улууһун Тэҥкэ нэһилиэгин киинэ.
Наахара (Сунтаар улууһа). Наахара — Сунтаар улууһун Наахара нэһилиэгин киинэ.
Сардаҥа (Сунтаар улууһа). Сардаҥа — Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгин киинэ.
Уһун Күөл (Сунтаар улууһа). Уһун Күөл — Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгин киинэ.
Историята.
Арыылаах нэһилиэгин тэрийии туһунан боппуруос хас да төгүл көһөрүллэ сылдьыбыта. Онтон "На основании приговора от 4 октября 1907 года дело об разделении 2-го Жарханского наслега было вновь рассмотрено общим Присутствием Якутского областного Управления по журналу 8 марта 1908 года за №76, когда и было определено образовать новый Арылахский наслег в составе 327 ревизионных душ и 184 работников с теми землями, кои поименованы в подписке 24 сентября 1904 года" диэн Уураах тахсыбыт
Агдаары (Сунтаар улууһа). Агдаары — Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгин киинэ.
Түбэй (Сунтаар улууһа). Түбэй — Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгин киинэ.
Аллыҥа (Сунтаар улууһа). Аллыҥа — Сунтаар улууһун Аллыҥа нэһилиэгин киинэ.
Климата.
Оhуобай
Олохтоох дьоно.
YчYгэй санаалаах
Историята.
Уhун
Кэрэ-бэлиэ сирдэр.
Элбэх
Биллиилээх дьоно.
Тихонов Тимур¹ - чушпан
Быһаарыылар.
Тихонов Тимур(Тихон)¹ - гений, миллиардер, плейбой, филантроп.
Арыылаах (Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа). Арыылаах — Сунтаар улууһун Түбэй-Дьаархан нэһилиэгин киинэ.