mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Архитектура. Архитектура ( бу тыллартан турар: — сүрүн, — тутааччы, уус) — дьиэлэри бырайыактааһын уонна киэргэтии, тутуллуохтаах дьиэ истиилин быһаарыы, айыы.
Былыргы гириэктэр уонна риимляннар "классика" диэн кэлин ааттаммыт истиили олохтообуттара. Дьиэлэри таас колонналарынан киэргэтэллэрин сөбүлүүллэрэ. Ол колонналар үс көрүҥҥэ - ордерга - арахсаллара. Былыргы риим архитектордара аан бастаан аарка сабыылары, кууполлары уонна сводчатай өһүөлэри туттубуттара. Риим империята 476 с. сууллубутун да кэннэ элбэх сүүһүнэн сылларга бу истиилинэн дьиэлэр тутулла турбуттара.
Улам уларыйан византия истиилэ, онтон готика истиил баар буолбуттара. Онтон XV-XVII үйэлэргэ Барҕарыы (Возрождение, Ренессанс) эпохатын истиилэ баар буолбута. Бу истиил төттөру классикаҕа төннүбүтэ (неоклассицизм). 
Онтон XVI-XVIII үйэлэргэ Европаҕа барокко уонна рококо истииллэрэ үөдүйбүттэрэ.
Аныгы үйэҕэ архитектуураҕа араас истииллэр сайдаллар. Конструктив истиил диэн судургу, көнө муннуктардаах, хаптаҕай эркиннэрдээх таас, бетон, өстүөкүлэ дьиэлэри ааттыыллар. Онтон арыый сэргэх саҥа сүүрээнинэн холобур "хай-тек" истиил буолар.
Пугачев Емельян. Пугачев Емельян (1742 — тохсунньу 10 (21), 1775, Москуба) — Дон хаһааҕа, 1773—1775 сс Арассыыйаҕа ыраахтааҕыны утары бааһынай бастаанньатын салайааччыта. Петр III ыраахтааҕы тыыннаах үһү диэн сураҕы туһанан кини аатын ылына сылдьыбыта.
1775 сыллаахха суут уурааҕынан өлөрүллүбүтэ.
Ишниязов Ибрагим Михайлович. Ишниязов Ибрагим Михайлович - «Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбаларын» Саха сиринээҕи салаатын бэрэстээтэлэ. 
1939 сыллаахха тохсунньу 23 күнүгэр төрөөбүт.
Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбалара. Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбалара — Арассыыйаҕа мөлтөхтүк көрөр уонна отой көрбөт имбэлииттэри түмэр тэрилтэ. ССРС-ка 1923 сыллаахха балаҕан ыйын 8 тэриллибит.
Тэриллиэҕиттэн: «Тэҥ быраап — тэҥ кыах» диэн девизтаах үлэлиир, ол аата сүрүн соругунан чилиэннэрин атын дьон тэҥэ буолалларын уонна уопсастыбаҕа туһаны аҕалалларын туруорунар. 
2007 сыл муус устар 1 күнүгэр тэрилтэ 210 645 тыһыынча чилиэннээх этэ (~ Арассыыйа хас 665-с олохтооҕо) уонна РФ 86 субъектарыгар 810 олохтоох тэрилтэлэртэн, 74 регионнааҕы тэрилтэлэртэн (өрөспүүбүлүкэ - 20, уобалас - 47, кыраай - 7) турара. Салайар офиһа Москубаҕа, Новая площадь, 14-гэр баар.
Саайта — http://www.vos.org.ru/
Тэрилтэ Саха Сиринээҕи салаатын Ишниязов Ибрагим Михайлович салайар.
Кээрэкээн ойуун. Кээрэкээн ойуун - Дьохсоҕоннор өбүгэлэрэ. Кини туһунан сэһэннэр, кэпсээннэр Тааттаҕа киэҥник тарҕаммыттар.
XVII үйэҕэ нууччалар Өлүөнэ өрүс сүнньүн булалларыгар билиҥни Ойуун ууһа нэһилиэк сиригэр Тохтобул диэн алааска көһөн тиийбитэ кэпсэнэр.
Уолаттара: Долгуйбат Тугулай, Хатан Хатамалай, Үөдэн Төлөннөөх уонна Буругу Боотур.
Бырадааһап ойуун. Бырадааһап ойуун - Протасов Николай Николаевич - XIX уонна XX үйэлэр кирбиилэригэр үөскээн ааспыт, тыыннааҕар уос номоҕо буолбут дьикти дьылҕалаах киһи.
Кэрэ куоластаах ырыаһыт, импровизатор-тойуксут, хомусчут, уус, мындыр өйдөөх киһи. 1925 сыллаахха ойууннууруттан "Кыым" хаһыатынан аккаастаммыт, аналлаах куурустары бүтэрэн тырахтарыыс буолбут.
Бэйэтиттэн туох да суруллан хаалбатах эрээри кинини кытта бииргэ үөскээбит, киниэхэ хаһан эрэ кутуруксутунан сылдьыбыт Амма оройуонун Соморсун нэһилиэгин киһитэ Иванов Михаил Яковлевич (мелодист-ырыаһыт Ольга Иванова абаҕата) 1969 сыллаахха Бырадааһап ойуун биир кыырыытын магнитофоҥҥа суруттарбыта архыыпка баар.
Уйгурдаах. Уйгурдаах (эбэтэр Уйгурдаан, Уйгуурдаанап Хабырылла), Слепцов Гаврил Николаевич - Үөһээ Дьааҥыга XX үйэ саҥатыгар үөскүү сылдьыбыт ойуун. Күүстээх гипнозтаах киһи. 
1909 сыллаахха Үөһээ-Дьааҥы улууһун Сартаҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Сэбиэскэй былаас кэмигэр куолаһын быһа сылдьыбыттар. Онтон ойууннууртан аккаастанан, гражданскай быраабын төннөрбүттэр, ликбезка сылдьан бэлиэтэнэр, ааҕар буолбут. Онтон кооперативка сыарҕа агена буолан ыраах олорор табаһыттарга ас-таҥас тиэрдээччинэн үлэлээбит. Түүлээх хомуйар эбит. Онтон Сартаҥҥа кооператив лааппытыгар сэбиэдиссэйдээбит. Ол кэннэ маҕаһыына арастараатаҕа түбэһэн 4 сыл хаайыыга олоро сылдьыбыта биллэр.
Уйгуурдаанап Таатта кыыhа Арыпыана, Балбаара уонна Быар кыыhа Мааса диэн үс кэргэннэнэ сылдьыбыт. Арыпыананы кытта өр олорор. Онтон 15-16 саастаах Балбаара диэн кыыс оҕону кэргэн ылар. Ол кыыс сэрии саҕана олус  аччык-эрэйдээх олоххо олорон, арахсан барар. Уйгуурдаанап букатын кырдьарын саҕана Мааса диэн сааһырбыт дьахтары кэргэн ылар. 
Уйгурдаах сураҕа, сэрии саҕана дуу, кэнниттэн дуу ѳлбvт. Кинини тѳрѳѳбvт-vѳскээбит сиригэр, Сартаҥ үрэҕэр Арыылаахха кистээбиттэр.
Виттенбург Павел Владимирович. Виттенбург Павел Владимирович (1884–1968) - геолог, хоту дойдуну үөрэтээччи, 1925-30 сс. Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэтэр Хамыыһыйа (КЯР) учуонай сэкэрэтээрэ.
Владивостокка көскө ыытыллыбыт поляк кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1905 сыллаахха реальнай училищены бүтэрэн баран Риигатааҕы политехническэй институукка киирбитэ, ол эрээри, устудьуоннар хамсааһыннарыттан сылтаан үөрэх тохтообута, ол иһин Германияҕа баран Тюбенген университетыгар киирбитэ. 1908 с. үчүгэй үөрэҕин иһин Уссурийскай кыраайга геологическэй матырыйаал хомуттара ыыппыттара. 1909 с. естественай наука докторун дипломын ылан Арассыыйаҕа төннүбүтэ. Петербурга үлэлээбитэ.
1925 сыллаахха Саха сирин бырабыыталыстыбатын көрдөһүүтүнэн ССРС наукатын академията Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэтэр Хамыыһыйаны (КЯР) тэрийбитэ. Бу хамыыһыйа учуонай сэкиритээринэн Виттенбург буолбута. Биэс сыл тухары хамыыһыйа бэрэстээтэллэрэ хаста да уларыйбыттара, онон Виттенбург сүрүн тэрийээччи быһыытынан сылдьыбыта. КЯР үлэһитэ Р. Ф. Геккер ахтыытынан «Павел Владимирович… суоҕа буоллар экспедиция үлэтэ итинник киэҥ далааһыннаах уонна өлгөм туһалаах буолуо суох этэ».
1930 с. "Наука академиятын дьыалатыгар" киллэриллэн хаайыыга быраҕыллыбыта, бастакы бириигэбэрэ ытан өлөрүү, кэлин 10 сылга солбуллубута. Бастаан Беломор канаал тутуутугар үлэлээбитэ, онтон геолог буолан Вайгач арыыга ОГПУ геологическэй экспедициятыгар киллэриллибитэ. Хоту сылдьыбыт буолан эрдэ, 1935 с. босхоломмута. 
Кини аатынан Арҕаа Шпицберген арыыга хайа ааттаммыта (1913 с. норвегиялар экспедициялара ааттаабыт) уонна Ли-Смит арыытын соҕуруу өттүгэр тумул кини аатын сүгэр (30-с сс. сэбиэскэй картографтар ааттаабыттар).
Пегаас. Пегаас () былыргы гириэктэр миифтэригэр — кынаттаах ат, муузаллар таптыыр харамайдара.
Биир барылынан Горгона Медуза Посейдонтан төрөппүт. Иккис барылынан Медуза сиргэ таммалаабыт хааныттан үөскээбит.
Ат акыйаан кытылыгар төрөөбүтүн иһин Пегаас диэн ааты иҥэрбиттэр (гириэктии «дохсун сүүрүк»). Тыал курдук үргэнник көтөр дииллэр эбит. Үһүйээн быһыытынан турар сирэ Коринф куоракка баар үһү; хайаларга олохтоох эбит, үксүн Фокидаҕа Парнаас хайатыгар уонна Беотияҕа Геликон хайаҕа баар буолар эбит.
Былыргы гириэк тыла. Былыргы гириэк тыла () — гириэк тылын өбүгэтэ, индоевропейскай тылларга киирэр, биһиги эрабыт иннинээҕи 2 тыһыынча сыллар бүтэһиктэриттэн V үйэҕэ дылы ойкуменаҕа баар буола сылдьыбыта. 
Сайдыыта хас да кэрчиктэрдээх: протогириэк (б.э.и. XX үйэ-б.э.и. XVII үйэ), микиэн (б.э.и. XVI үйэ-б.э.и. XII үйэ), постмикиэн (б.э.и. XI үйэ-б.э.и. IX үйэ), архаика (б.э.и. VIII үйэ-б.э.и. VI үйэ), классика (б.э.и. V үйэ-б.э.и. IV үйэ), эллин (б.э.и. III үйэ — IV үйэ); хас кэрчик аайы бэйэ бэйэлэриттэн уратылаах түөлбэ тыллар бааллара биллэр.
Пегаас (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Элэмиэн атомун нүөмэрэ. Элэмиэн атомун нүөмэрэ (синонимнара: атом зарядын чыыһылата, атом чыыһылата, химия элэмиэнин нүөмэрэ) — атом ядротун протоннарын ахсаана. Элэмиэн атомун нүөмэрэ ядро зарядыгар тэҥ уонна элэмиэн Менделеев табылыыссатыгар нүөмэрин кытта сөп түбэһэр.
Атом. А́том ( — бытарыйбат) диэн сэк өлүүскэтэ, химия ньымаларынан кыайан бытарыйбат химия элеменын саҥнарын илдьэ сылдьар кини саамай кыра сорҕото . Атом үөскэхтэн уонна кинини тулалыыр электрон былыттан турар. Атом үөскэҕэ протонтан уонна нейтронтан турар. Үөскэххэ биир эбэтэр бииртэн элбэх протон, хас да ахсааннаах нейтрон баар буолар. Уулук эрэ нейтроннара суох буолар. Кытаанах, убаҕас, гаас, плазма туруктаах бары сэктэр нейтрал эбэтэр ионнаммыт атомнардаахтар. Атом кээмэйэ 100 пикометр кэриэтэ буолар. Атом маассатыттан үөскэҕэ 99.94% тахса буолар. Протоннар эбил чаҕыл иитиктээхтэр, электроннар мэлдьэх чаҕыл иитиктээхтэр, нейтроннар чаҕыл иитигэ суохтар. Протон уонна электрон ахсаана тэҥ буоллаҕына атом чаҕылынан нейтрал буолар. Атом электрона протонтан аҕыйах буоллаҕына кини эбил эбэтэр мэлдьэх иитиктээх буолар, маннык атомнар ион дэнэллэр. Атом электроннара үөскэххэ баар протоннарга электромагнетизм күүһүнэн тардыллаллар. Үөскэххэ баар протоннар уонна нейтроннар бэйэ бэйэлэригэр үөскэх күүһүнэн тардыллаллар. Үөскэх күүһэ үксүгэр электромагнетизм күүһүнээҕэр улахан буолар. Электромагнетизм күүһэ эбил иитиктээх протоннары бэйэ бэйэлэриттэн тэйтэрэр. Ардыгар бу тэйтэрэр күүс үөскэх күүһүнээҕэр улаатыан сөп. Маннык түгэҥҥэ үөскэх үллэстэн араас ууһуктары (элеменнары) ордорор. Бу үөскэх хайдыытын биир кэлимэ буолар. Үөскэх хас протоннааҕа атом нүөмэрэ дэнэр, кини атом ханнык химия элемена буоларын быһаарар. Холобур, 29 протоннаах атом алтан буолар. Нейтрон ахсаана ууһук изотопун быһаарар. Холобур, 34 нейтроннаах алтан атома "алтан-63" (29+34), онтон 36 нейтроннаах "алтан-65" диэн ааттаналлар. Атомнар бэйэ бэйэлэригэр химия ситиминэн сыстыһаннар химия холбоһуга буолуохтарын сөп. Химия холбоһуктарын холобурдара молекула уонна кристалл. Айылҕаҕа баар үгүс физика уларыйыылара атомнар сыстар-хоҥнор майгыларыттан тутулуктаахтар. Бу уларыйыылары химия билимэ чинчийэр.
Электрон былыт.  
Электрон былыт (Электрон конфигурация) — атом иһинээҕи эбэтэр молекула электроннара хайдах сылдьалларын көрдөрөр формула.
Хонуу. "Бу тыл атын эмиэ суолталардаах Хонуу (суолталара)"
Хонуу - хаптаҕай ньуурдаах, маһа суох, оттоох киэҥ сир.
Чуускуннуҥулар аймахтара. Чуускуннуҥулар аймахтара (, ) — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт, бэйэ бэйэлэриттэн улахан уратылаах уу уонна уу кытыытынааҕы көтөрдөр саамай улахан аймахтарыттан биирдэстэрэ.
Курахаллыҥылар кэргэннэрэ. Курахаллыҥылар кэргэннэрэ (, ) - Чуускуннуҥулар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр икки көрүҥ киирэр Курахал уонна Тэрбэй.
Токок тыыраахы. Токок тыыраахы (, ) — хотугу муустаах муора кытылын кыйа олохсуйар көтөр. Тыыраахылар уустарыгар киирэр.
Өҥө үрүҥ, хара баттахтаах, кутуруга кыптыый курдук. Тумса сайын, саас кыһыл. Атахтара кылгас буоланнар содьороҥноон хаамар.
Европаҕа, Сибииргэ, Хотугу Америкаҕа тарҕаммыт көрүҥ.
Бу көтөр хотугу полярнай эргимтэ таһыгар уйаланар (сорох ааптардар суруйалларынан ареалын соҕуруу кыраныыссата Дьокуускайга тиийэр). Ыйааһына көннөрү көннөрү тыыраахытааҕар кыра буолар, ол оннугар кутуруга уһун.
 Токок тыыраахы — Арктикаттан Антарктикаҕа сыл сезонуттан көрөн көһө сылдьар соҕотох көтөр. Ол сылдьан кини 70 тыһыынча километры ааһар.. Бу көрүҥ сорох бэрэстэбиитэллэрэ сылга 80 тыһыынчаттан тахса километры бараллар.
Билгэлээһин. Билгэлээһин - туох эмит ньыманан инникини өтө көрүү, туох буолуохтааҕын билэ сатааһын. Былыргыттан билиҥҥигэ дылы ханнык баҕарар омук култууратыгар баар көстүү. Араас, атын-атын эйгэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта туох эрэ ситимнээхтэр, онон биир эйгэҕэ буолар көстүү эбэтэр дьайыы атын эйгэҕэ эмиэ атыылыы көстүүллээх, дьайыылаах буолуохтаах диэн санааҕа олоҕурар.
Сахаларга Билгэ Хаан диэн айыылартан биирдэстэрэ.
Ааспыт олох-бу киһи төрөөбүт дойдутугар диэри олохсуйбут олох. Дьиҥинэн, ааспыт олох суох.
Хаарты оонньуулларыгар Европа араас чаастарыгар (итальянскай тарыып, француз тывата уонна Австрия Түөрүйэлэрэ) туттуллар Таро- колода каарталара үгүстэр күн бүгүн да оонньууллар. XVIII үйэ бүтүүтүттэн тарио туттуллубута уонна сэрэбиэйгэ туттуллубута.
Хиромантия. Хирома́нтия ( — илии уонна — билгэлээһин, өтө көрүү) — былыр-былыргаттан баар билгэлээһин көрүҥэ. Илии ньуурунан, мыччыстаҕастарынан, капиллярнай уруһуйунан киһи майгытын-сигилитин, олоҕор буолбут уонна буолуохтаах түбэлтэлэрин билии.
Сымыыт. Сымыыт, эбэтэр ооци́т— харамайдар яйцеклеткалара эбэтэр зародыштара. Улаханнара араас буолар, холобур кутуйах яйцеклетката 0,06 мм кэриҥэ диэметрдаах буоллаҕына, страус гиэнэ 15—18 см буолуон сөп. Сымыыт үксүн төгүрүк эбэтэр ньолбуһах формалаах буолар, ол гынан баран сороҕор уһун синньигэс сымыыттар эмиэ баар буолаллар, холобур үөннэр гиэннэрэ.
In Flames. In Flames () — шведскай, мелодичный дэт-метал жанрга оонньуур группа.
Терешкова Валентина Владимировна. Терешкова Валентина Владимировна (1937) - аан бастаан космос куйаарыгар тахсыбыт дьахтар, сэбиэскэй космонавт, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, генерал-майор.
Коомдук активдүүлүк.
2011-жылы Ярославль облустук тизмеси боюнча "Бирдиктүү Орусия" партиясынан Орусиянын Мамлекеттик Думасына депутат болуп шайланган. Терешкова Елена Мизулина, Ирина Яровая жана Андрей Скоч менен бирге христиандык баалуулуктарды коргоо боюнча фракциялар аралык депутаттык топтун мүчөсү; бул кызматта ал Орусиянын Конституциясына өзгөртүүлөрдү киргизүүнү колдоду, ага ылайык, "Православие Россиянын улуттук жана маданий өзгөчөлүгүнүн негизи болуп саналат". 2011-жылдын 21-декабрынан тартып Мамлекеттик Думанын Федералдык түзүлүш жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу боюнча комитетинин төрагасынын орун басары.
Түүлээх (табаар). Түүлээх, эбэтэр күндү түүлээх — таҥас тигэргэ туттуллар киис, саһыл, атын кыыллар сыаналаах тириилэрэ. Былыр харчы оннугар туттуллара. Нууччалар Сибиири, Европа омуктара Хотугу Американы сэриилииллэригэр түүлээх суолтата улахан этэ.
Лаптев Дмитрий Яковлевич. Лаптев Дмитрий Яковлевич (1701 — тохсунньу 20 (31) күнэ, 1771) - нуучча хотуну чинчийээччитэ, дворянин.
Илин Сибиир байҕалын чинчийэ сылдьан хомо кытылыгар ампаар туппута өр сылларга турбута биллэр, ону кэрэһэлээн ол хомо аата билигин Амбарчик диэн буолан турар.
Кини аатынан пролив, оттон кини уонна кини тастыҥ быраатын Лаптев Харитон Прокофьевич ааттарынан Лаптевтар муоралара ааттаммыттара.
Экзоскелет (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах.
Павлов Иван Тимофеевич. Павлов Иван Тимофеевич - атыыһыт, "Я.Ф. Санников нэстилиэнньиктэрэ" диэн тэрилтэ салайааччыта, ВЯОНУ чилиэнэ.
1886 с. Арҕаа Хаҥалас улууһун Одуну нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аатырбыт атыыһыт Яков Санников кыыһын ойох ылбыта. Кинини кытта бииргэ үлэлээбитэ. Кэлин өлбүтүн кэннэ "Я.Ф. Санников нэстилиэнньиктэрэ" диэн тэрилтэни салайбыта. 1922 с. ВЯОНУ чилиэнинэн талыллыбыта (мунньахха бэйэтэ суоҕа). Гражданскай сэрии кэмигэр "Холбос" кооперативка үлэлээбитэ. Түүлээх улахан баартыйатын Саха АССР бырабыыталыстыбатыгар туттарбыт өҥөлөөх. 1932 с. үс сылга уураахтанан Омскай уобаласка көскө ыытыллыбыта, онно булгаахтырдаабыта.
1940 сыллаахха өлбүт.
Улахан кыыһа Татьяна Ивановна Крылова - саха дьахталларыттан бастакы медицина дуоктара, Саха судаарыстыбаннай университетын төрүттэспит дьоннортон биирдэстэрэ.
Слепцов Дмитрий Иванович. Слепцов Дмитрий Иванович - Бачыгыратар уола (1867-1933) - Мэҥэ улууһун кулубата, уопсастыбаннай диэйэтэл, телеграф линиятын тутааччы уонна балыгынан эргиммит атыыһыт. Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Мэҥэ улууһун Үһүс Мэлдьэхси нэһилиэгиттэн төрүттээх. Дьокуускайдааҕы прогимназияны бүтэрбит. Бастаан Мэҥэ улууһугар суруксуттаабыт. Мэҥэ улууһун кулубата буола сылдьыбыт. Сахалар сийиэстэрэ буолуон эрэ иннинэ иккистээн талыллыбыт. Тулагы баайа Эверстов күтүөтэ. Дьокуускай - Охуоскай телеграф линиятын тутууга бэдэрээт ылан дьону улэлэппитэ биллэр. Өлүөнэ дельтатыгар дьону балыктатан эргинэр эбит. 1906 сыллаахха Сахалар Сойуустарын тэрийсибит киһи, Мэҥэ улууһугар сойуус бэрэстэбиитэлинэн үлэлээбит-хамсаабыт, Киин кэмитиэтин чилиэнэ буола сылдьыбыт. Бэйэтин улууһугар тэрилтэ салаатын тэрийбит, нэһилиэктэргэ эмиэ оннук салаалары тэрийтэлээбит. 1906 сыл тохсунньу 19 күнүгэр сойуус атын чилиэннэрин кытта хаайылла сылдьыбыт, ол эрээри 1906 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр сууттанан "дакаастабыл суоҕунан" хас да киһини кытта көҥүл ыытыллыбыт.
1913 с. Романовтар династиялара 300 сылын туолуутугар Санкт-Петербурга бара сылдьан сахалар араас кыһалҕаларын биэдэмистибэлэргэ туруорсубут киһи.
1921 с. икки сылга күһэйиилээх үлэҕэ ыытыллыбыт. Онтукатын 1991 сыллааха реабилитациялаабыттара
1933 сыллаахха өлбүт.
Дьокуускай уокуругун улуустара. Дьокуускай уокуругун улуустара. 1896 с. каартаҕа олоҕуран оҥоһуллубут тиһилик.
Өссө маны көр.
Бүлүү уокуруга
Экзоскелет. Экзоскелет ( — тас уонна σκελετος — дьардьама) — киһи күүһүн төгүллүүр мотуордаах тас дьардьама. 
Экзоскелет киһи хамсаныытын батыһа хатылыыр. Инньэ гынан хамсаныыны, дьайыыны оҥорорго көмө буолар. Бу ыарахан үлэни оҥорорго, халыҥ скафандрдаах сылдьан чэпчэкитик хамсанарга, күүһү-кыаҕы харыстыырга туттуллуон сөп. Өссө ортопедияҕа инбэлииттэри реабилитациялааһыҥҥа туттуллуон сөп. Бэчээт биллэрэринэн, үлэлиир экзоскелеттар Японияҕа уонна АХШ-ка оҥоһуллубуттар. 
«Аватар» диэн киинэҕэ Сир олохтоохторо экзоскелеттары атын планетаҕа үлэлииргэ уонна сэриилэһэргэ тутталлар.
Приклонскай Иван Васильевич. Приклонскай Иван Васильевич - 1681 сылтан 1984 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи, стольник. 
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Бибиков Фома Иванович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Кровков Матвей Осипович анаммыт.
Приклонскай 1680 сыллаахха Арассыыйаҕа саҕаламмыт реформаны Саха сиригэр ыыта кэлбитэ. Сүрүн соруга - Дьокуускай остуруогун байыаннай-административнай уокурук киинигэр - куоракка - кубулутуу. Бу киһи Дьокуускайга 1684 сыл ыам ыйын 24 
күнүгэр дылы үлэлээбитэ.
1682 сыллаахха хаҥаластар Дьэнник салалталаах түмүллүүлэрин үлтү сынньар. Дьэнниги бэйэтин куоракка аҕалан өлөттөрөр.
1685 сыллаахха сиэри-майгыны аһара кэспитин иһин кинини митрополит Павел сууттатан турардаах.
Кровков Матвей Осипович. Кровков Матвей Осипович - генерал, 1684 сылтан 1687 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Арассыыйа бастакы генералларыттан биирдэстэрэ. Туох эрэ буруйун иһин Дьокуускайга ыытыллыбыт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Приклонскай Иван Васильевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Зиновьев Петр Петрович анаммыт.
Зиновьев Петр Петрович. Зиновьев Петр Петрович - стольник, 1687 сылтан 1691 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Кровков Матвей Осипович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Гагарин Иван Михайлович анаммыт.
Гагарин Иван Михайлович. Гагарин Иван Михайлович - стольник, кинээс, 1691 сылтан 1695 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Зиновьев Петр Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Арсеньев Михаил Афанасьевич уолунаан Арсеньев Андрей Михайловичтыын анаммыттар.
Арсеньев Михаил Афанасьевич. Арсеньев Михаил Афанасьевич - стольник, уолун Арсеньев Андрей Михайловичтыын 1695 сылтан 1698 сылга дылы Саха сирин бойобуодаларынан ананан үлэлээбит киһи. 
1696 сыллаахха ойууннаһыны бобор ыйах таһаарбыт. Улахан ойууннары хаайыыга олордор уонна таҥастарын былдьыыр буолбуттар
Бу дьон иннинэ бойобуоданан Гагарин Иван Михайлович олорбут. Кинилэр кэннилэриттэн бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич анаммыт.
Арсеньев Андрей Михайлович. Арсеньев Андрей Михайлович - стольник, аҕатын Арсеньев Михаил Афанасьевичтыын 1695 сылтан 1698 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 
Бу дьон иннинэ бойобуоданан Гагарин Иван Михайлович олорбут. Кинилэр кэннилэриттэн бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич анаммыт.
Траурнихт Дорофей Афанасьевич. Траурнихт Дорофей Афанасьевич - стольник, 1698 - 1705 сс. уонна 1709 - 1712 сс. Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 
Бу киһи иннинэ бойобуодаларынан Арсеньев Михаил Афанасьевич уолунаан Арсеньев Андрей Михайловичтыын олорбуттар. Иккитэ бойобуодалаабыт буолан быыһыгар Шишкин Юрий Федорович уолунаан Михаиллыын олорбуттар. Кини кэнниттэн бойобуоданан Ельчин Яков Агеевич анаммыт.
Шишкин Юрий Федорович. Шишкин Юрий Федорович - стольник, уолун Михаиллыын 1705 сылтан 1709 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 
Бу дьон иннинэ уонна кэннинэ бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич олорбут.
Шишкин Михаил Юрьевич. Шишкин Михаил Юрьевич - стольник, аҕатын Шишкин Юрий Федоровичтыын 1705 сылтан 1709 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 
Бу дьон иннинэ уонна кэннинэ бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич олорбут.
Ельчин Яков Агеевич. Ельчин Яков Агеевич - полковник, 1712 сылтан 1715 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 
Кини иннинэ Траурнихт Дорофей Афанасьевич, оттон кэннинэ бойобуоданан Немтинов Петр Афанасьевич олорбут.
Немтинов Петр Афанасьевич. Немтинов Петр Афанасьевич - дворянин, 1715 сыл от ыйыттан 1716 сыл балаҕан ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодаларынан ананан үлэлээбит киһи. 
Кини иннинэ бойобуоданан Ельчин Яков Агеевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Ракитин Иван анаммыт.
Ракитин Иван. Ракитин Иван - ландрат, 1716 сыл балаҕан ыйыттан 1720 сыл кулун тутарыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 
Кини иннинэ бойобуоданан Немтинов Петр Афанасьевич олорбут. Ууратыллыбыт. Кини кэнниттэн бойобуоданан дворяннар Лосев Никита уонна Вытин Василий анаммыттар.
Лосев Никита. Лосев Никита - дворянин, 1720 сыл кулун тутарыттан ол сыл ыам ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан Василий Вытинныын ананан сулууспалаабыт киһи. 
Кинилэр иннинэ бойобуоданан Ракитин Иван олорбут, тоҕо эрэ ууратыллыбыт, ол кэнниттэн бу дьон бэрт кылгас кэмэ былааһы ылан олорбуттар. Ыам ыйыгар лейб-гвардия капитан-порутчига Измайлов Михаил Петрович бойобуоданан ананан кэлбит.
Лосев Дьокуускайга өлбүт.
Вытин Василий. Вытин Василий - дворянин, 1720 сыл кулун тутарыттан ол сыл ыам ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан Лосев Никиталыын ананан сулууспалаабыт киһи. 
Кинилэр иннинэ бойобуоданан Ракитин Иван олорбут, тоҕо эрэ ууратыллыбыт, ол кэнниттэн бу дьон бэрт кылгас кэмэ былааһы ылан олорбуттар. Ыам ыйыгар лейб-гвардия капитан-порутчига Измайлов Михаил Петрович бойобуоданан ананан кэлбит.
Вытин Дьокуускайга өлбүт.
Измайлов Михаил Петрович. Измайлов Михаил Петрович - лейб-гвардия капитан-порутчига, 1720 сыл ыам ыйыттан 1724 сыл атырдьах ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 
Кини иннинэ бойобуоданан Лосев Никита уонна Вытин Василий быстах кэмҥэ олорбуттар. Измайлов Иркутскайга провинция бойобуодатынан ананан барбыт. Кини кэнниттэн Трифонов Степан бойобуоданан анаммыт.
Трифонов Степан. Трифонов Степан - дворянин, Дьокуускай олохтооҕо, 1724 сыл атырдьах ыйыттан 1725 сыл бэс ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 
Кини иннинэ бойобуоданан Измайлов Михаил Петрович олорбут, онтон Иркутскайга провинция бойобуодатынан ананан барбыт. Трифонов кэнниттэн бойобуоданан стольник Полуектов Иван Иванович анаммыт.
Карамзин Владимир Семенович. Карамзин Владимир Семенович — саха графига.
Муҥха. Муҥха эбэтэр баҕадьы — элбэх буолан балыгы бултуурга аналлаах тэрил, ийэлээх, уһун, эркинэ кэтит илим. Былыр кылынан өрөн таҥаллар эбит. Былыр таастыганын ынах туйаҕыттан оҥороллор эбит, оттон хотоҕоһун бэс мас хаптаһынтан оҥороллор эбит.
Муҥха ийэлээх — ол аата кынаттарын ыккардынан балык хааланарыгар аналлаах хааһахтаах. Тыа кыната кылгас, үөс кыната уһун буолар. Кынаттарын баһыгар үтүмэх диэн 10-20 м уһуннаах ураҕас мас баайыылар, кини муҥханы муус аннынан соһорго аналлаах. Үтүмэхтэри атырдьах диэн маһынан ойбонтон ойбоҥҥо сыҕарыталлар. Көхө диэн тордуоктаах мас онно көмө буолар, үтүмэх төбөтө ойбоҥҥо быгарын көхөлөөх киһи (көхө тоһуйааччы) кэтэһэр. Көхө эрбэх - муҥха быатын элбэх буолан тардарга аналлаах тэрил. Мууһу алларарга анньыы туттуллар. Лиэкэр - туорайдаах мас, килиэс, ситим мууска иҥнибэтин диэн кыратык туорай мас балтыһаҕынан баттыалаан биэрэллэр. Чардаат мууһун ыраастыырга сүүр диэн сиидэ күрдьэҕи (сиидэлээх улахан хамыйах курдук) тутталлар. Маны таһынан хаары күрдьэргэ туора күрдьэх туттуллар.
Балыгы үүрэргэ "нырыы" диэн маһы тутталлар, мутуга соломмут хахыйах буолар. Нырыыны ойбоҥҥо уган, кыһарыйа анньыалаан, тыаһатан, былыыгы булкуйан балыгы үргүтүллэр. Маны таһынан "нырыы ураҕастара" диэн баар буолаллар, арыый бөдөҥ эдэр хатыҥынан 2,5-3,5 м уһуннаах гына оҥостоллор, маны муус аннынан тыас үөскэтэргэ тутталлар.
Балыгы баһан ыларга, үллэрэргэ "кыл хамыйах" туттуллар. Муҥха кыната тахсан истэҕинэ буорун-ссһһын, отун-маһын ыраастыырга "кыллыыр мас" диэн туттуллар (кыллааччы ыраастыыр).
Тыл туттуллуута.
Тыл номохторо.
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийбит "баҕайы (обургу"
Таастыган. Таастыган - муҥха уонна илим эркинэ ууга туруору турарын хааччыйар ыарык (ыйааһын). Былыр тааһы туоска эрийэн, эбэтэр ынах туйаҕынан оҥороллор эбит. Билигин тимир борубулуоханнан төгүрүк гына баайаллар, эбэтэр керамика цилиндрдары баайаллар.
Өссө маны көр.
Хотоҕос