mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Барселона. Барселона (кат. Barcelona [bəɾsəˈɫonə], исп. Barcelona [baɾθeˈlona]) — Испания куората, Каталония автономнай уобалаһын киин куората. Франция кыраныыссатыттан 120 км тэйчиччи сытар Средиземнэй муора порда. Испания промышленноска уонна атыыга-эргиэҥҥэ бөдөҥ куората. Европаҕа айанныыр туризм хайысхатыгар улахан суолталаах куорат.
Нэһилиэнньэтэ.
Нэһилиэнньэтэ — 1 617 487 киһи (INE 2016). Испанияҕа улаханынан Мадрид кэннэ иккис, оттон Европа холбоһугар онус куорат. Куорат тулатыгар 3,2 мөл кэриҥэ, Барселонаҕа бэйэтигэр 5 мөл.кэриҥэ киһи.
Бөдөҥ тэрээһиннэр.
Манна 1992 сыллаахха Олимпия сайыҥҥы XXV оонньуулара ыытыллыбыттара. 2004 сыллаахха Аан дойдутааҕы культура форума ыытыллыбыта. 2010 сыллаахха Средиземноморскай холбоһук киин куоратынан буолбута, манна 43 дойду киирэр. 2013 сыллаахха ууга спорт көрүҥнэрин аан дойдутааҕы чемпионата ыытыллыбыта.
Кэрэхсэбиллээх.
Эргэ куорат уонна готическай квартал.
Эргэ куорат үс аҥыы хайдыан сөп. Саамай былыргы өттө-готическай квартал-бульвар лаамбыл уонна Летан проспегын (кат. Via Laietana). Готическай кварталга Мон- Табер хайалаах сиргэ баар Римскэй баар- суох туоһулара оннунан хааллылар. Готическай периодтан Виа летан уулуссатын таһыгар олорор дьиэлэр, көс- холуонньалар оннунан хааллылар. Орто үйэттэн ыла Сибэтиэй Евлалия, чуолаан часовня св. Люссия, уонна Сант Пау дель Камп (ХІІ үйэ) сиэркэп Собуора оннунан хаалбыта. Интэриэһинэй уонна готика кварталыгар баар «түөрт хочуол»кафелар.
Лааппы квартала коммерческай уулуссаҕа (кат. Итиэннэ Принцесса уулуссатыттан (кат. Prинкеса) муораҕа диэри. Квартал раваль (Арабаль) бульвар Рамбла уонна Ронда сан Антони (кат. Ronda Sant Antoni) уонна рода Сан Пау (кат. Ronda Sant Pau).
Эргэ куорат сиригэр- уотугар аатырбыт Цитадели, Каталония уонна зоопарк уонна Барселона парламеннара бааллар.
Приморскай чаас.
Өрүстэр уһун линиялара барыта 8 км. кэриҥэ (илинтэн арҕаа) устата 8 пляжейи ылаллар: Санцельня, Барселонетта, Сан Мигель, Саморостро, Новая Икария, баайааччы, Марха, Левант. Пляжтар кумах эбэтэр гравий бүрүөһүннээх. 1992 сыллааҕы Олимпийскай оонньуулар буола турдаҕына пляжтар бары стационарнай волейбол сеткалара, эрчиллэр площадкалара (воркут), Петербурга оонньуур площадкалара сөргүтүллэн, билигин олохтоох ыччакка уонна үгүс туристарга сынньалаҥ сирэ буолан тураллар. Мы пляжи пляжи представителей ЛГБТ-общества. Пляжтар бары тупсаҕай туалетнай кабинеттаахтар, аһаҕас халлаан анныгар дууһалаахтар, полиция постарынан уонна кэтээн көрөр пууннарынан тэриллэллэр.
Пляжей хаамыытынан магистраль Колцевай Набережнай[en], Б- 10 нүөмэрэ, уопсайа 20 км. (ыам ыйын 5 күнэ 1981 с. аһыллыбыта), онно барселон океанариума, айылҕа историятын музейа, верфь Драссанас (архитектура памятнига, билигин муора музейа турар, элбэх казинолар уонна гостиницалар, лагуннар уонна яхта-кулууптар тутуллубуттара. Куорат мэрията общественнай миэстэлэргэ олохтуурга скульптура художниктарыттан сакаас түһэрэр, уһун айан холобур буолуон сөп.
Иззи. Иззи () — 1996 сыллаахха АХШ Атланта куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXVI оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта. 
Хайдах баар буолбута.
Бу ымыыны тэрийээччилэр компьютер көмөтүнэн оҥорорго быһаарыммыттар. Ханнык да харамайга майгыннаабат дьикти буолан тахсыбыт. Маҥнайгы көрүҥэ айаҕа да, мунна да суох, атах сыгынньах эбит. Өр кэмҥэ ити бастакы оҥоһугу ситэриигэ элбэх киһи үлэлээбит. Ол түмүгүнэн улахан айахтаах, Олимпия оонньууларын тиэрбэстэрин илдьэ сылдьар кутуруктаах, үрүҥ тарабах үтүлүктээх уонна бачыыҥкалаах буолан тахсыбыт. Кэлин тииһэ суох гыммыттар, ол оннугар хараҕар сулус быһыылаах чоҕулу эбэн биэрбиттэр.
Ким да ханнык да харамайга майгыннаппатаҕын иһин кинини тэрийээччилэр Иззи, ол аата англия тылыттан What is it? диэн этии («Тугуй бу?») кылгатыытынан ааттаабыттар.
Бу ымыы Олимпия оонньууларын ханнык да кэмнээҕэр табыллыбатаҕынан ааҕыллар.
Олли. Олли Кукабаара, Сид Кус-мурун, Милли Ехидна – 2000 сыллаахха Австралия Сидней куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XVII оонньууларын үс ымыыта. 
Суолтата.
2000 сыллааҕы Олимпия оонньууларын тэрийээччилэр үс бэлиэни толкуйдаабыттар: Олли Кукабаара, Сид Кус-мурун уонна Милли Ехидна. Бу кыллар Австралияҕа эрэ үөскүүллэр. Үһүөн холбоон олимпиятааҕы доҕордоһууну көрдөрөллөр. Ону таһынан үөскүүр сирдэринэн үс эйгэни көрдөрөллөр: Сир, Уу уонна Салгын. Бу кыыллар үс буолуулара маны таһынан Үһүс тыһыынча сылга киирэри кытта ситимнээх. 
Майгылара.
Хас биирдии ымыы бэйэтэ ааттааҕын таһынан ураты майгылаах. Кус-муруну Сид (Syd, Сидней диэнтэн бастакы сүһүөҕэ) диэн ааттаабыттар. Австралия айылҕатын бэлиэтэ буолбут кыыл күүһү, сэниэни уонна кыайыыга дьулуһууну көрдөрөр. Австралиятааҕы Олли хохотуун-зимородок (Olly — «олимпиада» диэнтэн кылгатыы), олимпия тыынын илдьэ сылдьар, атыттартан олус көрдөөҕүнэн, дэлэйинэн уонна аламаҕайынан уратылаах. Ехидна Милли диэн ааттаммыт (Millie — millenium диэн тылы кылгатыыттан) Үһүс тыһыынча саҕаланыытын бэлиэтигэр. Кини олоххо сырдык сарсыҥҥыны көрүүнэн, үлэһитинэн уонна кэскилгэ дьулуһуунан биллэр. Ону таһынан, Милли – информация уонна технология, буолбут чахчылар уонна сыыппаралар сүрүн уобарастарынан буолбут.
"Утары ымыы".
Пол Ньюэл диэн карикатура худуоһунньуга Оонньуулар историяларыгар аан бастаан «утары ымыы» толкуйдаабыт. Оннук уобараһынан Фэтсоу диэн ааттаах вомбат буолбут. Бу кыыл Олимпия сайыҥҥы оонньууларын ымыыларыгар утары турар күүс буолбут.
Феб уонна Афина. Феб уонна Афина – 2004 сыллаахха Греция Афины куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия Сайыҥҥы XXVIII оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта. 1968 сыллааҕы Олимпия оонньууларын Кыһыл Ягуарын курдук, бу персонажтары хаһыы түмүгүнэн көстүбүт былыргы куукула майгытынан оҥорбуттар. Былыргы гректэр куукулаларын үүт-маас оҥорбуттара – биһиги эрабыт иннинэ VII үйэҕэ сыһыаннаах.
Үһүйээн быһыытынан, Феб уонна Афина — убайдыы балыстыылар. Кинилэри Олимпия таҥарата Аполлон (Феб, Фебос эбэтэр Фивос) уонна сырдык таҥарата Афины, өркөн өй, таҥаратын аатынан ааттаабыттар. Грек Олимпия норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтин инспектора Дэнис Освальд бэлиэтээбитинэн, бу ымыыларга «Греция былыргыта уонна аныгыта олус табыгастаахтык дьүөрэлэспит». Маҥнай утаа дьон-сэргэ дьүүллүүр сүбэ быһаарыытын ылымматахтар. Ол эрэн кэмниэ-кэнэҕэс саҥа уобарастарга үөрэммит.
Фува. Ситиһии оҕолоро ( [фу́ва́] — туруору. "ситиһиилээх кыралар, ситиһии кыралара") — 2008 сыллаахха Кытай Пекин куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXIX оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара. Олимпия оонньуулара саҕаланыахтарын 1000 хонук иннинэ, 2005 сыл сэтинньи 11 күнүгэр кинилэр тустарынан кытайдааҕы классическай литератураны үөрэтиигэ Государственнай холбоһуга аан бастаан биллэрбит.
Ситиһии оҕото биэс: Бэй-Бэй, Цзин-Цзин, Хуань-Хуань, Ин-Ин уонна Ни-Ни. Кинилэр хас биирдии ааттара оҕоны таптыыр тылга маарынныыр, оттон ол тыллары холбоотоххо [Бэй-цзин хуань-ин ни] — Пекин эһиги эҕэрдэлиир диэн тахсар. Ону таһынан, хас биирдии ымыы Олимпия тиэрбэһиттэн биирин көрдөрөр.
Венлок уонна Мандевиль. Венлок уонна Мандевиль — 2012 сыллаахха Улуу Британия Лондон куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара. Кинилэри аан бастаан 2010 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр билиһиннэрбиттэр. Ымыылары лондоннааҕы Iris тэрилтэ айбыт. Венлок уонна Мандевиль — Болтоннааҕы ыстаалы кутар собуот ыстаал анимированнай таммахтара. 
Суолтата.
Үһүйээн быһыытынан, Венлок уонна Мандевиль Олимпия стадионун бүтэһик баалкаларын уулларыыга үөскээбиттэр. Килэгир ыстаал тириилэригэр көрсүбүт дьоннорун ис кыахтарын, ис дьиҥнэрин көрдөрөр кыахтаах. Соҕотох харахтара - камера объектива, оттон төбөлөрүгэр баар саһархай уот - лондоннааҕы такси бэлиэтэ.
Черняк Инна Николаевна. Инна Николаевна Черняк (, 26 Кулун тутар 1988) диэн Украина дзюдо Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Константинов Василий Степанович (Айаан сэлиэнньэтэ). Константинов Василий Степанович (2008 сыллаахха өлбүт) — Айаан сэлиэнньэтигэр олорбут суруналыыс, кэпсээнньит-суруйааччы.
Абааһы өйдөбүлэ. Абааһы диэн дьон тугу сөбүлээбэттэрин, сирэллэрин, туораталларын, билбэттэрин ааттыыллар.
Дьон өйө-санаата сайдыыта олоҥхо кэмин саҕана бэрт намыһах этэ. Киһи оҥорор быһыытын үчүгэй уонна куһаҕан диэн араарыы өссө үөскүү, олохсуйа илигэ. Дьон ахсааннара аҕыйаҕа, икки аҥы; айыы уонна абааһы диэннэргэ эрэ арахсаллара:
1. Айыы дьоно. Бэйэ дьонун айыы дьонунан ааттыыллара.
2. Абааһылар. Атын дьону барыларын абааһыларынан ааттыыллара, көрсүстэхтэринэ өлөрсөллөрө, оннооҕор сиэһэллэрэ.
Былыргы кэмнэргэ абааһылар аһара элбэх этилэр. Дьон тугу билбэттэрин; араас сибиэннэри, иччилэри барыларын абааһыларынан ааттыыллара. (1,25). Араас ыарыылары дьоҥҥо абааһылар ыыталлар диэн саныыллара.
Аныгы наука, медицинэ сайдыбыт үйэтигэр абааһылар симэлийэн, суох буолан иһэллэр.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдан, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн оҥорор быһыылара тупсан истэхтэринэ атыттары абааһынан ааттааһын суох буолан иһэр. Дьон бэйэ-бэйэлэрин абааһы көрсүбэт буолан иһэллэрэ эйэлэһэр санааларын улаатыннарар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Гульназ Губайдуллина. Гульназ Радиковна Губайдуллина (1992 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр төрөөбүт) — Арассыыйа пятибориһа.
Карьерата.
Гульназ харбааһынынан алта сааһыттан Саҥа Уренгойго олорон дьарыктанан барбыта. 13 сааһыгар двоеборьеҕа көспүтэ уонна бастакы Куораттааҕы күрэхтэһиигэ тута бастаабыта, устунан многобрьеҕа ылсыбыта. Кэлин Дьобуруопа юниордарга уонна ыччаттарга биирдиилээн бастыыр иһин күрэҕэр түөрт төгүллээн кыайбыта, Аан дойду үрүҥ көмүс призера буолбута. 2010 сыллааҕы ыччаттар сайыҥҥы Олимпиадаларыгар пятиборье күрэҕэр үрүҥ көмүс призер буолбута.
Дьобуруопа 2015 сыллааҕы чөмпүйэнээтигэр төрдүс миэстэни ылан, 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиадаҕа кыттарга мэктиэлэммитэ.
2016 сыллааҕы Олимпиадаҕа пятиборье харбааһыныгар олимпиада рекордун олохтообута (200 миэтэрэни 2:07,94 мүнүүтэнэн кэлбитэ). Ол гынан баран уопсай түмүккэ 15-с миэстэ буолбута.
Александр Лесун. Александр Леонидович Лесун (1988 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Борисовка төрөөбүт) — Арассыыйа пятибореһа, 2008 сыллаахха диэри Белоруссия аатыттан киирсибитэ. 2016 сыллааҕы Олимпиада кыайыылааҕа, Аан дойду, Дьобуруопа хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ. Араассыыйа үтүөлээх маастара (2013). РФ Сэбилэниилээх күүстэрин старшай лейтенана.
Карьерата.
Лесун Белоруссияҕа улааппытта. Оҕо эрдэҕиттэн харбааһынынан дьарыктанар. Аныгы пятиборьенан 15 сааһыттан үлүһүйэр. 2005 сылтан саҕалаан аан дойду таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттар буолбута. Дьобуруопа ыччакка чөмпүйэнээттэригэр икки төгүл үһүс миэстэ буолуталаабыта. 2007 сыллаахтан юниордар да, улахан да дьон күрэхтэһиилэригэр тэҥинэн кыттар буолбута. Ону сэргэ "ыраас" фехтованияҕа эмиэ кытта сылдьыбыта. Дойду чөмпүйэнээттэригэр бириистээх миэстэлэргэ тикситэлээбитэ. 
Пекиннээҕи Олимпиада кэннэ Лесун Белоруссияттан Арассыыйаҕа көһөн кэлбитэ. Онуоха икки төрүөт баара: төрөөбүт дойдутугар доруобуйатын туругунан профессиональнай успуордунан дьарыктанарын көҥүллээбэт буолбуттара; тус тириэньэрэ бэйэтэ иитэн-такайан таһаарбыт үөрэнээччитин эрэ өрө тутар буолан, Лесун дойду сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэрэ уустуктардаах этэ. 2010 сыл сааһыгар Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирбитэ уонна ыам ыйыгар Венгрияҕа ыытыллыбыт Аан дойду кубогар бастакы миэстэни ылбыта. Балаҕан ыйыгар Аан дойду чөмпүйэнээтигэр Сергй Карякиҥҥи (Арассыыйа) кыайтаран, иккис миэстэ буолбута. Аныгыскы сезоҥҥа Лесун хас да төгүллээн эмиэ иккистээбитэ. Бу сырыыга Аан дойду чөмпүйэнээтигэр Арассыыйа спортсмена Андрей Моисеевка кыайтарбыта.
В марте 2012 году Александр выиграл этап Кубка мира в Бразилии, в мае стал чемпионом мира, а в июне одержал победу на престижном Кубке Кремля. К лондонской Олимпиаде Лесун возглавлял рейтинг UIPM, в первой шестёрке находились ещё трое россиян (Моисеев, Карякин и Илья Фролов), в то время как у страны было только две лицензии (максимальное количество) на соревнования. Выбор тренеров был сделан в пользу Лесуна и Моисеева. По итогам фехтования, своего любимого вида, Лесун делил 2-е место, плавание и конкур провёл не так успешно, но к комбайну занимал 3-е место с 9-секундным отставанием. Последний вид прошёл для него неудачно, Александр стал 4-м с большим отставанием от призёров.
Рио-де-Жанейротааҕы Олимпиадаҕа Лесун фехтованиеҕа 268 очукуону ылан Олимпиада рекордун олохтообута уонна түмүгэр бастакы миэстэ буолбута.
Александр Лесун Росгвардия саллаата. Старшай лейтенант сыбаанньалаах (2016).
Тус олоҕо.
Лесун Белоруссия пятибореһа дьахтар ойохтоох. 2012 сыл сааһыгар кыыс оҕоломмуттара. Арассыыйаҕа дьиэтэ суох буолан Подмосковье спортивнай баазатыгар олорор уонна дьарыктанар. Ойоҕо оҕотунаан Белоруссияҕа бааллар.
Винисиус уонна Том. Винисиус уонна Том (португалиялыы Vinícius e Tom) — 2016 сылга Бразилия Рио-де-Жанейро куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXXI оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара.
Ымыылар Бразилия көтөрүн-сүүрэрин, айылҕатын сирэйдээн көрдөрөр аналлаахтар. Бразилиятааҕы көтөр-сүүрэр уобараһа (Винисиус) - саһархай өҥнөөх, куоскаҕа ханыылыы быһыылаах, кыылга майгынныыр. Айылҕаны түмэн көрдөрөр уобарас (Том) халлаан күөх уонна от күөх өҥү дьүөрэлэһиннэрэр, мас да, чэчик да майгытын үтүгүннэрибит үүнээйи быһыытынан бэриллибит.
Ымыылар Бразилия аатырбыт музыканнара Винисиус ди Морайс уонна Том Жобим ааттарынан ааттаммыттар.
Ымыылар Бразиялияҕа 1 реал манньыатыгар ойууламмыттара биллэр.
Омуктар ыккардыларынааҕы Олимпия комитета. Омуктар ыккардыларынааҕы Олимпия кэмитиэтэ (кылг. ОыОК, нууч. кылг. МОК, , ) — Олимпия оонньууларын уонна Олимпия хамсааһынын көҕүлүүр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэтэ. Ыстаап-кыбартыырата Швейцария Лозанна куоратыгар баар.
ОыОК 1894 сыл бэс ыйын 23 күнүттэн, Пьер де Кубертен тыл көтөҕүүтүттэн ыла Париж куоракка аан бастаан баар буолбут. Бастакы бэрэсидьиэнинэн Деметриус Викелас буолбут. Онон, хас сыл аайы, бэс ыйын 23 күнүгэр Омуктар икки ардыларынааҕы Олимпия күнэ бэлиэтэнэр.
Кэмитиэт суолтата, анала.
Аналын быһыытынан — Олимпия хартиятынан салайтаран, олимпия хамсааһынын уонна Олимпия оонньууларын сайдыытын салайыы. Кэмитиэт спорду уонна спортивнай оонньууну тэрийэри итиэннэ сайыннарыыны биһириир, Олимпия оонньуулара кэмигэр ыытылларын хааччыйар.
Олимпия оонньууларын бары бырааба - кэмитиэккэ баар. Ол гынан баран, Олимпия оонньууларын ыытыы - Кэмитиэккэ буолбакка, оонньуу буолар сиригэр тэриллибит Тэрийэр бөлөххө сүктэриллэр.
Кэмитиэти үбүлээһин.
Кэмитиэккэ үп киирэр соҕотох суола - чааһынай эйгэ. Мантан баһыйар өттө - көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньалар уонна спонсордар. Онон, Кэмитиэт ити үпкэ олоҕуран Олимпия оонньууларын ыытыыга, Нассыйалар Олимпиятааҕы кэмитиэттэрин сыллааҕы үлэлэригэр итиэннэ омукар икки ардыларынааҕы спорт делегаттарыгар олохтоохтук көмө оҥорор кыахтаах.
2010 саҥатынааҕы туругунан, Кэмитиэккэ сүрүн барыс Олимпия оонньууларын көрдөрүүгэ быраап атыытыттан (уопсай барыстан 53%), спонсортан (34%), билиэт атыытыттан (11%) уонна лисиэнсийэ биэрииттэн (2%) киирбит. 2008 сыллаахха Кэмитиэт уопсай барыһа $2,4 млрд тэҥнэспит.
Кэмитиэт кыттыылаахтара (чилиэттэрэ).
Кэмитиэ чилиэттэринэн, төһө да Наассыйалар Олимпиятааҕы кэмитиэттэрэ киирэллэр диэн алҕас санаа тарҕаммытын иһин, 115-тэн элбээбэт ахсааннаах киһи буолар. Олортон 70 киһи дуоһунаһа суох, манна сыһыаннаах дьарыга суох, 15 кыттыылаах - күөгэйэр күнүгэр сылдьар спортсмен, 15 кыттыылааҕы Омуктар икки ардыларынааҕы спорт федерациялара эбэтэр кинилэр ассоциациялара туруораллар уонна 15 кыттыылааҕы Наассыйалар Олимпиятааҕы кэмитиэттэрэ киллэрэр. Өр кэм устата Кэмитиэккэ эр дьону эрэ киллэрэ сылдьыбыттар, дьахталлары аан бастаан 1981 сыллаахха талбыттар.
Наассыйалар Олимпиятааҕы кэмитиэттэрэ ОыОК билиниитинэн эрэ үлэлииллэр. 2016 сыл саҥатыгар итинник кэмитиэт ахсаана 206 тиийбит. Олортон 193 ХНТ кыттыылаах-иллэри көрдөрөллөр, өссө 13 (Американскай Самоа, Аруба, Бермуд Арыылара, Британия Виргин арыылара, Виргин арыылара (АХШ), Гонконг, Гуам, Кайман арыылара, Кук арыылара, Палестина Ил, Пуэрто-Рико, Косово Өрөспүүбүлүкэ, Кытай Тайбэйэ) араас туруктаах сирдэри көрдөрөллөр. ХНТ билиммит дойдуларыгар баар Наассыйалар Олимпиятааҕы кэмитиэттэрэ ОыОК билиниитин эмиэ ылар. Хас биирдии Наассыйа Олимпиятааҕы кэмитиэтэ бэйэтин континентальнай Олимпия ассоциациятыгар бас бэринэр:
Кэмитиэт хамыыһыйалара, хос кэмитиэттэрэ, тутула.
"По состоянию на 23 июня 2015 года"
Ылыллыбыт сирэ
Кэмитиэт бэрэсидьиэннэрэ.
Кэмитиэт бары бэрэсидьиэннэрэ Брендеджтан ураты Европа дьоно.
Верняев Олег Юрьевич. Олег Юрьевич Верняев (, 29 Балаҕан ыйын 1993, Донецк) диэн Украина гимнастикаҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.
Олимпиада хас даҕаны төгүллээх чөмпүйүөннэрэ. Олимпиада хас даҕаны төгүллээх чөмпүйүөннэрэ диэн, аныгы кэмнээҕи Олимпиада оонньууларыгар үс эбэтэр онтон элбэх көмүс мэтээли ылбыт дьон испииһэгэ. Бу испииһэккэ 1906 сыллааҕы уочарата суох Олимпиада оонньууларын кыайыылаахтара киирбэтилэр. Тэтэркэй өҥүнэн дьахталлар ааттара бэлиэтэннэ.
Өскөтүн спортсмен хас да дойду аатыттан киирсибит эбэтэр дойдутун аата уларыйбыт буоллаҕына, бу испииһэккэ бүтэһик мэтээлин ылбыт дойдутун аатынан киирдэ.
Аан дойду устуоруйатыгар Олимпиада кыһыл көмүс түөртэн элбэх мэтээлин 180-тан тахса спортсмен ылан турар. 68 спортсмен кырата 5 көмүс мэтээллээх.
Дацко Антон Владимирович. Антон Владмирович Дацко (, 24 Ыам ыйын 1983, Буськ, Львовскай уобалас) диэн Украина фехтованиеҕа Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Пидгрушна Елена Михайловна. Елена Михайловна Пидгрушна (, 9 Тохсунньу 1987, Легница, Польша) диэн Украина биатлонҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.
Тыллар суолталарынан тигиллэрэ. Суолталарынан көрөн тыллары тус-туҺунан бөлөхтөтөлүөххэ сөп. Оннук бөлөхтөөҺүнү үгэс курдук икки суол бэлиэнэн оңоруллар:
а) суолталарынан ис хоҺоонун уопсай майгытынан,
б) төҺө элбэх суолталаахтарынан.
Суолталарынан ис хоҺоонунан тыллары конкретнай уонна абстрактнай суолталаахтарга араарыллар.
Конкретнай суолталаах тыллар барымтаны уонна көстүүлэри бэлиэтииллэр. Оттон барымтаны уонна көстүүлэри киҺи билгэтинэн (хараҕынан көрөн, истэн, этигэр биллэринэн, сытынан, амтанынан) быҺаччы билэр, а.э. барымта, көстүү киҺибилгэтигэр биллэр. Конкретнай суолталаах тыллар суолталарынан ис хоҺоонун уратыыта итиниэхэ. Бу бөлөххө, холобур, маннык тыллар киирэллэр: мас, уу, салгын, киҺи, дьиэ, ас (пища), тимир (железо), хайа, түннүк, кинигэ, кумах, таңас, түү, суол (барымта өйдөбүллэрэ), тымныы, тыал, сырдык, сыт (запах), уот, аҺыы (кислый), кыҺыл, инчэҕэй (көстүү өйдөбүллэрэ).
Абстрактнай суолталаах тыллар киҺи өйүҺэн эрэ билэр өйдөбүллэрин бэлиэтииллэр. Оннук абстрактнай өйдөбүллэри киҺи тыл эрэ көмөтүнэн ылынар, барымта эбэтэр көстүү курдук бэйэтэ быҺаччы көрөн, билгэлээн билэр кыаҕа суох. Саха тылыгар, холобур, маннык тыллар абстрактнай суолталаахтар: олох (жизнь), үөрэх, туҺа, суолта, күүс, кыах, сана, таптал, үлэ, көмө, улахан, үчүгэй, ыраас, дириң, ыраах, үлэлээ, кыай, тулуй, тубус.
ТөҺө элбэх суолталаахтарынан тыллар эмиэ икки бөлөххө арахсаллар – соҕотох уонна элбэх суолталаахтарга.
Соҕотох суолталаах тыл биир эрэ өйдөбүллээх, ол аата биир эрэ өйдөбүлү бэлиэтиир. Оннук тыллар тыл словарнай састаабыгар оччо элбэҕэ суох буолаллар. Саха билиңңи тылыгар, холобур, маннык тыллары соҕотох суолталаах курдук көрүөххэ сөп: сыыр, күл (зола), саа, хотон, чүмэчи, тыы, күкүр, сэмэ, кунах, игии, паас, мутук, туу, ойуур, араҕас, маңан.
Элбэх суолталаах тыллар икки эбэтэр онтон үгүс өйдөбүлү бэлиэтииллэр. Тылга тыл үксэ элбэх суолталаахбуолар. Саха тылыгар омос көрөргө кыараҕас да өйдөбүллээх тыллар, холобур: дьиэ, уу, ый, түннүк, тыңырах, күлүүс, муоста, кэлгиэ, күл (смеяться) иккилии эбэтэр хастыы да суолталаахтар. Ордук үгүс суолталаах тыллар холобурдарынан элбэхтик туттар тыл диэн тылбыт буолуон сөп.
Туhаныллыбыт литэрэтиирэ.
Антонов Н.К. «Саха тылын лексиката», якутск 1984с.
Афанасьев П.С. «Саха тыла. Лексикология» 
Васильев Г.М. «Нууччалыы сахалыы поэтическай тылдьыт» 1976с. Дьокуускай
Харитонов Л.Н. «Нууччалыы-сахалыы тылдьыт», якутск 1968-1970с..
Саха тылын үөрэтиллиитэ. Саха тыла наукаҕа билиитэ Саха сирэ нуучча государствотыгар киириитин кытта ситимнээх. Европа наукатыгар саха тылын аан бастаан Голландия үөрэхтээҕэ Николо Витзен "Noord en Oost Tartarye" (Север и Восток Татарии") диэн 1692 с. Амстердамҥа тахсыбыт үлэтигэр ыйбыта. Онно автор Саха сиригэр сылдьыбыт дьонтон ылбытынан сахалыы 35 тылы, ахсааны уонна "отче наш" мэлииппэни бэйэтин тылыгар тылбаастаан көрдөрбүтэ. Итинник аҕыйахтыы тылы испииһэктээн көрдөрүү ити кэниттэн атын да үлэлэргэ үгүс этэ. Дэҥ үлэлэргэ саха тылынан атын тыллары кытта тэҥнээн көрдөрөр быстах науснай суруйуулар эмиэ бааллара. Ол гынан баран бу тылы хайа эмэ өттүнэн наукаҕа ситэри арыйан көрдөрөр үлэ хойукка диэри кыайан суруллубатаҕа.
Саха тылын дьиҥнээхтик чинчийиини ХIX үйэ ортотун саҕана Нуучча Академиятын үлэһитэ (кэлин академик) О.Н. Бетлингк (1815-1904) оҥорбута. Кини идэтинэн санскритолог этэ, ол гынан баран Саха сиригэр кэлэн экспедиция оҥорбут А.Ф.Мидденфорд көрдөһүүтүнэн быстах кэмҥэ үлэлээн. "Uber die Sprache der jakuten" (Сахалар тылларын туһунан") диэн уһулуччулаах үлэни суруйбута. Үлэ сүрүн чааһа саха тылын бастакы научнай грамматиката этэ. 1851 с. Петербурга бэчээттэммитэ.
Грамматика автор саха тылын фонетическай уонна морфологическай тиһиллэрин, сиһилии суруйан, киһи сөҕүөн курдук табатык уонна толору арыйбыта. Нуучча алфавитын туһунан оҥорбут сахалыы алфавита саха тылын дорҕооннорун эҥкилэ суох таба көрдөрөрө. Маассабай сурукка анамматах эрээри бу алфавит революция иннинэ сахалыы бэчээккэ, чааһынай суруйсууга киэҥник туттуллубута. ол иһигэр Э.К.Пекарскай тылдьыт оҥороругар эмиэ бу алфавиты туһаммыта.
Синтаксис үөрэҕэ оччотооҕуга ситэ олоҕура илик этэ. Онон синтаксиһы Бетлингк билҥҥи киэбинэн суруйбатаҕа. Ол да буоллар үлэтигэр саха тылын синтаксическай 
тутула эмиэ көстүбүтэ.
"Грамматикаҕа" сыыһыарыы курдук ниэмэстии тылбаастаах сахалыы текстэр (А.Я.Уваровскай "Ахтыылара". "Эр соҕотох" олонхо кылгас сюжета, а5ыйах таабырын, биир ырыа) уонна сахалыы-немецтии тылдьыт бэчээттэммиттэрэ.
Саха тылын тылдьыттара. Саха тылын тылдьыттара 
О.Н.Бетлинг – "Сахалар тылларын туьунан" 
Н.Д.Дячковскай – "Сахалыы-Немецтии тылдьыт"
Э.К.Пекарскай – "Саха тылын тылдьыта"
И.П.Будущев – "Русско-якутский словарь, содержащий самые простые слова для разговорной речи" 
С.Н.Донской – "Русско-якутский словарь"
И.Н.Попов – "Сахалыы-нууччалыы тылдьыт"
Л.Н.Харитонов – "Русско-якутский словарь для якутских начальных школ"
П.А.Слепцов – "Советская энциклопедия" 
Г.Ф.Сивцев – "Сахалыы кылгас тылдьыт"
Н.С.Григорьев – "Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта" 
Н.А.Ааллааҕыскай – "Саха тылын синонимнарын, омонимнарын уонна антонимнарын тылдьыта" 
П.А.Ойуунускай – "Таба суруйуу уонна тиэрмин тылдбыта"
Чилинар. Чилинар () диэн Чиилигэ олорор омук.
Тойон ыҥырыа. Тойон ыҥырыалар () — тигээйилэр кэргэннэригэр (Apidae) киирэр перепонкалаах кынаттаах үөннэр уустара.  300-чэ тойон ыҥырыа көрүҥэ Хотугу Евразияҕа, Хотугу Америкаҕа, Хотугу Африкаҕа, уонна атын сирдэргэ бааллара биллэр.
Атын тигээйилэртэн уратыта: тыһытын кэлин атаҕын сотото кылабачыгас, кырыытынан уһун баттахтардаах, атыырын тэрилин хитиинэ күүскэ сайдыбыт, хараҥа өҥнөөх.
Оҥоһуута.
Перепонка кынаттаахтартан орто уонна бөдөҥ кээмэйдээххэ киирэрэ. Тыһытын кээмэйэ 13 - 28 мм, оттон атыыра — 7 - 24 мм.
Сайсары күөлгэ (киинэ). Сайсары күөлгэ () диэн Егор Неймохов кинигэтинэн 2016 сыллаахха тахсыбыт саха детектив киинэтэ. Премьерата Дьокуускай куоракка тохсунньу 27 күнүгэр ааспыта. Россияҕа премьерата сэтинньи 5 күнүгэр туруоруллубута. Режиссера Костас Марсан. Саха киинэтин Арассыыйа таһымыгар таһаарбыта.
Cүжет.
Дьулус диэн ааттаах оперативник кыыс өлөрүүтүн силиэстийэлиир, Сотору буолан баран билинэр киһини булар, ол гынан баран араас-араас тапсыбатын булар. Начальство сөбүлээбэтин да, силиэстийэтин салҕыыр. Сотору буолан баран көмүс хостуур дьон олорор сирдэригэр аҕалар, онно кыыс олоҕуттан саҥа чымпыктар тахсаллар...
Хайҕаллар.
IV Дьокуускай киинэ фестивалыгар гран-при ылбыта. 
38 Москва аан дойдутааҕы киинэ фестивалыгар "Саҥа Россия киинэтэ" диэн программаҕа кыттыбыта.
Аан дойду Азия киинэ фестивалыгар сүрүн конкурс программатыгар киирбитэ.
Кыһыл көмүс Глобус премия номинацияларын тиһигэр Аан дойду Азия фестивалыттан кииллэриллибитэ.
Костас Марсан. Костас Марсан - (дьиҥ аата Константин Данилов) диэн саха режиссера. 1976 сыллаахха Бэрдьэгистээххэ төрөөбүтэ.
Үөрэҕэ.
1998 сыллаахха Саха государственнай универистетын История факультетын бүтэрбитэ. 2005 сыллаахха Москваҕа сценаристар уонна режиссердар курстарын бүтэрбитэ. 
Олоҕун Олуктара.
Кэлэн Дьокуускайга ВГТРК телехампаанньаҕа программалар дириэктэринэн үлэлээбитэ. 2012 сыллаахтан АРТ Дойду хампаанньаҕа режиссерынан, сценариһынан үлэлии сылдьар.