mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Крушинка. Крушинка () диэн Украина Киев уобалаһын Васильковскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Дьонун ахсаана 347 (2013).
Устуоруйата.
Аатын туһунан үһүйээн.
Үһүйээн этэринэн былыр христиан проповедниктара кэлбиттэригэр олохтоохтор крушиналаах чэй иһэрдибиттэр. Крушина диэн оту иһи ыраастыырга тутталлар. Онтон сылыктаатахха дьээбэрбиттэр эбэтэр кэлии дьону сөбүлээбэтэхтэр быһыылаах.
Үөскээһинэ.
1851 сыллаахха сурукка киирбитэ биллэр.
Географията.
Сэлиэнньэ ортотунан Крушинка үрэх ааһар. Кыра Бугаевка диэн сэлиэнньэҕэ тиийэн Бугаевка үрэххэ түһэр. Онтон Бугаевка Стугнаҕа, Стугна Днепрга түһэллэр.
Көлүйэлэр.
Хас да көлүйэ баар — Еленовка, Рябенковое, Школьнай уонна Дачнай. Дачнайга уу чараппаахыта уонна раак үөскүүллэр. 
Еленовкаҕа эмиэ урут раактар бааллара үһү.
Рябенковайтан уонна Еленовкаттан үрүйэлэр тахсан силбэһэллэр уонна сэлиэнньэ кэтэҕин дики усталлар. Баҕа, кыра балык (пескарь, собо) үөскүүр. Бусловка аттыгар (сэлиэнньэ түөлбэтэ) андаатар үөскүүр.
Ууга сороҕор уж диэн дьаата суох эриэн үөнү көрүөххэ сөп.
Экономика.
ССРС бириэмэтигэр колхоз баар этэ, онно турахтаахтары уонна колхоз саадыгар дьаабылакалары хомуйаллар этэ. ССРС суох буолбутун кэннэ колхоз эстибитэ.
Днипро. Днипро () диэн Украина куората. Днепропетровск уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 997 754.
Бэрэсидьиэн. Бэрэсидьиэн эбэтэр президе́нт (латыын тылыттан нуучча тылын нөҥүө киирбит тыл: praesidens — инники олорооччу) — өрөспүүбүлүкэ көрүҥнээх дойдуларга ил баһылыга. 
"Ил түмэн өрөспүүбүлүкэлэригэр" () бэрэсидьиэни Ил түмэн талар. "Бэрэсидьиэн өрөспүүбүлүкэлэригэр" () быһа эбэтэр атын Ил түмэн кыттыыһыыта суох ньыманан талыллар. Бэрэсидьиэн өрөспүүбүлкэлэригэр баһылык киэҥ боломуочуйалаах буолар, үксүн "или" (судаарыстыбаны) уонна бырабыыталыстыбаны быһаччы салайар. Оттон "ил түмэн өрөспүүбүлүкэлэригэр" Конституцияҕа баһылык киэҥ боломуочуйалааҕа сурулларын үрдүнэн дьиҥ былааһы премьер-миниистир тутан олорор.
Запорожье. Запорожье () диэн Украина куората. Запорожье уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 766 959 (2013).
Оройуонунан арахсыыта.
Билигин 2 оройуон баар:
Тернополь. Тернополь () диэн Украина куората. Тернополь уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 217 086 (2013).
Киин Азия. Киин Азия () — Азия киинигэр баар оройуон. Киин Азия5а хас да дойду киирэр, холобур, Казахстаан уонна Монголия киирэллэр. Онно сүүнэ улахан хаптал-хайалар, нагорьелар холбоһолбу-солбу сыталлар, ыаллыы территорияларыттан баараҕай сис-хайаларынан араарыллаллар . Киин Азияны рельебинэн икки чааска үллэриэххэ сөп. Соҕурууҥу чааһын муора таһымыттан 4500 м үрдүктээх киэҥ Тибет нагорьета ылар. Сиргэ атын ханнык да нагорье итиччэ улахан үрдүгэ суох. Нагорьены бары өттүнэн итиннээҕэр өссө үрдук сис-хайалар тулалаан тураллар. Сис-хайалар нагорьены бэйэтин эмиэ быһа охсон ааһаллар. Күүстээх тыаллардаах, тымныылардаах кураан, хаҕыс климат хайалары түргэнник алдьатар. Кырыылаах бытархай таас, бөдөҥ, бытархай үлтүркэйдэр хайалар тэллэхтэригэр дьапталлаллар, сир ньуурун сыыйа дэхсилииллэр.
Киин Азия хоту өттүнэн намтыыр, ол эрээри онно да сир ньуура муора таһымыттан 1200 м үрдүк. Уобалас ити өттө Тибеттэн Куньлунь сис-хайатынан араарыллар. Онно Гоби кураацы куйаар сытар. Ити туойдаах, таастаах сүүнэ киэҥ куйаар сорох сирдэринэн кырыылаах бытархай, мүлүктэй тааһынан бүрүллэр. 
Киин Азия климатын сүрүн уратыта – тосту континентальнай – уобалас географическай балаһыанньатыттан, рельебиттэн тутулуктаах. Уобалас кыһына тымныы, сайына куйаас. Температуралар сууккатааҕы халбаҥнааһыннара олус улахан. Күнүс температура 30℃ тиийэ үрдүүр, оттон түүн таастар, сэдэх үүнээйилэр кырыа булаллар. Салгын муҥутуур температураларын сыллааҕы амплитудалара өссө ордук улахан, күүстээх тымныыларга кыра өрүстэр түгэхтэригэр тиийэ дөйө тоҥоллор. Ол оннугар сайын 40℃ тиийэ кэриэтэ куйаас буолар. Үрдүк сис-хайалар Киин Азияҕа океаннартан сииктээх салгын маассата киириитин мэһэйдииллэр. Сис-хайалар эниэлэригэр аҕалыллар сөҥүү түһэр. Гобига сөҥүү итиннээҕэр арыый элбэх.  Киин Азияҕа өрүстэр аҕыйахтар. Уобалас кытыыларынааҕы океан диэки хайыспыт сис-хайалар эниэлэригэр эрэ балачча элбэх сөҥүү түһэр, итилэртэн Азия бөдөҥ өрүстэрэ – Хуанхэ, Янцзы, Меконг – саҕаланаллар. Кыра өрүстэр кумахха иҥэн сүтэллэр эбэтэр сүүрүгүрбэт күөллэргэ түһэллэр. Күөллэртэн сорохторо сөҥүү түһүүтүттэнибиэрэктэрин линиятын уларыталлар. Онуоха холобурунан Лобнор күөл буолар.
Киин Азия улахан өттө уулаах бассейннарга киирсэр. Киин Азия – бу сүүнэ улахан кураайытыҥы, кураацы куйаардар киэлилэрэ. Итилэр дьадаҥы, сэдэх үүнээйилээхтэр, сүүһүнэн километры тайыыллар. Гоби сөҥүү арыый элбэхтик түһэр илин, хоту өттүлэригэр эрэ кураанах стептэр бааллар. Саамчай иччитэх, сылдьарга эрэйээх кураайы куйаар – Такла-Макан – үксүгэр кумах барханнар кирээдэлэрэ буолан сытар. 
Киин Азияҕа монголлар, китаецтар олороллор. Сэдэх нэһилиэнньэ үксүн сүөһүнү – барааннары, сылгылары – иитиинэн дьарыктаналлар. Кыһын хаар аҕыйахтык түһэр буолан, сүөһүнү сыла быча мэччитэллэр. Оазистарга,өрүстэр хочолоругар эрэ сэлиэһинэйи, дьэһимиэни, араас оҕуруот астарын үүннэрэллэр.
Хакаас тыла. Хакаас тыла — Хакаастар тыллара, түрк омуктар тылларыгар киирсэр, өссө биир аата тадар тыла. 
Үксүнэн Хакасия республикатыгар туттуллар уонна Красноярскай кыраай Шарыповскай улууһугар, кыралаан Тыва республикатыгар.
Хакас тылынан саҥарааччы ахсаана 42 604 киһи (ити 2010 сыллаах перепись түмүгүнэн). Хакас тыла түөрт диалекка арахсар:
Литератураҕа үксүн саҕай уонна качинскай диалектар тутуллаллар.
1924 сыллаахха кириллицаннан сурукка-бичиккэ туттуллар буолбут, 1929 сыллаахха латиницаҕа уларыйа сыдлдьыбыта биллэр. Төттөрү 1939 сыллаахтан кириллицаҕа көспүт, эбии 6 буукуба киирэн биэрбит ÿ, ӧ, ң, ғ, і, ӌ.
Хакас тылынан Хабар диэн хаһыат тахсар.
Саха тылыгар сүрдээх маарынныыр тыл буолар. Холобура, сон үрдүнэн курга (хак. хур) кыыннаах быһах туттараллар эбит ( хак. пычах кыны). Сон саҕатын мойдрык диэн ааттыыллар эбит, сахалар моойторук диэннэригэр маарынныыр.
Саа сэбиргэлин ырытан көрдөххө, эмиэ элбэх тэҥ баара биллэр. Холобура, сахалыы кустук, хакастыы хосто диэн ааттыыллар эбит. Сахалыы оноҕос, хакастыы соган. Ухчааннан туталлар эбит (ох саа - сахалыы); чаачах - хакастыы, чаачар саа - сахалыы. Кирис, саадах диэн тыллар биирдэр эбит. Хуннар курдук сахалар да, хакастар да оноҕосторугар хотой эбэтэр боруллуо куорсунун тутталлар эбит. Саха кылыһа хакас омук хылыс «сабля», «мечь» диэннэрин кытары чугас. 
Биир дьикти саха уонна хакас омугар баар тылынан "барахсан" диэн тыл буолар. Хакастыы ити тыл "парасхан" диэн буолар. Өйдөнүүтэ биир "бедняжечка" диэн. Ол гынан баран хакас тылын саҕай диалегар парахсан диэн туттуллар эбит.
Хакас тыла биир сүрүн атынынан б буукуба оннугар п туттуллара буолар.
Самартай хочото. Самартай диэн хочо аата. Илин Хаҥалас улууһа.
Черкассы. Черкассы () диэн Украина куората. Черкассы уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 286 452 (2013).
Оҕо куйуурдуу турара (киинэ). «Оҕо куйуурдуу турара» — 2003 сылга Ноговицын Прокопий туруоруутунан уһуллубут кылгас метражтаах киинэ. Киинэ Былатыан Ойуунускай айымньытыгар олоҕуран, суруйааччы 110 сааһыгар ананан уһуллубута.
Ис хоһооно.
20-с үйэ саҕалыныыта, хойукку күһүн. Талахтар быыстарынан куйуур көстөр. Куйууру, ону кытта күрдьэҕи, солууру уонна да атын тэриллэри, дьадаҥы таҥастаах уончалаах уол оҕо санныгар сүгэн иһэр. Уол сылайбыттыы аара эргэ сэргэҕэ сөрөнөн, сынньанан ааһар. Эбэ күөл ортотугар киирэн, уол хаары бэйэтин тула күрдьэр, ойбон дьөлөр.
Киинэҕэ, айымньыга курдук, түҥкүтэх сир дьадаҥы, ыарахан олоҕо кыаммат дьон оҕото оҕо саас диэни билбэккэ улаатара көстөр. Киинээҕэ метафора быһыытынан уол, ону кытта кини курдук көннөрү дьон, туруга көстөн ааһар: уол маҥнай туруук хайа анныгар туран, үөһэ ытта сатыыра, онтон ойбонтон төбөтө эрэ быган ууга турара. Куйуурдуу сылдьан өйүн сүтэрэн, түүлүгэр баай дьону көрөр: тойон баһылыктара илиитин уунан, уолу атыгар олордон илдьэ барар. Уһуктубута, күн киирэн эрэр, куйуура толору соболоох. Уол үөрэ-үөрэ балыгын хомуйар.
Киинэ Хаҥалас улууһугар уһуллубут, биир да саҥата суох туруоруллубут (тыас-уус уонна туругу биэрэр хос музыка эрэ туһаныллыбыт). Балык куйуурга түбэспитин эрэ кэннэ, былыргы оһуохай иһиллэр.
Одесса. Одесса () диэн Украина куората. Одесса уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 1 013 521 (2013).
Историята.
Куорат аата аан бастаан 1740 сыллаахха бэлиэтэнэр.
Биһиги эрабыт иннинээҕи V үйэҕэ Одесса сиригэр-уотугар былыргы греческэй сэлиэнньэлэр бааллара. Одесса орто үйэҕэ көс омуктар сирдэригэр-уоттаругар баара. 
Оройуонунан арахсыыта.
Билигин 4 оройуон баар: Киев оройуон, Приморскай оройуон, Малиновскай оройуон, Суворовскай оройуон.
Ужгород. Ужгород () диэн Украина куората. Закарпатье уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 116 304 (2013).
Хмельницкэй. Хмельницкэй () диэн Украина куората. Хмельницкэй уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 266 007 (2013).
Мостар. Мостар () диэн Босния уонна Херцеговина куората. Дьонун ахсаана 128 448 (2007).
Фосси Дайан. Дайан Фосси ( – ) — АХШ зоология учуонайа. Африка Руандатыгар гориллалары чинчийбитинэн киэҥник биллэр.
Фосси хайа гориллаларын хас да сыл устата үөрэппитэ. Онно олорор дьон кини үлэтин сөбүлээбэт этилэр, тоҕо диэн Фосси гориллалары кытары сыһыанын сөбүлээбэттэрэ. Кини зоопаркаларга эбэтэр эккэ өлөрөллөрүн баҕарбат этэ.
Элбэх дьон гориллалары харайбытын иһин герой буоллар диэн толкуйдууллар. Кини олоҕунан Гориллалар тумаҥҥа диэн кинигэ суруллубута уонна киинэ уһуллубута.
Өлүүтэ.
Биллибэт дьон Дайаны 1985 ахсынньы 26 күнүгэр бэйэтин быһаҕынан өлөрбүттэр. Өлөрүөхсүттэр көстүбэтэхтэрэ, гориллалары бултуур браконьердар өлөрбүттэрэ буолуо диэн сүрүн версия баар.
Фосси гориллаларга оҥорбут кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.
Мадонна (артистка). Мадонна Луиза Вероника Чикконе (, төрөөбүт) — АХШ ырыаһыта, ырыа суруйааччыта, суруйааччыта, режиссера. Бэй Ситига төрөөбүтэ, ол гынан баран үлэлии Нью Йоркка 1977 сыллаахха көспүтэ.
Олоҕун устата 300 мөл. тахса дискалары атыылаабыта, дьахтар ырыаһыттартан ордук элбэх дискалар копияларын атыылаабыт буолар. Ордук биллэр альбомнара "Like a Virgin", "Like a Prayer", уонна "Ray of Light". Сэттэ Грэмми бириэмийэлэрин ылбыта. Мадоннаны дьон Поп королевата диэн ааттыылар. Мадонна араас киинэлэргэ уһуллубута "Desperately Seeking Susan" (1985) диэн киинэҕэ уһулуччулаахтык кыттыбыта диэн бэлиэтииллэр. "Evita" (1996) диэн киинэтэ Кыһыл көмүс глобус бириэмийэтин ылбыта.
1983—1989.
1983 сыллахха бастакы "Madonna" диэн ааттаах альбомун таһаарбыт. Олус ситиһиилээх альбом боулбут. Аныгыскы альбома "Like a Virgin" (1984) АХШга 6 мөл. тахса копиянан атыыламмыт, онтон аан дойдуну эптэххэ 10 мөл. копияттан тахсар. "True Blue" альбома номнуо 25 мөл копияны атыылаабыт. Онтон "Like a Prayer" диэн альбома араас мөккүөрү таһаарбыт, тоҕо диэн Христианство тематын таарыйар этэ, ол гынан баран аан дойдуга 15 мөл тахса копия атыыламмыт. 1980-с сылларга Мадонна мода иконата этэ. Мөлүйүөүнэн эдэр дьоҥҥо икона курдук этэ. 
1990—1999.
1990 сыллаахха "The Immaculate Collection" хиттарын сборнигын "The Immaculate Collection" биир ордук киэҥник атыыланар альбом буолбута. 1994 сыллаах "Bedtime Stories" диэн альбома 7 мөл. копиянан атыыламмыта. Ол бириэмэҕэ Эвита киинэҕэ уһуллубута уонна ол оруолун иһин Кыһыл көмүс глобус бириэмийэтин ылбыта. 1997 сыллаах "Ray of Light" альбома биир ордук үчүгэй альбомунан биллэр уонна аан дойдуга 18 мөл копияттан элбэх атыыламмыта. 
2000—2009.
2000 сыллаахха "Music" диэн альбомун таһаарбыта, ол альбом аан дойдуга 15 мөл копиянан атыыламмыта. 2002 сыллаахха "Die Another Day" тахсыбыта. Музыкатын видеота биир ордук ыарахан сыаналаах килиип буолбута. Хас да дойдуга бастакы миэстэҕэ тиийбитэ.
2003 сыллаахха "American Life" диэн альбома тахсан хас да дойдуга бастакы миэстэҕэ тиийбитэ уонна 5 мөл. копиянан атыыламмыта. 
Чааһынай олоҕо.
Мадонна иккитэ кэргэн тахса сылдьбыта, ол гынан баран арахсыбыта. Бастаан Шон Пенн актерга кэргэн тахсыбыта уонна 1985-1989 сылларга биирдэ олорбута. Иккис кэргэнэ Гай Ричи режиссерга 2000-2008 сыллаахха бииргэ олорбуттара. Кыыстаах — Лурде уонна уоллаах Рокко диэн. Уонна өссө Малави уолун Давид Банданы уонна Мерси диэн кыыһы иитиигэ ылбыта.
Сороки. Сороки () — Молдова Сорокскай оройуон киин куората.
Географията.
Куорат Днестр өрүс уҥа кытылыгар, Флорешты тимир суол станциятыттан 4 көстөөх хочо сиргэ турар. 
Сүрүн кэрэхсэнэр сирэ — орто үйэтээҕи Сорокскай кириэппэс.
Олохтоох дьоно.
Олохтоох дьонун ахсаана, бүтэһик 2010 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн, 35, 1 тыһ. киһи.
Омуктарынан:
Бельцы. Бельцы () — Молдова биир бөдөҥ куората (Кишинёв уонна Тирасполь кэнниттэн).
Олохтоох дьоно.
Дьонун ахсаана — 149 200 киһи (2012).
Атаки. Атаки (, ) — Молдова Окницкай оройуонугар баар куорат. Днестр өрүс уҥа кытылыгар Украина кыраныыссатыттан чугас сиргэ турар.
Олохтоох дьоно.
Олохтоох дьонун ахсаана — 8 500 (2005). Олохтоох омуктар — украинецтар, молдаваннар, нууччалар, еврейдэр о. д. а.
Чурапчы улууһун гербэтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Чурапчы улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Герб Чурапчы улууһун Сүбэтин 2005 сыл балаҕан ыйын 6 күнүнээҕи 194 №-дээх быһаарыытынан бигэргэтиллибит. 
Российскай Федерация Государственнай геральдическай регистрын тиһигэр 2055 №-нэн киирбит.
Гербэ им-бэлиэтэ.
«Халлаан күөх хонууга киэҥ көмүс билэ баар, ортотугар хара үс күөх хатыҥ сэбирдэхтэрэ бааллар. Үрдүгэр сэттэ саха алмааһын дугата сытар.
Им-бэлиэни быһаарыы.
Гиэрбэ улуус историятын уонна географиятын быһаарар, ол курдук улуус улуу Саха Сирин өрүстэрин икки ардыгар сытар.
Икки халлаан күөх билэлэрэ — өрүстэр.
Араҕас билэ — күнүнэн сырдатыллыбыт кылгас сайыннаах орто дойдуну бэлиэтиир.
Тоҕус төгүрүмтэ аҥардара историяны тутуһууну көрдөрөр — Чурапчы киинэ тоҕус томторго турарынан биллэр.
Хатыҥ лабаата — олох, сир үүнүүлээҕимтиэтин уонна Чурапчы сирин кэрэтин көрдөрөр.
Алмаастар Саха Сирин гиэрбэтин стилизациятын эккирэтэллэр, Саха Сирин муниципальнай тэриллиитэ буоларын быһаараллар.
Гиэрбэ ааптардара: Мунхалов Афанасий Петрович (Дьокуускай), компьютерный дизайнын Матвеев Артур Матвеевич (Дьокуускай) оҥорбут.
Окница. Окница () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат, Окница оройуонун киинэ. Дьонун ахсаана 9 300 (2013).
Устуоруйата.
Тимир суол ыстаансыйатын быһыытынан 1890-с сылларга олохтоммута. 
1898 сыллаахха Окницаҕа 45 сири бас билээччи баара биллэр. 1904 сыллаахха куоракка 3 240 киһи олорор эбит, сыаркап, икки кылаастаах оскуола уонна земство баар эбит. 1903 сыллаахха вокзаал тутуллан бүппүт. 1910 сылга депо, паровозтары, вагоннары өрөмүөннүүр мастырыскыайдар баар буолбуттар. Таһаҕас Бессарабияттан Окница нөҥүө Соҕуруулуу-Арҕаа тимир суол ситимигэр уонна Австро-Венгрияҕа ааһар эбит. 
1991 сыллаахха Окница ыстаансыйа Молдова сүрүн түмүк ыстаансыйаларыттан биирдэстэрэ этэ.
Олохтоохторун ахсаана 1974 сыллаахха 7,1 тыһ. киһи, 1994 сыллаахха — 11,3 тыһ. киһи.
2013 сыллаахха Окница Киин пааркатыгар биллиилэх дьон аллеята аһыллыбыта.
Арассыыйа былааҕа. Арассыыйа Федерациятын ил былааҕа — официальнай ил символлартан биирдэстэрэ. Үс полосалардаах полотнищеттан турар. Үөһээ полосата — маҥан, орто полосата — халлаан күөх, онтон аллараа полосата — кыһыл. Үрдүгэ кэтитигэр сыһыана — 2:3.
Былаах өҥө.
Арассыыйа Федерация ил былааҕын балаһыанньата өҥ арааһын быһаарбат.
"ГОСТ Р 51130-98" хас өҥүн Атлас өҥнөрүгэр сөп түбэһиэхтээх диэн быһаарар. . Арассыыйа араас органнара былаах оҥоруутун сакаастыылларыгар маннык өҥ көрүҥүн быһаараллар(Panton-унан): маҥан(араас эгэлгэтэ суох өҥ), халлаан күөх (pantone 286С) (solid coated), кыһыл (pantone 485С) (solid coated).
Массыына регистрационнай знагыгар суруллар өҥү ГОСТ Р 50577-93 быһаарар.
Молдаваан тыла. Молдаваан тыла () — ромаан тылларын балкан-роман алын бөлөҕөр киирэр тыл. 
Билиҥҥи лингвиистэр үксүлэрэ тыл киритиэрийинэн туспа молдаваан тылын араарбаттар, атын румыын түөлбэ тылларын тэҥэ (мунтен, олтен, арделен (трансильван) уонна да атыттар) румыын тылын молдаваан түөлбэ тыла баар дииллэр. 
Молдоваттан ураты молдаваан тыла (диалега) Румыния Молдова диэн ааттанар уобалаһыгар, Трансильвания сорҕотугар, Буковинаҕа уонна Украина Одесса уобалаһыгар тарҕаммыт.
Штефан-Водэ. Штефан-Водэ () диэн Молдова куората, Штефан-Водскай оройуон киинэ.
Историята.
1964 сыллаахха дылы бу куорат оннугар Кизил диэн хутор турбут. 
1964 сылтан 1990 сылга дылы — куораттыҥы типтээх Суворово диэн ааттаах бөһүөлэк. Хойут аата уларыйбыт — Штефан-Водэ, ону кытта куорат статуһын ылбыт. 
Олохтоох дьоно.
Дьонун ахсаана 8 600 (2013).
Экономиката.
Куоракка арыгы оҥорор завод, экспортка үлэлиир таҥаһы тигэр фабрика бааллар.
Резина. Резина () диэн Молдова куората, Резинскай оройуон киинэ. Турар сирэ — Днестр өрүс уҥа кытыла, Рыбница диэн тимир суол станциятыттан 7 км тэйиччи. Куоракка 3 сэлиэнньэ киирэр: Бошерница, Чорна уонна Стохная.
Олохтоох дьоно.
Дьонун ахсаана 13 300 (2013).
Андреева Матрена Пантелеймоновна. Андреева Матрена Пантелеймоновна - И.Барахов аатынан 1№-дээх орто оскуола саха тылын, литературатын учуутала, РФ Президенин Гранын хаһаайката, «Методист Якутии» бэлиэ хаһаайката.
Азербайджанскай ССР. Азербайджанскай ССР (), официаллык Азербайджан Сэбиэскэй Социалистическэй Республиката (азерб. "Азəрбаjҹан Совет Социалист Республикасы / Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası") — урут баар буола сылдьыбыт ССРС-ка киирэр сойуустуу өрөспүүбүлүкэ, квазисудаарыстыба. Билигин кини утумнааччытынан тутулуга суох Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтэ буолар.
Гомель. Гомель () диэн Беларусь куората. Гомель уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 520 007.
Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаата. Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаата эбэтэр Арассыыйа Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаата — эрэгийиэҥҥэ үлэлиир билим тэрилтэлэрин түмсүүтэ. Сибиирдээҕи салааҕа 4 өрөспүүбүлүкэ, 2 кыраай, 7 уобалас Билим Кииннэрэ уонна биирдиилээн билим институуттар киирэллэр.
Билим кииннэрэ Новосибирскайга, Томскайга, Красноярскайга, Иркутскайга, Дьокуускайга, Улан-Удэҕэ, Кемеровоҕа, Тюмеҥҥа, Омскайга бааллар, биирдиилээн институуттар Барнаулга, Читааҕа, Кызылга үлэлииллэр. Сибиирдээҕи салааҕа 79 билим-чинчийэр тэрилтэлэр киирэллэр. Онтон аҥардын кэриҥэ Новосибирскайдааҕы Билим киинигэр баар. 2012 сыл ахсынньы 31 күнүнээҕи туругунан билим үлэһиттэрин ахсаана 9257 киһи, онтон 136 Академия чилиэннэрэ, 1973 билим дуоктара уонна 5085 билим хандьыдаата, 2063 истиэпэнэ суох үлэһит.
Брэст. Брэст (, ) диэн Беларусь куората. Брэст уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 329 642 (2013).
Сри Ланка рупията. Сри Ланка рупията (codice_1) диэн Сри Ланка валютатын биирдигэ.
Кытай бичигэ.  
Кытай бичигэ () диэн Кытай уонна Дьоппуон тылларыгар туттуллар суруйар ньыма буолар. Кытай суругун бэлиэлэрэ дьоппуон суругар уонна кэриэй суругар туттуллаллар (кандзи уонна ханчча). 1945 сылга дылы кытай суруга вьетнам тылын суруйарга эмиэ туттуллар этэ (хан ты). Кытай суруга хаһан баар буолбута куруук уларыйа турар. Соторутааҕыта булуллубут чараппаахы куйаҕар суруллубут былыргы кытай иероглифтарын майгынныыр бэлиэлэр б. э. инн. VI тыһ. сыллааҕынан билиниллэллэр.
Кытай тылыгар Ханцы диэн ааттыыллар, онтон Дьоппуон тылыгар Каньдьи диэн ааттыыллар.
Кытай бичигэр уонунан тыыһынача суруллар иероглифтар бааллар, ол гынан баран чинчийилэр түмүктэринэн билиҥҥи олоххо түөрт тыыһынча иероглиф киэҥник туттуллар.
Билигин даҕаны Дьоппуон уонна Кэриэй тылларгыр Кытай бичигэ элбэхтик туттуллар. Ол курдук Дьоппуоҥҥа үөрэхтээх киһи төһө Кытай бичигин билэринэн быһаарыллар. Кэриэйэҕэ Кэриэй тылынан көнөтүк сатаан этиллибэт буоллаҕына Кытай бичигинэн быһаарыллыан сөп. 1446 сыл иннинэ Кэрийэ тумулугар Кытай бичигэ эрэ туттуллар этэ.
Кытай суругун иероглиф сурук эбэтэр идеография суруга дииллэр. Алпабыыттаах суруктан уратыта - бары бэлиэлэригэр ханнык эрэ суолта бэриллэр (фонема эрэ буолбатах), онон бэлилэрин ахсаана наһаа элбэх (уонунан тыһыынча). 
Кытай суругар хас биирдии иероглиф биир сүһүөхтээх. Иероглифтар уопсай ахсааннара 80 тыһ. тахса, олортон улахан аҥара былыргы кытай литературатыгар эрэ тутуллар. 
Билиҥҥи кэмҥэ кытай суруга икки көрүҥнээх - үгэс (Кытай Дьон Республиката) уонна судургу (Тайвань, Гонконг уо.д.а.).
Кытай иероглиф логограмма буолар, ол эбэтэр тыас оннугар тылы бэлиэтиир. Урукку Кытай иероглифтар пиктографика этэ - ол аата уруһуй этэ, билигин оннук пиктографика бичиккэ аҕыйах. 
Кытай бичигэ Илин Азия культуратыгар улахан сабыдыалы оҥорбуттара. Кытай бичигин абстрактнай искусствонан ааҕыахха сөп, тоҕо диэн иероглифтар линиялартан уонна точкалартан тутуллаллар. Кытай бичигин кыраһыабайдык суруйар искусство каллиграфия диэн ааттанар.
Суруйуута.
Нуучча уонна английскай суруйууттар олус атын буолар, ол курдук ааҕыыта олус атын буолар. Ол курдук 房(дьиэ)=户+方. 房 диэн фигураттан сабыдыаллаах ааҕыллыылаах иероглиф буолар. 户 диэн суруллуутугар туттуллар уонна 方 ааҕыллыытыгар туттуллар. 户 диэн "аан" буолар, 房 диэн "аан аттыгар турар киһи" буолар. 方 ааҕыллыыта "фаҥ" бастакы тоҥҥа буолар, 房 ааҕыллыыта эмиэ "фаҥ" буолар, ол гынан баран иккис туонунан ааҕыллар.
Латыын алпабыыта. Латыын алпабыыта — билигин элбэх тылларга туттуллар суруйуу ньымата. Грек алпабыытыттан төрүттээх, бастаан латыын тылын суруйарга туттуллара.
Алпабыыт буукубалара.
Латыын тылын алпабыытын буукубалара.
Былыргы Римҥа туттуллар латыын алпабыытыгар баар буукубалар:
Билиҥҥи алпабыыт.
Аныгы алпабыыт араас тылларга суруйуллуутугар туттуллар Европа тыллара бары кэриэтэ Латыын алпабыытын тутталлар, ол курдук ниэмэс тыла, английскай тыл, испания тыла уонна да атыттар. Сорох тыллар, ол курдук вьетнам тыла кэҥэтиллибит латыын алпабыытын тутталлар, диакритигы тоннары быһаарарһа тутталлар. Ол курдук маннык буукубалар бааллар:
Атын варианнар.
Сорох тыллар, атын буукубалары тутталлар, ол курдук: á, é, í, ó, ẹ, ị, ọ, ụ, ã, ả, ẻ, ỉ, ỏ, ủ, ñ, č, ď, ě, í, ň, ř, š, ť, ú, ů, ž уонна đ. Ол курдук эсперанто, чех тыла, польша тыла, румыния тыла, вьетнам тыла уонна лгбо. 
Араас элбэх тыллар суруллууларын Латыын алпабыытыгар көһөрбүттэрэ. Элбэх сирдэргэ кэлии Европаттан көспүт дьон уларыпыттара. ССРС арахсыытын кэнниттэн сорох Илин Европа дойдулара кириллица оннугар Латыын алпабыытын туттар буолбуттара. 
Латыын алпабыыта саха тылын суруллуутугар.
Семен Андреевич Новгородов киллэрбит саха тылын алпабыытыгар латыын алпабыыта туттуллубута. Ол туһунан сиһилии Новгородов сахалыы алпабыыта ыстатыйаҕа ааҕыахха сөп.
Могилёв. Могилёв () диэн Беларусь куората. Могилёв уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 358 279 (2009).
Уоспа. Уоспа, эбэтэр натуральнай уоспа (саха литературатыгар Аран ыарыы диэнинэн биллэр, былыр сахалар 80% ыалдьыбыт ыарыылара нууччалартан сыстан) диэн вирус айылҕалаах олус элбэх өлүүлээх ыарыы. Икки арааһа баар - "Variola major" уонна "Variola minor"
Киһи эрэ ыалдьар. "Variola major" ыалдьыбыт дьонтон 20%тан 40%ҥҥа дылы өлөрөр. "Variola minor" быһа холоон 1% ыалдьыбыт дьону өлөрөр. Ыалдьан баран эмтэммит дьон үксүгэр хараҕа суох хааллар, тоҕо диэн вирус харахха улахан урусхалы оҥорор. 
XX үйэ бастакы аҥарыгар уоспаттан 300 мөлүйүөнтэн 500 мөлүйүөҥҥэ дылы киһи өлбүт. Оннооҕор 1967 сыллаахха 15 мөлүйүөн киһи ыалдьыбыт, онтон Аан дойду доруобуйа тэрилтэтин этэринэн икки мөлүйүөн өлбүт.
Бастакы быһыыны Эдвард Дженнер арыйбыт. Ону ынах уоспатын ыарыытын үөрэтиитин түмүктэриттэн ылбыт. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уоспаны утары охсуһар быһыыны тарҕатарга соруйбут уонна 1963 сыллаахха суох оҥорор былаан үлэтин саҕалаабыт, уонна 1980 сыллаахха уоспанан дьон ыалдьыбат буолбуттар диэн иһитиннэрбит. , ол кэнниттэн биир да киһи ыалдьа илик. Ол гынан баран уоспа кыра холобурдара аҕыйах олус харыстабыллаах лабораторияларга сыталлар. Билигин быһыыны номнуо тарҕаппат буолбуттара, ол гынан баран олус кырдьаҕас дьоҥҥо наада буолуон сөп.
Сорох дьон уоспа сэриилэргэ биологическай оружие быһыытынан туттуллуон сөп дии саныыллар.
Тамил тыла. Тамил тыла (தமிழ்) диэн Индия Тамил Наду штатыгар уонна Сри-Ланка, Сингапур уонна Малайзия дойдуларыгар саҥарыллар тыл. Дравидиан тыл аймаҕар киирэр. Биир ордук эргэ тыл буолар, бу тылынан ордук эргэ сурук суруллурубт. Ордук эргэ Тамил тылыгар суруллубут сурук Толькаппийям диэн аатырар. Билигин 65 мөл. тахса киһи саҥарар. Бичигэ олус боростуой гынан баран ааҕарга олус ыарахан буолар.
Индияҕа баар атын тыллар бичиктэрэ Тамил тылыттан сайдыбыт диэн этэллэр. 
Тамил тылынан Тамил Наду, Индия уонна Сри-Ланка хотугу провинцияларыгар саҥараллар.