mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кубандык көрүдүөрэ. Кубандык/Оренбург көрүдүөрэ (, , ) диэн Оренбург уобалаһын Гай уонна Кубандык оройуоннарын бэлиэтиир геополитика термина. Кубандык көрүдүөрэ Башкортостаны уонна Казахстаны бэйэ бэйэлэриттэн араарар. Бу термины АХШ политолога Пол Гобл 2013 сылга билим туһаныытыгар киллэрбитэ. Гобл санаатынан Башкортостан Казахстанныын кыраньыыссаластахтарына Москва Сибииртэн арахсар кутталланар уонна Башкортостан тутулуга суох ил буолар кыахтанар. Башкортостаны кытта Итил-Ураал атын биэс республикалара эмиэ босхолонор tesacai кыахтаналлар. 2019 сылга Көҥүл Итил-Ураал хотоһут хамсааһына Гай уонна Кубандык оройуоннарын Башкортостан Республикатын иһилигэр төннөрөр кэрэх диэн республика баһылыгар Радий Хабировка ыҥырыыны таһаарбыта. 
Историята.
1918 сылга Арассыыйа империятын эстиитинэн туһанан башкирдар уонна казахтар ил республикаларын тэринэллэрин туһунан биллэрбиттэрэ. Оренбург хото казах омук босхолонуутун хамсааһынын (Алаш партията) биир тутаах киинэ буолбута. 1918 сыл балаҕан ыйыгар Уфаҕа казах уонна башкир түспэлэрин ил мунньаҕа буолбута. Мунньах сүрүн ыйытыга икки омук федерациятын тэрийээһинэ этэ. Бу кэмҥэ казах уонна башкир сирдэрэ бүтүн кыраньыыссалаахтара. Большевиктар хотоһут сэриитигэр кыайбыттарын кэннэ икки омук көҥүл республикаларын оннугар РСФСР иһилигэр киирэр автономиялаах сэбиэт республикалара тэриллибиттэрэ. Оренбург Казах АССРын киин хотото буолбута. 1925 сылга большевик дьаһалтата Оренбург губерниятын Казахстан иһилигиттэн таһааран РСФСРга биэрбитэ. Бу курдук икки түүрк республикатын араарар "Оренбург көрүдүөрэ" үөскээбитэ. Кэлин бу көрүдүөрү эбии кэҥэппиттэрэ. Арассыыйа киин уобаластарыттан нууччалары көһөрөн аҕалан олохсутуу ыытыллыбыта. СССР 1936 сыллааҕы конституциятынан сорох автономиялаах республикалар статустара сойуустаах таһымҥа дылы үрдэтиллибиттэрэ. Бу ахсааныгар Казахстан киирбитэ. Конституцияҕа суруллубутунан сойуустаах республикалар СССР иһилигиттэн көҥүллүк тахсар төрүннээхтэрэ. Бу төрүнү туһанарга биир модьук баара - сойуустаах республика тас дойдулуун быһа кыраньыыссалаах буолуохтаах. "Оренбург көрүдүөрэ" баар буолан Башкортостан РСФСР иһигэр автономиялаах республика быһыытынан хаалан хаалбыта. 1991 сылга СССР эстибитин кэннэ Казахстан тутулуга суох ил буолбута. РСФСР Арассыыйа Федерацията буолбута. 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Башкортостаҥҥа уонна Арассыыйа Федерациятын атын республикаларыгар "суверенитеттар парадтара" буолбуттарын да иһин ким да кыайан босхоломмотоҕо.
Сарсыардааҥҥы аһылык түмсүүтэ. Сарсыардааҥҥы аһылык түмсүүтэ () — 80 сыллардаахха уһуллубут АХШ киинэтэ, эдэр дьон проблемаларынан көрдөрөр драма буолар. A&amp;M Records тэрилтэ устубут.
Кулаковский Петр Васильевич. Кулаковский Петр Васильевич — Саха сирин биллэр ырыаһыта, Сахалыы Виктория араадьыйа ыытааччыта, сүрүн эрэдээктэрэ.
Алтынньы ый 11 күнүгэр 1990 сыллаахха Павловскай нэһилиэгэр, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ - Сардаана Кулаковская, аҕата - Василий Кулаковскай, бииргэ төрөөбүт быраата- Василий Кулаковскай (1994 сыл.).
Петр кыра эрдэҕиттэн ырыа, үҥкүү куруһуократырагр утумнаахтык дьарыктанан улааппыта. Бастакы идэтэ: эколог-природопользователь (Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай универститет, Естественнай наукалар факультета), иккис идэтэ: Музыка учуутала, артист-вокалист (Дьокуускайдааҕы музыкальнай колледж, вокальнай салаата).
Бастакы альбома "Көҥүл" 2013 сыллаахха тахсыбыта. Тутатына бу сыл Петр Кулаковскай "Этигэн Хомус" музыкальнай бириэмийэҕэ сыл бастыҥ саҕалааччыта номинацияҕа киирбитэ, күрэх түмүгүнэн "Көрөөччү биһирэбилэ" анал аат хаһаайынынан ааттаммыта.
"Көҥүл" альбомҥа киирбит ырыалар "Эт эрэ", "Көҥүл", "Сүбэлэр", "Маҥнайгы тапталым" уо.д.а. ырыалар.
Ситиһиилэрэ: "Этигэн Хомус", "Саҥа Ырыа", "Үрдэл" музыкальнай конкурстар, бириэмийэлэр хас да төгүллээх кыттааччыта, лауреата.
Константинова Мария Игнатьевна. Константинова Мария Игнатьевна (1928 с.т.) — саха биллиилээх ырыа айааччыта, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1928 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1957 сыллаахха Дьокуускайдааҕы муусука училищетыгар түөрүйэ-композиция кылааһыгар Грант Григоряҥҥа үөрэммитэ. Ол сылдьан бастакы "Өрүүнэлиир ыанньыксыт" ырыатын айбыта. Үөһээ Бүлүүгэ култуура салаатын сэбиэдиссэйинэн, кулууп сэбиэдиссэйинэн, Бүлүү куоратыгар оҕо муусукаҕа оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Ырыаларын хомуурунньуга "Кылы-кылы кылыбырай, көмүс тимэх баяным" 2000 сыллаахха тахсыбыта.
Ниагара Фолс. Ниагара Фолс () — Аан Дойдуга биир бөдөҥ уу түһүмтэтэ буолар, АХШ уонна Канаада икки ардыгар!
Абрис. маршрут оҥоһуллар сиригэр баар бары наадалаах объегы, кээмэйдэрин ыйан туран, илиинэн оҥоһуллубут барыллааһын чэрчи; кэлин былаан, карта, профиль оҥорорго туттуллар.
Ылыллыбыт сирэ.
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Абсолютнай сиик. салгьҥҥа уу паара төһө элбэҕэ, г/куб. м кээмэй дэнэр.
Ылыллыбыт сирэ.
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Попов Алексей Леонтьевич (1923-2005). Попов Алексей Леонтьевич (1923-2005) — биллиилээх режиссер, артыыс, ырыаһыт, мелодист, тойуксут, саха фольклорун ырытааччы, тарҕаатааччы.
Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Дойдуунускай нэһилиэгэр 1923 сыллаахха төрөөбүтэ. Өр кэмҥэ Саха музыкальнай-драматическай тыйаатырыгар артыыстаабыта, Майатааҕы норуот тыйаатырыгар режиссердаабыта, муусука, ырыа учууталынан үлэлээбитэ. 
1957 с. Москубаҕа ыытыллыбыт "Саха литэрэтиирэтин уонна ускуустубатын күннэрин" кыттыылааҕа.
1946 с. И. Дорофеев тылларыгар "Табакам, айанаа", И. Чаҕылҕан тылларыгар "Герой туһунан ырыа", Бэрт Хара тылларыгар "Майа сайына" о.д.а. биллэр ырыалары айбыта.
Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Ырыаларын хомуурунньуга: "Күөгэйэр күннэрбэр" (2003).
Петров Василий Спиридонович (Дьөкөйө уола). Петров Василий Спиридонович (Дьөкөйө уола) — устуорук учуонай, СГУ преподавателэ, Исидор Барахов туһунан бастакы нууччалыы кинигэни 1961 сыллаахха таһаарбыт киһи.
Куһаҕан. Куһаҕан диэн үчүгэйгэ утары өйдөбүл. Куһаҕан диэн тугуй ыйытык алыс киэҥ быһаарыылаах. Киһи киһиэхэ куһаҕан сыһыана. Ил төрүнүн уонна түмэт үгэстэрин кэһии куһаҕан майгы буолар. Сэрии, айылҕа үлүгэрэ, ыарыы, өлүү эмиэ куһаҕан быһаарыытыгар киирэр. Сахалар киһи өллөҕүнэ "куһаҕан буолбут" дииллэр. Сорох итэҕэллэр куһаҕан баарын абааһы күүстэрин кытта ситимнииллэр.
Эбии маны көр.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Адьарай. Адьарай диэн үөдэн тойоно, үрдүкү демон. Араас итэҕэллэргэ куһаҕан күүс сирэйдэниитэ (персонофикацията). Адьарай дьону аньыыны оҥорорго кигэр. Адьарай атын ааттара Дьаабал, Сатана, Люцифер, Мефистофель, Иблис.
Үөдэн. Үөдэн диэн аньыыһыттар өлбүттэрин кэннэ куттара кэлэр сирэ. Манна кэлэн аньыыһыттар куттара мэҥэ эрэйдээһини көрөллөр. Үөдэҥҥэ абааһылар уонна демоннар олороллор. Үөдэн баар орунун араас итэҕэллэр араастык быһаараллар. Аллараа дойду эбэтэр атын куйаар буолуон сөп. Абыраам итэҕэллэригэр Үөдэн Ырайга утарылаһыннарыллар.
Аанньал. Аанньал диэн Таҥара көҥүлүн дьоҥҥо биллэрэр илдьит. Аанньаллар сүдү айылҕа кыахтаах иччилэр. Ырайтан кыйдаммыт аанньаллар түспүт аанньал буолаллар. Дьоҕур үлэлэригэр аанньалары үксүн кынаттаах сандаарар киһитиҥи харамай курдук ойуулууллар.
Иудаизм.
Иудаизмҥа сэттэ үрдүкү аанньал (архаанньал) баар:
Христианизм.
Христианизмҥа аанньаллар үс кэккэлээх тоҕус таһымнаахтар.
Үрдүкү кэккэ:
Орто кэккэ
Алын кэккэ
BJ's Wholesale Club. BJ's Wholesale Club (биитэр кылгатан BJS), АХШ оптовай аһы уонна араас тэрили атыылыыр тэрилтэтэ, CostCo кэнниттэн иккис оптовай уонна клубнай система. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Шестаков Афанасий Федорович. Шестаков Афанасий Федорович (1925-1993) — биллиилээх ырыа айааччы.
Нам улууһугар Бөтүҥ нэһилиэгэр 1925 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии кыттыылааҕа. Ем. Ярославскай аатынан Хотугу омуктар устуоруйаларын, култуураларын Саха сиринээҕи холбоһуктаах государсвтеннай түмэлин Намнааҕы филиалыгар өр сылларга сэбиэдиссэйиэн үлэлээбитэ.
С. Эльскай тылларыгар "Нам сирэ" диэн бастакы ырыатын 1957 с. айбыта. Ырыалара "Түүлэй түүнү сырдатар" диэн олоҕун уонна айар үлэтин туһунан кинигэҕэ киирбиттэрэ.
Кысылбаиков Гавриил Давыдович. Кысылбаиков Гавриил Давыдович (1924-1979) — ырыа айааччы, учуутал.
Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгэр 1924 сыллаахха төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы учуутал институутун, Хабаровскайдааҕы баянист-хормейстер кууруһун бүтэрбитэ. Эдьигээн, Үөһээ Бүлүү оройуоннарыгар учууталлаабыта. Өрөспүүбүлүкэтээҕи уус-уран самодеятельность бэстибээлин лауреата. "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1955 сыллаахха "Отчут кыыс хоргуппут ырыата" диэн бастакы ырыатын айбыта. "Күн тааһа" балеты, "Уот туһунан тойук" ораторияны (С. Дадаскинов либреттотынан) туруорууга көмөлөспүтэ.
Сэдэх ыарыылар күннэрэ. Сэдэх ыарыылар күннэрэ (Орфан ыарыылар күннэрэ, ) — оннук ыарыылар тустарынан билиини тарҕатаары бэлиэтэнэр. Сэдэх ыарыылары элбэх киһи билбэт буолан (ол иһигэр саҥа ыалдьыбыт ыарыһахтар бэйэлэрэ уонна быраастар), хойут биллэллэр, онон түргэнник эмтэниэх да ыарыыны баалатан кэбиһэллэр. 
Бэлиэтээһин соруга.
Сэдэх ыарыылаах олорор хайдаҕар дьон болҕомтотун тардар соруктаах, ону таһынан оннук ыарыылаах дьон диагностикаҕа, эмтэниигэ уонна көрүүгэ-истиигэ тэҥ бырааптаахтарын туһунан дьоҥҥо этээри. Тэрээһиннэр нэһилиэнньэҕэ барытыгар эрэ туһуламматтар, былаас уорганнарыгар, эми оҥорооччуларга, учуонайдарга, миэдиктэргэ эмиэ туһуланаллар.
Бэлиэтээһин устуоруйата.
EURORDIS диэн сэдэх ыарыылары үөрэтэр Европа дойдуларын тэрилтэтэ сыл саамай сэдэх күнүгэр олунньу 29 күнүгэр 2008 сыллаахтан бэлиэтиир буолбута. 29-һа суох сыл 28-ска бэлиэтэнэр. Бастаан Европаҕа эрэ бэлиэтэнэр курдук тэриллибитэ эрээри, эһиилигэр 2009 сыллаахха АХШ-ка бэлиэтээбиттэрэ, оттон 2019 сыллаахха бу күҥҥэ аналлаах тэрээһиннэри сүүстэн тахса дойду ыыппыта.
Ыарыылар тустарынан статистика.
Аан дойдуга алта тыһыынчаттан тахса сэдэх ыарыы баара биллэр, Сир олохтоохторун 3,5 - 5,9% бу ыарыыларынан ыалдьаллар. Сэдэх ыарыы 72% – генетика төрүөттээх, атыттара инфекция (бактери эбэтэр вирус), аллергия, тас эйгэ дьайыыта эбэтэр раак сэдэх көрүҥнэрэ буоллалар. Генетика ыарыыларыттан 70% оҕо саастан саҕаланналлар.
Сэдэх ыарыылар Арассыыйаҕа.
Арассыыйа "Об основах охраны здоровья граждан Российской Федерации" диэн 2012 сылаахха тохсунньу 1 күнүгэр үлэҕэ киирбит сокуонунан, 100 тыһ. киһиэхэ 10 киһиттэн аҕыйах киһиэхэ көстөр ыарыылар сэдэх ыарыыларга киирсэллэр.
2021 сыл олунньутугар сэдэх ыарыылар испииһэктэригэр 265 ыарыы киирэр. Олор быыстарыгар зигомикоз, уос раага, носоглотка рага, күөмэй раага, куолай раага, тирии меланомата, ганглионейробластома, уҥуох уонна өҥүргэс саркомалара, лимфосаркома, Гийен-Барре синдрома, Хантер синдрома, Гунтер синдрома, Ретт синдрома, былчыҥ дистрофията, көрөр ньиэрбэ атрофията (Лебер ыарыыта), желудочковай тахикардия уо.д.а.
Сыанбыл быһыытынан, Арассыыйаҕа олохтоох ахсааныттан 1,5% ыалдьар, ол аата икки мөлүйүөн кэриҥэ киһи.
Кочнев Николай Иннокентьевич. Кочнев Николай Иннокентьевич (1905-1970) — мелодист, учуутал. Саха АССР үтүөлээх учуутала.
Бүлүү уокуругар Аммосовка сэлиэнньэҕэ (билигин Ньурба улууһун сирэ) 1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Өр кэмҥэ үөрэх салаатыгар үлэлээбитэ.
бастакы ырыалара "Тапталлаах куоратым Дьокуускай" уонна "Комбайнер кыыс ырыата". Салгыы оҕолорго аналлаах ыралары суруйбута. "Туймаада эҕэрдэтэ" диэн балалайкаҕа анаан сахалыы ырыалар хомуурунньуктарын 1963 с. таһаарбыта.
"Бочуот знаага" уордьан кавалера.
1970 сыллаахха өлбүтэ.
Питаайа. Питаайа, фрукта питахайя, (, , үгүс омукка Дракон хараҕа диэн ааттанар "дракон фруктата" диэн курдук киэҥник биллэр - киин Америкаҕа, Соҕуруу Америкаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыт фрукта буолар. Киви уонна яблоко икки ардыларыгар амтаннаах. Ону таһынан чэбдигирдэр, араас аһылыктаах атын да тутаах минераллар бааллар.
Сөптөөх Сектор. Сөптөөх Сектор () — Украина патриотическай хамсааһына, украиннар омук быһыытынан нуучча буотахпыт диэҥҥэ олоҕурар, сүрүннээн нуучча тылын уонна култууратын ураты. Идеологията — Украина Арассыыйаҕа баттанан олорор уонна олорбут, ол иһин босхолооһун, ол инниттэн Американы, Европаны, Турцияны, Кытайы кытта доҕордоһуу, Арассыыйаны утары. 
Сөптөөх Сектор өйөөһүнэ Украинаҕа 2014 сыллаахха 32% дьон өйүүрэ, 2022 сыллаахха 86% дьон өйүүр.
Абыраам итэҕэллэрэ. Абыраам итэҕэллэрэ диэн Абыраам дьэбэриэй аҕа баһылыгын Таҥаратын билинэр итэҕэллэр, ол эбэтэр иудаизм, христианизм, ислам. Бу итэҕэллэр ытык суруйуулара (Тора, Биибилийэ, Коран) маны бигэргэтэллэр. Ыһыраайыл уон икки бииһэ Абыраамтан кини уолун Ысхаак уонна сиэнин Дьаакып нөҥүө төрүттээхтэр. Бу биистэр Ханаан сиригэр кэлэннэр дьэбэриэй омук үөскээбитэ.
Ыһыраайыл уон икки бииһэ. Ыһыраайыл уон икки бииһэ () диэн Дьаакып уон икки уолуттан төрүттээх биистэр. Бу биистэртэн Дьэбэриэй дьоно турар. Ытык суруйуу кэпсииринэн, Дьаакып уолаттарын ийэлэрэ кини икки ойоҕо (Лиэйэ уонна Рахил) уонна икки нүһэйэ (Билха уонна Зилпа) буолаллар. 
Дьуоһуп икки уоллааҕа Эфраим уонна Манасия. Дьаакып кинилэри икки биис төрүттээччилэринэн анаабыта. Ол иһин Дьуоһуп аатынан биис Ыһыраайыл биистэрин тиһилигэр суох. Кини оннугар уолаттарын Эфраим уонна Манасия биистэрэ бааллар. Леви удьуордара Таҥара дьоно буолбуттарын иһин кинилэр биистэрэ тиһиликкэ ураты оруннаах.
Биистэр сирдэрэ.
Ыһыраайыл сиригэр хас биирдии биис өлбүгэ сирдэммитэ.
Леви бииһэ Таҥара дьоно буоланнар Ыһыраайылга сирдэммэтэхтэрэ. Кинилэр атын биистэр сирдэригэр уонна хотолоругар аҕабыыт быһыытынан олорор көҥүллээхтэрэ.
Фань Бинбин. Фань Бинбин (范冰冰, Fàn Bīngbīng) диэн Кытай актрисата. Бастакы аатырбыт үлэтэ 1998-1999 сыллардааҕы Хуанчжу принцесса (還珠格格) сериал буолар. 2003 сыллааҕы Кытай бастыҥ харчылаах Сиэп төлөппүөнэ (手机) киинэтигэр уһуллан карьерата өрө көппүтэ. Мантан саҕалаан Кытайга киинэ сулуһа статустаммыта. Салгыы ордук ситиһиилээх үлэлэрэ Алыма (苹果, 2007), Гуанйин хайа (观音山, 2011), Иккитэ көстүү (二次曝光, 2012). 2016 сылга Мин Пан Цзинлиэн буолбатахпын (我不是潘金莲) киинэҕэ оруолун иһин Алтан ат киинэ фестивала, Токио иллэрдээҕи киинэ фестивала, Сан Себастиан иллэрдээҕи киинэ фестивала, Алтан бөтүүк бириэмийэ бириистэрин кыайбыта. Фань Бинбин омук дойдуларыгар эмиэ ситиһиилээхтик уһуллар. Биллиилээх омук киинэлэрэ Stretch (2011, Франция), My Way (2011, Кэриэйэ), (2014, АХШ), Skiptrace (2015, Хоҥ Коҥ-Кытай-АХШ).
Фань Бинбин Forbes сурунаал рейтингынан 2013-2017 сылларга Кытай ордук үрдүк хамнастаах киинэ сулуһа этэ. Time сурунаал 2017 сылга кинини аан дойду 100 ордук сабыдыаллаах дьоно тиһигэр киллэрбитэ. 2018 сылга Кытай түһээн органнара Фань Бинбин түһээн төлөөһүнүттэн куотунарын тургута сылдьаллар диэн сонун тарҕанан улахан айдаан тахсыбыта. Фань Бинбин үс ый ханна да көстүбэтэҕэ. Бу кэнниттэн түмэт ситимигэр аһаҕастык буруйун билиммитэ. 883 мөлүйүөн юань ыстыраап төлөөбүтэ.
Forbes. Forbes диэн АХШ бизнес сурунаала. 1917 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Берти Чарльз Форбс төрүттээбитэ. Бас билээччилэрэ Integrated Whale Media Investments уонна Форбс дьиэ кэргэнэ. Сылга аҕыста тахсар. Сүрүннээн үп, индустрия, инвестиция, маркетинг, технология, коммуникация, билим, политика, төрүн темаларын туһунан суруйар. Штаб-квартирата Джерси Сити хотоҕо баар. 27 дойдуга лицензиянан тахсар. Forbes сурунаал аан дойду ордук баай сабыдыаллаах дьонун уонна компанияларын рейтингнарын тиһиктииринэн аатырар.
Time. Time диэн АХШ сонун сурунаала. Штаб-квартирата Нью Йорк хотоҕо баар. Time Inc. компания тойоно Хенри Люс 1923 сылга төрүттээбитэ. Урут нэдиэлэ аайы тахсааччы, 2020 сылтан ыйга иккитэ тахсар. 2018 сылтан сурунаал бас билээччитэ Марк Бениофф. Time сурунаал Сыл киһитэ (Time Person of the Year) диэн номинациянан ордук биллэр. Сыл киһитэ аат ааспыт 12 ый устата аан дойду сонуннарыгар ордук элбэхтэ ахтыллыбыт киһиэхэ эбэтэр бөлөххө иҥэриллэр. Time 100 диэн рейтинг тиһигэр ааспыт сыл 100 ордук сабыдыаллаах киһитэ киирэр.
Коротов Бүөккэ Александрович. Коротов Бүөккэ Александрович (нууч: Коротов Пётр Александрович, ааҥл: Korotov Peter Alexandrovich, псевдонима - W1LD) - 23.10.1986 күн сирин көрбүтэ, Саха Сиригэр биир биллэр рэп ыллааччы уонна брейкданс үҥкүлээччи. Сунтаарга оҕо сааһа ааспыта. 
Олоҕор Южная Долина, Urban Rhyme уонна да араас бөлөхтөрү кытта үлэлэспитэ. Маахта уонна Jeedda (уруккутунан Jeada) курдук ырыаһыттары кытта алтыһан ылбыта.
Сиһилии: https://kokrash.com/w1ld/
Баайыһап Диима. Баайыһап Диима (нучч: Баишев Дмитрий, ааҥл: Baishev Dmitrii) — 24.09.1985 күн сирин көрбүтэ, Саха Сирин аныгы кэмнээҕи артыыһа, сүрүннээн комедияларга уһуллар.
Баайыһап Кэскил. Баайыһап Кэскил (нучч: Баишев Кэскил, ааҥл: Baishev Keskil) — Саха Сирин биир биллэр ырыаһыта, сүрүннээн ырыалара Саха Сиригэр аналлаах патриотическай көрүүлээх.
Доминик Торетто. Доминик Торетто () — толкуйдаммыт персонаж, сүрүннээн Форсаж киинэлэргэ сүрүн һерой буолар, Доминик Торетто оруолун толорор — Вин Дизел.
Вин Дизел. Вин Дизел (англ. Vin Diesel, дьиҥнээх аата Марк Синклер — англ. Mark Sinclair; төр. 18 от ыйа 1967) — АХШ биллэр артыыһа.
Б.э.и. 44 сыл. Б.э.и. 44 сыл.
Испания тортильята. Испания тортильята (хортуоппуй тортилья; исп. tortilla de patatas) — оливковай арыыга ыһаарыламмыт хортуопуйдаах омлет. Паэлья уонна гаспаччо тэҥинэн Испания куукунатын биир саамай биллэр бүлүүдэтэ буолар. Сотору-сотору сарсыардааҥҥы аһылыкка бэриллэр. Испанскай баардарага бутерброды кытта сокууска курдук биэриллиэн сөп. Италия фритатыгар эбэтэр белорус дрочёнайыгар майгынныыр.
XII үйэ саҕаланыаҕыттан биллэр уонна барыллаан картезианец монаахтар аан бастаан бэлэмнэммиттэрин сабаҕалыыллара. Иккис санаанан, ХІХ-с үйэҕэ бастакы хортуоппуйдаах тортильяны, хортуоппуй уонна сымыыт атын бородуукта суоҕуттан тохтообут генералы аһатарга наварскай бааһынайа ХІХ-с үйэҕэ бэлэмнээбит диэн.
Традиционнай рецептэргэ хортуоппуй дольканан эбэтэр кубиктарынан быһыллан баран, хобордооххо оливковай арыыны кутан баран, корочка баар буолуор дылы буһарыллар. Буспатах сымыыт туспа иһиккэ тууһу уонна атын спецялары кытта булкуйуллар, бэлэм хортуоппуйугар булкуйан баран буһараллар, онтон ылыллыбыт омлет үөһээ өттүгэр эргитэллэр. Оннук буспут өттө үөһэ остуолга биэрэллэр. Бүлүүдэ итии, сылаас эбэтэр тымныы көрүҥҥэ (тиһэх түгэҥҥэ — тапас курдук) остуолга биэрэллэр.
Сүрүн рецепттэн ураты атын оҕуруот аһын кытта араас вариациялар бааллар. Испанияҕа ханнык баҕарар супермаркетка, үксүгэр икки сииргэ икки варианнаах: репчатай луктаах эбэтэр луга суох атыыланар.
Хонук дьиэ. Хонук дьиэ (отель) диэн ыалдьыттары быстах кэмҥэ дьиэлиир тэрилтэ. Хонук дьиэҕэ киһи хонор, аһыыр, суунар. Хонук дьиэлэр араас типтээхтэр уонна өҥөлөөхтөр. Хонук дьиэ иһигэр ресторан, маҕаһыын, харбыыр бассейн, спортзал уо.д.а. өҥө баар буолуон сөп. Хонук дьиэ төлөбүрэ уонна өҥөтүн хаачыстыбата хайдах таһымнааҕыттан тутулуктаах. Маны быһаарарга анаан аан дойдутааҕы "сулус рейтинга" баар, ол эбэтэр хонук дьиэ таһыма хас сулустааҕыттан көстөр (бииртэн биэскэ диэри).
Хонуктааһын.
Хонук дьиэ нүөмэрдэрин (хосторун) көрүҥнэрэ:
Аһылык.
Хонук дьиэҕэ аһылык көрүҥнэрэ:
Мотель. Мотель () диэн көлөлөөх айанньыттарга анаммыт хонук дьиэ. Мотель уратыта диэн хоско паркинг сириттэн быһа киирэҕин. Мотель дьиэлэрэ үксүгэр 1-2 этээстээх буолаллар. Milestone Mo-Tel (кэлин Motel Inn) диэн маҥнайгы мотель 1925 сылга Калифорния Сан Луис Обиспо хототугар тутуллубута. Америкаҕа 1940-1950с сылларга түргэн сырыылаах суоллар ситимнэрэ кэҥээн уонна дьон тус массыыната элбээн мотель индустрията чэчирии сайдыбыта.
Хостел. Хостел () диэн чэпчэки төлөбүрдээх хонук дьиэ. Хостел уратыта диэн атын ыалдьыттары кытта биир хоско дьукаахтыы хоноҕун. Эбии өҥөлөртөн куукуна уонна сууйар массыына баар буолуохтарын сөп. Хостел ыалдьыттара үксэ айанньыт ыччаттар (бэкпэкердар).
Ыалдьыттатааһын. Ыалдьыттатааһын диэн дьиэлээх хаһаайын ыалдьыты үтүө санаалаах көрсөн хоннорор, аһатар, билсэр, кэпсэтэр сиэрдэрэ. Ыалдьыттатааһын бары омуктарга хайҕанар үтүө сигили буолар. Исус "айанньыты айхаллаан көрсөөччү миигин айхаллаан көрсөр" диэбитэ.
Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын күнэ. Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын күнэ (International Children’s Day of Broadcasting) — оҕоҕо аналлаах биэриилэри оҥорор дьон идэлээх күннэрэ, ону таһынан бу күн уопсастыба оҕо уонна ыччат быраабыгар болҕомто уруохтаах, тэрийээччилэр суруналыыстарга тэлбиидэнньэ уонна араадьыйа нөҥүө бу тиэмэҕэ биэрии оҥороллоругар сүбэлииллэр.
Кулун тутар бастакы баскыһыанньатыгар ЮНИСЕФ Оҕо пуондатын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. Бу күнү бэлэтиир туһунан быһаарыы 1994 сыллааххха муус устарга ылыллыбыта. Аан дойду элбэх дойдуларыгар бу күн телеханааллар уонна араадьыйа станциялара оҕолорго аналлаах биэриилэри оҥороллор.
Вьетнам инвестициятын уонна сайыннарыытын баана. Вьетнамы инвестициялааһыны уонна сайыннарыытын баана (), кылгатыллан BIDV () диэн ааттанар. Вьетнам бааннарыттан активтарын кээмэйдэринэн дойду саамай улахан баана ( 2021 сыл от ыйын аа5ыытынан 72 млрд АХШ долл) ХНТ сайдар бырагырааматын 100 бөдөҥ тэрилтэлэрин туһунан отчуотугар олоҕуран, БИДВ 4- с миэстэни ылла, Agribank, VNPT уонна EVN кэннилэриттэн.[2]
Дойду экономическай сайдыытын инники күөҥҥэ сылдьар, энергетическэй дериватизациялааһын курдук саҥа үп- харчы бородуукталарын модернизациялаан, "сыл дьиэтэ" Гранын ылла.
Историята.
BIDV 1957 сыл муус устар 26 кунугэр Вьетнам Тутуу Баана(Ngân hàng Kiến thiết Việt Nam) 1981 сыл сэтинньи 24 күнүгэр диэри диэри үлэлээбит, ол кэнниттэн бэйэтин аатын- суолун Вьетнамы Инвестициятын уонна тутуутун баана диэннэ уларыппыта (Ngân hàng Đầu tư và Xây dựng Việt Nam). Билиҥҥи аата сэтинньи 14 күнүгэр 1990 сыллаахха ылыммыта.
2007 сыл тохсунньутугар Вьетнамҥа правительство BIDV уонна үс атын баанка минритарнай өлүүнү атыылыаҕа диэн биллэрбитэ. Ол сыл кулун тутарга Правительство массыына суолларын бырайыактарыгар инвестициялыырга быһаарыммытыгар көрдөстүлэр. Балаҕан ыйыгар Вьенам Эрлайнс, Петро Вьетнам уонна Вьетнам почтатын кытта Вьетнам бастакы күтүр финансовай хампаанньа онорорун туһунан биллэрбитэ. 
2019 сыл сэтинньитигэр Кэриэйэ Hana баанын кытта стратегическай бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһиигэ илии баттаабыта уонна омук дойдуларын бааннарын 15 %- на бас билэр стратегическай акционерын кэпсээбитэ. Бу Вьетнамна бөдөҥ холбоһуктар уонна атыылаһыы биир ордук улахан сөбүлэһии этэ.
AARP. AARP ("Америка пенсионердарын ассоциациата" "American Association of Retired Persons") — АХШ биир бастыҥ кырдьаҕастары уонна араас кыаммат араҥаларга көмө буолар фондата, Америкаҕа уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан. 
2022 сыл түмүгүнэн дойду үрдүнэн 38 мөллүйүөн киһи хабыллар эбит AARP систематыгар.
AARP фонданы Goldman Sachs баана үбүлүүр, 76% капиталын босхо иэс буолбакка бэлэхтиир, ол эбэтэр 116 миллиард доллар. 
AARP кыттыылаахтара 897 сетевой маҕаһыыннарга 90% скидкалаахтар, босхо харысхабыл ылаллар (үксүн медицина), босхо 2 көтөллөр көтөр аалынан дойду араас муннугар сылга.
AARP кыттыылаахтара сыллааҕы төлөбүрдэрэ 12$.
Silicon Valley Bank. Silicon Valley Bank — АХШ биир бөдөҥ баана этэ, 2021 капитализациата түргэнник үрдүүрүнэн. Сүрүннээн IT (информация технологията) стартаптары үбүлүүр этэ. 
Кулун тутар 11 күнүгэр 2023 сыллаахха Калифорния суудун уурааҕынан банкрот буолбута, 2008 сыл кэнниттэн биир бөдөҥ баан сууллуута.
Кэнэҕэскилээхтэр. Кэнэҕэскилээхтэр () диэн кыыллар ордук улахан кылаастара. Eutheria кладаҕа киирэр. Metatheria кладаҕа аҕас-балыс бөлөх сыһыаннаах. Кыыллар көрүҥнэрин 94% кэнэҕэскилээхтэр буолаллар (Киһи эмиэ). Кэнэҕэскилээхтэр добоччо сайдыбыт оҕолоноллор. Үөскэх төрүөр диэри ийэтин иһигэр кэнэҕэски (плацента) нөҥүө иҥэмтэлээх сэктэри уонна антиэттиктэри ылан аһыыр.
Eutheria. Eutheria (дьиҥ кыыллар) диэн Theria кыыллар биир кладата. Бу кладаҕа кэнэҕэскилээхтэр уонна кинилэргэ чугас кылаастар киирэллэр. Eutheriaттан атын Metatheria клада баар.
Afrotheria. Afrotheria (Африка кыыллара) диэн Африкаттан төрүттээх кыыл кладата. Afrotheria клада аймахтара Африка уонна Арабия туспа континент эрдэхтэринэ үөскээбиттэрэ, ол эбэтэр миоцен иннинэ.
Классификацията.
Afrotheria аймахтара:
Тумсуктаахтар. Тумсуктаахтар () диэн Afrotheria кыыл аймаҕа. Сүрүн ураты чинчигэ тумсук буолар. Бүгүн соҕотох тыыннаах хаалбыт тумсуктаахтар сэлиилэр кэргэннэрэ (Elephantidae). Palaeoloxodon namadicus диэн өлбүт тумсуктаах көрүҥэ, 5.2 метр үрдүктээх 22 тонна ыйааһыыннаах, кур сиргэ бары кэмнэргэ үөскүү сылдьыбыт ордук улахан кыыл буолар. Африка саванна сэлиитэ муҥутуур улахана 4 метр уонна 10.4 тонна.
Классификацията.
Тумсуктаахтар аймахтарын 2019 сыллааҕы классификацията.