mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Егорова Татьяна Константиновна. Егорова Татьяна Константиновна (1929 сыл, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2019 с.), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, тыыл уонна улэ ветерана. 
Олоҕун олуктара.
1929 с. – тохсунньу ый 5 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сылга, 6-с кылаас үөрэнээччитэ кыыска улахан дьону ликбез оскуолатыгар үөрэтэри итэҕэйбиттэрэ. Оскуола бүтэрэн баран, 1949 сылтан үөрэммит оскуолатыгар алын кылаас оҕолорун үөрэппитэ.
1955 с. – Саха государственнай университетын физико-математическай салаатын бүтэрбитэ. Ол сыл Кутана оскуолатыгар математика учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Уруок таһынан эдэр учуутал нэһилиэк сэбиэтин дьокутаата , дьахталлар сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ, совхоз агитатора этэ. Кэргэнэ Семенов А.Т. – Кутана орто оскуолатын директора буолбута.
1961-1964 сс.- кэргэнинээн Шея, Тойбохой оскуолаларыгар математика учууталынан һлэллир.
1965 с.- А.П.Павлов аатынан Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар математика учууталынан ананар. Бу оскуолаҕа бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан Дьокуускай куоракка көһүөр дылы айымньылаахтык үлэлээбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, кыраайы үөрэтиинэн дьарыктанара. Кэккэ сылларга оскуола музейын салайбыта, кыраайы үөрэтэргэ чинчийии үлэлэрин сэргэхтик тэрийэн ыытара. Кылаас таһынааҕы үлэнэн иитиигэ улахан болҕомтотун ууран үлэлээбитэ.
1974 с. – оройуоҥҥа бастакынан сайыҥҥы сынньалаҥ кэмигэр оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэни салайан үлэлэппитэ. Үөрэнээччилэр учууталларын кытта кыра астаах культуралары – редисканы, моркуобу, сүбүөкүлэни, укробу үүннэриинэн дьарыктаммыттара. Бу үлэҕэ ситиһиилэрин иһин «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» бэлиэнэн наҕараадаламмыта.
Кини туһунан.
“Педагогическая энциклопедия”. Т3/ М-во образования Респ. Саха (Якутия).[редкол.:Габышева Ф.В. и др;сост.Иванова В.С.].- Якутск: Офсет, 2005 -119с. 
Во имя жизни.Сунтарский район в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг./МР «Сунтарский улус (р-н)» РС(Я), Поисковая экспедиция «Наследники Победы»; [авт. сост.: А. В. Антонова, И. Н. Сивцева, С. Н. Лидочен, Е. Б. Мурзабаев и др; отв. ред . А. В. Антонова, В.С. Сивцев]-Якутск: Компания Дани-Алмас, 2015 – 251 с.
Первая улусная школа Якутии документы, фотографии, воспоминания о ССОШ №1 имени А.П.Павлова (1862-2012)/ МБОУ «Сунтарская СОШ №1 имени А.П.Павлова»; [сост. А.С.Матвеев и др; гл.ред.З.И.Игнатьева]. – Якутск: Компания «Дани Алмас», 2012. – 137-138 с.
Новикова Галина Васильевна. Новикова Галина Васильевна (1959, Агдаары с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, СӨ Учууталларын учуутала. 
Олоҕун олуктара.
Сунтаар оройуонун Агдары нэһилиэгэр 1959 с. алтынньы ый 17 к. төрөөбүтэ. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүү педагогическай училищетын, Магаданнааҕы педагогическай институту (1982 с.) бүтэрбитэ, алын кылаас учуутала.
1982 сылтан А.П.Павлов аатынан Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатын, онтон В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх оскуолатын үрдүк категориялаах учуутала. Улууска уонна республикаҕа, федеральнай таһымҥа опыта киэҥник тарҕаммыт экспериментатор – учуутал. Учуутал үөрэнээччилэрэ бары ситиһиилээх дьон буола улааталлар, кинилэр ортолоругар элбэх кыһыл уонна үрүҥ көмүс медалистар, аррас НПК-лар, ааҕыылар кыайыылаахтара, олохторугар миэстэлэрин булбут дьон тахсаллар. 
«Школьный дневник начальной школы Сунтарского района» үөрэнээччи дневнигын ааптардарыттан биирдэстэрэ.”Саха оҕото”, “Тобул” иитэр үлэ бырайыактарын ааптара. Улуус аттестационнай комиссиятын чилиэнэ, общественнай методист, улуус алын кылаастарын методическай холбоһугун салайааччыта. 2010 сылтан «Первое сентября» педагогическай кулууб чилиэнэ. “Кенгуру” аан дойдутааҕы математическай олимпиада тэрийээччитэ. 
Сүрүн үлэтин таһынан Новикова Г.В. – “Көлүкэчээн” ырыа ансамбль тутаах ырыаһыта, общественнай үлэ лидера, Сунтаар нэһилиэгин дьавхталларын сэбиэтигэр үлэлиир, 2012 сылтан «Биир ньыгыл Россия» " партии Сунтаар оройуонунааҕы политсоветын чилиэнэ." 
Кини туһунан.
"“Педагогическая энциклопедия”. /М-во образования Респ. Саха (Якутия). Том 6. / редакционная коллегия : И.П.Любимова, М.Ю.Присяжный, В.И.Тихонов [и др]; составитель и ответственный за выпуск В.С.Иванова (Зверева). – Якутск: Смик-Мастер.Полиграфия, 2022.- 234."
Афанасьев Алексей Никифорович. Афанасьев Алексей Никифорович, ахсынньы 29 күнүгэр, 1945 сыллаахха, Сунтаар улууһун, Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
Олоҕун олуктара.
Оҕо сааһа сэрии кэннинээҕы ыарахан кэмҥэ ааспыта. Бордон, Сунтаар, Бүлүү куорат тулаайах оҕолору иитэр дьиэлэригэр, кэлин Дьаархан, Сиэйэ интернаттарыгар олорон оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ.
1967-1971 сс. Түбэй-Дьаархан оскуолатын физкультура учууталынан педагогическай үлэтин саҕалаабыта. 
1969 с. ырыа учууталынан үлэлээбитэ.
1977 сыллаахха Абаканнааҕы педагогическай институту үөрэнэн бүтэрэн биология уонна химия учууталын идэтин ылбыта.
1977-1984 сс. Сиэйэ оскуолатын химия учууталынан үлэлээбитэ. 
Тыа учуутала буоларын быһыытынан сүрүн уруогун биэрэрин таһынан эбии физика, география, ырыа, уруһуй, черчение, история, үлэ уонна физкультура уруоктарын биэрэрэ. Интернат уонна күнүскү эбии дьарык иитээччитинэн, спортивнай уонна предметинэн куруһуоктар салайааччытынан үлэлээбитэ. 
Алексей Никифорович нэһилиэккэ, улууска уонна республикаҕа спорт сайдарыгар улахан өҥөлөөх. Ол курдук боксаҕа общественнай тренер быһыытынан хас да республика чемпионнарын уонна призердарын бэлэмнээбитэ. Ону таһынан хамаанданан оонньуу көрүҥнэригэр, туризмҥа, «Зарница» байыаннай-патриотическай оонньууга улууска элбэхтик бастаан тураллар. Кини үөрэппит оҕолорун ортолоругар физкультура учууталлара, спорт араас көрүҥнэригэр тренердэр, маастардарга кандидаттар, Саха сирин уонна Россия үөрэҕириитин туйгуннара бааллар.
Алексей Никифорович баяҥҥа эдэр эрдэҕиттэн оонньуур, ылыыр, ону таһынан ырыа айар мелодист. Билиҥҥи туругунан отучча ырыа айан норуот биһирэбилигэр таһаарда.
Киинэ устарынан дьарыгырар буолан 2013 с. Саха сирин культуураҕа уонна духуобунаска министерствотын дипломунан наҕараадаламмыта уонна XII «Кинолетопись Якутии» өрөспүүбүлүкэтээҕи конкурс лаурета буолбута.
Таһаарыылаах общественнай үлэтин иһин хас да грамотанан уонна дипломнарынан наҕараадаламмыта. Саха сиригэр спорт сайдыытын 70 сылыгар Саха сирин үөрэҕириитин министерствотын физкультура уонна спорт Комитетын грамотатынан наҕараадаламмыта. Саха сирин профсоюзтарын 75 сылыгар республика профсоюзтарын Комитетын грамотатынан наҕараадаламмыта.
1998 сыллаахха Саха сирин үөрэҕириитин туйгуна аат иҥэриллибитэ. 
2003 сыллаахха РФ үөрэҕириитин министерствотын грамотатын ылбыта. 
Ону таһынан «50 лет Победы», «Дети войны» мэтээллэр хаһаайыннара. Түбэй-Дьаархан нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо. 
Өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин иһин РФ иитиигэ уонна үөрэҕириигэ Бочуоттаах үлэһитэ уонна Саха сирин үөрэҕириитин систематын Бочуоттаах бэтэрээнэ диэн ааттар иҥэриллибиттэрэ.
Афанасьева Валентина Петровна. Афанасьева Валентина Петровна, РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара.
1955 с. бэс ыйын 17 күнүгэр Сунтаар оройуонугар, Элгээйи нэһилиэгэр, төрөөбүтэ.
1979 с. Саха государственнай университетын бүтэрэн, Бүлүү оройуонун I Күүлэт орто оскуолатыгар география учууталынан үлэтин саҕалаабыта.
1980-1992 сс. Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатыгар үлэлээбитэ. 
1992 сылтан Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ география учууталынан үлэлиир.
Валентина Петровна 5 кылаас оҕолоругар аналлаах «Сунтаар - мин дойдум» үөрэтэр-методическай комплект ааптардарыттан биирдэстэрэ. 2008 с. Л. И. Гаврильевалыын оҥорбут  электроннай учебниктара «Учебно- методическое обеспечение - электронные ресурсы в современной школе» бүтүн Россиятааҕы күрэххэ «За лучшую учебно-методическую разработку» диэн номинациянан бэлиэтэммитэ
Афанасьева Зинаида Михайловна. Афанасьева Зинаида Михайловна (1946 c. тохсунньу 15 күнэ, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР –). 
Олоҕун олуктара.
1946 c. тохсунньу 15 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
1971 с.- Саха государственнай университетын бүтэрэн, Сунтаар оройуонун Хоро начальнай оскуолатын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбитэ.
1972-1973 сс.- Түбэй аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэх чааһыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 
1975 с. - Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатын интернатын иитээччитэ. 
1980-1981 - бу үөрэх сылыгар оскуола библиотекарынан үлэлиир.
1983-1992 сс. - Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учуутала.
1992 сылтан – Сунтаардааҕы политехническай лицей саха тылын уонна литературатын учуутала.
Васильева Юлия Николаевна. Васильева Юлия Николаевна, (1941 с. сэтинньи 9 күнэ Тойбохой нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, үлэ бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
1941 с. сэтинньи 9 күнүгэр Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1960 с. Сунтаар орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1969 с. Магаданнааҕы государственнай пединститутугар үөрэнэн "математика учуутала" идэтин ылбыта.
Педагогическай үлэтин Юлия Николаевна Арыылаах орто оскуолатыгар саҕалаабыта, онтон Хатаска 6 сыл, Тойбохой орто оскуолаларыгар 4 сыл үлэлээбитэ. 1981-2010 сс. - Сунтаар орто оскуолатыгар математика учуутала.
Григорьева Екатерина Степановна. Григорьева Екатерина Степановна (1939 с., муус устар 28 күнэ, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, үлэ бэтэрээнэ. 
Олоҕун олуктара.
1939 с. муус устар 28 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1969 с. Хо Ши Мин аатынан Иркутскайдааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрэн Нам оройуонун I Хомустаах орто оскуолатын француз тылын учууталынан ананар. Икки сылынан төрөөбүт оройуонугар көһөн кэлэн, Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар, онтон Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатыгар 35 сыл үлэлээбитэ.
1986-1989 сс. Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуола директоры иитэр-үөрэтэр чааһыгар солбуйааччытынан үлэлээбитэ.
Екатерина Степановна Григорьева тыа сирин общественнай олоҕор актыыбынай кыттыыны ылара, Сунтаардааҕы нэһилиэк Сэбиэтин XVIII-XIX ыҥырыылаах мунньаҕын депутатынан, тыа хаһаайыстыбатын бастайааннай комиссиятын үлэтин салайсыбыта. Үөрэнээччилэр V үлэ чиэппэрдэригэр үлэ уонна сынньалаҥ лааҕырдарыгар иитээччинэн үлэлээбитэ.
Егорова Любовь Софроновна. Егорова Любовь Софроновна, (1942 с., сэтинньи 19 күнэ, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала. 
Олоҕун олуктара.
1942 с. сэтинньи 19 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Саха государственнай университетын бүтэрбитин кэннэ 1968 сылтан Бүлүүчээн орто оскуолатыгар  40 тахса сыл таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Иванов Петр Николаевич. Иванов Петр Николаевич (1942 с., муус устар 23 күнэ, Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1999 с. от ыйын 20 күнэ), дуобакка ССРС спордун маастара, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 
Олоҕун олуктара.
1942 с. муус устар 23 күнүгэр Сунтаар оройуонун II Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
1959 с. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ киирэр
1968-1972 сс. Магаданнааҕы пединституту кэтэхтэн үөрэнэн начальнай кылаас учууталын идэтин ылбыта. 
Күндэйэ оскуолатыгар, Сунтаар начальнай оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ. 
1984 с. пионердар дьиэлэрин дуобакка тренеринэн анаммыта уонна олоҕун тиһэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ.
Кини туһунан.
Петр Николаевич Иванов, Үтүө аатын умнуллубатын! / Доброе имя не забудется /[cост. Иванов И.Н.] - Якутск : изд-во “Бичик” . - 2003
Максимова Татьяна Ивановна. Максимова Татьяна Ивановна (1935 с., Кириэстээх нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), үлэ, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
1935 с. Кириэстээххэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕа сэрии кэнниттэн интернакка олорон үөрэммитэ. Манна 7-с кылааһы бүтэрэн баран Тойбохой оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Тойбохой оскуолатын 1956 с. бүтэрбитэ. Комсомольскай путевка тутан фермаҕа 2 сыл тахсан үлэлээбитэ. Онтон 2 сыл Бүлүү училищетыгар үөрэнэн начальнай кылаас учууталын идэтин ылбыта. 
1960-1964 сс. - училищены бүтэрэн баран Өлөөн оройуонугар Харыйалаах бөһүөлэгэр 4 сыл үлэлээбитэ.
1964-1991 сс. Сунтаар оройуонун Кириэстээх оскуолатыгар пенсияҕа тахсыар диэри начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ. Татьяна Ивановна үөрэппит оҕолоруттан 28 учуутал идэтин талбыттара.
Попов Петр Васильевич. Попов Петр Васильевич, (1943 с атырдьах ыйын 26 күнэ Агдары нэһилиэгэ Сунтаар улууһа, Саха АССР), учуутал. 
Олоҕун олуктара.
1943 с. атырдьах ыйын 26 күнүгэр Сунтаар улууһугар Агдары нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
1962 с. Магаданнааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрэн «физика уонна математика учуутала” идэтин ылбыта. 
1962 с. үлэтин Хадан аҕыс кылаастаах оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан саҕалаабыта. 
1994-2000 сс. Хадан оскуолатыгар директорынан үлэлээбитэ
Сильныця (өрүс). Сильныця () диэн Украина (Винница уобалаһын) үрэҕэ. Уһуна 67 км, тардыытын иэнэ 835 км². Соҕуруу Буг салаата.
Duoraan Records. Duoraan Records () — ырыа устар, тупсарар, ону таһынан киинэ оҥорор медия тэрилтэ. 
Петров Семён Семёнович Балаҕан ыйын 2 күнүгэр 1998 сыллаахха Маайаҕас сиригэр төрүттээбитэ.
Дуораан Рекордс баарын тухары 8 киинэни устубута уонна 53 ырыаһыттары кытта үлэлэспитэ, 3 CD альбому толору прокатка кыттыбыта:
1. Табык. The Best (1995)
2. Cholbon. Көмүс ардах (2000)
3. Cholbon. Быстыспат ситим (2001)
2011 сылтан ыла Sony Music ырыа тойук империатыгар киирэр, туох баар юридическай бырааптара эмиэ.
Арктика Records. Арктика Records — Саха Сирэ биир бөдөҥ медия тэрилтэтэ этэ, 1999–2014 сыллардаахха үлэлээбитэ. Сүрүннээн элбэх саха ырыаһыттарын таһаарара, раскруткалыыра. 2015 сылтан ыла Sony Music Publishing тэрилтэҕэ холбонор, туох баар юридическай бырааптара эмиэ.
Sony Music Publishing. Sony Music Publishing — Аан Дойдуга саамай бөдөҥ ырыаһыттары таһаарар уонна ырыа таһаарар медия бөлөх, Sony конгломератка холбонор уонна конгломератка киирэр Sony Music тэрилтэни кытта бииргэ үлэлииллэр, Sony медия империятын продвигайдыырга.
Gaikai. Gaikai — Нидерланд уонна АХШ тэрилтэтэ, былыт нөҥүө оонньуу оонньотор уонна онно сыһыаннаах IT быһаарыылары айар уонна оҥорор. 2016 сылтан ыла Sony конгломератка холбонор.
National Amusements. National Amusements — АХШ тэрилтэтэ, 63000 кинотеатр бас билээччи АХШ, Бразилия, Канаада, Мексика, Дьоппуон, Соҕуруу Корея, Колумбия, Перу, Аргентина, Кытай сирдэригэр. Аҥардас Нью Йорк уонна Мэриленд штаттарыгар 1000 кинотеатр бас билэр.
Kalahari Resorts. Kalahari Resorts (сахалыы "Калаһари Резорт") — АХШ саҥа түргэнник сайдан эрэр Африка тематическай пааркалара.
Freedom Finance. Freedom Finance (сахалыы "Фридом Файнэнс") — Казахстаан уонна АХШ инвестиционнай тэрилтэтэ. Сүрүннээн инвестиционнай географията АХШ, Арассыыйа, Казахстаан, Украина, Кыргызстан буолар.
Ван Кортландт Парк. Ван Кортландт Парк () — Саҥа Йорк үһүс улахан паарката буолар, "Кортланнар" диэн биллэр ыаллар ааттарынан ааттаммыт.
Пааркаҕа 1976–1999 сыллардаахха саха сэргэтэ тура сылдьыбыт. Эмэҕирэн охтубун ким да саҥаттан туруорсан туппатахтар. Калифорнияҕа баар бастакы сахалар сэргэлэрин кэнниттэн Америкаҕа иккис сэргэ дьигинэн Кортландт пааркатыгар баара (билигин Орегоҥҥа, Аляскаҕа дииллэрэ сыыһа өйдөбүл, историяны билбэт өттө).
Ван Кортландт Парк элбэх тыалааҕынан биллэр, ол иһин тыатыгар элбэх криминал тахсар.
Уопсайынан сыл аайы 50 дьахтары күүһүлүүллэр бу пааркаҕа, камера да туох да суох сирэ.
Эбиитин Саҥа Йорк куорат Бронкс диэн кварталыгар хапсар, ол иһин криминала үрдүк.
Түүнүн сылдьар сэрэхтээх.
Проспект Парк (Бруклин). Проспект Парк (), Саҥа Йорк куоратка, Бруклин макрокварталга баар биир улахан паарка буолар.
Куорат атын пааркаларыттан уратыта диэн криминала саамай кыра.
Пааркаттан чугастыы — дьон өлүгэ киһи уҥуоҕа Гринвуд Сэмэтэри баар.
Гринвуд Сээмэтри. Гринвуд Сээмэтри эбэтэр Гринвуд көмүргэнэ () — 478 акр (193 га) сиргэ тайаан сытар Бруклин арҕаа өттүгэр баар (Саҥа Йорк) биир улахан үлэлии турар көмүргэн. Көмүргэн Саут-Слоуп/Гринвуд-Хайтс, Парк-Слоуп, Виндзор-Террас, Боро-парк, Кенсингтон уонн Сансет-парк ыккардыларыгар баар, Проспект-пааркаттан соҕуруулуу-арҕаа аҕыйах квартал. 
1838 сыллаахха олохтоммут; 2006 сылтан дойду мэҥэ бэлиэ сирэ (национальнай памятник) статустаах.
Көмүргэҥҥэ аатырбыт бэлиитиктэр, култуура дьайыксыттара, байыаннайдар масон ложаларын чилиэннэрэ уо.д.а. көмүллэ сыталлар. Көмүү ахсаана кэриҥэ.
Соб. Соб () диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 125 км, тардыытын иэнэ 2840 км². Соҕуруу Буг өрүскэ түһэр.
Тульчынка. Тульчынка () диэн Украина (Винница уобалаһын) үрэҕэ. Уһуна 18 км, тардыытын иэнэ 52 км². Сильныця салаата.
Макконахи Мэттью. Мэттью Дэвид Макконахи (; төр. Сэтинньи 4 күнэ 1969, Ювалд, Техас, АХШ) — Америка артыыһа уонна продюсер. Бастаан кэмиэдьийэ артыыһын быһыытынан биллэн баран, кэлин XXI үйэ иккис уон сылыгар Макконахи бөдөҥ драматическай оруоллары толорор буолбута, киинэ наҕараадаларынан бу киинэлэрин иһин наҕараадаламмыта: «Линкольн для адвоката», «Мад», «Киллер Джо», «Далласский клуб покупателей», «Супер Майк», «Интерстеллар» уонна «Джентльменнар».
Кашлык. Кашлык (Сибир, Сибиир, Сибер, Ибер, Искер, сахалыы Кыстык, кыстыыр сир) — куорат, Сибиир ханствотын киин куората. Иртыш өрүс уҥа кытылыгар Сибииркэ диэн кыракый үрэх түһэр сиригэр баара, билиҥҥи Тобольскай куораттан 17 км үөһэ. Билигин "Кучумово городище» диэн археология мэҥэтэ .
Куорат монгол ааҥныан инниттэн баар этэ. Куорат сиригэр, Сибиир бүтүүнүгэр курдук, чаҥ үйэтиттэн (биһиги эрабыт иннинээҕи I тыһыынча сыл) араас кэмҥэ араас омук, норуот олорбуттара. симэлийэн, боруонса үйэттэн саҕалаан хаста да тутуллубут. Урут бу сир «Кашлык» диэн, ону сэргэ «Сибиир» диэн ааттанара — былыр манна олоро сылдьыбыт сабирдар диэн омуктар ааттарынан.
XIII үйэ саҕаланыытыгар хайыы-үйэ бөдөҥ суолталаах сэлиэнньэ буолбута.. Источниктар иһитиннэрэллэринэн, 1224 с. атын сирдэр ахсааннарыгар Чингисхан Джучи улууска «Ибиир-Сибиири» эмиэ биэрбитэ..
Искер XV үйэ бүтүүтүгэр - XVI үйэ саҕаланыытыгар Сибиир ханствотын киин куората буолбута.
Куораты каартаҕа аан бастаан 1367 сыллаахха ини-бии Франциск уонна Доминика Пицигани Sebir диэн ааттаан киллэрбиттэрэ. 8 сыл буолан баран эмиэ ол аатынан Каталон атлаһыгар киирбитэ.
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ. Арассыыйа Федерацията 83 субъектан турар, онтон 21-э өрөспүүбүлүкэ буолаллар:
Конституцияҕа.
Арассыыйаҕа киирэр өрөспүүбүлүкэлэр атын субъектарыттан уратылара бастатан туран омук судаарыстыбалыы тэрээһинэ буолалларыгар сытар (атыттар — сиринэн судаарыстыбалыы тэрээһиннэр).
Конституция 5-с ыстатыйатыгар өрөспүүбүлүкэлэр судаарыстыба бырааптаахтар. На практике это не означает, что они являются носителями государственного суверенитета. Однако, в отличие от прочих субъектов федерации, принимают собственные конституции и имеют право устанавливать свои государственные языки. Другие субъекты такого права не имеют (см. ст. 68 Конституции Российской Федерации).
Устуоруйата.
Аныгы өрөспүүбүлүкэлэр үгүстэрэ сэбиэскэй кэмҥэ автономиялаах өрөспүүлүкэлэр этилэр, сорохторо автономиялаах уобаластар этилэр. АССР в республики происходило одновременно с "парадом суверенитетов" союзных республик.
Эргэ Ыйаах. Эргэ Ыйаах диэн христиан Биибилийэтин бастакы сороҕо. Былыргы дьэбэриэйдэр Танах диэн ытык суруйууларыгар олоҕурар. Христиан биибилийэтин иккис сороҕо Саҥа Ыйаах дэнэр. Эргэ Ыйаах битиктэрин элбэх үйэлэр тухары араас айымньыһыттар суруйбуттара.
Христианнар Эргэ Ыйааҕы төрүкү түөрт үллэскэ араараллар: 
Эргэ Ыйаах сиэригэр (канонугар) киирэр битиктэр ахсааннара, кэккэлэрэ, ааттара Христиан итэҕэлин араас салааларыгар уратылаахтар. Көнөһүт уонна Илин Көнөһүт Таҥара дьиэлэрин сиэрдэрэ 49 битиктээхтэр, Католик Таҥара дьиэтин сиэрэ 46 битиктээх, Өрөһүт Таҥара дьиэлэрин үгүс сиэрдэрэ 39 битиктээхтэр.
Тиһилигэ.
Эргэ Ыйаах битиктэрин ис хоһооннорунан маннык үллэрэллэр:
Анимация. Анимация (латинскайтан "animātiō" «дьиҥнээн көрдөрүү» ← "anima" «кут») эбэтэр мультипликация (латинскайтан "multiplicātiō" «улаатыы, эбии, элбээһин» ← "multī" «элбэх») техническай приём хамсыы сылдьар хаартыскалар иллюзиятын кынарга (объект хамсыырын эбэтэр уларыйарын) уларыйа сылдьар кадрдарынан улахан частоталаах (уруһуйдаммыт буоллаҕына 12, уонна 30 дылы компьютерынан.
Остуоруйата.
Мультипликацияҕа бастакы хардыылары Люмьер бырааттыларынан (Auguste уонна Louis Lumière) кинематограф айыахтарыгар дылы. Хамсааһыны уруйдааһын көрдөрө сатааһын өссө первобытнай эпохаҕа саҕаламмыттара, античнай кэмҥэ салҕаммыттара уонна мультипликация XIX бастакы аҥарыгар үөскээбитэ. Жозеф Плато, Симон фон Штампфер уонна да атын учёнайдар хамсааһыны көрдөрөөрү эргийэр диск ду уруһуйдардаах лента туттубуттара. Ити технология сайдарыгар хаартыска туттулубута уонна киноаппарат үөскэппитэ. Уонна кинематограф кынарга Люмьер бырааттыларыгар основа кэлбитэ.
Терминологията.
«Анимация» диэн термин өссө быһа туттуллар буоллар, нуучча тылыгар, СССР да Россия бириэмэтигэр, «мультипликация» диэни өр туттар этилэр. Биллэр мультипликатор Фёдор Хитрук толкуйунан СССР кэмигэр «мультипликация» уонна «мультипликатор» диэн классическай уруһуйдаммыт мультипликация кэлиэр дылы - персонажтары илиискэ ууран кадр уруйдааһын, билигин аппликация диэн ааттанар.
Үөскээһин битигэ. Үөскээһин битигэ (; ) диэн Танах уонна христиан Эргэ Ыйааҕын бастакы битигэ. Аан-дойду айааһынын, дьон-аймах эрдэтээҥҥи кэмин, Ыһыраайыл уонна дьэбэриэй дьоно өбүгэлэрин туһунан кэпсиир. Битик 50 бастаах уонна 1533 хоһоонноох. 
Үөскээһин битигэ икки сороххо арахсар - бастааҥҥы история (1-11 бастар) уонна өбүгэ историята (12-50 бастар). Бастааҥҥы история Таҥара кимэ уонна дьон кинилиин сыһыана быһаарыллар. Таҥара үтүөнү гынан дьону айар. Онуоха дьон аньыыны оҥорбуттарын иһин Таҥара дьону эһэргэ сананар. Кырдьыксыт Нойу уонна кини дьиэ кэргэнин эрэ тыыппат. Онон Ной дьон-аймах ууһун салгыыр. Өбүгэ историята Таҥаранан талыллыбыт дьэбэриэй дьонун эрдэтээҥҥи кэмнэрин туһунан кэпсиир. Ной сыдьаана Абыраам төрөөбүт орунуттан (Ур хото) Таҥаранан бэриллибит Ханаан сиригэр тиийэн олохсуйар. Абыраам уола Ысхаак, сиэнэ Дьаакып. Дьаакып кэлин "Ыһыраайыл" диэн ааттанар. Кини биир уола Дьуоһуп дьэбэриэйдэри Египекка ыҥырар. Таҥара кинилэргэ улуу кэскили мэктиэлиир.
Көрбөттөр күннэрэ. Көрбөттөр күннэрэ — ХНТ сылын ахсын бэлиэтиир күннэриттэн биирдэстэрэ. 
1784 сыллаахха Парижка Валентин Гаюи бэйэтин харчытынан көрбөт оҕолорго оскуола арыйбыт уонна көрбөт дьон ааҕар бастакы кинигэлэрин айбыт эбит, ону истэн Арассыыйа ыраахтааҕыта Александр I 1803 с. Гаюины Петербурга ыҥырбыт. Арассыыйаҕа кэлэн бастаан көрбөт оҕолорго оскуола, онтон көрбөт оробуочайдар институттарын арыйбыт, 72 сааһыгар диэри Петербурга олорбут. 
ВОЗ бу киһи төрөөбүт күнүгэр көрбөттөр күннэрин бэлиэтииргэ уураахтаабыт. 
Арассыыйаҕа 280 тыһыынча бастакы уонна иккис группалаах көрбөт инбэлииттэр бааллар.
Саха информациялыыр ааҕыныстыбата. Саха информациялыыр ааҕыныстыбата эбэтэр кылгатан СИА (, ЯСИА) — сүнньүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр үлэлиир сонуннары тарҕатар ситим таһаарыы. 
Роскомнадзорга бэлиэтэммит нүөмэрэ ЭЛ № ФС 77 — 76613. Учредителлэрэ: «Сахамедиа өрөспүүбүлүкэтээҕи информациялыыр-издательскай холдинг» АО, СӨ Инновацияҕа, сыыппара сайдыытыгар уонна инфтехнологияларга министиэристибэтэ.
Устуоруйата.
1991 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан бастаан бэчээттэнэр вестник быһыытынан баар буолбута, кэлин электрон СМИ-гэ кубулуйбута. Билигин "Сахамедиа" холдинг састаабыгар киирэр.
Саҥа Ыйаах. Саҥа Ыйаах диэн христиан Биибилийэтин иккис сороҕо. Исус Христос үөрэтиилэрин уонна тус сирэйин ырытар, Христиан итэҕэлин бастакы үйэлэрин түбэлтэлэрин туһунан кэпсиир. Христианнар көрүүлэринэн, Саҥа Ыйаах Таҥара дьоҥҥо Арынааһына буолар.
Саҥа Ыйаах 27 битиктээх:
Танах. Танах () диэн дьэбэриэй Ытык суруйууларын хомуурунньуга. Акроним: Тора, Невиим уонна Ктувим диэн тыллар бастакы сүһүөхтэриттэн таҥыллыбыт тыл. Микра () уонна Дьэбэриэй Биибилийэтэ диэн ааттарынан эмиэ биллэр.
Танах салаалара:
Танах ис хоһоонунан христиан Биибилийэтин Эргэ Ыйааҕын кытта дьүөрэлэһэр. Уратыта диэн Эргэ Ыйаах тиһилигэр Танахха суох "иккис канон" битиктэрэ киирэллэр.
Тора. Тора (; үөрэтии, төрүн) диэн Танах бастакы Биэс Битиктэрин холбоон аата. Атын аата "Моисей Биэс Битигэ". Тораны иврит тылынан түрдьэҕэ суруйаллар уонна синагогаҕа хаарыйаллар. Тора ааҕыытын мустан истээһин дьэбэриэйдэр итэҕэл эйгэлэригэр сүдү суолталаах.
Наумов Виктор Валентинович. Наумов Виктор Валентинович диэн саха тылын көмпүүтэр эйгэтигэр киллэриигэ дьоһуннаах кылааты оҥорбут киһи, физик учуонай.
Герасимов Николай Егорович. Герасимов Николай Егорович диэн Хаҥалас улууһун, Дьэр нэһилиэгин, баһылыга.
Олоҕун олуктара.
Төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнэ. Үөрэммитэ. Үлэтэ. Хаһан?