mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Буби, Мухлиса. Мухлиса Буби (псевдоним, дьиҥнээх аата - Мухлиса Габдельгаллямовна Нигматуллина, тат. Мөхлисэ Буби (Мөхлисэ Нигъмэтуллина); Иж-Бобья, Сарапульскай уезд, Вятскай губерния 1869 с. - ахсынньы 23 күнүгэр 1937 с., Уфа) - татар общественнай уонна мусульманнар итэҕэллэрин диэйэтэлэ, норуоту сырдатааччы. Арассыыйаҕа бастакы дьахтар-кади.
Арассыыйа импиэрийэтигэр Вятскай губерния Сарапульскай уеһын(билигин, Татарстан Агрызскай оройуона) Иж-Буби дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Төрүт-уус улемнар(ислам үөрэҕин билээччи) дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ; аҕата дэриэбинэтигэр медресены арыйбыта. Ону Мухлиса убайдара, Губайдулла уонна Габдулла саҥа ньыманан үлэлиир оскуолаҕа кубулуппуттара. 
Мухлиса дэриэбинэ медресетыгар үөрэммитэ. 1895 сылтан онно учууталлаабыта. 1901 с. Мухлиса убайдарын уонна кинилэр кэргэттэрэ Насиманы уонна Хуснифатиманы кытта Иж-Бобьеҕа 6 сыллаах учуутал дьахталлары татаардыы тылынан үөрэтэн таһаарар оскуоланы арыйбыта. 1905 с.мусульман дьахталларга анаан "Иж-Бобья" диэн медресены арыйбыта. Медресеҕа ислам төрүтүн, Илин норуоттар тылларын уонна литэрэтиирэлэрин үөрэтэрэ, ону таһынан медресеҕа, педагогика, математика, география, история, физика, этика, логика, нуучча тыла эмиэ үөрэтиллэллэрэ.
1911 с. жандармнар, учуутал эр дьону туппуттара. Учуутал дьахталлары 1912 с.тохсунньу 18 күнүгэр тутаттаабыттара уонна медресе библиотекатын уоттаабыттара. Мухлиса Буби, Оренбургскай уобалас, Троицкай куоратыгар көспүтэ уонна дьахтар мектебетын(кыра саастаах оҕолор оскуолалара) арыйбыта. 1913 с.дьахтар гимназиятыгар учууталлаабыта. 1914 с. "Даруль-мугаллимат"-диэн учуутал дьахталлары үөрэтэн таһаарар семинарияны арыйбыта. 
Москубаҕа,1917 с. ыам ыйын1-11 буолбутБүтүн Арассыыйатааҕы мусульманнар l сийиэстэригэр кыттыыны ылбыта. Онно, мусульманнары салайар духуобунай киин 6 кадиларыттан биирдэстэринэн талыллыбыта. Сийиэскэ элбэх ойохтонору бобуу, хиджабы кэтэр булгуччута суоҕун, дьахтар өттүттэн көҕүлээһининэн арахсыы(хула) буолуон сөбүн туһунан быһаарыылар ылыллыбыттара. Ол, МДСК мусульманнар бэйэлэрэ талбыт, былаас анаабытбуолбатах уонна аан маҥнай дьахтар талыллыьыт бастакы састааба этэ. Мухлиса, 1920, 1923, 1926 сылларга эмиэ, талыллыбыт. Уфаҕа ити дуоһунаска үлэлии сылдьан, үксүн мусульманнар сууттаһар дьыалаларын быһаарара, МДСКҕа дьиэ кэргэн салаатын салайбыта, миэтирикэ кинигэлэрин толороро. Ону кытта, дьахталларга аналлаах ыстатыйалары "Ульфат", "Ахбар", "Вакыт" хаһыаттарга, "Сююмбике", "Ислам маджалласы"сурунаалларга таһаарара. Онно сүрүн көрүүтүнэн, мусульман дьахталлар сиэри уонна ислам бобууларын тутуһан туран, эр дьону кытта тэҥ бырааптаах буолуохтарын баҕарара.
"Башкирия контреволюционнай повстанческай националистическай тэрилтэтигэр" кыттыгастаах диэн буруйданан репрессияламмыта.1937 с.сэтинньи 20 күнүгэр тутуллубута. 1937 с. ахсынньы 23 күнүгэр ытыллыбыта.
Башкир АССР Үрдүкү Суутун Президиумун уурааҕынан, 1960 с.ыам ыйын 23 күнүгэр Мухлиса Буби буруйа суоҕа көстөн үтүө аата төннүбүтэ.
Садыкова, Сара Гарифовна. Сара Садыкова (Сара Гарифовна Садыкова, тат. Sara Garif qizi Sadiyqova, Сара Гариф кызы Садыйкова; 1906 с.сэтинньи 1 күнүгэр Казань куоракка - 1986 с.бэс ыйын 7 күнүгэр Казань куоракка) - татаар композитора, актриса уонна ырыаһыт. Татаардартан бастакы композитор идэлээх дьахтар.
Казань киинигэр турар Парижскай Коммуна уулуссатын 18 нүөмэрдээх дьиэтигэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ: Гариф уонна Бибигайша Садыковтар, эһэтэ - Ахмадша(Бишбалта солобуодаҕа казань бириистэнигэр казначейынан үлэлээбитэ).
Фатиха Аитова салайар, татаар дьахталларын биллиилээх гимназиятыгар үөрэммитэ, онтон, Казааннааҕы педагогика техникумун бүтэрбитэ. 1922-1928 сс.(сольнай ырыа кылааһын) уонна 1934-1938 сс.(татаар опернай студиятын)П.И.Чайковскай аатынан Москва куорат консерваториятыгвр үөрэммитэ. Учуутала - Цыбущенко Мария Григорьевна.
1930-1934 с.Казань куоракка, Татаар судаарыстыбаннай академическай тыйаатырын труппатыгар үлэлээбитэ. 1938-1948 сс. Татаар опера уонна балет тыйаатырыгар солистка.
Сара Садыкова 18 испэктээххэ музыка суруйбута. 400 ырыалаах. "Песня любви" (1971), "Женихи"(1972) музыкальнай кэмиэдьийэлэри, Р.Г.Губайдуллины кытта бииргэ суруйбута. Тыйаатырга үлэлэрэ: Ахмед Файзи, Назиб Жиганов "Беглец"; Г.Альмухамедов, В.Виноградов, С.Габаши "Сания"; М.Файзи "Галиябану"; Карим Тинчурин, Салих Сайдашев "Башмачки", "Ильдар", " На реке Кандре"; Тази Гиззат, Салих Сайдашев "Наёмщик"; У.Гаджибеков "Аршин мал алан";
Наараадалара:.
1997 с. ТӨ Миниистирдэрин кабинета, классик-композиторга Сара Садыковаҕа пааматынньык туруорарга быһаарбыта. Пааматынньык бэлэм эрээри (ааптар Рада Нигматуллина), туруорарга сөптөөх сир талылла илигинэн туруорулла илик.
Бастакы кэргэнэ - Газиз Айдарскай, артыыс уонна режиссер. Иккис кэргэнэ - Юрий Станиславович Крещелюнас, музыкант.
Кыыһа - Альфия Айдарская, балерина. ТӨ үтүөлээх артыыската.
Сиэнэ - Вячеслав Геркулов, музыкант.
Сигэлэр.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0,_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0
https://kitaphane.tatarstan.ru/sad_1.htm
&quot;Первый учитель&quot; (сэһэн). «Маҥнайгы учуутал» — кыргыыс биллэр уонна ытыктанар биир бөдөҥ суруйааччыта 1962 сыллаахха суруйбут сэһэнэ. Сэһэҥҥэ Кыргыстаан суола ииһэ суох, ыраах, түгэх сытар аилларыгар үөрэх уонна оскуола диэн өйдөбүл кэлиитин, урукку хаалынньах олох көстүүлэрин, үгэстэрин кытта охсуһуу ойууланар. 
Ис хоһооно.
Чингиз Айтматов сэһэнэ Худуоһунньук кэпсээниттэн, кини аатыттан саҕаланар. Худуоһунньугу Куркуреу диэн кини бэйэтэ төрөөбүт аилыгар оскуола аһыллыытыгар ыҥыраллар. Тэрээһиҥҥэ олус элбэх биир дойдулаахтара ыҥырыллаллар, олор ортолоругар Сулайманова диэн академик дьахтар баар буолар. 
Кэлин Москубаҕа кини аатыгар Сулаймановаттан сурук кэлэр. Кини ол суругу Алтынай аатыттан сэһэргии сэһэргии бэчээккэ таһаартарар.
Дюйшен (Болот Бейшеналиев) диэн хомсомуол, улахан үөрэҕэ суох эдэр уол аилга көһөн кэлэр уонна эргэ, быраҕыллыбыт сылгы тутар хотону сөргүтэн, ону оскуола оҥостон, оҕолору үөрэтэн киирэн барар. Кини биир үөрэнээччитэ -- Алтынай диэн аҕатын аймаҕар олорор тулаайах кыыс. Алтынай дьоно кыыс күн аҥаарын быһа оскуолаҕа сылдьарын, дьиэҕэ уокка көмөтө аҕыйаабытын иһин сөбүлээбэттэр, абааһы көрөллөр. Сотору буолан баран Алтынайы аймахтара ойох гына аттынааҕы аил киһитигэр атыылыыллар. Ол кини Алтынайы оскуола дьиэтиттэн кэлэн илдьэ барар. Дюйшен утарылаһан көрбүтүн кырбыыр. Хас да хонон барана Дюйшен кыыһы тиийэн күрэтэн ылар, милииссийэлэр били киһини туталлар. Алтынайы Ташкеннааҕы оҕо дьиэтигэр биэрэллэр. Кини онно киирэн үөрэҕин салгыыр уонна кэлин тиһэҕэр академик буолар.
Ол гынан баран, академик Сулайманова төрөөбүт аилыгар оскуола арыллыытын бырааһынньыгар кэлэн баран, аил бастакы учуутала Дюйшены бырааһынньыкка ыҥырбатахтарын истэн билэн баран, кыбыстан, бырааһынньыкка сылдьыбакка барар. 
Экранизацията.
Андрей Кончаловский режиссер бу сэһэн сюжетынан толору метрдаах "Первый учитель" диэн киинэни устубута.
Алсу. Алсу 
Алсу Ралифовна Абрамова(кэргэн тахсыан иннинэ - Сафина; төр. 1983 с.бэс ыйын 27 күнүгэр РСФСР, ССРС Татар АССР Бугульма куоракка.) - Арассыыйа ырыаһыта, телебиэриини ыытааччы, актриса. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үтүөлээх артыыската(2018), ТӨ үтүөлээх артыыската(2000), ТӨ норуодунай артыыската(2010), Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската(2019). Алсу диэн аатынан биллэр. Эйэ туһугар ЮНЕСКО артыыһа. Москва куораттааҕы эстраднай ускуустуба диэйэтэллэрин Норуоттар икки ардыларынааҕы сойууһун чилиэнэ. Стокгольмҥа буолбут "Евровидение-2000" куонкуруска, Арассыыйа бэрэстэбиитэлэ, "Братья Олсен" датскай дуэт кэнниттэн иккис миэстэни ылбыта.
Аҕата - Ралиф Рафилович Сафин, бэлиитик. Башкир.
Ийэтэ - Разия Исхаковна Сафина, архитектор.
Алсу икки убайдаах, биир бырааттаах.
Алсу музыкальнай карьерата, 1998 с., 15 саастааҕар саҕаламмыта. Бастакы муз.хомуурунньуга "Алсу" 1999 с.тахсыбыта. 2000 с. Арассыыйа аатыттан "Евровидение" куонкуруска "Solo" диэн ырыаны английскайдыы толорон иккис миэстэни ылбыта. 
Ити сылга "Alsou" диэн (англ.тылынан) альбома тахсыбыта. Альбом Арассыыйаҕа, Германияҕа, Австрияҕа, Польшаҕа, Чехияҕа, Болгарияҕа, Малайзияҕа уонна Таилаҥҥа тарҕаммыта. 2002 с. "19" диэн альбому Арассыыйаҕа таһаарбыта. Альбомун өйөөрү, Алсу, Арассыыйаҕа, Казахстаҥҥа, Азербайджаҥҥа, Украинаҕа, Грузияҕа уонна Латвияҕа гастроллаабыта. Израилга, Тель-Авивка уонна Иерусалимҥа 2004 с.кэнсиэртээбитэ. 2007 с."Единая Россия" баартыйаҕа киирбитэ. 2008 с. "Самое главное" диэн альбому таһаарбыта. Ити сыл өссө биир диискэтин татаар уонна башкир тылынан "Туган Тел"(Родной Язык) таһаарбыта. 2009 с. Москваҕа буолбут "Евровидение" куонкурус, бүтэһик түһүмэҕин ыытааччы Иван Урганты кытта ыыппыта. 2009 с.режиссёр С.Дружинина "Виват Анна!" киинэтигэр фрейлина Мадлен оруолун оонньообута. 2010 с. Жасмины, Ирина Дубцованы, Татьяна Буланованы уонна Лера Кудрявцеваны кытта кыттыһан, Pampers и UNICEF "1упаковка=1вакцина" саҥа төрөөбүт оҕолор столбняк ыарыыга ыалдьалларын утары үтүө дьыала бырайыагар кыттан, "Спи моё солнышко" диэн биһик ырыатын устубуттара. 2012 с. "Фея добрых снов"альбому таһаарбыта. 2013-2014 сс."Останься", "Дочь отца", "Счастье ты мое" килииптэрэ, "Дневник мамы первоклассника" киинэҕэ саундтрек тахсыбыттара. 2015 с. "Разлюбить не в силах" килиип сүрэхтэммитэ, ол сылга "Там где нет тебя" килииби таһаарбыта. 2018 с.кулун тутар ыйга "Не молчи" саҥа ырыа,онтон муус устар 9 күнүгэр ырыа килиибэ сүрэхтэммиттэрэ.
2006 с.бизнесмен Ян Абрамовы кытта ыал буолбута. Ити сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр бастакы оҕото Сафина, 2008 с.муус устар 29 күнүгэр иккис кыыһын Микелены, 2016 с.атырдьах ыйын 10 күнүгэр уолун Рафаэли төрөппүтэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%81%D1%83
https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/star/3800/bio/
Габдулла Тукай пааматынньыга. Габдулла Тукай мэҥэтэ — Татаар чулуу бэйиэтэ, литературнай кириитигэ, публициһа, түмэт диэйэтэлэ уонна тылбаасчыта Габдуллаа Тукаайга 1958 сыллаахха Казань куоракка туруоруллубут өйдөбүнньүк.
ГабдуллаТукай 1886 с.муус устар 26 күнүгэр, Кушлавыч дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Аҕата - Мухамедгариф Мухамедгалимов(1843-1886), Казанскай губерния Казанскай уеһын Кушлавыч дэриэбинэтин олохтооҕо, 1864 сылтан төрөөбүт дэриэбинэтигэр мулла. Ийэтэ - Мэмдудэ(1864 - 1890). Аҕатынан эһэтэ - Мухаммедгалим эмиэ, мулла эбит. Ийэтинэн эһэтэ - Зинатулла Амиров(1829-1909), омуга башкир. Габдулла Тукай бырааттаах - Мухамметшариф(1873-1890) уонна балтылаах - Газиза (1877-1963).
Тукай аатынан кэккэ болуоссаттар, уулуссалар ааттаммыттара. Киин болуоссат уонна онно баар метро станцията, Старо-Татарскай солобуодаҕа, Арскай оройуон Саҥа Кырлай дэриэбинэтигэр уонна Татарстан атын куораттарыгар, дэриэбинэлэригэр уулуссалар, Уфаҕа, Шаранскай оройуоҥҥа, Башкортостаҥҥа, Йошкар-Олаҕа, Челябинскэйгэ, Алматыга, Уральскайга, Ташкеҥҥа, Нукуска, Анкараҕа уулуссалар, Стамбулга паарка уонна Тарсуска бульвар, Ижевскайга, Березовскайга уулуссалар, Димитровградка 22 нүөмэрдээхх оскуола Габдулла Тукай аатын сүгэллэр.
Казань куоракка, Пушкин уулуссатыгар Габдулла Тукай аатынан искибиэргэ, киниэхэ аналлаах пааматынньык турар. Ааптардар:Ахунов Садри Салахович, Кербель Лев Ефимович уонна Писаревскай Лев Моисеевич. Пааматынньык - боруонсаттан кутуллубут, илиитигэр арыллыбыт кинигэлээх Габдулла Тукай бүгүүрэтэ, хара өҥнөөх лабрадориттан оҥоһуллубут үрдүк постамент үрдүгэр туруоруллубут. Постамент аллараа өттө түөрт муннуктаах олбоххо турар эрээри, сыыйа, аҕыс кырыылаахха кубулуйар. Аллараа өттө татаар норуотун орнаменынан курдуу киэргэтиллибит. Постамент илин өттүгэр кириллицанан уонна арааб алпабыытынан сурук охсуллубут: "Габдулла Тукай 1886-1913". Пааматынньык 1958 с. РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин 1327 нүөмэрдээх уураҕынан арыллыбыта. 1960 с.атырдьах ыйын 30 күнүгэр, култуурунай баай бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгинэн биллэриллибитэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9,_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5_%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%8E_(%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C,_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0)
Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт. Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт.
Закабаннай мэчиэт, Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт, Үбүлүөйүнэй мэчиэт(тат. Кабан арты мэчетэ) - Казань историческай мэчиэттэриттэн биирдэстэрэ.
Закабаннай мэчиэт, Кабан күөл илин кытылыгар турар. Мэчиэттэри, мусульманнар үҥүөхтэрин иннинэ суунар ууларын дөбөҥнүк буллуннар диэн, төһө кыалларынан ыраас уулаах сирдэр аттыларыгар тутарга кыһаналлара. Кытылга, дьон уу ылан суунаат да мэчиэккэ намаас ааҕа бардын диэн анаан мас болуоттары бэлэмнииллэрэ.
Волгатааҕы Булгария хана Алмуш, б.э. 922 с. исламы судаарыстыбаннай итэҕэл быһыытынан ылыммыта, 1922 сыллаахха 1000 сыла буолбут. Исламы ылыныы, мусульманнарга олус улахан суолталаах дьайыы этэ. Үбүлүөйгэ, хас да сыл инниттэн бэлэмнэнии барбыта. 1914 сылтан Закабаннай мэчиэт тутуута саҕаламмыта. Биллэрин курдук, Кабан күөл уонна Булак боротуоха куораты быыстаан икки чааска - нуучча уонна татаар өттүлэригэр араараллара. Ол быыстан арҕаа диэки татаардар, илин диэки нууччалар олохсуйаллара. Закабаннай мэчиэт илин диэки, нууччалар олохсуйар өттүлэригэр тутуллубута.
Закабаннай мэчиэт комплексын тутууларын архитектор Евгений Печников бырайыактаабыта. Мэчиэт икки этээстээх, икки саалалаах этэ:эр дьон саалата бастакы этээскэ, дьахталлар саалалара иккис этээскэ
Мэчиэккэ киирэр ааннар, эр дьоҥҥо уонна дьахталларга туһунан этилэр. Мэчиэт үс дьаарыстаах ханна да суох минареттаах. Үс дьаарыс - татаардар уонна булгардар олохторун үс кэмин көрдөрөрө:исламы ылыныахтарын иннинээҕи кэми, орто үйэлэри уонна аныгы кэми. Мэчиэт дьон сиэртибэлээбит үбүгэр тутуллубута. Бастакы Аан дойду сэриититтэн үтүрүттэрэн мэчиэт туөуута тохтообута. Медресе дьиэтэ эрэ тутуллубута. 1922 с. мусульманнар делегациялара Москваҕа, национальностар дьыалаларын наркомунан үлэлиир Сталиҥҥа барбыттара. Мэчиэт тутуутугар көҥүлү Сталин биэрбитэ. Ол сыл, Казань исламы ылыныы 1000 сыла буолбутун бэлиэтээбитэ. Мэчиэт арыллан баран, биир нэдиэлэ үлэлээбитин кэннэ сабан кэбиспиттэрэ. Минаретыгар кыһыл өҥнөөх сэбиэскэй былаах баар буолбута, мэчиэт дьиэтигэр рскуола, оҕо саада, ДОСААФ үлэлээбиттэрэ. 1990 с.мэчиэти мусульманнарга төннөрбүттэрэ. Эмиэ, Исламы ылыныы 1000 с.ааттаах медресе үлэлээбитэ, ону кытта, дьахталларга уонна оҕолорго өрөбүллээҕи оскуола, киэһээҥҥи куурустар баар буолбуттара.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C
https://www.kazan-guide.ru/zakabannaya-mechet/
Киргизфильм. «Киргизфильм» («Кыргызфильм») — Кыргыстаан Өрөспүүбүлүкэтин Бишкек (уруккутунан Фрунзе куорат) куоратыгар баар уус уран, докумуоҥҥа олоҕурбут уонна анимация киинэлэрин устар киинэ устуудьуйата. "Киргизфильм" Сэбиэскэй кэмҥэ, 1942 сыллаахха, төрүттэммитэ.
Устуоруйата.
"Киргизфильм" аан бастаан 1942 сыллаахха Узбекистаннааҕы судаарыстыбаннай хаартыска уонна киинэ треһин ("Узбек кино") кэрэспэдьиэнниир пуунун базатыгар тирэҕирэн арыллыбыта. Онон сибэстээн, бастаан утаа Фрунзе куораттааҕы киинэ хроникатын устуудьуйата диэн ааттаммыта. Ити кэнниттэн 1956 сыллаахха Фрунзетааҕы уус уран уонна хроникальнай документальнай киинэлэр устуудьуйалара диэн буолбута. Билиҥҥи аатын 1961 сыллаахха биирдэ эрэ ылыммыта. 
Дойдуга төһө даҕаны сэрии кэннинээҕи кэмҥэ норуот хаһаайыстыбатын бары эйгэтигэр биэстии сыллаах былааннаах күүстээх үлэ саҕаланна, Кыргыстааннааҕы киинэ устуудьуйата бастакы сылларга кыайан үлэлээбэтэ
1960—1970-с сыллардаахха «Киргизфильм» Чингиз Айтматов хас даҕаны сэһэнин уонна айымньытын устан киинэ гынан таһаарбыта. Ол курдук, Айтматов айымньыларынан уһуллубут киинэлэргэ аан бастаан бэйэлэрин режиссер быһыытынан Лариса Шепитько («Зной»), Андрей Кончаловскай («Первый учитель») саҕалаабыттара. Онтон салгыы устуудьуйаҕа Кыргыстаан олохтоох режиссердара айымньылаахтык үлэлээбиттэр: Болотбек Шамшиев («Выстрел на перевале Караш», «Белый пароход», «Восхождение на Фудзияму») уонна Толомуш Океев («Красное яблоко», «Потомок белого барса»). 1972 сыллааха Болот Шамшиев «Алые маки Иссык-Куля» диэн — биир бастакы, холобур буолар мүччүргэннээх (истерн жанра) киинэни устубута. Альгимантас Видугирис «Мужчины без Женщин», «Катастрофу не разрешаю» диэбит курдук улахан таһымнаах уус уран, ону таүынан докумуонунан бигэргэтиллибит киинэлэри устубута. Ити биллиилээх киинэ режиссерын (Океев, Шамшиев, Видугирис) кытта "кыргыыс дьиктитэ" диэн феномены сибээстииллэр. Судургутук быһаардахха, ити кэмҥэ "Киргизфильм" бүтүн сойууска сураҕырбыта, киинэлэрэ тахсыбыта. 
Күн бүгүн "Киргизфильм" киинэ устуудьуйата биллиилээх киинэ режиссера Толомуш Океев аатын сүгэр.
Анимация киинэтэ.
Аан бастакы анимация киинэтэ, мультфильм, "Киргизфильмҥэ" 1977 сыллаахха уһуллубута. Оччолорго устуудьуйа иһинэн мультипликатордар айар бөлөхтөрө тэриллибитэ. Ону худуоһунньук Сагынбек Ишенов салайбыта.
Кутригурдар. Кутригуры (ону сэргэ "котригурдар, кутургурдар") — көс олохтоох омуктар, утигурдары (эбэтэр утургурдар) кытта былыргы булҕардары төрүттээбит түүр омуктар.
500 сыллар саҕаланыыларыттан бүтүүлэригэр диэри олорон ааспыт Византия суруйааччыта Прокопий Кесарийскай кэпсээнигэр, гуннар ыраахтааҕылара Утигур уонна Кутригур диэн икки уоллааҕа эбитэ үһү. Ити икки уола аҕалара өлбүтүн кэннэ, былаас былдьаһыытыгар норуот икки тус туспа биис ууһугар арахсыбыттар. Хас биирдии уол бэйэтин норуотугар бэйэтин аатын биэрбит. Суруйааччы Кесарийскай этэринэн, ити икки биис уустара аан баастаан "куталаах сир анараа өттүгэр" (биллиҥинэн, Азов байҕала) уонна ол сир төрдүгэр (билиҥҥинэн, Керч силбэһиитэ) олохсуйан олорбуттар уонна ону туораан баран, тетракист готтарга саба түспүттэр. Прокопий Кесарийскай кэпсээниттэн сылыктаатахх, кутригурдар Истра өрүс (билиҥҥинэн Дунай) хаҥас кытылыгар олорбуттар. Кинилэр сотору сотору Илиҥҥи Рим империятыгар саба түһэллэрэ. Оттон утигурдар дойдуларын диэки төттөрү төннөргө санаммыттар.
Кинилэр тустарынан аан бастакы ахтыыллар 469-488 сыллардаахха суруллубуттар. Ону, арааһа, V үйэҕэ Дон өрүс арҕааҥҥы биэрэгэр олорор илиҥҥи готтарга саба түһүүлэрин уонна ол эргиннээҕи сирдэри баһылааһыннарын кытта сибээстиэххэ сөбө буолуо. Хас да төгүл Византияны уонна кинилэр сойуустаахтарын кытта киирсибиттэр. 558 сыллаахха Заберган хаан булгар-славяннар сэриилэрин кытта Константинополи утары киирсибит. Ханнык эрэ кэмҥэ кутригурдар Авар хаҕанатын састаабыгар киирэ сылдьыбыттар, быһа холоон 562 сыллаахха. Кэлин бу бии ууүугар аатырбыт Кубрат төрөөбүт. Кубрат, биллэринэн, Булҕаордар Улуу судаарыстыбаларын төрүттээбитэ. 631 сыллаахха кутригурдар Альцек хаан (Кубрат уола) салайааччылааз авардар гегемонияларын сууллара сатаабыта эрээри, кыайбатаҕа, ол түмүгэр Рейн диэки франктарга көспүтэ. Дагоберт I ыраахтааҕы кутригурдары Баварияҕа олохсуппута. Ол гынан баран, биир түүн кинилэри кыргарга сорудахтаабыта. Ордубут кутригурдар Италияҕа, Сепин, Бовиан уонна Инзерия сэлиэнньэлэргэ хорҕойбуттара. Кутригурдар сорохторо Македонияҕа тиийбиттэрэ. Онно кинилэри "үрүҥ көмүс булгардар! диэн ааттаабыттара. Кинилэри кэлин Волгатааҕы Болгарияны төрүттээбиттэрэ.
Волгатааҕы Булҕар сирэ. Волгатааҕы Булҕар сирэ (Болҕарскай ханствота, Волга-Кама Булгарията; , чуваш. Атӑлçи́ Пӑлха́р) — X үйэттэн XIII үйэҕэ диэри Волга уонна Кама өрүстэр хочолоругар баар буола сылдьыбыт түүр тыллаах булҕардар дойдулара.
История.
Моҕол сэриитин иннинэ.
VII үйэ иккис аҥарыгар Кубрат хаан тэрийбит Улуу Булҕар сирэ ыһыллыбытыгар кини иккис уола Котраг кутригур биистэри салайан хоту диэки көспүт уонна Волга Кама өрүстэр хочолоругар олохсуйбут.
Булҕардар сыыйа-баайа олохтоох финн-угор уонна түүр тыллаах биистэри, холобур, барадьар, барсил, савир, эсэгэлэй, билэр уо.д.а. баһылаабыттар. Ол түмүгэр VIII үйэҕэ Волга өрүс хочотугар күүстээх булҕар биистэрин холбоһуга үөскээбит, бу холбоһук Волгатааҕы булҕардар дойдуларыгар кубулуйбута. Кэлин булҕардарга түүр тыллаах оҕус-печенегтэр, кыпчактар уонна ыаллыы финн-угор тыллаах биистэр (буртастар, мадьардар, муромалар уо.д.а) холбоспуттара.
922 сыллаахха Алмуш диэн ааттаах булҕардар баһылыктара хазардары утары араабтары кытта холбоһоору Баҕдадтан илдьиттэри ыҥырар уонна ислам итэҕэлин ханафит салаатын ылынар. Ол түмүгэр Волгатааҕы Булҕар сирэ мусульман дойдута буолбут, баһылыга "эмир" дэммит, Алмуш буоллаҕына аатын Дьафар ибн Абдаллаһ диэҥҥэ уларыппыт. Ол эрээри Волгатааҕы Булҕар сирин иккис киһитэ, саван бииһин баһылыга Вираг ислам ылыытын утарбыт, ол иһин булҕар тойотторо икки аҥы арахсыбыттар. Алмуш утарбыт дьону өлөрүөх буолан куттаабыт, онон утарааччылар эмиэ ислам итэҕэлин ылыммыттар. Бу туһунан Баҕдадтан Волгатааҕы Булҕар сиригэр айаннаабыт арааб илдьитэ Ибн Фадлан суруйан хаалларбытта.
Алмуш кэнниттэн кини уола Микаил ибн Дьафар баһылыктаабыт, ол кэннэ Алмуш сиэнэ Абдуллаһ ибн Микаил баһылык буолбута.
965 сыллаахха Хазар хаҕаната суох буолбутун кэннэ Волгатааҕы Булҕар сирэ босхоломмута. Ол эрээри аны славяннары кытта сэриилэр саҕаламмыттара. 
Х үйэ устатыгар рустар түөртэ булҕардарга сэриинэн бара сылдьыбыттара: 977, 985. 994 уонна 997 сылларга.
XI үйэҕэ булҕардар уонна рустар сүрүннээн атыы-эргиэнинэн дьарыктаммытара. XII үйэҕэ булҕардар Суздаль куораты сэриилээн ылбыттара.
Моҕол сэриитэ.
1223 сыллаахха Калка кыргыһыытын кэнниттэн моҕол сэриилэрэ илин диэки, Волгатааҕы Булҕар сиригэр эргиллибиттэрэ, ол эрээри онно булҕардарга хотторбуттара. 1229 сыллаахха моҕоллор булҕар половец холбоспут сэриитин кыргыбыттара уонна 1232 сыллаахха Кама өрүскэ тиийбиттэрэ.
1236 сыллаахха Сүбэдэй Волгатааҕы Булҕар сирин сэриилээн ылбыта. Бу курдук Волгатааҕы Булҕар сирэ көҥүлүн сүтэрбитэ уонна автономия быһыытынан Моҕол дойдутугар киирбитэ, кэлин Дьүчи улууһун (Алтан Ордуу) сороҕото буолбута.
Совкомбаан. Совкомбаан (), Костромаҕа төбө офистаах. Толору аата — «Совкомбанк» аһаҕас акционернай общество. Системаҕа суолталаах бааннар тиһигэр киирэр, Россия бааннарын ортолоругар активтарын кээмэйинэн 9-с миэстэни ылар 2020 сыл түмүгүнэн.
Совкомбаан - "Современный коммерческий банк" диэн нууччалыы фразаттан кылгатыллыбыта буолар.
2022 сыл олунньу 24 күнүгэр Арассыыйа Украинаҕа киириинэн сибээстээн, АХШ санкционнай испииһэгэр киллэриллибитэ. Олунньу 28 күнүгэр банк уонна кини салалталара бары Великобритания санкционнай испииһэгэр киллэриллибиттэрэ. Баан ону тэҥэсанкция испииһэгэр Евросойуус санкционнай испииһэгэр киирбитэ, кини Европа активтара тоҥоруллубуттара, «Совкомбанк» норуоттар икки ардыларынааҕы SWIFT төлөбүрдэр системаларыттан араарыллыбыта, ону тэҥэ кэккэ атын дойдулар санкционнай испииһэктэригэр киллэриллибитэ.
Утигурдар. Утигурдар (сороҕор утригурдар, утургурдар эбэтэр оногурдар диэн аатынан биллэллэр) — урууларын кутригурдардары (ардыгар -- кутургурдар) кытта булҕардар бөлөхтөрүгэр киирсэр, түүр омук биис уустара. Кинилэр V - VIII үйэлэргэ Дон уонна Кубань өрүстэр икки ардыларыгар көһө, кэлэ бара сылдьан олорбуттара. VI үйэҕэ Утигурдары Сандилх ыраахтааҕы салайар кэмигэр урууларын, чугас аймахтарын кутригурдары (биир киһиттэн сыдьааннанан төрөөбүт, ол эрээри былаас былдьаһыытыгар арахсан тус туспа биис ууһа буолбут, салайааччыларын Утигур уонна Кутригур ааттарын ылыммыт омук) кытта сэриилэһэр сэриилэспэт икки ардынан балаһыанньаҕа бэр өр устата сылдьыбыттара. Утигурдар кэлин, 568 сыллаахха түүр хаҕанатын састаабыгар киирбиттэрэ. 633 сыллаахха уруутары кутригурдары кытта холбоспуттара уонна Улуу Болҕар сирин тэрийбиттэрэ. 670 сыллаахха булҕардар хааннара Кубрат өлбүтүн кэннэ хазардартан сэриилэһэн кыайтарбыттара. Ол кэнниттэн утигурдар Аспарух салайааччылаах Дунай аллараа өттүгэр киирбиттэрэ уонна Византияттан (Мезия уонна Фракия) былдьаан ылбыт сирдэригэр Булҕар Бастакы саарыстыбатын төрүттээбиттэрэ. Утигурдар кутригурдартан биир сүрүн уратылара диэн, кинилэр киһини арҕаа диэки бастаан, илини хайыһыннара көмөллөрө. Кутригурдарга оннук биирдиилээн эмэ көстөр. 
Үөрэхтээх Алексей Комар сухановтыы тииптээхтэри утигурдарга киллэрэри туруорсар. Сухановолыы тииртээх пааматынньыктар Хотугу Причерноморьеҕа баар Лихачевка пааматынньыктарыгар ханыылыылар -- Пруто - Днестровскайтан Аллараа Волгаҕа диэри.