mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ponsash. Александр Пономарев "Ponsash" — Саха Сирин биллиилэх ырыаһыта. Ponsash ырыаларын элбэх дьон дуоһуйа истэр уонна сэргиир.
Олоҕун олуктара.
Кини 1987, кулун тутар 13 күнүгэр төрөөбүтэ уонна Чурапчы улууһун Чыаппара (Алаҕар) нэһилиэгэр улааппыта. Г.Д.Протодьяконов аатынан Алаҕар орто оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан "Чаҕылыс" диэн Саха КВН хамаандатыгар оонньообута. Саша кыра эрдэҕиттэн ыллаан саҕалаабыта. Бастакытын сыанаҕа үһүс кылааска сылдьан ыллабыта. Оҕо эрдэҕиттэн компьютеры сөптөөхтүк туттар этэ, ол иһин инники ырыа айарыгар ити үөрэҕэ көмөлөспүтэ. Оскуолаҕа сылдьан ырыа айан саҕалаабыта уонна Дьокуускай куоракка киирэн, устудьуоннуу сылдьан дьон биһирэмин ылбыта. Максим Кирович Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университекка ИМИ-га программист үөрэҕин бүтэрбитэ. Устудьуоннуу сылдьан "Бэйэ дьоно" диэн группа тэрийбитэ.
Айар үлэтэ.
Ырыаларын матыыбын уонна тылларын бэйэтэ суруйар, ол иһин ырыалара истиҥ, иһирэх буолаллар. Виктор Иванович Хон - Омук уола ырыаларын тылларын суруйарга улахан көмө буолбута. 
Маннык биллэр ырыалардаах:
Бастакы ырыата 2007 сылга, атырдьах ыйыгар тахсыбыта. Ырыалара үксүн таптал туһунан. Fiesta диэн хос ааттаах рэперы кытары тэҥҥэ ыллаһан элбэх биллэр ырыалары тэҥҥэ таһаарбыттара. Билигин кинилэр ырыаларын билбэт дьон аҕыйаҕа буолуо. Биир дойдулаахтара Сашанан олус киэн тутталлар. Олоҕун тухары 3 улахан сольнай концерт ыыппыта. Дьокуускай куоракка 2008 сылга "Алаҕар студияны" олохтообута. Билигин кини үксүн ырыа айааһынынан дьарыгырар. Кэргэнинээн 3 оҕолоохтор. Иннин диэки элбэх саҥа бырайыактардаах.
Захарова Анастасия Петровна. Анастасия Петровна Захарова (Крюкова) (22.08.1934 — 2.04.2004) — Дьоруой ийэ, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, Чурапчы көһөрүүтүн кыттыылааҕа. 
Олоҕун олуктара.
1934 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Оҕо сааһыгар тулаайах хаалан, эдьиийигэр Пелагея Петровнаҕа иитиллибитэ. Убайа Пётр Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии бастакы сылларыгар ыҥырыллан барбыт, кэлин кини өлбүтүн туһунан хара сурук кэлбит. 
1941 сыллаахха Чурапчы көһөрүүтүгэр Анастасия уонна Пелагея Нам улууһун Түбэ нэһилиэгэр кэлэннэр, сүөһү көрөн кыстаабыттар. Эһиилигэр эдьиийэ дойдутугар төннүбүт, Анастасияны Готовцевтар диэн саастаах дьон иитэ ылбыттар. Кыра кыыс кинилэргэ хаалан, 1951 сылга диэри улахан дьону кытта тэҥҥэ колхуос араас 
үлэтигэр сылдьыспыт.
Анастасия Петровна 4 кылаас уорэхтээх.
1951 сыллаахха Түбэ уолугар Захаров Николай Иннокентьевичка кэргэн тахсыбыт. Эдэр ыал Модут нэһилиэгэр көһөн кэлэн, дьиэ-уот тэринэн, 10 оҕону төрөтөн, көрөн-харайан, 4 кыыһы, 6 уолу атахтарыгар туруорбут.
Анастасия Петровна 1958 сылтан кэлин пенсия5а тахсыар диэри «Кэнчээри» оҕо саадыгар поварынан үлэлээбит. Ол кэминээҕи детсад иитиллээччилэрэ бары биир курдук Анастасия Петровна минньигэс аһын хайҕыыллар, билиҥҥэ диэри сүрдээх истиҥник ахталлар. Ону таһынан, Анастасия Петровна нэһилиэк иһигэр ыытыллар тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттар, иистэнньэҥ бэрдэ диэн аатырар — оҕолорун, сиэннэрин бэйэтэ илииннэн тигэн таҥыннартыыр, кэлин нэһилиэк дьахталлара таҥас арааһын сакаастаан тиктэрэллэр эбит.
Герасимов Гавриил Михайлович. Герасимов Гавриил Михайлович — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, Хаҥалас улууһун уонна Хачыкаат нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Саха НВК Н.А. Кондаков аатынан бириэмийэтин лауреата, суруйааччылар И.П. Никифоров уонна С.П. Ефремов журналистскай бириэмийэлэрин лауреаттара, краевед. 
1958 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай-художественнай училищены бүтэриэҕиттэн Өлүөхүмэ, Орто Халыма, Ньурба улуустарын оскуолаларыгар бастаан черчение, уруһуй, онтон 1971 сыллаахха СГУ Саха тылын салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэриэҕиттэн саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, ордук 1970-с сыллартан улуус, республика хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар балайда элбэх корреспонденциялары, ыстатыйалары бэчээттэтэр. Кини нэһилиэгин, улууһун историятын, биллиилээх дьоннорун тустарынан суруйар.
Гавриил Михайлович Герасимов биир дойдулааҕа, предприниматель, меценат С.П. Барашков аатын тилиннэриигэ ураты үтүөлээх. Өр сылларга сыралаһан хомуйбут, чөкөппүт матырыйаалларыгар олоҕуран хас да тэттик кинигэлэри бэчээттэттэ. С.П. Барашков аатынан Хачыкаат орто оскуолатын музейыгар көмөлөҺөр, үөрэнээччилэргэ краеведческай тиэмэлэргэ иҺитиннэрии, дакылаат онороллоругар сүбэ-ама уолар, сэдэх матырыйаалларынан, литературанан хааччыйар.
Кыдаана Игнатьева. Кыдаана Игнатьева - Чурапчы улууҺугар Кытаанах сэлиэнньэтигэр 1993 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Кыдаана кыра эрдэҕиттэн худуоһунньук буолуон баҕарара, сыалын-соругун ситиһээри худуоһунньуктар оскуолаларын 2010 сыллаахха туйгуннук түмүктээн «дизайнер среды» диэн идэҕэ Дьокуускайдааҕы арктическай институкка туттарсыбыта. Институтун 5 сылынан кыһыл мэдээлинэн түмүктээн архитектура салаатыгар үлэлии киирэр. Ол сылдьан элбэх быыстапка тэрийэр, Сахабыт сиригэр биллиилээх худуоһунньук аатын сүгэр. Саамай биллиилэх улэтин «Аан Алахчын Хотун» кирова 21 уулуссаҕа корүөхүтүн сөп. Онтон 2016 сыллаахха улахан бырайыак онорон, куораппыт таас дьиэлэригэр уруһуй хаалларан Сахабыт сирин дьонун-сэргэтин истинник үөрдэр. Билигин Кыдаана саамай улахан сыала - Аан дойдуга Сахабыт сирин култууратын ойуулаан сырдатан көрдөрүөн баҕарар. Бу 2019 сыл Кыдаана улахан дьоҥҥо уонна оҕолорго аналлаах сөпкө уруһуйдуурга үөрэтэр дьиэни арыйбыта. Кини үлэлэрин инстаграмҥа уонна твиттерга көрүөххүтүн сөп.
Элгээйитээҕи Айылҕа түмэлэ. Элгээйитээҕи Айылҕа түмэлэ — Элгээйи нэһилиэгэр (Сунтаар улууһа) баар түмэл.
Андреев Борис Николаевич төрүттээбитэ.
Куприянова Татьяна Семеновна. Куприянова Татьяна Семеновна — Норуот үөрэҕириитин туйгуна, “Дети Саха-Азия” стипендиата, Сунтаар улууһун, Элгээйи нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара.
1937 сыллаахха, от ыйын 2 күнүгэр төрөөбүтэ. Сиэйэ орто оскуолатын бүтэрэн, Элгээйи сопхуоһугар үлэлии хаалбыта. ЯГУ университетыгар кэтэхтэн үөрэнэн, 1966 сылтан үөрэтэр үлэтин Сиэйэ оскуолатыттан саҕалыыр, 1978-2003 сс. Элгээйи оскуолатыгар үлэлээбитэ.
Татьяна Семеновна – сайыҥҥы сынньалаҥ уонна үлэ лааҕырдарын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ. Биология кабинетын иһинэн элбэх көлүөнэ оҕолорун үүнээйилэри чинчийиигэ уһуйан учуонай үөрэхтээхтэри иитэлээн таһаартаабыта.
Киһи олоҕун көмүс күһүнүгэр да тиийдэр, Татьяна Семеновна нэһилиэк, улуус, өрөспүүбүлүкэ уоспастыбыннай хамсааһыныттан туора турбакка сыралаах кылаатын киллэрдэ, чөл олох пропагандиһа, хас да кинигэ ааптара, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр “ЗОЖ лидерэ” (2011)
2006 сылтан “Сүүтүк” иистэнньэҥнэр, “Кулуһун” литературнай түмсүүлэрин салайааччыта, Элгээйи нэһилиэгин үс төгүлүн ыҥырыылаах депутаттар сэбиэттэрин депутата.
Степанова Наталия Степановна. Степанова Наталия Степановна - архыып үлэһитэ, чинчийээччи, суруналыыс, СӨ култууратын уонна СӨ архыып дьыалатыгар туйгуннара.
1960 сыллаахха Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Иркутскайдааҕы омук тылын үнүстүүтүн бүтэрбитэ. Москубатааҕы архивоведение, документоведение үнүстүүтүгэр идэни үрдэтэр куурустарга үөрэммитэ.
1990 сылтан СӨ Национальнай архыыбыгар үлэлиир. Сүүстэн тахса кыраайы үөрэтэр, устуоруйа чахчыларын киэҥ эйгэҕэ таһаарар хабааннаах ыстатыыйалар ааптардара. 21 кинигэни хомуйан таһаарсыбыт.
2002 сылтан уопсастыбаннай эрэдээктэр быһыытынан Саха араадьыйатыгар "Архыып докумуоннара" биэриини оҥорон таһаарар уонна ыытар.
Кириллин Иван Васильевич. Кириллин Иван Васильевич II (Уһун Уйбаан), (1918 с. Нөөрүктээйи (билигин Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгин сайылыга) — 1970 с.) - Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
Ол саҕана гражданскай сэрии буола турар кэмэ буолан сурукка-докумуоҥҥа киирбэтэх. Уйбаан, ийэтэ Кэтэриинэ биирдээх-иккилээх оҕо эрдэҕинэ өлбүт буолан, эһэтин аахха Василий Гаврильевичка иитиллэн, кэлин улаатан колхозтаах буолан үлэлии-хамсыы сырыттаҕына сэрии буолбут.
Аҕа дойду сэриитигэр.
1943 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр Уйбаан аҕата Кириллин Василий Васильевичтыын биир күн бэбиэскэ тутан, Сунтарга бииргэ киирэн борохуотунан элбэх буолан Бүлүү өрүһүнэн таҥнары устан Өлүөнэ өрүһү өксөйөн Качуг диэн дэриэбинэҕэ тиийбиттэр, онтон Кяхта диэн сиргэ массыынаннан этэҥҥэ айаннаан кэлбиттэр.
Кяхтаттан хастыы да гына араартаан тус-туспа сирдэргэ ыыталаабыттар. Уйбаан атырдьах ыйын бүтэһик күнүгэр 386 запасной полкаҕа түбэһэн алтынньы ыйтан 76 стрелковай полкаҕа ручной пулеметчик буолан сулууспатын саҕалаабыт.
Бу полка састаабыгар киирсэн балаҕан ыйыгар Гоби кумах куйаарын туораан Хинганы уҥуордаан Кытайы японскай милитаристартан босхолуур походка турбуттар. Саамай ыарахана Гоби кумах куйаарын туоруур кэмнэригэр ардаҕа суох киһини дьөлө көрөр итии-куйаас күннэр турбуттар. Ууну мээнэ иһэри боболлоро, уоскун аһара хаттаҕына барбах илиттэ эрэ түһэллэрэ, кыратык иһэр уонна төбөҕө эрэ куттар көҥүллэнэрэ. Ону судургутук быһаараллара: «Кумах куйаарга элбэх ууну иһэр туһата суох, төттөрүтүн киһи ордук утатар, итиини тулуйбат буолар» - дииллэрэ.
Хинган хайаларын туораан окопа хастан кимэн киирэргэ бэлэм сыттахтарына аны ардах бөҕө түһэн окопалара уу буолан эрэйдээбит. Кинилэр полкаларын соруктара диэн иккис эшалонунан сэриигэ киирии. Ол аата бастакы эшалоҥҥа өстөөх улахан утарсыыны, сүтүгү таһаардаҕына көмөҕө сэриинэн тоҕо анньан киириэхтээх эбиттэр.
Бу бастакы эшалоҥҥа Арҕаа сэриигэ элбэхтик кыргыһыыга киирсибит үөрүйэх сэрииһиттэр бааллар эбит. Онтон биһиги дьоммутун сэриигэ улахан үөрүйэҕэ суох дьон таах элбэх сүтүгү көрсүөхтэрэ диэн харыстыыр эбиттэр.
Онтон салгыы 1945 с. ахсынньы ыйыгар бу полкаҕа сулууспалаабыт, саҥа сылтан салгыы 239 отдельнай артиллерийскай дивизияҕа сулууспалаабыт. 1946 с. ыам ыйыттан демобилизацияланыар дылы лаборанынан сулууспалаабыт.
Наҕараадалара.
Иван Васильевич наҕараадалара хомойуох иһин билигин биирэ да хаалбатах. «За победу над Японией» И.В.Сталин төбөлөөх мэтээллэр, кэлин өлүөн иннинээҕи «Кыайыы 20 сыла» мэтээллэрдээҕэ биллэр. 
Сэрии кэнниттэн.
Демобилизацияланан кэлэн колхоһугар Ньөрүктээйигэ үлэлээбит. Кэргэннэнэн ыал буолан алта оҕоломмуттар. 1957 сылтан саҥа тэриллибит «Элгээйи» совхоз Сиэйэтээҕи отделениятыгар рабочайынан үтүө суобастаахтык 1970 с. дылы (өлүөр дылы) үлэлээбит, элбэх махтал грамоталар, дипломнар туоһулууллар.
Барашкова Дарья Григорьевна. Барашкова Дарья Григорьевна - саха ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха араадьыйатын солииһа.
Тарас Павлович Местников тыйаатырга ыҥырбыт. 1938 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайга тиийэн тыйаатырга үлэҕэ киирбит.
Марк Жирков тэрийбит хуоругар ыллаабыт.
Угут Күөл. Угут Күөл () — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгэр баар киэҥник биллэр сыһыы (62°29'48.5"N 117°37'24.3"E). Элгээйи нэһилиэнньэлээх пуунуттан 5 км. тэйиччи сытар. Угут Күөлгэ ыһыахтыыр паарка, оҕо сынньалаҥ лааҕыра, сайылыктар бааллар.
Географията.
Бүлүү өрүс сүнньүтүгэр хочотуҥу сыһыы. Иэнэ 998 га. Урукку кэмнэргэ ситимниир уу тымырдара суох буолан бэйэтэ бэйэтигэр күөлүн уута элбиир уонна аҕыйыыр этэ. 2017 сылтан хоруу хаһыллан толору ууланнаҕына Харыйалаах үрэххэ түһэр. Угут Күөл түөлбэ сыһыылартан (хонуулартан) турар: Батакай - (арҕаалыы-соҕуруу), Силип Солооһуна (арҕаа), Турку - (хотугулуу-арҕаа), Уһун Атах (хотугулуу-арҕаа), Харба (хоту) Көлүйэ (хотугулуу-илин), Дьөссөк (илин), Мэчэкэ (соҕуруулу илин), Торулуур (соҕуруу), Бэрэ. Соҕуруу сытар тиит, бэс уонна хатыҥ булкаастаах арыы ойуур ыһыахтыыр сиргэ кубулуйбут. Урут-уруккуттан биэс күөллээх: "Билии", "Угут Күөл", "Турку", "Харба", "Көлүйэ", угут дьылларга бу күөллэр бэйэ-бэйэлэрин кытта силбэһэллэр. Күөллэригэр собо балык сөбүлээн үөскүүр, кус-хаас түһэн ааһар, кураанах кустар үөскүүр сирдэрэ. 
Историята.
Угут Күөл дириҥ историялаах, былыр-былыргыттан сахалар үөскээн олорбут түөлбэлэрэ, Угут Күөл сыһыыларын тула хас да өтөх онно бааллара туоһулууллар. Ситэ чинчийиллэ-үөрэтиллэ илик. Киэҥник биллиитин Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола уонна Семен Максимович Журавлев, Элгээйи совхоһун бастакы директора Угут Күөлү ыһыахтыыр сир оҥостоллоруттан саҕаланар. 
Совхоз саҕана Мэчэкэ фермата, Көлүйэ диэн сайылык, Угут Күөл диэн нэһилиэнньэлээх пуун бааллара биллэр. 
Билигин Угут Күөлгэ 50-тан тахса сири туһанааччы оттуур сирдээх.
Таабырын. Таабырын — болкулуор дьоҕус айымньыта, ханнык эмит көстүүнү дуу, тугу эмэни дуу, атыннык этэн таайтарыы. 
Аан дойду араас омуктарыгар таабырын олохтоох фольклордарыгар барыларыгар кэриэтэ баар. Таабырыны таайтарарга этиллэр ыйытыыга туох эмит да маарыннаһар буолуохтаах, саха фольклоругар ханалытан этии, тыл-өс туттуутун араас өйдөбүлүнэн таабырын балыйтарыылаах буолуон сөп. Таабырын тугу эмэ туоххэ эрэ холуу, тэҥнии көрүүттэн тахсар. 
Таабырын киһи (оҕо) өйө сайдарыгар эрчийэр, тулалыыр эйгэҕэ, бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччи өйдөбүллэргэ майгынныыр өрүттэри таба көрөргө үөрэтэр.
Вацлав Серошевскай саха таабырынын "саха омугун айымньытыгар балачча көстөр оруну ылар" () диэн сыаналаабыттаах.
Сосин Тит Егорович. Тит Егорович Сосин (1887-1941) — мэдиссиинэ уонна санитария тэрийээччитэ, чөл олох пропагандиһа. 
Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Куораттааҕы үрдүкү оскуоланы уонна биэлсэр куурсун бүтэрбитэ. Амма, Булун, Таатта, Нам, Өлүөхүмэ уонна Мэҥэ-Хаҥалас улуустарыгар үлэлээбитэ.
Медицина уонна санитария тэрийии көҕүлээччитэ уонна салайааччыта. Культурнай революция буоларыгар үчүгэйдик үлэлэспитэ. 
Т.Е. Сосин медицина тиэмэтигэр сахалартан бастакы суруйан саҕалаабыт киһи. 7 кинигэни таһаарбыта, онтон бастакы кинигэтэ, "Куһаҕан ымынах" 1913 сыллаахха тахсыбыта. Нууччалыы уонна сахалыы тылынан элбэх ыстатыйата бэчээттэммитэ. 
Тит Егорович "Толковый русско-якутский словарь малопонятных, труднопереводимых якутских образных и удвоенных слов" уонна "Словарь образных, звукоподражательных и парных слов" тылдьыттары оҥорбута. Бүтэһик тылдьыты Л.Н. Харитонов бэйэтин үөрэтиилэригэр туттубута. Ол курдук, Т.Е. Сосин саха тылын үөрэтиитигэр сыаналаах кылаат уурбута. 
1918 сылтан саҕалаан Тит Егорович правительствоҕа Абалаах күөлү ыраҥалыырга сурук суруйар этэ. Бу сыалын тутуһан 1923 сыллаахха экспедиция тэрийбитэ. Экспедиция түмүгүнэн 1934 сыллаахха геолог инженердар И.С.Лорви уонна А.Д.Егорова күөл дьабаҕын бальнеологическай сыалларга туттуохха сөбүн быһаарбыттара. 
1935 сыллаахха Т.Е.Сосин Абалаахха курортнай эмтэниини тэрийбитэ. Аҕыйах кэм иһигэр тыаны кэрдэн, маһы тиэйэн, эмтэнии куорпуһун оҥорорго материаллары бэлэмнээбитэ. 1935 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр Абалаах балыыһата аһыллыбыта. 
Т.Е. Сосин Сэбиэскэй былаас Саха сиригэр олохтоноругар улахан кылааты уурбут киһи.
[[Категория:1887 сыллаахха төрөөбүттэр]
Репрессияламмыт суруйааччылар. Репрессияҕа түбэспит саха суруйааччылара.
1. Баишев Гавриил Васильевич-Алтан Сарын (1898-22.06.1931).
2. Борисов Георгий Иванович (04.03.1918-31.12.2000).
3. Винокуров Илья Дорофеевич-Чаҕылҕан (31.07.1914-09.09.1952).
4. Винокуров Федор Григорьевич-Даадар (19.02.1911-12.06.1949).
5. Габышев Лев Львович (10.11.1920-11.11.1994).
6. Гаврилов Кузьма Осипович (01.12.1890-15.09.1938).
7. Доҕордуурап Михаил Федосеевич (25.09.1906-06.06.1961).
8. Емельянов Дмитрий Дмитриевич (1902-?).
9. Заболоцкай Николай Максимович-Чысхаан (21.11.1908-01.04.1987).
10. Иванов Петр ?
11. Леонтьев Василий Никанорович (05.03.1895-22.01.1932).
12. Никифоров Василий Васильевич-Күлүмнүүр (18.05.1866-15.09.1928).
13. Ойуунускай Платон Алексеевич (11.11.1893-31.10.1939).
14. Оросин Петр Иванович-Хайыкы (19.11.1895-1954).
15. Павлов Николай Николаевич-Тыаһыт (11.06.1904-07.04.1974).
16. Петров Николай Герасимович (1882-?).
17. Поскачин Григорий Илларионович (02.03.1914-10.02.1943).
18. Саввин Степан Афанасьевич-Күн Дьирибинэ (24.12.1903-22.04.1970).
19. Сивцев Дмитрий Кононович-Суорун Омоллоон (14.09.1906-25.06.2005).
20. Сивцев Ефрем Степанович-Таллан Бүрэ (25.01.1909-01.03.1984).
21. Слепцов Иван Егорович-Арбита (29.12.1913-13.07.1943).
22. Соловьев Василий Сергеевич-Болот Боотур (15.04.1915-24.05.1993).
23. Софронов Анемподист Иванович-Алампа (14.11.1886-24.10.1935).
24. Спиридонов Николай Иванович-Тэки Одулок (22.05.1906-14.04.1938).
25. Тарабукин Николай Саввич (24.10.1910-14.12.1950).
26. Тарскай Григорий Семенович (30.01.1908-08.09.1982).
27. Федоров Афанасий Игнатьевич (30.07.1926-19.04.1959).
28. Федосеев Иван Егорович-Доосо (20.12.1927-03.11.2003).
29. Чепалов Илья Ильич (1882-?).
30. Чиряев Валерий Георгиевич (19.12.1911-01.02.1989).
31. Яковлев Василий Семенович-Далан (01.04.1928-27.11.1996).
Литэрэтиирэ.
1. Николай Уус. Толук ууруллубут олох, Дьокуускай, 2010.
2. Протодьяконов В.Н. Тоҕус этиҥ тойуга, Дьокуускай, 1998.
3. Никифоров В.В.-Күлүмнүүр. Альбом, Якутск, Бичик, 2006.
4. Слепцова Е.В.-Куорсуннаах. Биэрэ Дабыыдап, Бүөтүр Оруоһун-Хайыкы. Ахтыылар, ыстатыйалар, очеркалар, хоһооннор, кэпсээннэр, Дьокуускай, 2011.
5. Писатели Земли Олонхо. Якутск, Бичик, 2000.
Макаров Валентин Валентинович. Макаров Валентин Валентинович — дыраама уонна киинэ артыыһа.
ыам ыйын 15 күнүгэр, 1988 сыллаахха, Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар, Майа сэлиэнньэтигэр күн сирин көрбүтэ. 
1995 сыллаахха- Майатааҕы начаалынай оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. 
1999 сыллаахха- Майатааҕы гуманитарнай орто оскуолаҕа туттарсан киирбитэ.
2006 сылга- оскуолатын бүтэрэн АГИКИ-га үөрэнэ киирэр.
2010 сылга- АГИКИ-ны бүтэрэн Саха Академическай театырын артыыһа буолар.
Саха театрыгар оруоллара: Ургунньук Боотур – «Кыыс Дэбилийэ» олоҥхо; Аркадий — «Я вернусь…», Илья — «Прости отец, прости…», үөрэнээччи – «Учитель», Клара доҕоро – «Три реалиста» В. Харысхала; Петька- «В центральных районах ожидаются дожди» Сиэн Экэр; Василий I — «Сыновний колокол» С. Барановой; Садху- «Волшебное кольцо» кытай остуоруйата; Иван Арбита – «Именитый поэт Арбита» А. Дойду; Слепцов- Отоороп- «Сегодня или никогда» Д. Наумова; Деметрий — «Тиит», Эдгар – «Король Лир» В. Шекспира; Франц- «Цирк Альберти» И. Бергмана; Токарани – «Дух земли» П. Ламутского; старик- «Пробуждение» С. Барановой; эдэр Манчаары – «Манчаары» В. Никифорова- Кюлюмнююр; Инь Си –«Хунны» Н. Лугинова; Фил — «Ассоль. Алые паруса» П. Морозова; Алгысов — «Максим» С. Данилова, В. Протодьяконова. Н.Лугинова, Д. Наумова, В. Харысхала, Е. Алексеева, Граф — «Хайа аарымалара» (Гиганты горы) Л. Пиранделло.
«Поют драматические актеры» номинация кыайыылааҕа.
2011 сылтан Олоҥхо театырын артыыһа.
Олоҥхо театырыгар оруоллара: картежник — «Олох долгуннара» Ст. Борисовой; Алгысчыт – поэтичиэскэй испиктэкил «Ырыа-хоьоон» А. Кулаковский, Дыырай бухатыыр — «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» Тон Суоруна, Кюн Эрилик — «Удаганки» Н. Абрамова; Басымньы Баатыр — «Муки любви» М. Андрсовой-Ионовой.
Режиссер быһыытынан үлэлэрэ — «Игра жизни» Николая Коляд пьесатынан «Игра в фанты»(АГИИК), «Туйаарыма Куо» (Театр Олонхо).
Киинэҕэ оруоллара: Айтал — «Кэрэл» реж. В. Макаров, И.Портнягин.
Муҥур (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Mr. Potato Head. Mr. Potato Head, Mattel корпорация оонньуура.
Волков Афанасий Софронович. Волков Афанасий Софронович - (27.12.1909 Мастаах, IV Тоҕус нэһилиэгэ – 1992) — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, уһулуччулаах салайааччы.
Олоҕун олуктара.
1909 сыллаахха ахсынньы ый 27 күнүгэр Мастаахха төрдүс Тоҕус нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 1920 сыллаахха Балаҕаччыга интернакка олорон үөрэммит. Түөрт кылааһы бүтэрэн баран, Бүлүү педучилищетыгар киирбитэ. Иккис кууруһу бүтэрээт, Үөһээ Бүлүү Нам, Өргүөт оскуолатыгар директордаабыта. ССКП Бүлүүтээҕи райкомун инструкторынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, үһүс сэкиритээринэн, "Колхуос суола" хаһыат эппиэттиир эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 1942 - 1947 сыллаахха ССКП Кэбээйитээҕи райкомун иккис сэкирэтээринэн үлэлии сылдьан Красноярскайга партийнай оскуолаҕа үөрэммитэ, онтон Ньурбаҕа райком бастакы сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Салгыы Москваҕа ССКП иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ. Бу кэнниттэн Саха АССР миниистирдэрин Советын бэрэссэдээтилин солбуйааччытынан анаммыта.
Афанасий Софронович Бүлүү, Кэбээйи, Ньурба райкомнарын чилиэнинэн уонна райсоветтар депутаттарынан быыбардаммыта. ССКП обкомун чилиэнинэн хас да төгүл талыллыбыта. Уонна Саха АССР Верховнай Советын депутатынан хаста да быыбардана сылдьыбыта. Партия 19 съеһин делегатынан талыллыбыта. "Үлэ Кыһыл Знамята" "Бочуот знага" орденнарынан, "1941 - 1945 с. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин", "В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылын туолуутугар килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн уонна РСФСР Верховнай Советын Президиумун бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыта, Союзнай суолталаах персональнай пенсияҕа тахсыбыта. 1992 өлбүтэ. Волков Афанасий Софронович - үтүөкэн киһи, сатабыллаах салайааччы эбит.
Муҥур (анатомия). Муҥур () — суон ойоҕоско сыста сылдьар чиэрбэтиҥи эттик. Киһи иммуннай ситимин сүрүн эттиктэриттэн биирдэстэрэ.
Фрустрация. Тиэрмин: Фрустрация
Кылгас описание: былаан туолбата, албыннааһын, соргу суоҕа, кэһиллии.
Уhyн описание:
Бу психологическай турук, маннык усулуобуйаха үөскүүр, бээхэр туруорбут сыалгар уонна былааңар, олоххо киллэриигэ, өскөтүн туох эммит мэһэйдиир буоллахынна.
Фрустрация хаайтарыылаах балаһыанньаҕа үөскүүр, ыар санаалары аҕалар. 
Фрустрацияха эппиэт ыраас буоллар, чахчыттан куотуу уонна санаа баҕатыгар ылларыы эбэтэр быддан бардам буолуу баар.
Фрустрация содуллара, бээхэр эрэллэ суох буолуу.
Фрустрация киhи туһалаах туругар охсор, уол иhин киhи ис санаата күүстээх буолуохтаах. 
Хайдах спуосабыннан фрустрацианны управляйдыырга, Эллисс миэтодыгар көрүөхө син.
Аал. Аал (аат тыл) — уунан устар тэрил. Хас да холбоһуктан оҥоһуллубут, баараҕай уонна уустук оҥоһуулаах, бэйэтэ хамсыыр тэрили эмиэ "аал" диэн этэллэр.
Аал (даҕааһын). Аал (даҕааһын аат) — арахсыбат быһаарыы: Аал Луук Мас, аал уот, аал уххан. Муҥура суох ытыктабыллаах, абыраллаах.
Абырах (аат). Абырах, аат. 1. Туох эмэ алдьаммытын абырахтааһын, оҥорон туһаҕа таһаарыы. 2. Туох эмэ алдьаммытын самыыр самалык, киллэһик
Абырах аат тылтан туохтуур тыл тахсар: 
абырахтыам, абырахтаа, абырахтыахтара.
Абырах атын суолтаҕа эмиэ туттуллар.
Абырҕал. Абырҕал — Хаппыт мас лабаата. Урут да, билигин да кулуһун уотун күөдьүтэргэ тутталлар.
Агда. Агда — киһи, сүөһү түөһэ, ойоҕосторо бүтүннүү ылыллыбыта. 
"Агдам иһэ аһыйар. Байанай ата бастакы ытыыга агдатын дьөлө көтүтэн туора ойбута. Петр Филиппов"