mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Саха эстрадата. Саха эстрадата — Саха сиригэр 1970-с сыллартан күүскэ сайдыбыт дьону саататаары сыанаттан ыллыыр, ону-маны кэпсиир ускуустуба жанра.
30-с сс. бүтүүлэригэр Сэбиэскэй Сойууска көс артыыстары легализациялааһын саҕаламмыта. Онон оройуоннарга, куораттарга уонна уобаластарга, өрөспүүбүлүкэлэргэ кэнсиэртиир тэрилтэлэр тэриллэн барбыттара. Дьокуускайга эмиэ кэнсиэртиир эстрада бюрота (концертно-эстрадное бюро, кылгатан КЭБ) тэриллибит.
КЭБ бастакы дириэктэринэн Студенцев Всеволод Иванович диэн киһи буола сылдьыбыт.
КЭБ сүнньүнэн кэлии артыыстарынан дьарыктанар эбит, артыыстар биир эбэтэр хас да сезоҥҥа сөбүлэҥ түһэрсэн улуустары кэрийэллэрэ. Онон драма, опера иҥин артыыстара эстрада нүөмэрдэринэн биллэн бараллар. Ол саҕана драма артыыһа Петр Михайлович Решетников эстрада конферансьетын быһыытынан биллибитэ, эмиэ драма артыыһа Христофор Трофимович Максимов — мелодист, баянист, ырыаһыт быһыытынан; опера солиһа Лев Михайлович Попов - сэбиэскэй ырыалары толорооччу быһыытынан; опера солиһа Николай Николаевич Баскаров — оччотооҕу ырыалары толорооччу; баянист Иннокентий Павлович Дураев уо.д.а.
Онтон 50-с сс. бүтүүлэрин диэкки музыкальнай училищены бүтэрбиттэри уонна көннөрү да талааннаах дьону бюро үлэтигэр киллэрэр буолбуттар. Онон ырыаһыт уонна мелодист Ольга Иванова, үҥкүүһүттэр Дмитрий Неустроев, Петр Яковлев кэлии артыыстары кытта гостуруоллуур буолбуттар.
Амбазониа. Амбазониа (Ambazonia) - Африка континеныгар баар дойду, Камерун оккупациалаабыт сирэ. Туспа көҥүл буолуон баҕарар.
Бүттүүн Саха сирин үлэлээн иитиллэр дьахталларын сийиэһэ. Бүттүүн Саха сирин үлэлээн иитиллэр дьахталларын I сийиэһэ — Дьокуускайга мустубут Саха сирин дьахталларын мунньаҕа.
86 дэлэгээт мустубут. Онтон 20-тэ хомуньуус, 59 - бааһынай идэлээх, 36 дэлэгээт аахпат-суруйбат эбит. Суруйааччы Вера Давыдова сийиэс сэкиритээринэн талыллан үлэлээбит.
Lincoln Motor Company. Lincoln Motor Company - АХШ тэрилтэтэ, лүксовай массыыналары оҥорор тэрилтэ. 100% тэрилтэ акциатын Ford бас билэр.
NordVPN. NordVPN - Литва диэн дойдуттан төрүттээх VPN сервиһэ буолар, Саха Сиригэр СВО кэмигэр киэҥник туттуллар.
NotVPN. NotVPN - VPN сервиһэ, быһа холоон сорох өҥөлөрө босхо буолар. Арассыыйаҕа 2024 киэҥник туттуллар.
Официал саайта: https://notvpn.io/ru
Planet VPN. Planet VPN - VPN өҥөтүн босхо биэрэр сервис , 2024 сыллааха киэҥник туттуллар.
Официал саайта: https://freevpnplanet.com/
HideMe VPN. HideMe VPN - VPN сервис, Арассыыйаҕа биир түргэнник популярноһа улаата турар тэрилтэ.
Арассыыйа ракетанан Чернигов куораты ытыыта (муус устар 17 күнэ 2024 сыл). Арассыыйа ракетанан Чернигов куораты ытыыта муус устар 17 күнэ 2024 сыл - Украина куоратын Чернигов куораиы ракетанан ытыыта, 18 киһи өлбүт (2 оҕо), 78 киһи араанньа буолбут (4 оҕо).
Арассыыйа ракетанан Чернигов куораты ытыыта (Атырдьах ыйын 19 күнэ 2023 сыл). Арассыыйа ракетанан Чернигов куораты ытыыта, Атырдьах ыйын 19 күнэ 2023 сыл - Чернигов куораты ракетанан ытааһын, 7 киһи өлбүт, 158 киһи араанньа буолбут.
Humble Oil. Humble Oil - АХШ тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн элбэх АЗСтары бас билэр. 100% акциатын ExxonMobil бас билэр.
Esso. Esso - АХШ тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн элбэх АЗСтары бас билэр. 96% тэрилтэ акциатын ExxonMobil бас билэр.
Duracell. Duracell ("Дүрэселл") - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ аккумулятор уонна араас энергия угар батареялары оҥорор тэрилтэ. 100% Дүрэселл тэрилтэ акциатын Berkshire Hathaway бас билэр.
Energizer. Energizer ("Энэрдьайзэр") - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ аккумуоятор уонна энергияны хаххалыыр уонна угар сээбистэри оҥорор тэрилтэ.
Glowing Plant проега. Glowing Plant Проега - диэн АХШ биир краудфандинговай тэрилтэ проега буолар, сүрүннээн тэллэйи, умайан үөнү уонна үүнээйилэр ДНК-ларын холбоон айылҕаҕа суох саҥа лүминиценциалаах үүнээйилэри айар тэрилтэ.
Knauf. Knauf ("Кнауф") - Германия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ цемент уонна дьиэ кырааскатын оҥорор тэрилтэ, ону таһынан араас тутууга сыһыаннаах тэриллэри оҥорор.
Хотугу Хань. Хотугу Хань эбэтэр Эрдэтээҥҥи Чжао () — IV үйэҕэ Хотугу Кытай судаарыстыбата ыһыллыбытын кэннэ үөскээбит 16 судаарыстыбаттан биирдэстэрэ. 304—329 сыллардаахха баар буола сылдьыбыта.
Лю Юань диэн Лю (хунну) ууһуттан төрүттээх киһи олохтообута. Бу киһи Цзинь импэрээтэрин аттыгар улааппыта. 290 сыллаахха Кытайга олорор хунну омуктар баһылыктара буолбут.
АЯМ. Амыр-Саха сирэ тимир суол (, кылгатан АЯМ) — Транссибы уонна БАМы Саха сирин кытта ситимниир тимир суол. Урут АЯМ диэн массыына суолун ааттыыллара, Улахан Невер диэн Транссиб станциятыттан Алын Бэстээххэ диэри. Бу трасса 2017 сыл ахсынньы 31 диэри "Өлүөнэ" диэн ааттааҕа уонна М-56 нүөмэрдээҕэ, кэлин А-360 диэн нүөмэр иҥэриллибитэ, "Өлүөнэ" диэн билигин да бэчээккэ эҥин элбэхтик туттуллар эрээри, докумуоҥҥа аатыттан сүппүтэ.
Устуоруйата.
1985 сыл кулун тутар 7 күнүгэр ССРС совминын 216 нүөмэрдээх уурааҕынан "Беркакит — Томмот — Дьокуускай" тимир суола тутуллар буолбут. Бу докумуонунан тутуу болдьоҕо 1985-1995 сылларынан быһыллыбыт, хайыы-үйэ 1985 сыллаахха 25 мөл. солк. көрүллүөхтээҕэ ыйыллыбыт, Беркакит — Томмот учаастагын быстах үлэҕэ 1991 сылга диэри киллэрэри болдьообут.
El Pasador. Дзавалон Аттыгар (ит. "Paolo Zavallone") − псевдонимынан El Pasador биллэр итальянскай ырыаһыт.
Биография.
Поло 1950- с сыллардааҕы музыкальнай карьерын алпаабытын оркестр бөлөҕөр оонньоон барбыта. 1960- с сыллардаахха кини Грорди кытта контракт түһэрсэн сольнай ырыаһыт буолбута. Адриан Челентаноны киллэрэн туран атын артыыстарга ырыалары суруйбутум. Тохтобул кэнниттэн сценаҕа псевдонимынан эргиллэн кэлэн, ситиһиилээхтик альбомнарын, синллар таһаартарбыта. 1982 сыллаахха музыкальнай карьерын бүтэрэн, телевидениеҕэ үлэлии барбыта. Поло бэс ыйын 20 күнүгэр 2023 сыллаахха 91- с сылыгар өлбүтэ.
Яковлев Иван Яковлевич. Яковлев Иван Яковлевич — (1848 сыл, муус устар 25, Кошки-Новотимбаево, Буинскай уйуос, Симбирскай күбүөрүнэ — 1930 сыл, алтынньы 23 Москуба) — сырдатааччы, педагог, православие миссионера, норуот оскуолаларын төрүттээччи. Казаан үөрэҕин уокуругун чувааш оскуолаларын иниспиэктэрэ (салайааччыта) (1875-1903) уонна Симбиирскэйдээҕи чувааш учууталларын оскуолатын төрүттээччитэ уонна салайааччыта (1868-1919), аныгы чувааш суругун-бичигин оҥорооччу (1870-с сылларга) уонна чувааш оҕолоругар аналлаах чувааш итиэннэ нуучча тылларын учуобунньуктарын ааптара, суруйааччы, тылбаасчыт, фольклорист. Действительнай статскай советник (1904).
1848 сыллаахха муус устар 25 (уруккуннан 13) Кошки-Новотимбаево диэн чувааш дэриэбинэтигэр төрөөбүт (Симбирскай күбүөрүнэ Буинскай уйуоһа). Ийэтэ — Настасья Васильевна Макарова, кинини төрөөрү өлбүт, аҕата биллибэт, онон бииргэ төрөөбүттэриттэн туһунан атын ыалга иитиллибит. Сэттэ сааһыгар 1856 сылтан Эргэ Бурундуктар диэн сэлиэнньэҕэ оскуолаҕа үөрэммит. Онно нуучча бааһынайын ыалыгар Мушкеевтарга олорбут. 1860 сыллаахха бастыҥ үөрэнээччи буолан Симбирскэйгэ уйуос учуулуссатыгар үөрэнэ киирбит.
Онно үөрэнэн иһэн сыл бүтэһигэр 1 кылаас үөрэнээччилэрин бөлөҕүн кытта саҥа аһыллыбыт Сибрискэй эр дьон гимназиятыгар көһөрүллүбүт. Онно землемерно-таксаторскай кылааска түбэспит, уонна 1863 сыллаахха диэри үөэммит. Бүтэрэн баран Симбирскэй удельнай хонтуоратыгар ыытыллыбыт, онно кээмэйдьит (мерщик) быһыытынан 4 сыл кэриҥэ үлэлээбит.
Бу кэмҥэ Иван Яковлев элбэхтик Симбирскэй, Казанскай уонна Самарскай күбүөрүнэлэринэн айаннаабыт, ол сылдьан нуучча, татаар, чувааш, эрзя омуктар хайдах олороллорун кэтээн көрбүт. XIX үйэ 60-с сылларыгар тарҕаммыт либеральнай өйүктэр сабыдыалларынан чувааш омугун олоҕун үөрэхтээһин көмөтүнэн чэпчэтэр туһунан толкуйдуур буолбут. Бу сылдьан чувааш култууратын сөргүтэр үлэни ыытар былааннаммыт. Бу былааннарын олоххо киллэрээри салгыы үөрэнэр туһунан санаталыыр буолбут.
Ralph Lauren Corporation. Ralph Lauren Corporation - АХШ моднай таҥаһы тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, бу тэрилтэни төрүттээбит киһи Ральф Лаурен диэн американскай модельер дьээдьэ, миллиардер баар киһи.
PlayStation 2. Sony PlayStation 2 (, "Сони Плэйстэйшн 2"), Sony аттырбыт оонньуу приставка буолар. Конкурена — Xbox 360.
Максимова Виктория Николаевна. Максимова Виктория Николаевна — Саха тэлэбиидэнньэтин бастакы дииктэрдэриттэн биирдэстэрэ.
1946 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Ытык Күөлгэ төрөөбүт (чопчулуурга). Виктория диэн ааты соторутааҕыта ситиһиллибит кыайыы чиэһигэр биэрбиттэр. Дьоно: ийэтэ Аграфена Михайловна Бочонина (Чөркөөхтөн, Төрүттэн төрүттээх), сэрии кэмигэр таһаҕас тиэйэр массыынаҕа суоппар, аҕата Николай Алексеевич Максимов, Чурапчыттан төрүттээх, сэрии кэмигэр Ытык Күөлгэ ДОСААФ-ка үлэлээбит, сэрии бүтүүтүгэр холбоспуттар. Эр киһи бастакы кэргэниттэн кыыстаах эбит (Хотуттан кэлэн иһэн борокуокка төрөөрү өлбүт), оттон дьахтар сэрии кэмигэр тулаайах хаалбыт тастыҥ кыра балтын ииттэ ылбыт.
Онтон ыал хоту көспүттэр, бастаан Күһүүргэ, онтон Быков Мыска олорбуттар. Виктория бииргэ төрөөбүт балта Людмила Быков Мыска олордохторуна төрөөбүт. Аҕалара кыыһа Виктория биэс саастааҕар өлбүт. Аҕатын бүтэһик үлэтэ "Арктика" диэн балыксыттар артыалларыгар бэрэстээтэл. Ийэтэ кыра оҕолорун аһатаары таһаҕас тиэйэр массыынаҕа суоппардыыр, түүнүн архыып паапкаларын тигэр эбит. Кэлин иистэнэр буолбут. Онтон дойдутугар Тааттаҕа көспүттэр, биир сыл Ытык Күөлгэ, онтон Чөркөөххө олобуттар. 1956 сыллаахха ийэтэ иккистээн үс кыра оҕолоох киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. 
Виктория Чөркөөххө 6 кылааска диэри үөрэммит, онтон Ытык Күөл оскуолатыгар. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Дьокуускайга культпросвет училищеҕа үөрэммит. 
Бу үөрэнэ сырыттаҕына (?) Мария Ивановна Бучугасова-Федорова диэн "Пионерскай саһарҕа" биэрии эрэдээктэрэ биэриитигэр кытыннарар буолбут.
Ону бэлиэтии көрөннөр тэлэбиидэнньэҕэ 17 саастааҕар 1965 сыллаахха үлэҕэ ыҥырбыттар. 70-с сылларга Москубатааҕы култуура институтугар үөрэммит, "режиссер" идэтин баһылаабыт. Саха тэлэбиидэнньэтигэр 1998 сыллаахха диэри үлэлээбит. Онтон 2001 сыллаахха диэри араадьыйаҕа үлэлээбит, ыараханнык ыалдьан тохтообут. 2008 сыллаахха кэргэнэ өлбүт, бэйэтэ инсуллаан инбэлиит буолбут. Онтон Капитоновкаҕа инбэлииттэр дьиэлэригэр олорбут.
2011 сыл сэтинньи 26 күнүгэр өлбүт.
Заза тыла. Заза тыла (Zazaki) —Түүркүйэ ил тыла. Перс тылыгар элбэх диалект баар, димли, заза уонна димлки.
Jazzdauren. Jazzdauren - Казахстан саҥа тахсан эрэр ырыаһыта, ыам ыйын 10 күнүгэр 2004 төрөөбүтэ, Уральск куоратка.
Скарлетт (ырыаһыт). Скарлетт - Арассыыйа уонна АХШ трансгендернай ырыаһыта. Урукку ырыаһытын аата Оскар, төрөөбүт аата - Шамиль.
Бернард Һилл. Бернард Һилл ("Bernard Hill") - Улуу Британия биир биллэр артыыһа, Аан Дойдуга Титаник киинэҕэ капитан оруолун толорбутунан биллэр. Төрөөбүтэ - 17 ахсынньы 1944 , өлбүтэ - 5 ыам ыйа 2024.
Бомбер. Бомбер (толору аата - Бомбер Дьэккэт эбэтэр Bomber Jacket) - US Air Force саллааттарын урукку сонноро, кэнники гражданскай дьоҥҥо тарҕанар. Араас көрүҥэ баар.
Бовар Ханаков. Бовар Ханаков - Украина уонна АХШ охсуһууга, UFC кыттыылааҕа, Top Dog FC кыттааччыта. Мариуполь куоратка олорор этэ, ол эрэн СВО кэмигэр дьиэтэ уота алдьанан Америкаҕа куоппута.
Красногорскай. Красногорскай (нууч: "Красногорск") - Арассыыйа биир динамична сайда турар куората, Москуба куораттан 2 км тэйиччи сытар. Дьонун ахсаана 200 тыыһынча киһи.
Рафаах. Рафаах - Сектор Газа сиригэр баар кыра куорат. Ыам ыйын 7 күнүттэн 2024 сылтан ыла Израиль уонна ХАМАС сэриитин фонугар куоратка алдьаныы саҕаланна.
Московская биржа. Московская биржа — Арассыыйа ордук бөдөҥ биржевой холдиҥа, акциялары, облигациялары, производнай инструменнары, атын дойдулар валюталарын, харчы ырыынагын инструменнарын уонна да атын финансовай инструменнары , күндү металлары, бурдук туораҕы уонна саахарбатарыы организатора буолар. 1992 сыллаахха олохтоммута, баскаты аата — Московская межбанковская валютная биржа, ММВБ), 2011 сыллахха холбоһуу түмүгүнэн ОАО «Московская биржа ММВБ-РТС» кубулуммута Онно ММВБ биржатыгар 1995 сыллахха арыллыбыт РТС (Российская торговай системата) үлэлээбитэ.
Холдиҥ састаабыгар Национальнай депозитарий (НКО АО «Национальный расчетный депозитарий», сокращённо — НРД), ону тэҥэ ордук бөдөҥ клиринговай центр - «Национальнай клиринговай центр», кылгатыллыбыта АО «НКО „НКЦ“».
Алмаас суутрата. Алмаас суутрата, эбэтэр Ваджраччхедика Праджняпарамита сутра (, "Vajracchedikā-prajñāpāramitā-sūtra", «Чаҕылҕан курдук ньүдьү-балайы хайа охсор улуу билии туһунан суутра», , ) — «Праджняпарамита» циклын суутрата, махаяна буддизмын сүрүн тиэкиһэ, быһа барыллаан б. э. и. III үйэҕэ суруллубут, (IV үйэ иннинэ буолара чопчу биллэр). Санскрит тылынан суруллубут. Кытайдыы алта тылбааһа баар; Кумараджива тылбааһа аан дойдуга иккис эбэтэр бастакы бэчээттэммит кинигэ буолар (ксилография ньыматынан), 868 сыллаахха ыам ыйыгар тахсыбыт.
Galanz. Galanz - Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ холодильниктары оҥорон атыылыыр, сүрүн атыылыыр сирэ - Кытай, АХШ, Тайланд, Сингапур уонна Монголия.
Экоцид. Экоцид - термин, соруйан Айылҕаҕа хоромньу оҥорооһуну ааттыыллар.
4Tale Production. 4Tale Production - Кыргызстан саҥа инновационнай стартап тэрилтэтэ, 2024 сыллаахха Аан Дойдуга биир динамично сайда турар тэрилтэ буолар. 
Официал саайта: https://4taleproduction.com/
GPT-4. GPT-4 - диэн мультимодальнай тыл, уопсайа 50 омук тыла код быһыытынан биир файлга хомулла сылдьар, ону AI көмөтүнэн киһи курдук толкуйдаталлар. OpenAI ыам ыйын 13 күнүгэр 2024 сыллаахха өссө күүстээх тыл версиатын билиһиннэрдэ, өссө түргэнник толкуйдуур - GPT-4o диэн.
GPT-4o. GPT-4o - GPT-4 салҕыыта, арыый 76% күүһүрбүт көрүҥэ буолар. Бу мультимодальнай тыл тыаһы, саҥаны уонна көстүүнү кытта үлэлиир буолар. OpenAI ыам ыйын 13 күнүгэр 2024 Аан Дойдуга билиһиннэрдэ.
BIGO Live. BIGO Live - Сингапуртан төрүттээх интернет тэрилтэтэ уонна Bigo Live диэн төлөпүөҥҥэ программаны сайыннарааччы, быһа эфиргэ тахсыыны оҥорор платформа. 2024 сыллаахха Аан Дойдуга биир динамично сайда турар тэрилтэ, номнуо 500 мөллүйүөн активнай туттааччылаах 150 омук сиригэр.
White Castle. White Castle ("Уайт Кэстл") - АХШ региональнай сетевой фастфуд рестораннара, сүрүннээн Мидвест уонна NYC тарҕаммыт. 1921 сыллаахтан үлэлиир.
Саха Сиригэр репарациа төлөнүүтэ Арассыыйа оккупациялаабытын иһин. Саха Сиригэр репарациа төлөнүүтэ Арассыыйа оккупациялаабытын иһин (ааҥл: "Payment of reparations to the Sakha Republic from Russia for damage caused during the occupation", исп: "Pago de reparaciones a la República de Sajá por parte de Rusia por los daños causados ​​durante la ocupación", кытайдыы: "俄罗斯向萨哈共和国支付占领期间造成的损失赔偿", укр: "Виплата репарацій Республіці Саха з боку Росії за шкоду, заподіяну в період окупації", тур: "İşgal sırasında meydana gelen zararlardan dolayı Rusya tarafından Saha Cumhuriyeti'ne tazminat ödenmesi") - Саха Сирэ туспа көҥүл бардаҕына һокуоннайдык Арассыыйаттан көрдүүр репарациа харчыта, баттабылга олорор инники кэскилин уонна барыһын сүтэрбит кэмэ ааҕыллар. 
2024 сыл туругунан Арассыыйа Саха Сиригэр иэһэ - 4 триллион доллар уонна сыл аайы 54 миллиард долларынан эбиллэн иһэр. 
СВОҕа хас өлбүт саха саллаатыгар Арассыыйа 5 мөллүйүөн доллар төлүөхтээх! Уонна мобилизация ыытан сахалары геноцид оҥорбутун иһин. Уонна Москва налог харчытын барытын ылбытын иһин.
Кирилл Канахин. Кирилл Канахин - Арассыыйа биир биллэр артыыһа уонна Нуучча көҥүл корпуһа кыттааччыта.
Сибиир батальона. Сибиир Батальона (урукку саха тылынан - Sibiir Bataliona) - сахалар буряттар, тувиннар, калмыктар уонна Сибиир нууччалара Сибиир Арассыыйаттан арахсан туспа көҥүл буоларын туһугар сэриилэһэр һеройдар. Салайааччылара - Владислав Аммосов. 
Сибиир батальона Интернационал легиона иһигэр киирэр.
Билсэр телеграм канаала: https://t.me/intlegionua
Владислав Аммосов. Владислав Аммосов (хос аата позывнойа - "Дохсун боотур") - урукку ГРУ үлэһитэ, билигин Саха Сирэ көҥүл буоларын туһугар охсуһар һерой, Сибиир батальона салайааччыта.
Калмыктар. Калмыктар - Калмыкия республикатын төрүт уонна сүрүн олохтоохторо.
Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор тустарынан. Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор тустарынан сокуон дойдуттан уонна культураттан тутулуктаах. Быраабыла курдук, сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолорго араастык сыһыаннаһар. Ол эрээри, сокуоннай сааһын ситэ илик оҕолор улахан дьон быһыытынан эппиэтинэскэ тардыллыахтарын сөп.
Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор тустарынан сокуон.
Францияҕа да, холбоһуктаах Штаттарга да курдук, сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор арыгыны эбэтэр табаҕы иһии, сылайыы, дьиэттэн сүүрүү уонна көппөт буолуу курдук дьайыылар бобуллубуттар. Ол курдук, сокуоннай сааһын ситэ илик киһи быһылаан тахсыан сөп.
Холбоһуктаах Штаттар.
Холбоһуктаах Штаттарга "сокуоннай сааһын" өйдөбүл штаттан көрөн араастаһар. Система 6- тэн 10- гар диэри саастаахтар, штаттан 18- гар диэри саастаахтар; штаттартан көрөн 11 штат (Дьордьия, Илларионс, Луизиантан, Массачусетс, Мичиган, Мисури, Соҕуруу Каролинаттан уонна Техас). онно 15 саастааҕар аҕыйах. Инньэ гынан сиппит- хоппут 16, 17 эбэтэр 18 саастарыгар тиийэр.
1974 с. сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолорго ювенальнай юстиция уонна сокуону утары охсуһуу туһунан федеральнай сокуон АХШ сокуоннарыгар түөрт сүрүн ирдэбили туруорар:
Штаттар соҕурууҥҥу Даататтан уонна Ваймонгтан ураты штаттар бары кытталлар.
Франция.
Францияҕа сокуоннай саастарын ситэ илик үс категориялаах:
16 сааһыгар диэри саастаах оҕолор буруйу оҥоруулара холуобунай кодекс 122-8 ыстатыйатынан быһаарыллар. 16- тэн 18- гар диэри саастаах оҕолор эппиэккэ тардыллыахтарын сөп, ол гынан баран, буруйу оҥорооччулар уонна буруйу оҥорооччулар саастарын ситэ илик оҕолор буруйга тардыллыахтарын сөп.
Ларри Уу-Тай Чен. Ларри Уу-Тай Чен (кыт: ааҥл: ) - Кытай үспүйүөнэ, ол эрэн кэнники АХШ үспүйүөнэ буолбута CIA үлэлээн.
Neuralink. Neuralink ("Неуралинк", "Нейролинк", "Нөйралинк") - АХШ нейротехнологическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ уонна 2022 сылтан саамай бөдөҥнөрө, 2024 сылтан Аан Дойдуга биир бастыҥ инновационнай тэрилтэ. 2016 сыллаахха төрүттэммит Илон Маск диэн киһинэн.
Diamondback Energy. Diamondback Energy - АХШ тэрилтэтэ, биир түргэнник сайда турар тэрилтэ. Энергия оҥорорунан биллэр.
Колодезникова Елена Дмитриевна. Колодезникова Елена Дмитриевна — киһи организма намыһах температураларга үөрэниитин чинчийбит учуонай, ХИФУ Мэдиссиинэ институтун преподавателэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр чэгиэн олоҕу тарҕатыыны саҕалаабыт дьонтон биирдэстэрэ, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, СӨ уонна РФ доруобуйатын харыстабылын туйгуннара.
1939 с. ыам ыйын 20 күнүгэр Саха АССР Амма сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1963 сыллаахха СГУ мэдиссиинэ факультетын бүтэрбит (бастакы выпуск). 1963-64сс. Алдан оруйуонун Золотинка балыыһатын главнай бырааһа. 1964 сыллаахтан СГУ МЛФ-тыгар (кэлин ХИФУ МИ) үлэлээбит. 1967-70 сс. - Москубатааҕы мэдиссиинэ 1 институтун аспирантуратыгар үөрэммит. 1972 сыллаахха "Реактивные изменения в коже и бурой жировой ткани при длительном охлаждении" диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. "Бурая жировая ткань" диэн монографияны уонна 60-ча билим үлэтин, гистологияны үөрэтиигэ уонча мэтиэдикэ босуобуйатын бэчээттэппитэ.
Елена Дмитриевна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр чэгиэн олох иһин хамсааһыны саҕалаабыт дьонтон биирдэстэрэ. Араадьыйаҕа, тэлэбиидэнньэҕэ уонна бэчээккэ чэгиэн олоҕу тарҕатан куруук тахсар. Чэгиэн олоҕу тарҕатыыга 4 брошюраны уонна 40-тан тахса ыстатыйаны бэчээттэппитэ. 
"Билии" уопсастыба, доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин, үөрдүк үөрэх судаарыстыбаннай кэмитиэтин, СӨ Бэрэсидьиэнин наҕараадаларынан бэлиэтэммитэ.
Bronx Zoo. Bronx Zoo - Бронкс сиригэр баар зоопарк, NYC куоратка. Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар уонна Америкаҕа саамай бөдөҥ куорат зоопаркаларыттан.
ХНТ бэлиэ күннэрэ. Манна Холбоһуктаах Наассыйалар Тэрилтэлэрэ бэлиэтиир күннэрин испииһэгэ бэрилиннэ.
Аан дойдуга бэлиэтэнэр күннэр кыһалҕалаах түгэннэргэ дьон-сэргэ болҕомтотун тардаары, ол кыһалҕалары быһаарарга күүһү-уоҕу түмээри, ону таһынан киһи-аймах ситиһиитин кэрэһилээри бэлиэтэнэллэр. Бу күннэри ХНТ билиини тарҕатар сүдү тэрил быһыытынан көрөр. 
Сэтинньи.
Международный день прекращения безнаказанности за преступления против журналистов (A/RES/68/163)
02 Nov
Всемирный день распространения информации о проблеме цунами (A/RES/70/203)
05 Nov
Международный день предотвращения эксплуатации окружающей среды во время войны и вооруженных конфликтов (A/RES/56/4)
06 Nov
Международная неделя науки и мира (A/RES/43/61)
09 Nov
Всемирный день науки за мир и развитие (UNESCO 31 C/Resolution 20)
10 Nov
Всемирный день борьбы с диабетом (A/RES/61/225)
14 Nov
Международный день предупреждения всех форм транснациональной организованной преступности и борьбы с ними (A/RES/78/267)
15 Nov
Международный день, посвященный терпимости (UNESCO 28 C/Resolution 5.61)
16 Nov
Всемирный день памяти жертв дорожно-транспортных происшествий (A/RES/60/5)
17 Nov
Всемирный день предотвращения актов сексуальной эксплуатации детей, жестокого обращения с ними и насилия в их отношении и исцеления детей, пострадавших от таких актов (A/RES/77/8)
18 Nov
Всемирная неделя повышения осведомленности о проблеме устойчивости к противомикробным препаратам
18 Nov
Всемирный день туалета (A/RES/67/291)
19 Nov
День индустриализации Африки (A/RES/44/237)
20 Nov
Всемирный день ребенка (A/RES/836(IX))
20 Nov
Всемирный день телевидения (A/RES/51/205)
21 Nov
Всемирный день философии (UNESCO 33 C/Resolution 37)
21 Nov
Международный день борьбы за ликвидацию насилия в отношении женщин (A/RES/54/134)
25 Nov
Всемирный день устойчивого транспорта (A/RES/77/286)
26 Nov
Международный день солидарности с палестинским народом (A/RES/32/40B)
29 Nov
День памяти всех жертв применения химического оружия (OPCW C-20/DEC.10)
30 Nov
Ахсынньы.
Всемирный день борьбы со СПИДом
01 Dec
Международный день борьбы за отмену рабства (A/RES/317(IV))
02 Dec
Международный день инвалидов (A/RES/47/3)
03 Dec
Международный день банков (A/RES/74/245)
04 Dec
Международный день добровольцев во имя экономического и социального развития (A/RES/40/212)
05 Dec
Всемирный день почв (A/RES/68/232)
05 Dec
Международный день гражданской авиации (A/RES/51/33)
07 Dec
Международный день памяти жертв преступления геноцида, чествования их достоинства и предупреждения этого преступления (A/RES/69/323)
09 Dec
Международный день борьбы с коррупцией (A/RES/58/4)
09 Dec
День прав человека (A/RES/423 (V))
10 Dec
Международный день гор (A/RES/57/245)
11 Dec
Международный день нейтралитета (A/RES/71/275)
12 Dec
Международный день всеобщего охвата услугами здравоохранения (A/RES/72/138)
12 Dec
Международный день мигранта (A/RES/55/93)
18 Dec
День арабского языка в ООН
18 Dec
Международный день солидарности людей (A/RES/60/209)
20 Dec
Всемирный день баскетбола (A/RES/77/324)
21 Dec
Международный день противоэпидемической готовности (A/RES/75/27)
27 Dec
Хат буолуу кэмигэр үөскүүр сырҕан бааһы утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ. Хат буолуу кэмигэр үөскүүр сырҕан бааһы утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ — сыл ахсын ыам ыйын 23 күнүгэр дьахтар туругар болҕомто тардаары ХНТ бэлиэтиир күнэ.
Хат буолуу кэмигэр үөскүүр сырҕан баас () — дьахтар төрүүрүгэр үөскүүр эчэйии. Аныгы мэдиссиинэ көмөтө суох аһара уһуннук төрөөбүт дьахталларга көстөр ыарыы — төрүүр ханаал уонна хабах ыккардыгар эбэтэр төрүүр ханаал уонна көнө осоҕос ыккардыгар хайаҕас үөскүүр. Мантан сылтаан иик алла сылдьар буолуон сөп, атын хроническай ыарыылар үөскүөхтэрин сөп, ыарыы депрессияҕа уонна дьонтон тэйиигэ тиэрдиэн, быста дьадайыы төрүөтэ буолуон сөп. Маннык баастаах дьахталлар төрөөтөхтөрүнэ 90 бырыһыан оҕо куотар.
2003 сыллаахха ХНТ иһинэн үлэлиир Нэһилиэнньэ пуондата (Фонд ООН в области народонаселения, ЮНФПА) уонна атын тэрилтэлэр сырҕан бааһы суох гыныыы хампаанньатын саҕалаабыттара. Хампаанньа сыала-соруга — сайдар дойдуларга сырҕан баас сайдыылаах дойдуларга көстөрүн курдук сэдэх буоларын ситиһии.
2018 сыллаахха ХНТ Сүрүн Ассамблеята кыһалҕаны 2030 сыллаахха суох гынар туһунан резолюция ылыммыта.
Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ. Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ — Арассыыйаҕа, Хотугу Македонияҕа, Болгарияҕа ыам ыйын 24 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. 
Бу күн православнайдар IX үйэҕэ олоро сылдьыбыт Кирилл уонна Мефодий диэн ини-бии гириэк манаахтаарын санаан ааһар күннэрэ. Бу дьон славяннарга суругу-бичиги биэрбит дьонунан ааҕыллаллар.
Er Berde (тэрилтэ). Er Berde (саха тылыттан - Эр Бэрдэ) - АХШ стартап тэрилтэтэ, эр дьоҥҥо таҥас сап тигэр, атыылыыр. 2024 сыллаахха сайын үөскээбитэ. 
Факталара.
Саха эмиграннара төрүттээбиттэрэ. Amazon иһинэн үлэлиир уонна кини 70% акциатын бас билэр, Amazon FBA иһинэн эргийэр. Саха Сиригэр сыһыана суох. 
Терминология.
Эр Бэрдэ диэн тылтан үөскээбит.