mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Никулина Ольга Викторовна. Никулина Ольга Викторовна (03.08.1971) - поэтесса, бэс ыйын 1995 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. Туула уобалаһыгар төрөөбүтэ. 1978 сылга төрөппүттэрин кытта Нүөрүҥгүрүгэ көһөн кэлбиттэрэ. 1989 сыллаахха Нерюнгритааҕы педагогическай училищаны бүтэрэр, 3 сыл оҕо саадыгар үлэлээбитэ. 1994 сылга гимназияга "Поэзия кулуупугар" салайааччыннан үлэҕэ киирэр. Ити кэмтэн "Индустрия Севера", "Социалистическая Якутия", "Молодежь Якутии", "Полярный круг" хаһыаттарга уонна "Полярная звезда" сурунаалга хоһоонноро бэчээттэннэ. 1995 сылга Нерюнгрига буолбут семинар түмүгүнэн Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ буолар. Республикатааҕы куукула уонна актер тыйаатырыгар үлэлээбитэ. Москубаҕа үрдүгү литературнай куурстарын ааспыта.
= Хоһоонноро =
= Сигэлэр =
"Радуга вдохновения» Ольги Никулиной http://www.1sn.ru/155177.html
Писатели Якутии http://pnbglaz.narod.ru/psakha/on.html
Григорьев Гаврил Николаевич. Гаврил Николаевич Григорьев – Харалыыр уола Хабырыыс 1894 с. Хара нэһилигиэр төрөөбүт, баартыйалаах. Хараҕа бастакынан ˝Прогресс˝ диэн холбоһугу тэрийбит. Биэс ыал буолан ынахтарын, сылгыларын холбоон, Үрдьэхтээххэ саҥа типовой хотону туппуттар.
Гаврил Николаевич сэрии кэмигэр 1942-1945 сс. Сталин аатынан холкуос бэрэссэдэтэлинэн үлэлээбит. Сэрии, сут дьаыллары этэҥҥэ туораппыт. ˝Харалыыр уола Гаврил Николаевич баар буолан, тыыннаах хаалбыппыт˝,- диэн кырдьаҕастар махтаналларын истээччибин. ˝Аҕата Николай Гаврильевич-Харалыыр оҕонньор сэрии кэмигэр, кэнниттэн даҕаны Мооро Күөлүттэн балыктаан, элбэх киһини аһаппыта˝, - диэн ахтааччылар. Бэрэссэдээтэлин дьаһалынан ыанньыксыт Акулина Николаевна Дмитриева сэрии, сут дьылларыгар кулуупка ˝итии аһалык˝ тэрийэн, дьону аһатан быыһаабыт. ˝Мин хараҕа суох эбэбин сиэтэн кулуупка илдьэрим˝ - диэн кэпсиирэ Семен Терентьев-Атаҕаллай. Атын сиртэн элбэх киһи кэлэн, холкуоска чилиэнинэн киирбит. Арҕаа Хаҥаластан, Тыыллыматтан, Амматтан Олейниковтар эһэлэрэ, Солдатовтар, Захаровтар уо. д. а. көһөн кэлбиттэр.
Дьиэтигэр кэлэн, махталларын хоһуйан ыллаччылар. Дьиэбит хонтуора курдук этэ. Сэрии кэнниттэн даҕаны элбэхтик кэпсэтэллэрэ, сүбэлэһэллэрэ. Хабырыыс хогуу биригэдьииринэн үлэлээбитэ, холкуоһун бааһыналарын, алаастарын ааттарын, хас биирдиилэрэ төһө иэннээхтэрин өйүгэр хатаан сылдьарын уонна үүнэн турар бурдуктан, оттон хас туонна от, бурдук кэлиэҕин барытын хараҕынан көрөн быһаарарын И.И Саввин сөҕөн кэпсиирэ. Кини Гаврил Николаевичка суруксутунан үлэлээбитэ. Биир тылы сатаан аахпат, нэһиилэ илии эрэ баттыыр киһи төһө үлэ күнүн толорбуттарын, төһөнү үлэлээбиттэрин, хас оттоммуттарын – бурдуктаммыттарын барытын өйүгэр тутара уонна холкуос үс күннээх отчуоттуур мунньаҕын ыытара.
˝Улуу Кыайыытын ордук үөрүүлээх бырааһынньык суох этэ˝ - диирэ Гаврил Николаевич кэргэнэ Мария Трофимовна Григорьева. Кини бастакы холбоһукка ыанньыксыттаабыт хоһуун үлэһит дьахатар этэ. Кэлин эпэрээссийэлэнэн баран, холкуоска кыһын бурдук ыраастыыра, сайын хортуоппуйуга үлэлиирэ. Аҕас балыстыылар Мария уонна Анисия Трофимовналар сэрии кэмигэр фроҥҥа анаан таҥас тигэллэрэ, көмүс киэргэллэри туттараллара.
Гавриллаах Мария биир оҕоломмуттара кыратыгар өлбүт. Кэлин биэс оҕону ииттибиттэр. Улахан уоллара Николай Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятын бүтэрэн, история учууталынан үлэлээбит. 1943 сыллааҕы ыҥырыыга хабыллан, 1946 с. сэрииттэн наһыылканан кэлбит уонна ол күһүн өлбүт. Иккис уоллара Трофим СГУ-гар тутуу факультетын бүтэрэр сылыгар массыына саахалыгар өлбүтэ. Улахан кыыс Марина – медик. Иккис кыыс Катя эрдэ кэргэн тахсан барбыта, өлбүтэ. Мин – кыра кыыстарабын, олохтоох оскуолаҕа 30 сыл учууталаатым. 
Светлана Егоровна АРГУНОВА,
педагогическай үлэ бэтэрээнэ, норуот
үөрэҕириитин туйгуна.
Иванов Николай Матвеевич. Иванов Николай Матвеевич — Кэриэйэ 1950-53 сс. сэриитин кыттыылааҕа, авиадивизия штабыгар сибээс отделениетын хамандыыра.
1925 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Анна уонна Матвей Ивановтарга бастакы оҕонон Уус-Алдан Өнөр нэһилиэгин Килэдьимэ алааһыгар төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр бэһиэлэр, биир кыыс, 4 уол. 
Николай Матвеевич 2 сыл армияҕа сылдьан баран бэйэтэ тылланан Кэриэйэҕэ (билиҥҥинэн Хотугу Кэриэйэҕэ) 2 сылтан ордук сэриигэ сылдьыбыта. Кини онно Сэбиэскэй Сойуус үс төгүллээх дьоруойун, авиация маршалын Иван Кожедуб 324-с истребительнай авиадивизиятын штабыгар сибээс отделениетын хамандыырынан сылдьыбыт. 
Айымньылара.
Сэриигэ да сылдьан, сэрии да кэнниттэн хоһоон айарын, ахтыы суруйарын сөбүлүүрэ. Сэриигэ сылдьыбытын туьунан, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хайдах сутаан, сирэйдэрэ, илиилэрэ-атахтара дыгдайан иьэн тахсыбытын хараастан олорон кэпсиирэ. 
Бу хоһоонугар хайдах эрэйи-муну көрсүбүтэ ахтыллар:
Улаатар сааспар сукка хаптаран,&lt;br&gt;
Дыгдайа иһэлийэн чуут орпутум.&lt;br&gt;
Түөрт сыл саллаат сэбиэскэй өйүн,&lt;br&gt;
өһөн тыыныгар иитиллибитим.&lt;br&gt;
Икки сыл сэрии өһөгөйүн &lt;br&gt;
Хааннаах хабыр хапсыһыыга киирсибитим.&lt;br&gt;
Дьылгам ыарын да иһин, &lt;br&gt;
Дьылҕабын эмиэ да сирбэппин.&lt;br&gt;
Бу сиргэ ыччатым кэлбитин.&lt;br&gt;
Билинни уонна урукку булчуттар. Саха киһитэ айылҕаны кытта ыкса сибээстээх. Былыр-былыргыттан сахалар айылҕаҕа сиэри-туому тутуһан сылдһаллара. Саха киһитигэр булт диэн аһылыга буолара. Кини балыктаан, кустаан дьиэ кэргэнин аһатара. Бултка баралларгыгар эрдэ бэлэмнэнэллэрэ. Тиийэн баран сирдэрин аһаталлара, Байанайы маанылыыллар. Байанайтан көрдөһөллөрө бултуйууну. Айылаҕаҕа сылдһан мээнэ айдаарбаттар. Бултуйдахтарына чугас дьоннорун күндүлүүллэрэ. Ол иһин ити дьылларга былыр элбэх киһи тыыннаах хаалбыта.
Өйдөөн-санаан ааһыахха Аҕа дойду сэриитин. Эһээлэрбит, эбээлэрбит төһө кыалларынан фроҥҥа көмөлөспүттэрэ бултаан: балык, эт, күндү түүлээх ыыталлара. Бу эмиэ хорсун быһыы буолар.
Былыргы булчут айылҕаҕа олус харыстабыллаахтык сыһыаннара. Ол курдук кини оту-маһы алдьаппат этэ.
Онтон билигин булчут олус уларыйда. Быһыыта-майгыта, айылҕаҕа сыһыана. Урут булчут аһаары, айаҕын иитэнээри бултуур буоллаҕына, билигин булчут мээнэ «бэйэтин дуоһуйутуутугар» бултуур. Сорох дьон мээнэ ытыалааччы да баар. Эбэтэр сорох мээнэ буолунайы бултаан баран таах хаалларар да тугэннэрэ баар. Айылҕаҕа сылдьан сиэри-туому сорохтор тутуспаттар. Айылҕаны урусхаллааан, ыһан бараллар.
Айылҕабытыгар биһиги инник сыһыаннастахпытына ким харыстыай?!
Ол иһин биһиги эдэр көлүөнэ ыччата билигин өйдүөх тустаахпыт-барыта биһиги илиибитигэр. Биһигиттэн тутулуктаах айылҕабыт, айылҕабыт,хайдах туруктаах биһиги оҕолорбутугар-сиэннэрбитигэр тиксэрэ.
Түмүккэ этиэххэ наада, хас биирдии саха киһитэ айылҕаны харыстыахтаах, сиэри-туому тутуһуохтаах, оччоҕо эрэ биһиги сирбит-дойдубут, кыылбыт-суолбут элбиэ, чэчириэ.
Яковлев Семен Семенович. Семен Семенович Яковлев 1910с. от ыйын 26 күнүгэр Сунтаар улууһун Сиэйэ Муоһаанытыгар төрөөбүтэ. Атырдьах ыйыгар сир-дойду силигилээн турдаҕына күн сирин көрбүтэ. Биллиилээх иннэһит С.С.Яковлев доруобуйа харыстабылыгар эҥкилэ суох барыта 65с үлэлээбитэ, аптаах иннэтинэн элбэх киһини эмтээн үтүөрдүбүтэ, ыарыыларын чэпчэппитэ. Кини биэс оҕону төрөтөн, эһээ буолар дьолу билбитэ. Сиргэ кэлбит аналын барытын толорон күн сириттэн барбыта. Ыарахан ыарыыттан араас ньыманан эмтэнэн бэйэтэ 82 сааһыгар диэри олорбута.
Оҕо сааһа.
Оҕо эрдэҕиттэн барыны бары сэргээн көрө, мындырдык толкуйдуу, айа улааппыта. 1930с. сэттис кылааһы бүтэрэн баран салгыы Дьокуускайдааҕы фельдшерскэй-акушерскай оскуолаҕа үөрэнэ киирэр уонна 1932с. ситиһиилээхтик бүтэрэр. Оскуолаҕа талбыт идэтин сөбүлээн, интэриэһиргээн үөрэммитэ. Диагноз туруорарыгар оскуолаттан ылбыт билиитэ, онтон кэлин саҥа тахсар периодиканы ааҕан, тус бэйэтин опытынан мындырдык толкуйдаан айымньылаахтык үлэлиирэ.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Кэргэнэ Александра Спиридоновна Рупова(1917-79) - начальнай кылаастарга учууталынан үлэлээбитэ. Кинилэр биир кыыс, түөрт уол оҕоломмуттара. Улахан уоллара Кларус Семенович Яковлев - ювелир-маастар, кыыстара Клара Семеновна Саввина - терапевт уонна иглорефлексотерапевт быраас, Станислав Семенович Яковлев - ветеринарнай быраас, Валерий Семенович Яковлев - Элгээйигэ леснигинэн, Антон Федорович Яковлев - Бүлүү куоратыгар киномеханигынан үлэлээбиттэрэ.
Саввин Захар Прокопьевич. Саввин Захар Прокопьевич — Саха АССР уонна РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха АССР үөрэҕин миниистирэ (1950-69), Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыл олунньу 13 күнүгэр Нам улууһун Үөдэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха сэриигэ ыҥырыллан барбыта.
1950 сылтан 1969 сылга диэри Саха АССР үөрэҕин миниистирэ.
Үрүҥ көмүс. Үрүҥ көмүс (химия символа - Ag) диэн химия элемена. Химияҕа, үрүҥ көмүс нүөмэрэ 47, переходнай металл. Кини атомарнай массата 107.86 a.m.u. Символа Ag, Латыын тыла "argentum" -үрүҥ көмүс.
Свойствалара.
Физическай свойствалара.
Үрүҥ көмүс сымнаҕас металл. Дьон былыргыттан күндү металл курдук туттара - харчы уонна ювелирнай оҥоһуктары оҥорого туттуллара. Кытаанах буоларыгар сороҕор кыһыл көмүһү эбэтэр атын металлары кытта булкуллан туттуллааччы. Өҥө - халаан күөхтүҥү- маҥан. Сырдыгы көһүнэр. Электрическай уоту олус үчүгэйдик атаарар. Олус имигэс ол иһин араас проводтарга оҥорорго туттуллар. Маньыаталара уонна слитоктары араас сиргэ атыылаһыахха сөп.
Химическай свойствалара.
Реактивнай буолбатах, Кислота улахан аҥаарын кытта холбоспот.
Гольман Вольдемар Густавович. Гольман Вольдемар Густавович — Саха сиригэр үлэлээбит бастакы үөрэхтээх бэтэринээр. Дерпт университетын бэтэринээрийэ факультетын бүтэрээт, 1853 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Саха уобалаһын ис дьыалаҕа управлениетын мэдиссиинэҕэ отделениетын бэтэринээр бырааһынан анаммыт. Дьокуускайга 1854 сыллаахха кэлбит. В. Г. Гольман 31 сыл тухары Саха сиригэр соҕотох бэтэринээр этэ.
1871 сыллаахтан сотуун өлүү утары году сэрэтэр үлэни саҕалаабыт.
Бэйэтэ элбэх сүөһүлээх эбит. Онтун отунан хааччыйаары Хатыыстаах, Нэлэгэр арыыларга ходуһа ылар эбит. Өрүс кытылыгар манастыыр аттыгар сайылык туттубут. Онно ат сүүрдүүтэ тэрийэр идэлээх эбит. Ол сайылык турбут билиитин Гольманка диэн ааттаабыттар, кэлин сэбиэскэй кэмҥэ арыый уларыйан Гольминка буолбут. Билии аатынан ол эргин баар уулусса ааттаммыт.
Орто Дойду (зоопарка). Дьокуускай зоопарката ("Орто Дойду") Государственнай тэрилтэ - өрөспүүбүлүкэ киэҥ туттар зоологическай парката. Хоту дойду тыйыс климатыгар үлэлиир аан дойдуга соҕотох зоопарк. Зоопарк уратыта - хайа баҕар дьиикэй кыылы, харамайы тутар, иитэр уонна булгуччулаах көмө тэрийэр кыахтаах.
Описание.
Саха Республикатын I президенин Михаил Ефимович Николаев көҕүлээhининэн 2001 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр тэриллибитэ. 2001 сыл Ыам ыйын 18 күнүгэр бастакы ыалдьыттарын көрсүбүтэ. Онтон ыла сыл аайы "Орто Дойдуга" 30000 тахса киһи сылдьар.
Интэриэһинэй чахчылар.
Уопсайынан «Орто Дойдуга» арааһынай географическай балаһаттан олохтоох 160 тахса хамсыыр-харамай баар. Манна экзотическай уонна төрүт олохтоох кыыллар, ону таһынан сүтэн эрэр кыыллар эмиэ: боруллуо, чуоҕур таба, амурскай тиигир, азиатскай дикуша уонна да атыттар киирсэллэр.
Саха сирин зоопарката үлэлээн кэлиэҕиттэн бу күҥҥэ диэри сорох иитиллээччилэрэ төрөөн-ууһаан, тэнийэн бардылар. Холобура, саха ынаҕа, овцебык, илин-сибиир бэдэрэ, полярнай бөрө, кырсалар, көҕөн кустар, күөх холууп, фазан араас көрүҥнэрэ. Бу кыыллары таһынан, зоопаркаҕа сыыллар харамай бииһэ, уу-хонуу харамайдара эмиэ бааллар. Элбэх кыылы, көтөрү манна атастаһыкка Россия атын зоопаркаларыттан аҕалбыттара, оттон сороҕун - олохтоох дьон аҕалан биэрэллэр.
Туһалаах иһитиннэрии.
Хайдах тиийэбит: «Орто Дойду» Хаҥалас улууhугар турар, Покровскай айан суолун биэс уонус километрыгар. Дьокуускай куорат автовокзалыттан 202 нүөмэрдээх оптуобуhунан «Зоопарк» тохтобулга диэри айаннаан тиийиэххэ сөп.
Билиэт сыаната: улахан киһиэхэ - 250 солкуобай, оҕолорго - 200 солкуобай. Оҕолорго биэс саастарыгар диэри киирии босхо.
Үлэлиир кэмэ: сайын: күн аайы 10:00 чаастан 19:00 чааска диэри, кыһын 10:00 чаастан 17:00 чааска диэри.
Саха сиригэр 1941-1945 сыллардааҕы сут. Саха сиригэр 1941—1945 сыллардааҕы сут — Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр Саха сиригэр тахсыбыт улахан хоргуйуу.
1941 сылтан 1945 сылга диэри Саха сиригэр төһө киһи хоргуйан өлбүтэ чопчулана илик. Бу төрүөтүнэн ол саҕанааҕы кистиир бэлиитикэ ыытыллыбыта буолар. Оччотооҕу отчуоттарга өлбүттэри араас ыарыыга ыалдьан өлбүт курдук көрдөрөллөрө, бэл көннөрү дьон, онтон сылтаан, аччыктаан өлбүт дьону «дьэҥкэрэн өлбүт» диэн ханарытан ааттыыра. «Сүрүннээн оҕолор уонна кырдьаҕастар өлбүттэрэ», — диир устуорук В. Пестерев.
Суруналыыс Д. В. Кустуров архыыптан булан бэчээккэ таһаарбыт «Справка о естественном движении населения Якутской АССР» табылыыссатыгар 1940 сылтан 1944 сылга диэри төһө киһи төрөөбүтэ, өлбүтэ, аармыйаҕа ыҥырыллыбыта, фронтан бааһыран төннүбүттэр уонна араас буруйга эриллэн хаайыыга барбыттар ахсааннара оройуоннарынан ыйыллыбыт. Ол курдук 1939 сыллааҕы биэрэпис быһыытынан, Саха сиригэр 413115 киһи олорбут эбит буоллаҕына, 1945 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр 357494 киһи буолбут. Сэрии устатын тухары 71080 киһи араас төрүтүнэн өлбүт. Аармыйаҕа барыта 59301 киһи ыҥырыллыбыт. Фронтан 4022 киһи бааһыран төннүбүт. Суукка 67643 киһи дьыалата көрүллүбүт, кинилэртэн 53938 киһи араас сылга хаайыыга угуллубут.
1941—1944 сылларга Совнарком бэрэстээтэлин солбуйааччытынан олорбут С. З. Борисов «Алмазы и вожди» диэн кинигэтигэр Саха сиригэр 40 тыһыынча киһи хоргуйан өлбүтэ диир.
Чинчийээччи С. И. Сивцева сэрии сылларыгар 65 тыһыынча киһи өлбүтэ диэн көрдөрөр. Онтон 5593 киһи сэлликтэн, араас сыстыганнаах ыарыыттан — 2013. Оттон «атын биричиинэттэн» 51366 киһи өлбүтүн туоһулуур.
СӨ Национальнай архыыбын үлэһитэ Н.С. Степанова 2005 сыллаахха тахсыбыт ыстатыйатыгар 1941-1944 сылларга тыылга барыта 58962 киһи өлбүтэ, ол иһигэр тыа киһитин ахсаана 43364 диир.
Хоргуйууга хабыллыбыт сирдэр.
Уус-Алдаҥҥа киһи ахсаана 1940 сыл тохсунньутугар 16 тыһ. киһи эбит буоллаҕына, 1942 сыл бэс ыйыгар (икки аҥаар сыл иһигэр) 11 тыһыынча буолбут. Дьон Таатта, Чурапчы, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Амма улуустарыгар аҕыйаабыттар 
Дьон аччыктаан өлүүтэ өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн барытынан баар этэ диир чинчийээччи С.И. Сивцева, ордук күүстээх хоргуйуу киин уонна арҕаа улуустарга (Амма, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Куорунай, Мэҥэ-Хаҥалас, Нам, Ньурба, Сунтаар, Таатта, Уус-Алдан, Чурапчы) буолбут . 
Хоргуйуу 1940 сылтан саҕаламмыт. Бу сыл өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 12118 киһи өлбүт. Оруйуоннартан дьон өлүүтэ ордук Сунтаар улууһугар тахсыбыта диир Н.С.Степанова, ол курдук 1940 с. - 706 киһи өлбүт, оттон сэрии сылларыгар 1941-1944 сылларга барыта 4500 киһи өлбүт:
Хоргуйуу төрүөттэрэ.
Устуорук В. Пестерев хоргуйуу маннык төрүөттэрин ааттыыр:
Маны таһынан В. Н. Луковцев суруйарынан «аһатыах-сиэтиэх чэгиэн-чэбдик, эдэр-хоһуун үлэһит дьон Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ барбыттара, тыаҕа кырдьаҕас оҕонньоттор, эмээхситтэр, дьахталлар уонна оҕолор хаалбыттара. Кинилэр үлэни кыайбаттара… Куорат олохтоохторо, оройуон киинин сулууспалаахтара „нуорма“ килиэп, арыы, саахар, эт ылаллара. Оттон тыа олохтоохторугар — колхозтарга туох да нуорма диэн суоҕа./…/»
Тиньков Олег Юрьевич. Олег Юрьевич Тиньков (1967сыл ахсынньы 25 күнэ, Полысаево, Ленинск-Кузнецк оройуона, Кемеров уобалаһа, ССРС) — Арассыыйа урбаанньыта. Форбс сурунаал суруйуйарынан 2014 сыллахха аан дойду ордук баай дьонноруттан 1210 миэстэни ылара. Арассыыйа ордук баай урбаанньыттарын тиһилигэр 1.2 млрд дуоллар састайанналаах 79-с миэстэни ылар. 
Олег Тиньков урут "Техношок" маҕаһыыны, тоҥ полуфабрикаттары оҥорор «Дарья» собуоту, «Тинькофф» пиибэни уонна ресторааны олохтообутунан биллэр. Билигин «Тинькофф Баан» директэрдэрин сэбиэтин бэрэсэдээтэлэ. Баан 2006 сыллаахха олохтоммута, 2016 сыл кулун тутар 1 туругунан Арассыыйа бааннарын ахсааннарыгар активынан 44-с миэстэни, хапытаалынан 34 миэстэни ылар.
Тиньков шоссейнай велоспортунан умсугуйар, ССРС спордун маастарын хандьыдаата званиелаах. 2005 сыллахха "Tinkoff Restaurants" профессиональнай хамаанданы олохтообута, кэлин "Tinkoff Credit Systems" диэн аатын уларыппыта. 2013 ахсынньыттан 2016 сыл сэтинньитигэр дылы Тинькофф диэн бэлэсипиэт хамаандалаах этэ.
2021 сыл тохсунньутугар дьиэ кэргэн трастра Тинькова 10 куоластаах, привилегированнай акцияларыгар А. Тиньков атын акционердары кытта тэҥнэбиллээх буоланнар, куолаһа 84 %- тан 35% диэри намтаабыт. Эмиэ ити сыл алтынньыга " Тинкофф баан» Россия баанын тиһэх суолталаах кредит тэрилтэлэрин испииһэгэр (кэннигэр)киллэриллибитэ .
2022 сыл олунньу ыйынааҕы туругунан Тиькова 35,1% акциялаах, өссө 6,5% баан менеджменин бас билэр, уоннааҕылар 58,4% биржаҕа киирбит. Тыыннаах хаалбыт кэмҥэ капитализациялааһын 13,25 млрд долларга тэҥнэстэ.
2022 с.муус устар ыйга, Украинаҕа Арассыыйа оптуорунньугун кириитикэлээбитин кэннэ, былаас баттааһынынан «Интеррос» компания баанын акциятын Владимир Потанин атыылыырга күһэллибитэ. Онуоха бизнесмен бэйэтэ инньэ ирээт сыанатын 3%- нын ылла. «Мин эргинэр кыаҕым суох. Бу заложник туруга — эйиэхэ предлагают, мин кыайан дуогабардаспатым", - диэтэ Тьков.
Дьэгээрбэ. Дьэгээрбэ (, ) диэн харчыга атыыланар дьахтар.
Торияма Акира.  — мангака, 1955 сыллаахха муус устар 5 күнүгэр Японияҕа Айти префектура Киёсу куоратыгар төрөөбүтэ — Кулун тутар 1, 2024.
Дьон сэргиирэ.
Уҥуоҕа: 174 см 
Ойоҕо: Ёсими Торияма 
Дьиэтин кыыллара: куоска, ыт, чыычаах 
Оҕолоро: уоллаах кыыс
Дхака топи. Дхака топи () эбэтэр непаал топита — Непаал олохтоохторугар киэҥник тарҕаммыт эр киһи төбөҕө кэтэр таҥаһа, Махендра () хоруол олорорбут кэмигэр, 1955 сылтан 1972 сыллаахха диэри ордук тарҕаммыт.
Топи омук дьоһунун бэлиэтэ буолар. Непаал омугун таҥаһын сорҕотун быһыытынан судаарыстыба салайааччылара уонна бырабыыталыстыба үрдүк сололоохторо кэтэллэр.
Дьокуускайга 1986 сыллаахха буолбут дьалхаан. Дьокуускайга 1986 сыллаахха буолбут дьалхаан — ССРС-ка 1986 сыллаахха кулун тутар — муус устар ыйдарыгар буолбут Саха ил университетын устудьуоннарын дьалхаана. 
Дьалхаан хаамыыта.
Кулун тутар 28, 29 уонна 31 күннэригэр Дьокуускайга университет аттыгар баар Теплай күөлгэ баар катокка нуучча уонна саха ыччаттара охсуспуттар. Обком уонна горком национальнай конфликт буолбатах диэн санаан улахан болҕомтону уурбатахтар. Муус устар 1 күнүгэр устудьуоннар улахан бөлөхтөрө мустубут, кинилэргэ Ис дьыала миниистирин солбуйааччыта В. Е. Дедиков кэпсэтэ кэлбит. Мустубут дьон буруйдаахтарга миэрэ ылары ирдээбиттэр. Дедиков сарсыныгар киэһэ 7 чааска ылыллыбыт миэрэлэри барытын кэпсиэх буолан эрэннэрбит. Ол гынан баран былаас да, университет салайааччылара да, бу быһылааҥҥа улахан болҕомтону уурбатахтарын түмүгэр, муус устар 2 күнүгэр дьалхаан кыттыылаахтарын кытта ким да көрсүбэтэх.
Мантан сылтаан, кыыһырбыт дьон тоҕуоруһан куорат киинин диэки барбыт.
Обкуом дьиэтин аттыгар политиктар уонна ис дьыала үлэһиттэрэ көрсөннөр, устудьуоннары университекка нэһиилэ төннөрбүттэр. Дьон университекка тиийэллэригэр бөлөх ахсаана 700—800 киһиэхэ диэри улааппыт. Баран иһэр дьон иһиттэн «Саха сирэ — сахаларга!» уонна «Оржанканы суох гыныахпыт!» диэн хаһыылар иһиллибиттэр. Университет аттыгар Телегин диэн милиция үлэһитин кырбаабыттар.
Киэһэ 21 чааска СГУ аактабай саалатыгар дьон бөҕө мустубут. Манна СГУ устудьуоннарыгар атын үрдүк үөрэх кыһаларын устудьуоннара эмиэ холбоспуттар. 24 киһи тыл эппит, сүнньүнэн маннык санаа этиллибит: саха эдэр дьонун милиция көмүскээбэт, нуучча ыччата куоракка саха ыччатын куруук кырбыыр, милиция онно тугу да гыммат, — диэн.
Дьалхаан түмүгүнэн Саха сирин обкуома уонна горкуома дьон санаатын билбэккэ үлэлиирэ, араас омуктар ыккардыларыгар бииргэ олорор иитиинэн дьарыктаммата көстүбүтэ. Дьалхаан түмүгүнэн 100-тэн тахса киһи тутуллан, дьыалаҕа эриллибит, онтон 6 киһини сууттаабыттар, барыларын сүнньүнэн түөртүү сылга хаайыыга ыыппыттар.
Шариат. Шариат, эбэтэр Шария сокуона диэн Ислам традициятыгар итэҕэл принциптара. Арааб тылыттан (شريعة) "суол" диэн тылбаастанар.
Классическай шариат уопсастыбыннай уонна чааһынай олоҕу ойуулуур, ол курдук итэҕэл ритуалларын, дьиэ кэргэн олоҕун, бизнеһы, буруй оҥорууну уонна сэриини. Урут дьыллартан Кораҥҥа, Хадиска уонна дьүүллэһитигэр олоҕурар. Сорох өттүн сокуон өйдөбүлүнэн ылыныллар онтон сорох өттө Таҥара быраабылатын курдук ылыныллар.
Мусульман дойдулар сокуоннара бэйэлэрэ сокуоннаахтар даҕаны, син биир сорох өттө классическай шариакка олоҕурар. Аныгы олоххо шариат хайдах туттуллуохтааҕын мусульманнар өссө даҕаны мөккүөрдэр уонна дьүүллэһии бүтэ илик.
2017 Конфедерация Кубога. 2017 сыл FIFA Конфедерациятын Кубога диэн футболга FIFA Конфедерацияларын ыккардыгар Арассыыйаҕа ыытылллар футболга күрэс. Бэс ыйын 17 күнүттэн от ыйын 2 күнүгэр дылы буолар.
Ыытыллар миэстэлэрэ.
Арассыыйа 4 куоратыгар ыытыллар: Москва, Санкт-Петербург, Сочи уонна Казань.
Группанан оонньуулар.
Оонньуулар күннэрэ 2015 сыл от ыйын 24 күнүгэр талыллыбыттара.
Роснефть. Роснефть диэн ниэп-гаас хампаанната, улахан чааһын Арассыйа правительствота бас билэр. Төбө офиһа Москваҕа баар, 2013 сыллаахха Юкос хампаанньа активтарын атыыласпытын кэннэ аан дойду ордук элбэх ниэби хостуур хампаанньа буолбута. 2016 сыллааххха аан дойду хампаанньаларыттан 64.75 млрд дуолларга атыыга батаран 51 миэстэни ылара. 
Роснефть Саха сиригэр.
Саха сиригэр Роснефть саҥа ниэп уонна гаас баар буолуон сирдэрин чинчийиилэри ыытар, Таас Үрэх Орто Буотуба ниэп уонна гаас сиртэн хостуур ниэп уонна гаас бородуукталарын батарарынан дьарыктанар.
Бензилпенициллин. Бензи́лпеницилли́н ("пенициллин G (PCN G)" эбэтэр судургутук "пенициллин (PCN)") — диэн  6-аминопенициллановай аһыытын N-фенилацетамидa. Пенициллиума тэллэйиттэн оҥоһуллар антибиотик. Тэллэй олоҕун устатыгар пенициллин араас форматын синтезтыыр: ол курдук, фармокологияҕа ордук туттуллар бензилпенициллин, уонна пенициллин атын араастара, атын радикаллардаахтарынан арахсаллар. Иннэ гынан пенициллин диэн аһыы, онтон араас туустары ылаллар (натрий, калий, новокаин уонна атын туустарын). . Пенициллин кэргэнигэр антибиотиктарын кэргэнигэр  бензилпенициллин уонна феноксиметилпенициллин уонна атыттар бааллар..
Пенициллин антибиотиктара историяҕа олус сүдү суолталаах, тоҕо диэн олус ыарахан ыарыылар, ол курдук сэллик, сифилис уонна стафиллококтары уонна стрептококктар аҕалар ыарылары эмтиир кыах баар буолбута. Пенициллиннар үчүгэйдик үөрэтиллибиттэр, ол гынан баран билигин бактериялар таарыллыбат буола сайдыбыттар.
Гольфстрим. Гольфстри́м (англ. "gulf stream" — хочоттон сүүрүк) — Атлантика байҕалыгар баар уу сылаас сүүрээнэ. Судургутук эттэххэ Гольфстрим диэн Хотугу Америка Флорида силбэһиититтэн Ньюфаундленд кытыытыгар диэри устар сүүрээни аатыыллар. 
Гольфстрим сүүрүгэ олус күүстээх, кэтитэ  70—90 км.
Соһор рикша. Соһор рикша эбэтэр рикша — соҕотох биитэр икки киһини олордон баран сатыы киһи соһор тэлиэскэтэ.
Аныгы кэмҥэ сорох дойдуларга рикшаны соһор киһи доруобуйатын харыстаан бобуллан турар. Ол оннугар велорикша уонна моторикша үөдүйдэ.
Устуоруйата.
Рикша 1860-с сылларга Японияҕа техника балысханнык сайдар кэмигэр айыллыбыт диэн ааҕаллар. XIX үйэҕэ Азияҕа барытыгар тарҕаммыта.
Куоракка көспүт бааһынайдар бастаан рикша буолаллара.
Японияҕа 1930-с сылларга массыына элбээн, рикша улам аҕыйаан барбыта. Кытайга 1920-с сылларга аҕыйаабыта. Оттон Сингапуурга төттөрүтүн 1920 сыллаахха 50 000 кэриҥэ рикша баар буоллаҕына, 1930 сыллаахха икки төгүл элбээбит..
Оҥоһуута.
Бастакы рикшалар тимир көлүөһэлээх этилэр, пассажир эмиэ кытаанах олбоххо олороро. Кэлин, 19-с үйэ бүтүүтүгэр, 20-с үйэ саҥатыгар эрэһиинэ уонна салгыннаах эрэһиинэ көлүөһэлэммиттэ, буруһууналаммыта, олбохторо эмиэ буруһууналаах, олорорго табыгастаах буоллун диэн сис өйүүр олоппос сарайын курдук сарайдаммыта. Ону таһынан уоттаммыта.
Шанхайга баай дьон бас билэр рикшаларыттан араараары уопсастыбаннай рикшалар араҕас өҥнөөх этилэр.
Рикша элбэх киһилээх, кыараҕас уулуссаҕа сылдьарга табыгастааҕа. Ардах кэмигэр чалбахтаах уулуссаннан дьиэ ааныгар тиэрдэн биэрэллэрэ. Оптуобустан уонна тырамбаайтан уратылара диэн аантан ааҥҥа диэри тиэрдэллэрэ.