mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Белянка. Белянка өрүс — Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 217 км, тардыытын иэнэ 4560 кв.км. Баһа Верхоянскай сискэ сытар. Хас да сиһи быһа охсон ааһар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн "Мунньи" (103 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Үөһээ Дьааҥы сис хайата. Верхоянскай сис. Азия биир улахан хайа системата. Өлүөнэ уонна Дьааҥы билирэ буолар. Өлүөнэ дельтатыттан Томпо өрүскэ дылы 1200 км. усталаах.
Соҕуруу диэкки Верхоянскай сис салҕааһынынан буолаллар Сунтаар Хайата уонна Сэттэ Дабаан.
Ордук үрдүк хайата Орулҕан сискэ баар, муора таһымыттан 2389 м. Өрүстэр хочолоро дьириҥнэр уонна кыараҕастар. Мууһуруу үйэ кэминээҕи структуралардаах. 
Ирбэт тоҥ киэҥник тарҕаммыт. Хочолорго тиит мастаах ойуурдар, арыый үрдүк диэкки болбукта, онтон үөһээ туундара.
Фииннэр. Фииннэр () диэн Финляндия омуга, кини олохтоохторуттан 71% ылар омук. Финляндия5а 4,7 миллион финн омуга олорор, ону таhынан АХШ (1 000 000), Канада (780 000), Швеция (300 000) Финнэр олороллор. Азияҕа ордук элбэх финн омуга Дьоппуоҥҥа (128 000) олорор. Ону таhынан Саха Сиригэр 100 финн дьоно баар.
ДПНИ. Движение против нелегальной иммиграции (ДПНИ), Сиэрэ суох иммиграция утары хамсааhын диэн нуучча националист хамсааhына. Кыттар дьоно - Александр Белов (Поткин). "Россия для Русских" ("Арассыыйа нууччаларга") диэн лозуҥнаахтар. Единая Россия партияҕа бааллар. Владимир Путин өйөөһүнүнэн тахсыбыт тэрилтэ. 
Сыаллара уонна соруктара.
ДПНИ сыала соруга нуучча омугун таhаарыы уонна атын омуктар статустарын түhэрии. Саха Республикатын суверенитетын суох оҥорорго. Сепаратизм дииллэр.
ДПНИ Татарстан Республикатын суох оноруон ба5арар.
http://news.km.ru/tatarskij_separatizm_dostig_vyss 
Татарстан, Башкортостан, Коми, Саха, Красноярский край, Хакасия, Тыва, Свердловскай область, Карелия, Ингушетия, Дагестан, Чечня, Чукча, Приморский край - Россияттан туспа арахсан барыахха диэн 2008 сыллаахха ООН унсубуттэрэ. ООН ити ыйытыыны - 2012-2014 сыллаахха куруэппут диэбитэ.
ДПНИ чилиэннэрэ.
Билигин ДПНИ куускэ сайдан эрэр, онон сибээстээн Саха Республикатын суверинетета "под угрозой" киирэн эрэр! ДПНИ дьоннорун ахсаана - 20 000. ДПНИ улахан чилиэннэрэ - Владимир Путин, Жириновскай, Геннадий Зюганов, Аркадий Дворкович уонна элбэх биллэр ырыаhыттар - Алла Пугачева, Филипп Киркоров, Герман Греф.
Филиаллара.
Москва (Арассыыйа), Нью Йорк (АХШ), Токио (Дьоппуон), Таллинн (Эстония), Дьокуускай (Саха Сирэ).
Сигэлэр.
http://www.dpni.org
Кэриэйдэр. Кэриэйдэр (кэр. 한민족 эбэтэр 韓民族) диэн Илин Азия омуга. Соҕуруу Кэриэйэ (79%) уонна Хоту Кэриэйэ (91%) сүрүн омуга. Киннэр Сахалар, Дьоппуоннар, Кытайдар курдук биир улахан Монголоид арааса буолаллар. Бүтүн ахсааннара 100 миллион. Саха сиригэр 1 815 кэриэй олорор (2002 ).
Казахтар. Казахтар (казах. "Қазақтар") диэн Орто Азия хоту өттүгэр олорор түүр омук. Казахстаан сүрүн омуга, дойду олохтоохторун 66%. Бүтүн ахсааннара 16 миллион.
Узбектар. Узбектар (, ол эбэтэр "Өзбэклар") диэн Орто Азия түүр омуга. Узбекистан сүрүн омуга. Элбэх узбектар олорор дойдулара Афганистан, Тадьикистан, Кыргызстан, Түркменистан, Казахстан, Арассыыйа уонна Кытай Синдьээн-Уйгур провинцията. Кэнники сылларга элбэх узбек Америкаҕа, Канаадаҕа, Соҕуруу Кореяҕа, Японияҕа көһөр. Сүрүннээн Америкаҕа элбэх диаспора үөскээһин процеһа бара турар.
Узбектар Саха Сиригэр.
Узбек диаспоралара Мэҥэ-Хаҥаласка, Дьокуускайга уонна Нүөрүҥгүрүгэ бааллар.
Эрмээннэр. Эрмээннэр (эрм. Հայեր "hayer" ) диэн Хапхаастан төрүттээх омук. Эрмээннэр Эрмээн Сиригэр олороллор (3 мөлүйүөн), ону таhынан 200 араас атын омук дойдуларыгар олохсуйан олороллор.
Монгуоллар. Монгуоллар (Моҕоллор) диэн Моҕол сирин сүрүн омуга, олохтоохторуттан 89%. Кытай олохтоохторун 2% буолар. Бүтүн ахсааннара 10 мөлүйүөн, олортон Кытайга (6 000 000) уонна Моҕол сиригэр (3,400,000). Америкаҕа 1 мөлүйүөн монгол олорор.
Тадьиктар. Тадьик (перс. تاجيک "Tājīk", тадьик. "Тоҷик") диэн Афганистаҥҥа, Тадьикистаҥҥа, соҕуруу Узбекистаҥҥа, хотугулуу арҕаа Пакистаҥҥа уонна арҕаа Кытайга олорор перс тыллаах иран омук бүтүн аата. Тадьиктар тыллара, култууралара уонна историялара Иранныын киэҥ ситимнээх. Саха сиригэр 1 105 тадьик олорор (2002 сыл).
Шведтар. Шведтар (швед. "svenskar") диэн Швеция төрүттээх омук.
Афроамериканнар. Афроамериканнар () эбэтэр Хара американнар () диэн Африкаттан төрүттээх АХШ олохтоохторо. Үксүлэрэ кулуттартан төрүттээхтэр.
Лос Андьелес. Лос Андьелес () диэн Калифорния ордук улахан куората. АХШ иккис улахан куората. Кылгатан L.A. дэнэр. Куорат олохтоохторун ахсаана 3.8 млн, иэнэ 1,290.6 км2. Лос Андьелес метрополия зонатыгар 12.9 млн киhи олорор, 224 тылынан саҥараллар.
Лос Андьелеhы балаҕан ыйын 4 1781 Испания губернатора Фелипе де Неве тэрийбитэ. 1821 Мексика чааhа буолбута. 1848 бүппүт Мексика-Америка сэриитин түмүгүнэн, Лос Андьелес уонна Калифорния Холбоhуктаах Штаттарга киирбиттэрэ.
Лос Андьелес аан дойду биир эргиэн, аралдьыйыы, култуура, масс медиа, мода, үөрэх, технология уонна үөрэҕирии киинэ буолар. Холбоhуктаах Штаттар экономикаларын сүрүн күүс сирдэриттэн биирдэстэрэ. Aан дойдуга аатырар киинэ, видео оонньуу, телевидение уонна музыка индустриялара бааллар.
Ванкувер. Ванкувер ("Vancouver") диэн Канада куората, Британия Колумбиятын соҕуруулуу арҕаатыгар баар. Дьордь Ванкувер диэн британ айанньытын аатынан ааттаммыта.
Ванкувер олохтоохторун ахсаана 578,041, Ванкувер Метро олохтоохторун ахсаана 2,116,581. Элбэх омук олорор. "Чохороон" диэн сахалар диаспората үлэлиир.
Ванкувер турар сиригэр дьон аан бастаан 1860-с сс. Фрейзер өрүскэ кыhыл көмүс булуллубутун кэннитэн кэлэн олохсуйбуттара. 1887 Канада Чуумпу океаннааҕы тимир суола тутуллубутун кэннэ куорат улааппыта. Ванкувер порда 1920-с сс. Панама ханаала тутуллан бүппүтүгэр омуктар икки ардыларынааҕы суолталаммыта.
Ванкувер экономикатын төрүкү сайдыбыт сектордарынан буолаллар мас, сир хаhыы, балыктааhын уонна агрикултуура. Онтон таhынан сервис уонна туризм индустриялара сайдаллар.
Ванкувер аан дойду ордук олохтоох куораттарыттан бастыҥ үс ахсааҥҥа киирсэр. 2008 сылга Mercer Human Resource Consulting кэтээн көрүүтүнэн, аан дойду куораттарыттан олох таhымынан төрдүс миэстэҕэ баар.
2010 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара Ванкуверга ааhыахтаахтар.
Торонто. Торонто ("Toronto") диэн Канада ордук улахан куората уонна Онтарио улуус киинэ. Онтарио күөл хотугулуу арҕаа кытылыгар турар. Куоракка бэйэтигэр 2.5 млн киhи олорор. Улахан Торонто сирин киинэ. Соҕуруу Онтарио олохтоох регионыгар киирсэр. Онно 8.1 млн киhи олорор (дойду олохтоохторун 25%).
Канада экономикатын киинэ буоларын быhыытынан, Торонто глобал куорат буолар уонна аан дойду бастыҥ үп кииннэрин ахсааннарыгар киирсэр. Торонто экономикатын сайдыылаах сектордарынан буолаллар үп, эргиэн сервистара, телекоммуникациялар, аэрокосмонаутика, транспорт, масс медиа, дьоҕур, киинэ, телевидение оҥоhуута, бичик таhаарыы, софтуэр, медицина чинчийиилэрэ, үөрэҕирии, туризм уонна спорт индустриялара. Канада сүрүн компанияларын салалталарын ыстааптара бааллар.
Торонтоҕа араас элбэх омук олорор. Иммиграннар ахсааннара элбэх.
Дьоно сэргэтэ.
Торонто - элбэх омуктартан куорат, биир интернационал куораттарыттан биирдэстэрэ. Торонто куоратка 5000 араас омук олорор, 300 араас тылынан саҥараллар. Бары омуктар Канадиан инглиш тылынан чопчу үчүгэйдик саҥараллар. Куорат нэһилиэнньэтэ сыл ахсын 300 тыыһынча киһинэн элбии турар. Билигин куоратка 6 мөллүйүөн киһи олорор. Куорат олохтоохторуттан 67% кэлии омуктар буолаллар.
Торонто төрүт олохтоохторо:
Торонто куоратка кэлии омуктар:
Атыттар - 300 тыһ
Сахалар суоллара Торонтоҕа.
Торонто куоратка Сахалар 2000 курдуктар.
Саха иммиграннара Торонто куоратка биллэр суол хааллардылар:
Торонто биллэр сахалара.
уонна да атыттар
Сиэтл. Сиэтл ("Seattle") диэн АХШ Уашиҥтон штатын ордук улахан куората. Аан дойдуга биир ордук сайдыбыт куорат. Манна Boeing фабрикалара бааллар. Улахан порт. Олохтоохторун ахсаана 2 000 000.
Түгүөнэ. Түгүөнэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 492 км., тардыытын иэнэ 8740 кв.км. 
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин өртүгэр баар. Сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталга баар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн "Чүөлү" (78 км.) уҥа өртүттэн "Олом" (71 км.) уонна "Лампара" (70 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сииттэ (өрүс). Сииттэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 431 км., тардыытын иэнэ 8250 кв.км. Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир кытыытынан уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн "Дьүктүөнэ" (108 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Буотама. Буотама өрүс - Өлүөнэ уҥа салаата. Уһуна 418 км., тардыытын иэнэ 12600 кв.км. 
Алдан үрдэлин уонна Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир икки ардынан сүүрэр. 
Төрдүттэн 22 км. "Бырыылаах" диэн гидрология пуоһугар уу орто орскуота сөкүүндэҕэ 43 м³. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 200 күөл баар. Сүрүн салаалар: хаҥас "Талаалаах" (57 км.), уҥа "Харыйа Үрэх" (60 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Туолба. Туолба өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. уһуна 395 км., тардыытын иэнэ 15800 км². Баһа Алдан үрдэлин хотугулуу-арҕаа уһугар баар.
Төрдүттэн 43 км. "Алексеевка" диэн гидрология пуоһугар уу орто ороскута сөкүүндэҕэ 63 м³. Тардыытыгар 100 күөл баар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: уҥа "Сыалыһардаах" (95 км.), хаҥас "Сытыган" (58 км.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сиинэ. Сиинэ өрүс - Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 597 км., тардыытын иэнэ 30900 км³. Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.
Тардыытыгар 1098 үрэх уонна 3300 күөл баар. Төрдүттэн 38 км. уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 40,6 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Бөдөҥ салаалар: уҥа "Чына" (240 км.), "Хаҥдарыма" (175 км.), хаҥас "Матта" (195 км.), "Чыыра" (181 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өлүөхүмэ (өрүс).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;298131&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2016-06-24T02:07:27Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Мастер теней&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;removed using &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;326541&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Өлүөхүмэ өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 1436 км., тардыытын иэнэ 210 тыһ. км³. Баһа Чита уобалаһыгар "Мурой" сискэ баар.
Үөһээ сүүрээнигэр хайалар икки ардыларынан киэҥ хочолоох. Амуур уобалаһыгар хоту диэкки Удокаан уонна Становой сис хайаларын быыстарынан устар. 
Уута сүрүннээн хаар ууллуутуттан. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 1950 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сорох сиринэн олунньу уонна кулун тутар ыйдарга түгэҕэр диэри тоҥор. 
Тардыытыгар 21 тыһ. өрүс уонна үрэх баар, уонна 9,2 тыһ. күөл баар.
Сүрүн салаалара: уҥа "Тунгир" (502 км.), "Ньүүкдьэ" (583 км.); хаҥас Чаара (851 км.)
Аал сырыыта "Өнүүкэ" диэн сиргэ дылы (төрдүттэн 406 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Аал сырыыта. Аал сырыыта. Уу транспора сылдьар кыахтаах өрүстэр, күөллэр, каналлар.
Сүрүн тэрилинэн буолаллар ааллар: катердар, борохуоттар, баржалар.
Мэлдьи сырыылах буолуон сөп эбэтэр сезонунан (сайын, халаан уу кэмигэр).
Туһаныллар акваториялар тииптэринэн Н.:
Муора дьүүлэ муора суднолара муоралаах буолуохтаахтар, ол аата кини аймалҕана суох урусхалланыа, долгуйуо суохтаах; муора дьүүлэ муора суднолара ордук.
Таһаҕаһы тиэйиигэ уонна таһыыга портар (муора уонна өрүс) сулууспалыыллар; пассажирдары муора уонна өрүс вокзалларын туталлар.
Уу транспорда үрдүк таһаҕастаах уонна олус намыһах себестоимоһынан уратылаах, ону таһынан ханнык баҕарар улахан габариттаах таһаҕаһы таһар кыаҕы биэрэр. Салгыы уу транспорда, манна континеннар, арыылар икки ардыларыгар, ону тэҥэ мөлтөх оройуоннарга тиэйии кыаллыбат суол. Уу транспорын биир дьоһун суолтатынан паромнар буолаллар.
Уу транспорын сырыытын түргэнэ намыһах, онон билигин пассажирдары таһыыга туһата суох. Ол оннугар туристарга, уопсайынан көхтөөх сынньаланы сөбүлүүр дьоҥҥо олус биллэр. Улахан туристическай суднолар, араас катералар, яхталар уонна оҥочолор туһаныллаллар.
Уу транспорын ураты көрүҥэ-буер-уу ньуурун үрдүнэн хаҥкынан тыал күүһүн аннынан сыҕарытар.
Марха (Өлүөнэ салаата). Марха өрүс - Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 346 км., тардыытын иэнэ 8910 км². Сүүрээнэ бүүттүүн Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар. 
Баһын диэкки алта күөлү курдары ааһар. Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 21 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар 800 күөл баар. Уҥаттан "Намылдьылаах" (184 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Витим (өрүс). Витим өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата, Илин Сибиир улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ. Уһуна 1837 км. Баһыгар "Витимкаан" уонна "Чина" үрэхтэр холбоһон Витим үөскүүр. 
"Икат" сис эниэтиттэн саҕаланар. Витим хаптал хайатын эргийэ көтөр, Хотугу Мууйа уонна Соҕуруу Мууйа систэри быһа охсор. Өрүс уһуна 1837 км (Витимкааны аахтаахха — 1978 км).
Бастаан Бурятия Баунтовскай оройуонунан, онтон Муйскай оройуон Чита уобалаһын кытта кыраныыссатынан, аллараа сүһүөҕэ Иркутскай уобалаһынан (Бодойбо уонна Маама-Чууйа оройуоннара) устар. Бүтэһик 52 км — Саха сиринэн устар уонна Өлүөнэҕэ түһэр..
Үөһээ өттүгэр элбэх таас харгылаах.
Өрүскэ Бодойбо куорат турар. Уҥа салаалара: "Конда", "Каренга", "Калар", "Бодайбо". Хаҥас салаалар: "Ципа", "Мууйа", "Мамакаан", "Мама".
Намана. Намана өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 444 км., тардыытын иэнэ 16900 км². 
Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар. Төрдүттэн 35 км. сиргэ уу ороскуота сөкүүндэҕэ 30 м³ тэҥнэһэр.
Тардыытыгар 1000 тахса күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: уҥа "Сарсан" (84 км.), "Үлэгир" (90 км.); хаҥас "Кэйиктэ" (276 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бүүрүк. Бүүрүк өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 267 км., тардыытын иэнэ 9700 км². 
Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар. 
Тардыытыгар 700 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата "Миэличээн" (206 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьэрбэ. Дьэрбэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 320 км., тардыытын иэнэ 8780 км². 
Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.
Тардыытыгар 330 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара "Эргэ Дьиэ" (146 км.) уонна "Дьүүктэ" (65 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Биир ньыгыл Арассыыйа. Биир ньыгыл Арассыыйа () диэн Арассыыйа сүрүн уонна ордук улахан политика партията. Владимир Путин партия бэрэссэдээтэлэ ол да буоллар партыыйнай буолбатах, Дмитрий Медведев салаайаччылара кини барытын быhaaрар.
Саха Сиригэр партия политсоветын Бэрэсидьиэн уонна Бырабыыталыстыба администрациятын баһылыга Николаев Айсен Сергеевич салайар.
Уоруйахтар паартыйалара буоларынан биллэр уонна сэриини өйөөччү өлөрүөхсүттэр паартыйалара, ону таһынан буодар буолбат шоу бизнес уонна карьеристар паартыйалара.
Ньүүйэ (өрүс). Ньүүйэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 798 км., тардыытын иэнэ 38100 км². Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиринэн устар. 
Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 125 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара хаҥас өртүттэн: "Хамаакы" (181 км.), "Тыымпычаан" (141 км.), Чайанда, Олдоону, Хотоҕо, "Улахан Мурбаайы" (201 км.), "Оччугуй Мурбаайы" (190 км.) уонна "Бэтинчэ" (173 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьоппуоннар. Дьоппуоннар (, "Nihonjin", "Nipponjin") диэн Дьоппуон дойдутун сүрүн омуга. Аан дойдуга 144 млн дьоппуон дьоно баар, олортон 124 млн Дьоппуоҥҥа. Атын дойдуларга олорор дьоппуоннар nikkeijin (日系人) дэнэллэр. Азия атын омуктарыттан туора-тосту сайдыбыт омук. Аан Дойду 7 бастын улуу омугуттан биирдэстэрэ. Саҥарар тыллара - дьоппуон тыла (日本語, нихонго). Итэҕэллэрэ - синтоизм (神道, синдо: - "Айыы суола) уонна буддизм (仏教, буккё:).
Чанниҥ Татум. Чанниҥ Мэттью Татум диэн 1980 сыл муус устар 26 күнүгэр Алабама штат Кулмэн куоратыгар төрөөбүт АХШ актера. Ордук биллэр киинэлэрэ - "Дорогой Джон", "21 Джамп уулуссата", уонна араас комедия киинэлэрэ.
2006 сыллаахха Дженна Дьюуан диэн актрисаны көрсүбүтэ уонна 2009 сыл от ыйыгар кэргэн ылбыта. 2013 сыллахха кыыс оҕоломмута.Уонна кини баще курутой кыраhапчик😍.
Сан Франсиско. Сан Франсиско (), сорумдьу аата Сан Франсиско хотото уонна аймаҕа (), диэн хоту Калифорнияҕа баар хото. Чуумпу далай уонна Сан Франсиско хомотун икки ардыларыгар Сан Франсиско тумул арыытын хоту уһугар баар. Сан Франсиско олохтоохторун ахсаана 873,965 киһи (2020), Калифорния 4-с улахан хотото, АХШ 17-с. Метрополитен сиригэр 7 мөлүйүөнтэн тахса киһи олорор. Сан Франсиско хомо сирин экономика уонна култуура киинэ буолар.
Сан Франсискону 1776 сыллаахха испан колонистара олохтообуттара. 1848 сылга Америка-Мексика сэриитин түмүгүнэн Сан Франсиско АХШ иһилигэр киирбитэ. 1849 сыллааҕы Калифорния көмүс аймалҕаныттан сылтаан манна баһаам элбэх киһи кэлбитэ. Мантан ыла Сан Франсиско Америка арҕаа кытылын ордук улахан хотото уонна порда буолбута. 1906 сыллааҕы сир хамсааһыныгар Сан Франсиско улаханнык эмсэҕэлээбитэ. Иккис аан дойду сэриитин саҕана АХШ байҕал күүстэрин Чуумпу далайга сүрүн базата буолбута. Сан Франсискоҕа 1945 сылга Холбоһуктаах нациялар тэрилтэтин сиэрдьитэ баттаммыта. 1951 сылга Дьоппуоннуун эйэлэһии баттаммыта. Сэрии кэнниттэн манна элбэх сэрииһиттэр уонна иммиграннар олохсуйбуттара. Уонна түмэт эйгэтигэр улахан уларыйыылар буолбуттара саҥа быһыылар-майгылар күөрэйбиттэрэ: битник уонна хиппи контр-култууралара, секс өрөбөлүүссүйэтэ, Вьетнам сэриитин утарар эйэ хамсааһына, Таптал сайына, ЛГБТ көҥүллэрин туһугар хамсааһын. Бу түмүгүнэн Сан Франсиско билигин Америка бастыҥ либерал хотото буолар.
Сан Франсиско АХШ уонна аан дойду биир ордук сайдыылаах баай хотото буолар. Манна Wells Fargo, Salesforce, Uber, Airbnb, Twitter, Levi's, Gap, Dropbox, Lyft компаниялар бас салалталара бааллар. Онуоха баай уонна дьадаҥы хайдыһыыта улаатар. Наркотиктааһын, буруйу оҥоруу, дьиэтэ суохтар курдук түмэт кыһалҕалара үксүүллэр.
Уйгуурдар. Уйгуурдар (уйгур. ئۇيغۇر, Uyghurlar, кытай. 维吾尔, Wéiwú'ěr) диэн Орто Азия түүр омуга. 
Бэйэлэрэ олохтоох дойдулара суох омук, ол иhин 130 араас омук дойдуларынан ыhыллан олороллор. Ордук элбэх уйгур омук олорор сирэ Синдьээн-Уйгур Аутоном Оройуона - Кытай (11 000 000), Казахстаҥҥа (1 000 000), Узбекистаҥҥа (1 000 000), Тадьикистаҥҥа (780 000), Афганистаҥҥа (500 000), Холбоhуктаах Штаттарга (500 000), Канадаҕа (450 000), Дьоппуоҥҥа (123 000), Арассыыйаҕа (78 000). Саха Сиригэр - 198 уйгур олорор. Олортон Мэнэ-Ханаласка (31), Сунтаарга (41).
Ньиэмэстэр. Ньиэмэстэр (ниэм. "Deutsche") диэн ниэмэс тылынан саҥарар бүтүн герман култууралаах омук. Аан дойду үрдүнэн 75 млн ниэмэс дьоно баар, онтон өссө 25 млн дьон ньиэмэс төрүттээх. Саха Сиригэр 2 283 ниэмэс дьоно олорор (2002 сыл).
"Ньиэмэс" диэн нуучча тылыттан киирии тыл. "Немой" (саҥата суох) диэн.
Нью Йорк. Нью-Йорк () диэн АХШ ордук улахан куората. Нью-Йорк метрополитена Аан дойдуга ордук улаханнарга киирсэр. Аан дойдутааҕы эргиэн, үп, култуура уонна аралдьыйыы киинэ буоларынан, Глобал (улахан суолталаах) куорат буолар. Холбоһуктаах Нациялар салалталара баар.
Устуоруйата.
Былыр бу миэстэҕэ Манахаттоу уонна Канарси диэн индийскэй билиэмэлэр олоро сылдьыбыттар. Инвуд-Хилл уонна Риверсайд бааркалар оройуоннарыгар ох саалары уонна да атын артефактар булуллубуттара, бу дьон олоро сылдьыбыттарын туоһулуур. Дьобуруопа дьоно 1624 с. кэлбиттэрэ биллэр. 1664 с. Аангылыйа байыаннайдара куораты былдьаан бас билбиттэрэ уонна Нью-Йорк диэҥҥэ уларыппыттар (герцог Йорский диэн бас билиини салайбыт киһи аатынан). Ол иннинэ Саҥа Амстердам () диэн ааттаах эбит. 
XIX ү. иммиграннар кэлэннэр куорат олохтоохторун ахсаана биллэ үрдүүр. 1825 с. Нью-Йорк Филадельфия куораты ситэн АХШ-га ордук улахан куорат буолар. ХХ ү. саҕаланыытыгар бырамыысыланнас, атыы-эригэн уонна сибээс киинэ буолар. 1904 с. Интерборо-Рэпид-Трэнзит метрону оҥорор бастакы хампаанньа арыллар. 1930-сс халлааҥҥа тиийэр дьиэлэр тутуллан барбыттара. 
Географията.
2008 с. учуонайдар быһаарыыларынан, куорат хоту өттүгэр 40 км ыраах сиргэ икки геологическай алдьаныылар бааллара биллибит. Бу манна 7 магнитудалаах сир хамсааһына тахсыан сөп эбит. 
Нэһилиэнньэтэ.
Олохтоохторун ахсаана 8,274,527, иэнэ 790 км2. Нью Йорк метрополитен сирин олохтоохторун ахсаана 18,815,988 уонна иэнэ 17,400 км2.
2005 сыл көрдөрүүтүнэн, Нью-Йорка 170 араас тылынан саҥарар дьон баара биллибит. Олортон 36%-на имиграннар.
Туризыма.
2010 с. Нью-Йорк куоракка 48,7 мөлүйүөн турист кэлэ сылдьыбыт.
Нью-Йорк аан дойду үрдүнэн киэҥник биллэр сирдэрдээх: Көҥүл статуята, Уолл Стрит, New York Stock Exchange, Empire State Building уо.д.а.
Сидней. Сидней ("Sydney") диэн Аустралия ордук улахан куората. Тула эргинниин 4.34 млн олохтоохтордоох (2008). Саҥа Соҕуруу Уэльс ил киин куората.
Саҥа Зеландия. Саҥа Зеландия (, ) диэн Чуумпу океан соҕуруулуу арҕаатыгар баар арыы дойду. Киин куората диэн Уэллиҥтон эбэтэр Уэллингтон.
Икки улахан арыылартар турар Хоту арыы уонна Соҕуруу арыы, онтон таhынан хас да кыра арыылардаах. Маори омук Саҥа Зеландияны "Aotearoa" диэн ааттыыр, "Уhун үрүҥ былыт сирэ" курдук тылбаастанар.
Саҥа Зеландия Аустралияттан 2000 км ыраах баар. Чугас сирдэринэн буолаллар Саҥа Каледония, Фидьи уонна Тонга. Өр кэм устата атын сирдэртэн туспа сайдыбыт буолан, Саҥа Зеландия фауната атыннаах, көтөрдөр элбэхтэр.
Олохтоохторо сүрүннээн Эуропаттан төрүттээх дьон. Дойду төрүт олохтоохторо маори омук. Онтон таhынан Азия уонна Полинезия омуктара бааллар. Ил баhылыга Элизабета II, кини салалтатын оҥорор генерал-губернатор.
Аманда Байнс. Аманда Лора Байнс (; муус устар 3 1986 төр., Саузенд-Оукс (), Калифорния штаат, АХШ) — киэҥник биллэр АХШ уонна Канаада киинэ артыыha. «Всё это» телешоу экс-кыттааччыта. «Она — мужчина», «Чего хочет девушка», «Лак для волос» киинэлэринэн биллэр.
Дингольфинг. ДИНГОЛЬФИНГ, Бавария улууhугар баар куорат, Германия. Дьонун ахсаана 18 000 киhи (2008). Бу куорат атына диэн Саха Сирин кытта 2007 сыллаахха улахан контракт баттаабыта. Hans Heider диэн "ДИНГОЛЬФИНГ-САХА СИРЭ" диэн организация дириэктэрэ. Билигин Дингольфинна 29 Саха омуга олорор. Биир улахан туризм киинэ.
ЭКОНОМИКА.
ДИНГОЛЬФИНГ - Германия биир промышленнай киинэ. Манна BMW, OPEL, SIEMENS, ASTRO, Mersedes курдук ньиэмэс тэрилтэлэрэ улэлииллэр. 
ДИНГОЛЬФИНГ САХА ОМУГУН YРДYКТYК ТУТАР.
Ол курдук, Waelischmiller диэн ыаллар элбэх саха ыалдьытын хоннороллор. Билигин "ДИНГОЛЬФИНГ-САХА СИРЭ" тэрилтэ Мэнэ-Ханаласка, Бэдьимэ5э улэлиир.
МЭР.
Куорат мээрэ - Wälischmiller Manuela
Бавария. БАВАРИЯ, Германия дойдутун саамай улахан улууhа буолар. Дьонун ахсаана 14 миллион. Улахан куората - Мюнхен. Улахан промышленнай кииннэрэ - Дингольфинг, Нюрнберг.