mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Айаан.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;278771&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-04-30T21:13:54Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Остуоруйаттан */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;353004&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Айаан. (Нууччалыы: "Аян") Сэлиэнньэ, Хабаровскай кыраай Айаан-Маайа оройуонун киинэ, Лаамы байҕал кытылыгар айылҕа үөскэппит хомоҕо турар.
Сэлиэнньэ атын бөһүөлэктэртэн ыраах сытар, сырыылара көтөр аал эрэ, сайын уунан.
Устуоруйаттан.
Тракт Дьокуускайы Лаамы байҕалы кытта холбообута уонна Амма-Айаан диэн ааттаммыта. 
Тракт Нельканынан, Аимынан, Уус Маайаннан уонна Амманнан ааспыта. 1846 сыллаахха Айаан муора пордун статуһун сүкпүтэ. 
Эргиэн эмискэ үрдээбитэ. Аляска Америкаҕа атыыламмытын кэннэ тракт урукку суолтатын сүтэрбитэ уонна 1867 сыллаахха сабыллыбыта.
1922 сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр икки борохуотунан генерал Пепеляев Сибиирдээҕи Добровольческай Дружината тиийэн кэлэр. 
Айааҥҥа гарнизону хаалларан баран тракт устун Дьокуускай диэкки барбыта. 
Саһыл Сыһыыга хотторон баран Пепеляев Айааҥҥа 1923 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр төннөр. 
1923 сыл бэс ыйын 17 күнүгэр Айааҥҥа Ыстапаан Вострецов хамаандалаах кыһыл этирээт киирэр, гарнизон капитуляциялыыр.
Бодайбо.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-01-19T08:06:29Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Бодайбо аата манныкка уларытылынна: Бодойбо&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;25717&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Экология.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;272574&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T14:02:04Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 126 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;278774&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Экология диэн организмнар кинилэри тулалыыр эйгэлиин дьайсыыларын үөрэтэр үөрэх. Бу быhаарыыны аан бастаан 1866 с. Германия биолога Эрнст Хэкель эппитэ. Онтон экологияны туспа үөрэх дисциплинатын быhыытынан Дания ботанига Эугениус Вармиҥ төрүттээбитэ. Кэлин "экология" диэн тыл тулалыыр эйгэни харыстааhын уонна кыhамньылаах сыhыан социальнай хамсааhыныгар сыhыаннаах буолбута.
Дьиэтитии. Дьиэтитии () диэн киhи харамайдар эбэтэр үүнээйилэр хайа эмэ ахсааннарын кинилэр сүрүн популяцияларыттан туспа тутан, хайа эмэ характеристикаларынан анаан талан иитиитэ. Дьиэтитии араас сыаллаах, сүрүннээн эттэххэ ас эбэтэр мал оҥорон ылыы, үлэҕэ эбэтэр аралдьыйыыга туттуу.
Эволюция. Биологияҕа, эволюция диэн организмнар бөлөхтөрө көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иhэр чинчилэрэ уларыйыылара. Бу уларыйыылар сүрүн үс процесс дьүөрэлэһиилэриттэн буолаллар: арахсыы, ууhуу уонна талыы. Организм удьуоругар бэриллибит геннар ылыллыбыт чинчилэри оҥороллор, ол эволюция төрүтэ буолар. Бу чинчилэр араас бөлөхтөргө тус-туспа сайдаллар, кэлэн иhэр көлүөнэлэргэ уларыйыы улаатар. Организм ууhаабытын кэннэ, удьуордара саҥа эбэтэр уларыйбыт чинчилэниэхтэрин сөп. Бу саҥа чинчилэр икки сүрүн суолунан үөскүүллэр: геннар мутацияларыттан эбэтэр геннар араас бөлөхтөр/көрүҥнэр икки ардыларыгар биэрсиилэриттэн.
Сааскылаах. Сааскылаах. Анаабыр улууһун киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 3814 киһи (2007 сыл). Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар Дьокуускайтан 1515 км сиргэ сытар. Кыһыҥҥы суолунан Удачнай куораты кытта сибээстээх, Аэропорт.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Үрүҥ Хайа. Үрүҥ Хайа нэһилиэк. Анаабыр улууһун нэһилиэгэ, улуус кииниттэн 160 км. хоту диэкки Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1132 киһи (2007 сыл). 
Муора хараабыллара киирэр бириистэнэ, улууһу уонна алмаас промышленноһын хааччыйар. 
Кыһыҥҥы суол бүтэһик пууна.
Олохтоохтор таба иитиитинэн уонна булдунан дьарыктаналлар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эбэлээх. Эбэлээх. Анаабыр улууһугар баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 160 соҕуруу диэкки, Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 772 киһи (2007 сыл). 
Алмаас хостуур промышленность үлэһиттэрэ олороллор. 
Дьиэлэрэ 80 сыллардаахаа Финляндияттан аҕалан туруорбуттара, толору благоустройстволаахтар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-12.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;264034&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2014-01-04T06:44:19Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;301404&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Өлүөхүмэ-Чаара хаптал хайалаах сир. Өлүөхүмэ-Чаара хаптал хайалаах сирэ. Өлүөхүмэ уонна Чаара өрүстэр икки ардыларынан сытар хаптал хайалаах сир. 
Соҕуруу өртүттэн Хадаар уонна Удокаан систэр өйүүллэр. 
Хайа боруодата хоту өртүгэр известняктар, соҕуруу өртүгэр сланецтар уонна гранит интрузиялара (магматтан быһа охсон сир сирэйигэр тахсыыта). 
Муһуруу период суоллара бааллар. Ордук үрдүк хайата - Мурун (1402 м.) 
Эниэлэрэ тиит мастаах ойуурдар, чыпчаалларга болбукта уонна хайа туундарата. 
Тимир руда үөскээбит сирэ. Мурун хайа энилэригэр - чароит.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Учур. Учур өрүс. Алдан уҥа салаата. Уһуна 812 км. Тардыытын иэнэ 113 тыһ. кв. км. Баһа Становой сис илиҥҥи өртүгэр Хабаровскай кыраайга баар. 
Уу ороскуота саас сөкүүндэҕэ 21 600 куб. м.,кыһын сөкүүндэҕэ 40 куб. м. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Дьүүктэлээх сирдэргэ тааҥныыр. 
Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн Уйаан (233 км.), Тыркан (238 км.), Гонам (686 км.), Гыным (297 км.); уҥа өртүттэн - Улкаан (111 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
JetBlue. JetBlue — АХШ бюджетнай авиахампаанньата, Аан Дойдуга биир улахан авиахампаанньа буолар.
Б.э.и. 551. Биһиги эрабыт иннинэ 551 сыл —
Сикхтэр. Сикхтэр — (Панджаби: ਸਿੱਖ, хинди тылыгар [сикх] «үөрэнээччи») — үгүстэрэ Ииндийэҕэ олорор омук-итэҕэл бөлөҕө; сикхизмы батыһаллар. Омугунан үксэ пенджабтар — Ииндийэ Пенджаб штаатын олохтоохторо. Маны таһынан сикхтэр АХШ-ка, Канаадаҕа, Британияҕа, Италияҕа, Соҕуруулуу-Илин Азияҕа уонна Океанияҕа олороллор. Аан дойдуга ахсааннара 25 мөл. тахса (Сир олохтоохторуттан быһа холоон 0,4 %). Тыллара индоарий бөлөххө киирэрэ панджаби тыла. Сикхтэр итэҕэллэрэ — сикхизм — туһунан итэҕэл, индуизм уонна ислам баар сирдэригэр үөскээбитэ эрээри, олору кытта ситимнээҕин билиммэт.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ — туох эрэ суолталаахха дьон болҕомтотун тардаары Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр күннэр
The Carpenters. The Carpenters диэн 1968 c. Дауни к. (Америка Холбоһуктаах Штааттара) тэриллибит поп бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Richard Carpenter (ырыаhыт) уонна Karen Carpenter (дарбыйа, ырыаhыт).
Кальмар оонньуулара. Кальмар оонньуулара (, ), тыыннаах хаалыы жанрыгар уһуллубут Соҕуруу Кэриэйэ триллер уонна драма сериала. 
2021 сыллаахха аан дойдуга саамай бастыҥ буолбута. 175 омук сиригэр Netflix платформаҕа бастыҥ буолар дьон көрөрүнэн.
Режиссёра уонна сынаарыйын ааптара Хван Дон Хёк. 
Сүрүн оруолларга Ли Джон Джэ, Пак Хэ Су (Park Hae-soo), О Ён Су, Ви Ха Джун, Чон Хо Ён, Хо Сон Тхэ, Анупам Трипати (Anupam Tripathi) уонна Ким Чжу Рён (Kim Joo-ryoung) оонньууллар. 
Сериал харчыга наадыйан тыыннаах хаалар туһугар кистэлэҥ турнирга кыттар дьон туһунан кэпсиир. 
Сериал премьерата 2021 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Netflix платформаҥа буолбута.
Тютрин Арыйаан Иннокентьевич. Тютрин Арыйаан Иннокентьевич — саха тустууга (көҥүл тустуу), аан дойду көҥүл тустууга чөмпүйэнээтин үсүһэ (2021, алтынньы), Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин хас да төгүллээх призера, Арассыыйа спорт маастара.
1994 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Уус-Алдантан төрүттээх, оробуочай идэлээх, ийэтэ Нам улууһуттан төрүттээх, кулууп үлэһитэ. Биэс ини-биилэртэн биирдэстэрэ. Суоттуга оскуолаҕа үөрэммит. 8-11 кылаастарга Дьокуускайга Олимпиада резервэтин училищетыгар үөрэммит, онтон 4 сыл ХИФУ физкультура факультетыгар үөрэммит, 2021 сыллаахха эмиэ онно магистратуураҕа киирбит. 2008 сыл ахсынньы 15 күнүгэр кэргэннэммит, 2020 сыллаахха кыыстаммыт.
Тустуу.
2006 сыллаахтан улуус уонна өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттар. Ол сыл кинини Уус-Алдан ДЮСШ-тын тустууга тренерэ Иван Дмитриев таба көрөр, сбордарга ыҥырар буолар. 2007-08 сыллар сайыннарыгар Дагестааҥҥа эрчиллэ илдьэр. 2009 сыллаахтан Олимпиада резервэтин училищетыгар 8-с кылааска үөрэнэ киирэр, Иван Дмитриев ол сыл эмиэ онно тренеринэн ананар. 
Тренерэ этэринэн, 2019 сыллаахха Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр Сочига, судьуйалар толоос сыыһа быһаарыыларыттан Арыйааҥҥа хотторуу суруллубута. Онтон Польшаҕа турнирга эрэллээхтик кыайбыта. Ол кэнниттэн Кисловодскайга буолбут Арассыыйа уонна Беларусь холбоһуктаах сбордарыгар Беларусь бас тренерэ Иван Янковскай Арыйааны дойдутун хомуур хамаандатыгар ыҥырбыт. Тренерынаан сүбэлэһэн баран сөбүлэспиттэр, онтон ыла аан дойдуга Беларусь иһин тустар. Сүнньүнэн Дьокуускайга Иван Дмитриев салалтатынан эрчиллэр.
Дмитриев Иван Иванович (тренер). Дмитриев Иван Иванович — көҥүл тустууга тириэньэр.
The Doors. The Doors диэн 1965 c. Лос-Анджелес к. (Америка Холбоһуктаах Штааттара) тэриллибит Рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Jim Morrison, Ray Manzarek, Robby Krieger уонна John Densmore.
Саха былыргы ырыата. Саха былыргы ырыата — саха омук тылынан уус-уран айымньытын көрүҥэ (жанра). Былыргы саха куруук ыллыы сылдьарын туһунан омук чинчийээччилэрэ бэлиэтээн сурукка киллэрбиттэрэ хаалбыт. Вацлав Серошевскай, холобур маннык суруйбута: "Сахалар ырыаны таптыыллар. Айанньыт саха суолларынан иһэн уонна элбэх киһилээх-сүөһүлээх сиргэ куруук ырыаны истэр. Сороҕор дьаам сүүрдээччи ыллаан киирэн барыа, сороҕор аара баран иһэр айанньыт ыллаан ааһыа, сороҕор — суол кырыытыгар мас мастыы сылдьар киһи, сороҕор — хаппыт мас сыыһа хомуйа сылдьар кыыс". Былыргы саха туох баар санаатын, үөрүүтүн, хомойуутун ырыа гынан ыллыыр, тойук оҥорон туойар. Онон ырыа кини олорбут олоҕун, билиитин-көрүүтүн, итэҕэлин, бөлүһүөпүйэтин, устуоруйатын бүтүннүүтүн көрдөрөр
Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ. Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ — сыл аайы алтынньы 17 күнүгэр быстар дьадайыыга дьон болҕомтотун тардаары аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр күн.
Күн устуоруйата.
1987 сыл алтынньы 17 күнүгэр Парижка (Франция) Трокадеро болуоссатыгар 100 000 кэриҥэ киһи мустан аһара дьадайыы Киһи быраабын декларациятын кэһэрин туһунан туһаайыыны бырабыыталыстыбаларга ылынар туһунан быһаарбыттара. Онно киһи быраабын көмүскүүргэ уонна быстар дьадайыыны суох гынарга күүстээх үлэ барыахтааҕын модьуйбуттара. Бу мустуу туһунан мэҥэ таас Трокадеро болуоссатыгар бэйэтигэр уонна атын 50-тан тахса сиргэ баар. 
Тааска "Төрдүс эйгэ" () хамсааһын төрүттээччитэ Жозеф Вресински (Joseph Wresinski) тыллара суруллубут: Эр дьон уонна дьахталлар быстар дьадаҥытык олорор сирдэригэр киһи бырааба кэһиллэр. Бу быраабы хааччыйарга түмсүү — биһиги ытык иэспит.
1992 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр ХНТ Сүрүн ассамблеята бу күнү сылын ахсын бэлиэтиир туһунан A/RES/47/196 нүөмэрдээх быһаарыы (резолюция) ылбыта. ХНТ дойдулар баһылыктарыгар уонна бырабыыталыстыбаларыгар туһаайыытыгар быстар дьадайыыны суох гынарга бэйэлэрин дойдуларын уратытын учуоттуулларыгар ыҥырбыта. Бу туһаайыыга атын тэрилтэлэргэ уонна көннөрү дьоҥҥо эмиэ дьадайыыны утары охсуһарга көмөлөһөллөрүн туһунан ыҥырыы баар. 
Күнү бэлиэтээһин.
Аан дойду үрдүнэн эгэлгэтик бэлиэтииллэр: дьадаҥыларга анаан аһымал аахсыйалары ыыталлар, харчы хомуйаары аукционнары тэрийэллэр, кэнсиэрдэри туруораллар. Сорох сиргэ дьадайыы дэгиэ тыҥыраҕыттан мүлчү көппүт дьон тугу гынан туруктарын тупсарбыттарын туһунан дьоҥҥо аһаҕастык кэпсииллэр.
Жан-Жак Дессалин. Жан-Жак Дессалин (, , балаҕан ыйын 20, 1758 — алтынньы 17, 1806) — Гаити тутулуга суох судаарыстыбатын олохтооччу, дойду бастакы салайааччыта, наассыйа дьоруойа. Гаитини хара тириилээхтэр дойдуларынан биллэрбитэ. 
Кулуттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт, Жак диэн аатынан сүрэхтэммит, бастаан иччитин аатынан Дюкло диэн араспаанньалаах эбит, кэлин Дессалин диэн креол атыыласпытын кэннэ кини араспаанньатын ылбыт. 
Гаити өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Киин Америкаҕа баар арыы Сан-Доминго (Сен Доменг) диэн ааттаах Франция холуонньата этэ. Өрөбөлүүссүйэ 1791 атырдьах ыйын 22 күнүгэр саҕаламмыта, 1804 сыллаахха ситиһиилээхтик түмүктэммитэ — былааһы ылбыттара. Бу түбэлтэ устуоруйаҕа кулуттар соҕотох ситиһиилээх өрө турууларынан буолбута, уонна Атлантика эйгэтин да, аан дойдуну да уларыппыта — бу иннинэ хара тириилээхтэр дойдуну баһыылыыр кыахтара суох диэн санаа баһыйара.
1804 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Гонаиве куоракка Дессалин Сан Доминго холуонньа тутулуга суох дойду буоларын уонна Гаити диэн урукку аатын ыларын туһунан биллэрбитэ. Олохтоох таино омуктар тылларыгар Гаити диэн тыл «Хайа дойдута» диэн суолталаах.
Сыл ахсын алтынньы 17 күнүгэр Гаитига Дессалин күнэ бэлиэтэнэр.
Гаити өрөбөлүүссүйэтэ. Гаити өрөбөлүүссүйэтэ — 1791—1803 сылларга буолбут аан дойду устуоруйатыгар кулуттар тутулуга суох дойду туппут соҕотох ситиһиилээх өрө туруулара. Өрө туруу түмүгэр Франция Киин Америкаҕа баар Сан Доминго (Сен Доменг) холуонньата Гаити диэн ааттаммыта. 
Өрөбөлүүссүйэ 1791 атырдьах ыйын 22 күнүгэр саҕаламмыта, 1804 сыллаахха ситиһиилээхтик түмүктэммитэ — былааһы ылбыттара. Бу түбэлтэ устуоруйаҕа бөдөҥ суолтаны ылбыта, уонна Атлантика эйгэтин да, аан дойдуну да уларыппыта — бу иннинэ хара тириилээхтэр дойдуну баһыылыыр кыахтара суох диэн санаа баһыйара.
1789 сылга Сан-Доминго Европа сүрүн холуонньарыттан биирдэстэрэ этэ, аан дойдуга саахар 40 % оҥорон таһаарара. Арыыга кыччаабыта 500 тыһыынча хара тириилээх кулут баара — Кариб байҕалын кулуттарын аҥаарын кэриҥэ.
1804 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Гонаиве куоракка Жан-Жак Дессалин Сан Доминго холуонньа тутулуга суох дойду буоларын уонна Гаити диэн урукку аатын ыларын туһунан биллэрбитэ. Олохтоох таино омуктар тылларыгар Гаити диэн тыл «Хайа дойдута» диэн суолталаах. 
Наполеон холуонньатын төннөрөөрү байыаннай эспэдииссийэ ыыта сылдьыбыта да, кыайбатаҕа.
Менопауза. Менопауза — дьахтар "ыйданар" цикла букатын тохтоон, оҕо төрөтөр кыаҕа бүтүүтэ. Менопауза үксүн 49 уонна 52 саас ыккардыгар буолар. Быраастар дьахтар менструацията биир сыл устата кэлбэтэҕинэ менопауза буолбутунан ааҕаллар. Дьахтарга үксүн килиимэкис (мүһэлгэ) кэмин кытта сыһыаннаах.
Ниуэ. Ниуэ — Чуумпу далай соҕуруу өттүгэр сытар арыы дойду, Саҥа Зеландияттан хотугулуу-илин 2400 килэмиэтирдээх сиргэ баар. 
Сирин иэнэ 261 кв. км. 2017 с. ааҕыныы түмүгүнэн 1784 киһи олорор. Олохтоохторун 11 бырыһыана ааҥыллыы эрэ, 46% ниуэ эрэ тылынан саҥараллар, 30% — икки тылынан.
Ниуэ арыы норуота 1974 сыллаахха куоластаан, дойдуларын бэйэтин дьаһанар сир оҥорбуттар, алтынньы 19 күнүгэр дойду конституцията ылыныллыбыт. Бу кырачаан дойду Саҥа Зеландияҕа киирэр, онон баһылыгынан Британия королевата ааҕыллар, Саҥа Зеландия кини аатыттан аан дойдуга дипломааттыы сыһыаны олохтуур. Ол эрээри, Ниуэ иһигэр туспа сокуоннаахтар, хас үс сыл буола буола 16 муниципалитет дойду түмэнигэр бэрэстэбиитэллэрин талаллар, ХНТ-га чилиэн быһыытынан толору киирбэтэр да, дойду бэрэстэбиитэллэрэ ХНТ сорох тэрилтэлэригэр киирэллэр уонна мунньахтарыгар ыҥыраллаллар.
Cher. Cher ("Шер"), АХШ биир бастыҥ ырыаһыта, 2020 сыл түмүгүнэн планета үрдүнэн соҕотох дьахталлартан медия бизнеһы салайааччы (эр дьону тэҥэ), соҕотох контральто куоластаах, элбэх Грэмми уонна Оскар премия тутааччы, элбэх сылларга ордук үчүгэй ырыаһытынан 153 омук сиригэр биллэр. Толору аата Ше́рилин Саркися́н (англ. Cherilyn Sarkisian), эрмээн төрдүлээх американка ырыаһыта. Төрөөбүт күнэ Ыам ыйын 20, 1946 сыл - Эль Сентро, Калифорния, АХШ.
1998 сылтан ыла ЛГБТ түмсүү бырааптарын көмүскэһэр. 
Саха Сиригэр 1995-2014 ырыалара бастыҥ топ-10 иһигэр киирэр этэ.
LGBT. LGBT (ол эбэтэр ЛГБТ, кылгатан "лесби", "гей", "бисексуал", "трансгендер") диэн дьон араас сексуальнай туттуутун арааһын холбоон, ааттанар Аан Дойду норуоттар икки ардылаларынааҕы хамсааһын, түмсүү. 
Биология үөрэтиитинэн 23% эр дьон, 31% дьахтар айылҕаттан ЛГБТ буолаллар. 
2020 сыл түмүгүнэн 96 омук сиригэр ЛГБТ дьон һокуоннар бырааптаахтар, атын гетеро дьон тэҥэ. 103 омук сиригэр ЛГБТ дьон бырааба кэһиллэр, 3 омук сиригэр өлөрөллөр (Саудовскай Аравия, Иран уонна Чечня). Улахан дойдулартан АХШ соҕотох 2005 сыллаахха ЛГБТ түмсүүнү билиммитэ, 2015 сыллаахха тэҥ быраабы биэрбитэ гетеро дьону кытта. 
Нью Йорк (1,422,754 - 7%) уонна Сан Франциско (644,854 - 75%) Аан Дойдуга саамай элбэх ЛГБТ дьону түмэр куораттар буолаллар.
Густав Фехнер. Густав Теодор Фехнер (1801-1887) — тургутар (эспэримиэнниир) психология уонна психофизика төрүттээччитэ, психологияны билим быһыытынан киэҥник билиниигэ олук уурбут учуонай.
1801 сыллаахха Германияҕа Пруссияҕа Гросс-Зерхен диэн кыра куоракка төрөөбүтэ (билигин Польша Жарки-Вельке куората). Аҕата аҕабыыт (пастор) этэ. Сорау уонна Дрезден куораттарга үөрэммитэ, Лейпциг университетын бүтэрбитэ, онно физиология лиэксийэлэрин Эрнст Генрих Вебер, математиканы Карл Брандан Моллвейде ааҕаллара. Лейпцигкэ олохсуйбута. 
1834 сыллаахха физика профессора буолбута, 1839 сыллаахха Күн сардаҥалара көрүүгэ дьайыыларын чинчийэ сылдьан көрбөт буолан хаалбыта, онон үлэтиттэн уурайбыта. Кэлин үтүөрбүтэ, көрөр буолбута. Ыалдьа сыппыт кэмигэр эт-сиин уонна уйулҕа бэйэ-бэйэлэригэр дьайыыларын туһунан элбэхтик толкуйдаабыта. Бу кэмэҥэ оҥорбут арыйыыларын үлэлэригэр туһаммыта, аһаҕас лиэксийэлэри ааҕар этэ, онто психология сайдыытыгар улахан сайдыыны аҕалбыта. 
Психофизика элэмиэннэрэ (Elemente der Psychophysik) диэн 1860 сыллаахха тахсыбыт кинигэтигэр эт-сиин уонна өй-санаа бэйэ-бэйэлэриттэн туспа да турдаллар, биир чахчы икки көрүҥэ буолалларын эппитэ, ыккардыларыгар чопчу математика ситимэ баарын дакаастыы сатаабыта. Билигин ордук биллибит санаата Вебер-Фехнер сокуона диэн ааттанар, маннык этиэххэ сөп:
«Чтобы интенсивность ощущения могла увеличиваться в арифметической прогрессии, стимул должен увеличиваться в геометрической прогрессии».
1985 сыллаахтан алтынньы 22 күнүгэр Аан дойдутааҕы психофизика уопсастыбата психофизиканы төрүттэбит учуонайы кэриэстээн, Фехнер күнүн бэлиэтиир уонна блим кэмпириэнсийэтин тэрийэр.
Target Corporation. Target Corporation (), АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр медия империя буолар (32 радиостанциялары, 3 телеканаллары уонна 5 ырыа устар студиялары) уонна биир бастыҥ атыы эргиэн ретейл бизнеһын бас билээччи (сүрүннээн продукта уонна электроника). Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата — Миннеаполис, АХШ.
Аан дойдуга оскуола бибилэтиэкэлэрин күнэ. Аан дойдуга оскуола бибилэтиэкэлэрин күнэ — сыл ахсын алтынньы төрдүс бэнидиэнньигэр ЮНЕСКО көҕүлээһининэн 1999 сыллаахтан бэлиэтэнэр.
Бу күн сэминээрдэри, быыстапкалары, кэмпириэнсийэлэри, оскуола бибилэтиэкэрдэрин мунньахтарын, бибилэтиэкэ бэтэрээннэрин чиэстииллэр. Ону таһынан бибилэтиэҕэ анаан кинигэ хомуйаллар.
Робек Михаил Михайлович. Робек Михаил Михайлович — саха, эбээн тылларын бастакы тылдьыттарыттан биирдэстэрин оҥорбут киһи, быраас үөрэхтээх (штабс-лекарь чыыннаах), Москуба гражданина буолбут швед уола. 
1753 сыллаахха төрөөбүт. 1768 сыллаахха Москуба сүрүн (генеральнай) госпиталыгар сулууспалыы киирбит, 1770 сыллаахха подлекарь сыбаанньалаах Иркутскай күбүөрүнэҕэ уоспалаабыт ыарыһахтары эмтиир соруктаах ыытыллыбыт. Онно 5 сылтан ордук үлэлээбит, Хотугу Муустаах далай кытылынан, Камчаатканан сылдьыбыт. 1776 сыллаахха лекарь сыбаанньатын ылбыт уонна Ниэрчинскэй батальонугар ыытыллыбыт, онно собуот госпиталларыгар сэбиэдиссэйдээбит. 1780 сыллаахха Кронштадка адмиралтейство госпиталыгар көһөрүллүбүт. 1784 сыллаахха штаб-лекарь чыынын ылбыт, Кронштадт 1-ы батальонугар сулууспалаабыт. 
1785 сыллаахха атырдьах ыйын 8 (19) күнүгэр тахсыбыт Екатерина II ыраахтааҕы ыйааҕынан кистэлэҥ географическо-астрономическай байҕал эспэдииссийэтигэр (Биллингс эспэдиссийэтэ) анаммыт. Онтон төннөн баран 1794 с. ахсынньыга наҕараадаламмыт: биир сыллаах хамнаһын икки төгүллээх кээмэйинэн харчынан бириэмийэлэммит, сыллааҕы хамнаһын кээмэйинэн өлүөр диэри биэнсийэ анаммыт, коллегия асессора чыын иҥэриллибит. 
1796 сыл кулун тутар 28 күнүгэр (эргэ истиилинэн) Гатчина куоратын госпиталыгар сулууспаҕа анаммыт. 1797 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр надворнай советник чыынын ылбыт. 1803 ыам ыйын күнүгэр Опекуннар Сэбиэттэрин биэдэмистибэтигэр көһөрүллүбүт. 1804 с. Дьадаҥылар балыыһаларыгар бырааһынан үлэлээбит. Гатчина госпиталыгар штаб-лекарынан 1808 сыллаахха диэри үлэлээбит; 1805 с. тохсунньу 10 күнүгэр коллегия советнига чыынын ылбыт. 
Тылдьыкка үлэтэ.
Иосиф Биллингс эспэдииссийэтин чилиэнэ буола сылдьан Сибиир уонна Алеут арыыларын 12 омугун тылдьытын хомуйбута. Онно 800 саха, 200 Халыма эбээннэрин тылын-өһүн киллэрбитэ 1811 сыллаахха Г.А. Сарычев кинигэтигэр сыһыарыы быһыытынан тахсыбыта. Тылы хомуйарга П.С. Паллас үөрэппит дииллэр. Бу үлэни О.Н. Бетлингк үрдүктүк сыаналаабыта.
Витсен, Николаас. Николаев Витсен (;  – ) — Голландия бэлиитигэ, урбаанньыт, картограф, Амстердам 1682 сылтан 1706 сылга диэри бургомистра (13 болдьоххо олорбута), Ост-Ииндийэ хампаанньатын управляющайа.
Витсен бу сылдьан тиһигин быспакка күннүк суруммута, бэлиэтээһиннэри, ойуулааһыннары оҥороро. Москуба, Новгород, Псков дьиэлэрин уруһуйдаабыта баар. 
Арассыыйаҕа айана.
Аан бастаан Н. Витсен Голландия Борейль Якоб посольствотын састаабыгар киирэн 1664–1665 сылларга Нуучча государствотыгар сылдьыбыта.
Витсен Арассыыйаҕа айаннын туһунан бэйэтин суруйууларын сүрүннээн 25 сыл үлэлээбитэ уонна 1690 сыллаахха Европаҕа бастакынан Сибиир каартатын бэчээттэппитэ. Европа картографиятын үгэһигэр сөп түбэһиннэрэн онтун " Тартария» (, , , ) диэн ааттаабыта. Бу каарта Арассыыйа Азияҕа сирдэрин кыраныыссатын аан бастаан көрдөрбүтэ уонна Сибиир научнай чинчийиилэригэр олук уурбута, каарта суолтата XVIII үйэ тухары сүппэтэҕэ.
Хотугу уонна Илин Тартария. Олоҕун үлэтэ.
Витсен картатыгар Камчатка өрүһү көрдөрбүтэ, бу Камчатканы бастакы суругунан ахтыы (бу сири В. Атласов 30 сыл буолан баран биирдэ "арыйбыта").
1692 сыллаахха Амстердамҥа Витсен «Хотугу уонна Илиҥҥи Тартария» () диэн бөдөҥ үлэтин таһаартарбыта. Бу Арҕаа Европаҕа Сибиир уонна онно олорор омуктар тустарынан аан бастакы этнографияҕа уонна георафияҕа сыһыаннаах кинигэ этэ. 10 сыл буолан баран, 1705 сыллаахха, кинигэтин иккис таһаарыытын таһаартарбыта. Ол суруйуутугар кини оччотооҕуга биллэр кинигэлэри барытын туһаммыта, ону таһынан Европаҕа, Арассыыйаҕа уонна Азияҕа баар билсиилэриттэн информация эбии хомуйбута. 
Арассыйаны кытта ситимэ.
1693 с. Арассыйаны кытта эргиммитэ. Нуучча култууратын уонна уопсатыбатын туһунан киэҥ билиилээх этэ. Ыраахтааҕы Петр I үөрэҕэр кыттыыны ылбыта — Недерланд тылын ыраахтааҕыга кини чугас доҕоро уонна аймаҕа Андриес (Андрей) Виниус үөрэппитэ.
Петр I реформатын өйүүр этэ, Нидерландыга "нуучча лоббитын» баһылаабыта. Кинини утарааччы Гаагаҕа ордууламмыт бэлиитиктэр Арассыыйа күүһүрэрин сөбүлээбэттэрэ, ол түгэнигэр дойдулара Швецияны кытта ситимэ мөлтүрүттэн дьиксинэллэрэ.
Эһэлэр (субкультура). Эһэлэр диэн гей уолаттар дьахтар курдук гейдэри (уолаттары) абааһы көрөн, олох туспа эр киһи курдук туптан хаптан түмсэр субкультурала буолар.
Тирии (субкультара). Тирии субкультурата — Америкаҕа 80 сыллардаахха үөскээбит сексуальнай хамсааһын, билиҥҥитэ үксэ гей биир субкультурата буолар. Эр дьон тирии сону кэтэллэр. Биир биллэр хамсааһын байкердар буолаллар тирии субкультуратыгар.
BLUF. BLUF () — Аан дойдуга эр дьон тирии сону уонна берцыны сөбүлээн кэтэр субкультуралара, сүрүннээн гей биир хамсааһына буолар. Эбэтэр фетишизм биир көрүҥэ буолар.
Vivid Entertainment. Vivid Entertainment — Аан Дойдуга саамай улахан порно киинэлэри уонна мультиктары устар тэрилтэ, планета 65% порноиндустриатын тутан олорор. 
Салалтата — Лос Андьелес, АХШ.