mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Дэриэспэ. Дэриэспэ () — туой булкаастаах кумах биир кэлим буола силимнэспититтэн үөдүйбүт кэбирэх, үксүгэр араҥалардаах дьапталҕа таас. Дэриэспэ таас — кумах уонна туой булкуспутуттан үөскээбит үлтүрүйүмтүө таас.
Өссө үөхсүү тыл быһыытынан туттуллар түгэннэрэ баар, «баҕайы» диэн суолтаҕа (дирээн, дэриэтинньик диэҥҥэ чугаһатан буолуо).
Бэчимэ. Бэчимэ — аат. муҥханы, оҥочону тардар уһун, бөҕө быа.
Даадар (тыл). Даадар 1. аат тыл Бөҕөс. 2. даҕааһын суолт. Модьу-таҕа, күүстээх.
Даам (тыл). Даам, "даамын биэрдэ" – кимиэхэ, туохха эмэ утарылаһар кыаҕа баранан кыайтарбытын билиннэ, бас бэриннэ.
Дааргы (тыл). Дааргы 1. даҕааһын а) Туохха да интэриэһэ суох, тугу да сэргээбэт, даҥ курдук. б) кэпс. Өйүнэн мөлтөх; аҥала. 2. аат суолт. Көһүүн сыһыан, тугу да аахайбат буолуу.
Даарда (тыл). Даарда 1. аат., эргэрбит. а) Хаптаһынтан оҥоһуллубут суоруна олоҕо. б) Бугул тиэйэр сайыҥҥы сыарҕа адарайа. 2. даҕ. суолт. а) Модьу, томороон оҥоһуулаах. б) фольк. Улахан, сүүнэ; муҥутуур күүстээх.
Далан (тыл). Далан 1. аат. а) поэт. Уу (үрэх, күөл, байҕал) ньуура. б) Туох эмэ ыраахха диэри тайаан көстүүтэ, оннук көстөр киэҥ ньуура. 
2. даҕ. суолт. а) сараадыйбыт, быластаабыт кынаттаах (көтөр). б) Харса суох, кэрээнэ суох.
Далбар (тыл). Далбар 1. аат. А) үрд. Кими эмэ күндүлээн-маанылаан көрсүһүү. Б) эргэр., фольк. Аһыыр остуол. В) эргэр. Кымыс кутарга аналлаах улахан туос эбэтэр тирии иһит. Г) поэт. Уйгулаах-быйаҥнаах үтүө, кэрэ сир. Д) Бары наадыйыынан хааччыллыы; кыһалҕата суох олох. 
2. даҕ. суолт. А) Мааны, бастыҥ. Б) Өҥ, тот, дэлэй. В) Киэҥ-куоҥ, дуолан.
Аан дойду араҕас далбар быара (фольк.) – аан дойду саамай уйгулаах, үтүө айылҕалаах киинэ. 
Айыы далбар (поэт.) – эйэҕэм, амарах. 
Араҕас арыы далбардаах фольк. – өҥ-быйаҥ үүнүүлээх; уйгулаах. 
Араҕас далбар (фольк.) – байылыат, уйгу-быйаҥ. 
Далбар олох (эргэр.) – чулаан иһинээҕи эбэтэр быыс кэннинээҕи атах орон. 
Далбар чабычах (эргэр.) – айыылары, иччилэри күндүлүүргэ анаан ат сиэлинэн, талаҕынан таҥалайдыы ойуулаан тигиллибит арыылаах кымыһы кутарга аналлаах туос иһит. 
Далбар Чуонах – Аллараа дойдуга соҕуруу халлааҥҥа олорор абааһы аата. 
Далбар чэчир – ыһыахха, урууларга уо.д.а. маҥан сылгы сиэллээх кутуругунан ситии хатан киэргэтиллибит хахыйах.
Далыр (тыл). Далыр аат., түөлбэ. Икки күөл ыккардынааҕы кутаҕа оҥоһуллубут туу угар быһыт.
Даркы (тыл). Даркы аат. 1. Уу аҕалан муспут маһа (өрүс, күөл кытыытыгар). 2. Мээнэ, ыһыллаҕастык быраҕыллыбыт бөх-сах.
Добун (тыл). Добун даҕ. 1. Муҥутуур күүстээх, олус улахан (тыал, долгун, тымныы туһунан). 2. үрд. Улуу, ытык; тулхадыйбат (сир, халлаан, байҕал туһунан).
Добуун (тыл). Добуун 1. аат., эргэр. Уу тохтообот, кураанах үрдүк сир, томтор, ходуһа арҕаһа. 2. даҕ. суолт. Үрдүк, үрдээн тахсар (сир ньуурун туһунан).
Эбии маны көр.
Добун
Долборук (тыл). Долборук - хотоҥҥо сүөһүгэ от ууран биэрэр уйа, күкүр.
Караим тыллара. Караим тыллара ("къарай тили; karaj tili") — тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр.
Кырыымчах тыллара. Кырыымчах тыллара ("кърымчах тыльы") — тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр.
Вөрө тыла. Вөрө тыла — Эстония тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
Идиолект. Саҥарар майгы (идиолект) — биир киһи саҥарар ураты майгыта. Киһи ханнык тылы-өһү туттара, этиитигэр тыл бэрээдэгэ, күөмэйин кылын оонньуута барыта саҥарар майгыта буолар. Хас биирдии киһи бэйэтэ саҥарар майгылаах. Биир киһи саҥарар майгыта бүттүүн дьиэ-кэргэн саҥарар тылыгар (эколект) кубулуйуон сөп.
Михаил Петрович Алексеев-Дапсы саҥарарыгар киирии тыл дорҕоонун сахатытан саҥарар. Литэрэтиирэлии нуорба буолбут тылы сыыһа диэтэҕинэ, бэйэтэ сөптөөх дии санаабытынан саҥарар. Холобур: баһаам → баһаан, бэлэм → бэлэн, кырдьык → кирдик, тухары → туххары, тиий → тий, сирэй → сырай, чэпчэки → сэпчэки, буукуба → бууккуба, кумааҕы → кумаахы, дэйбиир → дөйбүүр, тэлэбиисэр → тэлэбисиэр, ачыстаат → ачастаат, банаар → манаар, нуучча → ньуучча. Уонна маннык туттуу сөптөөҕүн быһаарар, туоһулуур. Аны мурун й-а дорҕоону саҥарар, суруйар даҕаны: иньэ, аньах, мэньии, куньаас…
Тылын бэрээдэгэ сороҕор уларыйар. Кыбытык тылы этии бүтүүтүгэр көһөрөр. Холобур: «Ньууччатытыыга сүгүрүйэр учуонайдар элбэхтэр, биллэн турар», «Биһирэм тыл» биэрииттэн.
Йода маастар саҥата үксэ инверсия. Этиитин аайы оннук саҥарар. «Галактика сүрүн тылынан» саҥардаҕына Йода тыл бэрээдэгин инверсиялаан саҥарар («толоруу-туохтуур-туһаан» диэн бэрээдэги туттар, OVS). «Дьиэдэй төннүүтүттэн» маннык этиитин холобурдуохха сөп: «900 сааскар тиийдэххинэ, эмиэ кырдьаҕас дьүһүннэниэҥ эн».
Маннык саҥарар уратытыгар олоҕуран «Йода усулуобуйата» диэн бырагыраамалааһын ньымата айыллыбыта. Бу ньыма уларыйар кэриҥ уонна уларыйар кэриҥ көрдөрүүтүн бэрээдэгин уларытар.
Гаврильев Чокуур Николаевич. Гаврильев Чокуур Николаевич - "Саха Сирэ" хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ.
1975 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Бүлүү улууһун Тылгыны нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СГУ Саха тылын уонна литературатын факультетыгар үөрэммитэ.
Диброва. Диброва () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 138 (2011).
Аат тыл хомуур ахсаана (тыл). Аат тыл хомуур ахсаана — бастакытынан, биир ахсааҥҥа турар уопсай аат биир уустаах барамайы барытын, бүтүннүүтүн көрдөрүүтэ буолар. холобур, Быйыл бу дойдуга ОТ кыайан үүммэтэ, оҕуруот АҺА да мөлтөх. Иккиһинэн, иккиттэн элбэх эбэтэр ханыы уонна чопчута суох элбэх ахсааннаах барамай кэпсиирэтин биир ахсааҥҥа туруоруу. Холобур, ИЛИИМ тыытар, АТАҔЫМ ыалдьар, КУЛГААҔЫМ тардыалыыр. Быйыл ҮЛЭ-ХАМНАС мөлтөх, ОТ-МАС кэмчи буолар туруктаах.
Хомуур суолта маннык үөскүүр:
1) Биир ахсаан халыыбыгар турар аат, барамай ууһунан уонна хомуур өйдөбүллэрин бэлиэтээн, элбэх ахсаан суолталанар. Холобур: Быйыл ТУЛЛУК үгүс. О¡О сылдьыбат.
2) Хомуур суолтаҕа ордук чаастатык бытархай, өрүү элбэх, ахсаана чопчуламмат уопсай аат өйдөбүллээх барамайдар: от, мас, отон, хаптаҕас, кус, сүөһү, дьадаҥы, о.д.а. «бары» диэн суолтаҕа биир ахсааҥҥа туран туттуллаллар.
3) Л. Н. Харитонов ханыы тыллар хомуур өйдөбүллээх ааттары үөскэтэллэр диэн бэлиэтээбитэ. Холобур, сүбэ-ама, сыал-сорук, суол-иис, о.д.а.
4) Ханыылаах барамайы көрдөрөр ааттар хомуур өйдөбүллээх буолан, үксүгэр элбэх ахсаан сыһыарыыта суох туттуллаллар. Холобур, АТА¡А ыалдьар. ХАРАХ көрбөтүн КУЛГААх истэр. Тылга бу ханыылаах тылтан биирэ туттулларын анаан бэлиэтээн этэр үгэс баар. Холобур: СОХХОР киһи. ИККИ кулгааҕа бүөлэннэҕэ дуу?
5) Ахсааҥҥа араарыллыбат кэлимсэ барамайдар, эттиктэр таас чох, сир баайа, уу, салгын, о.д.а. уонна айылҕа көстүүтүн бэлиэтиир тыллар чаҕылҕан, дьүкээбил, куйаас, тыал, кураан, о.д.а. хомуур ахсаан өйдөбүллээх буолан, биир ахсаан халыыбыгар тураллар.
6) Хомуур суолтаны саха тылыгар төрүт түһүккэ турар көнө толоруу бэлиэтиир. Холобур, Дьоро киэһэҕэ АЛААДЬЫ, САЛАМААТ, КУС сиэтибит.
Кэпсиирэ көстүүтэ (тыл). Аат саҥа чаастара кэпсиирэ буолууларын көрдөрөр аналлаах халыыбы кэпсиирэ көстүүтэ дииллэр. Бу халыып аат үһүс сирэй суолталаах олоҕуттан үөскүүр. Атыннык эттэххэ, ааттар төрүт олохторо барамайы ааттыыр эрэ буолбатахтар, барамай ким? туох? хайдах? хаһыс? Буоларын туоһулаан кэпсиир ис хоһооннууллар. Холобур, учуутал – барамай учуутал буоларын этэр, кэпсиир, быһаарар; үчүгэй – барамай хайдаҕын чопчулуур; иккис – барамай хаһыс буоларын көрдөр.
Бастакы уонна иккис сирэйдэргэ барамай, хаачыстыба, ахсаан кэпсиирэ оруолламмытын көрдөрөр сирэй сыһыарыытын ылынар. Холобур, учуутал+бын, учуутал+гын; үчүгэй+бин, үчүгэйгин+гин.
Түһүк (тыл). Түһүк — сорох омук тылларыгар хайааһын барамайга туһуланыытын нөҥүө барамайдар сыһыаннарын көрдөрөр, хайааһын аат тылга ситимин бэлиэтиир, сыһыарыы көмөтүнэн көстөр тыл (үксүгэр аат) халыыба. Флекциялаах уонна агглютинациялаах тылларга баар буолар. Түһүгэ суох омук тылларыгар тыл этиигэ суолтата атын ньыманнан бэлиэтэнэр, холобур, этии тутулунан, предлог уонна послелог көмөтүнэн.
Түһүк саныыр санааны этэргэ көмөлөһөр. Ааттары түһүктээн, кырамаатыка араас суолтатын (хайааччыны, барымтаны, сиһилиири, быраарары, хайааччы кимин-тугун) биэрбэт.
Түһүк аат тыл саҥаҕа (тылга) оруолун, атын тылы кытта сыһыаннаһан суолтата уларыйыытын бэлиэтиир. Онон этиини оҥорорго улахан оруоллаах. Тугу туох соруктаах этэрбитинэн көрөн, тылы туһааннаах түһүккэ туруорабыт. Холобур, АЛААС диэн аат тылы уларытан араас суолталаах этиини оҥоруохпутун сөп: АЛААСКА бардыбыт. АЛААСТАН бардыбыт. АЛААҺЫНАН бардыбыт.
Түһүктэр тиһиликтэрэ.
Манна араас омук тылларыгар баар түһүктэр тиһиликтэрэ (испииһэктэрэ) көстөр. Сорох түһүктэр сорох омук тылларыгар бэйэ-бэйэлэрин кытта сөп түбэсиһиэхтэрин сөп (суолталарынан уонна/эбэтэр морфологияларынан).
Көмө аат (тыл). Көмө аат () - саҥа ирээтэ, тардыылаах аат буолар сүрүн суолтатын сүтэрэн, тардыылаах сыһыарыы, таһаарыы, туттуу түһүк халыыбыгар туттуллан, хайысха суолталаммыт тыл ааттанар.
Төрүт түһүккэ туран, бу тыллар барамай хайа эрэ өрүтүн, чааһын көрдөрөр суолталаахтар. Холобур, дьиэ ИННЭ, дьиэ КЭННЭ, дьиэ ҮРДЭ, дьиэ ИҺЭ, дьиэ ТАҺА, дьиэ ОЙОҔОҺО. Бу тыллар чопчу барамай өрүтүн көрдөрөр суолталара көмө аат буолаллар, оттон барамай чааһын, өлүүскэтин көрдөрөр суолталара тардыылаах аат курдук ылыныллар. Холобур, дьиэ ҮРДҮН тэлгэтэр. Хайа БЫАРЫГАР хаар билигин да сытар.
Көмө ааттар хайысха суолтатын сүтэрэн, кырамаатыка сыһыанын көрдөрөр түбэлтэлэригэр дьөһүөл буола кулуйаллар. Холобур, Кини эппитин ҮРДҮНЭН, истибэккэ дойдулаабыт.
Төһө ахсаан аат (тыл). Төһө ахсаан аат () барамай (өйдөбүл) чопчу ахсаанын эбэтэр чыыһыланы бэлиэтиир уонна ТӨ¤Ө? ХАС? Диэн ыйытыыга хоруйдуур: биэс, алта, уон, сүүс, мөлүйүөн, алта уон, алта уон ордуга икки.
Төһө ахсаан аат тулунан уонна суолтатынан ахсаан аат бары араастарыгар төрүт олох буолар.
Саха тылын төһө ахсаан аата атын түүр омуктар төһө ахсаан ааттарын кытта, сүнньүнэн, сөп түбэһэр.
Төһө ахсаан ааттан ахсаан аат атын араастара үөскүүллэр.
Үллэһик ахсаан аат (тыл). Үллэһин аахсаан аат барамай хастыы буоларын бэлиэтиир уонна "хастыы? төһөлүү?" диэн ыйытыыга хоруйдуур.
Үллэһик ахсаан аат төһө быһаарыы, сиһилии, туһаан, толоруу буолан туттуллар: биһиги БИЭСТИИ күн үлэлээтибит, паартаҕа ИККИЛИИ оҕо олорор; УОНАЧАЛЫЫТТАН тахса, ОТУТТУУГА чугаһаабыт.
Үллэһин ахсааҥҥа –ТА сыһыарыы эбиллэн, хайааһын хастыыта буоларын эбэтэр барамай хастыыга үллэриллэрин бэлиэтиир. Холобур, Бары БИИРДИИТЭ, БИЭСТИИТЭ биэриҥ.
Хомуур ахсаан аат (тыл). Хомуур ахсаан аат барамайдар холбуу ахсааннарын бэлиэтиир уонна ХАҺЫА? ХАҺЫАН? ыйытыыларга хоруйдуур.
Хомуур ахсаан аат –ЫА, -ЫАН, -ЫАЙАХ сыһыарыыларынан үөскүүр.
Атын түүрдүү тылларга хомуур ахсаан аат барыларыгар баар уонна –АУ, -ЭҮ сыһарыылаах. Былыргы түүр тылыгар –АБУ, -ГҮ көрүҥнээҕэ.
Хомуур ахсаан аат –ЫА сыһыарыытыгар аат тыл куччатар –ЙАХ сыһыарыыта эбиллэн, -ЫАЙАХ халыып үөскээбит быһыылаах.
Бытархай ахсаан аат (тыл). Бытархай ахсаан аат барамай эбэтэр чыыһыла сороҕун бэлиэтиир уонна "хас гыммыт хаһа?" диэн ыйытыыга хоруйдуур.
Бытархай ахсаан ааттар судургу уонна хас да тылтан аттарыллыбыт уустук тутуллаах буолаллар.
Судургу бытархай ахсаан ааттар: аҥаар, чиэппэр, суотай, балтараа, оһумуоха.
Уустук бытархай ахсаан аат: үс гыммыт биирэ, уон гыммыт иккитэ, сүүрбэ түөрт алта гыммыт иккитэ. 
Уустук бытархай ахсаан аат икки ньыманан үөскүүр: 1) көнө бытарытыынан; 2) уоннуулаах бытарытыынан.
Чопчута суох ахсаан аат (тыл). Ахсааны чыыһылата суох үрдүттэн бөлөҕүнэн ылан ааҕар ахсаан тылы чопчута суох (чопчуламматах) ахсаан аат дэнэр. Холобур: элбэх, үгүс, сорох, аҕыйах, бары, төһө эмэ, хас даҕаны, о.д.а.
Чопчуламматах ахсаан аат этиигэ быһаарыы, туһаан, кэпсиирэ буолар.
Чопчута суох ахсаан ааттан –ТА, -ТЫК, -ТЫЫ сыһыарыыларынан сыһыат үөскүүр: элбэхтэ, элбэхтик, аҕыйахта, аҕыйахтык, о.д.а.
Чопчута суох ахсааны бэлиэтиир тыллар бу бөлөхтөрө ахсаан аат буолаллара мөккүөрдээх. Сороҕо даҕааһын, сороҕо солбуйар аат, сороҕо сыһыар курдук ылыныллар.
Солбуйар аат көрүҥнэрэ (тыл). Солбуйар аат уратыта барамайы, бэлиэни, о.д.а. ааттыыр тыллары солбуйар кыахтааҕар буолар. Кини чопчу суолтата кэпсэтииттэн эбэтэр тиэкис ис хоһоонуттан өйдөнөр.
Билиҥҥи саха тылыгар солбуйар аат уон көрүҥҥэ арарыллыр:
СИРЭЙ СОЛБУЙАР ААТ сүрүн суолтата – дьону сирэйдээн бэлиэтээһин. Манна МИН, ЭН, КИНИ, БИ¤ИГИ, Э¤ИГИ, КИНИЛЭР диэн тыллар киирэллэр.
ЫЙАР СОЛБУЙАР ААТ чопчу ыйан көрдөрүүгэ уонна ааттары солбуйууга туттуллар. Бу көрүҥҥэ киирэллэр: БУ, ИТИ, ОЛ, БИЛИ.
ЫЙЫТАР СОЛБУЙАР ААТ сүнньүнэн, саҥарааччы барамай, бэлиэ, кэм, миэстэ о.д.а. туһунан билиэн баҕарарын бэлиэтииллэр. Уустук этиигэ, ыйар солбуйар ааты кытта чопчулуур суолталаах буолуохтарын сөп. Бу бөлөх балачча элбэх ахсааннаах: КИМ, ТУОХ, ТО¡О, ХА¤АН, ХАННЫК, о.д.а.
БЫ¤ААРЫЫЛААХ СОЛБУЙАР ААТ ис хоһооно ханнык эрэ биллэр, көстөн турар барамай нөҥүө бэлиэтэнэр: БАЧЧА, ИТИЧЧЭ, ОЧЧО, МАННЫК, ИТИННИК, ОННУК.
БЫ¤ААРЫЫТА СУОХ СОЛБУЙАР ААТ, барамай, эбэтэр кини бэлиэтэ, хайааһын миэстэтэ, кэмэ, о.д.а. түгэн биллибэт буоллаҕына туттуллар. Кинилэр ыйытар солбуйар ааттар ЭРЭ, ЭМЭ эбиискэлэр көмөлөрүнэн үөскүүллэр: КИМ ЭРЭ, ТУОХ ЭМЭ, о.д.а.
ТҮМЭР-БУОЛБАТ СОЛБУЙАР ААТ икки суолталаах: буолар суолталаах тутулларга кэккэ барамайдартан хайааһыны хайалара да оҥорботоҕун, хайааһын биллэр миэстэлэртэн, кэмнэртэн хайатыгар да оҥоһуллубутаҕын бэлиэтиир. Оттон туохтуур буолар халыыбын кытта чопчута суох, уопсай суолталанар. Бу көрүҥ ыйытар солбуйар аат уонна ДА, ДА¡АНЫ эбиискэ ситиминэн үөскүүр: КИМ ДА, ТУОХ ДА¡АНЫ, о.д.а.
ТҮМЭР СОЛБУЙАР ААТ үксүгэр биллэр барамайдартан, биирдиилээн ыллахха, барылара хайааһыны оҥоруон сөбүн, хайааһын буолар кэмэ, миэстэтэ суолтата суоҕун ыйар. Манна киирэллэр: КИМ БА¡АРАР, ТУОХ БА¡АРАР, о.д.а.
ТАРДЫЫЛААХ СОЛБУЙАР ААТ барамай кимиэнэ буоларын сирэйдээн бэлиэтиир. Кини сирэй солбуйар ааттан –ИЭН уустук сыһыарыы көмөтүнэн үөскүүр: МИЭНЭ, ЭЙИЭНЭ, КИНИЭНЭ, о.д.а.
ХОМУУР СОЛБУЙАР ААТ барамайдары, дьону о.д.а. бииргэ холбоон бэлиэтиир: БАРЫ, БҮТҮН, БАРЫТА.
БЭЙЭНИ СОЛБУЙАР ААТ хайааһыны хайааччы бэйэтэ оҥорорун тоһоҕолоон бэлиэтиир. БЭЙЭ тылга тардыы сыһыарыыта эбиллэн үөскэтэр: БЭЙЭМ, БЭЙЭ¢, БЭЙЭТЭ... Бу курдук араарыы, бастатан туран, кинилэр дьиҥ эйгэҕэ баар барамайдары хайдах бэлиэтииллэригэр олоҕурар. Ол аата ити көрүҥнэр бэйэ-бэйэлэригэр ыйар ньымаларынан утарылаһаллар. Холобур, сирэй солбуйар аат барамайы саҥарааччы эбэтэр истээччи быһыытынан бэлиэтиир, онтон ыйар солбуйар аат кини миэстэтин үксүн быһаарарга туттуллар.
Иккиһинэн, үөһэ аҕалыллыбыт көрүҥнэр, биирдиилэрэ туспа морполуогуйалыы бэлиэлээхтэр, а.э. түһү, ахсаан о.д.а. кырамаатыкалыы халыыптарга уратылааахтар. Ол курдук, сирэй солбуйар аат элбэх ахсаанын халыыба –ИГИ өлүүскэнэн, оттон ыйар солбуйар аат –ЛАР сыһыарыынан үөскүүр.
Маны таһынан, биир көрүҥҥэ киирэр солбуйар ааттар үөскүүр ньымалара эмиэ баар.
Хайааһын-турук туохтуурдара (тыл). Хайааһын-турук туохтуурдара — туохтуур саамай улахан уона сүрүн арааһа буолаллар (Л. Н. Харитонов ааҕыытынан, 1576 аҥаардас төрүт олох баар).
Балар туохтуур биллэрэр сүрүн кыаҕын, бары кырамаатыкалыы бэлиэлэрин илдьэ сылдьаллар. Ис хоһооннорунан хас да бөлөххө хайдаллар: хайааһын туохтуурдара, хамсааһын туохтуурдара, турук туохтуурдара уонна иэйии туохтуурдара (чувство).
Хайааһын туохтуурдара хайааччы (субъект) атын барамайга дьайарын көрдөрөллөр: (быаны) быс, (тиити) кэрт, (ынаҕы) ыа. Хамсааһын туохтуурддара хайааччы биир миэстэттэн атыҥҥа сыҕарыйыытын бэлиэтииллэр: кэл, уһун, түс, дойдулаа. Оттон турук уонна иэйии туохтуурдара хайааччы ис-тас туругун (физиологическай, психичэскэй, физическэй уларыйыыларын), иэйиитин биэрэллэр: мөлтөө, түөһэй, улаат, синньээ, хоргут, симитин, таптаа, сир.
Ономатопея. Ономатопея - Тыаһы үтүктэр туохтуур тулалыыр эйгэҕэ тахсар дорҕоонунан бэриллэр көстүүнү бэлиэтиир. Оннугунан араас тыас-уус, саҥа-иҥэ буолаллар: тыҥкынаа, дар гын, сыыгынаа, бабыгыраа, ньаах диэ. Көстөрүн курдук, бу бөлөххө киирэр туохтуурдар ис хоһооннорунан икки араастаахтар: дьиҥ тыаһы үтүктэр туохтуурдар уонна саҥаны үтүктэр туохтуурдар. Балар уратылаһар тас бэлиэлэрэ ГЫН уонна ДИЭ диэн көмө туохтуурдар буолаллар: ГЫН дьиҥ тыаһы үтүктэр тыллары кытта, оттон ДИЭ саҥаны үтүктэр тыллардыын ситимнэһэннэр, араас сыһыарыыны сэргэ тус-туспа бөлөххө киирэр туохтуурдары үөскэтэллэр (лос гын, тыс гын, чыып диэ, аам диэ).
Дьүһүннүүр туохтуур (тыл). Дьүһүннүүр туохтуур хамсаныыны, быһыыны, дьүһүнү ойуулаан көрдөрөр саҥа чааһа: кэдэй, ынай, мэрбэй. 
Ис хоһоонунан икки аҥыы арахсыан сөп. 
1. Хамсанар дьүһүн туохтуура (образные глаголы движения) хамсаныыны-имсэниини, туттууну-хаптыыны көрдөрөр: куоҕай, бэйдьэй, кыйбаҥнаа. 
2. Көстөр дьүһүн туохтуура (глаголы зрительного образа) дүьүһүнү-бодону, быһыыны-тутууну көстүү быһыытынан ойуулуур: сыллай, ардьай, дарай, эҥкэй. 
Итини таһынан дьиҥ дьүһүннүүр суолтата суох аҕыйах ахсааннаах сырдыгы-өҥү, туругу бэлиэтиир туохтуур (глаголы светового восприятия и чувственного состояния) баар: барый, будулуй, дыр гын, нук буол.
Хатат. Хатат диэн — чокууру саҕан уот ыларга туттуллар анал оҥоһуулаах, элбэх углеродтаах хатарыылаах тимир.
Дьобуруопа омуктара хататы араас быһыылаан-таһаалаан, туспа мал курдук оҥорон, анал тирии эбэтэр таҥас саппыйаҕа укталлар. Саха хатата оннук буолбатах. Сахалар хататы кыалыгы кытта биир мал курдук оҥороллор. Хатат кыалык таһыгар буолар. Оччоҕуна кини чокууру аалан тыаһыы-ууһуу сылдьыбат, чокуур туттуллар кырыыта мүлүрүйбэт. Маннык көстүүлээх хатат Сахалары таһынан өссө монголларга, бүрээттэргэ, кытайдарга, тувиннарга, калмыктарга уо.д.а Азия атын омуктарыгар баара биллэр. Дьэ бу баар, Арҕаа уонна Илин уратыта!
Чокуур. Чокуур – хататынан саҕан уот ыларга аналлаах, неолит үйэтигэр киэҥник туттулла сылдьыбыт дьэҥкирдиҥи кытаанах таас (SiO2). 
Таас үйэтинээҕи дьон чокууртан оноҕос төбөлөрүн, таас быһах биитин, кыһыах оҥостоллоро. Чокуурунан хататы кыһарыйан оҕустахха, киһи хараҕар көстөр-көстүбэт тимир кыырпахтара кыһыллан, умайан тахсаллар. Кыым – итинник үөскүүр.
Чокуур таас бэйэтэ кылабачыйан көстөр дьэҥкирдиҥи таас буолар. Ол иһин кырдьаҕастар бу тааһы сорох ардыгар "сыа таас" дииллэр. Хатакка туттуллар сыа таас аҥаардас чокуур эрэ дэнэр. Оттон сааҕа туттуллара – эстэриик эбэтэр эстэриик таас буолар.
Кыа. Кыа — кыымы түһэрэн уот отторго аналлаах саһаҕа.
Кыаны мас кунааҕыттан оҥороллор. Кыаны сөпкө көрөн-харайан тутта сырыттахха, кини кыым түһээтин кытта тута буоруолаан барар. Эбэн эттэххэ, былыр саха отоһуттара кыаны түөҥҥэ туттар буолаллара. Итини таһынан «кыа ото» диэн туспа үүнээйи баара эмиэ ахтыллар.
Тиэкис таһымнара. ТИЭКИС ТАҺЫМНАРА (тиэкис тутулун таһымнара) (УРОВНИ ТЕКСТА). Тиэкис формальнай тэриллиитин таһымнарын уонна ис хоһоонун таһымнарын бэлиэтииллэр. Таһымы маннык быһаараллар: 1) тиэкиһи дьүүллээһин аспега; 2) систиэмэ сороҕо 3) тиэкис бүттүүн тэриллиитин дьаарыһа. 
Тыл үөрэҕин аспегар маннык таһымнар бааллар: 
1) фонетическай; 
2) морфологическай; 
3) лексическэй; 
4) синтаксическай; 
5) композиционнай-синтаксическай; 
6) стилистическэй. 
Литература үөрэҕин аспегар маннык таһымнар бааллар: 
1) персонажтар; 
2) фабула; 
3) идеялар. 
Культуроведческай майгылаах концепцияларга манныктары бэлиэтииллэр: 
1) культурнай; 
2) эстетическэй; 
3) духуобунай; 
4) тиэкис тутулугар тыл макрокомпоненнара. 
Сибээс-дьайыы (коммуникативно-деятельностный) сыһыаныгар билии-суолта (информативно-смысловой) уонна прагматическай таһымҥа олоҕуран тыл үөрэҕин уонна саамай үрдүкү тыл үөрэҕин (экстралингвистический) аспегар дьүүллэнэр. 
Тиэкис тутулун сүрүн компоненнара биллэллэр: 
1) тиэмэ; 
2) идиэйэ; 
3) действительность матырыйаала; 
4) сюжет; 
5) композиция; 
6) тыл; 
7) ньыма (В.В. Одинцов). 
Тиэкис тэриллиитигэр лингвистическай уонна экстралингвистическай аспектар сибээстэрэ маннык олохтоноллор: 
1) былааныгар көстүүтэ – ис хоһооно; 
2) тиэкис лингвистическай төрүтэ иккис сибээстиир дьайыы процеһыгар кини экстралингвистическай төрүтүн олохтуур; 
3) тиэкис үөскээһинэ этэринэн маннык экстралингвистическай төһүүлэр бастыҥ буолаллар; 
4) интерпретация этэринэн – тылын үөрэҕин төрүтэ. 
Тиэкис билиитин-суолтатын таһыма атын-атыннык модификацияланар: 
1) тыл үөрэҕэ этэринэн маннык таһым сороҕолорун киирэллэр: 
а) бэниэтикэлии; 
б) лиэксикэлии; 
в) морпулуогуйалыы; 
г) сиинтэксистии; 
2) экстра тыл үөрэҕэ этэринэн маннык: а) бэрэдимиэт-логика; б) тематика; в) сюжет-композиция.
Прагматическай таһымҥа маннык таһым сорохторо киирэллэр: 
1) экспрессивнай-стилистическай 
2) функциональнай-стилистическэй.
Экстралингвистика көрөрүнэн прагматическай таһым манныктаах буолар: 
1) иэйиилээх; 
2) уобарастаах; 
3) идиэйэлээх таһым сороҕолоро.
Билим үөрэтиитэ. Билим үөрэтиитэ, билим билии, эбэтэр билим таһымынан чинчийии (). Айылҕа, киһи уонна уопсастыба туһунан билиини наардыыр, тэрийэр уонна утумнуур дьарык. Үөрэх диэн тула эйгэни, аан дойдуну чинчийии нөҥүө билии-көрүү. Тула эйгэҕэ баар эттиктэр хайдах үлэлииллэрин быhаарар гына, үөрэхситтэр салайыллар үөрэх методтарын туттан информация ылаллар. Научнай үөрэтии сүрүн уратыта маннык буолар: 
Билии диэн тылы маннык быһаараллар:
1. Туох эмэ дьайыытын, сабыдыалын этинэн-хаанынан арааран өйдөөһүн.
2. Тулалаан турар эйгэни, олоххо баар чахчылары өйгө-санааҕа иҥэринии, өйдөөһүн.
3. Тугу эмэ үөрэтэн, чинчийэн баһылааһын, онно үөрүйэҕи, сатабылы иҥэринии.
4. Үөрэх, наука эйгэтигэр киирэн, ханнык эмэ уобалас туһунан өйдөбүллээх буолуу.
5. Ханнык эмэ тылы үчүгэйдик баһылааһын.
Научнай үөрэттини аан маҥнай олохтообут киһи Бэкон Фрэнсис буолар.
Бэкон Фрэнсис (тохсунньу 22, 1561 - муус устар 9, 1626) - Англия судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бөлүһүөк, билим миэтэдин олохтообут киһи.
Киэмбридькэ уонна Грэйз Инн оскуолатыгар үөрэммит. Граф Эссекс өттүгэр сылдьыбыт, ол эрэн судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабытыгар утарбыт. Яков I саҕана үүммүт: бастаан генеральнай стряпчай (1607), онтон генеральнай борокуруор (1613) уонна лорд-канцлер (1618). Бэрик ылыыга буруйданан хаайыыга сыппыт, туох баар дуоһунастарыттан үүрүллүбүт. Быстар дьадаҥы буолан өлбүт.
Айылҕаны үөрэтиини (естествознание) уопукка олоҕуруохтааҕын туһунан үөрэҕи олохтообут.