mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Овидиус. Публиус Овидиус Насо ("Publius Ovidius Naso"; Кулун тутар 20, 43 б.э.и. – 17 эбэтэр 18) эбэтэр кылгастык Овидиус диэн Ром поэта, таптал, умсугуйуу уонна митология тустарынан суруйара. Латин литературатын бастыҥ поэта буолар, Вергилиуhу уонна Хорациуhу тэҥэ. Овидиус поэзията Эуропа дьоҕуругар уонна литературатыгар улаханнык дьайбыта.
Марсель Пруст. Валентин Луи Жорж Эжен Марсель Пруст (французтуу "Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust"; От ыйын 10, 1871 – Сэтинньи 18, 1922) диэн Франция суруйааччыта уонна критига, Сүппүт кэми көрдөбүл ("À la recherche du temps perdu") диэн үлэ ааптара буоларынан ордук биллэр; XX үйэ уус уран литературатын биир суолталаах үлэтэ.
Уиллиам Шэкспир. Уиллиам Шэкспир () (Муус устар 26, 1564 – Муус устар 23, 1616) — Англия бэйиэтэ, улуу суруйааччы уонна аан дойду уhулуччулаах драматуура. Ааҥл Сирин ил поэта ("England's national poet") уонна Эйвон барда ("Bard of Avon") диэн хос ааттардаах. Бүгүҥҥээҥҥи дылы хаалбыт үлэлэрэ: 38 пьеса, 154 сонет, икки уhун бэйиэмэ уонна хас да атын бэйиэмэ. Шэкспир пьесалара аан дойду элбэх тылларыгар тылбаастаммыттара уонна оонньоноллор.
Софокл. Софокл (гректыы Σοφοκλῆς, 496 б.э.и. - 406 б.э.и.) диэн Классик Греция биллиилээх үс трагедияhыттарыттан биирдэстэрэ (икки атын Эсхилос уонна Эурипидес). Суда диэн X үйэтээҕи энциклопедия билиитинэн, Софокл олоҕун тухары 123 пьеса суруйбут, ол гынан баран олортон сэттэтэ эрэ бүгүҥҥээҥҥи дылы этэҥҥэ тиийбит: "Аякс", "Антигон", "Трахиниай", "Эдипус Хоруол", "Электра", "Филоктет" уонна "Эдипус Колонус".
Рабиндранат Тагор. Рабиндранат Тагор () (Ыам ыйын 9, 1861 – Атырдьах ыйын 7, 1941) диэн Бенгали полимата. Поэт, ойуулааччы, драматург, суруйааччы, үөрэҕирии үлэhитэ, социал реформатор, омугумсук, эргиэн салайааччы уонна композитор этэ. Кини үлэлэрэ Бенгали литературатын уонна музыкатын XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҥатыгар сайыннарбыттара. Азия бастакы Нобель лауреата буолар, 1913 с. Нобель литература бирииhин кыайыылааҕа.
Тагор бастакы поэмаларын аҕыс саастааҕар суруйбута. Уон алта саастааҕар, Bhanushingho ("Күн хахайа") диэн псевдоним ылыммыта, бастакы кэпсээннэрин уонна драмаларын 1877 с. суруйбута. Кэлин олоҕор Тагор Британия салалтатын булгуччу утарбыта уонна Индия тутулуга суох буолуу хамсааhынын өйөөбүтэ.
Тагор политика уонна тус олох темаларыгар романнары, кэпсээннэри, ырыалары, үҥкүү драмаларын уонна эсселары суруйбута. Ордук биллиилээх үлэлэринэн буолаллар "Gitanjali", "Gora" уонна "Ghare-Baire". Кини хоhоонноро, кэпсээннэрэ уонна романнара ритм лиризмнаахтар, кэпсэтии тыллаахтар, санааҕа ылларбыт натурализмнаахтар уонна философия сорунуулаахтар, аан дойдутааҕы уруйдааhыннаахтар. Тагор онтон ураты Бенгали дьоҕурун классик Индия быhыыларыттан тэйитэн сайыннарбыт култуура реформатора буолар. Кини икки ырыата Баҥладеш уонна Индия ил өрөгөй ырыалара буолбуттара: "Amar Shonar Bangla" уонна "Jana Gana Mana".
Марк Твен. Cэмюэл Лэҥһорн Клеменс ("Samuel Langhorne Clemens") (Сэтинньи 30, 1835 – Муус устар 21, 1910), Марк Твен ("Mark Twain") диэн псевдонимынан биллэр, Америка суруйааччыта. Твен "Adventures of Huckleberry Finn" уонна "The Adventures of Tom Sawyer" диэн романнара ордук биллиилээхтэр.
Ду Фу.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;256831&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T23:00:28Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 95 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;281405&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ду Фу (кытайдыы 杜甫, пиньин Dù Fǔ), 712–770) диэн Кытай Таҥ династия кэминээҕи поэта.
Доҕорунуун Ли Байдыын Кытай ордук улуу поэттара буолаллар. Ду Фу үлэлэрэ Кытай уонна Дьоппуон литератураларын култуураларыгар баhаам дьайыылаах.
Перуашева Полина Алексеевна. Полина Алексеевна Перуашева-Арылыкы — араадьыйа суруналыыһа, «Саха» НКИК «Аламай күҥҥэ айхал!», «Салгын кут», «Мы не одни» биэриилэрин ааптара, СР тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын туйгуна, СР Суруналыыстарын союһун «Көмүс микрофон» бириэмийэтин лауреата, Россия Суруналыыстарын союһун чилиэнэ.
1986 с. Ураллааҕы государственнай университет суруналыыстыка факультетын, 1996 с. СГУ төрүт култуура салаатын бүтэрбитэ. Саха араадьыйатыгар 1987 с. үлэлиир.
Үлэтин сүрүн хайысхатынан саха норуотун утумун салгыыр иһин туруулаһан үлэлиир дьону, уруулуу омуктар төрүт култуураларын билиһиннэрии, айылҕа көстүбэт кистэлэҥнэрин сырдатыы буолар.
Кинигэлэрэ.
Аламай күҥҥэ айхал!: алгыстар / (хомуйан оордо П. А. Перуашева-Арылыкы; Б. Ф. Неустроев-Мандар Уус ойуулара). — Дьокуускай: Бичик, 2008. — 112 с. ISBN 978-5-7696-2957-0
Радлов Василий Васильевич (Фридрих Вильгельм).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;49050&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-05-19T02:01:28Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: Радлов Василий Васильевич&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;49057&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Азия оҕолоро.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;400412&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-11-01T00:21:51Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;403261&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
«Азия оҕолоро» омуктар икки ардыларынааҕы спорт оонньуулара диэн Олимпия комитетын салалтатынан ыытыллар спорт сайыҥҥы уонна бары сезоннаах көрүҥнэринэн эдэр ыччат күрэхтэhиилэрэ. Түөрт сылга биирдэ буолаллар, Азия дойдуларын хамаандалара кытталлар. Оонньуулар, Саха Республикатын бастакы президенэ Михаил Николаев көҕүлээhининэн, 1996 c. ыла ыытыллаллар.
История.
Азия оҕолоро аан дойду спорт оонньуулара 1996 сылтан хас 4 сыл аайы ыытылллар. Бастакы оонньуулар Олимпия оонньуларын 100 сылыгар анаан Саха Сирин бастакы Президенын Михаил Ефимович Николаев туруорсутуутунан тэриллибитэ.
Аан дойду Олимпия хамытыатын президена Жак Рогге эппитинэн, бу күрэстэр Оҕо Олимпия оонньууларын прообразтарынан буолаллар. Бэйэтинэн улахан дьон Олимпия оонньууларыгар майгынныыллар.
Азия оҕолоро аан дойду спорт оонньуулара - Москваҕа 1980 сыллаахха Олимпия оонньулара уонна 2014 сыллаахха Сочига Олимпия оонньуларын кыттар бииргэ Аан дойду Олимпия хамытыатын патронаһынан ыытыллар. 2012 сыллаахха ЮНЕСКО аан дойду тэрилтэтэ патронаж олохтообута.
Питкэрн. Питкэрн эбэтэр Питкэрн арыыта () — аан дойдуга саамай соҕотох хаалбыт дойду буолар — колония буолар. Уонна бу дойду аан дойдуга саамай аҕыйах киһилээх буолар — 48 эрэ киһи олорор (9 ыал).
Попов Леонид Андреевич. Попов Леонид Андреевич (14.08.1919, Арыылаах нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 01.04.1990) — саха норуодунай бэйиэтэ (1989), ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1944).
Олоҕун олуктара.
1919 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгэр төрөөбүт. Саха педагогическэй институтун Тыл уонна литератуура факультетын уонна М. Горькай аатынан Литературнай институт Үрдүкү литература куурустарын бүтэрбит. Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар эрэдээктэрдээбит, «Хотугу сулус» сурунаал салаатын сэбиэдиссэйэ буола сылдьыбыт.
1990 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр өлбүт. Дьокуускай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Айар үлэтэ.
1937 с. бэчээттэммит. 1943 с. бастакы хомуурунньуга тахсыбыт. Хоһооннору, поэмалары, очеркалары, сэһэннэри, романнары, пьесалары суруйбут. Элбэх айымньыта нуучча уонна ССРС омуктарын тылларынан тылбаастаммыттар. Тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр: Б. Полевой «Повесть о настоящем человеке», Н. Гоголь «Тарас Бульбатын» уонна А. Фадеев «Молодая гвардия» романын тылбаастаан таһаартарбыт.
Тыыннааҕар нуучча тылыгар кини үгүс айымньылара тылбаастаммыттара. Ол курдук 1948 сыллаахха «Жизнь, ставшая песней» хомуурунньук тахсыбыта, 1953 сыллаахха – хоһооннорун уонна поэмаларын икки хомуурунньуга : «Утро над Леной» и «Свет над тайгой", 1979 сыллаахха – «От океана до океана», 1986 сыллаахха – «Зову май» уо.д.а..
Кини хоһоонорун А. Ахматова, В. Бугаевскай, Р. Казакова, А. Лаврик, А. Преловскай, Ю. Разумовскай, В. Рябцев, В. Тушнова, Л. Черноморцев, М. Шехтер, В. Щепотев уо.д.а тылбаастаабыттара.
Үйэлээх аата.
Л. А. Попов аата Арыылаах орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
Сэмэн Руфов. Руфов Семен Титович — Сэмэн Руфов — бэйиэт, тылбаасчыт, саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Кыра сааһыттан кинигэ ааҕыытыгар ылларбыт, ордук нуучча классиктарын — Пушкины, Лермонтовы — сахалыы тылбаастарын сөбүлээн аахпыт. Атаһа, профессор Николай Тобуроков кэпсииринэн, оннооҕор оттуу сылдьан, хотуурунунан отун охсоругар Пушкин хоһоонун ааҕар эбит: «Мой дядя самых честных правил, Когда не в шутку занемог…». Оскуолаҕа Михаил Лермонтов «Выхожу один я на дорогу» хоһоонун, атын да нуучча поэттарын хоһооннорун курдук, өйдөөн хаалбыт. Ол сыллартан сааһын тухары Лермонтов төрөөбүт сиригэр — Тарханы сэлиэнньэҕэ — бара сылдьыан, поэт уҥуоҕун аттыгар олордуллубут дуб маһы көрүөн ыраламмыт эбит. Бу баҕа санаата Сэмэн Руфов 84 сааһыгар туолбут. Дуб маһы, буурҕа суулларан, поэт уҥуоҕун таһыгар эрбэммит умнаһа эрэ өйдөбүл буолан ууруллубутун көрөн кэлбит.
Айар үлэтэ.
Айымньылара 1955 сылтан саҕалаан бэчээттэммиттэр.
Бастакы хоһооннорун кинигэтэ «Кэл, олор, кэпсэтиэх» күн сирин 1959 сыллаахха көрбүт.
Оҕолорго анаан уонча кинигэни суруйбут. 
Тылбаасчыт.
Биллиилээх тылбаасчыт — төрөөбүт тылыгар атын омук биллиилээх поэттарын айымньыларын тылбаастаабыта. Тылбаастарын кинигэтэ «Сулустаах халлаан» 1998 сыллаахха бэчээттэммит.
Суорун Омоллоон. Суорун Омоллоон (Дмитрий Кононович Сивцев) (14.09.1906—25.06.2005) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта, Социалистическай Үлэ Геройа (1991).
Аатын суолтата.
Суорун – дьоһуннаахтык, кытаанах, дьулуурдаах, соргулаах.
Омоллоон – Боотуруускай улууһун төрүттээччитэ (уокурук).
Олоҕун олуктара.
«Сордоох суха», «Аанчык», о. д. а. кэпсээннэрэ — классическай айымньылар.
Саха драматургиятыгар сүрүн үтүөтэ-өҥөтө «Күкүр Уус», «Айаал», «Сайсары», «Күн күөрэйиэн иннинэ» драмалара. Бу айымньыларга саха үгүс көлүөнэ артыыстара иитиллэн тахсыбыттара. 
Суорун Омоллоон сахалыы опера, балет сайдалларыгар олук уктээбитэ. Ол курдук кини — саха бастакы «Ньургун Боотур» оператын уонна «Сир симэҕэ» балетын либреттоларын ааптара. Итини таhынан, «Лоокуут уонна Ньургуhун», «Кыhыл Ойуун», «Умуллубат төлөн» опералар, «Хотойдор хоту көтөллөр», «Күн-Куо», «Дьол тааhа» балеттар либреттоларын суруйар.
Кини драматург, прозаик уонна поэт быһыытынан биллэр.
Оҕо суруйааччытын быһыытынан «Чөөчө» уонна «Чүөчээски» курдук киэҥник биһирэммит кэпсээнинэн айымньылардаах. Саха остуоруйаларын, фольклорун оҕолорго тиэрдээччи, бэртээхэй учебниктары айан, ыччаты иитиһээччи.
1932 сыллаахха Суорун Омоллоон Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствотыгар учебниктары тэрийэр авторскай бөлөххө үлэлээбитэ. Кинилэргэ үөрэх уонна үөрэтэр-методическай характердаах 40-тан тахса кинигэ бэчээттэммитэ.
1938 с. ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Чөркөөхтөөҕү политсыылка түмэлин тэрийбитэ. Саха Сирэ нуучча государствотыгар холбоспут кэмин көрдөрөр «Доҕордоһуу» түмэлин уонна Ытык Күөлгэ Хадаайытааҕы түмэли туттарда.
1990-с сылларга Саха сиригэр Таҥара дьиэлэрин чөлүгэр түһэриигэ улахан кыллаты киллэрбитин иһин Нуучча православнай церковь анал бэлиэлэринэн наҕараадаламмыт.
Биир саамай улахан тиһэх үлэтэ – 2004 сыллаахха түмүктэмммит "Саҥа Кэс Тыл" итэҕэл кинигэтин литературнай редакцията этэ.
Айымньылара.
Сахалыы.
Т. 1. Драматическай айымньылар. - 616 с.
Т. 2. Кэпсээннэр, остуоруйалар, ыстатыйалар, очеркалар уонна хоһоонунан айымньылар. — 448 с.
Т. 1. Драматическай айымньылар. - 560 с.
Т. 2. Хоһоонунан айымньылар, кэпсээннэр, ыстатыйалар, ахтыылар. - 496 с.
Т. 1. Драмалар, либреттолар. -576 с.
Т. 2. Хоһоонунан айымньылар, кэпсээннэр, опера, балет либреттолара, ыстатыйалар. - 704 с.
- 59 с; М Учпедгиз, 1936. - 43 с.
Лесбиянка. Лесбиянка — дьахтар дьахтары умсугуйуута.
лесбянка дьахталлар
Тарасов Савва Иванович. Тарасов Савва Иванович (25.04.1934—06.11.2010) — саха норуодунай поэта, тылбаасчыт, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. 
Айар үлэтэ.
Савва Тарасов айар үлэҕэ тардыһыытын олоҥхо эйгэтэ күөртээбитэ.
1950 с. саҕалаан бэчээттэнэр эбит. Хоһоонноро өрөспүүбүлүкэ сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар 1950 с. бэчээттэнэллэр. Бастакы «Таптыыр сахам тылынан» хоһооннорун кинигэтэ 1961 сыллаахха тахсыбыта. Онтон ыла хоһоон уонна поэма сүүрбэччэ кинигэтэ бэчээттэммитэ. 
Саха тылыгар Е. Исаев «Суд памяти», С. Островскай «Мама», В. Шекспир «Макбет», «Гамлет», «Король Лир» уонна Эврипид «Медея» поэмаларын тылбаастаабыт.
Кини хоһоонноругар элбэх ырыа-тойук суруллубут. 
Бэйэтэ, республика бастыҥ поэтын быһыытынан, поэт Михаил Тимофеевтыын Саха Сирин өрөгөйүн ырыатын тылын суруйбута. Бу үлэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Махтал суругунан бэлиэтэммит.
П. Ойуунускай, А. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй уо. д. а. үйэ-саас тухары хаалалларын туһугар элбэх сырыыны сырылаабыт, өҥөнү оҥорбут. 
1995 с. Дьокуускайга буолан ааспыт Россия суруйааччыларын холбоһугун тахсыы Пленумун тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ эбит.
Савва Тарасов биллэр общественнай үлэһит: үгүс сыллар тухары Азия уонна Африка дойдуларын суруйааччыларыгар сэбиэскэй кэмитиэт чилиэнэ этэ, «Саха конгреһын» солбуйааччыта, «Олоҥхо» ассоциация вице-бэрэсидьиэнэ, Саха Сирин кырдьаҕастарын сүбэлэрин чилиэнэ эбит. Россия суруйааччыларын холобоһугун Х сийиэһигэр Үрдүкү Сүбэ чилиэнинэн талыллыбыта.
Тулааһынап Пантелеймон Яковлевич. Пантелеймон Тулааһынап (Туласынов Пантелеймон Яковлевич) (1916—1949) — саха бэйиэтэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1938).
Айар үлэтэ.
Пантелеймон Тулааһынап хоһоонноро үөлээннээхтэрин айымньыларыттан ураты истиҥ иэйиилээхтэр, киһи тулалыыр эйгэтин, ис санаатын арыйаллар. Поэт норуотун олоҕун, хорсун сэбиэскэй ыччатын долгуйан туран уонна күүрээннээхтик хоһуйбута.
Дойдутун олоҕор буолар уларыйыыларга, хамсааһыннарга чуордук хоһоонун тылларынан хардарара, үлэҕэ килбиэннээх, хорсун быһыылаах норуотун хоһуйбута. Ордук сэрии кэминээҕи лирикатыгар сытыытык, чахчылаахтык оччотооҕу кэм хоһуйуллубут. «Фроҥҥа атаарыы», «Ытаама, ийэкээм, ытаама», «Фронтовик доҕорбор» хоһоонноругар, «Герой Попов кэриэһигэр» поэматыгар сэрии кэминээҕи олох чахчыта, сэрии ыар кэмнэрэ көстөллөр.
«Сулустар».
Тулааһынап хоһоонноро судургу, намыын тутуулаах буоланнар, кэбэҕэстик ырыа буолан ылламмыттар. Ол курдук, поэт «Сэгэрим», «Даайа», «Кымыс ырыата», «Арахсыы», «Сулустар» хоһоонноругар суруллубут ырыалары норуот сөбүлээн ыллыыр. 
Биир киэҥник тарҕаммыт, дьон-сэргэ уоһуттан түһэрбэт норуот ырыатыгар кубулуйбут хоһоонноруттан «Сулустар» буолар. 
Бу ырыа матыыбын суруйбут Владимир Корякин (Индигирский) ахтыытыттан:
"«Мин бэйэм Абый Дружинатыттан төрүттээхпин. Этэргэ дылы, "тула өттүм тула хаар", тоҕус ый устата кыһын. Киэһэ ахсын оскуолаттан кэлэрбэр — халлааҥҥа эргиччи сулус сандаарар, дьүкээбил дьиримниир. Хоту дойдуга курдук бөдөҥ, чаҕылхай сулустары ханна да булан көрбөтөҕүм. Кырабыттан сулустары одуулуу улааппытым, ардыгар чааһы-чааһынан кэтиирим … Онон иитиэхтээн кэлбит иэйиим биир үтүө күн ырыа буолан таҕыстаҕа.
… "Кэлин билбитим, поэт Абыйга үлэлээн ааспыт кэмнэрдээх эбит. Баҕар, эмиэ кинини хаһан эрэ, миигин курдук, Хотугу сулус кэрэ көстүүтэ абылаабыта буолуо. Хоһооно сырдык, ыраас ауралаах буолан мин, оскуола оҕото, бу көстүүнү ордук чугастык ылыммытым. Итиэннэ кини бу олус истиҥ хоһоонугар ким да матыып айбатаҕын дьиктиргээбитим".
"Музыкальнай училищеҕа үөрэнэ сылдьан, доҕуһуолбун фортепианоҕа сөп түбэһиннэрэн көрөөччүгэ таһаарбыппын ылыммыттара. Сыыйа ырыам тарҕанан, араас доҕуһуолунан бар дьоҥҥо ылланан барбытыттан сүрдээҕин долгуйбутум. Киэҥ сценаҕа "Сулустары" Нина Чигирева аан бастаан толорбута, Нью-Йорка штаб-квартиратыгар ыллаан турардаах. Онон ырыам аны опернай ырыаһыттар репертуардарыгар киирбитэ. Композитор Валерий Шадрин үллэстибитинэн, омук специалистара истэн: «Такую с божественной энергетикой песню мог написать только еврей,»" — диэн эппиттэр. Ол аата кинилэр үрдүк хайҕаллара итинник үһү" …»."
Пантелеймон Тулааһынап саха лирикатын сайыннарыыга сыаната биллибэт өҥөлөөх. Саха поэзиятыгар элегия (санаарҕабыллаах хоһоон) сүүрээнин биир бастакы киллэрбит поэтынан биллэр. Анабыл, илдьит формалаах хоһооннору хоһуйара («Поэтка», «Доҕорбор», «Өрүүнэҕэ», «Ыанньыксыкка», «Бырааска» уо. д. а.). Итини таһынан, Тулааһынап санааны-иэйиини этинэр (лирика) поэманы сайыннарбыт үтүөлээх («Саха Сирин туһунан поэма», «Сайын уонна кыһын»,«Саҥа поэматтан» уо д. а.).
Эллэй (суруйааччы). Кулачиков Серафим Романович — Эллэй (29.11.1904, Амма нэһилиэгэ, Таатта улууһа, Саха уобалаһа — 14.12.1976) — саха норуодунай бэйиэтэ (бу аат киниэхэ бастакынан 1964 с. иҥэриллибитэ). 
Олоҕун олуктара.
1904 сыллаахха сэтинньи 29 күнүгэр Таатта улууһун Амма нэһилиэгэр төрөөбүт. 
1920—1921 сс. — буолас уонна нэһилиэк ревкомнарын секретарынан үлэлээбит.
1924 с. — Дьокуускайдааҕы педтехникуму бүтэрэн баран, онно учууталлаабыт.
1928 с. Москубатааҕы журналистика институтун бүтэрбит. «Хотугу ыччат», «Автономная Якутия», «Кыым», «Социалистическая Якутия» хаһыаттар, «Чолбон», «Кыһыл ыллык», «Хотугу сулус» сурунааллар эрэдээксийэлэригэр, Саха Сирин суруйааччыларын бырабылыанньатыгар үлэлээбит. 
1936—1939 сс. — Тыл, литература уонна история Институтун фольклорга салаатын сэбиэдиссэкэ.
1939—1942 сс; 1946—1948 cc. — Саха Сирин суруйааччыларын Салалтатын бэрэссэдээтэлэ.
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ кыттыбыт.
ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1938). ССРС уонна РСФСР суруйааччыларын съеһин делегаттарынан, ССКП обкомун чилиэнинэн талылла сылдьыбыт.
1976 с. ахсынньы 14 күнүгэр ыалдьан өлбүт. Дьокуускайга көмүллүбүт.
Айар үлэтэ.
Айар үлэтин 1924 с. нуучча өрөбүлүссүйүөннэй ырыаларын тылбаастыыртан саҕалаабыт.
Ырыа тылларын суруйар поэт. Xohooннopy сэргэ поэма суруйбут. Олортон Гражданскай сэрии тиэмэтигэр арыйар «Буурҕа, буулдьа дьылыгар» поэмата ордук чорбойор.
Биир кэмҥэ улаханнык туруна сырыттар даҕаны , ол сыыһатын өйдөөн, «Чурум-Чурумчуку» курдук уһулуччу табыллыбыт остуоруйа-поэманы суруйбут.
Айымньылара нууччалыы, сэбиэскэй норуоттар тылларынан элбэхтик бэчээттэммиттэр, сорох айымньылара немецтии, французтуу, гректии, китайдыы, арабтыы тылбаастаммыттар. Эллэй саха поэзиятын Союз, аан дойду таһымыгар таһаарсыбыт.
Библиография.
Т. 1. Ырыапар, хоһооннор. — 284 с.
Т. 2. Поэмалар. — 256 с.
Т. 1. Ырыалар, хоһооннор. — 335 с.
Т. 2. Поэмалар. — 216 с.
"Нууччалыы"
Эрилик Эристиин. Эрилик Эристиин (Яковлев Семен Степанович) (24.01.1892—06.10.1942) — саха бэйиэтэ, прозаига.
Олоҕун олуктара.
Саха Сирин Суруйааччыларын Сойууһа уонна Эрилик Эристиин аатынан сопхуос сыл аайы тыа сирин олођун туһунан суруллубут бастың уус-уран айымньыга бэриллэр литературнай бириэмийэни олохтообуттара. Эрилик Эристиин төрөөбүт сиригэр Чурапчы улууһун Чакырыгар киниэхэ аналлаах түмэл дьиэ аһыллыбыта.
Күн Дьирибинэ. Күн Дьирибинэ (Саввин Степан Афанасьевич) (24.12.1903, Болтоҥо нэһилиэгэ, Боотур Уус улууһа, Саха уобалаһа — 22.04.1970) — саха биллиилээх бэйиэтэ, үгэһитэ, тылбаасчыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1944).
Олоҕун олуктара.
Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара» айымньытыгар Сеня Оноев прототибынан буолбут.
Тылбаасчыт быһыытынан саха тылыгар М. Горькай «Мать», К. Тренев «Любовь Яровая», П. Ершов «Конек-горбунок», П. Вершигора «Люди с чистой совестью», В. Ажаев «Далеко от Москвы», Г. Николаева «Жатва» уо. д. а. айымньылары тылбаастаабыт.
Айымньылара.
Күн Дьирибинэ тылын-өһүн хомоҕойун, сытыытын Платон Алексеевич Ойуунускай үрдүктүк сыаналаабыта уонна кини туһунан маннык суруйбута:
Ырыа буолбут айымньыта.
Норуот ырыата буолбут Марк Жирков муусукатыгар «Бинтиэпкэбэр диэн ырыалаах:
&lt;poem&gt;«Биэрэ кыыска иирээхтээн,
Миигин умнуоҥ, мэниктээмэ,
Хааннаах сүрэххин биэрээхтээн
Хаалыаҥ, быстыаҥ!» — диэхтээмэ,
Бэркэ таптыыр биэбэкэм,
Биэстэ эстэр бинтиэпкэм!&lt;/poem&gt;
Ытык кэрэ сирдэр.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;292030&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-05-12T02:10:01Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;292032&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ытык кэрэ сирдэр () диэн Саха Сиригэр култуураҕа, эстетикаҕа, рекреацияҕа уонна дьон сынньалаҥын тэрийэргэ суолталаах айылҕа комплекстарын уонна ландшафтарын ааттыыллар. 
Бу учаастактар бүтүннүү эбэтэр сорҕолоро үлэ-хамнас эйгэтиттэн таһаарыллаллар уонна аан-дойду биосфератын чинчийиигэ аналлаахтар.
Сүрүн тосхоллоро: сайдыы, олохтоох омуктар сиэрдээхтик туһаныылара, айылҕаны кэнэҕэски көлүөнэҕэ чөл хаалларыы.
Аан айылгылар ("природные парки").
Аан айылгыларга сокуон араҥаччылыыр территориялара уонна комплекстара киирсэллэр.
Эркээйи сирдэр ("ресурсные резерваты").
Эркээйи сирдэр өрөспүүбүлүкэ таһымынан уонна олохтоох суолталаахтар
Амма яруһа.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;49925&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T23:02:23Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 1 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;281410&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Амма яруһа - Кембрий ортоку отделын алларааҥҥы яруһа. 1950 сыллаахха "Г.Ф. Гурари" геолог этиитинэн ааттаммыт. 
"Н.В. Покровская" уонна "Н.Е. Чернышева" палеонтология өртүнэн олохтообуттара. Ярус Амма өрүс аатын ылбыта. 
Манна биир киэптээх хайа быһыыларга известняк көстөр. Онно Oryctocephalidae, Paradoxididae уонна да атын трилобиттар таастыйыылара көстөр. 
Сибииргэ уонна Орто Азияҕа киэҥник тарҕаммыт, ону таһынан аналогтара Арҕаа Эуропаҕа уонна Аустралияҕа тиийэ көстөллөр.
Кавасаки (куорат). Кавасаки — Дьоппуон дойдутугар баар улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Улахан мощнай индустриальнай эйгэлээх куорат. Токио кытылыгар сытар куорат, канто киэн хочотугар баар.
Маандай. Маандай, Саха Сиригэр баар кыра сайылык дэриэбинэ, төхүр бас билэр киинэ. Дьонун ахсаана 76 киһи. 
Источнига http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B9
Тыл үөрэҕэ. Тыл үөрэҕэ (тыл билии, лингвистика) диэн тылы чинчийэр үөрэх.
Тыл үөрэҕэ тыл төрүтүн ойуулаан көрдөрөр уонна быhаарар. 
Тыл тутулун ирээттэрин бу салаалар чинчийэллэр:
Грамматика. Грамматика диэн хайа баҕар тыл этиилэрин уонна өстөрүн састааптарын салайар логика уонна тутул сиэрдэрин ааттара. Термин өссө бу сиэрдэри үөрэтии аата буолар уонна киниэхэ киирэллэр морфология уонна синтаксис, субуллук эбиллэллэр фонетика, фонология, семантика уонна прагматика.
Хас биирдии тыл бэйэтэ туспа грамматикалаах. "Саха грамматиката" диэн саха тылын сиэрдэрин хомуурдара буолар. "Саха грамматиката" ол сиэрдэри үөрэтэр. Тыл грамматикатын ойуулаан көрдөрөр ыйынньык "грамматика ыйынньыга" дэнэр.
Тыл категорията, морфологическай уонна синтаксическай бэлиэлэринэн быһаарар. Аан дойду тылларыгар бастатан туран, ааты (ааты, даҕааһыны уонна т. п.) утары туруораллар, ол гынан баран ити универсально буолбатах) уонна үксүгэр тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрин уонна сулууспалыыр чаастарын түҥэтэллэр.