mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Жале Афифе. Афифе Жале (1902, Стамбул — 1941 сыл от ыйын 24) — туурак тыйаатырын артыыһа, Туурсуйа Ислам итэҕэллээх бастакы биллэр дьахтар артыыһа.
Биография.
Афифе Жале 1902 сыллаахха Стамбулга төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт балыстаах уонна Беги Салах (Behiye Salâh) сурдьулаах.
Карьера.
Афифа кыргыттарга аналлаах Стамбуллааҕы бырамыысыланнас оскуолатыгар үөрэммитэ эрээри, артыыс буолар баҕалааҕа. Оччолорго Осман импиэрийэтигэр мусульман дьахталлар сыанаҕа оонньуу бырааптара суоҕа. Сыанаҕа оонньуурга дойду Ис дьыалаҕа миниистирин ыйааҕа эрэйиллэрэ. Сыанаҕа атын итэҕэллээх грек, эрмээн эбэтэр еврей дьахталлара оонньууллара көҥүллэнэрэ.
Афифа аҕата туох да кэскилэ суох диэн кыыһа тыйаатыр артыыһа буолуон баҕарбат этэ. Ол гынан баран, Афифа аҕатын тылын истибэккэ дьиэтиттэн күрүүр уонна саҥаттан тэриллибит консерваторияҕа (осман. Darülbedayi‎) стажерунан киирэр. Ол саҕана консерваторияҕа мусульман дьахталларын артыыс идэтигэр үөрэтэр куурус аһыллыбыта. Быһааран эттэххэ, ол бэлэмнэнэн тахсыбыт артыыстар дьахталлар эрэ иннилэригэр оонньуур бырааптаахтара.
Артыыс идэтигэр үөрэнэн бүтэн баран, 1920 сыллаахха Афифа Хюсейн Суат суруйуутунан турбут «Yamalar» диэн испэктээккэ, урут бу оруолу оонньообут эрмээн артыыһа Элиза Бинемесян кыраныысса таһыгар көһөн барбытынан, «Эмель» оруолун толорор. Бу — Афифа сыанаҕа аан бастаан тахсыыта этэ. Афиаф сыанаҕа тахсарыгар Жале диэн хос ааты ылыммыта. Онтон Кадыкеяҕа баар «Апаллон тыйаатыгар» көһөн кэлэн баран, Жале Турцияҕа ислам итэҕэллээх бастакы дьахтар артыыс буолар. Ол гынан баран былаастар тыйаатыр салалтатыгар «эһиги сыанаҕытыгар мусульман дьахтар оонньуо суохтаах» диэн сэрэтэннэр, 1921 сыллаахха Афифаны үлэтиттэн уураталлар. Ол кэннэ кини араас тыйаатырдарга атын-атын аатынан хас да оруолу оонньообута.
Үлэтиттэн уураппыттарын кэннэ Жале үпкэ-харчыга ыктарар, ыарытыйар буолар. Оттон эмтиир бырааһа киниэхэ морфиннаах эмп суруйан биэрбитин кэннэ, устунан, морфиҥҥа ылларан барар.
1923 сыллаахха Турция Өрөспүүбүлүкэтин төрүттээбит Мустафа Кемаль былааска кэлэн баран мусульман-дьахтар быраабын хааччахтыыр сокуону уларытар. Инньэ гынан Афифа тыйаатырга төннөр. Ол гынан баран Жале наркотикка ылларбыта содула суох хаалбат. Кини доруобуйата өссө мөлтүүр. Онон өтөр тыйаатыртан барарга күһэллэр.
Дьиэ кэргэнэ.
Артыыстаан бүтэн баран Афифа харчыта-хамнаһа суох хаалар, дьадайр. 1928 сыллаахха кини Пинар (Selahattin Pınar) (1902—1960) диэн мусукаанныын билсэр. Онтон 1929 сыллаахха киниэхэ ойох тахсан баран, Стамбул Фатих түөлбэтигэр Пинар кыбартыыратыгар көһөр. Ол гынан баран олохторо табыллыбакка, тапсыбаккалар 1935 сыллаахха арахсаллар. Онуоха дьахтар наркотигынан үлүһүйүүтэ кырата суох оруолланар.
Арахсан баран Жале Бакыркей психиатрическай балыыһатыгар наркотиктан эмтэнэ киирэр уонна онно олоҕун тиһэх күннэригэр диэри олорор. Афифа Жале 1941 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр өлбүтэ. Ханна көмүллүбүтэ биллибэт.
Нэһилиэстибэтэ.
1987 сыллаахха Незихе Араз (1922—2009) диэн суруналыыс «"Афифе Жале"» диэн пийиэсэни суруйар. Бу пийиэсэни кэлин сыанаҕа туруорбуттара, киинэ уһуллубута.
Пейви Шафак. Шафак Пейви (1976 с. от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт) — туурак дипломата, публицист уонна бэлиитик. Кини Турция Улуу Национальнай мунньаҕар Стамбул провинцияларын  интэриэстэрин көмүскүүр Норуодунай-Өрөспүүбүлүкэтээҕи баартыйаттан дьокутаат. Турция парламеныгар талыллыбыт бастакы инбэлиит дьахтар, Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин Инбэлииттэр бырааптарыгар кэмитиэтин чилиэнэ. 2012 сыллаахха Павей АХШ Судаарыстыбаннай департаменын дьахталларга бэриллэр Эрдээх буолуу бириэмийэтинэн наҕараадаламмыта.
Биографията.
Пейви 1976 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр Анкараҕа төрөөбүт. Кини төрөппүттэрэ -- Сахин уонна Айше Өнел биллиилээх суруналыыстаах суруйааччылар. 1994 сыллаахха кини ускуустубаны уонна киинэ устуустубатын үөрэтээри эрин кытта Швейцарияҕа көһөн барар. 1996 сыллаахха Цюрихха буолбут буойас саахалын түмүгэр, хаҥас илиитин уонна атаҕын сүтэрэр. Эһиилигэр үөрэҕин салгыыр былааннаах Лондоҥҥа көһөр. Онно олорон Пейви Вестминстер университетыгар норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыылары үөрэтэр, Лондоннааҕы экэниэмикэ оскуолатыгар аспирантураны бүтэрэр.
Карьерата.
Үөрэҕин бүтэрэн баран Пейви Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин Үрдүкү хамыһаарын кэнсэлээрийэтигэр үлэҕэ киирэр. Алжир, Египет, Иран, Ливан уонна Сирия курдук дойдуларга норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа уонна гуманитарнай көмөҕө эппиэттээх буолар. Итини сэргэ Пейви киин Дьобуруопаҕа Венгрияҕа ХНТ UNHCR тэрилтэтигэр пресс-сэкирэтээринэн, кэлин ХНТ Үрдүкү хамыһаарын Киһи быраабыгар департаменын салайааччытынан үлэлээбитэ. 
Итини сэргэ Пейви Стамбулга «Агос» диэн нэдиэлэ ахсын тахсар эрмээннии-туурактыы хаһыат обозревателинан үлэлээбитэ, үс кинигэни суруйбута. Гарвард университетын, Лондоннааҕы Уран королевскай академиятын уонна Норвегия дизайнердарын сэбиэтин кытары араас кыттыгас бырайыактары олоххо киллэрсибитэ. Кини "3 Numarali Peron" ("13 нүөмэрдээх платформа") диэн ийэтинээн Айше Өналлыын суруйбут тимир суол саахалын туһунан кинигэлэрэ Турцияҕа бестселлер буолбута. "Права беженцев в Иране" диэн кинигэтин Нобель бириэмийэтин лауреата Ширин Эбадины кытары суруйбута.
Пейви 15 сыл устата кыраныысса таһыгар олорон баран, 2011 сыллаахха Турцияҕа төннөн кэлэн, парламент дьокутаатыгар хандьыдаатынан турбута. Ол түмүгэр, 2012 сыллаахха ХНТтан уурайан, Стамбул провинциятыттан Турция парламенын бастакы инбэлиит дьахтар дьокутаата буолбута.
Гөкчен Сабиха. Сабиха́ Гёкче́н (Sabiha Gökçen; 1913 сыл кулун тутар 22 күнэ, Бурса — 2001 сыл кулун тутар 22 күнэ, Анкара) — 23 сааһыгар туурактартан бастакынан пилот уонна байыаннай истребитель пилота буолбут дьахтар. Ататюрк ииппит аҕыс кыыһыттан биирдэрэ.
Биографията.
Эрдэтээҥҥи сыллара.
Туурак источниктарыгар уонна Сабиха Гекчен бэйэтэ биэрбит интервьютуттан сигэннэххэ, кини Боснияттан сылдьар Мустафа Иззет уонна Хайрийе Ханым төрөппүт кыыстара эбит. Оттон Грант Динк диэн суруналыыс "Тайна Сабихи-Хатун" ыстатыйатыгар сурулларынан, Газиантеп куорат урукку олохтооҕо дьахтар Рэпсимэ Себилджян Гекчени аймаҕым, ол аата кини эрмээн төрүттээх диир эбит. Ол да буоллар туурак официальнай источниктара уонна Ататюрк өссө биир ииппит кыыһа Улькю Адатепе (2012 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр көлө саахалыгар өлбүтэ) Себилджян кэпсээнин кырдьыгынан аахпаттар. 
Карьерата уонна Ататюрктуун билсиитэ.
1925 сыллаахха Ататюрк Бурса сырыытын кэмигэр Сабиха 12 саастааҕа. Ататюрк кыыс ыарахан, уустук олохтооҕун туһунан истэн, билэн баран, Сабиха бииргэ төрөөбүт убайыттан кыыһы иитэ ыларга көрдөһөр. Тоҕо диэтэххэ, уол сөбүлэстэҕинэ, кыыс Анкараҕа бэрэсидьиэн дыбарыаһыгар көһөн барыахтааҕа. Оччолорго Ататюрк Зехра, Афет уонна Рукия диэн кыргыттардааҕа. Уол сөбүлэспитэ. Онон Сабиха Анкараҕа көһөн баран баран Анкара алын сүһүөх оскуолатын, кэлин Стамбул Ускюдар оройуонугар Кыргыттар Үскүдэрдээҕи (Üsküdar Kız Lisesi) колледжтарын бүтэрбитэ. 
1934 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр тахсыбыт "араспаанньаланыы туһунан" сокуоҥҥа олоҕуран, Ататюрк кыыска Гёкчен (Gök — халлаан) диэн араспаанньаны биэрэр. Ол гынан баран оччолорго Сабиха халлааҥҥа да, сөмөлүөккэ да туох да сыһыана суох этэ. 
Ататюрк авиацияҕа уонна Туурак аэронавигацияҕа ассоциациятын пуондатыгар улахан болҕомтотун уурара. Сабиха ииппит аҕатын кытары 1935 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Türkkuşu («Туурак чыычаахтараашки») летнай оскуола аһыллыытыгар сылдьан араас омук сириттэн кэлбит планердар авишоуларын уонна парашютистар сөмөлүөттэн хайдах ыстаналларын көрбүтэ. Кэлин Ататюрк Сабихаттан лүөччүк буолуоххун баҕараҕын дуо диэн ыйаппытагар, кыыс тоҥхох гыммыт уонна: «Баҕарабын. Лүөччүк буоларга билигин даҕаны бэлэммин", -- диэбит. Ататюрк тута летнай оскуола дириэктэрэ Фуаду Булджеҕа Гекчени бастакы дьахтар-стажер быһыытынан оскуолаҕа суруйарыгар сорудахтыыр. Кыыс өтөр пилот лиссиэнсийэтин ылар. Сотору кэминэн Гекчени сэттэ атын устудьуону кытары ССРСка идэтинэн кууруска (үөрэххэ) ыыталлар. Ол эрээри Сабиха Москубаҕа тиийэн саҥа үөрэнэн истэҕинэ балта Зехра өлөн, Турцияҕа эргиллэн кэлэр.
Заменгоф Лазарь Маркович. Лазарь Маркович Заменгоф (; — "Лейзер Лейви Заменгоф"; ; ; 1859 сыл, ахсынньы 15 күнэ — 1917 сыллаахха, муус устар 14 күнүгэр ) — Польша тыл үөрэхтээҕэ уонн окулииһа, эсперанто тылы айбыт киһи быһыытынан биллэр. 
1859 сыллаахха ахсынньы ый 15 күнүгэр Белосток куоракка Польша сиригэр төрөөбүтэ. Еврей төрүттээх. Врач окулист уонна лингвист этэ. Кини эсперанто диэн тылы төрүттээбит киһи буолар. Псевдонима Дуоктар-Эсперанто диэн этэ, ити псевдонимынан 1887 сыллаахха Аан дойду тыла (Международный язык) диэн улахан кинигэтин бэчээттэппитэ.
Өссө биир улахан кинигэтэ "Fundamento de Esperanto" (Эсперанто тутулуга) диэн грамматическай быраабылата уонна тылдьыта буолар.
Церетели Зураб Константинович. Церетели Зураб Константинович (; 1934, тохсунньу 4 Тбилиси, ССРС) — Сэбиэскэй Сойуус уонна Арассыыйа живописеһа, скульптора, дизайнера, педагог, профессор. 1997 сыллаахтан Арассыыйа художестватын академиятын бэрэсидьиэнэ.
Зураб Церетели тохсунньу ый 4 күнүгэр 1934 сыллаахха Тбилиси куоракка төрөөбүтэ. Омугунан грузин.Ийэтинэн убайа Георгий Нижарадзе уруһуйдьут этэ уонна уолга элбэх сабыдыалы биэрбитэ. Тбилиси куорат художественнай академиятын уруьуй (живопись) салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.1964 сыллаахха Франция5а баран үөрэммитэ уонна Пабло Пикассоны, Марк Шагалы кытта алтыспыта.Үөрэҕин кэннэ скульптура, монумент оҥорорунан дьарыктанар.Улахан биллэр үлэлэринэн Петр I пааматынньыга Москуба куоракка, Христос спаситель храма буолаллар.1997 сылтан Россия художественнай академиятын президена.
Валерий Меладзе. Валерий Меладзе (дьиҥнээх аата — Вале́риан Шота́евич Мела́дзе; , Батуми, Аджарскай АССР, Грузинскай ССР, ССРС) — Арассыыйа поп-ырыаһыта, Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа (2006), Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2008).
Валерий Шотаевич Меладзе бэс ыйын 23 күнүгэр 1965 сыллааха, Батуми куоракка (Грузинскай ССР) инженердар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Муусука оскуолатыгар фортепиано кылааһыгар үөрэммитэ.
1983—1987 сылларга Николаевскай хараабыл тутар институтугар үөрэммит.
1989 сыллаахха бииргэ төрөөбүт убайынаан «Диалог» диэн группаҕа 1993 сылга диэри ыллаабыттара.1993 сыллаахха Киевка «Роксолана» диэн фестивальга маҥнайгы сольнай дебюта буолбута. Онтон ыла Россия шоу бизнеһыгар биллибитэ.
Грузия хайалара. Грузия дойдута хайалаах сиринэн биллэр. 
Хайа систэрэ:
Грузия муусукатын үстүрүмүөннэрэ. Грузия норуота — курусууннар (грузиннар) — үгэс буолбут муусука таһаарар үстүрүмүөннээхтэр.
Аллара бу үстүрүмүөннэр тиһиликтэрэ бэриллэр:
Каратепе. Каратепе (), быһаччы «хара булгунньах» — кэлиҥҥи кэмнээҕи хеттэр кириэппэстэрэ, билигин аһаҕас халлаан анныгар турар түмэл. Туурсуйа соҕуруу өттүгэр баар Османие түбэтигэр Тавр хайаларыгар Джейхан өрүс уҥа кытылыгар баар. Бу түмэл «Каратепе-Арсланташ» диэн национальнай паарка иһигэр киирсэр. Илиҥҥи Анатолияттан Сирия хотугу хочотугар ааһар айан суолун көрөн-истэн олорбут Киликия куорат эмиэ манна баар. 
Каратепе кириэппэс Хеттэр империэйэлэрэ б.э.и. 12 үйэҕэ урусхалламмытын кэннэ биллэр-көстөр оруолу оонньообута. Былыргы Ацативада куорат турбут оннун хаһыылар 1947 сыллаахтан ыытыллаллар. Хельмут Боссерт и Халет Чамбель диэн ааттаах археологтар бастаан хаспыттара. Булумньулар ортолоругар бааллар суруктаах таастар, булт, сэрии, эрдиилээх дьон ойуулаах аарыма боруоталар, хахай, сфинкс быһыылаах остуолбалар. 
Каратепеҕа булуллубут б.э.и. 8 үйэтээҕи икки тылынан суруллубут сурук лувийскай иероглифтары ааҕарга күлүүс тыл буолбуттара.
Ван түмэлэ. Ван куорат түмэлэ - Туурсуйаҕа баар Ван куоракка археология түмэлэ. Бу түмэлгэ урарту киин куораттара буола сылдьыбыт Тушпа и Русахинили куораттары хаһыыттан булуллубут экспонаттар хараллан сыталлар. Урартуны кытта сибээстээх булумньулара аан дойдуга тэҥнээҕэ суох баай экспонаттарынан биллэр.
Приштина университета. Приштина университета (алб. Universiteti I Prishtinës) — судаарыстыба үрдүк үөрэх кыһата, Приштина куоракка, Косовоҕа баар. Устудьуоннарын ахсаана — 41 833 (2009—2010 үөрэх сылыгар).
Аан бастаан Приштина университета 1969-1970 үөрэх сылыгар аһыллыбыта. Бу университет 1999 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Онтон бэлиитикэттэн сылтаан, уларыйыылар буолбуттара. 
Билигин 1999 сыллаахтан саҥаттан үлэлиир университет курдук ааҕыллар.
Йазылыкайа. Йазылыкайа (тур. "Yazilikaya — суруктаах хайа") — Киин Анатолияҕа (Турция) Богазея таһыгар хайаҕа баар хеттэр ытык сирдэрэ.
Чинчиллиитэ.
1838 с. бороснуус учуонайа Ш. Тексье арыйбыт. 1838 — 1839 сыллардаахха чинчиллибит. Язылыкая суруктарын 1952-1969 сыллардаахха боронсуус учуонайа Э.Ларош аахпыта (расшифрофкалаабыта).
Йазылыкайа хаһыыларын түмүгэр көстүбүт матырыйааллар, комплекс эрдэтээҥи чаастара уонна саамай былыргы керамика оҥоһуктара б.э.и. XV үйэнэҕэ оҥоһуллубуттар диэн сыаналаналлар. Ол гынан баран тутуу сүрүн өттө, суруктар, скульптуралар уонна таҥаралар моһуоннара инньэ Тудхалия IV диэн б.э.и. 1250-1220 сс. олорон ааспыт Хеттэри тиһэх ыраахтааҕыларын саҕана оҥоһуллубуттар.
Йазылыкайа киин тутуулаах. Онно Хеттэр дойдуларын киин куората -- Хаттусаса храмнарыгар дьүөрэлии храм сыһыары тутуллубут. Ону сэргэ киин тутууга ойоҕолуу тутуллубут, ааттара биллибэт таҥаралар уонна демоннар мөссүөннэрэ үйэтитиллибит дьиэлээх. Ол дьиэ -- ытык сир саамай былыргы тутуута. Инньэ Тудхалия IV ыраахтааҕылыыр кэмигэр оҥоһуллубут эрээри, Хеттэр саарыстыбалара сууллуор диэри хас эмэ төгүл уларытан оҥоһуллубут. Ол түмүгэр, билигин киирии ааҥҥа хахай төбөлөөх демоннар олороллор.
Йазылыкайа храмын киин өттүгэр, хайа сирэйигэр, Хурриттар таҥаралара ойууламмыттар: буурҕа таҥара Тешуб эмиэй бэйэтин ханыылыы таҥаралары кытары, Хурриттар Иштар — Шавушкалара, күн, ый таҥаралара, о.д.а. Хурриттар таҥараларын аата уонна сорох биирдиилээн тыллар Хеттэр (лувийдыы) иероглифтарынан суруллубуттар.
Йазылыкайа Ытык сирин (святилищетын) уонна храмын Хетт ыраахтааҕылара уонна кинилэр династиялара өлбүт киһи сиэрин-туомун ыытарга туһаналлара.
Чиллер Тансу. Тансу Пенбе Чиллер (, ыам ыйын 24 күнүгэр 1946 с. төр.) — туурак экэнэмииһэ уонна бэлиитигэ. Турция бастакы уонна күн бүгүҥҥэ диэри соҕотох дьахтар премьер-миниистирэ.
Карьератын саҕаланыыта.
Дьахталларга аналлаах Роберт Колледжка (Стамбул) Экэниэмикэ оскуолатын бүтэрбит. Коннектикут университетыгар билим дуокатарын истиэпэнин көмүскээн ылбыт. Кэлин Йель университетыгар онтун үрдэтиммит. 1978 сыллаахтан Босфордааҕы (Стамбул) университетка преподователлээбит. 1983 с. эмиэ онно бэрэпиэссэринэн үлэлээбит. Ону сэргэ Стамбуллааҕы баан бэрэсидьиэнинэн үлэлии сылдьыбыт. 
Бэлиитикэҕэ карьерата.
Хас да университетка бэрэпиэссэрдии сылдьан баран, 1990 сыллаахха "Сөптөөх суол" диэн консервативнай баартыйаҕа киирэн, бэлиитикэҕэ барар. Ол түмүгэр 1991 сыллаахха Стамбултан Турция парламеныгар дьокутаат буолар. С.Демирель бырабыыталыстыбатыгар экэниэмикэ миниистиринэн үлэлии сылдьыбыта.
1993 сыл бэс ыйын 13 күнүттэн баартыйа лиидэрэ, "Сөптөөх суол" уонна Социал-декмократтыы норуодунай баартыйа кыттыгас бырабыыталыстыбаларыгар (коалиционнай) дойду премьер-миниистирэ. 1995 сыллаахха социал-демократтар коалицияттан тахсан барбыттарын кэннэ, "меньшиство" бырабыыталыстыбатын тэрийэ сатаабыта эрээри, парламент өйөөбөтөҕө. Ол кэннэ Чиллер Тансу Өрөспүүбүлүкэтээҕи норуодунай баартыйа кыттыгастаах саҥа "кэбиниэти" тэрийэргэ сөбүлэһэр. 
1996-1997 сс. Турция тас сибээскэ миниистиринэн уонна вице-премьеринэн үлэлиир. Курд сепаратистарын уонна Армения босхолуур иһин киирсэр эрмээннэр кистэлэҥ аармыйаларын бохсор, утары киирсэр инниттэн, "Глубинное государство" диэн деморкаттары утары үлэлиир тэрээһиннээх баандалар ситимнэрин кытары үлэлэһэр.  Ол туһунан кини Сусурлук айдаанын кэннэ тыл этэ тахсан баран ультранационалист, "Серые волки" "уҥалар" хамсааһыннарын салайааччыта, кэлин Сусурлукка көлө саахалыгар өлбүт Абдулла Чатлыны хайҕаабытын кэннэ биллибитэ. Тансу эппитэ:
"Бу дойду, бу нация уонна бу судаарыстыба туһугар саанан ытар эбэтэр бааһырар дьону биһиги өрүү ытыктабыллаахтык ахтыахпыт".
1997 сыллаахха вице-премьеринэн саҥа киирэн үлэлээн истэҕинэ, саалаах-саадахтаах дьон өрө туран, былаас уларыйан үлэтиттэн ууратыллар.
Кини былааска олорор кэмигэр Турция уонна Дьобуруоба Сойууһа Таможны сөбүлэһиитин түһэрсибиттэрэ. 
Чиллер Танну биир сүрүн ситиһиитэ -- кини Икки аан дойду сэриитин сылларыттан күн баччатыгар диэри туга даҕаны уларыйбакка турбут, бэл, оччолорго оҥоһуллубут сэрии сэптээх, аармыйаны саҥалыы тыыннаабыта. Онон туурак аармыйата бүүс бүтүннүү саҥалыы сэбилэммитэ, Курдар оробуочай баартыйаларын утары чыпчылҕан сэриилэргэ киирсэр кыахтаммыта. Кини АХШ салалтатыгар, кэлин Дьобуруопа Сойууһугар, Курдар оробуочай баартыйалара террористыы саҥнааҕын итэҕэппитэ уонна террористыы тэрилтэлэр испииһэктэригэр киллэртэрбитэ.  
Хоруупсуйаҕа буруйдааһын.
Турция парламенын көҕүлээһининэн, Чиллери хоруупсуйаҕа буруйдаан сонорждоһо сылдьыбыттара эрээри, кэлин, 1998 с., дьыаланы парламент быһаарыытынан тохтоппуттара.
Чиллер 2002 сыллаахха быыбарга хотторон баран бэлиитикэттэн букатыннаахтык барбыта.
Дьиэ кэргэнэ.
Эрэ — Эзер Учуран Чиллер (Özer Uçuran Çiller). Икки оҕолоох.
Хаартыскалар.
Prime Minister Tansu Çiller
Хаһаачыйа. Хаһаачыйа национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хаһаачыйа.
Улуус кииниттэн 350 км. хотугулуу- арҕаа диэкки Дьааҥы өрүскэ сытар.Революция инниттэн биллэр Хотугу эргимтэҕэ нэһилиэнньэлээх пуун.Нуучча хаһаахтара төрүттээбиттэрэ 17 үйэҕэ. Кэлин 1957 с-ха диэри улуус киинэ.Баай историялаах нэһилиэк.1960 с-тан "Усуйаана" диэн бөдөҥ сопхуос киинэ.Орто оскуола, интэринээт, оҕо саада,улуустааҕы култуура дьиэтэ,ДЭС, квартальнай котельнай, почта, атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ үлэлии тураллар.
Нэһилиэнньэттин ахсаана 1506 киһи (2007 сыл).Омугунан үксэ сахалар, 100-кэ сахатыйбыт эбээннэр уонна аҕыйах нууччалар.Билигин сүрүн дьарыктара балыктааһын.Хас да араас бас билии формалаах балыктыыр тэрилтэлэр бааллар.Сылга уопсай баалабай бородууксуйалара 4000 цнт.тахса балык буолар. Нэһилиэккэ 2 таба ыстаадата сыһыарыллыбыта, онно 20 киһи үлэлиир. Урукку курдук булт суох.Дьокуускай куораттан уонна улуус иһинээҕи таһаҕаһы тиэйиигэ (Тумат, Хайыр, Дьүкээгир) элбэх чааһынай массыына үлэлиир.
Биллиилээх олорон ааспыт уонна төрүт уус дьон олус элбэх.Ону туспа сырдатыы наада.
Баһылык Лаврентьев Леонид Васильевич, солбуйааччы Томский Егор Алексеевич.
Биллэр көстөр дьонноро.
Григорьев Герасим Егорович, Никифоров Николай Михайлович, Попов Николай Иннокентьевич (Күндүлүн), Стрижев Пётр Иннокентьевич, Санников Яков Федорович, Горохов Василий Иванович. 
Григорьев Семен Егорович, реликтовай фаунаны чинчийбит биллэр саха учуонайа, Сэлии түмэлин дириэктэрэ Хаһаачыйаҕа улааппыта, оскуоланы бүтэрбитэ (Амма Болугурагр төрөөбүт).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Омолой. Омолой национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хайыр.
Улуус кииниттэн арҕаа диэкки 500 км. ыраах сытар Омолой өрүскэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 464 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Уйаанддьы (нэһилиэк). Уйаандьы национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уйаандьы.
Улуус кииниттэн 60 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 127 киһи (2007 сыл). Омугунан үксэ сахалыы тыллаах эбээннэр. 8 кылаастаах малокомплектнай оскуола,култуура дьиэтэ бааллар. Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга урут кыыл табаны бултааһын этэ. Билигин ол суох. 
Күһүн 2008 с-ха 700 дьиэ табатын ыстаадата сыһыарыллыбыта. Аҕыйах ыал ынах сүөһү, сылгы ииттэр. 
Баһылыктара Голиков Юрий Васильевич, идэтинэн ветврач, эбээн. Оскуола иһинэн "Гарпанньа" эбээн этнофольклорнай үҥкүү ансаамбыла үлэлиир. Салайааччыта Колесова Ульяна Васильевна, СР үтүөлээх учуутала. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Дьүкээбил (Усуйаана). Дьүкээгир национальнай көс олохтоох нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьүкээгир.
Улуус кииниттэн 350 км. хоту диэкки Лаптевтар байҕалларын кытылыгар сытар.Уруккута "Усуйаана" сопхуос булчуттарын биригээдэтэ. Алын сүһүөх оскуола, култуура дьиэтэ, ФАП, ДЭС бааллар."Буустаах" улуус суолталаах эркээйи сир, ураты харыстанар күөл бааллар. 
Нэһилиэк баһылыга Горохов Фёдор Иванович.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 123 киһи (2007 сыл).Омугунан сахалар, сахатыйбыт дьүкззгирдэр,эбээннэр. Билигин сүрүн дьарыктара кырсаны бултааһын, сэлии муоһун хомуйуу,балыктааһын. Маны барытын аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох дьүкээгирдэр "Дьүкээгир" аҕа уустарын общината сүрүннүүр.Баһылыктара Горохов Василий Григорьевич,СР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна.
Бэлиэ сирдэр.
Буустаах күөлэ- Саха сирин 2-с улахан күөлэ.
Биллэр көстөр дьонноро.
Ребров Иван Климентьевич- Ленин, Үлэ Кыһыл Знамята орденнар кавалера, булчут. 
Томскай Петр Петрович хомсомуол ____ сийиэһин делегата, "Саха сирэ" хаһыат корреспондена.
Горохов Григорий ВасильевичОктябрьскай революция орден кавалера, булчут.
 Колесов Николай Саввич
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Сииктээх. Сииктээх нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сииктээх.
Улуус кииниттэн 230 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 303 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Тумат (Булуҥ). Тумат нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ыскылаат.
Улуус кииниттэн 290 км. арҕаа диэкки Өлөөн өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 9 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Түмэти. Түмэти нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Таймылыыр.
Улуус кииниттэн 190 км. арҕаа диэкки Өлөөн өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 888 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ыстааннаах. Ыстааннаах нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уус Өлөөн.
Улуус кииниттэн 365 км. арҕаа диэкки Өлөөн өрүс төрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 53 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Өлүөрэ. Өлүөрэ нэһилиэк. Аллараа Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Андрюшкино.
Улуус кииниттэн 450км. арҕаа диэкки Алаһыай өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 817 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Походскай. Походскай нэһилиэк. Аллараа Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Походскай.
Улуус кииниттэн 45 км. хоту диэкки Халыма өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 259 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Халарчы. Халарчы нэһилиэк. Аллараа Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Колымскай.
Улуус кииниттэн 110 км. арҕаа диэкки Халыма үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 809 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М, 2000 г.
Бөрөлөөх. Бөрөлөөх нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чкалов.
Улуус кииниттэн 180 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 180 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Быйаҥныыр. Быйаҥныыр нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нычалаах.
Улуус кииниттэн 190 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 129 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ойотуҥ. Ойотуҥ национальнай көһө сылдьар нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ойотуҥ.
Улуус кииниттэн 45 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 0 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Русскай Устье. Русскай Устье нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Русскай Устье.
Улуус кииниттэн 120 км. хоту диэкки Индигир төрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 172 киһи (2007 сыл).
Устуоруйата.
1638 сыллаахха атырдьах ыйыгар Тобольскайтан сылдьар Иван Ребров баһылыктаах нуучча хаһаактара бу сиргэ бастакы остуруок туппуттар. Сэбиэскэй кэмҥэ Полярнай диэн ааттааҕа. Урукку аата 1988 сыл олунньу 5 күнүгэр сэлиэнньэ 350 сылын туоларыгар төннөрүллүбүтэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Дьүкээбил (Аллайыаха).  
Дьүкээбил нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Оленегорскай.
Улуус кииниттэн 140 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 235 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Абый. Абый нэһилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Абый.
Улуус кииниттэн 80 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 533 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Абый - 468, Дьооску - 67 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Майыар. Майыар национальнай нэһилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэбэргэнэ.
Улуус кииниттэн 170 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 553 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Мугурдаах. Мугурдаах нэhилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыаганнаах.
Улуус кииниттэн 160 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 398 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.