mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Максимов Дмитрий Кузьмич. Максимов Дмитрий Кузьмич (12.05.1933—01.10.1995) — тыйаатыр устуоруйатын чинчийбит учуонай, искусствоведение билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
Д. К. Максимов — театр искусствотын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи, 8 кинигэ уонна 100-кэ ыстатыйалар ааптардара. Саха театрын историятын, театр искусствотын биллиилээх дьоно — А. И. Софронов, П. А. Ойуунускай, Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон, Д. Ф. Ходулов, онтон да атыттар - айымньылаах олохторун сырдаппыта. «Подвиг» балетка либретто суруйбута, биир аактаах «Субботы родного края», «Из клуба в гараж», «Санитары счастья» пьесалар ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалар
Местникова Агата Борисовна. Местникова Агата Борисовна — социология билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
А. Б. Местникова — экономика социологиятын, урбаанньыктар эйгэлэрин чинчийэр.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалар
Макаров Илья Гаврилович. Макаров Илья Гаврилович — саха омугун сайдыытыгар көскө кэлбит дьон сабыдыалын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, ССРС култууратын туйгуна.
Олоҕун олуктара.
И. Г. Макаров 70-н тахса научнай, научно-популярнай ыстатыйалары суруйбута.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалар
Лебедева Жанна Карувна. Лебедева Жанна Карувна (19.04.1935—04.07.2002) — эбээн уос номоҕун чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
Ж.К. Лебедева 3 монография, 2 хомуурунньук, 60-н тахса научнай ыстатыйалары суруйбута.
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнэ эбээн суруйааччыта уонна учуонайа Лебедев Василий Дмитриевич
Кузьмина Айталина Ахметовна. Кузьмина Айталина Ахметовна — филология билимин кандидата.
Сүрүн үлэлэрэ.
"«"История собирания и изучения олонхо Вилюйского региона"» (Якутский архив. — 2004. — № 1.
«"Олонхо и время (на материале олонхо Вилюйского региона)"» (Язык как основной элемент культуры: генезис, традиции, современные проблемы. — Якутск, 2006). 
«"Образ Аар Кудук Хатынг в олонхо Вилюйского региона"» (Гуманитарная наука в трудах молодых исследователей: Вып. 3: Сб. науч. ст. — Якутск, 2005).
«"Мотив творения мира в олонхо Вилюйского региона"» (Эпическое наследие и духовная культура народов Евразии: истоки и современность. — Якутск, 2007).
«"Концепции добра и зла в олонхо и в «Гэсэриаде"» (Россия — Азия: становление и развитие национального самосознания: Материалы междунар. науч. конф. — Улан-Удэ, 2005).
«"Указатель мотивов олонхо Вилюйского региона"» (Наука и образование. — 2007. — № 2).
«"Олонхо Вилюйского региона: сказительство и сюжетно-композиционные особенности"» (Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена: Аспирантские тетради. — СПб, 2007. — № 22).
«"Образы олонхо Вилюйского региона"» (Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена: Аспирантские тетради. — СПб, 2008. — № 36)."
Крылова Вера Климентьевна. Крылова Вера Климентьевна — искусствоведение кандидата, Россия суруналыыстарын Түмсүүтүн чилиэнэ (1998).
Олоҕун олуктара.
В.К. Крылова — театрдары үөрэтэр чинчийээччи, театр үлэтин ырытааччы; Дьокуускайга баар Нуучча драматическай театр историятын, айар үлэтин ырыппыта, чинчийбитэ. 50-н тахса үлэни суруйан бэчээккэ таһаарбыта.
Коробцова Раиса Константиновна. Коробцова Раиса Константиновна — история билимин кандидата, суруналыыстар Түмсүүлэрин чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Р.К. Коробцова — Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи, Саха Сирин партийнай тэрилтэтин историяларын чинчийээччитэ.
Константинов Иван Васильевич. Константинов Иван Васильевич (20.08.1936—26.03.1977) — археолог, саха учуонайа, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
Константинов историк, элбэх экспедицияларга сылдьыбыт археолог быһыытынан биллэр. Өлүөнэтээҕи археология экспедициятын кытта Алдан тардыытыгар Белькачи I, Сумнагин, Усть-Тимптон, Дюктайскай хайа хаспаҕын уо.д.а. чинчийбит.
Кини салалтатынан, 1967—1968 сылларга Өлөөн, 1974 сылга Анаабыр өрүстэргэ бастакы археология барылынан чинчийии ыытыллыбыта. Бу хотугу өрүстэр тардыыларыгар, кини иннинэ биир да археолог сылдьыбатах сиригэр, кэккэ араас кэмнэрдээҕи арыйыылары, археология өйдөбүнньүктэрин булан чинчийбитэ. Экспедициялар түмүктэринэн коллективнай «Археологические памятники Якутии. Бассейна Вилюя, Анабара и Оленека» диэн монография суруллубут.
Кистенев Сергей Павлович. Кистенев Сергей Павлович (06.01.1949—09.03.2003) — Халыманы чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
1949 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Саха АССР Мухтуйуҕа төрөөбүт.
1966—1967 сс. — токарь, Ю.А. Гагарин аатынан Дьокуускай государственнай типографиятыгар печатник көмөлөһееччүтүнэн үлэлээбит.
1972 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
1972—1975 сс. — ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирант.
1975 сылтан — тыл, литература уонна история Институтыгар лаборант, старшай лаборант.
1990 с. — младшай научнай үлэһит.
1990 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Каменный век бассейна нижней Колымы» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
1992 сылтан — гуманитарнай чинчийии Институтун научнай үлэһитэ.
Кистенев билимҥэ биир улахан ситиһиитинэн муҥутуур хоту сиргэ неолитическай көмүүнү (Родинкское) арыйыыта буолар. Ити арыйыытын түмүгэр, Саха Сиригэр неолитическай нэһилиэнньэ материальнай уонна духовнай культууратыгар үгүс матырыйааллар көстүбүттэр.
Өлүөнэтээҕи археология экспедициятыгар элбэхтик кыттыбыт: 1975—1981 сс. — бөлөх салайааччыта, Хотугулуу-Илиҥҥи этэрээт начальнига.
С.П. Кистенев — 20-н тахса научнай ыстатыйалар ааптардара.
Ковлеков Семен Ипатьевич. Ковлеков Семен Ипатьевич (20.09.1930—09.03.2003) — Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи устуоруйатын үөрэппит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, доцент (1965).
Олоҕун олуктара.
С. И. Ковлеков Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи историятын чинчийбит.
Казарян Павел Левонович. Казарян Павел Левонович — история билимин доктора, профессор (2002), Россия естественнай билимнэргэ Академиятын академига (2002), Хотугу Форум Академиятын академига (1998), Нуучча географияҕа обществотын уонна Россия суруналыыстарын Түмсүүтүн чилиэннэрэ, Саха Республикатын культууратын үтүөлээх үлэһитэ, Верхоянье бочуоттаах гражданина, үлэ бэтэрээнэ. 
Олоҕун олуктара.
П.Л. Казарян — 15 монография, кинигэлэр, брошюралар, 130 научнай уонна 50 научно-популярнай ыстатыйалар ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ.
«"Верхоянская политическая ссылка 1861—1917 гг."» (Якутск, 1989).
«"Под северным сиянием"» (Якутск, 1989).
«"Олекминская политическая ссылка 1826—1917 гг".: 2 изд.» (Якутск, 1996).
«"Якутия в системе политической ссылки России 1826-1917 гг."» (Якутск, 1998).
«"Численность и состав участников польского восстания 1863—1864 гг. в якутской ссылке"». (Якутск, 1999).
«"Генезис политической ссылки в России" (конец ХV — начало ХIХ в.)». Учебное пособие. (Владивосток, 1999).
«"Ссылка в Сибирь. (конец ХVI — начало ХIХ в.)"». Учебное пособие. (Владивосток, 1999).
«"Численность и состав участников польского восстания 1863—1864 гг. в якутской ссылке"» (Якутск, 1999).
«"Профессор А.И. Новгородов"» (Якутск, 2002).
«"История Верхоянска": 2 изд.» (Якутск, 2003).
Канаев Никита Петрович. Канаев Никита Петрович (27.09.1907—23.10.1987) — саха учуонайа, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
Канаев — литератураны ырытааччы, литература үөрэҕин чинчийээччи быһыытынан биллэр; саха литературатын историятыгар үгүс үлэни суруйбут, 86 үлэ ааптара; 20 кинигэни саха тылыгар тылбаастаабыт биллиилээх тылбаасчыт.
Кашин Виталий Александрович. Кашин Виталий Александрович (08.03.1946—03.01.2010) — Азия хотугулуу-илинин таас үйэтин чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Ильяхов Петр Николаевич. Ильяхов Петр Николаевич (09.06.1938—19.05.2004) — ойууннааһыны чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
П. Н. Ильяхов — ойууннааһыны уонна хотугу сахалар духовнай культураларын чинчийбит.
Избекова Евдокия Игнатьевна. Избекова Евдокия Игнатьевна — олоҥхону чинчийэр учуонай, суруналыыс, элбэх документальнай киинэлэр ааптардара, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
Е. И. Избекова республика культуратын уонна искусствотын үлэһиттэрин туһунан үгүс документальнай киинэлэр ааптардара («Слово о Кулаковском» (2001), «Айыы сыдьаайа» — саха норуодунай суруйааччыта Сэмэн Данилов олоҕун уонна айар үлэтин туһунан (2002), «Далан Дархан» (2003), «Эрэнэбин-итэҕэйэбин» — П. А. Ойуунускай олоҕун бүтэһик сылларын туһунан (2003), «Киhи килбиэннээх аата» — фольклору хомуйааччы И. В. Пухов туһунан (2004)).
Иванова Татьяна Спартаковна. Иванова Татьяна Спартаковна — юридическай билимнэр доктордара.
Олоҕун олуктара.
Т. С. Иванова — 40 билимҥэ туһааннаах үлэ ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалар
Иванов Василий Федотович. Иванов Василий Федотович (10.08.1936—22.04.1996) — нуучча сахаҕа сыһыаннаах XVII—XVIII үйэтээҕи докумуоннарын үөрэппит чинчийээччи, устуоруйа билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара.
В. Ф. Иванов — Саха Сирэ Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинээҕи кэмин устуоруйатын (историографиятын уонна источниковедениетын) чинчийбитэ, 50-н тахса үлэни суруйан бэчээккэ таһаарбыт.
Жиркова Римма Романовна. Жиркова Римма Романовна — саха түөлбэ тылларын үөрэппит диалектолог учуонай, филология билимин кандидата, хомусчут, хомус туһунан кинигэ ааптара.
Олоҕун олуктара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин иһинэн Тыл политикатыгар Сүбэҕэ эппиэттээх сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ — Бэрэсидьиэн уонна бырабыыталыстыба дьаһалтатын Быраап аакталарын таҥар уонна таһаарар управлениетын салайааччыта. 
Р. Р. Жиркова — 20-н тахса үлэни суруйан бэчээттэппит.
Жорницкая Мария Яковлевна. Жорницкая Мария Яковлевна (24.08.1921—06.09.1995) — история билимин кандидата, Саха АССР үтүөлээх артыыһа. киинэ артыыз
Олоҕун олуктара.
М.Я. Жорницкая — сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, юкагирдар, чукчалар уонна Саха Сиригэр олорор төрүт олохтоох нууччалар олохторун-дьаһахтарын, культуураларын уонна үҥкүүлэрин туһунан элбэх матырыйаалы хомуйбута; 200-кэ Саха Сирин омуктарын үҥкүүлэрин культуураларын үөрэтиигэ сыһыаннаах научнай үлэлэри суруйбута.
Сүрүн үлэлэрэ.
Кинигэлэрэ
Ыстатыйалара
Ефремов Прокопий Елисеевич. Ефремов Прокопий Елисеевич (22.06.1933—20.01.1992) — саха болкулуору чинчийээччитэ, дулгаан болкулуорун хомуйбут тарбахха баттанар дьонтон биирдэстэрэ, ССРС Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
П. Е. Ефремов саха уонна дулгаан фольклорун хомуйан күн сирин көрдөрбүтэ, фольклор айымньыларын нуучча тылыгар тылбаастаабыта.
Емельянов Николай Васильевич. Емельянов Николай Васильевич (08.01.1921—04.03.2000) — саха фольклорун биир тутаах чинчийээччитэ, филология билимин дуоктара (1992), ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, норуоттар ыккардыларынааҕы тюрк Академиятын чилиэнэ (1977).
Олоҕун олуктара.
1921 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр Саха уобалаһын Ньурба улууһугар I Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1941—1955 сс. — учууталлаабыта.
1954 с. — Дьокуускайдааҕы пединституты бүтэрбитэ.
1955—1958 сс. — ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирантураҕа үөрэнэр.
1958—1964 сс. — младшай научнай үлэһит.
1963 с. — история билимин кандидатыгар «Якутские пословицы и поговорки» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
1964—1973 сс. — фольклор уонна литература салаатын сэбиэдиссэйэ.
1973—1985 сс. — фольклор салаатын сэбиэдиссэйэ.
1985 сылтан — гуманитарнай чинчийии Институт ведущай научнай үлэһитэ.
1992 с. — саха фольклорун биир сүдү көрүҥүн — олоҥхону — чинчийиигэ, үөрэтиигэ үгүс сыралаах үлэтин түмүгүнэн, история билимин докторын учуонай аата иҥэриллибитэ.
2000 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
Н. В. Емельянов — саха фольклорун биир тутаах чинчийээччитэ, 80-н тахса научнай үлэлэр, ыстатыйалар ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ.
Маны таһынан Гавриил Ксенофонтов "Эллэйада" үлэтин бэчээккэ таһаарарыгар бу үлэ рукопиһын булбут Прокопий Ефремовка көмөлөспүтэ.
Дуткин Христофор Иннокентьевич. Дуткин Христофор Иннокентьевич (16.12.1939—22.12.2002) — филология билимнэрин кандидата, Хотугу Форум Академиятын чилиэнэ (1996), Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ (2000).
Олоҕун олуктара.
Х. И. Дуткин — эбээн тылын диалектологиятыгар, фольклоругар, лексикологиятыгар уонна лексикографиятыгар биир тутаах чинчийээччинэн биллибит.
Х. И. Дуткин эбээн тылыгар үөрэхтээх 30-ча идэлээх үлэһити, 2 билим кандидатын бэлэмнээбит.
Докторов Петр Иванович. Докторов Петр Иванович — Саха сирин тэрилтэлэрин туһунан чинчийиилэрдээх, сахаларга иис-уус үлэтин чинчийбит учуонай, экономика билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
П. И. Докторов — экономист, историк, социолог, 1943 сылтан чилиэнэ, 120-н тахса научнай, научно-популярнай үлэлэр, ыйынньыктар ааптардара.
Гаврильева Римма Семеновна. Гаврильева Римма Семеновна (06.05.1941—15.07.2003) — биллиилээх искусствовед, саха таҥаһын чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
Р.С. Гаврильева — саха норуота материальнай культуураларын чинчийбитэ, биллиилээх искусствовед, 50-н тахса Саха Сирин декоративно-прикладной искусствотыгар анаммыт научнай, научно-популярнай ыстатыйалар ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалара
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнэ худуоһунньук Павлов Николай Афанасьевич. Уус-уран училищеҕа бииргэ үөрэммиттэр.
Горохов Кирилл Иванович. Горохов Кирилл Иванович (22.07.1928—26.11.1964) — история билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
К. И. Горохов Саха Сирин революция иннинээҕи историятын, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар историяларын чинчийбитэ. Үөһээ Халыма, Аллайыаха оройуоннарынан, Магадан уобалаһын Сеймчанскай оройуонунан экспедицияларга сылдьыбыта.
Юкагирдары чинчийэр экспедиция түмүгүнэн 1959—1960 сс. «Юкагиры» диэн научнай отчуот суруйан хаалларбыта. 20-чэ научнай уонна научно-популярнай ыстатыйалары суруйбут.
Винокурова Лилия Иннокентьевна. Винокурова Лилия Иннокентьевна — Саха сиригэр дьахталлар туруктарын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
Винокурова Л.И. — Хоту Россия социальнай уонна этническай историяларын чинчийэр, 100-н тахса үлэни суруйбут.
Васильева Майя Ивановна. Васильева Майя Ивановна - социология билимин кандидата.
Васильев Федор Федорович. Васильев Федор Федорович (10.05.1951—20.07.1994) — сахалар сэриигэ сыһыаннарын чинчийбит историк-этнограф, история билимнэрин кандидата.
Ф. Ф. Васильев туһунан.
"Васильев Федор Федорович" (10.05.1951—20.07.1994) // Венок памяти. — Якутск, 2001. — С.120—141. 
Сигэлэр.
Биобиблиографический справочник
Григорьев Марк Петрович. Григорьев Марк Петрович — математик учуонай, учуутал, төрүччү чинчийээччи (генеалог).
Дифференциальнай уравнениеларынан дьарыктанар, физико-математическай билим хандьыдаата. ХИФУ математикаҕа инстутуутун дассыана.
1945 сыллаахха тохсунньу 27 Кэбээйи улууһун I Лүүчүн нэһилиэгэр күнүгэр төрөөбүт. 1969 сыллаахха СГУ физмат факультетын бүтэрбит. 1984 с. хандьыдаат диссэртээссийэтин "Устойчивость и периодические решения некоторых классов систем дифференциальных уравнений в критических случаях" диэн тиэмэҕэ көмүскээбит. 40-тан тахса билим бэчээтигэр тахсыбыт үлэлэрдээх. 
Иллэҥ кэмигэр төрүччү оҥоруунан дьарыктанар, Лүүчүннэр төрүттэрин туһунан кинигэ ааптара.
Васильев Валерий Егорович. Васильев Валерий Егорович — история билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
В. Е. Васильев — этнограф, саха мифологиятын, итэҕэлин (ойууннааһыны) чинчийэр.
Оглезнева Татьяна Николаевна. Оглезнева Татьяна Николаевна — история билимин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Т.Н. Оглезнева — 30-н тахса научнай үлэ ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалара
Пахомов Андрей Кириллович. Пахомов Андрей Кириллович (07.10.1936—31.12.2001) — саха учуонайа, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
А. К. Пахомов — Саха АССР культурнай тутулун чинчийбит.
Сүрүн үлэлэрэ.
Кинигэлэрэ уонна брошюралара
Парникова Анастасия Степановна. Парникова Анастасия Степановна (26.09.1911—26.09.2001) — саха устуоруйатын, ол иһигэр сахалар XVII үйэҕэ тарҕанан олорууларын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
А.С. Парникова — историк, демографияны уонна этнографияны чинчийбитэ.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалара
Павлов Василий Семенович. Павлов Василий Семенович (19.04.1936—03.02.1982) — бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
В. С. Павлов — философ—социолог. П. И. Докторов уонна П. Т. Тумусов кыттыгастаах «Комплексный план социально-экономического развития Верхневилюйского района» (Верхневилюйск, 1978) бэчээттэппитэ. Тыа эдэр ыччата уонна куорат нэһилиэннэтэ общественнай-политическай олоххо кыттыыларын туһунан хас да ыстатыйаны суруйбута.
Павлов Афанасий Афанасьевич. Павлов Афанасий Афанасьевич — история билимин кандидата, республикатааҕы «Билии» общество тутаах лектора (2004).
Олоҕун олуктара.
А.А. Павлов — Саха Сирин революция иннинээҕи уонна билиҥҥи кэмнэрин чинчийэр, 50-н тахса научнай уонна научно-популярнай ыстатыйалары суруйбута.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалара
Петров Николай Егорович. Петров Николай Егорович — саха тылын модальноһын чинчийбит лингвист, филология билимин дуоктара, профессор. 
Олоҕун олуктара.
Н. Е. Петров үлэтин сүрүн хайысхала — саха тылын грамматиката. 200-н тахса үлэни суруйбута, ол иһигэр 40 кинигэни, 5 монографияны.
Петров Дмитрий Дмитриевич. Петров Дмитрий Дмитриевич (08.11.1921—04.01.1994) — история билимнэрин кандидата, ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
Д. Д. Петров — Саха Сирин Аҕа дойду Улуу сэриитин кэминээҕи историяны үөрэппит биир биллиилээх чинчийээччи.
Кини көҕүлээһининэн, Саха Сириттэн баран хорсуннук сэриилэспит, сэрии хонуутугар охтубут буойуннар кэриэстэрин ытыктаан, Ильмень күөл кытыытыгар памятник, Кашира аттыгар монумент туруоруллубуттара.
Д. Д. Петров Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара, саха буойуннара Н.А. Кондаков, Н.С. Степанов, А.А. Миронов килбиэннээх, сэриилэспит суолларын чинчийэн, кинилэргэ Советскай Союз Геройун аатын иҥэриллиитигэр сүҥкэннээх үлэни оҥорбута.
Сүрүн үлэлэрэ.
Хомуурунньуктар
Подойницына Ирина Ивановна. Подойницына Ирина Ивановна — социология билимин доктора, профессор, политика билимнэрин Академиятын чилиэн-корреспондена.
Олоҕун олуктара.
Подойницына И.И. — 41 научнай үлэ ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалара
Попов Борис Николаевич. Попов Борис Николаевич (Барылҕан) — философия билимнэрин доктора, профессор (1992), Россия социальнай билимнэрин академиятын академига (1994), билим уонна искусство Петровскай Академияларын академига, омуктар ыккардыларынааҕы педагогическай Академия академига, Үрдүкү оскуола омуктар ыккардыларынааҕы Академияларын чилиэн-корреспондена, Саха Республикатын билимин үтүөлээх үлэһитэ (1994), РФ суруйааччыларын Түмсүүлэрин уонна суруналыыстарын Түмсүүлэрин чилиэнэ, Саха Республикатын билимҥэ уонна техникаҕа государственнай бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара.
Б. Н. Попов — философия, социология, этика, эстетика, культурология уонна духовнай культура уобаластарын үөрэтэр биллиилээх чинчийээччи, 34 монография, үөрэх кинигэлэрин, 300-н тахса ыстатыйалар ааптардара.
Күн сириттэн 2011 сыллаахха олунньу ый 27-с күнүгэр барбыта.
Попов Пантелеймон Васильевич. Попов Пантелеймон Васильевич (1886—1972) — таҥара үөрэҕин кандидата, краевед, художник, ССРС художниктарын Түмсүүтүн чилиэнэ (1941).
Олоҕун олуктара.
Попов П. В. өр кэмҥэ Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы республика музейыгар үлэлии сылдьыбыта. Краевед уонна этнограф быһыытынан Саха Сирин политссыльнайдарын туһунан архив уонна литература матырыйаалларын хомуйбут.
Художник быһыытынан «Якутск в XVII в. (Крепость Головина)», «Якутск в XVIII в. Монастырь», «Взятие г. Якутска красными в 1918 г.», «Романовка», «Проводы на фронт. 1941 год. Якутск» хартыыналары суруйбут.
1937 сыллаахха саха литературатыгар 4-с кылааска аналлаах үөрэх кинигэтин таһааттарбыта. Өр сылларга Дьокуускайга тахсар кинигэлэр, сурунааллар уонна хаһыаттар тас көрүҥнэрин таҥыынан дьарыктаммыт.
Габышев Николай Алексеевич. Габышев Николай Алексеевич (10.04.1922—08.12.1991) — саха сэбиэскэй кэминээҕи суруйааччыта, кэпсээнньит, драматуур, тылбаасчыт. Суруналыыс, учуутал, үөрэх мэтэдьииһэ.
1922 сыл муус устар 10 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Хомустаах нэһилиэгэр Чоҕулуур диэн алааска төрөөбүтэ. Эһэтэ баай киһи эбит. Аҕата Алексей Спиридонович Дмитриев, ийэтэ Мария Гавриловна Габышева Ньурбаттан төрүттээх. Бииргэ үөскээбит үөлээннээхтэрэ Николай кыра эрдэҕиттэн билиигэ тардыһар, түүннэри кинигэ ааҕар уолчаан этэ диэн ахталлар эбит. 
Коллективизация кэмигэр Дмитриевтарга кулаактааһын куттала суоһаабыта. Ол иһин оскуолаҕа киирээри сылдьар саастаах оҕолорун кэскиллэрин быһымаары ыал арахсарга күһэллибитэ, аҕалара ийэлэрин оҕолорун кытта дьахтар аймахтарыгар Дьокуускайга ыыппыта. Николай ол саҕана 6 саастааҕа, Александр диэн быраата 4 саастааҕа. Аҕаларын баайын-дуолун былдьаабыттара, онон дьонугар көмөлөһөр кыаҕа суоҕа. Онон икки кыра оҕолоох дьахтар уолаттара хороччу улаатарыгар иккистээн кэргэн тахсыбыта. Иккис кэргэнэ Павлов Георгий Митрофанович диэн Ньурбаттан төрүттээх киһи этэ. Кыыс оҕону төрөппүттэрэ. 1938 сыллаахха ииппит аҕата норуот өстөөҕө аатыран хаайыыга түбэспитэ, Николай 16 саастааҕа. 
Дьокуускайдааҕы учуутал институутун бүтэрбит, онтон 1941 сыллаахха 19 саастааҕар Аллайыахаҕа учууталынан анаммыт. 5 сыл үлэлээбит. Литература А. М. Горькай аатынан инстутуутун үрдүкү литературнай куурустарыгар үөрэммит. Элбэх сылларга учууталлаабыта уонна суруналыыстаабыта, «Хотугу сулус» сурунаалга проза салаатын салайбыта. 
Айар үлэтэ.
Үһүс кылааска сылдьан айбыт хоһоонноро оскуола эркин хаыатыгар тахсаллар эбит. 1946 сыллаахтан бэчээттэммит. 1947 сыллаахха «Хотугу сулус» альманаахха Индигиир өрүскэ буолбут быһылаан туһунан «Хотугу сэһэн» диэн кэпсээнэ тахсыбыта. Бастакы бөдөҥ айымньытын, «Ыраах Амычааҥҥа» сэһэни, 1951 сыллаахха бэчээттэппитэ. 
Кылгас көрдөөх кэпсээннэр уонна сатиира кинигэлэрин ааптара. Алмаасчыттар, геологтар тустарынан "Пламя голубого камня" ("В алмазной тайге") диэн сэһэни суруйбута. "Дети мои любимые"(1956) уонна «Таптал» (1964) кэпсээннэр хомуурунньуктарын, "Цветы Колымы" сэһэни (1967) бэчээттэппитэ. Ону тэҥэ "Мои знакомые" (1958) сэһэннэр уонна кэпсээнэнэр хомуурунньуктарын, "Два счастья" пьесаны (1960) суруйбута.
В. Ажаев "Далеко от Москвы" диэн арамаанын сахалыы тылбаастаабыта, М. Шатров "Шестое июля", А. Корнейчук "Память сердца" уо.д.а. пьесалары тылбаастаабыта.
Саха литэрэтиирэтин оскуолатааҕы бырагырааммаларын, учуобунньуктарын уонна хрестоматияларын оҥортообута. 
«Бичик» кинигэ кыһата 2008 сыллаахха «Уран тыл уустара» сиэрийэҕэ суруйааччы айымньыларын хомуурунньугун таһаарбыта (ISBN 5769629525, 9785769629525)
1991 сыл ахсынньы 8 күнүгэр өлбүтэ.
Юнона. Юно́на () — Былыргы Риимҥэ таҥара, Юпитер ойоҕо, кэргэннии буолуу, төрөөһүн, ийэ буолуу, дьахталлар таҥаралара. 
Юнона гириэктэр Гера таҥараларын кытта тэҥнэнэр. Ойууларга Юнона куруук таҥастаах, сирэйэ, моонньун сорҕото уонна илиилэрэ эрэ көстөллөр. Үрдүк уҥуохтаах, түспэтийбит хамсаныылаах, уһун хойуу баттахтаах хотун-хаан дьахтар курдук ойууланар. Миифтэргэ куруук мындыр буолуу уонна ускуустуба таҥаратын Минерваны кытта сүбэлэһэр. Иккис сүбэһитэ «хараҥа» таҥара Церера. 
Таҥара сүрүн бэлиэлэрэ — суорҕан, диадема, павлин уонна кэҕэ. Сииги кытта дьүөрэлииллэр. Ирида, кустук таҥарата кини чаҕара. 
Кулун тутар 1 күнүгэр киниэхэ аналлаах матроналия диэн малааһын тэрийэллэрэ. 
Юнона аатынан бэс ыйын (июнь) ааттаабыттар.
Храамнар хочолоро (Сицилия). Храамнар хочолоро — Сицилия Агридже́нто провинциятыгар (итал. Provincia di Agrigento) баар хочо, манна былыр Акрагас диэн куорат турбут, онно бу сири аатырдыбыт элбэх храамнар уонна собуордар бааллар эбит.
Сициилийэ. Сици́лия (Сициилийэ) ( ) — Италия эрэгийиэнэ, иэнэ 25 708 км², олохтоохторун ахсаана 5 мөлүйүөн киһи. Маннык ааттаах арыыттан уонна киниэхэ чугас арыылартан турар: Липар арыылара, Эгад арыылара, Пантеллерия, Устика уонна Пелаг арыылара.
Сир Ортотунаҕы байҕалга (Средиземнэй муораҕа) баар буолан былыр-былыргыттан атыы-эргиэн суолларыгар сытара. Былыргы Греция сорҕото этэ. Цицерон манна баар Сиракузы куораты Былыргы Греция саамай бөдөҥ уонна кэрэ куоратын курдук ойуулаабыта. Биһиги ээрабыт I тыһыынча сылыгар олохтоохторун ахсаана 2 мөлүйүөнтэн тахса этэ, онон планета саамай хойуу киһилээх сиринэн биллэрэ. 
Дьаһалталарынан тыырыллыыта.
Эрэгийиэн 9 провинцияҕа арахсар: