mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Тарыҥ массива. Тарыҥ массива. Черскэй хайаларын систематыгар киин өртүгэр баар хайалар. 
Өймөкөөн үрдэлин хоту өртугэр баар сис. Индигир өрүс уҥа кытылын устун Эльгэ төрдүттэн Куйдуһун төрдүгэр диэри 100 км. усталаах.
Чыпчаала муора таһымыттан 1982 м үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Гармычаан. Гармычаан сис. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр баар сис.
Муома өрүс баһын диэкки сытар. Муома сиһин сорҕото. Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2406 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, 1980 г.
Арҕаа Таас. Арҕаа Таас сис. Черскэй хайаларын систематын илин өртүгэр кытыы сиһэ.
Халыма өрус салаата Дьаһаак өрүс тардыытыгар сытар. Устата 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 2219 -2391 м. үрдүккэ тиийэллэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чербынньы. Чербынньы сис. Черскэй хайаларын системататыгар Муома сиһигэр соҕуруу өртүттэн сыстар сис.
Устата 75 км. Дьаһаак өрүс салаалара быһа охсоллор. Чыпчааллараа муора таһымыттат 1800 м үрдүккэ тиийэллэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хатанга хомото. Хатанга хомото. Лаптевтар байҕалларын соргото. Уһуна 220 км, кэтитэ 35 - 40 км., дьириҥэ 20 м.тиийэр.
Байҕалы кытары "Севернай" уонна "Восточнай" силбэһиилэринэн сибээстээх.
Хомо айаҕар Бегичев улахан арыыта сытар. Хомоҕо Хатанга өрүс түһэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өлөөн хомото. Өлөөн хомото. Лаптевтар байҕалларын хомото. Илин өртүттэн Өлүөнэ өрүс дельтатын арыылара, Соҕуруу уонна арҕаа өртүттэн материк.
Уһуна 65 км., кэтитэ 130 км., дьириҥэ 10 - 15 км. Хомоҕо Өлөөн өрүс уонна Өлүөнэ дельтатын Өлөөн үөһэ түһэллэр.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хатанга (өрүс). Хатанга өрүс. Красноярскай кыраайга баар өрүс.
"Котуй" уонна "Хета" өрүстэр холбоһон Хатанга диэн ааттаах. Уһуна 227 км, тардыытын иэнэ 364 тыһ. км². Лаптевтар байҕалларын Хатанга хомотугар түһэр. 
Хотугу Сибиир намталынан киэҥ хочоннон устар. Өрүс алын тардыытыгар хочото 5 км. кэтиттээх уонна үөһэ элбэх арыыланар. 
Тардыытыгар 11,6 тыһ. км.² уопсай иэннээх 112 тыһ. күөл баар. Сүрүн салаалара: үҥа - "Нижняя", "Блудная", "Попигай" (хомо эстуарийыгар түһэр); хаҥас — "Новая", "Малая Балахня". 
Үксэ хаар уута. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 3320 м³, улааппыт кэмигэр сөкүүндэҕэ 18300 м³.
Промышленнай таһымнаах балыктааһын: сыа балык, уомул, муҥур, тууччах, бил. Аал сырыыта Хатангаҕа диэри.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедический словарь", М, 2002 г
Ала Чубуку. Ала Чубуку хайа — Черскэй хайаларын систиэмэтигэр баар Таас Кыстаабыт сис чыпчаала. Муора таһымыттан 1989 м үрдүк.
Ньара өрүс хаҥас кытылыттан 25 км ыраах турар.
Аата чубуку диэн кыыл аатыттан уонна ала диэн дьүһүн ойуулуур тылтан тахсар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алдан - Учур. Алдан - Учур сис. Алдан үрдэлин илин өртүгэр баар сис. Соҕуруу диэкки биир өртүнэн Төмтөөн, иккис өртүнэн Гуонаам уонна "Гыным" өрүстэр билирдэрэ буолар.
Уһуна 300 км. кэтитэ 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 200 м. үрдүккэ тиийэллэр.
Урукку аата "Сынныыр сис".
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Амма сиһэ. Амма сиһэ. Алдан үрдэлин иһигэр баар сис. 
Алдан уонна Амма өрүстэр билирдэрэ буолар. Соҕуруулуу-арҕааттан хотугулуу-илин 100 км усталаах.
Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1313 м. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Аҥаардыам таас. Аҥаардыам таас. Өлөөн уонна Өлүөнэ дельтатын Өлөөн үөһүн билирдэринэн буолар сис. Чекановскай томтороот сорҕото.
Устата 80 км., чыпчаала муора таһымыттан 529 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өндөрөй Таас. Өндөрөй Таас. Силээннээх уонна Индигир өрүстэр билирдэрэ буолар кылгас сис. 
Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1426 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арҕаа Тураҕас. Арҕаа Тураҕас. Дьааҥы хаптал хайаларыттан биирдэстэрэ.
Дьааҥы уонна Боруулаах өрүстэр икки ардыларынан турар.
Муора таһымыттан 1324 м. үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арҕаа Эмнэкэ. Арҕаа Эмнэкэ. Индигир салаата Уйаандьы баһыгар баар хайа.
Полоуснай томторооттон 40 км. соҕуруу диэкки турар. Үрдигэ муора таһымыттан 1221 м.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арыы үөһэ. Арыы үөһэ. Өлүөнэ дельтатын арҕааҥҥы үөстэриттэн биирдэстэрэ.
Уһуна 178 км. Төрдө Лаптевтар байҕалларын Өлөөн хомотугар. Аал сылдьыбат.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бакуул. Бакуул диэн Аллайыаха улууһугар баар күөл. Дьааҥы - Индигир намталыгар сытар. Тардыытын иэнэ 152 км².
Бэйэтин иэнэ 100 км². Устата 14 км., кэтитэ 10 км. Балыга дэлэй.
Балыма. Балыма диэн Орто Халыма улууһугар баар күөл. Халыма намталыгар Алаһыай өрүс тардыытыгар сытар.
Тардыытын иэнэ 71 км². Бэйэтин иэнэ 56 км². Уһуна 15 км, кэтитэ 7 км. Балыга дэлэй.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Батько. Батько хайа. Томмот хайаларыттан биирдэстэрэ. Алдан салаата "Селигдаар" өрүс баһыгар турар.
Үрдүгэ муора таһымыттан 1510 м.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бөккөм. Бөккөм хайа. Индигир өрүс уҥа кытылыгар турар хайа. Тарыҥ массивын хайата.
Үрдүгэ муора таһымыттан 1982 м.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Томмот томтороот. Томмот томтороот. Алдан үрдэлин сорҕото. Алдан куораттан соҕуруу диэкки Алдан өрүстэн Төмтөөн өрүс диэкки сытар.
Уһуна 100 км. Чыпчаала Батько хайа, муора таһымыттан 1510 м. үрдүктээх.
"Селигдаар", "Ыллымах" өрүстэр бастара.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Белая. Белая хайа диэн Өньүүй сис арҕаа өртүгэр Халыма уонна Кыра Өньүүй өрүстэр икки ардыларынан турар хайа.
Муора таһымыттан 975 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тумат үөһэ. Тумат үөһэ. Өлүөнэ дельтатын биир улахан үөһэ. Уһуна 148 км.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Трофимов үөһэ. Трофимов үөһэ. Өлүөнэ дельтатын ордук улахан үөһэ. Уһуна 134 км. Өлүөнэ уутун 60 - 70% бу үөһүнэн устар.
Ылылллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Майнычин Анкаватын. Майнычин Анкаватын (Большое Морское) күөл. Улахан Чукочья өрүс тардыытыгар баар күөл. Тардыытын иэнэ 382 км².
Бэйэтин иэнэ 205 км². Уһуна 22 км, кэтитэ 17 км. Күөлтэн "Анкаваам" өрүс тахсар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Улахан Албай. Улахан Албай хайа. Алаһыай өрүс кытылыгар "Рассоха" өрүс төрдүттэн 20 км. сиргэ турар хайа.
Муора таһымыттан 421 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ойоҕос Яр. Ойоҕос Яр. Миитэрэй Лаптев силбэһиитин материк өртүнээҕи кытыла. Төрдүс периодтааҕы лесс халыҥ хапталҕана. Ирбэт тоҥ массивтардаах.
Байҕал уута сороҕор уу кыыл уҥуохтарын суурайан таһаарар.
Устата 100 км. кэриҥэ. Үрдүгэ 50 км. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сэргэй хайата. Сэргэй хайата. Анаабыр хаптал хайалаах сирин илин өртүгэр Улахан Куонамка өрүс кытылыгар турар хайа.
Үрдүгэ муора таһымыттан 544 м.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Собо Сиһэ. Собо Сиһэ диэн Өлүөнэ дельтатыгар баар арыы. "Сыырдаах" уонна Быковскай хос үөстэр икки ардыларынан сытар.
Иэнэ 472 км². Бытархай күөллэр дэлэй.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Суор Уйата. Суор Уйата сис. Индигир уонна Алаһыай өрустэр икки ардыларынан сытар кылгас сис. Улахан Сис илин диэкки салҕааһынынан буолар.
Уһуна 60 км., кэтитэ 10 - 12 км. Чыпчаала муора таһымыттан 512 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Туобычаан. Туобычаан хайа. Эльгэ хаптал хайаларын илин диэкки Эльгэ өрүс кытылыгар "Туобычаан" төрдүгэр турар. 
Муора таһымыттан 1784 м. үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Таарбаҕаннаах. Таарбаҕаннаах (Шпиль Таарбаҕаннаах) хайа. Сэттэ Дабаан сис илин эниэтигэр Ааллаах Үүн өрүс кытылыгар "Анча" үрэх төрдүгэр турар хайа.
Муора таһымыттан 2213 м. үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Муксунуоха (хайа). Муксунуоха Таас хайа - Усуйаана улууһугар Сиэллээх тамах илин кытылыттан 35 км сиргэ турар хайа. 
Муора таһымыттан 406 м үрдүктээх.
Өссө маны көр.
Муксунуоха (үрэх)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сиэллээх тамах. Сиэллээх тамах. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-илин өттүгэр баар хомо. 
"Маныко" тумул арыы уонна "Туруктаах" диэн синньигэс тумул арыы икки ардыларынан сытар.
Уһуна 55 км, кэтитэ 25 км, айаҕар дириҥэ 10 м. Кытыллара намыһахтар, чэйдээхтэр.
Тамахха "Сиэллээх", "Билир", "Муксунуоха", "Данилкин" үрэхтэр түһэллэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Мунулу. Мунулу хайа. Улахан Сис хоту өртүгэр Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр икки ардыларыгар турар хайа.
Усуйаана улууһугар Власово уонна Энтузиастов диэн быраҕыллыбыт бөһүөлэктэр икки ардыларынан.
Муора таһымыттан 306 м. үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Улахан Сис (Верхоянскай сис). Улахан Сис. Верхоянскай сис систематын хоту диэкки сытар Кулар сис сорҕото. Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр билирдэрэ.
Уһуна 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 501 м. үрдүккэ тиийэллэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
.ma. .ma диэн Марокко үрдүк таhымнаах ил домена.
.mc. .mc диэн Монако үрдүк таhымнаах ил домена.
.md. .md диэн Молдова үрдүк таhымнаах ил домена.
.me. .me диэн Монтенегро үрдүк таhымнаах ил домена.
.mg. .mg диэн Мадагаскар үрдүк таhымнаах ил домена.
.mh. .mh диэн Маршалл арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.mk. .mk диэн Македония үрдүк таhымнаах ил домена.
.ml. .ml диэн Мали үрдүк таhымнаах ил домена.
.mm. .mm диэн Мьянмар үрдүк таhымнаах ил домена.
.mn. .mn диэн Монголия үрдүк таhымнаах ил домена.
.mo. .mo диэн Макау үрдүк таhымнаах ил домена.
.mp. .mp диэн Хоту Мариана арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.mq. .mq диэн Мартиника үрдүк таhымнаах ил домена.
.mr. .mr диэн Мауритания үрдүк таhымнаах ил домена.
.ms. .ms диэн Монтсеррат үрдүк таhымнаах ил домена.
.mt. .mt диэн Мальта үрдүк таhымнаах ил домена.
.mu. .mu диэн Мауритиус үрдүк таhымнаах ил домена.
.mv. .mv диэн Мальдивтар үрдүк таhымнаах ил домена.
.mw. .mw диэн Малауи үрдүк таhымнаах ил домена.
.mx. .mx диэн Мексика үрдүк таhымнаах ил домена.
.my. .my диэн Малайзия үрдүк таhымнаах ил домена.
.mz. .mz диэн Мозамбик үрдүк таhымнаах ил домена.
Түүр омуктар. Түүр омуктар (атыннык түүр дьоно эбэтэр түүрдэр) диэн Эуразия хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор түүр тылларынан саҥарар уруулуу омуктар.
Омуктар.
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:
Онтон таhынан, былыргы, билигин суох хуннулар, кыпчактар, авардар, булгардар, хуннар уонна хазардар эмиэ түүр омуктар этилэр.
Олорор сирдэрэ.
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: Илин Эуропаттан уонна Сир ортотунааҕы байҕалтан Сибииргэ уонна арҕаа Кытайга дылы.
Ордук элбэх түүр дьоно олороллор Арҕаа уонна Орто Азияҕа, Арассыыйаҕа, Кытайга, хоту Иракка уонна хоту Ираҥҥа.
Билигин кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: Азербайдьан, Казахстан, Кыргызстан, Түркийэ, Түркменистан уонна Узбекистан. Ил суверенитеттаах түүр аутономиялара бааллар Арассыыйа Федерациятыгар (Башкортостан, Татарстан, Чувашия, Хакасия, Тыва, Саха Сирэ, Алтай Республиката, Кабардино-Балкария уонна Карачай-Черкесия), Кытайга (Синдьээҥ Уйгур Аутоном Региона), Молдоваҕа (Гагауз Сирэ) уонна Украинаҕа (Кырыым Аутоном Республиката). Түүр дьоно олорор регионнардаах дойдуларынан буолаллар Иран, Ирак, Грузия, Болгария, Македония, Греция, Тадьикистан, Афганистан уонна Монголия.
Арҕаа Эуропа уонна Америка дойдуларыгар, уонна Аустралияҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.
Түүр аат.
"Түүр" ("Түрк") аат аан бастаан алтыс үйэҕэ Күөх түүрдэр ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора 585 c. Ишбара диэн Күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини "Улуу Түрк Хаан" диэн ааттыыр. Орхон бэлиэ суруктарыгар (735) "Түрк" уонна "Түрүк" диэн тыллар бааллар.
Тыл.
 
Түүр тыллара алтай тылларын ыалыгар киирэр. Алтай тылларын ыалыгар 66 тыл киирэр, кинилэринэн 348 млн киhи саҥарар, сүрүннээн орто уонна хотугулуу илин Азияҕа.
Түүр тылларын үксүн географияларынан бөлөхтүүллэр: огуз (соҕуруулуу арҕаа), кыпчак (хотугулуу арҕаа), илин (уйгур тыла), хоту (алтай уонна саха тыллара) уонна туспа (чуваш тыла). Атын классификациялар элбэхтэр.
Түүр алпабыыттара үгүс түүр тылларыгар туттуллар бичиктэртэн (руналар) турар бэйэ бэйэлэриниин майгыннаhар этилэр. Түүр алпабыыттарынан суруллубут бэлиэ суруктар илин Монголияттан уонна Илин Түркистантан арҕаа Балканнарга дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.
Кэлин түүр тыллара араб, кирилл уонна латин алпабыыттарыгар көспүттэрэ.
Итэҕэл.
Айыы
Теҥриизм
Соҕуруу далай. Соҕуруу далай (атын ааттара Соҕуруу Муустаах далай, Антарктика далайа) диэн соҕуруу кэтирээhин 60° соҕуруу сытар аан далай ирээтэ. Антарктиканы тулалыыр. Иэнэ 20,327,000 км2.
Холбоһуктаах Хоруоллук.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;45025&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2014-11-29T19:11:31Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Xqbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;бот: исправление двойного перенаправления → Улуу Британия&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;314468&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
PBI. Бу тыл (PBI) хас да өйдөбүллээх:
TDK. TDK Corporation (), Дьоппуон саамай биллэр уонна аан-дойдуга саамай улахан кассета, компакт-дискалары онорон таһаарар улахан гигант тэрилтэ.
Гириэктэр. Гириэктэр - Гириэк омуга. Тыллара - гириэк тыла. Араас сыанабылынан 15-25 мөл киһи. Онтон 14,3 мөлүйүөнэ Грецияҕа олорор.
Иркутскай уобалаһа. Иркутск уобалаhа эбэтэр Иркутскай уобалас (Нууччалыы: Иркутская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Сибиир федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл балаҕан ыйын 26 күнүгэр төрүттэммитэ. Киин куората - Иркутск, онтон арыый улахан куораттара - Братск, Усть-Илимск, Ангарск, Усолье Сибирское, Черемхово, Саянск, Киренск, Бодайбо, Нижнеудинск, Аян.
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 422 026 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 3,13 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 78,9% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 539 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 8.6% эбит, ол эбэтэр 110.5 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саратов уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 64 миэстэни ылан олорбут .
Иркутскай. Иркутскай — Илин Сибиир улахан куораттарыттан биирдэстэрэ. Иркутскай уобалаһын киин куората. 
Ыраахтааҕы саҕана иркутскайдааҕы генерал-губернаторга Саха уобалаһа бас бэринэрэ.
Laissez-faire. Laissez-faire - дьоннор икки ардыларыгар судаарстыба кыттыспат, ол курдук салайыыны, тарифтары уонна субсидияны оннук дьайыыларга киллэрбэт диэн экономика системата. Француз тылыттан "оҥордуннар", көҥүллэнэр диэн тылбаастанар. .
EBay. eBay — АХШ биир улахан электроннай тэрилтэтэ буолар, бу тэрилтэ интернет нөҥүө табаардары, аһы барытын сир шаарын араас муннугар тиэрдэр! Бу тэрилтэ Саха Сиригэр уонна Арассыыйа5а ваабще популярноһын ылар ик! Бу баай уонна сайдыылаах дойдуларга супер популярнай, прежде всего АХШ, Канаада, Дьоппуон, Германия уонна Аустралиа. PayPal уонна Skype тэрилтэлэри бас билэр.
eBay тэрилтэтин сүрүн сирэйэ
IELTS. IELTS - International English Language Testing System диэн планетарнай масштабтаах Английскай тыл тестовай вариана буолар: Бу тиэстинэн - Канаада, АХШ, Англия, Аустралия уонна Саҥа Зеландия дойдуларыгар олохсуйа барыахха сөп, ону барытын 100 балл шкала иһинэн ыытыллар. Бу тесты туттарбыт дьон олоҕо табыллар - Үрдүк үөрэх ылаллар, ону таһынан баай сайдыбыт дойдуларга олохсуйа баралларыгар 100% туолар - иммиграция.
IELTS системаны көрдүүр дойдулар: АХШ, Канаада, Аустралиа, Саҥа Зеландия, Ирландия, Франция, Германия, Дьоппуон, Кэриэйэ, Норвегия, ону таһынан ООН, НАТО тэриллиилэрэ. Арҕаа Эуропа официально 2006 сыллааха ылыммыта. Уопсайа IELTS системанан билигин 78 дойду билинэн, онно Арассыыйа киирбэт.
IELTS туһунан сүрүн информация
CD-RW. CD-RW — диэн компакт диискэ, сотуллар платформалаах.
Өссө маны көр.
CD-R, CD-RAM, CD, DVD, DVD-RW, DVD-RAM, DVD-R, SD
.na. .na диэн Намибия үрдүк таhымнаах ил домена.
.nc. .nc диэн Саҥа Каледония үрдүк таhымнаах ил домена.
.ne. .ne диэн Нигер үрдүк таhымнаах ил домена.
.nf. .nf диэн Норфолк арыы үрдүк таhымнаах ил домена.
.ng. .ng диэн Нигерия үрдүк таhымнаах ил домена.
.ni. .ni диэн Никарагуа үрдүк таhымнаах ил домена.
.nl. .nl диэн Недерланд үрдүк таhымнаах ил домена.
.no. .no диэн Норвегия үрдүк таhымнаах ил домена.
.np. .np диэн Непал үрдүк таhымнаах ил домена.
.nr. .nr диэн Науру үрдүк таhымнаах ил домена.
.nu. .nu диэн Ниуэ үрдүк таhымнаах ил домена.
.nz. .nz диэн Саҥа Зеландия үрдүк таhымнаах ил домена.
Венесуэла. Венесуэла (, лит. «кыра Венеция») диэн Соҕуруу Америка хотутугар, Кариб байҕалын кытылыгар баар дойду. Иэнэ 916,445 км², олохтоохторун ахсаана 26,414,816. Киин куорат Каракас.
Испанияттан 1811 сыллаахха тутулуга суох буолбут. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Гайана. Гайана ("Guyana") диэн Соҕуруу Америка хоту кытылыгар баар дойду. Соҕуруу Америкаҕа Иллэр Доҕордоhууларын соҕотох кыттааччыта. Гайаналыын кирбиилэhэллэр Суринам илин, Бразилия соҕуруу уонна соҕуруулуу арҕаа, Венесуэла арҕаа уонна Атлантик океан хоту. Иэнэ 215,000 км2. Олохтоохторун ахсаана 860,000 кэриэтэ.
Колумбия. Колумбия () диэн Соҕуруу Америка хотугулуу арҕаатыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Венесуэла уонна Бразилия илин, Экуадор уонна Перу соҕуруу, Кариб байҕала хоту, Панама хотугулуу арҕаа уонна Чуумпу океан арҕаа. Колумбия иэнэ 1,141,748 км2, Соҕуруу Америкаҕа улаханынан төрдүс (Бразилия, Аргентина уонна Перу кэннилэриттэн). Олохтоохторун ахсаана 45,644,023, Соҕуруу Америкаҕа улаханынан иккис (Бразилия кэнниттэн).
Панаама. Панаама ("Panama") диэн Орто Америка дойдута. Хоту уонна Соҕуруу Америкалары холбуур билиигэ баар. Кинилиин кирбиилэhэллэр Коста Рика хотугулуу арҕаа, Колумбия соҕуруулуу илин, Кариб байҕала хоту уонна Чуумпу океан соҕуруу. Киин куорат Паанама. 1913 с. Панама ханаала Атлантик океаны Чуумпу океаны кытта холбообута. Ханаал аан дойдуга киһи туппут биир сүүнэ улахан тутуута буолар.
Парагуай. Парагуай, официаллык Парагуай Өрөспүүбүлүкэтэ (; Гуаранилыы: "Tetã Paraguái"), диэн Соҕуруу Америка дойдута. Парагуай өрүс кытылларыгар сытар уонна кинилиин кирбиилэhэллэр Аргентина соҕуруу уонна соҕуруулуу арҕаа, Бразилия илин уонна хотугулуу илин, уонна Боливия хотугулуу арҕаа.
Перу. Перу () диэн Соҕуруу Америка арҕаатыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр хотуттан Экуадор уонна Колумбия, илинтэн Бразилия, соҕуруулуу илинтэн Боливия, соҕурууттан Чили уонна арҕааттан Чуумпу океан.
Суринам. Суринам ("Suriname") диэн Соҕуруу Америка хотутугар баар дойду.
Суринамныын кирбиилэhэллэр Француз Гуианата илин, Гайана арҕаа, Бразилия соҕуруу уонна Атлантик океан хоту. 
Суринам иэнинэн (165,000 км²) уонна олохтоохторун ахсааннарынан (470,000) Соҕуруу Америка ордук кыра илэ.
Уругуай. Уругуай () диэн Соҕуруу Америка соҕуруулуу илинигэр баар дойду. Дьонун ахсаана 3.46 млн, олортон 1.7 млн Монтевидео киин куоракка уонна кини метрополитен зонатыгар олороллор.
Уругуай хоту Бразилиялыын уонна арҕаа Аргентиналыын кирбиилэhэр. Дойду арҕаа өттүгэр Уругуай өрүс баар, соҕуруулуу арҕаа Рио де ла Плата эстуарийа баар, соҕуруу Атлантик океан кытыла.
Дойду экономикатын сүрүн олохторунан буолаллар агрикултуура (БИО 10% уонна бүтүн экспорт улахан өттүн таhаарар) уонна ил сектор. Transparency International көрүүтүнэн, Уругуай Латин Америка дойдуларыттан ордук намыhах коррупциялаах дойду буолар.
Олохтоохторун 94.6% Эуропаттан төрүттээх дьон.
Уругуай Америкалар биир баай дойдулара.
Опатия. ОПАТИЯ эбэтэр Опэтия () диэн Хорватия дойдутугар баар курортнай куората буолар, манна элбэх (уопсайа 300 тахса) лааҕырдар, отельлар бааллар. Уопсай дьонун ахсаана 9,1 тыһ. Адриатика муоратын кытылыгар сытар. Бу куорат биир Европаҕа биллэр модернебэй стииллээх дьиэлэрдээҕинэн биллэр куорат буолар.
OPEC. Нефть Экспорттыыр Дойдулар Тэрилтэлэрэ (OPEC, ааҥллыы "The Organization of the Petroleum Exporting Countries") диэн уон икки дойду картелэ. Кыттааччылар: Алжир, Ангола, Венесуэла, Иран, Ирак, Катар, Кувейт, Лиибийэ, Нигерия, Сауд Арабията, Холбоhуктаах Араб Эмираттара уонна Экуадор. Картель штаб-квартирата 1965 c. ыла Вена куоракка баар уонна онно cылга иккитэ кыттааччы иллэр нефть миниистирдэрин көрсүһүүлэрэ буолаллар.
OPEC дойдулара аан дойдутааҕы нефть хаhаастарын 2/3 хонтуруоллууллар уонна аан дойдутааҕы нефть экспорттааhынын 50%.
Опочка. Опо́чка диэн Псков уобалаһыгар баар кыра куорат, Опоческай оройуон киинэ. 1777 сыллаахха куорат буолбут.
Дьонун ахсаана 12876 киһи (тохсунньу 1, 2009).
Псков куораттан 130 км сиргэ турар.
Историята.
1414 сыллааха Псков олохтоохторо Великая диэн өрүскэ кириэппэс туппуттар — Опочка диэн ааттаабыттар. 
Пётр I укааһынан куорат Ингерманландия губерниятыгар 1708 сыллаахха киирбит. Онтон 1727 сыллаахха Новгород губернията тэриллиитигэр кини Псковтааҕы провинциятыгар киирбит.
Тугу көрүөххэ сөбүй.
В городе сохранились древние здания, представляющие историческую ценность. Так же известен Опочетский вал — остатки средневековых укреплений.
Экономиката.
Тэрилтэлэрэ:
Коуну Коала Парк. КОУНУ КОАЛА ПАРК (Cohuna Koala Park) диэн Арҕаа Аустралия сиригэр баар улахан заповедник буолар. Манна элбэх кыыллар бааллар! Ону таһынан манна коала диэн ааттаах эндемик кыыл баар. Бу кыылы оҕолор тыытан көрүөхтэрин сөп. Манна элбэх Саха туристара сылдьаллар.
Cohuna Koala Park Cүрүн сирэйэ
Коала. Коала () диэн Аустралия дойдутугар баар эндемик кыыл буолар. Бу кыыл кыһыл кинигэ ыйынньыгар киирбит. Кини көрүҥ быһыытынан сүтэн эрэр диэннэр, дойду үрдүнэн 200 араас пааркалар уонна заповедниктар баар буолбуттара, олортон биир улаханнара Перт куоракка баар — Коуну Коала Парк диэн буолар.
Кыһыл кинигэ. Кыһыл кинигэ диэн сэдэх, сүтэн эрэр харамайдар, үүнээйилэр уонна тэллэйдэр тиһиктэрэ. Кыһыл кинигэлэр араас дьаарыһы хабаллар — аан дойдутааҕы, биирдиилээн судаарыстыбалар киэннэрэ уонна регионнар Кыһыл кинигэлэрэ.
Сүтэн эрэр сэдэх көрүҥнэри харыстааһын бастакы соруга — бу көрүҥнэри ааҕыы уонна чуолкайдааһын.
Аан дойдутааҕы айылҕа харыстабылын сойууһа (, ) 1948 сыллаахха айылҕаны харыстааһыҥҥа араас судаарыстыбалар, наука уонна уопсастыба тэрилтэлэрин үлэтин холбообута уонна баһылаабыта.
Кини сэдэх көрүҥнэргэ хамыыһыйата бастакы Кыһыл кинигэни 1963 сыллаахха таһаарбыта. Бу аҕыйах ахсаанынан тахсыбыт «пилотнай» кинигэ буолбута. Бу кинигэ икки туомугар кыыллар 211 көрүҥнэрэ уонна подвидтара, көтөрдөр 312 көрүҥнэрэ киирбиттэрэ.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтэ 1987 сыллаахха тахсыбыта.
Хамсыыр харамайдар уонна үүнээйилэр сэдэх көрүҥнэрин Кыһыл кинигэ 5 хаттыгаска араарар:
Эндемик. Эндемик (эндемиктэр) диэн ханнык эрэ сиргэ чуолаан үөскүүр (айылҕа усулуобуйатыгар атын сиргэ суох) харамайдар көрүҥнэрэ. Холобур коала уонна эму Австралия эндемиктара.
Пандемия. Пандемия ( — весь народ, норуот барыта), ыарыы (вирус) ханнык эмэ дойдуну эрэ буолбакка, сир шары барытын дойдуларын ыарытыннарыан сөп. Холобур: Европа дойдуларыгар — Испанка уонна Чума ыарыыта. Өссө маннык тархана сылдьыбыта — Хара Өлүү () диэн ынырык кутталлаах ыарыы Аан-дойду дьоннорун 150–300 миллион дьолун алдьатан, сиэн барбыта.
Аныгы Пандемия.
Хата билигин пандемия куттала суох. Ол кынан баран, куттал суоһуур — Сибинньэ гириибэ уонна Көтөр гириибэ.
Сибинньэ гириибэ. Сибинньэ гириибэ () диэн Мексика дойдутугар улаханнык тарҕанан эрэр, аныгы ыарыы биир көрүҥэ буолар. Бу ыарыыттан сылтаан элбэх дьон өллө! Бу ыарыы Ла Глория диэн кыра дэриэбинэҕэ үөскээн тахсыбыт.
Ла Глория. Ла Глория () диэн Мексика Веракруз () штатыгар баар кыракый дэриэбинэ. 2005 сыл биэрэпиһин түмүгүнэн дэриэбинэҕэ 2243 киһи олорор 2009 сыл сибинньэ гриппа мантан саҕаламмыт диэн сабаҕаланар.