mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Сугомак күөл. Сугомак - Арассыыйа Челябинскай уобалаһыгар Кыштым куорат аттыгар баар Сугомак хайа тэллэҕэр сытар күөл. Екатеринбургтан 150 км.,  Челябинскайтан 90 км тэйиччи. Күөл иэнэ 3,72 кб.км. Дириҥэ 3 м. Кытылын линиятын уһуна 15 км. Сугомак күөл, Сугомак комплекска киирэр. Сугомак - Сугомак күөл, Сугомак хайа, Сугомак хайа хаспаҕа. Күөл, Кыштым куораты иһэр уунан хааччыйар. Муора таһымыттан 258 м.үрдүк.
Күөл биэс арыылаах - Рыбачай, Малиновай, Охотничай, Утинай уонна Березовай диэн ааттаахтар. Бары, ордук Березовай арыы, кыштым куорат олохтоохторо уонна туристар сынньанар сирдэрэ буолаллар.
Күөлгэ, Сугомак диэн, Захаров хайатын аттыттан, муора таһымыттан 545,63 м. үрдүктэн саҕаланар үрэх уута киирэр. Хоту уонна илин кытыллара чуолкайдык көстөллөр, бэс ойуурунан бүрүллүбт кристаллическай боруодаттан таҥыылаахтар.
Үүнээйитэ:
Ольха, үөт, козья бередина, калужница, бэс уонна атыттар.
Сугомак күөл хоту кытылыгар Голая сопка диэн, күөл таһымыттан 50 м. үрдүккэ турар кыра хайа баар. Араас үүнээйинэн саба үүммүт туруору таас ойоҕостордоох.
Сугомак күөл айылҕа судаарыстыбаннай пааматынньыга. Кини кытыллырыгар сүөһүнү мэччитэр, тутууну ыытар, сири хорутар, ойууру кэрдэр көҥүллэммэт. Күөлгэ синица, зарянка, трясогузка, чечётка, дрозд, суор, тоҥсоҕой, иволга уонна кэҕэ саҥаларын, ырыаларын истиэххэ сөп.
Күөлтэн аттыгар ойуурунан бүрүллүбүт хайалар тураллар, ол, Сугомак уонна Егоза диэн хайалар. Күөлү кытта кэккэлэһэ, айылҕа пааматынньыга, Сугомак диэн ааттаах хайа хаспаҕа баар.
Чулым тыла. Чулым тыла (бэйэлэрэ ааттыыр ааттара: "чулым тили, öс тили, татар тили") – аҕыйах ахсааннаах Сибииргэ олорор чулым диэн омук төрөөбүт тыла. Чулым тыла түүр тылларын хакас бөлөҕөр киирэр. Бу тыл шор тылыгар уонна хакас тылын сорох диалектарыгар чугас.
Чулым тыллаахтар Сибииргэ, Алтаай хайаларыттан хоту диэки Чулым өрүһүнэн олороллор. Чулым тыллаахтар бары нуучча тылын эмиэ билэллэр.
Чулым тыла хас да диалекка арахсар, бу арахсыы дьон Чулым өрүс хайа өттүгэр олороллоруттан тутулуктаах, ол курдук орто чулым диалега (икки гуобардаах: тутальскай уонна мэлэтскэй; Томск уобалаһын Тегульдетскэй оройуонугар тарҕаммыт) уонна аллараа чулым диалега (хас да гуобар баар: кецик, кюэрик, ячинскэй, чибинскэй уонна ежинскэй) бааллар. Орто чулым диалега -z- диалект буолар, онон хакас тылыгар чугас. Аллараа чулым диалега -j- диалект, онон хотугу алтаай тылларыгар чугас.
Чулым тыла сүтэн эрэр тыллар ахсааннарыгар киирэр, ол иһин ЮНЕСКО чулым тылын сүтэн эрэ тыллар кыһыл кинигэтигэр кииллэрбитэ. 25 сыл иһинэн бу тыл сүтэр кутталлаах. 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн, 355 чулым киһититтэн 44 эрэ чулым тылын билэр.
Сурук-бичик.
XXI үйэ саҕаланыытагар диэри чулым тыла суруга суох тыллар ахсааннарыгар киирсэр этэ. Бу тылынан ким да хаһан да тугу да үөрэппэтэх, үөрэхтээһиҥҥэ туттубатах. 2000 сыллар саҕаланыыларыгар чулым тылын тилиннэрии туһугар хамсааһын саҕаламмыт уонна 2008 сылга бастакы нуучча-чулым тылдьыта бэчээккэ бэлэмнэммитэ. 2017 сылга Нуучча православнай сиэркэбин Томскайдааҕы епархиятын иерейдэрэ Өлөксөй Самсонов уонна Иоанн Фонтош, ону таһынан төрүт чулым дьонуттан чулым тылын билэр Баһылай Габов көмөтүнэн Саҥа кэс тылы (чуолаан Марктан кэс тылы) чулым тылыгар тылбаас үлэтин саҕалаабыттар. Бу тылбааска Томскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическэй үнүбүрсүөт преподавателэ Валерий Лемской айбыт чулым тылын алпабыыта туттуллубут. 2019 сыллаах Саҥа кэс тылын (Марктан кэс тыл) чулымныы тылбааһа бэчээккэ тахсыбыта («Маркадын чакшычут ёсь тилғе шыйылған» диэн ааттаммыт).
Чулым тылын алпабыыта (Пасечное дэриэбинэҕэ тарҕаммыт чулым тылын орто диалегар, мэлэт гуобарыгар олоҕурар):
Шуранкуль күөл. "Шуранкуль"' (башк. Шуранкүл) - Челябинскай уобалас, Красноармейскай оройуонугар баар күөл. Күөл иэнэ - 0,8 кб.км., уутун мунньар бассейына - 12,3 кб.км. Күөл, бэйэтин курдук ааттаах дэриэбинэ аттыгар , муора таһыммыттан 106,2 м.үрдүккэ, ойуур, Чертово диэн ааттаах куталаах сир, Травное, Страшное уонна Лебяжье диэн күөллэр быыстарыгар баар. Басказык өрүс бассейыныгар киирсэр. Челябинскайга диэри 75 км. Челябинскай кииниттэн Шуранкуль күөлгэ диэри, быһа холоон, 240-250 км. Сибирскэй трактынан, Каменск-Уральскайы уонна Катайскайы нөҥүө бардахха - 240 км., онтон Челябинскай трактынан, Сысерьтынан, Кунашагынан, Муслюмовонан, Бродокалмагынан бардахха - 250 км. Күөл дьоҕус соҕус (0,8 кб.км.) төгүрүк моһуоннаах, чычаас уулаах, уутун дьэҥкирэ 0,5 м. кэриҥэ, түгэҕэ туой састааптаах. Кытылын диэки, түгэҕэ туойа көбөр буолан уута өлбөөркөй өҥнөөх. Уутун састааба элбэх минераллардаах буолан, дэриэбинэ олохтоохторо этэллэринэн, күөл уута эмтээх, доруобуйаны бөҕөргөтөргө туһалаах, күөлгэ сөтүөлээһин, сүһүөхтэр, тоноҕос, сүрэх, тымырдар ыарыыларыгар көмөлөһөр уонна ньиэрбинэй систиэмэни уоскутар, иммунитеты күүһүрдэр. Ол курдук, олохтоох медицинаҕа араас ыарыылары эмтииргэ уонна сүһүрүүнү бохсорго тутталлар. Күөл түгэҕин туойа, эмиэ, эмтээҕинэн биллэр. Челябинскай уобалас геограба уонна топонимиһа Н.И.Шувалов, күөл аатын маннык быһаарар: "Шуранкуль Красноармейскай оройуоҥҥа баар күөл. Бу күөл тула, былыр табынецтар диэн башкир ууһуттан төрүттээх шуран диэн ыалынан аймахтыы бөлөх олорбут, күөл ол бөлөх аатынан ааттаммыт. Онтон, бөлөх, Шуран - былыргы башкир эр киһи аатын ылыммыт". Куль - күөл диэн.
Бурхан итэҕэлэ. Бурхан итэҕэлэ (алтайдыы: "буркан jаҥ"; "Ак jаҥ" (Үрүҥ итэҕэл); "Сÿт jаҥ" (Үүт итэҕэл); "Алтай jаҥ" (Алтаай итэҕэлэ)) — XX үйэ саҕаланыытыгар Алтаайга үөскээбит алтаай омук итэҕэлэ. "Бурхан" диэн өйдөбүл түүрдүү "быркан" ("таҥара") уонна уйгуурдуу-моҕоллуу "burχa", "бурхан" ("Будда") диэн. Бурхан итэҕэллээх алтаайдар бэйэлэрин итэҕэллэрин "хара" уонна "хааннаах" итэҕэлгэ, ол аата ойууннааһыҥҥа утаран "үрүҥ", "үүт" итэҕэл диэн ааттыыллар. Бурхан итэҕэллээхтэрэ Дьуҥҕаар хааннарын кэмин үрдүктүк саныыллара, алтаай омук историятын "көмүс кэмэ" дииллэрэ уонна ол кэминээҕи сиэри-туому, быһыыны-майгыны төнүннэрэ сатыыллара. Ону тэҥэ бурхан итэҕэлин алтаай омук политическэй хамсааһынын курдук саныахха сөп. Бурхан итэҕэллээхтэр, чуолаан Г. Гуркин диэн уруһуйдьут Каракорум-Алтай окружной управатын, ол эбэтэр алтаай омук автономиятын тэрийбиттэрэ, кэлин бу автономия Ойрот автономнай уобалаһыгар кубулуйбута. Сорох дааннайдарынан билиҥҥи кэмҥэ алтаай омук 70%-на бурхан итэҕэлин ылынар.
Өйдөбүл уонна төрүт.
Чинчийээччилэр да, итэҕэллээхтэр да ортолоругар бурхан итэҕэлин туһунан сүрүн икки көрүү баар.
Бастакыта: бурхан итэҕэлэ уларытыллыбыт Алтаай ойунааһына буолар, бу итэҕэл төрүтэ Таҥара итэҕэлэ уонна атын итэҕэл дьайыыта суох.
Иккиһэ: бурхан итэҕэлэ Алтаайдааҕы буддизм көрүҥэ буолар.
Бурхан итэҕэлэ үөскээбитин уонна тарҕаммытын төрүттэрэ:
История.
Бурхан итэҕэлэ 1904 сыллаахха Алтаайга Уус Канск улууһун ("аймак") Тэрэҥ хочотугар ыытыллыбыт алгыстартан саҕаламмыт. Алгысчыттар "Ак Бурхан" ол эбэтэр "Үч-Курбустан" диэн алтаай таҥаратын илдьитэ "Ойрот-хаан" (пророк) кэлэрин кэтэһэр этилэр. Бурхан итэҕэлин бастакы тарҕатааччыта Чэт Чэлпанов уонна кини ииппит кыыһа Чугул Сорокова этилэр. 1906 сыллаахха Чэт Чэлпанов уонна кини өйөөччүлэрэ сууттаан хаайыыга бата сыыспыттара да босхоломмуттара.
Официальнайа суох дааннайдарынан бурхан итэҕэлин дьиҥнээх төрүттээччилэрэ Манди уонна Аргымай Күлдьини баайдар уонна Тырый Яшитов ("Ак-эмчи") диэн буддизмы билэр киһи этилэр.
Мелик-шах I. Абуль-Фатх Джалал ад-Дин Мелик-шах ибн Алп-Арслан (Малик-шах) (, , туркм. Mälikşa; 1055 атырдьах ыйын 16 — 1092 сэтинньи 19) — сельджуктар султааннара (1072—1092), Алп-Арлсан уола уонна кини утумнааччыта. Суллжуктар судаарыстыбалара Мелик-шах салайар кэмигэр күүһүн уонна уоҕун муҥутуур таһымыгар тахсыбыта, улаханнык кыаҕырбыта.
Мелик-шахе I саҕана империя киин куората Реяттан Исфахаҥҥа көһөрүллүбүтэ.
Баһылааһын.
Олбоҕор саҥа олорон баран, Мелик-шах абаҕата Кавурда өрө турбутун кырыктаахтык хам баттаабыта уонна кинини өлөрбүтэ. Сельджук империятын бас билэр сирин уотун кэҥэппитэ. Хотугу Сирияны уонна Палестина сорҕотун былдьаабыта. 1074 сыллаахха, Самаркаҥҥа караханид хана Шамс аль-Мулька утары сэриигэ туруммута. Саамай улахан кыргыһыылара Карши таһыгар буолбута. Сельджуктар кыайбыттара. Ол кэннэ кинилэр Бухара уонна Самарканд куораттары баһылаабыттара. Уопсайынан, Сельджук иперията Илиҥҥи Туркестаҥҥа тиийэ кэҥээбитэ.
Тутуу, ускуустуба уонна билим.
Мелик-шах байыаннай дьыаланы таһынан бэйэтин дойдутугар сэрии кэннэ эмсэҕэлээбит куораттары чөлүгэр түһэриинэн утумнаахтык дьарыктаммыта. Кини судаарыстыбата 12 княжествоҕа арахсара, ону сельджук аристократтара уонна байыаннай салайааччылара салайаллара. Ол курдук, Мелик-шах куораттар икки ардыларынааҕы айан-сырыы тэтимирэрин туһугар, суолу-ииһи оҥороро, ону таһынан, бар дьон бүттүүн туһанарын туһугар караван-сарайдары, мечеттэри, медреселэри, дыбарыастара тутара. Кини оннук хас эмэ сүүһүнэн улахан тутууну ыыттарбыта. Ускуустубаны, поэзияны, ону тэҥэ билими үрдүктүк тутара, халандаар реформатын ыыттарбыта, Герат, Багдад куораттарга үрдүкү оскуолалары астарбыта, учуонайдары өйүүрэ. Кини визиря (сүрүн миниистир) Низам аль-Мульк этэ. Мелик-шах салайар кэмигэр Омар Хайям, Абу Хамид аль-Газали курдук биллэр дьон айбыттара-туппуттара.
Ис бэлиитикэ.
Булгуруйбат суннит буоларын быһыытынан, шииттэри сойуоласпыта. Чуолаан, Хасана ибн Саббах диэн исамилити. Саббах дьоно Аламут кириэппэскэ хорҕойбуттара. Малик-шах ыыппыт Арслан-Таш салайааччылаах сэриилэр ону кыайан былдьаабатахтара. Кэлин, 10921 сыллааха сэтинньи 19 күнүгэр Мелик-шах сүһүрэн өлбүтэ. Кини Мерве куоракка аҕатын таһыгар көмүллүбүтэ. Өлбүтүн кэннэ уолаттара былаас былдьаһан өр киирсибиттэрэ.
Хаккяри (ил). Хаккяри (Хакяри, ) — Турция соҕуруулуу-илин өттүгэр баара ил.
Географията.
Хаккяри илин диэки өттүгэр Иран Арҕааҥҥы Азербайджан провинциятын кытта быысаһар, соҕуруу -- Ирак Курдистанын кытта. 
Ону таһынан Хаккяри ил хоту диэки Ван, арҕаа диэки Ширнак иллары кытта быысаһар. 
Провинция барыта 7 729 км² иэннээх сирдээх, муора таһымыттан 1700 үрдүккэ сытар. Хаккяри — хайалаах, бүтэй сирэ. Отуттан тахса чыпчаал сирэ 3000 м үрдүк сиргэ турар. Саамай улахан хайата -- Джило (4168 м). Ил сирин-уотун 10 %-на хайа намтала. Олортон саамай биллэллэрэ: Кандыл, Шандыл, Бершелан, Канымехан.
Устуоруйата.
Хаккярига дьон сэргэ былыр былыргыттан олорор. Ону таас хайа сирэйдэригэр ойууланан хаалбыт былыргы уруһуйдар туоһулууллар. Ол гынан баран, уруһуйдар хаһан ойууламмыттара чопчу биллибэт. Биһиги эрабыт үүнүөр диэри ил сирэ Митанни, Урарту, Айрарат саарыстыбатын уонна Улуу Армения састааптарыгар киирэрэ. Бэрт өр кэмҥэ илииттэн-илиигэ сылдьыбыта, былдьаһыктаах сир этэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
1880 сыллаахха Хаккярига 142 000 киһи олороро, олортон:
Хаккярига урут христианнар нэһилиэнньэ 72 %-нын ылаллара (102 000 киһи). Ол гынан баран, 1915-1923 сыллардаахха Осман империята ассириецтары уонна эрмээннэри утары тэрийбит геноцидтарын кэннэ, биир да христиан хаалбатах. Кинилэр оннуларыгар курдар олохсуйбуттар. 
2009 сыллаахха провинция нэһилиэнньэтин ахсаана 236 581 киһиэхэ тиийбит. Улахан аҥаара -- курдар, ассириецтар уонна криптоэрмээннэр..
Саамай улахан куораттара — Хаккяри (2000 сыллаахха 58 тыһ. нэһилиэнньэлээҕэ).
Административнай арахсыыта.
Хаккяри ил 4 оройуоҥҥа арахсар:
Бахчесарай. Бахчесарай () — куорат уонна билиҥҥи Турция Мокс өрүһүн үрдүгэр турар Ван провинция оройуона.
Этимологията.
Мокс — куорат уонна оройуон былыргы, устуоруйаҕа киирбит аата. Мокс эбэтэр Могк диэн тыллар арҕааҥҥы эрмээннэр диалектарыгар "аптаах-алыптаах сир" диэн тылбаастанар. Тоҕа аптаах диир буоллахха, куорат билиҥҥи турар сириттэн чугас соҕус хайа үрдүгэр Сурб Аменапркич (Сибэтиэй Быыһааччы) диэн эрмээн манастыыра баара. Онно, номох быһыытынан, Гаспар диэн араас дьиктини оҥорбут, аптаах-алыптаах киһи олорон ааспыта диэн буолар. Норуот фольклоругар кинини мэлдьи абы-алыбы, магияны кытта сибээстииллэр. Ол гынан баран, урарта кэминэ саҕана, Мокси провинция "Хубушкия" диэн ааттана сылдьыбыта эмиэ биллэр. Онно прото-эрмээннэр биис-уустара Москсеннар олорбуттар. 
1915-1923 сыллардааҕы эрмээннэр геноцидтарын кэннэ Москсы Мюкюс (эрмээн тылын туркотыы таттаран саҥарыы), ол кэннэ Бахчесарай ("Саат дыбарыаһа", куораты саат тулалыыр эбит) диэн уларытан ааттаабыттар. 
Устуоруйата.
Мокс куорат кэлин Персия уонна Византия аҥаардаһыахтарыгар диэри, былыргы Армения эмиэ ити курдук ааттаах провинциятын киинэ эбит. Мокс Моск провинциятын Могк-Арандзняк диэн гаварын саамай киинигэр, хабыллар хаба ортотугар баара. Мокс куорат эмрээн нахарардарын резиденцията буола сылдьыбыта. 9 үйэттэн 11 үйэҕэ диэри Арцруни диэн эрмээннэр Васпураканскай княжестволарын састаабыгар киирсэ сылдьыбыта. Ол гынан баран, кэлиҥҥи сылларга куорат кэрэ көстүүтүн сүтэрэн, алдьанан кээһэнэн, эргэрэн, ону ким даҕаны өрө тардыбакка, бэрт мөлтөх көстүүлээх бөһүөлэккэ кубулуйбут. 
1880 сыллааххха Мокска барыта холбоон 18 575 эрмээн олоро сылдьыбыта биллрэ (олохтоон нэһилиэнньэ 86 %-на буолар).
Бу эрмээннэр уутуйан олохсуйбут, төрүт түөлбэлэрэ, эрэгийиэннэрэ этэ. Онон 1915 сыллаахха буолбут улахан геноцидка диэри этнографическай састааба улаханнык халбаҥнаабакка, уларыйбакка турбута. 1915 сыллаахха буолбут геноцид кэмигэр туроктар эрмээн дьонун 95 %-нарын (дьиэлэригэр, Сирия кумах куйаарыгар айаннаан иһэн) кыдыйбыттара.
Тубалар. Тубала́р (бэйэлэрин "туба" дэнэллэр, былыргыта "тувинецтар") — Арассыыйа Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин хотугу өттүгэр олорор, аҕыйах ахсааннаах, түүр тыллаах омуга. Бэйэлэрин туба (тува) кижи, тубалар, ону тэҥэ йыш кижи («тыа дьоно») дэнэллэр. Тубалар Катунь өрүс илин өттүгэр, Бий өрүс уонна Телец күөлүн кытылыгар олороллор. Нууччалар Сибиири баһылыыр кэмнэригэр, кинилэри «черневые татары» диэн ааттаабыттара. 
Тубалар хотугу алтаайдар ахсааннарыгар киирэллэр, ол гынан баран, соҕурууҥҥу алтаайдары кытта ыкса ыаллаһа олороллор, кинилэр тылларыттан, култуураларыттан, олохторун укулаатыттан элбэҕи бэриһиннэрбиттэр. Онно өссө кинилэр кумандылары уонна чалканнары кытта хардарыта эй-ойох ылсыбыттара төһүү буолбут. 
Тубалар, сүрүннээн, европалыы дьүһүннээхтэр, монгуоллуу дьүһүн арыый мөлтөх соҕустук көстөр. Тубалар ортолоругар сырдык харахтаах уонна сырдык баттаахтаах дьон элбэхтэр. Сүрүн Y-хромосомалаах гаплогруппа тубаларга R1a1 быһыытынан бэриллэр — быһа холоон, 50 %.
Үөскээһиннэрэ.
Тубалар хантан үөскээбиттэрэ, кимтэн кииннээхтэрэ билигин даҕаны мөккүөрдээ боппуруос. Ол курдук, В.И. Вербицкай кинилэри калмыктары кытта, ол эбэтэр монгуол тыллаах омуктары кытта ситимниир. В.В. Радлов "алтаайдар "черневой татардары" тубалар дииллэр" диир. Ону таһынан, сойоттар, ол эбэтэр билиҥҥи тывалар уонна койбаллар бэйэлэрин эмиэ "тубаларбыт" дэнэллэрин ыйар. Ол быыһыгар, тубалары сомодийскай омуктары кытта эмиэ ситимнииллэр. 
Тарҕанан олоруулара.
19 үйэ 80-с сылларыгар тубалар маннык тарҕанан олорбуттара биллэр:
1. Юд буолаһыгар олорбут сэлиэнньэлэрэ: Улала, Сайдыс, Чемал, Ынырга уонна Учак-Иша, Ынырга үрэхтэр
2. Комляжскай (эбэтэр Кондожской) буоластарга сэлиэнньэлэр: Кебезень, Ынырга, Паспаул, Чепош, Ильинское, Ерехалка уонна Ише, Кузя, Тулон үрэхтэр.
3. Кергежскай буоласка олорбут сэлиэнньэлэрэ: Ынырга, Кебезень, Балыкса, уонна үрэхтэргэ тарҕанан: Тулой, Пыжа, Сары-Кокша, Эдеган.
4. Кузенскай буоласка баар сэлиэнньэлэрэ: Ынырга, Паспаул уонна Иша, Сары-Кокша үрэхтэр.
Биэрэпис.
Сэбиэскэй кэмнээҕи биэрэпискэ тубалары алтаайдар истэригэр киллэрэллэрэ (1926 сыллаахтан ураты). 2000 сыллахха тубалары Арассыыйа Федерациятын аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарыгар киллэрбиттэрэ (Арассыыйа Федерациятын Бырабыыталыстыбатын 2000 с. кулун тутар 24 күнүнээҕи 255 №-дээх урааҕа). 2002 сыллааҕы биэрэпискэ кинилэр туспа тыллаах, туспа омук, ол гынан баран, алтаайдар сорохторун быһыытынан (субэтнос) учуоттаабыттара.
Ахсааннара, ханна олороллоро.
2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн, РФ 1565 туба олорор. Ол иһигэр Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр 1533 -- сүрүннээн, Чой оройуонугар. 2010 сыллаах биэрэпискэ -- 1965 киһи, ол иһигэр Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр -- 1891 киһи. 
Нэһилиэнньэлээх пууннарга ахсааннара (2002 с.).:
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ:
Иогач: 220 киһи.;
Кебезень: 198 киһи;
Тулой: 135 киһи;
Горно-Алтайскай: 117 киһи;
Старый Кебезень: 111 киһи;
Артыбаш: 108 киһи.
Тыллара.
Тубалар тыллара ханнык бөлөххө киирэрэ бэрт мөккүөрдээх. Ол эрээри икки сүрүн санаа баар: хотугу алтаайдар тылларын бөлөҕө эбэтэр кыргыыс-кыпчаак (хакаас) бөлөҕүн кыпчаак салаатыгар (түүр тылларын бөлөҕө).
Күөх мэчиэт. Күөх мэчиэт (Төрдүс соборнай, , Зэҥгэр мэчет) — Казаҥҥа Старо-Татарскай солобуодаҕа баар мэчиэт. Татаар храмовай архитектуратын пааматынньыга. Истиэнэлэрин өҥүттэн итинник ааттаммыта. 1815-1819 сс. Казань атыыһыта Ахмет Аитов-Заманов үбүгэр, классицизм истиилинэн тутуллубута. Архитектора биллибэт.Икки этээстээх, икки саалалаах, сарайыгар үс ярустаах минареттаах джами(соборнай)-мэчиэт.
1864 с. Г.Б.Мустакимов атыыһыт бас билэр сирин биэрэн туран, мэчиэт фасадыгар үс түннүгү эбэн кэҥэппитэ уонна архитектор П.И.Романов бырайыагынан эргиччи аҕыраадалаабыта. 1907 с.Г.А.Ишмуратов атыыһыт мэчиэт михрабнай(Меккаҕа тиийэр суолу ыйар киэргэтиилээх ниша) өттүн уларыта тутан уонна мэчиэт кыладыапкатын кэҥэппитэ. 1932 с.кулун тутар ый 10 күнүгэр ТатЦИК сэкэритэрийээтин уурааҕынан мэчиэт сабыллыбыта. 1930 с. минарета көтүрүллүбүтэ. Сэбиэскэй кэмҥэ олорор дьиэ курдук туттуллубута. 1993 сылтан үлэлии турар эрээри, минарета 2009 сылга эрэ чөлүгэр түһэриллибитэ.
Мэчиэккэ таҥара үлэһиттэрин икки династията үлэлээбиттэрэ. Бастакы(1825 с.) хатыб(бээтинсэтээҕи үҥүүнү ыытар)-имам уонна мударрис(таҥара үөрэҕин учуутала)Каргалыга медресены бүтэрбит Абденнасир Рахманкулов этэ. Мэчиэккэ медресены арыйан үлэлэппитэ. Атыыһыт Арсаевтар медресеҕа анаан туспа дьиэни туттарбыттара. Медреме "Халидия" диэн ааттаах. Иккис династия бэрэстэбиитэлэ Хаммад Халитов 1850 с. Бухара медресетын бүтэрэн, убайа Абденнасир өлбүтүн кэннэ имам буолбут Хабибулланы солбуйбута. Халитов өлбүтүн кэннэ, эмиэ, Рахманкулов Гиясетдин буолбута. 1870 с.өлбүтүн кэннэ, имам дуоһунаһыгар Мухамметзакир Халитов анаммыта. 1894 с.кини уола Ибрагим Халитов буолбута. 19 үйэ ортотугар - 20-ис үйэ саҕаланыытыгар мэчиэт махаллятыгар(биир мэчиэккэ сылдьар дьон)улахан атыыһыттар уонна меценаттар баар буолбуттара. Мустакимовтар династияларын саҕалааччы Г.Б.Мустакимов мэчиэт попечитэлэ этэ. 19 үйэ бүтүүтэ мэчиэти көрөрү-истэри Айтугановтар ылбыттара. Мэчиэккэ саҥа медресе дьиэтин туппуттара. Ол кэнниттэн ити үтүө дьыаланы атыыһыт уонна промышленник Абдрахман Ахметович Ишмуратов бэйэтин илиитигэр ылбыта.
Вали-хан. Вали-хан
Уали-хан (султан Вали Бахадур, Вали) (1741-1819) — Орто жуз (казаахтар уустарын холбоһуга) (1781-1819) хана, Абылай хан, иккис ойоҕо каракалпачка Сайман-Ханымтан улахан уола.
Султан Уали аҕатын Орто Азиятааҕы уонна Джунгариятааҕы похуоттарыгар кыттыбыта. 1769 с. Кытайга ыытыллыбыт казаах посольствотын салайбыта. 1781 с. атырдьах ыйыгар, аҕата Абылай хан өлбүтүгэр, кини кэриэһинэн, норуот мунньаҕа Орто жуз саҥа ханынан улахан уолун Уали ханы талбыта.Кини, Орто жуз ханынан талыллыбытын билинэллэригэр көрдөһөн, ол туһунан Петербурга уонна Кытайга биллэрбитэ.
1782 с.тохсунньу ый саҥатыгар, Цин императора кинини ханынан билиммитэ, онтон олунньу 23 күнүгэр, Орто жуз ханынан, анал суругунан Нуучча ыраахтааҕыта бигэргэппитэ. Ити сыл, сэтинньи 1 күнүгэр, Сибэтиэй Петр кириэппэһигэр, Иркутскай уонна Колывановскай генерал-губернатора И.В.Якоби баарыгар, султаннар уонна бийдар Орто жуз ханынан ааттаабыттара.
Уали-ханы баай казаахтар уонна нэһилиэнньэ өйөбөт этэ. 1780 с. тортул уонна каракесек уустарын казаахтара султан Барак уолун Даир(1781-1784) ханы, бэйэлэрин ханынан талбыттара. Элбэх султаннар уонна бийдэр, Уали-хан былааһын билиммэттэр этэ. Ол иһин, кини Кытай уонна Нуучча сирин өйөбүлүгэр тирэнэрэ. 1795 с.кыраныысса аттыгар олорор казаахтар(2 султан, 19 уус чаччыыналарауонна 120000 ахсааннаах киһи), Уали-хан батталыттан босхолоон Иртыш өрүс уҥа биэрэгэр олохсутарыгар көрдөһөн, Арассыыйа императрицата Екатерина ll сурук суруйбуттара.
Ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата Уали-ханы былааһыгар хаалларан туран, нэһилиэнньэни кытта сыһыанын тупсара сатаабыта.
1800 с. Уали-хан, бөрөстүөлүн сүтэрбэт туһугар, Кытай императорын, хан бөрөстүөлүн уолун Габбас аатыгар аныырын өйүүрүгэр көрдөспүтэ.1815 с.нуучча кыраныыссатын салалтата Орто жуз саҥа ханынан, Уали-ханы кытта бииргэ салайалларыгар, Дайр кыра быраатын Бокейы(1815-1817 ) анаабыта. Кини өлбүтүн кэннэ, хан былааһа, ыраахтааҕы былааһын салалтатынан суох оҥоһуллубута. Онтон, "Сибиир киргиистэрин туһунан Устаап" ылыллыбытын кэннэ,Уали-хан сирдэрин уолаттара үллэстибиттэрэ. Боровой күөлгэ баар хан олоҕо - улахан уолугар түбэспитэ. Уали-хан өлбүтүн кэннэ, кылаан баһылыгынан кини ойоҕо Айганым(1783-1853 буолбута.
Уали-хан икки ойоҕуттан 14 уоллааҕа: улахан ойоҕуттан - биэс, кыра ойоҕуттан Айганымтан - тоҕус: Абулмамбет, Шынгыс, Хамза, Бегалы, Аблай, Шеген, Торежан, Габбас, Джучи,Тауке, Канкожа, Али, Губайдулла, Есим.
Уали-хан, аҕатын Аблай хан дьыалатын салгыы ыыппыта,ол курдук посольствотын Цинскай Кытайга 1782, 1787, 1791, 1795, 1803, 1809 сс., оттон, ыраахтааҕылаах Арассыыйаҕа:1781, 1784, 1787, 1798 сс.ыыталаабыта.
Сигэлэр.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D1%85%D0%B0%D0%BD
https://w.histrf.ru/articles/article/show/uali_khan_vali_khan
Манас аэропорт. Манас аэропорт
Норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах Манас аэропорт (; ИАТА: FRU, ИКАО:UCFM) — Киргизия киин куората Бишкек аэропорда. Куораттан хотугулуу-арҕаа хайысхаҕа, 23 км.тэйиччи Чуйскай уобаласка баар. Киргиис эпоһын сүрүн дьоруойа Манас аатынан, суруйааччы Чингиз Айтматов көҕүлээһининэн ааттаммыт.
Куораттан соҕуруу хайысхаҕа турбут эргэ аэропорду солбуйарга анаан тутуллубут. 1974 с.алтынньы ыйга, бастакы сөмөлүөт, РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ  Алексей Косыгины илдьэ кэлэн түспүтэ. Аэропорт бэйэтин бастакы Москва-Домодедово рейсин 1975 с.ыам ыйын 4 күнүгэр толорбута. 1991 с. Кыргыстан Сэбиэскэй Сойуустан арахсыбытыгар, аэропорт инфраструктуралара хааччыллыылара мөлтөөн, сөмөлүөт ахсаана аҕыйаабыта. 60 кэриҥэ сөмөлүөт, бөртөлүөттэн саҕалаан авиалайнерга диэри,  өрөмүөннэммэккэ үлэлээбэт турукка киирбиттэрэ. 2001 с. Америка Холбоһуктаах Штаттара уонна кинилэр кыттыгастара, Манас аэропортка байыаннай база тэрийэргэ Кыргыстан бырабыыталыстыбатыттан көҥүл ылан, коалиция сөмөлүөттэригэр анаан ангардары туппуттара, көтөр-түһэр полоса кытыыларынан парковка перроннарын уо.д.а. оҥорбуттара.
2001 с.муус устарга, ОАО «Международный аэропорт "Манас"» тэриллибит.
2007 с. аэропорт терминала саҥаттан бырайыактаммыт уонна реконструкцияламмыт.
"Манас" аэродром, (ИКАО классификациятынан)"4Е" кылаастаах, ханнык баҕарар тииптээх сөмөлүөттэри түһэриэн-көтүтүөн сөп. Перронун иэнэ 242000×2, 38 орто- уонна ыраах- айаҥҥа көтөр сөмөлүөттэри туруорар анал сирдэрдээх, икки телескопическай тырааптаах.
ОАО «Международный аэропорт "Манас"» хампаанньа 11 аэропорты салайан үлэлэтэр: 5 норуоттар икки ардыларынааҕы уонна 6 эрэгийиэннээҕи, ол иһигэр: