mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Дере Джансу. Джансу́ Дере́ () (1980 сыллахха алтынньы 14 күнүгэр төрөөбүтэ, Анкара, Турция) — турок норуотун аан дойдуга биллэр фотомодела уонна артыыһа.
Биографията.
Джансу Дере 1980 сыллаахха Анкара куоракка төрөөбүтээ. Оҕо эрдэҕиттэн балерина буола ыра баҕа санаалааҕа эрэри, онтон олоххо киирбэтэҕэ. Дере орто оскуоланы Измир куоракка бүтэрэн баран, Стамбуллааҕы судаарыстыбаннай университекка археология салаатыгар туттарсан киирбитэ. 2000 сыллаахха "Kanal D Miss Turkey Güzellik Yarışması". диэн кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар кытта 3 миэстэни ылбыта. Ол кэнниттэн модель үлэтигэр профессиональнайдык ылсыбыта. Билигин кини Париж уонна Милан куораттарга буолар муода көрдөрүүлдэригэр кыттар. Кини баар суоҕа аҕыйах кэм иһигэр Турция саамай элбэх хамнастаах уонна харчыны аахсар супе модела буолбута. Тэлэбиисэр араас биэриилэригэр кыттыбыта. 
Киинэҕэ уонна тэлэбиидэнньэҕэ 2002 сылтан саҕалаан уһуллан барыбат. 2003 сыллаахха аан бастаан «Сумерки» сэрийээлгэ уһуллубута. Онно сылдьан кини Кенан Имирзалыоглуну кытта оонньообута. 2004 сыллаахха "Метро Палас" сэрийээлгэ күлүүлээх оруолу толорбута. 2005 сыллаахха «Осенний пожар» сэрийээлгэ Джейлан диэн уйулҕата хамсаабыт кыыс оруолугар оонньооубата. Ити икки обургу оруолларын кэннэ үгүс киинэ устааччы Джансуну дьэ өйдөөн көрбүтэ. Онон 2006 сыллаахха Гуль Огуз диэн биллиилээх режиссер, киинэ устааччы Джансуну «Сыла. Возвращение домой» сэрийээл сүрүн оруолугар ыҥырбыта (2006 -- 2008 сылларга устубуттара). Ити сэрийээли дьон сэргэ олус сөбөбүлээбитэ. Сэрийээл баар буолан Мардиныга оскуола, балыыһа уонна култуура кииннэрэ тутуллубуттара. Ити оруолс кэннитэн Джансу Турция бастыҥ артыыстарын кэккэтигэр эрэллээхтик киирбитэ, улахан сулус буолубута. 
Джансу Avon хампаанньа аатырбыт макарытн сирэйэ буола сылдьыбыта. Ону таһынан кини билигин даҕаны Magnum марка сирэйэ буолар. 2012 сыллаахха кинини Турок дьахталларыттан аан бастакынан Loreal Paris аан дойдуга биллэр марка сирэйинэн талбыттара.
Тус олоҕо.
Джансу 6,5 сыл устатын тухары Джем Йылмаз диэн комигы уонна артыыһы кытта доҕордоспута, ол гынан баран 20011 сыллаахха арахсыбыттара.
Атласов, Муһаммад-Хади Мифтахутдинович. Атласов (Атласи) Муһаммад-Хади (Муһаммадхади, Хади, Гадый, Гади) Мифтахутдинович (1876 сыл атырдьах ыйын 29 күнэ — 1938 сыл олунньу 15 күнэ) – общественнай деятель, Арассыыйа Империятын Икки ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дуума Самара губерниятын дьокутаата, историк-түрколог, уһуйааччы.
Олоҕо.
Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов 1876 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр билиҥҥи Татарстааҥҥа баар Дрожжановскай оройуон Нижнее Чекурское дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Бу дойду уруккута Симбир губерниятын Буин уеһа этэ. Омугунан татаар. Аҕата Мифтахутдин мулла этэ, ийэтэ Сарвижамал диэн ааттааҕа. Муһаммад-Хади Мифтахутдинович маҥнай аҕатын мэдрэсэтигэр үөрэммитэ, онтон Буин мэдрэсэтигэр барбыта. Үөрэҕин кэмигэр арааб, перс уонна турок тылларын баһылаабыта. Ону таһынан бэйэтэ нуучча тылын үөрэппит.
1895 сыллаахха Оренбург таһыгар баар Сеитов посадка педагогическай курстарга үөрэнэ киирбитэ. Бу курстарга саҥа ньымаларынан үөрэтэр этилэр, ол иһин Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов светскай үөрэхтэммит. Кини курстарга үөрэнэ сылдьан ниэмэс тылын уонна литератураны үөрэппит. 1898 сыллаахха курстары бүтэрэн Буинскайга төннүбүтэ.
1903 сыллааха Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов Мусульманнар духуобунай мунньахтарыгар имам уонна мударрис тургутууларын ааһан Самара губерниятын Бугульма уеһыгар баар Альметьево дэриэбинэ имама буолбута. Бу кэмҥэ кини элбэх ыстатыйа суруйан, аныгы ньымалары пропагандалаан, дьадид хамсааһынын биир биллиилээх киһитэ буолбута.
Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов 1906 сыллаахха көҥүллэммэтэх Бүтүн Россиятааҕы III мусульманнар сийиэстэригэр кыттыбыта. Атласов сийиэскэ норуоту сырдатыыга ыҥырбыт. 
1907 сылтан Арассыыйа империятын II ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дума дьокутаата буолбута. Кини Самара губерниятыттан талыллыбыт. "Дума" диэн ааттаах Судаарыстыбаннай Дума мусульман дьокутааттара таһаарар хаһыаттарыгар үлэлэспитэ, ол эрээри бу хаһыат алтыс нүөмэрин кэннэ бобуллубута.
Атласов 1906 сыллаахха «Яна низам вэ голэмаларыбыз» («Саҥа тутул уонна интеллигенциябыт») диэн кинигэни таһаартарбыта. Бу кинигэҕэ ааптар Арассыыйа империятын салалтата нуучча буобатах омуктары утары политикатын ырыппыт. 
Ол кэнниттэн Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов научнай үлэнэн дьарыктаммыта уонна татаар омук историятыгар сыһыаннаах материаллары хомуйбута. Ону таһынан Атласов бу кэмҥэ «Йолдыз» («Сулус», Казань), «Вакыт» («Кэм», Оренбург), «Аң» («Өй»,Казань), «Шура» («Сүбэ», Оренбург), «Мәктәп» («Оскуола», Казань) уонна да атын хаһыаттарга ыстатыйалара тахсыбыттара.
Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов Бастакы Аан дойду сэриитин, Олунньутааҕы уонна Алтынньытааҕы өрөбөлүүссүйэлэр кэмнэригэр Бугульмаҕа олорбут.
Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов 1938 сыл олунньу 15 күнүгэр Казань куоракка репрессияҕа түбэһэн ытыллыбыт. 1958 сыллаахха реабилитацияламмыта.
Атласова айымньылара.
Атласов татаар тылынан бэчээттэнэр этэ. Бэчээттэммит кинигэлэр:
Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу. Мустафа Хадьи Муса оҕлу Маһмудов (; 1878, Күрдамир — 1937 сыл ахсынньы ый 20 күнэ, Баку куорат) — азербайдьаан уһуйааччыта, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Баку губерниятыттан дьокутаата, Азербайдьаан омук сүбэтин сэкрэтээрэ.
Олоҕо.
Мустафа Маһмудов 1878 сыллаахха Баку губерниятын Гэокчай уеһыгар Күрдамир дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ (билиҥҥитэ Азербайдьаан Күрдамир оройуона). Гори куоракка Закавказскай учительскэй семинарияны үөрэнэн бүтэрбитэ. Семинарияны бүтэрэн баран Баку куорат бастакы нүөмэрдээх нуучча-татаар (азербайдьаан) оскуолатыгар учууталлаабыта, онтон директор буолбута. Бу курдук Мустафа Маһмудов Баку куорат бастакы нуучча-татаар (азербайдьаан) оскуолатын директорэ этэ.
1907 сыллаахха Арассыыйа империятын Икки ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Баку губерниятыттан дьокутаакка талаллыбыта. 1917 сыллаахха Мустафа Маһмудов "Мусават" баартыйаҕа киирбитэ. 1917 сыллаахха буолбут Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн "Мусават" баартыйа Азербайдьааҥҥа былааска кэлбитэ. "Мусават" Арассыыйа демократик өрөспүүбүлүкэ буоларын уонна Азербайдьаан ол өрөспүүбүлэкэ автономияланарын туруосубута. 1917 сыл бэс ыйыгар "Мусават" баартыйа "Түүр федералистарын баартыйатын" кытта холбоспүта уонна "Түүр демократик федералисттар-мусавиттар баартыйалара" диэн ааттаммыта. 
1918 сылтан 1919 сылга диэри Мустафа Маһмудов Азербайдьаан омук сүбэтин сэкэрэтээрэ буолбута. Ону таһынан Мустафа Маһмудов Азербайдьаан Демократ Өрөспүүбүлүкэтин парламеныгар дьокутааттаабыта.
Бакуга Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэнниттэн Баку куорат 132 нүөмэрдээх оскуолатыгар үлэлээбитэ. Кини 1937 сыл сэтинньи 23 күнүгэр тутуллубута уонна репрессияланан ахсынньы 20 күнүгэр ытыллыбыта.
Мустафа Маһмудов Сафура-ханым диэн ааттаах биир кыыстаах этэ.
Гюрель Айсель. Айсель Гюрель (, 1929 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр төрөөбүтэ, Сарайкей, Денизли куорат, Турция — 2008 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр өлбүтэ, Стамбул, Турция) — турок норуотун биллиилээх ырыа тылын айар хоһоонньута уонна артыыһа. Кини ырыаларын Турция бары биллэр ырыаһыттара толороллоро. Кини биир сүрүн уратыта диэн, арын дьонтон таҥаһынан сабынан, макияһынан кырааскатынан уонна дьикти моһуоннаах париктарынан аатырар. 
Биографията.
Айсель Гюрель 1929 сыллаахха Турция арҕаа өттүгэр баар Денищли диэн куоракка төрөөбүтэ. Стамбул судаарыстыбаннай университетыгар Литэрэтиирэ факультетын бүтэрбитэ. .
Кини суруйбут хоһоонноругар айыллыбыт ырыалары Сезен Аксу курдук Турция биллэр ырыаһыттар толорбуттара уонна билигин да толороллор. Ырыа буолар хоһооннору суйарын таһынан, Гюрель биллэр көстөр оруоллардаах артыыс уонна түүр тюрколог этэ. 2007 сыллаахха Гурель Пепси хампаанньа турцияҕа тэлэбиисэргэ рекламатыгар уһуллубута.
2007 сыл ахсынньытыгар Стабулга Флоренс Найтингейл куораттааҕы балыыһатыгар киирбитэ. Прессэҕэ тыҥа рага буолбут диэн иһитиннэрбиттэрэ. Айсель Гюрель 2008 сыллаахха Стамбул куоракка дьарҕа буолбут бронхит ыарыытыттан 80 сааһыгар сытан ыалдьан өлбүтэ. Кинини Тешвикие мэчиэтигэр тиһэр суолугар атааран баран, Зинджирликую кылабыыһатыгар таһааран көмпүттэрэ. 
Гюрель төрөппүт кыргыттара Мюжде Ар уонна Мехтап Ар Турция биллэр артыыстара буолаллар.
Суруйбут ырыалара.
Кини көрүөнэттэн көлүөнэҕэ хаалар элбэх ырыаны суруйбута. Онуталар турок классика буолбут муусукатын ахсааннарыгар киирэллэр:
Джан Сибель. Сибель Джан (тур. "Sibel Can", төрөөбүтүнэн "Сибель Джангюре, Sibel Cangüre"; 1970 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок биллэр ырыаһыта, үҥүүһүтэ, киинэ артыыһа. 
Олоҕо уонна айар үлэтэ.
Сибель Джан Энгин Джангюре диэн скрипач киһи дьиэ кэргэнигэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Сибель аҕата турок үгүс биллэр ырыаһытагар аккомпаниатордаабыта. Кыысчаан 14 сааһыттан саҕалаан биил үҥкүүһүтүн быһыытынан артыыстыыр карьератын саҕалаабыта. Үҥкүүһүт быһыытынан аҕатын кэнсиэрдэригэр Турция куораттарынан гостуруоллуур. Кини турция элитата сылдьар, улахан билиилээк Галата-Тауэр уонна Астория курдук кулууптарга үҥкүүлүүр. 17 саастааҕарНюкхет Дуру уонна Фахреттин Арслан диэн ырыаһыттары казиноҕа арыаллаабыта. Ол кэнниттэн кини Максим кэлин тиһэҕэр үлэҕэ киирбитэ уонна Муаззез Абаджы, Неше Карабёджек уонна Эмель Сайин толорооччулары кытта кэнсиэрдээбитэ. 
1984 сыллаахха кини аан бастакы «Günah Bize» диэн ааттаах ырыаларын альбомун таһаарар. Альбомун Kervan Plak фирмаҕа таһаартарбыта. Диискэтин оҥороругар Сибель турция классика буолбут ырыаларын айбыт Орхан Генджебай көмөлөспүтэ. 
1988 сыллаахха Сибель Джан Стамбул куоракка Максим казиноҕа тус кэнсиэрдэрин көрдөрөн саҕалыыр. 
2000 сыллаахха кини "İşte Türk Sanat Müziği İşte Sibel Can". диэн ааттаах саҥа альбома күн сирин көрөр. 
2002 сыллаахха кини «"Papatya ile Karabiber"» диэн ааттаах уус уран киинэҕэ сүрүн оруолу оонньуур. 
Сибель Джан 1988 сыллаахха Хакан Уралга ойох тахсыбыта, кинилэр Энгинджан уонна Мелиса диэн икки оҕоломмуттара. Ыаллар 1999 сыллаахха арахсыбыттара. Ити кэннэ сотору буолан баран Сулхи Аксютка эргэ тахсыбыта. 2001 сыллаахха Эмир диэн уоламмыттара. 2010 сыллаахха Сибель уонна Сулхи арахсыбыттара.
Тэфкилев, Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола. Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола Тэфкилев (; нууччаалыы: "Кутлу-Мухаммед Батыргиреевич Тевкелев"; 1850 — 1917 сыл кэнниттэн) — аатырбыт Тэфкилев аҕа ууһуттан төрүттээх татаар мурзата, мусульман общественнай деятелэ, баай бааһынай, полковник.
Олоҕо.
Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола Тэфкилев Батыргэрэй Тэфкилев дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини ийэтэ Умма-Гульсум (төрөөбүт сыла биллибэт, 1905 сыллаахха өлбүтэ) этэ. Санкт-Петербуркка баар Паженскай корпуһу үөрэнэн бүтэрбитэ. 1870–1885 сылларга Казачай лейб-гвардияҕа сулууспалаабыт. 1877–1878 сыллаахха нуучча-турок сэриитигэр кыттыылаах, Плевна кыргыһыытыгар кыргыспыт. Полковник буолан отставкаҕа барбыта. 1885 сылтан Вятка губерниятын Елабуга уеһыгар гласнай, 1889 сылтан ылата хаста да Уфа куорат дууматыгар дьокутаатынан талыллыбыта. Бэлэбэй уеһын дворяннарын баһылыга (1905–1910, 1914–1917 сылларга). Мировой судьуйа буола сылдьыбыт. 1905 сыллаахха мусульманнар тэрийбит "Иттифак ал-Муслимин" диэн баартыйаҕа киирбитэ. Онтон Уфатааҕы Конституционно-демократическэй баартыйа чилиэнэ. 
1906 сыл кулун тутар 26 күнүгэр Арассыыйа империятын Бастакы ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Уфа губерниятыттан дьокутаатынан талаллыбыта. Конституционно-демократическэй уонна мусульманскай бөлөхтөргө (фракцияларга) киирбитэ. Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола Тэфкилев Судаарыстыбаннай Думаны ыһар кэмнэригэр Кырыымҥы эмтэнэ сылдьыбыт.
1907 сыл олунньу 6 күнүгэр Арассыыйа империятын Иккис ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Уфа губерниятыттан дьокутаатынан талаллыбыта. Бу сырыыга Мусульманскай бөлөххө (фракцияҕа) эрэ киирбитэ.
1907 сыл алтынньы 16 күнүгэр Арассыыйа империятын Үһүс ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Уфа губерниятыттан дьокутаатынан талаллыбыта. Мусульманскай бөлөх (фракция) салайааччыта буолбут.
1912 сыл алтынньы 20 күнүгэр Арассыыйа империятын Төрдүс ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа бааһынайдартан дьокутаатынан талаллыбыта. Дума кырдьаҕастарын сүбэлэригэр киирбитэ.
1914 сыл бэс ыйыгар Санкт-Петербуркка буолбут Мусульманнар съезтарын сүрүн тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ буолбута. 1914 сыл ахсынньытыгар Петрогракка мусульманнар общественнай тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрин Бүтүн Россиятааҕы съеһин делегата буолбута. Онно буойуннарга уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр көмөлөһөр комитет чилиэнинэн талыллыбыта.
1916 сыллаахха Лозанна куоракка (Швейцария) Россия норуоттарын конгреһыгар кыттыбыта. 1916 сыллаахха Орто Азия омуктарын, чуолаан каһаахтар, кыргыстар өрө туруулара буолбутугар Дуума аатыттан ол өрө туруу төрүөтүн быһаарар комиссиятыгар киирбитэ. 1916 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Ташкеҥҥа тиийбитэ. Ол айан кэмигэр Самарканд, Дьизак, Андижан уонна Коканд куораттарга сылдьыбыт.
1917 сыл Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн кулун тутар ыйга Россия быстах кэмнээҕи киин бюротун чилиэнинэн талыллыбыта. Сотору активнай общественнай уонна политическай үлэттэн тэйбитэ.
Ол кэнниттэн дьылҕата уонна өлбүт күнэ биллибэт.
Дорук Бельгин. Бельгин Дорук (1936 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр төрөөбүтэ — 1995 сыллаахха кулун тутар 26 күнүгэр өлбүтэ) — турок норуотун киинэҕэ уһуллар артыыһа.
Биографията.
Бельгин Дорук 1936 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Анкара куоракка баай ыалга төрөөбүтэ.
Кини эдэр артыыстар куонкурустарыгар кыайбыта уонна ол кэнниттэн оскуолатын быраҕан киинэ эйгэтигэр кытаанахтык ылсан барбыта. Кини аан бастаан киинэҕэ 1952 сыллаахха уһуллубута -- Дорук Фарук Кенча «Сокровища Чакырджалы Мехмеда Эфе» () киинэтигэр иккис былаан оруолун оонньообута. 1953 сыллаахха Дорук кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар кыайбыта уонна "Köroğlu» киинэҕэ сүүн оруолу толорбута. Ол сылга Омер Лютфи Акад «Öldüren Şehir» киинэтигэр эмиэ сүрүн оруолу оонньообута. Киинэ кини партнера эмиэ биллэр артыыс Айхан Ышик буолбута.
1961 сыллаахха «Küçük Hanımefendi» киинэҕэ оонньообута. Бу киинэ тахсаатын кытта улаханнык аатырбыт, дьон сэргэ олус сэҥээрбитэ. Ол иһин устааччылар киинэни салгыы сиэрийэ оҥорон барбыттара.
Дорук инньэ 1972 сыллааха диэри киинэҕэ уһуллубутаю Олоҕун устатын тухары барыта холбоон 80 -тан тахса киинэҕэ артыыс быһыытынан кыттыбыта.
Кини 1995 сыллаахха кулун тутар 26 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Тус олоҕо.
1954 сыллаахха режиссер Фарука Кенчаҕа ойох тахсыбыта, 1955 сыллаахха оҕоломмуттара. 1958 сыллаахха арахсыбыттара.
1961 сыллахха Дорук иккиһин ойох тахсыбыта. 1967 сыллаахха иккис оҕотун төрөөбүтэ. 
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA,_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D0%BD
https://www.kinopoisk.ru/name/520212/
Усманов, Хайрулла Абдрахманович. Хайрулла Абдрахманович Усманов (татаардыы: "Хәйрулла Абдурахма́н улы Госманов"; 1866 сыл ахсынньы 16 күнэ, Оренбург губернията — 1915 сыл бэс ыйын 14 күнэ, Оренбург) — татаар муллата, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Оренбург губерниятыттан дьокутаата (1907 сыл).
Олоҕо.
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1866 сыл ахсынньы 16 күнүгэр татаар атыыһытын ыалыгар төрөөбүтэ. Хайрулла Казан губерниятын Малмыж уеһыгар мэдрэсэҕэ классическай мусульманскай үөрэҕи ылбыта (алын духовнай үөрэх). Кини ити кэнниттэн хаһ да сыл үөрэммит мэдрэсэтигэр хальфа (мударрис көмөлөһөөччүтэ) буолан үлэлээбитэ.
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1893 сыл алтынньы 10 күнүгэр Сеитов посадыгар мэчиэккэ иккис мулланан талыллыбыта, ол кэнниттэн Оренбург губерниятын баһылыга киниэхэ 1893 сыл сэтинньи 13 күнүгэр имам-хатыб уонна мударрис солотун биэрбитэ.
XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҕаланыытыгар Хайрулла Абдрахманович Усманов салайбыт мэдрэсэтэ биир саамай күүстээх уонна үчүгэй мэдрэсэ быһыытынан биллэр буолбута. Кини үөрэхтээһиҥҥэ саҥа ньымалары туттар этэ.
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1895 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр саҥа мэдрэсэни арыйбыта. Ону тэҥэ кини атыынан-эргиэнинэн дьарыктанара.
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1907 сыллаахтан ылата Оренбургдааҕы учуонай архыып комиссиятын чилиэнэ буолбута (Оренбургдааҕы академия, 1887-1918).
1907. Иккис Дуума дьокутаата.
1907 сыл олунньу 7 күнүгэр Хайрулла Абдрахманович Усманов Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Оренбург губерниятыттан дьокутаатынан талыллыбыта. Ол кэмҥэ мусульманнар "Иттифак ал-Муслимин" диэн баартыйаҕа киирбитэ.
Бүтэһик сыллара.
Судаарыстыбаннай Дума ыһыллыбытын кэнниттэн Сеитовскай посадка төннүбүтэ.
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1915 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Оренбуркка өлбүтэ.
Саат Берен. Бере́н Саа́т (; 1984 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ, Анкара, Турция) — турок омугун биллиилээх киинэ артыыһа.
2013 GQ Turkey кинини "Сыл бастыҥ дьахатара" диэн тутулунан наҕараадалаабыта.
Биографията.
Берен Саат 1984 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Анкараҕа төрөөбүтэ: аҕата — Хюсейн — футболист, ийэтэ — Айла — учуутал. Джем диэн аатаах бииргэ төрөөбүт убайдаах (1979 г.р). Берен Анкара куорат TED Үрдүкү колледжыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Анкара Bilkent университетыгар менеджмент идэтин баһылаабыта. .
Берен ырыанан тойугунан үлүһүйэр, испан уонна ааҥыл тылларына холкутук кэпсэтэр. Берен «Турция Алмааһа» диэн бочуоттаах титулу сүгүөн сүгэр.
Карьерата.
Берен өссө устудьуоннуу сылдьан саҥа саҕалыыр артыыстар куонкурустарыгар кыттан барбытта. Tomris Giritlioğlu’nun brother диэн ааттаах биир оннук куонкуруска кыттан кыайан баран, Берен турок тэлэбиидэнньэтигэр аан бастакы оруолун ылбыта. Ол кэнниттэн тэлэбиидэнньэ араас сэрийээллэригэр араас таһымнаах оруоллар кэлэн барбыттара. Ол гынан баран Берен саамай улахан ситиһиитэ киниэ «Запретная любовь» сэрийээлгэ Бихтер оруолун толорубутун кэннэ кэлбитэ. Сэрийээл Бихтер уона Бехлюл диэн эдэр дьон кистэлэҥ тапталларын туһунан кэпсиир. Ити оруолу оонньоон кини Турции биир саамай бастыҥ наҕараадатын «Золотая бабочка» бириэмийэни ылбыта. Буолаары буолан 2009 уонна 2010 сыллардаахха.
Тус олоҕо.
Берен бэйэтэ этэринэн кини Эфе диэн таптыыр уоллаах эбит. Ол эрээри кини үгүс сыл бииргэ сылдьыбыттарын кэннэ өлбүт. Ол и;ини онтон курутуйан өр кими да таптаабат. Арай 2007 сыллаахха Бюлент Иналлыын (артыыс) ыал буолан олоро сылдьыбыттара. Ол эрээри арахсыбыттара.
Берен 2014 сыллааха Кенан Догулу диэн турок ырыаһытыгар ойох тахсыбыта. Уруулара Лос-Анджелес куоракка буолбута .
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B0%D1%82,_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD
https://www.kinopoisk.ru/name/802321/
Мусин, Гумер Мусич. Гумер Мусин (татаардыы: "Гомәр Муса улы Мусин"; 1854 сыллаахха төрөөбүт — өлбүт сыла биллибэт) – татаар муллата, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Казан губерниятыттан дьокутаата (1907 сыл).
Олоҕо.
Омугунан татаар, итэҕэлинэн мусульманин, Казан губерниятыгар Тетюшскай уезд Болын-Балыкчы дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ (билиҥҥитэ Татарстаан Булым-Булыхчи диэн дэриэбинэтэ). Тыа мэдрэсэтин бүтэрэн, мусульман үөрэҕин ылбыта. Армияҕа сулууспалаабыта, фельдфебель буолан демобилизацияламмыта. Мулла буолан бэйэтин дэриэбинэтигэр сулууспалаабыта, үгүс сылларга старшинанан сылдьыбыта. Тоҕус сыл устата волостной суут чилиэнэ этэ, олортон үс сыл бэрэссэдээтэллээбитэ. Сири бас билээччи, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммыта. Дуумаҕа быыбар кэмигэр баартыйата суох хаалбыта.
1907 сыл Олунньу 6 күнүгэр Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Казан губерниятыттан дьокутаатынан талыллыбыта. Мусульманнар бөлөхтөрүгэр (фракцияларыгар) киирбитэ. Духуобунай комиссия чилиэнэ буолбута.
Судаарыстыбаннай Дуума ыһыллыбытын кэнниттэн дойдутугар төннүбүт. Гумер Мусин 1909 сыллаахха Столыпин реформатын кэмигэр общинаттан тахсыбыта, ол иһин наделын бэйэтигэр суруттараары заявление суруйбут. Мусин наделын быһаарыытыгар общинаны кытта утарсыбыт. Түмүгэр Гумер Мусин сириттэн аккаастаммыта.
1912 сыл күһүнүгэр Төрдүс ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дуумаҕа быыбарга Мусин аата мунньах кыттыылаахтарын санааларын утары баллотировка лииһигэр киирбитэ, ол эрээри наадалаах куолас хомуллубатаҕа
Ол кэнниттэн дьылҕата уонна өлбүт күнэ биллибэт.
Маҥан Ордуу. Маҥан Ордуу, эбэтэр Ак Орда (ноҕайдыы "Ак Орда", ) – XIII үйэттэн XV үйэҕэ диэри Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) арҕааҥа аҥара буолуон сөп. 
Өйдөбүл.
Историяны чинчийээччилэр Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр Алтан Ордуу ханнык сиригэр сыһыаннаахтарын чопчу быһаара иликтэр. Бу буккуур төрүөтэ былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдүбүллэри буккуйуу буолар. Холобур, мусульманнар суруйбут кинигэлэригэ (араабтыы, перстыы, түүрдүү) Күөх Ордуу (Көк Орда), Маҥан Ордуу (Ак Орда) уонна Дьүчи Улууһа диэн өйдөбүллэр бүтүн Алтан Ордууну да бэлиэтииллэр, Алтан Ордуу сорох улуустарын да бэлиэтииллэр, ол иһин бу үс өйдөбүл кыраныыссатын быһаарар уустук. Нуучча былыргы суруктарыгар Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар, ол аата Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара Маҥан Ордуу буолуохтаах. Ол аата Маҥан Ордуу диэн Сарай киин куораттаах Алтан Ордуу сүрүн чааһа буолар. 
1360-с сылларга Бату аҕа ууһа быстыбытын кэнниттэн уонна Улуу Кэхтии кэмэ (нууччалыы: "Великая Замятня") саҕаламмытыгар Маҥан Ордууну Күөх Ордуу хааннара, Шибан сыдьааннара баһылаабыттара.
Сорох чинчийээччилэр Маҥан Ордуу Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара буолбакка, илиҥҥи аҥара дииллэр. 1840 сыллаахха Австрия чинчийээччитэ Й. Хаммер-Пургшталь Алтан Ордуу историятын суруйбут уонна ол үлэтигэр бу версияны эппит. Кини XV үйэҕэ суруллубут "«Мунтахаб ат-таварих-и Му‛ини»" Му‛ин ад-Дина Натанзи диэн киһи үлэтигэр олоҕурар.
Каһаах чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн арахсыы Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарыгар эрэ сыһыаннаах. Бу сабаҕалааһынынан Күөх Ордуу (Көк Орда) Шибан улууһа буолар.
Сирэ.
Түүр тылларыгар "ак" диэн тыл "маҥан", "үрүҥ" диэн суолталаах. Кытайдар аан дойдуну өҥүнэн көрөн араараллар этэ, ол курдук хоту – хара, илин – күөх, арҕаа – маҥан, соҕуруу – кыһыл.
Маҥан Ордуу (Ак Орда) икки аҥы арахсар этэ: арҕааҥы – Хара муораттан хоту диэки сытар сирдэр, Кырыым; илиҥҥи – Поволжье уонна Хотугу Кавказ.
Сам Шевваль. Шевваль Сам (; 1973 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэрэ төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок норуотун биллэр артыыһа уонна эстрадатын сулустаах ырыаһыта
Биографията.
Шевваль Сам 1973 сыллаахха Турция Стамбул куоратыгар сэтинньи 11 күнүгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ Леман Сам диэн эмиэ Турция биллиилээх ырыаһыта дьахтар, Аҕата — Селим Сам. Дьиэ кэргэнигэр Шевваль сааиай кыра кыыс этэ. Эдьиийэ — Шехназ Сам киниттэн икки сыл аҕа. Ийэлээх аҕата кыыс 6 саастааҕар сатаспакка арахсыбыттара.
Шевваль Сам алын уонна орто сүһүө үөрэҕи «Hasan Ali Yücel İlköğretim Okulu» диэн ааттаах оскуолаҕа ылбыта. Ол кэнниттэн «Zincirlikuyu İnşaat Teknik ve Yapı Meslek Lisesi» лиссиэй реставрация факультетын бүтэрбитэ уонна ол кэнниттэн Мармара изящнай ускуустубалар университеттарыгар графика кафедратыгар үөрэнэн үрдүк үөрэҕи ылбыта.
1993 сыллаахха «Бешикташ» футбол хамаандатын кыттыылааҕа Метин Текиҥҥа ойох тахсыбыта. 1997 сыллахха ыаллар Тарык Эмир диэн уол оҕоломмутара. Ол гынан баран, 1999 сыллаахха Шевваль Сам оҕонньоруттан арахсыбыта. Төрүөтэ -- сатаспатахтара.
Шевваль Сам аан бастаан тэлэбиисэр экраныгар 1993 сыллаахха «Süper Baba» — (Супер Папа) диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ көстүбүтэ. Киинэни 1998 сыллаахха диэри таһаарбыттара. Оттон ырыаһыт быһыытынан оччолорго эдэр кыыс аан бастаан 2006 сыллаахха тахсыбыта уонна өтөр «Sek» диэн ырыаларын альбомун сүрэхтээбитэ.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BC,_%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C
https://www.kinopoisk.ru/name/1543576/