mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Юйсянь. Юйсянь (Кытай тылыттан 魚香 эбэтэр 鱼香 тылбааһа «балык сыта») диэн биллэр Кытай куукунатын соуһа. Бастаан Сычуань куукунатыгар баар буолбут, кэлин Кытай бары регионнарыгар тарҕаммыт. 
Аата туруору тылбаастаатахха "балык сыта" диэн буолар, ол гынан баран састаабыгар балык суох, уонна балык астарыгар эбиллибэт. Номох кэпсээнинэр бастаан балыгы кытта сииргэ буһарыллара, ол гынан баран биирдэ балык суоҕугар эккэ эбиллибит. Ол аһы бары сөбүлээн итинник ааттаммыт.
Рецеба.
Юйсянь буһарыытыгар тууһаммыт чили, лук-шалот, уксус уонна чеснок туттуллар. Бары тэҥ курдук пропрорцияланан барыта бытарыйыан дылы арыыга буһарыллар. Ол кэнниттэн соус консистенциятыгар тиийэрдии уу, крахмал, саахар уонна уксус эбиллэр.
Аска туттуута.
Бу соус эккэ, сибинньэ этигэр уонна куурусса этигэр эбиллэр. Сороҕор вегетерианскай астарга эбиллэр. "Барбара Тропп" этэринэн, бу амтан Кытай Сычуанын уонна Хунань регионнар амтаннара буолар диир.Ол иһин юйсянь эбиллибит астар ааттарыгар баар буолар. For instance:
Боодуут ойоҕо Балбаара. Боодуут ойоҕо Балбаара (Варвара Анисимовна Дедюкина) - Тааттаҕа тиис эмчитин быһыытынан биллибит дьахтар, Боодуут ойуун ойоҕо. Боодуут ойуун бэйэтин эмтиир, отоһулуур идэтиттэн кэргэнигэр Варвара Анисимовна Дедюкинаҕа, тиис ыарыытын эмтиир кистэлэҥин этэн, биэрэн барбыт эбит. 
Варвара Анисимовна эмиэ Баайаҕа Мөҥүрүөнүгэр төрөөбүт, аакка-ахтыыга киирбит үтүө дьүһүннээх,үтүө мөрсүөннээх дьиҥ-чахчы кэрэ дьахтар эбитэ үһү. Ону баара Боодуут ойуун обургу бэйэтиттэн сүүрбэччэ-отучча сыл балыс кыыһы абылаан ойох ылбыта диэн кэпсииллэрэ. Кинилэр Власий уонна Татьяна диэн икки оҕону төрөтөннөр, киһи-хара оҥорбуттара. Варвара Анисимовна эрин, Боодуут ойууну, таҥара кырыыһынан өлөрбүттэрин кэннэ икки оҕотун илдьэ Хара-Алдаҥҥа көспүтэ. Уола Власий кэлин нэһилиэгин тас өттүгэр тиийэ ыҥырыыга, мааныга сылдьар ааттаах ырыаһыт, олоҥхоһут киһи буолбута. Варвара Анисимовна ханнык да бэйэлээх улахан тиис тииһигин, ыарыытын эмтээн тута тохтоторо диэн кэпсииллэрэ. Кини бу тииһи эмтиир суос-соҕотох ньыматынан, олус иччилээх-илбистээх, сиэллээх-кутуруктаах намылхай соҕус алгыс тыллара эбитэ үһү. Ол алгыс тылларын өс номоҕун, хоһоонун кистэлэҥнэрин кырдьан баран, адьас өлөрүн чугаһыгар, Уус-Таатта киһитигэр Ньылаах Лөгөнтөй уолугар Дьабахан Бүөтүргэ эрэ этэн өлбүт.
Федоров Иннокентий Аполлонович. Федоров Иннокентий Аполлонович - Саха сирин үүнээйилэрин чинчийэр ботаник учуонай, киһи үүннэрэр үүнээйилэрин популяциятын биологиятынан, экологиятынан уонна физиологиятынан дьарыктанар, урут үүнэ сылдьыбыт үүнээйилэри айылҕаҕа үүнэллэрин ситиһэр үлэннэн Саха сиригэр бастакылартан биирдэстэринэн дьарыктаммыта, ону таһынан эмтээх үүнээйилэри чинчийэр.
Олоҕун олуктара.
1959 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. СГУ-ну бүтэрбитэ. 1982 сыллаахтан Криолитозона биологиятын кыһалҕаларын үнүстүүтүгэр үлэлиир. 1989 с. — ботаника саадын олохтоох үүнээйилэри интродукциялыыр лабораториятын үрдүкү билим үлэһитэ. 2001 – 2009 сс. Дьокуускайдааҕы ботаника саадыгар салайар дуоһунастарга үлэлээбитэ. 
Чинчийэр үлэтэ.
Саас ыһыллар рапс 100 суордун олордон, ону чинчийэн 1989 с. “Обоснование элементов региональной технологии ярового рапса в Центральной Якутии” диэн үлэни суруйбута, уонна Ленинградка тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Луковцев Иннокентий Егорович. Луковцев Иннокентий Егорович (1976 с. төр.) — Саха тыйаатырын артыыһа, К.С. Станиславскай аатынан РСФСР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1999).
Култуура уонна ускуустуба кэллиэһин артыыс маастарыстыбатын кылааһын 1996 сыллаахха бүтэрбит (педагогтара - Степанов Е.Н., Федотов С.П.)
Сүрүн оруоллара: Наара Суох ("Наара Суох" - Гоголев И.); Шут ("Илиир хоруол" - Шекспир У.).
Үлэлээбит режиссердара: А.С. Борисов, С. Курохтин, Ю.А. Макаров, В.М. Фомин.
Уҥуоҕа: 165 см.
Киинэҕэ үлэлэрэ: "Түүҥҥү кыыс" (реж. Г.Г. Батынанов) уус уран киинэҕэ, телесериале "Ыаллыылар" телесериалга (реж. Л.М. Васильева) уһуллубута.&lt;ref&gt;База данных "АКТЕРЫ РОССИИ" &lt;ref&gt;
Манастыыр. Манастыыр ( от  «соҕотох») — итэҕэлгэ, сыаркапка манаахтар түмсүүлэрэ, ону таһынан кинилэр олохсуйар ойуччу турар күрүөлэммит дьиэлэрэ, тутуулара. 
Манастыырдар буддизмҥа, индуизмҥа, христианство православнай уонна католическай сыаркаптарыгар, монофизит сүүрээннэригэр бааллар (протестаннар манаахтары билиммэттэр уонна манастыырдара суох).
Михальчук Илья Филиппович. Илья́ Фили́ппович Михальчу́к (1957 сыл тохсунньу 2 күнэ, Куйбышев, ССРС) — урукку Арассыыйа политига уонна ил деятела, руководитель «Илин-Сибиир тутуу хампаанньатын» салайааччыта..
2008 сыллаахтан 2012 сылга дылы Архангельскай уобалас губернааторынан үлэлээбитэ. Ол ининнэ 1998 сыллаахтан 2007 сыллаахха дылы Дьокуускай куорат баһылыгынан үлэлээбитэ. «Биир ньыгыл Арассыыйа партия чилиэнэ этэ».
Бэс сутуката. Бэс сутуката — бэс мас хатырыгын анныгар баар субата. Былыр сахалар бэс сутукатын хатаран, мэлийэн, үөрэҕэ, хааһыга булкуйан сииллэрэ. 
Бэс сутукатыгар элбэх туһалаах флавоноидтар бааллар. Кинилэр тымыры бөҕөргөтөллөр, холестерины намтаталлар. Хаан баттааһыныгар да туһалаах. Ону тэҥэ элбэх битэмииннээх, туһалаах эттиктээх (тимир, цинк, марганец, о.д.а.). Бэс сутукатын сиир киһи сыынга ыарыынан ыалдьыбат.
Хомуйуу.
Бэс ыйын саҥатыгар, от-мас тыллан, ууну оборон, сымнаан турар, үүнэр-уһуур кэмигэр хомуллара ордук туһалаах. Бэс хатырыгын хастаатахха, сырдык өҥнөөх, сымнаҕас суба баар буолар. Ол – сутука. Хатырыгын хастаан баран, ону быһаҕынан сэрэнэн хастаан ылыллар. Маһын бааһырдыллыбат.
Сутуканы сиикэйдии да ылан ыас курдук ыстыахха сөп. Оттон буһардахха, үллэн тахсар, сымныыр, ону сиэххэ сөп. Маннык буспут сутуканы хатаран, мэлийэн баран, бурдук оҥорон, лэппиэскэ оҥоруохха, хааһыга да кутуохха сөп. Килиэп оҥорорго атын бурдугу (сэлиэһинэй, оруос, уо.д.а) кытта булкуйар ордуга буолуо.
Бэс сутукатыттан миин.
Саҥардыы хастаммыт сутука – 300 гр., уу – 2 л, үүт – 1 ыстакаан.
Сутуканы ууга уган, буһарабыт. Оргуйбутун кэннэ, уута хараҥа өҥнөнөр, ону тоҕобут. Сутуканы ыраас уунан сууйабыт, кырбыыбыт уонна иккиһин оргута уурабыт. Оргуйбутун кэннэ үүт кутан баран, тэптэрэ түһэбит.
Маннык миин ордук саас – киһи мөлтүүр, битэмииннэрэ тиийбэт кэмигэр олус туһалаах.
Сутукалаах лэппиэскэ.
Бэс сутукатын маннык бэлэмнииллэр: хастаан баран, оһоххо (аныгы кэмэҥэ духуопкаҕа) хатараллар. Ол кэнниттэн мөлтөх уокка арыыга ыһаарылыыллар, хатаран, илдьиритэн, бурдук оҥороллор (блендергэ, кофемолкаҕа). Олус күүскэ ыһаарылаатахха, аһыы амтаннанар. Ити хатарар, ыһаарылыыр кэмҥэ сымалата, аһыы амтана тахсар, онон кэлин аска туттарга быдан ньулуун, минньигэс амтаннанар.
Килиэп оҥорорго 1 ыстакаан сутукаттан бурдугу, 1 ыстакаан сэлиэһинэй эбэтэр оруос бурдугун (тэҥ тэҥҥэ) ылан, лэппиэскэни буһарар курдук, буһарабыт. Ол эбэтэр суоракка туус, сымыыт, суода, саахар кутан баран, бурдугу кутан, мэһийэбит. Килиэп оҥорор буоллахха, доруоһалаан оҥоруохха сөп. Бэс сутукатын бурдугун чааһын (үс гыммыт биирэ) кыччатыахха эмиэ сөп, ким хайдах сөбүлүүрүнэн.
Аат тыллары наардаа уонна быһаар. ый, туман, хаар, чааскы, килиэп, таҥас
&quot;Коммунизм&quot; колхоз (Марха улууhа). "Коммунизм" колхоз (Марха улууhа) — 1935 сыллаахха Ефимов уонна Аржаков аатынан ТСОЗ-тар холбоһоннор "Коммунизм" колхуос буолбуттара.
Ноторууска. "аа., эргэр." Үксүн булт тэриллэрин ("хол. буорах иһитин, чокууру, буулдьа мөһөөччүктэрин уо.д.а.") тиһэн санныга иилинэр тирии быа. Холобур: "Миитэрэй ыйанан турар доруобу сулбу тардан ылла, ноторуускатын иилинэ оҕуста уонна таһырдьа дьулуста." Амма Аччыгыйа.
Морганьи, Джованни Баттиста. Джованни Баттиста Морганьи (; ,  — , ) — Италия бырааһа, паталогия анатомиятын төрүттээччи. Араас ыарыыттан өлбүт дьон истэрин хайытан көрөн, мэдиссиинэ устуоруйатыгар аан бастакынан бэйэтин кэтээн көрүүлэрин сурукка тиспитэ, ыарыы төрүөттэрин ойуулаабыта; ол кэтээн көрүүлэр кэлин киһи иһин хайытыыга көстөр ыарыылары чопчу билэргэ уонна тыыннаах киһи ыарыытан кытта тэҥнээн көрөргө төһүү буолбуттара. Падуеҕа 59 сыл устата анатомия бэрэпиэссэринэн үлэлээбитэ. Ол кэмүэ кэлин Италия бастыҥ анатомнара буолбут дьону иитэн-үөрэтэн таһаарбыта.
Прибылых Евдокия Иннокентьевна. Прибылых Евдокия Иннокентьевна — өрөспүүбүлүкэ биллиилээх ыанньыксыта, коммунистическай үлэ ударнига. 
Евдокия Иннокентьевна Прибылых Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Төҥүлү нэһилиэгэр 1925 сыллаахха дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Толорута суох орто үөрэхтээх. Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии саҕаланар сылыгар саҥардыы хороччу улаатан эрэр кыыс фермаҕа сүөһү көрөөччүнэн анаммыта. Оччотооҕу көлүөнэ дьон аас-туор олоҕу тус бэйэлэринэн билбиттэрэ. 
Евдокия Иннокентьевна 1948 сыллаахха ыанньыксытынан анаммыта, онтон ыла үйэ чиэппэрин устатыгар биир да сыл тохтобула суох үлэлээбитэ. Кини ыанньыксыт үлэтин хара маннайгыттан сөбүлээбитэ, ол иһин колхоһун, оройуонун бастыҥ ыанньыксыттарын опытын сэргэҕэлээн үөрэппитэ уонна үлэтигэр туһаммыта. Билиитэ кэҥээн, опыта байан истэҕин аайы үлэтин көрдөрүүтэ улам үрдээн испитэ. 1955 сыллаахха сүөһү үлэһиттэрин соц. Куоталаһыытыгар бастаан, Бүтүн Союзтааҕы тыа хааһаайыстыбатын быыстапкатыгар кыттан кыһыл көмүс медалынан уонна Саха АССР Советын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Бу Евдокия Иннокентьевна бастакы улахан ситииһиитэ уонна үөрүүтэ этэ. Семилетка сылларыгар кини улаханнык өрө көтөҕүллэн үлэлээбитэ. Ыанньыксты дьулуурдаах үлэтин партия, правительство үрдүктүк сыаналаабыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1966 сыллаахха кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Прибылых Евдокия Иннокентьевна сүөһү иитиитигэр ситиспит кыайыыларын иһин Үлэ Кыһыл Знамята орденынан наҕараадаламмыта.
1971 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун үлэлээн иитиллээччилэрэ бастыҥ ыанньыксыттарын Саха АССР Верховнай Советын депутатынан быыбардаабыттара.
Бүтүн Союзтааҕы соц. Куоталаһыыга үрдүк көрдөрүүнү ситиспитин иһин ССРС Верховнай Советын Президиумун 1973 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүнээҕи ыйааҕынан Евдокия Иннокентьевна Ленинын орденынан наҕараадаламмыта.
Евдокия Иннокентьевна – туйгун ыанньыксыт, активнай общественник, аҕыс оҕолоох амарах ийэ этэ.
Евдокия Иннокентьевна 1997 сыллааха 72 сааһыгар күн сириттэн барбыта.
Чукча тыла. Чукча тыла (чук.ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ) -
Жак-Луи Давид. Жак-Луи́ Дави́д (; атырдьах ыйын 30 1748, Париж — ахсынньы 29 1825, Брюссель) — франция живописеһа уонна уһуйааччыта, живописька Франция Неоклассицизмын бөдөҥ бэрэстэбиитэлэ. 
Франция Улуу өрөбөлүүссүйэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыта. 1792 сыллаахха Национальнай Конвент дьокутаатынан талыллыбыта, онно Мараат уонна Робеспьер салайар монтаньярдар диэн бөлөххө кыттыспыта, Людовик XVI хоруолу өлөрүүгэ куоластаабыта. Уопсастыба куттала суох буолуутун кэмитиэтин чилиэнин быһыытынан "өрөбөлүүссүйэ өстөөхтөрүн" тутарга бирикээстэргэ илии баттыыра. Бэлиитикэҕэ көрүүлэриттэн сылтаан ойоҕуттан арахсыбыта.
Бу кэмҥэ өрөбүлүүссүйэ түгэннэрин үйэтитээри хас да хартыына суруйар: «Клятва в зале для игры в мяч» (1791, бүтэрбэтэҕэ), «Смерть Марата» (1793, Музей старинного искусства, Брюссель). Бу кэмҥэ норуот бырааһынньыктарын тэрийэр. Луврга Наассыйа Түмэлин арыйар. 
1794 сыллаахха Термидорианскай переворот кэнниттэн хаайыыга угуллубута.
1796 сыллаахха Шарлотта диэн урукку ойоҕун хат ылар.
1797 сыллаахха Парижка Наполеон Бонапарт үөрүүлээх быһыыга-майгыга киириитин сибидиэтэлэ буолар, ол кэнниттэн кини диэкки буолар. Оттон былааска кэлбитин кэнниттэн двор "бастыҥ худуоһунньуга" буолар.
Башкортостаан уһук туочукалара. Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтин уһук туочукаларын испииһэгэ.
Үһүк туочукалар.
Самая северная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 12 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан. 
Башкортостаан саамай арҕаа туочукатыгар өйдөбүнньүк стела турар. Установлена 27 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан.
Чыпчааллар.
Высшей точкой является гора Ямантау (1640 м) на Южном Урале, которая находится на территории Белорецкого района.
Координаты — 
Территория республики равнинная, возвышенности, горы Южный Урал.
По высоте среди хребтов выделяются: хребет Зигальга — 1427 м (гора Б. Шелом), Машак — 1382 м (гора Широкая), Нары — 1327 м, Баштау — 1271 м, Ардакты, Балятар и другие.
«Башкирская кругосветка».
Туристический маршрут, организованный Башкирским региональным отделением Русского географического общества, который охватывает все четыре крайние географические точки в Янаульском (д. Байсарово), Бакалинском (д. Ивановка), Учалинском (станция Устиново), Зианчуринском (д. Кужанак) районах, и географический центр республики в Гафурийском районе (близ д. Зириково).
Основной целью проекта «Башкирская кругосветка» является создание и развитие туристического бренда «Крайние географические точки Республики Башкортостан»; объектов туристической инфраструктуры в муниципальных районах; повышение значимости туризма в республике; расширение и углубление знаний о географии родного края; развитие авто-мото-велотуризма в Башкортостане, привлечение туристов из других регионов.
Сигэлэр.
Самая северная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 12 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан .
Самая западная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 27 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан .
Самая южная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 11 мая 2018 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан .
Самая восточная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 29 июня 2018 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан .
Батенкова-Бауман Юлия Викторовна. Юлия Викторовна Батенкова-Бауман (, балаҕан ыйын 20, 1983) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Ботния хомото. Ботния хомото (, , ) — Балтика байҕалын хоту өттүгэр, Финляндия арҕаа кытылын уонна Швеция илин кытылын ыккардыларыгар баар хомо. Балтика байҕалын атын ууларыттан Аланд арыыларынан быысаһар. Балтика саамай бөдөҥ уонна дириҥ хомото. 
Туустаныыта соҕурууттан хоту баран истэх аайы күүскэ түһэр. Соҕуруу өттүгэр тууһун таһыма Балтика тууһун курдук, оттон хоту өттүгэр биллэр биллибэт, онон өрүс балыктара кытта үөскүүллэр.
Э (буукуба). Э - саха алпаабытын отут ахсыс буукубата.
Э (дорҕоон). Э - айах илин, киэҥ аһаҕас дорҕооно.
Э (туохтуур). Э - саха тылыгар "буол" диэн суолталаах ситэтэ суох туохтуур, олоҕо соҕотохтуу туттуллубат, "эбит, этэ" диэн эбиискэ пуормаларыгар туттуллар.
Эбиискэ. Эбиискэ - тыл эбэтэр этии суолтатын дэгэттиир уларыйбат саҥа чааһа.
Холобур: этэ, эбит,дуо,буолуохсут,ньии,илик. 
Эбиискэлэр өссө араастаах буолаллар:
Тылы үөскэтэр,
ыйытар,
соруйар/көрдөһөр,
сыал-сорук/ыҥырыы,
чиҥэтэр/бигэргэтэр,
чуолкайдыыр,
сэрэйэр/саарбахтыыр,
ньирэмситэр,
дарбатар/күүркэтэр,
өһүрэр/кыйаханар,
күүскэ баҕарар,
сэниир.
Эбир. Эбир — туох эрэ ньуурун (холобур тирии) дьүһүнүттэн ордук хараҥа, эбэтэр ордук сырдык, эбэтэр атын өҥнөөх ханнык эмэ чуоҕур.
Эбир (даҕааһын аат). Эбир — эриэннии чуоҕурдаах. Бу даҕааһын ааты кытта "эбириэн" диэн өйдөбүл чугас - эриэн буолан көстөр элбэх бытархай чуоҕурдаах, эбирдэрдээх.
Эбиэн. Эбиэн - уһуктаах төбөлөөх, таҥнары сүргүөхтээх ырба, оноҕос төбөтө.
Эҕир. Эҕир — туундараҕа тыал охсуутун хоту хаар кэрдиис-кэрдиис буола хомурахтаммыта.
Эҕэ. Эҕэ - үрэххэ, өрүскэ уу сүүрүгэ үөскэппит оҥхойо эбэтэр томторо, боллороото.
Эҕэ (кэтэх санаа). Эҕэ - киһи саҥатыгар аһаҕастык этиллибэккэ эрэ өйдөнөр туох эмэ хос, кэтэх санаа. Холобур, үгэргээн, элэктээн этии.
Эҕэһэ. Эҕэһэ - улахан булду (холобур, эһэни) бултуурга айаны иитэн туруорарга тоҕоостоох бүччүм сир эбэтэр булду күрүөлээн хаайан булт сэбигэр киллэрээри маһынан сылбахтаан оҥоһуллар үрдүк быһыт.
Эйим (чүөмпэ). Эйим - өрүс, үрэх дириҥиир сирэ, чүөмпэтэ.
Элгэ. Элгэ — туруору, эмпэрэ кытыллаах дириҥ үрэх, үрүйэ.
Тыыбалар тылларыгар "эл" диэн эмпэрэ диэн суолталааҕын ыйаллар.
Ляшенко Людмила Александровна. Людмила Александровна Ляшенко (, ыам ыйын 17, 1993) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Элэмэс. Элэмэс - бөдөҥ маҕан ойуулаах, эриэн дьүһүннээх (сылгыга, табаҕа туттуллар), эбэтэр эриэннээх, эбирдээх сүөһү туһунан.
Буулур элэмэс - сылгы өҥө, ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан, атына кытархай өҥнөөх.
Кугас элэмэс - 
Күөх элэмэс -
Кыталык элэмэс -
Саһыл элэмэс
Сур элэмэс - хара ардайдаах сиэллээх-кутуруктаах күрэҥниҥи эриэн
Тураҕас элэмэс - 
Хара элэмэс - хара түүлээх буолан баран, ханан эрэ улахан ойуулаах 
Үрүҥ элэмэс -
Егоров Гаврил Васильевич. Егоров Гаврил Васильевич, норуокка биллибит аата Бартыһаан Дьөгүөрэп (1879–1942) — гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Семеренко Валентина Александровна. Валентина Александровна Семеренко (, 18 Тохсунньу 1986, Краснопилля) диэн Украина биатлонҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.
Радь Тарас Михайлович. Тарас Михайлович Радь (, Сэтинньи 20, 1999) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Михаил Александрович Слепцов. Михаил Александрович Слепцов - Үөһээ Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин палеонтологическай музейын төрүттээччи, кыраайы үөрэтээччи.
1927 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Боронук нэһилиэгин Хатыыстаах сиригэр төрөөбүтэ.
Верхоянскай куорат орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1947-49 сс. - Дьокуускайдааҕы Пед.институкка үөрэммитэ.
1949-53, 1954-62, 1966-70 сыллардаахха Адыаччы оскуолатын учууталынан, дириэктэринэн үлэлиир.
1956 сыллаахха оскуола иһинэн музей арылларын ситиһэр.
Николай Герасимович Божедонов. Николай Герасимович Божедонов (1932-2016) - кыраайы үөрэтээччи, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, "Саха-Азия оҕолоро" норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда стипендиата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ.
1932 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин Ынахсыт сиригэр төрөөбүтэ.
1955 сыллаахтан Адыаччы оскуолатыгар ахсаан уонна физика учууталын быһыытынан үлэтин саҕалаабыта.
1976 сыллаахтан аҕа табаарыһа Михаил Александрович Слепцов тэрийбит палеонтологическай музейын 2012 сыллаахха диэри салайбыта. Ити сыллар тухары музей пуондата 10 бүк улааппыта, биирдиилээн экспонаттар Красноярск, Москва, Штутгард, Токио куораттарга улахан быыстапкаларга турбуттара.
1980-с сыллардаахха Николай Герасимович айылҕа харыстабылынан күүскэ дьарыктаммыта. Адыаччы үрэххэ үлэлиир көмүс хостооччулары утары үгүс суругу суруйбута, аахсыйалары тэрийбитэ. Дьон ыраас ууну иһэрин туһугар элбэх үлэни оҥорбута. Туостаах үрэххэ ракета бастакы үктэллэрэ түһэллэрин утаран, Адыаччы үрэх уутун анализка ыытарга туруорсан мунньахтарга тыл этэрэ, дьону өйдөтөрө. Маны таһынан, Адыаччытааҕы ГЭС тутуллуута тохтообутугар үгүс өҥөлөөх. Кини 1990-с сыллар саҥаларыгар Борис Ельциҥҥэ суруга билигин да элбэх киһини сөхтөрөр: "Өскөтүн биһиги этиибитин ылыммат буоллаххытына, биһиги бука бары туох баарбытынан көмүскэнэргэ эрэ тиийэбит. Биһиэхэ атын суол суох" (көҥүл тылбаас).
Николай Герасимович уонунан сылларга норуот контролерунан, Верхоянскай норуодунай суутун сэтээтэлинэн, Адыаччы нэһилиэгин табаарыстыы суутун бэрэсэдээтэлинэн, олохтоох нэһилиэк уонна улуус мунньахтарын депутатынан үлэлээбитэ.
Саха сирин суруйааччыларын сойууһа. Саха сирин суруйааччыларын Сойууһа () — суруйааччылары түмэр Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун Саха сиринээҕи салаата.
Сойуус төрүттэниитэ.
Сойуус 1934 сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ.
Бастакы бырабылыанньа бэрэсэдээтэлинэн - Платон Алексеевич Ойуунускай талыллыбыта.
Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ.
1934-1938 - Платон Алексеевич Ойуунускай;
1939-1948 - Серафим Романович Кулачиков-Эллэй;
1948-1953 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;
1953-1958 - Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай;
1958-1961 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;
1961-1979 - Семен Петрович Данилов;
1979-1993 - Софрон Петрович Данилов;
1993-1998 - Савва Иванович Тарасов;
1998-2003 - Иван Григорьевич Спиридонов;
2003-2023 - Наталья Ивановна Харлампьева;
2023 сылтан - Андросов Гаврил Гаврильевич.
Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ.
I сийиэс - 1939 сыл от ыйын 1-5 күннэрэ;
II сийиэс - 1948 сыл бэс ыйын 28 - от ыйын 1 күннэрэ;
III сийиэс - 1953 сыл ол ыйын 30-31 күннэрэ;
IV сийиэс - 1958 сыл алтынньы 23-25 күннэрэ;
V сийиэс - 1963 сыл муус устар 3-4 күннэрэ;
VI сийиэс - 1965 сыл тохсунньу 12-13 күннэрэ;
VII сийиэс - 1968 сыл кулун тутар 5-6 күннэрэ;
VIII сийиэс - 1973 сыл бэс ыйын 5-6 күннэрэ;
IX сийиэс - 1978 сыл алтынньы 19 күнэ;
X сийиэс - 1983 сыл алтынньы 25 күнэ;
XI сийиэс - 1988 сыл балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ;
XII сийиэс - 1993 сыл сэтинньи 5 күнэ;
XIII сийиэс - 1998 сыл сэтинньи 5 күнэ; 
XIV сийиэс - 2003 сыл алтынньы 7 күнэ;
XV сийиэс - 2008 сыл алтынньы 7 күнэ;
XVI сийиэс - 2013 сыл алтынньы 1 күнэ;
XVII сийиэс - 2018 сыл алтынньы 11 күнэ;
XVIII сийиэс - 2023 сыл алтынньы 6 күнэ.
Чибыева Анастасия Ильинична. Чибыева Анастасия Ильинична (25.03.1927-02.09.2006) - учуутал, педагогическай үлэ ветерана.
1927 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Кыыллаах Арыытыгар төрөөбүтэ.
1952 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрбитэ.
Идэтинэн - история учуутала.
1966-1970 сылларга - Адыаччы оскуолатын учуутала.
1971-1977 сылларга - Адыаччы оскуолатын дириэктэрэ.
Анастасия Ильинична Чибыева оскуола материальнай баазата хаҥыырыгар, ис-тас көстүүтэ тупсуутугар, эстетическай иитии таһыма үрдүүрүгэр, учууталлар үлэлиир усулуобуйаларын тупсарыыга, бастыҥ педагогическай уопуту киэҥник тарҕатарга педколлективы түмэ тардан, оскуоланы оройуон бастыҥ оскуолатын кэккэтигэр киллэрэргэ күүһүн харыстаабакка үлэлээбитэ.
1977-1994 сылларга - оскуола учуутала, интернат иитээччитэ.
2006 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр сырдык тыына быстыбыта.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Адыаччы орто оскуолата. - Баатаҕай: 2007 сыл.
Аан дойдутааҕы кинигэ уонна ааптар быраабын күнэ. Аан дойдутааҕы кинигэ уонна ааптар быраабын күнэ
(ХНТ атын тылларынан: аҥ. World Book and Copyright Day, араб. اليوم العالمي للكتاب وحقوق المؤلف, ‎исп. "Día Mundial del Libro y del Derecho de Autor, "кыт. 世界图书与版权日, фр. Journée mondiale du livre et du droit d'auteur) — сылын ахсын Муус устар 23 күнүгэр, 1996 сыллаахтан бэлиэтэнэр. 28-й сессии ЮНЕСКО 28-с сиэссиэйэтигэр Сэтинньи 15 күнүгэр 1995 сыллаахха быһаарыныы ылыммыта (резолюция № 3.18).
ХНТ ситим-сиригэр этиллэринэн, бу күнү таларга муус устар 23 күнүгэр 1616 сыллаахха Мигель де Сервантес, Уильям Шекспир (дьиҥэр бэйиэт уонна драматуур юлиан халандаарынан аахтахха 23-скэ өлбүтэ, ол аата григориан халандаарынан — 10 хонук хойут өлбүт), Инка Гарсиласо де ла Вега өлбүт күннэрин кэриэстээн талбыттар.
Кинигэ киин куората.
Бу күн "Кинигэ аан дойдутааҕы киин куоратын" ытык аата биир куораттан атын куоракка көһөр.
Кинигэ киин куоратын сылын ахсын ЮНЕСКО бэйэтэ уонна кинигэ индустриятын үс салаатын бэрэстэбиитэллэрэ (кинигэ таһаарааччылар, кинигэ атыылааччылар уонна бибилэтиэкэлэр) талаллар.
2023 сыллаахха кинигэ киин куоратынан Аккра этэ, 2024 сыллаахха — Страсбург. 2025 сыл муус устар 23 күнүттэн — Рио-де-Жанейро. 2012 сыллаахха киин куоратынан Ереван, уонна 2021 сыллаахха Тбилиси буола сылдьыбыттара.
Бу үгэһи 2001 сыллаахха ЮНЕСКО бэйэтин 31 C/29 нүөмэрдээх резолюциятынан олохтообута. Бастакы Кинигэ киин куоратынан Мадрид буолбута. ЮНЕСКО "Кинигэ аан дойдутааҕы киин куоратынан" билиммит куораттара эгэлгэ тэрээһиннэри ыытан ааҕыы култууратын сааһыттан уонна бөлөҕүттэн тутулуга суох дьоҥҥо туругурдаллар, бэйэлэрин да дойдуларын иһигэр, аан дойдуга да.
Винница аэропорда. Винница диэн Винница аттыгар баар аэропорт.