mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Никифоров Василий Давыдович. Никифоров Василий Давыдович (1931—2007) — РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, саппаас майора, кыраайы үөрэтээччи, Иккис Наахара, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Василий Давыдович Наахара 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. 1962 с. СГУ историческай факультетын бүтэрэн баран учуутал үлэтин Наахара 8 кылаастаах оскуолатыгар саҕалаабыта. 1964—1982 сылга диэри Наахара орто оскуолатыгар учууталынан, военругунан, саабыһынан, дириэктэринэн 19 сыл үлэлээбитэ.
1978—1982 сылларга НВП военругунан үлэлээбитэ. Бу кэмҥэ оскуолаҕа байыаннай патриотическай иитиигэ пед.коллектив уонна төрөппүттэр элбэх үлэни ыыппыттара. Оччотооҕу көрдөбүлгэ эппиэттиир сөптөөх оборудованиелаах кабинет, строевой площадка, ытар тир, караульнай помещение сороҕо, мэһэйдээх площадкалар, оружейка оҥоһуллубуттара. Оскуолаҕа «Бойобуой уолаттар» кулууптара, стрелковай кружок үлэлииллэрэ. Юнармеецтар «Орленок», «Зарница» байыаннай- патриотическай оонньуларга көхтөөхтүк кытталлара уонна оройуоҥҥа 3 сыл субуруччу бастаан көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамяны «За отличную военную подготовку молодежи» үйэ-саас тухары илдьэ хаалбыттара. Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалыы барааччылары атаарыы уонна сулууспаттан кэллэхтэринэ көрсүһүүлэр ыытыллаллара. Албан аат уруоктара, памятниктары шефтэһии, юнармеецтары, ордук призывниктар ГТО нуормаларын ситиһиилээхтик туттаралларын ситиһэллэрэ. Сулууспалыы сылдьар отпускниктар байыаннай чаастарын кытта суруйсуу тэриллэрэ. Үгүс выпускниктар үчүгэйдик сулууспалыылларын туһунан махтал суруктар кэлэллэрэ, олору оскуола үөрэнээччилэригэр линейка кэмигэр иһитиннэрэллэрэ. 1979 сыллаахха оскуола ити үлэтин үрдүктүк сыаналаан учууталлар атырдьах ыйдааҕы сүбэ мунньахтарыгар Наахара оскуолата Советскай сэбилэниилээх күүстэр уонна ЫБСЛКС 60 сыллара туолуутун көрсө Байыаннай — патриотическай үлэни тэрийиигэ активнайдык кыттыбытын уонна ситиһиитин иһин ССРС үөрэҕин Министерствотын, ЫБСЛКС КК, ССРС ДОСААФ КК дипломнарынан наҕараадаламмыта.
Василий Давыдович көҕүлээһининэн «Наахара» с/з, нэһилиэк историятын сырдатар «Үлэ уонна бойобуой албан аат» музейа аһыллыбыта. Кини кэнчээри ыччат төрөөбүт нэһилиэгин историятын, культуратын, омук быһыытынан уратытык билэригэр туһуламмыт өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин ис хоһоонун байытан, сайыннаран салгыы нэһилиэк музейын үлэтин сөргүтэр билиҥҥи кэм ирдэбилэ.
Василий Давыдович үгүс сыратын биэрэн чинчийбит үлэлэрэ «Наахара нэһилиэгин историята (1631—1996)», «2 Наахара нэһилиэгин Хочо бөһүөлэгин олохтоохторун төрүттэрэ-уустара», «Наахара орто оскуолатын историята (1900—1996 сс.)».
Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын туһунан үгүс материал хомуллубута. Наахара буойуннарын ааттарын, көмүллүбүт сирдэрин чуолкайдыырга эдэр пионердар уонна комсомолецтар киэн өрүттээх чинчийэр үлэни ыыппыытара.
Василий Давыдович төрүттээбит музейыгар 1990—2001 сс. 11 сыл үлэлээбитэ.
2007 сыллаахха өлбүтэ.
Егорова Александра Петровна. Егорова Александра Петровна-Тупсууна — 1 категориялаах народнай медицина магистра, Айыы арчыһыта, түһүлгэ эмчитэ, 7-с кылаан.
Егорова Александра Петровна-Тупсууна 1948 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Иккис Наахара нэһилиэгэр колхуостаах дьиэ кэргэҥҥэ 6-с оҕонон төрөөбүтэ. 1965 сыллаахха Наахара аҕыс кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бүтэрэр.1967 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэнэ киирэр. 1969 сыллаахха бухгалтер идэтин баһылаан Чурапчы улууһун Субуруускай аатынан сопхуоска ананан 1982 сылга диэри үлэлиир.1982 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр кэлэн участковай балыыһаҕа завхоһунан үлэлиир. Бу үлэлиир кэмнэригэр нэһилиэккэ ыытыллар культурнай тэрээһиннэргэ сөбүлээн туран актыыбынайдык кыттар. 1984 сыллаахха кулуупка «Дьэ-буо» тойуксуттар ансаамбылларын салайааччытынан үлэлиир. Былатыан Ойуунускай суруйуутугар «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхону туруоран фольклорнай фестивальга бастаан, Дьокуускай куоракка республиканскай күрэххэ кытталлар. Бу кэмтэн ыла аһыллан Александра Петровна 1990 сыллаахха бэс ыйыттан норуот эмчитэ буолар. 1992 сыллаахтан сахалыы эмчиттэр үрдүкү оскуолаларыгар 7 сыл үөрэнэн, үрдүк үөрэхтээх норуот эмчитэ дипломун ылан, бу күҥҥэ дылы идэтинэн үлэлиир.
Наҕараадалара:.
−1994 с. тохсунньу 19 күнүгэр «Симэх эмчит»
−1995 с. алтынньы 30 күнүгэр «1 категориялаах эмчит»
−1995 с. от ыйын 6 күнүгэр «Далбар эмчит»
-Народнай медицина магистра
-Гипнотизер экстрасенс
-«Международнай категориялаах эмчит»
-«Лучший меценат 2003 г. Мегино-Кангаласского улуса, Нахаринской средней школы за активную гражданскую позицию и вклад в развитии образования»
-Мегино-Кангаласский улус, женская общественная организация свидетельство номинация «Лучший спонсор работы женсовета» 2002 г.
-Диплом «Женщина лидер» 2003 с.
-Почетный меценат образования РС(Я) түөскэ кэтиллэр бэлиэ
-Золотая книга меценатов и попечителей Республики Саха (Я)
Платонов Иван Иванович. Платонов Иван Иванович (1893—1946) — Иккис Наахара нэһилиэгин маҥнайгы учуутала.
Платонов Иван Иванович 1893 сыллаахха тохсунньу 30 кунугэр Иккис Наахара нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Саха АССР-га төрөөбүтэ.
Аҕата — Платонов Иван Еремеевич, ийэтэ Платонова Акулина Николаевна.
Иван Иванович сэниэ ыал оҕото буолан сыаркап приходун оскуолатыгар 1900 сыллаахха үөрэнэ киирбит. Иккис сылыгар үчүгэйдик үөрэнэн бүтэрбит. Кинини куоракка уерэнэригэр субэлээбиттэр. Онон Дьокуускай куоракка 4 кылаастаах училище5а уерэнэ киирэр. Училищены наар «4» уонна «5» сыананан бутэрэр.
Үөрэҕин бүтэрээт Лөгөй нэһилиэгэр учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта. Онно биир сыл үлэлээт 1911 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр үлэлии кэлбитэ. 18 саастаах Иван Иванович кэлээт да төрөөбүт нэһилиэгин оҕолорун үөрэтиигэ, улахан дьону үөрэхтээһиҥҥэ, нэһилиэнньэни өй-санаа өттүнэн иитиигэ актыыбынайдык кыттан барбыта. 1916 сыллаахха диэри үлэлээн баран, Тыыллыма оскуолатыгар ананан барбыта. 1921 сыллаахха дойдутугар эргиллэн кэлэн эмиэ учууталлаан барбыта.
1921 сылтан 1927 сылга диэри 2-с Наахара оскуолатыгар үлэлиир. Кини үлэлиир кэмнэригэр оскуола түөрт кылаастаах буолар уонна оҕолор олорор пансионаттара аһыллар. Онно оҕолор бэлэм аһылыкка олорон үөрэнэллэр. Кыахтаах эрэ дьон оҕолоро буолбакка, ким ба5алаах үөрэнэр кыахтаммыта. Иван Иванович 4 кылааһы (I—IV) соҕотоҕун үөрэтэрэ уонна элбэх кылааһы соҕото5ун уерэтии ньыматын билбит, үчүгэй бэлэмнээх учуутал этэ диэн, үөрэммит оҕолоро ахталлара.
Иван Иванович биһиги оскуолабытыгар 11 сыл үлэлээбит. Ити үлэлиир сылларыгар оскуола эрэ үлэтигэр буолбакка, нэһилиэк олоҕор көхтөөхтүк кыттан, дьону өй-санаа өттүнэн иитиигэ, улахан дьону үөрэхтээһиҥҥэ, саҥа былаас уонна олох туһунан өйдөтүү улэҕэ сыралаахтык улэлэспитэ. Кинини нэһилиэнньэ өйүүрэ уонна убаастыыра.
Тапталлаах кэргэнинээн, Иульяна Дмитриевна Борисова-Платонова, Манньыаттаах сиэнинээн, уонтан тахса сыл дьоллоохтук олорон, үс кыыс оҕоломмуттара: Калисфена — историк, Кыыдаана — филолог, Сата — историк.
Калисфена Ивановна — историк, оҕо суруйааччыта, Кыдаана Ивановна — филологическай наука доктора, профессор, Сата Ивановна — филологическай наука доктора, профессор. Күтүөтэ Башарин Георгий Прокопьевич — историческай наука доктора, профессор, сиэнэ Башарин Карл Георгиевич — медицинскэй наука доктора, профессор
Иван Иванович Платонов 1946 сыллаахха балаҕан ыйын 28 күнүгэр өлбүтэ.
Уломжинскэй Василий Романович. Уломжинскэй Василий Романович (1911—1997) — Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Ытык киһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэhитэ.
1911 сыллаахха алтынньы маҥнайгы күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Иккис Наахара нэhилиэгэр тѳрѳѳбүтэ. 1934 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педтехникуму, 1938—1940 сс. пединституту үѳрэнэн бүтэрэн история учуутала идэни ылбыта.
Уломжинскай В. Р. педагогическай үлэтин Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Дьаҥхаады ситэтэ суох орто оскуолатыттан саҕалаабыта. Иккис Наахара, Мэлдьэхси, Төҥүлү оскуолаларыгар өр сылларга учууталлаабыта, саабыстаабыта, дириэктэрдээбитэ.
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар үѳрэтэрин таhынан байыаннай дьыалаҕа чугастыы сытар үс нэhилиэк дьонун үѳрэппитэ. Кини салалтатынан Бастакы, Иккис Наахаралар, Бастакы Холгума, Ходоро нэhилиэгин 81 киhитэ байыаннай үѳрэ5и барбыта.
Үѳрэтии методикатын толору баhылаабыт учуутал этэ. Үѳрэнээччилэрин былыр буолан ааспыт кэмҥэ сатаан тиэрдэр уус-уран тыл маастарын уруоктара умнуллубаттар. Кини үѳрэппит о5олоро киэҥ билиилэринэн, картанан сатаан үлэлиилэринэн сѳхтѳрѳллѳрѳ.
Василий Романович үѳрэнээччилэрин кытта сайын да арахсыбакка бииргэ сылдьара. Сүүрбэhис үйэ 60-ус сылларыгар улууска биир бастакынан сайыҥҥы үлэ-сынньалаҥ лаа5ырын тэрийбитэ уонна уонтан тахса сыл салайбыта. Лааҕырга оҕолор оттууллара, кирпииччэ үктүүллэрэ, оҕуруот аhын үүннэрэллэрэ. Улууска куруук бастыҥ кѳрдѳрүүлэнэллэрэ. 70-ус сылларга улууска бастакынан эдэр лектордар группаларын тэрийбитэ. Нэhилиэк агитзоналарынан араас бэсиэдэлэри, лиэксийэлэри ааҕаллара.
Уломжинскай В. Р. общественнай олоххо актыыбынайдык кыттара. Лектор, общественнай корреспондент этэ. Нэhилиэк устуоруйатын сирийэн үѳрэппитэ. Ол матырыйааллара билигин даҕаны туhаныллаллар. Эдэригэр уhулуччулаах спортсмен этэ, кылыыга тэҥнээҕэ суоҕа.
Наҕараадалара.
«А5а дойдуну кѳмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээлинэн, Үѳрэх Министиэристибэтин Бочуоттаах грамоталарынан наҕараадаламмыта. Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Ытык киһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүѳлээх үлэhитэ.
Нэһилиэк Биикигэ Табылыысса. Болҕой: Бу табылыысса уларытылла, көннөрүллэ турар. Түмүк кэлин тахсыаҕа..
Баалы ааҕыы мэтиэдикэтэ:
Саҥа ыстатыйа - 3 баал, 
баар ыстатыйаны тупсарыы - 1 баал, 
ис хоһоонугар эбии баал - 1 баал
ыстатыйа элбэх итэҕэһигэр (сахалыы буукубаны солбуйан суруллуутугар, категорията суоҕар, ис уонна тас сигэлэрэ суоҕар уо.д.а. биир ыстатыйаҕа көстөр түгэнигэр) - биир ыстарааптыыр баал (-1)
Адамов Гавриил Николаевич. Адамов Гавриил Николаевич — БАМ тутааччыта, «Саха хомсомуола» () этэрээт хамыһаара, Норуоттар доҕордоһууларын уордьанын кавалера.
1975 сыллаахха Дьокуускайга СМУ-1 тэрилтэҕэ Социалистыы үлэ дьоруойа Михаил Сергеев биригээдэтигэр мас уһуунан (столяр-плотник) үлэлии сырыттаҕына тимир суолу турарга Бүтүн Сойуустааҕы ударнай тутуу биллэрбиттэр. Дьокуускайтан эмиэ хомсомуол этэрээтин хомуйбуттар, онно хапсан 16 киһи ахсааныгар киирэн СМУ-ттан 5 эдэр киһи барбыт. Обкомҥа ыҥыран хомсомуол путевката туттарбыттар, ыам ыйын 15 күнүгэр Политпрос дьиэтигэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга атаарыы буолбут, ыам ыйын 21 күнүгэр Амыр уобалаһыгар аттамыттар.
Бастаан Беленькая диэн ыстаансыйа аттыгар балааккаҕа сытан үлэлээбиттэр: тутуу массыыната сылдьарыгар аналлаах суолга үрэхтэри туоруур күргэлэри туппуттар.
Наһаа доҕордуу, көхтөөх этибит. Элбэх ыалдьыт кэлэрэ — суруналыыстар, суруйааччылар, тэлэбиидэнньэ. Мунчаарар соло суоҕа.
Күһүн алтынныьга Тыындаҕа — «Москуба хомсомуола» этэрээт кэлэригэр бэлэмнэниигэ ыыппытар. 300 киһи олорор сирдэрин, вагончиктарын бэлэмнээбиттэр. Онтон сэтинньигэ кураанах сиргэ Могот диэн бөһүөлэк тутуутугар ыыппыттар. Щиттэн оҥоһуллубут дьиэлэр фундаменнарын туппуттар, уулусса буолуохтаах сирдэри маһын кэрдибиттэр, түүнүн тутуу матырыйаалын массыынаттан сүөкүүллэр эбит. Онтон олунньуга Нагорнай бөһүөлэги тутууга ыыппыттар. Бу кэннэ тимир суол просекатын кэрдиигэ сылдьыбыт. Онтон Тыындаҕа суол таҥааччы (, тимир суолу таҥар оробуочай) үөрэҕэр ыыппыттар. Онон 1976 сыл атырдьах ыйыттан быһаччы тимир суол тутуутугар сылдьыбыт.
Понохова Зинаида Дмитриевна. Понохова Зинаида Дмитриевна сэтинньи ыйга 1951 сыллаахха Сунтаарга төрөөбүтэ. Норуот маастара, СӨ үөрэҕирии уонна культура отличнига, "Сардаана" муода театрын салайааччыта.
Габышев Айхал Иванович. Габышев Айхал Иванович — 1977 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Уус-Алдан оройуонугар Бороҕоҥҥо төрөөбүтэ. 
«Саха сирин тутааччыларын түмсүүтэ» (Ассоциация СРО "Союз строителей Якутии") диэн бэйэни салайынар тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ. "Саха сирин аҕаларын түмсүүтэ" (Лига отцов Якутии) общественнай түмсүү салайааччыта. Саха сирин спортинг федерациятын толорооччу директора. Саха сирин Общественнай Палататын солбучааччы председателя. Саха сирин Ил Дархана Е.А. Борисов итэҕэллээх киһитэ.
Элбэх оҕолоох ыал аҕата.
Кэссиэ Баһылай (Ушницкай Баһылай). Сахаларга дуолан күүстээх буолан баран хаһан да күүстэринэн өттөйбөт, дьонтон ордон киирсэ-күрэхтэһэ сатаабат, олус көрсүө-сэмэй дьон баар буолаллар. Оннук дьоннортон биирдэстэрэ Кэссиэ Баһылай этэ. Тандалгы алааска олохтоох Өнөр нэһилиэгин биир дуолан күүстээҕэ Кэссиэ оҕонньор (Ушницкай Баһылай) баараҕай тиити силистэри-мутуктары сүгэн иһэрин ХХ үйэ 30-с-40-с сылларыгар дьон элбэхтик көрбүттэр. Оройуонтан тахсыбыт боломуочунай, Дүпсүнтэн Өнөргө ыҥыыр атынан кэлэн иһэн оҕонньорго түбэспит. Кэпсэппиттэр. Тоҕо маскын түһэрбэккин диэбитигэр Кэссиэ: «Эмиэ хаттаан көтөҕөн иһиэм дуо, турдун ээ» — диэн хардарбыт. Боломуочунай Өнөргө кулуубу тута сылдьар дьоҥҥо кэлэн: «Ити маҥан баттахтаах, тиити санныгар сүгэн иһэр киһи ким диэн ааттаах кырдьаҕаһый?» диэн ыйыталаһар. Тутааччылар аатын-суолун быһаарбыттар, уола бу олорор диэн киппэ көрүҥнээх Лэгэнтэйи ыйан көрдөрөллөр.
Кулууп тутуутугар, эргиирдэрэ үрдээн, өһүөлэрин таһаара сылдьаннар 9 м. уһуннаах өһүө маһын мүччү тутан кэбиһэн, эмискэ хаһыы бөҕөтө буолбут. Өлүү түбэлтэлээх ити кэмҥэ аллараа мас хомуйа сылдьар Кэссиэ Лэгэнтэйэ өһүөнү хабан ылан төттөрү үөһэ бырахпытыгар, мэктиэтигэр дьиэ салыбырыы түспүт. Көр, бу уолуйбакка, сымсатык, күүскэ туттубутун-хаптыбытын! Киһи киһиттэн итинник уратылаах буолар.
Өнөр 8 кылаастаах оскуолатын бүтэрэр сылларбар Кэссиэ Лэгэнтэйэ мастарыскыайга олорбута уонна үлэлээбитэ. Бэрт элбэх быһахтары оҥороро, уһанар тэриллэри бэрийэрэ. Кинини өйдөөн хаалбытым диэн, сүүһүттэн көлөһүн бычыгырыы-бычыгырыы, мэлдьи чороҥ соҕотох аа-дьуо сылдьар буолааччы.
Кэссиэ оҕонньор Тандалгыга туппут балаҕанын маһын барытын эт саннынан таспыта үһү. Кэлин хойут алта кырыылаах баҕанатын кууһан тарбахтарым төбөтө тиийбэтэҕэ. Ол балаҕантан ойбоннонор күөллэрэ сүүсчэкэ саһаан буолуо. Онуоха эмээхсинэ хотоҥҥо кэтэр холуоһатын устан баран, атах сыгынньах уу баһан кэлэрэ үһү. Хоноһолор иһиттэхтэринэ атаҕын тыаһа саппыкылаах киһи курдук хоочугураан кэлэр диэн кэпсииллэрэ.
Биир саас атыыр оҕустар харсыспыттар. Атын ким эрэ кэлэн араарарын, биитэр бэйэлэрэ харсан бүтэллэрин кэтэһэ сатаан баран, эмээхсин оҕустары эр-биир муостарыттан ылан икки аҥыы садьыйталаары, алҕас харытын сүүстэригэр уган биэрбит. Бэйэтин оҕуһун аҥаар илиитинэн соһон аҕалбыт. Арай эмээхсинэ киэһэни быһа күлэрин иһин, Кэссиэ оҕонньор тутан көрбүтэ — эмээхсинэ харытын биир утаһына тостон хаалбыт.Ону бэйэтэ чартаабыта үһү.
Бииргэ төрөөбүт убайым Өлөксөй миигиттэн 20 сылынан аҕа этэ. Хороччу улаатан эрэр уолаттар «Нусхай» (Черноградскай Ньукулай), «Сэппэҥниир» (Борисов Ньукулай) уонна убайым буоланнар киксэн бараннар Кэссиэ оҕонньор сүгэн иһэр тиитин түһэртэрээри тоҥ күөс быстыҥа арааһы кэпсэтэ-ыйыта сатаан бараннар бэйэлэрэ арахсаллар – оҕонньордоро таһаҕаһын түһэрбэтэх…
Кэссиэ Баһылай туһунан сиһилии «Өнөрдөр умнуллубат мөссүөннэрэ» (ааптар Н.А. Черноградскай) кинигэтигэр суруллан турар. Бу онно кэпсэммэтэҕи суруйа сатаатым.
Кэнчээри оҕо образцовай норуодунай ансаамбыла. 2016 сылга Уус Алдан Кэнчээри оҕо обрахзцовай ансаамбыла Арассыыйа бочуоттаах ансаамбылын аатын үөрүүлээх быһыыга майгыга ылбыта.
Төлкө (арамаан). Төлкө (арамаан) — Саха норуодунай суруйааччыта Николай Якутскай XIX уонна XX үйэлэр кирбиилэригэр Саха сиригэр буолбут тыҥааһыннаах быһыыны-майгыны ойуулаан суруйбут арамаана.
Арамаан суруллуута.
1940-с сыллар иккис аҥаардарыгар Николай Якутскай арамаан курдук проза уустук уонна бөдөҥ жанрыгар ылсыбыта. Суруйааччы өр сыллаах үлэтин түмүгэр "Төлкө" диэн ааттаах трилогия (1947-1964) суруллубута. Саха норуотун олоҕун тосту уларыйар кэмин, норуот уонна киһи дьылҕатын көрдөрөр бу бөдөҥ айымньыны чинчийээччилэр эпопея-арамааҥҥа киллэрэллэр. Арамаан киэҥ кэми, элбэх буолан ааспыт событиелары хабан көрдөрөр, оччотооҕу саха дьонун олоҕун-дьаһаҕын, дьылҕатын сиһилии көрдөрөр историческай хабааннаах арамаан буолар. Николай Якутскай бу айымньытыгар норуот сэһэннэрин, үһүйээннэрин тоҕоостоохтук туһанар. Ол курдук Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап кыыһын туһунан Саха сирин араас муннуктарыгар тарҕаммыт норуот сэһэнин туһаммыта биллэр. 
Сүрүн дьоруойдара.
Арамаан сүрүн дьоруойдара Маайа уонна Сүөдэр буолаллар. Маайа - Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап баар-суох соҕотох кыыһа. Сүөдэр - Нам Дьаакыбылап кулуба хамначчыта, сылгыһыт уол.
Арамаан чаастара.
I кинигэтэ "Хараҥа түүн".
Бастакы кинигэҕэ Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап кыыһа Маайа уонна хамначчыт, сылгыһыт Сүөдэр бэйэ-бэйэлэрин таптаһан, турар бэйэлэрэ тахсан баралларын туһунан бэрт кэрэхсэбиллээхтик суруллар. 
II кинигэтэ "Халлаан сырдыыта".
Иккис кинигэтигэр Маайалаах Сүөдэр Бодойбо бириискэлэригэр тиийэн дьол-соргу тардыһалларын ойуулуур. Бу манна 1912 сыллаахха буолбут Ленатааҕы событиелар, үлэһит кылаас ыраахтааҕы былааһын утары турбут маҥнайгы хабыр киирсиитэ сиһилии ойууланар. 
III кинигэтэ "Күн тахсыыта".
Үһүс кинигэҕэ революция уонна гражданскай сэрии сылларыгар саха норуота бэйэтин көҥүлүн иһин охсуһуута, саха советскай автономията олохтонуута сүрүн миэстэни ылаллар.
Михайлов Константин Петрович. Михайлов Константин Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин олохтооҕо.
Вальпараисо. Вальпараисо () — Чиили улахан куората.
Сантьяго. Сантьяго () диэн Чиили киин уонна ордук улахан куората.
Бадык Силип. Николаев Филипп Васильевич (Бадык Силип) - Баппаҕаайы нэһилиэгин бастакы кинээһэ, Баппаҕаайы үрэҕин үрдүгэр олорбут. 
Баппаҕаайы нэһилиэгин устуруоруйатын үөрэппит Е.С. Алексеев нэһилиэк тэриллиитин туһунан маннык суруйар: "1916 сыллаахха Дьалдьыык уола Павел Харлампьев мунньах тэрийбит. Эһиги Өргүөт нэһилигиттэн арахсаҕыт диэн уураах таһаарбыттар. Оттон нэһилиэк аатын саҥа кинээс Бадык олорор ологун аатынан Баппаҕаайы диэн ааттаабыттар". 
Инньэ гынан бу мунньах быһаарыыта олоххо киирэн Баппаҕаайы нэһилиэгэ 1917 сыл сэтинньи 15 күнүгэр тэриллибит.
Туһаныллыбыт сирдэр.
А.Н. Яковлев. Лөкөчөөн нэһилиэгэ, Дь. Дани-Алмас, 2007
Николаев Игнатий Филиппович. Николаев Игнатий Филиппович (1870-1970) — Бүлүү улууһун КОБ чилиэнэ, Баппаҕаайы нэһилиэгин кинээһэ.
1870 сыллаахха кэлин Баппаҕаайы нэһилиэгин бастакы кинээһэ буолбут Бадык Силип кэргэнигэр Билинни Илбэҥэ сиригэр тереебутэ. Бастакы ойоҕо Даарыйаттан 5 оҕоломмута: Николаев Никита Игнатьевич, Алексеев Марк Игнатьевич, Тимофеев Семен Игнатьевич, Николаев Федот Игнатьевич, Николаева Анна Игнатьевна (Ноотуун), иккис ойого Николаева Анна Петровнаттан 16 о5о тереебутуттэн 3 о5о улааппыт: Николаева Варвара Игнатьевна (1930), Николаева Евдокия Игнатьевна (1933), Николаев Василий Игнатьевич (1938).
1917 сыл кулун тутар 18 кунугэр Булуу улуусугар КОБ тэриллэр, онно Николаев Баппагаайы нэсилиэгиттэн чилиэнинэн, кэмитиэт президиумун чилиэнинэн талыллар. Онтон 7 ый буолан баран Булуу земствота тэриллэр, манна гласнайынан талыллар. Аны Баппагаайы нэсилиэгэр земство бэрэстээтэлинэн талыллыбыт.
Николаев Никита Игнатьевич. Николаев Никита Игнатьевич — Чэлэй (1910) — Баппаҕаайы нэһилиэгин Ворошилов аатынан холкуоһун бэрэстээтэлэ, сопхуос биригэдьиирэ, «1941-45 сс. Аҕа дойду сэритин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл кавалера, тыыл бэтэрээнэ, үлэ бэтэрээнэ.
Алексеев Марк Игнатьевич. Алексеев Марк Игнатьевич (1913-19) - ССКП чилиэнэ, сэбиэскэй партийнай үлэһит, үүт табаарынай пиэрмэтин сэбиэдиссэйэ, хонуу биригэдьиирэ, Сталин аатынан колхуос солбуйар бэрэстээтэлэ, комплекснай биригээдэ биригэдьиирэ. 1964-1971 сылларга Баппаҕаайы нэһилиэгин исполкомун бэрэстээтэлэ.
1913 сыллаахха Илбэҥэҕэ Баппаҕаайы кэлин нэһилиэгин кинээһэ, земствоттын бэрэстээтэлэ буола сылдыбыт Игнатий Николаев дьиэ кэргэнигэр иккис оҕоннон төрөөбүтэ.
1935 сылтан үүт табаарынай пиэрмэтин сэбиэдиссэйэ, хонуу биригэдьиирэ, Сталин аатынан колхуос солбуйар бэрэстээтэлэ, комплекснай биригээдэ биригэдьиирэ. 1964-1971 сылларга Баппаҕаайы нэһилиэгин исполкомун бэрэстээтэлэ.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ ()
Өссө маны көр.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык дьоно
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык дьоно. Мэҥэ-Хаҥалас Ытык дьоно ()
Тиһилик.
1985:
1986:
1987:
1988:
1989:
1990
1991:
1992:
1993:
1994:
1995:
1996:
1997:
1998:
1999:
2000:
2001:
2002:
2003:
2004:
2005:
 
2008:.
2009:
2010:
 
2011:
 
2012:
2013:
2014:
2015:
2016:
2017:
2018:
2019:
Өссө маны көр.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ
Сигэлэр.
https://mr-megino-kangalasskij.sakha.gov.ru/pochetnye-grazhdane-izvestnye-ljudi-rajona/pochetnye-grazhdane-megino-kangalasskogo-ulusa
Назаров Николай Семенович. Назаров Николай Семенович — Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылааҕа, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1925 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1942 с. Молотов аатынан колхозка государствоҕа туттарар балык биригээдэтигэр үлэһит буолбута.
1943—1947 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылааҕа. Сэрииттэн эргиллэн кэлэн, Сталин аатынан колхозка, кэлин Ленин аатынан совхозка араас салайар үлэҕэ үлэлээбитэ. I Тыыллыма нэһилиэгин Сэбиэтин секретара, биригэдьиир, управляющай, колхоз солбуйааччы председателэ курдук эппиэтинэстээх дуоһунастарга үлэлээбитэ. Аҕа дойду сэриитин II степеннээх орденын, «Хорсунун иһин», «Германияны Кыайыы иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Липова Долина. Липова Долина () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 185 (2016).
Сыа балык. Сыа балык, атыннык - ньоҕор (Coregonus tugun) — тууһа суох ууга үөскүүр, майаҕастыҥылар көрүнэригэр киирэр кыра балык. Сибииргэ эрэ баар буолар (эндемик), Обьтан саҕалаан Дьааҥыга диэри Муустаах хотугу байҕалга түһэр өрүстэргэ, ону тэҥэ Урал салаа үрэхтэригэр үөскүүр. Нууччалар сыа балыгы сосьвинская сельдь, тугунок эбэтэр манерка диэн ааттыыллар. Сыа балык уһуна 20 см, ыйааһына 90 г. тиийиэн сөп. Ойоҕоһугар 54-76 судургутук хаҕыланар хатырыктаах буолар. Олоҕо кылгас: үгүс сыа балык икки сааһыгар төрүүр-ууһуур сааһын ситэр. 6 сааһыгар диэри олорор. Уу салахайынан (планктон), рактыҥыларынан, үөн-көйүүр ыаматынан аһыыр. Бултанар балык. Ол эрээри тиһэх 40 сыл иһигэр сыа балык булда 10 төгүл түспүт.
Хаартыската:
http://www.bylkov.ru/_ph/35/2/814438702.gif
http://www.bylkov.ru/_ph/83/2/478064083.jpg
http://www.povarenok.ru/images/recipes/step/54/5454/545439.jpg
http://wroom.ru/userimg/forum/1308832321.jpg
http://www.bylkov.ru/_ph/489/2/436689064.jpg