mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Егоров Сэмэн (XIX үйэ). Егоров Сэмэн — Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей бастакы экспонаатын (Музей эһэтин) булбут саха киһитэ.
Үөһээ Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэр олохтоох Сэмэн Егоров 1886 сыллаахха бизон төбөтүн уҥуоҕун булбут. Булумньуну Бүлүү куорат (уокурук) исправнига Шахурдин Иркутскайдааҕы музейга ыытарга диэн быһаарбыт, онон онно аадырыстанан Дьокуускайга уобаластааҕы бырабылыанньаҕа кэлбит. Мантан салгыы айанын борогуоннуур биир да тэрилтэ көстүбэккэ, булумньу Уобаластааҕы Статистика кэмитиэтигэр харайыытыгар биэриллибит. Кэмитиэт 1887 сыл олунньу 20 күнүгэр буолбут мунньаҕар муоһу ханна да ыыппакка Дьокуускайга бэйэтигэр тэриллэр музейга анаан хаалларарга быһаарыы ылыммыт. Ол кэмҥэ дылы музейы тэрийии боппуруоһа ханна да, хаһан да көтөҕүллэ илик эбит, онон музей устуоруйатын мантан саҕалыахха сөп. 1887 сыл ыам ыйыгар булумньуну саҥа тэриллэр музейга хаалларар туһунан этиигэ Сэмэн Егоров сөбүлэҥэ кэлбит. Онон булумньу музей бастакы экспонаата буолбута, билигин «Музей эһэтэ» диэн ааттанар.
Сэмэн Егоров бэрт сытыы-хотуу киһи эбитэ үһү. Дойдутугар кини туһунан норуот эмчитин, отоһут, олоҥхоһут быһыытынан олус үчүгэй өйдөбүл билигин даҕаны баар.
Филаделфиа. Филаделфиа () диэн Пеннсүлваниа штатын саамай улахан куората уонна АХШ биир улахан эргиннээх куората буолар.
Эри. Эри диэн кыракый куорат, Пенсильвания штатыгар баар куорат.
Һаррисбург. Һаррисбург диэн куорат Пеннсүлваниа штатын киин куората буолар.
Аллентоун. Аллентоун (Allentown) диэн Пеннсүлваниа штатыгар баар кыракый куорат. 1762 сыллааха ниэмэс колониятыттан баар буолбут куорат.
Иллинойс. Иллинойс (Illinois) — АХШ биир экономически күүскэ сайдыбыт штата буолар, киин куората — Спрингфиелд. Онтон штат сиригэр дойду үһүс улахан гигант-куората Чикаго баар.
Спрингфиелд. Спрингфиелд (Springfield), куорат, Иллинойс штатын киин куората. Куорат аттыгар улахан АЭС баар. АХШ биир улахан култууратын киинэ.
Индиана. Индиана (), АХШ биир улахан тыа хаһаайыстыбатын штата буолар, киин куората — Индианаполис. Онтон арыый улахан куораттара — Форт Уэйн (), Эвансвилл (), Гэри (), Соутһ Бэнд (), Һаммонд ().
Индианаполис. Индианаполис (), АХШ дойдутугар баар куорат, Индиана штатын киин куората.
Микеланджело. Микела́нджело Буонарро́ти (толору аата — Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни, ); 1475—1564) — Италия скульптора, живописец, архитектор, поэт, толкуйдааччы. Ренессанс эпоха улууларыттан биирдэстэрэ.
Микеланджело кулун тутар 6 кунугэр 1475 сыллахха Ареццо аттытыга Капрезе диэн Тоскана куоратыгар төрөөбут, Лодовико Буонарроти ыалыгар. Аҕата куораттаҕы сүбэһит.Оҕо эрдэҕинэ Флоренцияҕа итииллибит, ол кэннитэн Сеттиньяно куоратка хас эрэ бириэмэ олорбут.
1488 с. Микеланджело аҕата уолун дьоҕурун кытары уҕарыйбыт уонна Доменико Гирландайо худуоһунньук мастерскойугар үөрэнээччинэн биэрбит. Кини манна биир сыл курдук үөрэммит. Сыл ааһыыта Микеланджело Бертольдо ди Джованни скульптор оскуолатыгар коһор, ол оскуола Лоренцо де Медичи көрүүтүнэн турар. Лоренцо де Медичи - Флоренция чахчы тойоно.
Медичи Микеланджело талаанын билинэр уонна кинини араначчылыыр буолар. Сорох кэм Микеланджело Медичи дыбарыаьыгар олорор. Медичи өлбүтүн кэннэ, ол эбэтэр 1492 сыллаахха Микеланджело дьиэтигэр төннөр.
1496 с.Рафаэль Риарио кардинал Микеланджело мрамортон оноһуллубут «Купидонун» атыылаһар уонна Римҥа худуоһунньук үлэтигэр ыҥырар.
Микеланджело олунньу ый 18 күнүгэр 1564 с. Римҥа өлөр. Флоренцияҕа Санта Кроче церковьыгар көмүллүбүт. Олуон иннинэ кэриэс тылын киниэхэ үгэстээх аҕыйах тылынан суруттарбыт: «Кутпун Танараҕа биэрэбин, этпин сиргэ, баайбын аймахтарбар».
Үлэлэрэ.
Давид ыстатыйата.
1499 сыллаахха Микеланджело Флоренцияҕа төннөр. Ол бириэмэҕэ Сованрола диэн аҕабыыт дьону кыыһырдан өлөрүллүбүт. Ол кэнниттэн олох төттөрү үчүчгэй буолан эрэр. Агонстино ди Дуччио диэн ааттаах скульптор Давид ыстатыйатын оҥорорун саҕалаабыт, Библия геройун. 40 сыл устата Гильдия ол Давидка анаммыт мрамор кусогун тутан олорбут уонна ол скульпторга биэрбэккэ Микеланджелоҕа биэрбиттэр. Микеланджело ону Давид гына үс сылы быһа үлэлээбит. Голиафы өлөрүөн иннинэ кыратык тохтообутун көрдөрөр. Статуята 5.17 метр улахан. Бастаан куорат ортотугар баар болуоссакка туруоруллубут, ол кэниттэн сотору буолан баран художественнай галереяҕа туруоруллур. Ыстатыйа копията ол болуоссакка билигин даҕаны турар.
Систинскай капелла ис үрдэ.
1505 саҥа талыллыбыт Папа Юлий II Микеланджелоны Римҥа ыҥырбыт. Папа Юлий кырдьаҕас киһи эбит. Улахан көмөр сир оҥоруон баҕарар эбит. 
Ол көмөр сири Микеланджело бүтэрбэтэҕэ. Ол оннугар Юлий кинини Систинскай капелланы уруһуйдуурга ыҥырбыт. Ону номнуо сорох уруһуйдьуттар саҕалаабыттар эбит, Микеланджело аккастаабыт, ол гынан баран Юлий араас ньымаларынан Микеланджелоны тылыгар киллэрбит. Ол гынан баран тугу уруһуйдуурбун бэйэм билэбин диэн тылы ылбыт.
Библияттан араас сценалары уруһуйдаабыт. Ордук биллэрэ - Таҥара Адамы айыыта.
Коннектикут. Коннектикут (Connecticut), АХШ биир штата, Саҥа Англиа биир штата, киин куората - Һартфорд. Улахан куораттара - Бридгепорт, Нью Һайвен, Waterbury, Stamford.
Ардах. Ардах — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон таммах буолан сиргэ түһүүтэ. Былыттан түһэр.
Дабды самыыр — бөдөҥ таммахтардаах ардах.
Тобурах. Тобурах — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон муус буолан сиргэ түһүүтэ. 
Муус көһөҥөлөрө биир миллиметртан хас да сантымыатрга дылы улаханнаах буолаллар. 130 см, биир киилэҕэ дылы ыйааһыннаах көстөллөр. 
Үксүн сыл сылаас кэмигэр курулас эбэтэр этиҥнээх ардах кэмигэр түһэр.
Сороҕор тобурах сиргэ халыҥа хас да сантымыатр буолар. Түһүүтүн уһуна аҕыйах мүнүүтэттэн чаас аҥарыгар дылы, олох сэдэхтик биир чаас түһэр.
Дзержинскэй Феликс Эдмундович. Дзержинскэй Феликс Эдмундович — (пол. Feliks Dzierżyński; хос ааттара Желе́зный Фе́ликс, ФД, партийнай псевдонимнара: Я́цек, Я́куб, Переплётчик, Фра́нек, Астроно́м, Ю́зеф, Дома́нский; атырдьах ыйын 30 (балаҕан ыйын 11) 1877, Дзержиново, Ошмянскай уезд, Виленскай губерния — от ыйын 20 1926, Москва) — революционер, Польшаттана төрүттээх дворянин, сэбиэскэй государственнай диэйэтэл, хас да наркомат баһылыга, ВЧК тэрийээччитэ, «кыһыл террор» тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ.
Апатиит. Апатиит — кальций фосфаата, үксүн биир кэлимсэ туораахтыҥы маасса быһыытынан көстөр. Сороҕор боруода иһигэр кыбыллыбыт призма формалаах кристааллар көстөллөр. Дьэҥкирэ суох кристааллар наһаа бөдөҥ буолуохтарын сөп, холобур, Канаадаҕа апатиит 200 киилэттэн тахса ыйааһыннаах, 2 миэтэрэ кэриҥэ уһуннаах призмалара көстүбүттэрэ. Олох сэдэхтик дьэҥкир кристааллар көстөллөр, олортон ювелиирдар араас оҥоһуктары оҥороллор.
Дьэҥкир кристааллар өҥнөрө араҕастан хараҥа халлан күөххэ, фиолет өҥүгэр тиийэ буолаллар. Өҥө суох кристааллары Италияҕа уонна Германияҕа булаллар; «куоска харах» эффектаах таастары Шри-Лаанка уонна Бирма сириттэн булаллар. От күөҕэ апатииттары Алдан тардыытыгар булаллар.
Аймах (биология). Аймах (сорох источниктарга Этэрээт, , элб.ахс. ) — таксономияҕа туттуллар хаттыгастартан биир сүрүннэрэ. 
Бу хаттыгас бэйэтэ кылааска киирэр, иһигэр кэргэн киирэр. Холобур Саха сиригэр баар "үүтүнэн иитиллээччилэр" (үүттэнээччилэр) маннык этэрээттэргэ арахсаллар: үөннэри сиэччилэр, илии-кынаттар, сиэмэх кыыллар, лаапчаан атахтаахтар, кииттиҥилэр, ыыраахтаах туйахтаахтар, кэрбээччилэр, куобахтыҥылар.
Паар. Паар — убаҕас эттик гаас буолан көтүүтэ. Убаҕас туругун кытта тэҥ усулуобуйаҕа баар буолар, ол гынан баран үксүн кылгас кэмҥэ. Олоххо бу аатынан үксүн уу паарын ааттыыллар.
Ленин Владимир Ильич. Ленин Владимир Ильич (1870, муус устар 22 күнэ — 1924, тохсунньу 21 күнэ) — Арассыыйа салайааччыта, Арассыыйаҕа былааһы өрөбөлүүссүйэ тэрийэн ылбыт киһи, аан дойдуга бастакы социализм дойдутун туппута — урукку Арассыыйа Илэ (Империята) ССРС буолбута. 1922 сыллаахха кини быһаччы кыттыытынан Саха сирэ Автономиялаах Өрөспүүбүлүкэ буолбута (Саха Автономнай Сэбиэскэй социалистическэй республиката — Саха АССР).
Өрөбөлүүссүйэ. Өрөбөлүүссүйэ — дойдуга былааһы норуоту өрө туруоран күүс өттүнэн ылыы. Норуот сороҕор сэбилэниилээх сэрии нөҥүө, сороҕор уулуссаҕа тахсан эйэлээх дьайыы түмүгэр былааһы уларытар.
Өрөбөлүүссүйэ түмүгэр ким былааһы ыларынан, эбэтэр сүрүн хамсатар күүһүнэн көрөн буржуазнай, социалистическэй иҥин диэннэргэ арахсаллар. 2000 сыл кэнниттэн Өҥнөөх диэн ааттанар өрөбөлүүссүйэлэр үөдүйбүттэрэ.
Өссө маны көр.
Франция өрөбөлүүссүйэтэ уонна Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ.
Өҥнөөх өрөбөлүүссүйэлэр. Өҥнөөх өрөбөлүүссүйэлэр — XXI үйэҕэ үөдүйбүт хаан тохтуута суох былааһы уларытар норуот хамсааһыннара.
Украинаҕа — Араҕас, атын дойдуларга Тюльпаан, Роза.
Куна. Куна — Панаамаҕа уонна Колумбияҕа олорор индеец омуктар. Куна тылынан саҥараллар. 50 тыһ. тахса киһилээх омук, олортон 700-чэтэ Колумбияҕа олорор. Сүрүн дьарыктара кукурууза, батаат, кокос үүннэрии, балыктааһын. Католиктар уонна протестааннар христианствоҕа киллэрбиттэрэ.
Кукурууза. Кукурууза, маис  ("Zea mays" L. ssp. "mays") — туораахтаах култуура, бурдук үүнээйи. Америка индеецтэрэ (Месоамерикаҕа) дьиэтиппит, тупсарбыт үүнээйилэрэ. Билигин да онно олорор төрүт омуктар, холобур Панаамаҕа олохтоох куналар кукуруузаны үүннэрии сүрүн дьарыктарыттан биирдэстэрэ. Америка дойдуларыгар маис бастыҥ үүннэриллэр култуура буолар.
XV үйэ бүтүүтүгэр - XVI үйэ саҥатыгар Эуропа дойдулара Американы колонизациялаабыттарын кэнниттэн, аан дойдуга тарҕаммыта.
Билигин кукурууза аан дойдуга барытыгар тарҕаммыт тыа хаһаайытыбатын сүрүн үүнээйилэриттэн биирдэстэрэ.
Балыктааһын. Балыктааһын — айаҕы иитинэр эбэтэр эргинэр соруктаах күөл, өрүс, байҕал балыгын араас ньыманан тутар дьарык. Былыр сирэ суох сахаларга тыыннаах хаалар сүрүн ньымалара этэ. Сахалар сүнньүнэн собону уонна мундуну,күөнэҕи бултаан аһыыллара.
Эргиэн. Эргиэн диэн дьон (тэрилтэлэр) бэйэ бэйэлэригэр мал-өҥө бэрсиитэ. Малы-өҥөнү ыларга харчы төлүүллэр. Малы атын малга атастаһыы бартер дэнэр. Эргиэн кыттааччылара - атыылааччы уонна атыылаһааччы. Эргиэн эйгэтэ ырыынак дэнэр.
Эргиэн көрүҥнэрэ:
Шеломов Михаил Степанович. Шеломов Михаил Степанович — Солуомап кулуба (1864 (эбэтэр 1876), Боотуруускай улууһа, Алаҕар нэһилиэгэ—1930, Соловки лааҕыра, Архангельскай уобалас).
1864 сыллаахха Алаҕар нэһилиэгин ыстаарыстата (кинээһэ) Степан Иванович Шеломов дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 
Бастаан аҕатыгар суруксутунан, онтон 1911 сыллаахха Алаҕар нэһилиэгин кинээһинэн талыллыбыта. Улууһугар тоҕус сыл кулубалаабыта. 1912 сыллааха Саха уобалаһын туора урдустарын (инородецтарын) сийиэһигэр кыттыыны ылбыта, "Романовтар династияларын 300 сыла" юбилейнай мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 
Оччотооҕу саха тойотторуттан төрүт туспа санаалах киһи этэ. Наар нууччаҕа сыһыаннааҕы сөбүлүүрэ уонна өрө тутара. Нуучча ыраахтааҕытыгар бэриниилээҕин көрдөрө сатыыр үгэстээх эбит. 1905 сыллааҕы быһылааннар кэннилэриттэн "Союз истинно русских якутов" диэн тэрилтэни тэрийэ сылдьыбыта. 1906 сыллаахха тэриллибит "Сахалар Сойуустарын" утарбыта. Оскуолаҕа сахалыы үөрэтиини бопсо сатаабыта.
1921 сыллаахха бассабыыктары утарда диэн хаайа сылдьыбыттара. 1928 сыллаахха иккистээн тутуллан 3 сылга лааҕырга ууруллубута, уонна Соловки анал лааҕырыгар ыытыллыбыта. Онтон эргиллибэтэх.
Истра. Истра () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Истра оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 56 км сиргэ, Истра өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 165 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 32056 киһи этэ, иэнэ — 7 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4359,43 киһи.
Олохтоммут сыла — 1589. Урут маннык ааттаах этэ: 1781 — "Воскресенское" сэлиэнньэ. 1930 сыллаахха диэри — "Воскресенскай" куорат.
Куорат баһылыга  — Юрий Савельев (2007 сылтан).
Почтатын индэксэ — 143500, төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 433.
Арассыыйа субъектарын иэннэрэ. Иэнинэн наардаммыт Арассыыйа субъектарын тиһигэ. Иэнэ км² ыйыллар.
Арассыыйа субъектарын олохтоохторо. Арассыыйа олохтоохторун ахсаанынан тиһигэ. 2013 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан. 
 
Источники.
 
Кылгатыылар.
Арассыыйа субъектарын кодтара. Арассыыйа субъектарын кодтара.
Тиһиккэ субъектар Арассыыйа Төрүт сокуонун 65-с ыстатыйатыгар ыйыллыбытынан бэриллэллэр: өрөспүүбүлүкэлэр, кыраайдар, уобаластар, федерация таһымнаах куораттар, автономиялаах уобаластар, автономиялаах уокуруктар, эбии. Субъектар истэригэр алпабыытынан наардаммыттар. Код бэрээдэгэ урукку РСФСР 1978 сыллааҕы Төрүт сокуонугар олоҕурар (1992 сыл ахсынньы 10 күнүнээҕи туругунан).
Регионнар силбэһиилэрэ.
2003 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Пермь уобалаһын уонна Коми-Пермяцкай автономнай уокуругу холбоон Пермскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2005 сыл ахсынньы 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
2005 сыл муус устар 17 күнүгэр Таймырскай (Долгано-Ненецкэй) автономнай уонна Эвенкийскай автономнай уокуруктары холбоон Красноярскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2007 сыл тохсунньу 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
2005 сыл алтынньы 23 күнүгэр Камчатскай уобалаһы уонна Корякскай автономнай уокуругу холбоон Камчатскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2007 сыл от ыйын 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
2006 сыл муус устар 16 күнүгэр Усть-Ордынскай Бурятскай автономнай уокуругу Иркутскай уобалаһыгар холбуурга референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2008 сыл тохсунньу 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
2008 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Читинскай уобалас уонна Агинскай Бурятскай автономнай уокурук холбоһон Забайкальскай кыраай тэриллибитэ.
Арассыыйа субъектарын кииннэрэ. Арассыыйа субъектарын кииннэринэн үксүн бөдөҥ куораттара буолаллар. Хас да субъекка (холобур, Вологодскай уонна Кемеровскай уобаластарга, Ингушетияҕа, Ханты-Манси уонна Ямал-Ненец автономиялаах уокуруктарыгар) кииннэрэ регион саамай бөдөҥ куораттарыттан атыннар.
Арассыыйа субъектарын баһылыктара. Арассыыйа субъектарын баһылыктара.
2014 сыл бэс ыйын 6 күнүнээҕи туругунан.
Чахчылар.
85 регион баһылыктарыттан:
Россия регионнарын баһылыктарыттан аҕа саастаахтара — Кемеровскай уобалас губернатора Аман Тулеев (1944 с. ыам ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт), сааһынан эдэрдэрэ — Чечня Республикатын баһылыга Рамзан Кадыров (1976 с. алтынньы 5 күнүгэр төрөөбүт).
Белгородскай уобалас губернатора Евгений Савченко барыларыттан уһун кэмҥэ регион баһылыгынан үлэлээбит (1993 сыл алтынньы 11 күнүттэн).
Үөһээ Амма (эркээйи сир). Үөһээ Амма, эркээйи сир.
Ил заказник Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 191 №-дээх уурааҕынан 1995 сыл алтынньы 10 күнүгэр тэриллибитэ, онтон 1997 сыл сэтинньи 27 күнүнээҕи 515 №-дээх уурааҕынан эркээйи сиргэ кубулутуллубута.
Алдан улууһугар баар, уопсай иэнэ 588 000 га.
Кыыллар.
тайах, таба, кулааһай, мэнэх, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, нэтээгэ, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.
Көтөрдөр.
мэкчиргэ, туруйа,
Суннаҕын-Силигир (эркээйи сир). "Суннаҕын-Силигир"', эркээйи сир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 39 №-дээх уурааҕынан 2000 сыл олунньу 3 күнүгэр тэриллибитэ.
Алдан улууһугар баар, Алдан өрүс салаалара Улахан Силигир, Улахан Суннагын уонна Үнгүөлэ өрүстэринэн сытар, уопсай иэнэ 482 865 га.
Кыыллар.
тайах, таба, кулааһай, мэнэх, чубуку, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, нэтээгэ, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.
Көтөрдөр.
мэкчиргэ, туруйа, кыталык,
Кыталык (эркээйи сир). Кыталык, эркээйи сир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 337 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр кыталык уонна да атын сайылыыр көтөрдөр сайылыыр сирин харыстыыр сыаллаах тэриллибитэ. Рамсар конвенциятын объега.
Аллайыаха улууһугар Дьааҥы уонна Индигир өрүстэр кирбиилэригэр баар. Иэнэ 2 598 595 га.
Кыыллар.
хотугу таба сайыҥҥы мэччирэҥэ, овцебык, бөрө, саһыл, кырынаас, киис, сиэгэн, тииҥ, куобах.
Көтөрдөр.
харылыыр, боруллуо, мороду уонна дыллык.
Рамсар конвенцията. Рамсар конвенцията () толору аара: Аан дойдутааҕы таһымнаах уу көтөрө үөскүүр уулаах уонна бадарааннаах сирдэр туһунан конвенция, 1971 сыл олунньутугар Иран Рамсар куоратыгар ылыллыбыта, кэнники 1987 сыллаахха Канада Реджайна куоратыгар толоруллубута.
Экосистемалар биир көрүҥэр эбэтэр хабитатка анаан ылыллыбыт конвенция (хабитат — англ. habitat, биир эбэтэр хас да кыыл, көтөр үөскүүр эбэтэр олорор эйгэтэ). Холобура ойуур, ньулун уулаах күөллэр, бадарааннаах сирдэр хабитат буолухтарын сөп.
2010 сыл кулун тутар 26 күнүнээҕи туругунан конвенция чилиэннэринэн буолаллар 159 дойду, бу дойдулар территорияларыгар 1888 аан дойдутааҕы таһымнаах уу-бадараан сирдэрдээх, уопсай иэннэрэ 185 272 001 га. Ол иһигэр Саха сиригэр Аллайыаха улууһугар Кыталык эркээйи сирэ киирэр.
Кулун тутар 2 күнэ Аан дойдутааҕы уулаах-бадарааннаах сирдэр күннэрэ бэлиэтэнэр.
Амма (эркээйи сир). Амма — эркээйи сир ().
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 371 №-дээх уурааҕынан 2000 сыл от ыйын 11 күнүгэр тэриллибитэ.
Амма улууһугар баар. Иэнэ 735 430 га.
Үүнээйилэр.
304 көрүҥ баар, олор истэринэн 40 эмптээх, 20 Кыһыл кинигэҕэ киирбиттэр. Башмачник, амма гореһа, дриадра үүнэр.
Кыыллар.
Кыыл 36 көрүҥэ, олор истэригэр таба, бэдэр, кулааһай, эһэ, туртас, саһыл, бөрө, кырынаас, киис, сиэгэн, нэтээгэ, куобах.
Көтөрдөр.
Көтөр 64 көрүҥэ, олор истэригэр, туруйа, мэкчиргэ.
Зверева Анна Николаевна. Зверева Анна Николаевна — норуот маастара, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ.
Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа. Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа — Арассыыйа худуоһунньуктарын интэриэстэрин көмүскүүр, кинилэри түмэр, чилиэннэрдээх тэрилтэ.
Тэрпэй Тумус (эркээйи сир). Тэрпэй Тумус (эркээйи сир), Анаабыр улууһун хоту өттүгэр Тэрпэй Тумуска сытар. Уопсай иэнэ 1 112 000 га.
1997 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 191 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ.
Кыыллар.
таба, үрүҥ эһэ, бөрө, саһыл, кырынаас, сиэгэн, нэтээгэ, куобах, муора кыыллара.
Көтөрдөр.
хоҥор хаас, лыглыйа (эриэн түөс), кыра турукаан уонна сыа муруннаах турукаан
Эйафьадлайокудль. Эйяфьядлайёкюдль (исланнар тылларынан "Eyjafjallajökull") — Исландияҕа алтыс улахан тарыҥ. Рейкьявиктан 200 км арҕаа диэкки баар. Бу тарыҥҥа муус аннынан аата суох вулкан баар. Тарыҥ аатынан ааттыыллар — Эйяфьядлайёкюдль.
Үрдүгэ муора таһымыттан 1666 м, тарыҥ иэнэ 100 км² кэриҥэ. Кратера 3 - 4 км диаметрдаах. 2010 сылга диэри мууһнан бүрүнэн турара.. 
Ордук чугар бөһүөлэк (Скоугар) тарыҥ соҕурууҥҥу оһугар сытар. Тарыҥҥа Скоуга диэн үрэх баһа баар, бу үрэххэ Скоугафосс диэн күрүлгэн баар..
Вулкан эстиитэ 2010 сыл кулун тутар 20 күнүгэр саҕаламмыта. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ. 
Аата.
Eyjafjallajökull — Арыы хайаларын тарыҥа:
Тороху. Тороху эбэтэр хабаан (, ) — чооскулар кэргэннэрин торохулар уустарыгар киирэр кыыл. Дьиэ чооскутун өбүгэтэ. Былыр сахалар кинини арааһа "хахай" дииллэр эбит диэн баар. Улахан хабаан атыыра баабыры, эһэни, бөрөнү кытта туруулаһарын туһунан булчуттар суруйбуттара баар буолааччы.
Дьиэ чооскута. Дьиэ чооскута () диэн торохуттан (хабаантан) төрүттээх кыыл. 7 мыҥ кэриҥэ сыллааҕыта дьиэтитиллибитэ, сорох чинчийээччилэр маннааҕар быдан эрдэ дииллэр.
Суолтата.
Этин, сыатын сииллэр. Сыатын үксүн тууһууллар. Анал чооску иитэр пиэрмэлэргэ уонна биирдиилээн хаһаайыстыбаларга иитэллэр. Иудаизм уонна ислам итэҕэллэригэр чооску этин сиир бобуулаах.
Өбүгэ. Өбүгэ — киһи эбэтэр атын тыыннаах харамай былыргы аймаҕа, эбэтэр ууһу саҕалааччы, ыал төрдө.
Ключевскай Василий Осипович. Ключе́вскай Василий Осипович (, село Воскресеновка Пенза губернията — , Москуба) — нуучча историга, академик (1900), Петербургтааҕы наукалар Академияларын бочуоттаах академига (1908).
Үлэтигэр объективнай буола сатаабыт киһи. Масоннар Арассыыйаҕа туһаны аҕалбыттарын өйдөөн, кэлин масон буолбут киһи. Александр III саҕана улуу кинээс Георгий Александровичка история куурсун аахпыта. Ол саҕана Арассыыйаҕа буола турар бэлиитиичэскэй процестар туохха тиэрдиэхтэрин сөбүн чуолкай көрөрө.
Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ. Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (, кылгатан МОТ, ) — үлэһит дьон интэриэстэрин көмүскүүргэ ананан тэриллибит тэрилтэ.
Дьайыылара.
Бу тэрилтэ муус устар 28 күнүн Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнүнэн биллэрбитэ. Бу күн дьон санаатын үлэҕэ өлүү уонна эчэйии проблематыгар тардыахтаах. Аан бастаан 2003 сыллаахха бэлиэтэммит.
Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнэ. Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнэ — Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (Международная организация труда, МОТ) муус устар 28 күнүгэр бэлиэтииргэ биллэрбит күнэ. Бу күн дьон санаатын үлэҕэ өлүү уонна эчэйии проблематыгар тардыахтаах. Аан бастаан 2003 сыллаахха бэлиэтэммит.
МОТ дааннайынан, үлэ кэмигэр аан дойдуга биир күҥҥэ 5-6 тыһ. киһи өлөр, сыл аайы ити сыыппара 10% кэриҥэннэн үрдүү турар%. Сороҕор дьон өлүүтэ үлэлэтээччи харчытын кэмчилиириттэн тахсар.
Археология. Археология — былыргы артефактары хаһан ылан, ону анаалыстаан сир эбэтэр история былыргы чахчыларын реконструкциялыыр наука.
Берингия. Берингия — урут сиринэн холбоһо сыппыттара диэн ааҕыллар Сибиир хотугулуу-илин өттүн, Чукотканы уонна Алясканы бу тиэрмининэн ааттыыллар. Беринг силбэһиитин аатынан ааттаммыт.
Бу сир нөҥүө Американы индеецтар өбүгэлэрэ иччилээбиттэр.
Эчэйии. Эчэйии — хамсыыр харамай этэ-сиинэ тас дьайыы түмүгэр алдьаныыта, эмсэҕэлээһинэ.
Үлэҕэ эчэйии (производственный травматизм).
Саахалланар фактор көрүҥнэриттэн көрөн араас механическай (ушибалар, тосту уларыйыылар уонна т. п.), термическай (ожогалар, обможения), химическэй эчэйиилэр, барравмалар (действия резких атмосфералаах баттааһын дьайыытынан), электротравмалар уонна да атын, комбинированнай эчэйиилэр бааллар. Тэрилтэ олоҕор бытовой, спортивнай, производственнай, бойобуой эчэйиилэри уонна ол курдук тус- туһунан быһыыны- майгыны ылаллар.клиническэй медицинаҕа анал раздел - травматология, кинилэр биричиинэлэрин, көрүҥнэрин, сүүрүүлэри, эмтээһин ньымалара бааллар. Суут- медицинскэй экспертиза эчэйии төрүөтүн уонна алдьаныы кээмэйин чопчу олохтооһуну кытта сибээстээх атын соруктары быһаарар.
Итиэннэ араас эчэйиини, холобур, электрическэй токи уонна механическай күүс дьайыыларын араарар. Онно сөп түбэһиннэрэн биир эчэйиилээх фактор араас уобаластарга, холобур, уҥуоҕун уонна ис уорганнарын алдьатыылара тахсаллар. Маннык түгэннэргэ организмҥа эмсэҕэлээһинтэн үксүн эмсэҕэлээччи өлүүтүнэн түмүктэнэр.
Психологическай эчэйии, психическай эчэйии — бу буортулааһын, киһи доруобуйатыгар буортулааһын содулугар куһаҕан сабыдыаллааһын түмүгэр буортулааһын. Кэккэ түгэннэргэ ол-куттал суох буолуутун уйгутун аймаабыт эбэтэр киһи психикатыгар өр кэмҥэ сабыдыаллаабыт сытыы, ыарахан түгэннэр. Психологическай эчэйии физическэй эчэйиини, чөл олоҕу кытта элбэхтик сибээстэнэр, эбэтэр эмоциональнай хамсааһыннары арыаллыыр.
Ыарыы-куһаҕан эбэтэр эрэйдээх иэйии,эт- хаан, эт- хаан ыарыыта. Дьиҥнээх эбэтэр эрдэттэн сэрэйиллэр этиини «медицина өттүттэн ыарыы» эбэтэр «сүрэх ыарыыта» разделга барар; ону тэҥэ ыарыы «Нейропатическай ыарыы» салаа үлэтигэр кэһиилэр тахсыахтарын сөп. Кэккэ ыарыылар симпоттарыттан биирдэстэрэ буолар.
Канаада эбэҥкилэрэ. Канаада эбэҥкилэрэ диэн эбэҥкилэр аҥаардара, эбэҥкилии саҥарар норуот, үксэ АХШ дойдутугар баран иһэн хаалбыттар тобохторо. Кэнники кэмҥэ Швецияттан эмиэ кэлэллэр. Онтон билигин үксэ Саха Сирэ диэн сиртэн кэлэллэр, үксүлэрэ үчүгэй олоҕу була. Канаадаҕа уопсайа 1890 эбэҥки олорор. Олортон Эбэҥки тылын билээтчиҥлэрэ 2 киһи, Саха Тылын билээтчилэр 789 киһи. Английскай тылы билээтчилэр бары.
Улуро Адо. Улуро Адо — Гаврил Николаевич Курилов — дьүкээгир бэйиэтэ, прозаик, публицист, драматург, тылбаасчыт уонна педагог, филология билимин дуоктара, профессор.
Ини-бии Куриловтар.
Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Гаврил убайа Семён Курилов биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта, аан дойдуга аатырбыт "Ханидоо уонна Халерхаа" диэн романы суруйбута. Гаврил быраата Николай Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан бэйиэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ.