mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Чили песота. Чили песота (бэлиэтэ:$ ; кода: CLP) диэн Чили валюталара.
Чжу Цзыцин. Чжу Цзыцин (Сэтинньи 22, 1898 – Атырдьах ыйын 12, 1948), төрүүрүгэр Чжу Цзыхуа (Zhu Zihua), аатырбыт Кытай бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ. Пекин университетыгар үөрэммитэ, 1920-с сылларга үөдүйбүт Ыам ыйын 4 күнүн аатынан хамсааһын кэмигэр Кытайга саҥаны киллэрээччилэртэн биирдэстэрэ. Прозаны да хоһооннору да элбэхтик суруйбута, ол эрээри икки кэпсээнинэн кэпсээнньит быһыытынан ордук биллибитэ: "Төннөр төрүөх" "Retreating Figure" (Chinese: 
背影; pinyin: "Bèiyǐng") уонна "Эн. Мин." "You. Me." (Chinese: 
你我; pinyin: "Nǐ wǒ"). Саамай биллибит хоһооно "Алдьатыы" эбэтэр "Huimie" (simplified Chinese: 
毁灭; traditional Chinese: 
毀滅; pinyin: "Huǐmiè"). 
Эдэр эрдэҕинээҕитэ.
1916 сыллаахха Чжу орто оскуоланы бүтэрэн Пекиин университетыгар киирбитэ. Онно үөрэнэ сылдьан Ву Чон Цын диэн кыыһы таптаан, ойох ылбыта. Биир сыл буолан баран Цзыхуа диэн аатын Цзыцин диэн аакка уларыппыта, ол төрүөтүн дьиэ кэргэнэ дьадаҥытык олорбутунан быһаарбыта. Үөрэҕин 1920 сыллаахха бүтэрэн баран Ханчжоу, Йанчжоу, Шанхай уонна Нинбо орто оскуолаларыгар учууталлаабыта. Учууталлыы сылдьар кэмигэр хоһоонньуттары кытта алтыспыта, хоһоонноро биллибитэ.
Academia.
Кэлин, 1925 сыллаахха Цинхуа университетыгар Кытай литэрэтиирэтин бэрэпиэссэринэн анаммыта. Онтон 1928 сыл атырдьах ыйыгар кэпсээннэрин бастакы хомуурунньугун "Төннөр төрүөх" диэн ааттаан таһаарбыта. Кинигэ сүрдээх киэҥник тарҕаммыта уонна сотору кэминэн Чжу дьоһуннаах суруйааччы уонна бэйиэт быһыытынан биллибитэ. Сотору кэминэн ойоҕо өлөн хаалбыта, бу киниэхэ улахан охсуу буолбута. 1931 сылтан 1932 сыллаахха диэри Чжу Лондоҥҥа Ааҥыл литэрэтиирэтин уонна тылын үөрэппитэ. Чэнь Чжуинь диэн дьахтары ойох ылбыта. Салгыы Цинхуа университетыгар үлэлээбитэ. 
1937 сыллаахха Иккис Кытай-Дьоппуон сэриитин кэмигэр университетын кытта Чаншааҕа, Куньмииҥҥэ уонна Чэндууга эвакуацияҕа сылдьыбыта. 
Хойукку олоҕо уонна өлүүтэ.
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн Куньмин устудьуоннарын Чан Кайшины утары туралларыгар ыҥырбыта.  1946 сыллаахха Пекииҥҥэ төннүбүтэ уонна Цинхуа университетыгар кытай тылын факультетын салайааччыта буолбута. Ли Гоҥпу уонна Вэнь Идо диэн суруйааччылары өлөрбүттэригэр, кутталы аахсыбакка иккиэннэрин көмүүтүгэр сылдьыбыта. 
Чжу 1948 сыллаахха АХШ көмөтүн утары бастаанньаҕа кыттыспыта. Бу сылдьан куртаҕа тэстэн өлбүтэ. Мао Цзэдун "Быраһаай, Лейтон Стюарт" диэн биллэр ыстатыйатыгар аччыктаан өлбүтэ диэн суруйбута
Азия дойдуларын тиһилигэ. Бу Азия тутулуга суох уонна тутулуктаах дойдуларын тиһилигэ.
Икки континеҥҥа сытар дойдулар.
Европа уонна Азия кирбиилэрин Кум Маныч хотоолунан ыытар түгэҥҥэ - бүүс-бүтүннүү Азияҕа, оттон Улахан Хапхааһынан ыытар түгэҥҥэ - сорҕолоро Европаҕа, маннык дойдулар сыталлар:
Аанчык (киинэ). «Аанчык» — «Сахафильм» 2006 сыллаахха устубут уус-уран киинэтэ. Уһуна 49 мүнүүтэ. Сахалыы тыллаах, нууччалыы субтитрдаах.
Сценарийын Никита Аржаков суруйбут, кини туруоруута.
Оператор-постановщик Юрий Березкин.
Оруолларга оонньууллар: М. Азарова, Е. Ощепков, Т. Мыреева.
Киинэ Суорун Омоллоон кэпсээнинэн уһуллубут. Кыыс таптыырын уонна бэйэтин курус дьылҕатын буолуохтааҕын курдук ылынарын туһунан.
Сайыҥҥы сыаналарын Таатта улууһугар Чөркөөххө, оттон кыһыҥҥыны «Сахафильм» павильонугар Дьокуускайга устубуттар. Мария Азарова киинэ уһалларын кэмигэр Култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр үһүс кууруска үөрэнэрэ. Оттон Мычаары оонньообут Егор Ощепков кэллиэһи саҥа бүтэрэ сылдьар кэмэ этэ.
Орто Азия хайалара. Орто Азия дэхси сирин соҕуруу кытыыларынан Копетдаг, Памир-Алай, Тянь-Шань хайалара субуһаллар. Орто Азия дэхси сирдэрэ ити хайалаах системалара суохтара буоллар кууруо-хатыа этилэр: үрдүктэн үрдүк сис хайалар Атлантическай акыйаантан кэлэр уонна өрүстэринэн хайалартан дэхси сирдэргэ сүүрүгүрэн түһэр сииги туталлар.
Салгын Орто Азия үрдүнэн арҕааттан илин балачча үөһэнэн ааһар. Хайалар арҕаа эниэлэригэр, салгын үөһэ күөрэйэр буолан, элбэх сөҥүү түһэр (сылга 800 мм-тэн ордук). Оттон илин эниэлэргэ, хотооллорго сөҥүү аҕыйах, онон манна сотору-сотору кураанныыр. Ити араастаһыы ордук Памирга биллэр. Онно арҕаа 1500 мм тиийэ сөҥүү түһэр буоллаҕына, илин 100 мм тиийбэт. 
Климат усулуобуйата хайаларга үөһэ таҕыстах аайы уларыйан иһэр (турурору курдааһыннаныы). Кыһын хайаларга, ордук 3000 м-тэн үөһэ, тымныы уонна уһун. Үрдүк хайалартан ураты, хайалар бары курдааһыннарыгар тымныы ириэһини кытта солбуһар. Сайын үөһэ таҕыстах аайы температура 00С диэри, оннооҕор да ордук, сыыйа намтааһына үчүгэйдик биллэр. Улахан үрдүккэ сайына кылгас уонна тымныы. 
Орто Азия хайаларыгар 2000-тан тахса ледниктар бааллар (Кавказка 1400 кэриҥэ); олортон Арассыыйаҕа саамай улаханнара – Федченко леднигэ 71 биэрэстэ уһуннаах, 2-3 биэрэстэ кэтиттээх.
Копетдаг. Копетда́г (тюрк. «арҕас хайалар»; перс. کپه‌داغ‎, туркм. Köpetdag) — Иран уонна Туркмения быысаһыыларыгар сытар сис хайа. Устата 650 биэрэстэ кэриҥэ, үрдүгэ 3117 м тиийэр. Бу биир кэлим сис хайа буолбатах. хочолорунан араарыллыбыт кылгас-кылгас сис хайалар систиэмэлэрэ. Копетдаг хотугу эниэлэрэ туруорулар, соҕуруу эниэлэрэ сытыарылар. Сирин рельебин көрөн Копетдаг бэйэтэ үс часка араарыллар: Арҕааҥы, Киин уонна Илиҥҥи.Саамай үрдүк хайалар Киин Копетдагка бааллар – Чопан хайа (2889 м), Душакэрекдаг (2482 м), Маркау (1530 м). Арҕааҥы Копетдагка Хасардаг хайа (1637 м), Сюнт хайа (1567 м). Илиҥҥи Копетдаг саамай үрдүк точката – Далибулаг хайа (1123 м). Хайалартан отуттан тахса өрүстэр уонна үрэхтэр сүүрүгүрэллэр: Сумбар, Секиз-яб, Гёкдере, Арчабил о.д.а. Туркменистан Республикатын баар айылҕа кэрэ көстүүлээх пааматынньыктара бу манна бааллар. Холобур, сир анныгар баар сероводородтаах уулаах күөллээх Коват хаспаҕа. Бу хайа хаспаҕын уһуна 230 м, үрдүгэ 26 м тиийэр. Күөлүн 72 м, кэтитэ 30 м. Копетдагка сүүнэ күрүлгэннэр бааллар. Олортон саамай улаханнара Нохур күрүлгэнэ. Күрүлгэн 30 м үрдүктэн курулуу-күрүлүү тохтор. Сир хамсааһына бу эргин күүскэ бэлиэтэнэр. 1948 сыллаахха Ашхабад куоракка буолбут сир хамсааһыныгар куорат олохтооҕун үс гыммыт иккитин кэриҥэ киһи өлбүтэ биллэр. 
Айылҕата.
Сис хайалар хаптаҕай, сыгынньах арҕастарыгар хаар да, муус да суох. Манна хайа сөҥүү боруодалара - кумах, таас, туой, испиэскэ таас баһыйаллар. Хайалар эниэлэрэ хайыттыбыт сирдэринэн итии уу паара, гаас тахсаллар.
Сайына хайаларга сөрүүн, сөҥүү кураайы куйаардааҕар эрэ элбэх түһэр, ол иһин арҕастарга, чыпчаалларга хайа истиэптэрэ үөскээбиттэр. Ол эрээри хотуттан хаххалаах: уһун синньигэс итии хочолорго чэлгийэ көҕөрөр оазистар бааллар.
Тянь-Шань. Тянь-Ша́нь (тадж. Тиён Шон, кит. трад. 天山山脈, упр. 天山山脉, пиньинь: Tiānshān shānmài, уйг. تەڭرىتاغ, Тәңри тағ, кирг. Ала-ТОО, Теңир-Тоо, каз. Тәңіртау, узб. Tyan Shan, монг. Тэнгэр уул) — Азия саамай сөҕүмэр улахан хайалаах системаларыттан биирдэстэрэ, Киин Азия сытар биэс судаарыстыба сирин-уотун хабар (Таджикистан, Кыргыстан, Кытай (Синьцзян-Уйгур автономнай оройуона), Казахстан уонна Узбекистан).
Тянь-Шань хайалара аан дойду үрдүнэн биир саамай үрдүк хайалар быһыытынан биллэллэр: Кыайыы өргөһө (7439 м), Хан-Тенгри өргөһө (6995 м) бааллар.
Хайалар икки ардыларынааҕы сорох хотооллор 3000 м үрдүккэ онтон да үөһэ сыталлар. Олору 4000 м үрдүктээх хайалар тулалыыллар. Онно өрүстэр уу ылынар модун ледниктэрэ үөскүүллэр. Хайаларга баар от үүнээйилээх, мэччирэҥ быһыытынан туһаныллар киэҥ, хаптаҕай биитэр кыра оллур-боллур сирдэри олохтоох нэһилиэнньэ сыртар диэн ааттыыр.
Хайалар икки ардыларынааҕы сорох хотооллорго дириҥ күөллэр бааллар. Олортон биир саамай аатырбыттара - Иссык-Куль. Тулалаан турар хайаларыттан күөлгэ элбэх өрүс түһэр, оттон күөл бэйэтэ сүүрүгүрдүбэт.
1700 м-тэн үөһэ хапчааннарга уонна хотугу эниэлэргэ тянь-шань харыйата тыата үүнэр, кураанах эниэлэргэ арча бөлкөйдөрө үүнэллэр. Олорго тыата убаҕас, ол иһин онно күн уота күүскэ ититэр буолан сымала сыта хойуу. Тыаларыгар сибиир туртаһа, сиэгэн олохсуйаллар.
2700 м үрдүккэ эгэлгэ дьүһүннээх оттоох субальпийскай, онтон арыый намыһах оттоох альпийскай ходуһалар кэлэллэр.
Фергана хотооло. Ферга́на хотооло (, тадж. водии Фарғона, ) — Тянь-Шань сис хайаларыттан соҕуруу 300 биэрэстэ усталаах, 170 биэрэстэ кэтиттээх хайалар икки ардыларынааҕы хотоол. Хоту өттүттэн Курамин уонна Чаткаль сис хайалара, илин өттүттэн Фергана уонна Атонай сис хайалара, соҕуруу өттүгэр Алай сис хайалара өтөн киирэллэр.
Бу хотоол устун Сырдарья өрүс устар. Түгэҕин хаптаҕай ньууругар кумах томтордор, такырдар түбэһэтэлииллэр. Хайалар тэллэхтэринээҕи күрүҥ почвалаах, лёсс тутуллаах дэхси сирдэргэ улахан оазистар тарҕаммыттар. Фергана хотооло Орто Азия саамай кэрэ миэстэтинэн ааҕыллар. Бу хотоол Тянь-Шаны уонна Памир-Алай хайаларын араартыыр. 
Фергана хотоолун тулалаан турар хайалар үрдүктэрэ 6 тыһ м. Хотоол дэхси ньуурдаах, улахан өттүн түҥ былыргы Сырдарья өрүс сүнньэ ылар. Хотоол бэйэтин үрдүгэ арҕаа 300-400 м тиийэр, илин диэки 900-1000 м тиийэр. Хотоол кытыытынан ньиэп, гаас, таас чох, тимир, тимир булкаһыдыктаах рудалар, уртуут, сиэрэ, испиэскэ, таас туус хостонор баайдаах. Сир хамсааһына манна сэдэх көстүү буолбатах. Сырдарья өрүс Нарын уонна Карадарья өрүстэр силбэһиилэриитэн саҕаланар. Хотоол өрүстэрэ хаар уутуттан, хайа леднигиттэн ууланаллар, инньэ гынан хотоолу ньүөлсүтэллэр. 
Килиимэтэ.
От ыйын орто температурата арҕаа диэки +230С , киин өттүгэр +280С тиийэр. Саамай үрдүк температурата +430С тиийэр.тохсунньу орто температурата арҕаа диэки -0,90С, илин -2,50С. Сыллааҕы орто сөҥүү 150 мм тэҥ, хайа тэллэҕэр 250-300 мм тиийэр. 
Нэһилиэнньэтэ.
Фергана хотооло Орто Азияҕа саамай хойуу нэһилиэнньэлээх. Киин өттүгэр Узбекистан Ферганскай, Наманганскай, Андижанскай уобаластарынан дойду нэһилиэнньэтин үс гыммыт биирэ олорор, кытыытыгар Кыргыстаан Джалал-Абад, Ош, Баткен уобаластара, ону кытта Таджикистан Согдийскай уобалаһа киирэр. Нэһилиэнньэтин баһыйар үгүс өттө тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар. Ньүөлсүтүллэр сирдэргэ хлопок, ириис, бахчевай культура о.д.а. үүннэрэллэр. Хайа тэллэхтэринэн бурдук ыһыытынан дьарыктаналлар. Балтараа тыһыынча сыл устатыгар Фергана хотоолугар солко таҥаһы оҥороллоро биллэр.
Памир-Алай уонна Памир. Памир-Алай - кэрдиис курдук эгэлгэ арҕастардаах, уһулуттаҕас чыпчааллардаах, туруору эниэлэрдээх сис хайалар тарҕаммыт үрдүк хайалаах дойду. Манна Алай, Зеравшан сис хайалара, онтон да атыттар киирэллэр. Хайаларын үрдүгэ 4000 м үрдүк. Ледниктэр уонна ледниктэн үөскээбит рельеф көрүҥнэрэ үгүстэр. Памир бэйэтэ Алай хочотуттан соҕуруу сытар. Ити хочо Алай уонна Заалай сис хайаларын араарар. Заалай Памир систиэмэтигэр киирэр. 
Памир хайалара Таджикистан (Горно-Бадахшанскай автономнай уобалаһа), Кытай, Афганистан уонна Индия сиригэр-уотугар тайаан сыталлар. Хайалар бу сүҥкэн түмсүүлэригэр Азия хайалаах улуукан систиэмэлэрэ холбоһоллор. Бу сөҕүмэр үдүк суорба хайалар кыраайдара. Памир сорох чыпчааллара 7000 м үрдүктэр. Саамай хотугу сис хайаҕа, Заалайга, Ленин өргөһө (7134 м) (Ленин өргөһүн 2006 сыл от ыйын 4 күнүгэр Таджикистан бырабыыталыстыбата Абу Али ибн Сина аатынан уларытан ааттаабыта), оттон Наукалар академияларын сис хайатыгар Коммунизм өргөһө (7495 м) (Таджикистан бырабыыталыстыбата 1998 сыллаахха бу өргөһү таджик бастакы судаарыстабытын төрүттээбит Исмаил Самани аатын иҥэрбитэ) бааллар. Манна билиҥҥи мууһуруу уһулуччу киэҥник тарҕаммыт. Федченко леднигэ мантан чугас сытар. Памир хайалара граниттан, кристаллическай сланецтан, сөҥүү боруодалартан туруктаахтар. Памир арҕааҥы, илиҥҥи чаастара чуолкайдык араарыллар. Арҕаа Памир үрдүк суорба сис хайалардаах, олору дириҥ хочо-хапчааннар араартаабыттар. Хапчааннар дириҥнэрэ сорох сиринэн 2000-3000 м. Онно куйаас да күн тымныы, хараҥа уонна сыырастаах. Ледниктэр анныларыттан тахсар дьулусхан өрүстэр курулуу-харылыы усталлар. Хочолор 1700-2500 м үрдүккэ сыталлар, сис хайалар 5000 м да үрдүктэр.
Илин Памир ньуура оччо быһытталамматах: сис хайалара сытыарылар, хочолорго сырыынньа түһэллэр. 3500-4000 м үрдүккэ тэҥнэммит ньуур баһыйар. Олор үрдүлэринэн 6000 м тиийэр үрдүктээх сис хайалар өрө үүнэн тураллар.
Илин Памир климата тымныы уонна кураанах. Онон манна үрдүк хайа куйаара үөскээбит. Ити куйаар курас ньууругар хайыр таастаах почваҕа полынь, солянка, терескен иинэҕэс сэппэрээгэ үүнэллэр. Терескени уонна ити оттору сүөһү үчүгэйдик сиир. Терескен оту оттук быһыытынан эмиэ туһаныллар. 
Памирга нэһилиэнньэ үрдүк хайаҕа олус табыгастаах ындыыланар көлөнү - ягы иитэр.
Соҕуруу Сибиир хайалара. Соҕуруу Сибиир хайалара — Арассыыйаҕа Сибиир уонна Дальнай Восток сиригэр-уотугар тайаан сытар хайалар уопсай иэннэрэ 1,5 мөл км².
Географическай балаһыанньалара.
Алтай хайалара, Арҕаа уонна Илин Саяннар, Прибайкалье уонна Забайкалье хайалара, Становой сис хайа. Бу аан дойду саамай бөдөҥ хайалаах ииттэн биирдэстэрэ. Арҕаа Сибиир истиэптэриттэн Чуумпу акыйаан биэрэктэригэр тиийэ 4,5 тыһыынча биэрэстэ кэриҥэ субуллар. Хапхаас хайаларынааҕар иэнэ түөрт төгүл улахан.
Соҕуруу Сибиир хайалара Евразия материгын үөһүгэр бааллар. Бу хайалар Арҕаа Сибиир дэхси сирин, Орто Сибиир хаптал хайатын, Киин Азия үрдүк, кураайы хаптал уонна хаттык хайаларыттан араараллар. Бу территория географическай балаһыанньата климат дьиҥ-чахчы континентальнай буоларын быһаарбыт, айылҕа ураты комплекстара үөскүүллэригэр сабыдыаллаабыт.
Геологическай тутуллара уонна рельефтэрэ.
Бу оройуону үөскэтэр хайа боруодалара ии араас чаастарыгар иҥээһиннэнэн түүрүллүбүттэр уонна хайалар үөскүүр былыргы кэмнэригэр улаханнык өрө көтөҕүллүбүттэр:протерозой бүтүүтэ байкальскай, палеозой саҕаланыыта каледонскай, палеозой иккис аҥарыгар герцинскэй иҥээһиннэнии буолуталаабыт. онтон хайалар сыыйа үлтүрүйбүттэр, онон-манан ордубут массивтардаах үрдүк дэхси сирдэргэ кубулуйбуттар. Мезозойскай эра бүтүүтэ, кайнозойга (альпийскай хайалар үөскүүр кэмнэригэр) хайалар үрдээбиттэр эрээри, саҥа иҥээһиннэммэтэхтэр. Сир хаҕын сүүнэ улахан көһөҥөлөргө араартаабыт быһыттыылар буолбуттар. Итини сэргэ өрө көтөҕүллүүлэр, сиҥнэн түһүүлэр буолуталаабыттар. Билигин хайалар иҥээһин-көһөҥө уонна көһөҥө тутуллаахтар. Хайалар бу иилэрин бүтүннүүтүгэр орто үрдүктээх сис хайалар баһыйаллар. Олор икки ардыларынан үгүс хотооллор сыталлар. Үрдүк хайа рельебин учаастактара оччо киэҥнэрэ суох. Сотору-сотору тэҥнэниллибит ньуурдар (араас үрдүккэ өрө көтөҕүллүбүт былыргы дхэхси сирдэр тобохторо) түбэһитэлииллэр. Арҕааттан илин диэки хайалаах тус-туспа системалар биллэр уратылаахтар. Хайалар иилэрин бүтүннүүтэ үс комплекска араарыллар: Алтай-Саян, ортоку Байкал, илин Алдан Становой хайалара.
Хапхаас хайалара. Хапхаас хайалара - (абх. Кавказаа ашьхақәа, авар. Кавказалъул мугIрул, адыг. Къаукъаз къурш, азерб. Qafqaz dağları, арм. Կովկասյան լեռնաշղթա, груз. კავკასიონი, дарг. Кавказла дубурти, ингуш. Кавказан лоамаш, кабард.-черк. Къаукъаз къурш, карач.-балк. Къапкъаз таўла, лезг. Къавкъаз, осет. Кавказы хæхтæ, рут. Кавказад банбыр, чеч. Кавказан лаьмнаш) — Илин Европа дэхси сирин соҕуруу өттүнэн иилиир эдэр хайалартан барыларыттан саамай сүдүлэрэ. Хапхаас хайалара Хара, Каспийскай муоралар икки ардыларынан бааллар. Хайалар хоту Кума-Маныч хотоолугар тиийэн бүтэллэр. Хапхаас территориятын улахан өттун үрдүк эдэр хайалар , кыра өттүн намталлар ылаллар. Хапхаас хайаларын икки улахан хайа систиэмэтигэр араараллар: Улахан Хапхаас уонна Аччыгый Хапхаас.
Улахан Хапхаас.
Улахан Хапхаас хайалаах систиэмэтэ Хара, Каспийскай муоралар икки ардыларынан сытар. Тамань тумул-арыыттан Апшерон тумул-арыытыгар диэри хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин субуллар. Бэйэ-бэйэлэриттэн хочолорунан араарыллыбыт хас да сис хайалардаах. Сүрүн сис хайа Кылаабынай биитэр Ууну араарар дьирбии сис хайа диэн ааттанар. Хоту диэки, ону кытта кэккэлэһэ, арыый кылгас эрээри үрдүк хас да сис хайа баар. Онтон саамай үрдүктэрэ - 5000 м ордук чыпчааллардаах Ойоҕос хайа уонна Скалистай хайа (3500 м кыра үрдүк). Кылаабынай сис хайаттан арҕаа, соҕуруу, илин хайысханан атын элбэх улахана суох, балачча үрдүк сис хайалар бараллар. Айылҕатын усулуобуйатынан Улахан Хапхаас үс бөдөҥ чааска: Арҕаа, Киин, Илин Хапхааска араарыллар. Киин Хапхаас - бу хаарынан, леднигинэн бүрүллүбүт уһулуттаҕас чыпчааллардаах хайалар модун систиэмэлэрэ буолар. Манна Хапхаас хайаларын саамай үрдүк чыпчааллара - Эльбрус (үрдүгэ 5642 м), Казбек (үрдүгэ 5033 м), 5000 м кэриҥэ үрдүктээх атын үгүс чыпчааллар бааллар. Эльбрус уонна Казбек Киин Хапхаас быыһынан ааҕыллаллар. Эльбрустан арҕаа диэки Арҕаа Хапхаас, Казбектан илин диэки Илин Хапхаас бараллар.
Байкаал хайалаах систиэмэтэ. Байкаал хайалаах систиэмэтигэр Байкаал күөл арҕаа уонна илин биэрэктэрин сис хайалара (Прибайкалье), Байкаалтан соҕуруулуу-илин территория (Забайкалье) киирэллэр. Бу хайалаах систиэмэ олбоҕо хайалар байкальскай иҥээһиннэниилэрин кэмигэр протерозойскай эраҕа үөскээбит. Хайалар үөскээһиннэрин кэнники кэмнэригэр Забайкалье балачча улахан өттө тектоническай хамсааһыннартан күүскэ уларыйбыт. 
Прибайкалье.
Байкаал күөлүн хотунан уонна хотугулуу-арҕаанан иилиир сис хайалар орто үрдүктээхтэр. Ити хайалар чыпчааллара хаптаҕайдар биитэр мүлүгүрдэр. Былыргы кэмҥэ үөскээбит хайалар палеозойскай эра бүтүннүүтүн, мезозойскай эра бастакы аҥарын усталарыгар үлтүрүйэн тэҥнэниллибиттэр. Ол кэнниттэн хайыттыынан, сиҥниинэн доҕуһуолламмыт уопсай өрө көтөҕүллүү буолбута. Прибайкалье сорох сирдэригэр сир хаҕын хамсааһына билигин да буолар. Сир хамсааһына манна 8 баалга тиийэ күүстээх. Прибайкалье климата тосту континентальнай, кыһына тымныы, сайына итии. Сыллааҕы сөҥүүтэ 200-400 мм. Сис хайалар арҕааҥы эниэлэрэ илиҥҥилэрдээҕэр ордук сииктээхтэр. Байкаалга, Ангараҕа түһэр үгүс өрүстэр Прибайкалье сис хайаларыттан сүүрүгүрэллэр. 
Забайкалье.
Забайкальеҕа тас быһыыларынан сүүнэ улахан хопполору санатар, 1800 м диэри үрдүктээх туруору эниэлээх хайалар киэҥ хаптаҕай массивтара баһыйаллар. Сис хайалар кэккэлэһэ бараллар уонна кэтит хаптаҕай хотооллорунан араарыллыбыттар. Манна ордук улахан сис хайаларынан Яблоновай, Борщовочнай буолаллар. Арҕаа, киэҥ сири ылан, Витим хаптал хайата сытар. Забайкалье климата Соҕуруу Сибиир атын чаастарын климаттарынааҕар ордук хаҕыс уонна континентальнай. Кыһынын манна халлаан өрүү ыраас. Тохсунньу орто температурата соҕуруулуу-илин -330С тэн, тымныы арыт -580С буолар. Сайына итии, бэл куйаас даҕаны. От ыйын орто температурата +220С кэриҥэ. Куйаас арыт +400С буолар. Хайаларга сөҥүү 400 мм кэриҥэ түһэр. Хаара чараас, ортотунан 20 см. Забайкалье өрүстэрэ Лена, Амур, сорохторо Енисей тардыыларыгар киирэллэр. Өрүстэр сүнньүнэн сайыҥҥы ардахтартан ууланаллар. Селенга өрүс хочотун, Шилка, Аргунь икки ардыларын быйаҥнаах почвалаах тыа быыстаах истиэп уонна истиэп ылаллар. Манна үүнээйини үүннэриинэн дьарыктанарга климатын усулуобуйата балачча табыгастаах.
Азия регионнара. А́зия — сирин иэнинэн уонна нэһилиэнньэтин ахсаанынан аан дойдуга саамай улахан континент. Европаны кытта бииргэ силлиһэн Евразия материгын үөскэтэллэр. Азия сирин-уотун уопсай иэнэ 43,4 мөл км2, нэһилиэнньэтин ахсаана 4,2 млрд киһи. Азияҕа уонунан бөдөҥ уонна кыра государство баар. Хас биирдии государство айылҕата, хаһаайыстыбата уратылаах. Айылҕа, хаһаайыстыба уратыларын көрөн Соҕуруулуу-Арҕаа, Соҕуруу, Киин, Орто, Илин уонна Соҕуруулуу-Илин Азияны араартыыллар. 
Соҕуруулуу-Арҕаа Азия.
Бу бөлөххө Туурсуйа, Иран, Афганистан, Саудовскай Аравия уонна Аравия тумул арыыга баар кыра государстволар киирэллэр. Итини барытын ардыгар "Чугас Илин дойдулар" уонна "Орто Илин дойдулар" диэн ааттыыллар. Соҕуруулуу-Арҕаа Азия - аан дойду саамай былыргы культурата үөскээбит сириттэн биирдэстэрэ. Биһиги эрабыт быдан иннинэ онно сири оҥоруу, сүөһүнү иитии, үгүс ремесло, сири нүөлсүтүү баара. 
Орто, Киин Азия.
Бу бөлөххө Казахстан, Киргизия, Таджикистан, Туркмения, Узбекистан, Монголия уонна Кытай улахан өттө киирэр.
Илин Азия.
Илин Азия территорията балачча улахан, Чуумпу акыйаан биэрэгин кыйа тыһыынчанан биэрэстэни тайыыр. Материк ити чааһыгар Корея тумул арыытын государстволара, Хотугулуу-Илин уонна Илин Кытай, арыыларга - Япония государствота бааллар. 
Соҕуруу Азия.
Соҕуруу Азия - биһиги планетабыт биир хойуу нэһилиэнньэлээх оройуона. Аан дойду нэһилиэнньэтин 1/5 кэриэтэ буолар. Азия континенын ити чааһыгар территориятын кээмэйинэн, географическай балаһыанньатынан уратылаах сэттэ дойду баар. Саамай сүдү дойдута - Индия. Саамай кыралара - Гималайга баар Бутан королевствота. Ол дойдулар үгүстэрэ акыйааҥҥа тахсыылаах, арай Непал уонна Бутан акыйаантан ыраах сыталлар. 
Соҕуруулуу-Илин Азия.
Соҕуруулуу-Илин Азияҕа Индокитай тумул арыытыгар уонна Малайскай архипелаг арыыларыгар баар дойдулар киирэллэр. Материк ити чааһын бөдөҥ государстволара Индонезия, Лаос, Вьетнам, Филиппиннэр, Малаккскай силбэһиигэ ити регион саамай кыра дойдута - Сингапур баар.
Арҕаа Сибиир. Арҕаа Сибиир — Азия хоту өттүгэр сытар киэҥ сир. Ураалтан илин диэки Хотугу Муустаах уонна Чуумпу акыйааннар тардыыларын араарар сүрүн дьирбиигэ тиийэ тыһыынчанан биэрэстэлээх сири өрдөөҕүттэн Сибиир диэн ааттанааччы территория сабардыыр. Сирин-уотун иэнэ 2 451,1 тыһ. км². Ити территория Арҕаа уонна Илин Сибииргэ араарыллар. Арҕаа Сибиир Ураалтан илин Енисей өрүскэ диэри сытар намтал. Бу сир саарын саамай улахан дэхси сирдэриттэн биирдэстэрэ.
Рельебэ, геологическай тутула, хостонор баайа.
Арҕаа Сибиир дэхси сирин ньуурун абсолютнай үрдүгэ кыра уонна рельебэ Илин Европа дэхси сирин рельебинээҕэр быдан хаптаҕай. Арҕаа Сибиир дэхси сирин ордук намыһах учаастактара (50-150 м) киин уонна хоту чаастарыгар бааллар. Дэхси сир орто чааһын хаптаҕай ньууругар Ураалтан Енисейгэ тиийэ Сибиир хордоҕойдоро диэн ааттанар үрдэллэр тарҕаммыттар. Арҕаа, илин уонна соҕуруу намыһах үрдэллэр таргаммыттар (200—250 м). Дэхси сир ньуура бүлүүһэҕэ маарынныыр быһыылаах уонна Хотугу Муустаах акыйаан диэки кыра иҥнэри. Арҕаа Сибиир дэхси сирин хаптаҕай ньуура намтал геологическай устуоруйатын уратыларыттан сибээстээх. Манна үрдүк хайалары үөскэппит герцинскэй иҥээһиннэнии бүппүтүн кэннэ сир хаҕын хамсааһына тохтообута. Итинтэн антах герцинскэй хайалар систиэмэлэрэ үлтүрүйэн, Арҕаа Сибиир билиитэтин олбоҕун үөскэппиттэрэ. Тэҥнэммит уонна хотостубут ньууру былыргы муоралар саппыттара. Олорго юрскай, меловой, палеогеновай систиэмэлэр сөҥүү боруодаларын араҥалара дьапталлыбыттар. Дьапталҕалар, олбох ньуурун бүрүйэн, сытыары сыталлар. Неоген периодун саҕаланыытыгар муора чугуйан, түгэҕэ бүтүннүү дэхси сир буола кубулуйбут. Четвертичнэй приодка дэхси сир хоту өттө мууһунан бүрүллүбүт, онон ледник ирбит уута Хотугу Муустаах акыйааҥҥа киирэрэ мэһэйдэммит, сорох ардыгар букатын да тохтообут. Ол иһин ледник дэхси сир ньууругар киэҥник халыйбыт. Четвертичнэй мууһуруу ирбитин кэнниттэн дэхси сир эмиэ кураанах буолбут. Арҕаа Сибииргэ Обь өрүс орто уонна аллараа сүүрүгүнэн ньиэптээх, гаастаах балачча киэҥ иэннэр Самотлорга, Сургуукка, Игримҥэ, ону тэҥэ Конда, Таас үрэхтэр тардыыларыгар булуллубуттара. Арҕаа Сибиир дэхси сирин кытыыларынан рудалаах хостонор баай саппааһа эмиэ улахан. Дэхси сир соҕуруу өттүн сүүрдүбэт күөллэригэр минеральнай туустар: мирабилит, аһылык тууһа, хлористай магний, суода — мунньуллубуттар. Дэхси сиргэ торфа саппааһа сүҥкэн элбэх. Дэхси сир анныгар өссө биир күндү хостонор баай — сир аннынааҕы итии «муората» баар.
Өрүстэрэ.
Арҕаа Сибиир дэхси сирин үрдэ дэлэгэй уулаах. Бу сиринэн устар өрүстэр үгүстэрэ Обь систиэмэтигэр киирэллэр, ол эрээри хот өттүгэр өрүстэр Карскай муораҕа быһаччы түһэллэр (Надым, Пур, Таас). Илин диэки дэхси сир синньигэс балаһата Енисей тардыытыгар киирэр. Арҕаа Сибиир өрүстэригэр муус хотуттан тоҥор, оттон муус барыыта соҕуруу эрдэ, хоту хойут буолар. Иртыш — бу элбэх уулаах, орто уонна алаараа сүүрүгүнэн дэхси сир өрүһэ.