mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Одорусов Пётр Поликарпович. Одорусов Петр Поликарпович (10.05.1931с-17.01.2013с) — Тыыл уонна педагогическай үлэ ветерана, методист-учуутал, РСФСР Үөрэҕириитин туйгуна, Саха республикатын үтүөлээх учуутала, Үөһээ Бүлүү улууһун Бочуоттаах гражданина, национальнай «Барҕарыы» фонда лауреата, Саха Республикатын суруйааччыларын союһун чилиэнэ.
Айар үлэтэ.
Петр Поликарпович Одорусов суруйуунан 1967с дьарыктанар. Айар үлэҕэ абылаабыт-умсугуппут, үгүс өттүгэр өссө күһэйбит киһинэн Николай Иванович Бойлоховы ааттыыр, үксүгэр кини этиитинэн, сүбэтинэн чаастатык хоһоон суруйар буолбутун туһунан ахтар. Автор хоһоонноро ырыа мелодиятыгар сөп түбэһэр буоланнар, элбэх композитор мелодия айан Саха сирин муннуктарыгар тиийэ ылланаллар. Кини норуокка киэҥник биллибит «Тыыннаахтар умнубат сыллара» ырыа тылын автора. Бу ырыа грампластинкаҕа уһуллубута уонна ССРС композитордарынСоюһун дипломунан наҕараадаламмыта. «Ыччат ырыата», «Кырачааннар ыллыыллар», «Ырыа - олох аргыһа», «О Якутии пою» диэн ырыа буолбут хоһоонноро хомуурунньуктарга бэчээттэммиттэрэ. Мантан ураты кини хоһоонноругар айыллыбыт ырыалары кырачааннар оҕо саадтарыгар ыллыыллар. Оҕолорго аналлаах уус-уран айымньы сабыылаах конкурсугар 1977 уонна 1980 сс. кини оҕоҕо анаабыт айымнньылара Республикаҕа II-III бириэмийэлэри ылбыта. Араас сылларга суруйбут хоһоонноро түмүллэн, 1991 сыллаахха «Олоҕу туойабын» диэн бастакы кинигэтэ тахсыбыта. Онтон утуу-субуу: «Чэйиҥ эрэ, ыллыаҕыҥ» (1992 с.), «Сахалыы саҥарабыт»(1994 с.), «Саха сирин кыыллара» (таабырын-хоһооннор,1994 с.) «Саха сайдар биһигэ» (1996 с.) айымнньылара, «Үйэ үөскэппит геройа» (2000 с.) поэма тахсыталаабыттара.
Петр Одорусов оҕо эрдэҕиттэн көрдөөх-нардаах, дьээбэлээх ырыалары истибит буолан ис сүрэҕиттэн ырыаны-хоһоону таптыы үөрэммитэ. Автор маҥнайгы икки хоһооно «Сибэкки», «Үнүгэс» 1967сыллаахха «Коммунизм сардаҥата» хаһыакка тахсыбыттара. Онтон ыла барыта 437 айымньы бэчээттэммитэ: 433 хоһоон, 4 поэма. Хоһоонноро 19 араас ааттаах хомуурунньуктарга, 11 хоһооно үөрэх кинигэлэригэр, пособиеларыгар, программаҕа киирбиттэрэ, «Хотугу сулус» №1 (1980, 1983 сс.), «Чуораанчык» №3 (1988 с.), «Чолбон» №1 (1996 с.) сурунаалга бэчээттэммиттэрэ. Ону тэҥэ «Коммунизм сардаҥата», «Үөһээ - Бүлүү», «Индигир уоттара», «Кыым», «Эдэр коммунист», «Кэскил», «Саха сирэ» «Учуутал аргыһа», «Хоһуун», «Бэлэм буол» хаһыаттарга тахсыбыттара. 
Ырыа буолбут хоһоонноро.
П.П. Одорусов хоһоонноругар мелодия айбыт композитордар уонна мелодистар:
Алексеев А. М.; Андросов А.; Афанасьев А.Н.; Бойлохов Н.И.; Васильев А. И.; Васильев С. И.; Донской В. М.; Дудуков А. И.; Егоров В. Е.; Ефимов В. В.; Жирков В. П.; Кобельянов П.Ф.; Колодезников К. П.; Ксенофонтов В.В.; Кысылбаиков Г. Д.; Макарова Н. С.; Николаев В. Г.; Николаева А. И.; Новгородов А. П.; Петров В. Г.; Саввинов А.Б.; Саввинов Н.С.; Саввинова М. И.; Семенов А.Н.; Семенов В.И.; Слепцов Г.Г.; Степанов З.К.; Филиппов А.Д.; Чуручанов Н. Д.; Гуляева М. М.
Автор биһирэммит ырыалара:
Харлампьев Василий Пудович. Харла́мпьев Васи́лий Пу́дович — Хара Лааҥкы (04.03.1947-18.01.2022) — поэт. Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 
Олоҕун олуктара.
Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр 1947 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. 
Айар үлэтэ.
Айар үлэҕэ оҕо сааһыттан тардыспыта. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар кэмнэригэр 5-с кылаастан саҕалаан хоһоон суруйарга холонон көрөр, корреспондент курдук интэриэһинэй дьарыгынан дьарыктаммыта. Бастакы хоһооно 1964 с. ыам ыйыгар «Коммунизм суола» хаһыакка бэчээттэммитэ. 70-с сыллартан айар идэнэн дьарыктанар. 
Ол түмүгэр күҥҥэ көрбүт үс кинигэлээх: 
Василий Харлампьев айар үлэтигэр Хара Лааҥкы диэн биир дьикти псевдонимынан киирбитэ. Кини хоһоон суруйарын таһынан айылҕаҕа баар араас көстүүнү: силиһи-мутугу көрөн араас уус-уран фигуралары, көстүүлэри оҥорон таһаарар, лааҥкыны кытта өрө тустар. Бу сэдэх дьарыктан сиэттэрэн айар үлэҕэ сыһыаран Харлампьев олоҕун Хараны ылан, Лааҥкыны эбэн Хара Лааҥкы диэн ураты ааты иҥэриммитэ. 
Хара Лааҥкы айар үлэтин туһунан.
«Василий Харлампьев — Хара Лааҥкы хоһооннорун аахпытым ыраатта, маҥнайгы холонууларыттан ыла диэхпин сөп. Кини хоһоонноро бука бары бэрт кылгастар, чопчу образтаахтар, чөмчөтүллүбүт, нарыламмыт санаалар. Биир да хоһоон страницаттан орпот! Оттон бу үлэттэн, поэзияҕа ураты санаалаахтан тахсар. Кини ойуур маһын одуулаан, туохха эрэ маарынныыр мутуктары, эбэтэр түөрүллэ сытар чөҥөчөк дьикти силистэрин булан, кыылы-сүөлү, көтөрү-сүүрэри бэркэ кыһан кэбиһэр маастарын кэриэтэ туох эмэ сонуну булбутун чопчу тутан чочуйан, сып-сап кыра хоһоон оҥорон кэбиһэр, олох сонун кырыыларын айар» диэбитэ саха народнай поэта, Хара Лааҥкы такайааччыта, айар үлэҕэ умсугуппут учуутала П. Н. Тобуруокап.
«Кырдьык да тропическай Шри-Ланкаттан төрүттээх курдук сирэйдээх Хара Лааҥкы хоһооннорун үгүс ааҕааччылар сөбүлүүллэр — кини поэзията Арктика хаарын курдук сырдык, ыраас сыдьаайдаах. Онно, бука, төрөөбүт-үөскээбит, иитиллибит эйгэтэ улаханнык сабыдыаллаабыта, олоҕо-силэҕэ, үлэтэ-дьарыга да сөп түбэспитэ буолуо дии саныыбын» — диэн эппиттээх суруйааччы Сэмэн Руфов. 
Сигэлэр.
В Верхневилюйске прошел Ысыах писателей // 5.7.2012
Вьетнам донг. Донг (, тьы-ном 銅) — Вьетнам национальнай валютата. 
Вьетнам Государственнай Баана таһаарар.Бэлиэтэнэр символа: ₫ эбэтэр VND. 1 донг 10 хао-ҕа тэҥнэһэр (вьетн. hào, тьы-ном 毫) эбэтэр 100 су-га (вьетн. xu, тьы-ном 樞). Вьетнам Республиката холуонньа эрдэҕинэ бу дойдуга французтар пиастр-дара туттуллара.
Холуонньаттан босхолонон баран Хотугу Вьетнам уонна Соҕуруу Вьетнам бэйэлэрэ туһунан "донг" диэн харчыны киллэрбиттэрэ.«Донг» диэн вьетнам тылыттан "алтан" диэн тылбаастанар.
Сигэлэр.
http://art-hanoi.com/collection
Франк. Франк (фр.т. franc) — XIV—XVII үйэлэрдээҕи Франция туттулла сылдьыбыт манньыат аата. Кэлин Франция, Бельгия, Швейцария онтон да атын дойдулар харчылара, национальнай валюталара буолбут. Франция баһылыыр-көһүлүүр эрдэҕинэ Франция бэйэтин валютатын холуонньалырыгар олохтообут. Ол курдук билигин да франканы тутталлар: Бурунди, Гвинея, Джибути, Конго Демократическай Республиката, Коморскай арыылар, Мадагаскар, Руанда. 
Африка сорох государстволарын валютата КФА франка диэн ааттанар. Маны таһынан француз Тиихэй Акыйааннааҕы франката эмиэ баар.
Сулумах. Сулумах — аҥардас, эл эбэтэр кэргэнэ суох киһи.
Сорох улуустарга "суодьаҥ" дииллэр.
Афанасьев Виктор Фёдорович. Афанасьев Виктор Фёдорович — Алданскай (22.03.1917—17.12.1993) — сатирик-бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаларын Үтүөлээх деятелэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Алтай кыраайын Комсомолун бириэмийэтин лаурета.
Черов Иван Данилович. Черов Иван Данилович (1938—2017) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Палататын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ. 
Олоҕун олуктара.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин IX, X уонна XI ыҥырыыларын депутата, Ил Түмэн I уонна II ыҥырыыларын депутата.
«Строительно-производственная фирма «Черов и К» тэрилтэ директора.
Прокопьев Анисим Григорьевич. Прокопьев Анисим Григорьевич — ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, норуот маастара, муосчут. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
1925 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар I Күүлэт нэһилиэгэр төрөөбүт. Анисим Григорьевич Егор Крылатовтыын «Хотун Бүлүү» монумент автордара буолаллар. 
Сэрии кэмигэр Забайкальскай фроҥҥа Монголияҕа снайпердар оскуолаларыгар отделение хамандыырынан сулууспалаабыт. Снайпердары үөрэппитин иһин «Отличник РККА по боевой и политической подготовке» бэлиэнэн наҕараадаламмыт. Японияны утары сэриигэ бааһыра сылдьыбыт.
Билигин Дьокуускайга олорор.
Дягилев Андрей Алексеевич (1939 с.т.). Дягилев Андрей Алексеевич — Саха Республикатын Үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
1939 с. Чиллэ Хоротугар төрөөбүтэ. 1960 с. Далыр орто оскуолатын бүтэрэн Бүлүүтээҕи педагогическай училищены, СГУ БГФ-н үөрэнэн бүтэрбитэ. Орто Халымаҕа Сылгы Ыытар, Сыбаатай, Үөһээ Бүлүүгэ Оҥхой, Хоро оскуолаларыгар уопсайа 48 сыл учууталлаабыта. Учууталлар династияларын салҕааччы, Саха Республикатын Үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Нэһилиэк олоҕор актыыбынайдык кыттар: агитатор, пропагандист, түөлбэ начальнига, лектор, докладчик буоларын таһынан 40-ча сыл быыбар хамыыһыйатын чилиэнэ, бэрэссэдээтэлэ. Эдэр сааһыттан хоһоон суруйуунан дьарыктанар, улуус, республика хаһыаттарыгар бэчээттэммитэ, сэргэх хоһоонноро ырыа буолтара.
Кычкин Егор Дмитриевич. Кычкин Егор Дмитриевич (06.03.1929—15.06.1999) — государственнай тутуу бэтэрээнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Үйэлээх өйдөбүл.
Е. Д. Кычкин аата Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Матта орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ
Рожин Иннокентий Васильевич. Рожин Иннокентий Васильевич (төр. 1929) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Алексеев Артур Николаевич. Алексеев Артур Николаевич (төр. 1948) — биллиилээх политик.
Олоҕун олуктара.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин X, XI ыҥырыыларын депутата, Саха ССР Үрдүкү Сүбэтин XII ыҥырыытын депутата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин I, II ыҥырыыларын депутата.
2024 сыл муус устар 15 күнүгэр өлбүт.
Томтосов Алексей Александрович. Томтосов Алексей Александрович (төр. 1942, Ааллаах Үүн, Уус-Маайа улууһа) — биллиилээх политик. 
Олоҕун олуктара.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыт (1972—1989). ЫБСЛКС КК чилиэнэ (1974—1982).
Билиҥҥи кэмҥэ Москваҕа «Саха Дьиэтэ» Фонд Президенэ.
Соломов Николай Иванович. Соломов Николай Иванович (төр. 1941, Мугурдаах нэһилиэгэ, Абый оройуона) — биллиилээх политик.
Олоҕун олуктара.
2016 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Григорьев Иван Константинович. Григорьев Иван Константинович — Моочой — хапсаҕай тустууга Саха АССР спордун маастара, спортивнай самбоҕа маастарга кандидат. Тустуу алта көрүҥэр чемпион уонна призер. "Динамо" общество иһинэн буолбут спортивнай самбоҕа 5 сыл субуруччу бастаабыта. 1927 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Оҥхойугар төрөөбүтэ.
Кочнев Михаил Пантелеймонович. Кочнев Михаил Пантелеймонович (27.01.1928, Александровка, Ньурба улууһа — 20.08.2002) — Саха АССР олоххо-дьаһахха миниистирэ (1983—1987), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
1987 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыт. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин түөрт ыҥырыыларын депутатынан талылла сылдьыбыта. «Нерюнгри. Дневник первого председателя», «Славные пятидесятые годы комсомола Якутии» кинигэлэри суруйбут.
1995 сылтан Москва уобалаһыгар олорбут. 2002 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр ыалдьан өлбүт.
Үйэлээх аата.
М. П. Кочнев аата Нүөрүҥгүрү 1 №-дээх орто оскуолатыгар иҥэриллибит (Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын 04.11.2010 339 №-дээх Ыйааҕа)
Саха кэскилэ. «Саха кэскилэ» () — научнай-чинчийэр суолталаах уопсастыба Ураалы, Сибиири, уонна Уһук Илини чинчийэн үөрэтэр уопсастыба филиалын быһыытынан 1925 сыллаахха тэриллибитэ. Уопсастыба сүрүн соругунан ССРС Наукаларын Академиятын 1925-1930 сс. ыытар экспедициятыгар көмөлөһүү этэ.
«Саха кэскилэ» уопсастыба 3 сиэксийэнэн үлэлиирэ: устуоруйа, этнография уонна экономика. "Саха кэскилэ" уопсастыба барыта 5 хомуурунньугу бэчээттэн таһаарбыта.
1927-1928 сылларга "Саха кэскилэ" уопсастыба уонна ССРС Наукаларын Академията үс экспедицияны тэрийбиттэрэ: Бүлүүгэ зоолого-ботаническай (салайааччылар Воробьева К.Е., Тарабунин А.Я.); Хаатанга-Анаабыр (салайааччы Слепцов П.П.); Дүпсүн улууһугар этнографическай хабааннаах экспедициялар айаннаабыттара.
«Саха кэскилэ» уопсастыбаҕа үлэлээн кэлин биллэр-көстөр дьон буолбуттара: Сэһэн Боло, бырааттыы В.А. уонна М.А. Кротовтар, И.Д. Новгородов, Г.А. Попов, Е.Д. Стрелов уо.д.а.
1930 сыллаахха «Саха кэскилэ» уопсастыба "Саха АССР-ы чинчийэн үөрэтэр уопсастыбаҕа" холбоспута.
Подойницын Иван Иванович. Подойницын Иван Иванович (төр. 1928) — Нуучча драматическай театырын директора. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Токарев Сергей Александрович. Токарев Сергей Александрович (1899–1985) — аан дойду норуоттарын историяларыгар уонна этнографияларыгар идэтийбит үөрэхтээх, Саха АССР уонна РСФСР наукаларын Үтүөлээх деятелэ.
Олоҕун кэрчиктэрэ.
1899 сыллаахха Тулаҕа төрөөбүт. 1918 сыллаахха гимназияны бүтэрэн баран учууталлаабыт.
1922-1925 сылларга Москваҕа университекка общественнай факультеты үөрэнэн бүтэрбит.
1938 с. Москва университетын этнография кафедратын профессора, сэрии сылларыгар.
1941-1943 сыллардаахха Абакаҥҥа учууталлар институттарыгар история кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
1943 сылтан ССРС НА Этнография институтугар Австралия, Океания, Америка секторын сэбиэдиссэйинэн, 1957 сылтан Арҕаа Европа норуоттарын үөрэтэр секция сэбиэдиссэйинэн ананар.
1935 сыллаахха историческай наука кандидата учуонай степенин ылар, 1940 сыллаахха «Общественный строй якутов в 17-18 вв.» диэн үлэтин көмүскээн историческай наука доктора буолар.
Сукуев Семён Павлович. Сукуев Семён Павлович — Муома улууһун урукку баһылыга. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
2000 сыл сэтинньи 26 күнүттэн Муома улууһун баһылыгынан талыллыбыт.
Мааппа. «Мааппа» — 1986 сылга уһуллубут кутталлаах киинэ, саха маҥнайгы режиссерын Алексей Романов ВГИК-тааҕы дипломнай үлэтэ. Кылгас метражтаах киинэ Н. Заболоцкай - Чысхаан "Мааппа" диэн сэһэнигэр олоҕуран уһуллубута. 
Ис хоһооно.
Киинэни кадр кэннинээҕи куолас кыһын, силлиэ кэмигэр, айан киһи муммута диэн саҕалыыр. Айан киһитэ сылайан-элэйэн, тоҥон-хатан, бу өллүм дии истэҕинэ, биир алааска ытык маһы көрөр. Ылдьаа ытык мас иннигэр сүгүрүйэн, суолбун ыйан биэр диэн көрдөһөр. Бу кэннэ айанньыт өтөҕү булар, балаҕаҥҥа киирэн, күүһэ суох охтон хаалар. Өйө суох сыттаҕына, кэлиҥҥи аантан кыыс тахсан, уолу аһына көрөр. Ылдьаа ити кэннэ өссө уһукта сылдьар, уоту көрөн, иттэ олорон, эмиэ өйүн сүтэрэр.
Аныгыс уһуктубутугар ороҥҥо сытар, көмүлүөк оһох оттуллан турар, кыыс ас астыы сылдьар буолар. Итини түүлүн быыһыгар көрөр, түһэээн эдэр кыыһы көрөр. Ыалдьыбыт. Сөтөлүттэн уһуктан көрбүтэ, кыыс дьиэни хотоннуун холбуур аанынан тахсан эрэр буолар. Сырдык халадаай ырбаахытыгар кэлин кэбиһэрэ көстөр.
Ылдьаа кыыс аһатарыттан уһуктар. Дьэ өйүгэр кэлэн, оронугар олорор. Мааппа симик куолаһынан атын аһаппытын туһунан этэр, онтон саҥата суох абырахтаммыт курумутун уунар, өйүө бэлэмниир.
Ол түүн уол түһээн Мааппалыын ыал буолалларын көрөр. Киэргэммит-симэммит сүктэр кыыһы алааска акка олордон аҕалар, уруу сиэрин-туомун толороллор. 
Сарсыарда уһуктубутугар, Мааппа барарыҥ буолуо диэн этэр. Ылдьаа таҥнан эрдэҕинэ, Мааппа "киммин истиэххин баҕараҕын дуо?" диир. Ылдьаа сөбүлэһэр. 
Мааппа бу өтөххө ийэлээх аҕатын кытта олорбуттарын кэпсиир, 16 саастааҕар дьоно ыалдьан өлбүттэр эбит. Дьоно сидьиҥ ыарыыттан өлбүттэр диэн сурахтан, Мааппалыын аны ким да билсиэн баҕарбатах, дьонун харайарга да көмөлөспөккө, кыыһы үүрэ турбуттар. Бары Мааппаттан куота сылдьар буолбуттар. Кыыс соҕотохсуйан, дьонтон тэйэн, кыыллыйан хаалбытым диир, бэйэтин итэҕэс курдук санаммыт. Ити санааттан хотонугар киирэн моҥнон өлбүт эбит. 4 сыл көмүллүбэккэ эрэйи көрө сылдьабын диир, уҥуохпун көмөн бар диир. Ылдьаа балаҕантан сүүрэн тахсан, атын сүөрэн, кими эмит үөгүлүү сатыыр. Ыалдьа сылдьар буолан, эмиэ өйүн сүтэрэн, хаарга охтор. Мааппа балаҕантан быган, эмиэ аһына көрөр.
Аныгыс кадрга Ылдьаа иин хаһа сылдьар. Ол хаһа сырыттаҕына, аттынан Мааппа тойуктуу-тойуктуу ааһар. Ылдьаа кинини көрбөт, улам ыраатар тойугун эрэ истэр. Мааппаны ыҥыра сатыыр да, туох да хоруй суох. 
«Мааппа санаата туолбута. Айан киһитэ суолун булбута» диэн тылларынан киинэ түмүктэнэр.
Деноминация. Деноминация ( — аатын уларытыы диэн тылыттан) — дойду харчытын (харчы — туох баар табаар сыанатын быһаарар уонна атастаһарга суолталаах уопсай эквивалент) суолтатын үрдэтии. Деноминация харчы эргиирин чэпчэтэр уонна харчы суолтатын үрдэтэр сыалтан ыытыллар. Деноминация түмүгэр эргииргэ сылдьар харчы уонна манньыат ахсаана аччыыр.
ССРС уонна АФ.
ССРС уонна АФ устуоруйатыгар деноминация хаста да буолбута: 1922, 1923, 1924, 1947, 1961 уонна 1998 сылларга.
1998.
1997 атырдьах ыйын 4 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнин № 822 Ыйааҕа тахсыбыта: «Об изменении нарицательной стоимости российских денежных знаков и масштаба цен».
Постановляю cогласиться с предложением Правительства Российской Федерации и Центрального банка Российской Федерации об укрупнении российской денежной единицы, проведении с 1 января 1998 года деноминации рубля и замене обращающихся рублей на новые по соотношению 1000 рублей в деньгах старого образца на 1 рубль в новых деньгах, обеспечив параллельное обращение старых и новых денежных знаков в течение 1998 года.
Деноминация 1000:1 коэфициеннаах ыытыллыбыта, ол аата биир саҥа солкуобайга 1000 эргэ солкуобай тэҥнэһэр этэ (1993 уонна 1995 сс.). Деноминацияламматах манньыаттар бары төлөбүр сириэстибэтэ буолалларыттан тохтообуттара.
Шадрин Алексей Алексеевич. Шадрин Алексей Алексеевич (13.02.1929—28.10.2011) — Чурапчы улууһун баһылыга (1997—2002). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Егоров Николай Николаевич - Нукутта. Егоров Николай Николаевич — Нукутта — оһуокайдьыт, тойуксут, норуот ырыаһыта. 
1921 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр Сэргэй Эбэтэ сиргэ диэн Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кыра сааһыттан олоҥхону тойугу сэргээн истэ улаппыт. Аан бастаан Оҥхой ыһыаҕар 15 саастааҕар үҥкүү тылын эппит. Кырдьаҕас саастаах өттө биһирээн Тойон Айаҕы (чороону) көтөхтөрбүттэр. Үҥкүүһүт быһыытынан Бүлүү бөлөх улуустарыгар аата-суола киэҥник биллэрэ. Хас да төгүл Бүлүү түбэтин оһуокайдьыттарын күрэҕэр 1-2 миэстэлэри ылбыта. Ньурба улууһун хас да төгүллээх лауреата, С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатынан бириис 4 төгүллээх хаһаайына.
1991 сыллаахха Ыччат республикатааҕы ыһыаҕар бастакы миэстэҕэ тиксибитэ. Ити сыл Сибиир норуоттарын фольклорун сериятыгар тахсыбыт кинигэҕэ Нукутта хас да тойуга суруллан тахсыбыта.
Ларионов Николай Иннокентьевич. Ларионов Николай Иннокентьевич (Кыыллаах) — Үөһээ Бүлүү улууһун суруналыыһа, кэпсээнньит.
1952 сыллаахха Өлүөхүмэ оройуонугар Кыыллаах нэһилиэгэр 10 оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Ийэтэ Мавра Дмитриевна,аҕата Иннокентий Николаевич холкуоска, сопхуоска өр сылларга ыанньыксытынан, булчутунан таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.
Николай Иннокентьевич 1968 с. Кыыллаах аҕыс кылаастаах оскуолатын, онтон II Нөөрүктээйи орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Советскай Армиҕа сулууспалаан кэлэн баран дойдутугар биир сыл кулууп дириэктэринэн үлэлээбитэ. Якутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын орто сүһүөх кадрдарын бэлэмниир техникуму, Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн охотовед идэтин ылбыта.
Үөһээ Бүлүү улууһугар олохсуйан «Исидор Барахов» сопхуоска, кэлин «Сахабулт» тэрилтэҕэ охотоведынан пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ. Сааһыран баран кыра кэпсээннэри суруйарга холонор. Төрөөбүт-үөскээбит дойдутун аатынан «Кыыллаах» диэн псевдонимынан айымньыларын олохтоох хаһыакка бэчээттэтэр.
Наполеондор. Наполеондор (, кыһыл көмүс Наполеон) — 20 франк тэҥнээх Франция 900 пробалаах кыһыл көмүстэн быһыллыбыт маньыата. Ыйааһына - 6,4516 г., кыһыл көмүһүн ыйааһына 5,801 г. Францияҕа 1803 с. саҕалаан 1914 с. дылы таһаара сылдьыбыттар. Харчы стандартын Наполеон I киллэрбит, луидор хаамыытын тохтотоот — 1 франк 0,2903 г. кыһыл көмүскэ тэҥнээбит («франк жерминаль»). Харчы аата Наполеон Бонапарт сирэйин быһыыта (профиль) баарын иһин ааттаммыт. 
Наполеондортан ураты икки хос наполеондор (40 франк, эбэтэр Италияҕа 40 лир, ол саҕанааҕы Италия Наполеон империятыгар киирэрин саҕана), наполеондор аҥаара (10 франк) уонна 1/4 наполеондор (5 франк). Ону таһынан Францияҕа 50 франктаах (2,5 наполеондор) уонна 100 франктаах (5 наполеондор) толору көмүс стандартка эппиэттиир харчылар быһылла сылдьыбыттар. Наполеон Бонапарт сирэйдээх манньыат ахсаана быһа холоон 21 мөлүйүөн, бүтүн тираж ахсаана 500 мөл. манньыат, улахан аҥаара иккис империя уонна үһүс республика саҕана быһыллыбыттар. 
Наполеон сэриилэрин кэнниттэн, наполеондор стандарта Европаҕа олус киэҥник тарҕаммыт. Франция кэнниттэн, XIX—XX үйэлэргэ, толору кинилэр стандартарыгар эппиэттиир маньыаттары быспыттар: Россия империята (импэрийээл аҥаара = 7,5 солк., ону таһынан Россия Финляндияҕа анаан 20 маркалаах маньыат быспыт), Бельгия (20 франк), Италия (20 лир), Австро-Венгрия (20 франк, ити дойду 20 кронатын кытта буккуйуман), Швейцария (20 франк, Аан дойдуга "швецария вренеля" диэн биллэр ()), Люксембург (20 франк), Болгария (20 лев), Румыния (20 лей), Греция (20 драхм), Албания, Турция оннооҕор Китай. Ону таһынан ити маньыаты Франция Хоту Африкаҕа баар бэйэтин бас билэр сирдэригэр (Тунис уонна Алжир) анаан быспыт. Ол харчы уратыта арааб тыла уонна үүнэйилээх орнамент эбит.
Алексеев Василий Гаврилович. Алексеев Василий Гаврилович (05.12.1937—30.10.2013) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕатын харыстабылын миниистирэ (1994—2006). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Пиастр. Пиастр — испанскай талер (песо) аата, 25 г ыйааһыннаах үрүҥ көмүс манньыат. Испания талера 8 реалга тэҥнэһэр, мантан ааҥл аата төрүөттэммит (, "восьмерик").
Пиастр аатын төрүөтэ  — «плитка», бастаан бу манньыаттар үрүҥ көмүс плиткалар этилэр — .
Манньыат аҕыс () эбэтэр түөрт () чаастарга үллэһиллиэн сөптөөҕө. Итинтэн 25 цент сыаналаах американскай манньыаттар ааттара төрүттэммит — «quarter» ("чиэппэр") уонна «two bits» ("икки куһуок").
Левин Иннокентий Наумович. Левин Иннокентий Наумович — поэт, сэһэнньит, драматург, кириитик, 1994 сыллаахтан Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Цент. Цент ( — сүүс) — 55 араас дойду сүрүн валюталарыттан сүүс гыммыт биир сыаналаах харчыта.
Тыл үөскээһинэ.
«Цент» диэн тыл латыын тылыттан "centum" («сүүс») үөскээбит. Сорох сирдэргэ баар аата: сен, сенити, сенте, сенти, син о. д. а. Сомалига бытархай харчы үс официальнай ааттаах: ааҥл тылынан — цент, итальянскай тылынан — чентезимо, араб уонна сомали тылларынан — сенти.
С диэн кылгатыллар (сорох дойдуларга ), ct (холобур, Литваҕа ) эбэтэр s (холобур, Эстонияҕа ). Үгүс, цент манньыатынан туһанар дойдуларга, цент бэлиэтээһинигэр ¢ тутталлар, онтон Тайвань уонна Гонконг дойдуларга — иероглифтар (分 уонна 仙).
Еврозона манньыата «евроцент» диэн ааттаах. Олоҕурбут ааттаах харчылаах биир эрэ дойду баар — Греция. Бу дойдуга, греческэй драхма эргиирин кэминээҕи курдук, үөскээбит харчы кээмэйин официальнай аата "лепта" ( → , туруору тылбааһа диэн, ол аата «кыра», «чараас»).
Гонконг уонна Макао дойдулар сүрүн валюталарын сүүс гыммыт биирэ 仙 иероглифынан бэлиэтэнэр, бу иероглиф «син» () диэн ааҕыллар — ааҥл «цент» тылыттан киирбит.
Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар уонна Канадаҕа биир цент сыаналаах манньыаты үксүн пенни диэн ааттыыллар (ааҥл пеннитыгар маарыннатан).
Латыын "centum" («сүүс») тылыттан хас да дойду бытархай харчыта ааттанар:
Цент бэлиэтэ.
Цент бэлиэтэ () — латыын c бичигэ, туруору эбэтэр диагоналлыы туора сотуллубуттаах (¢). Бэлиэ көрүҥнэрэ — c бичик алын өттүн быһа охсор штрихтаах эбэтэр онто суох. Бу бэлиэ бытархай цент эбэтэр сентаво харчылар баар үгүс дойдуларга туһаныллар. Холобур, Кубаҕа уонна Мексикаҕа. Быраабыла быһыытынан, доллар бэлиэтиттэн уратыта диэн, бэлиэ харчы суумматын иннигэр буолбакка, кэннигэр туруоруллар.
Башарина Зоя Константиновна. Башарина Зоя Константиновна — филология билимин дуоктара, ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна культураларын институтун профессора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, "Билии" уопсастыба чилиэнэ, 150-н тахса научнай үлэ ааптара.
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнэ мэдиссиинэ билимин дуоктара Башарин Карл Георгиевич.