mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Тольятти. Тольятти (1964 сыллаахха диэри Ста́врополь,  — туруору тылбааһа «кириэс куората» — Самара уобалаһыгар баар куорат. Дьонун ахсаана 800 тыһ. Бу куоракка Автоваз корпорацията баар.
Мэр - Нiкыта Летягiн 
Волга хаҥас кытылыгар Жигули хайатын утары турар. 
1737 сыллаахха Василий Татищев көс омуктартан кыраныысаны көмүскүүр кириэппэс быһыытынан олохтообут, ону таһынан сүрэхтэммит калмыыктары көһөрөр сир буолбут.
TEAC. TEAC диэн Кытай тэрилтэтэ. 99% табаара барыта DVD уонна CD дисководтарга ананар.
Ойуу:TEAC PD-518E front side.jpg
Ойуу:Teac.jpg
Ойуу:TeacCD.jpg
Ойуу:PD-M650 front side.jpg
Ону таһынан 2009 сылтан ыла аутобустары онорон эрэр, Шанхай куоратка
Ойуу:SCBus CountyRoute805 398FG.jpg
Ойуу:SCBus CountyRoute805 398FG wide.jpg
HATAV. HATAV диэн Кытай бастыҥ Аудио-Видео техникатын онорон таһаарар тэрилтэтэ. Саха Сиригэр главным образом мощнай саб вуфердары атыылыыр.
Уэллингтон. Уэллингтон (, эбэтэр "Pōneke") диэн Саҥа Зеландия киин куората буолар. Дьонун ахсаана 300 тыс. (эргинниин).
Нью Плимут. НЬЮ ПЛИМУТ (Сороҕор маннык суруллар - НЬЮ-ПЛИМУТ) () диэн Саҥа Зеландия дойдутугар баар куорат. Бу куорат дойдуга улахан текстильнэй быһыытынан биллэр. Дьонун ахсаана 45-60 тыс.
Эмандьа. Эмандьа күөл. Аадыча өрүс тардыытыгар Дэрбэкэ намталыгар сытар күөл. Иэнэ 33 км², тардыытын иэнэ 179 км².
Уһуна 8 км, кэтитэ 6 км. Муора таһымыттан 689 м үрдүк. Сээн үрэх тахсар, хас да үрэх түһэр. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
1961 сылтан ыла манна гидрология поһа үлэлиир. Балыга дэлэй.
Кыһын күөл мууһунан Томпо — Баатаҕай кыһыҥҥы суол ааһар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, 1980 г.
Дэрбэкэ намтала. Дэрбэкэ намтала. Дьааҥы уонна Элгэ хаптал хайаларын икки ардынан "Дэрбэкэ" баһыгар сытар.
Ортотугар Эмандьа күөл сытар. Муора таһымыттан 689 м. Иэнэ 700 км². Үрдүгэ 1000 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, 1980 г.
Букочаан.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;46099&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-19T18:46:48Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;391237&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Букочаан томтороот диэн Өлөөн уонна Арҕаа Салаа өрүстэр билирдэригэр сытар намыһах сис.
Муора таһымыттан орто үрдүгэ 400 - 500 м., ордук үрдүк чыпчаала 725 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Булумэндьэ. Булумэндьэ хайа диэн Кондаков хаптал хайалаах сир хоту өртүгэр Индигир уҥа кытылыттан 12 км. турар хайа.
Муора таһымыттан 371 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Permanent resident. Permanent resident ( — ), "куруук олохтоох" диэн тылбаастанар, ханнык эрэ дойдуга анал көҥүлү ылан уһун кэмҥэ олорор гынан баран, ол дойду гражданствотын/подданствотын ылбатах киһи. 
Быраабыла курдук, дойдуга көҥүл барыыга быраабы биэрэр докумуон уонна онно киирии болдьох устатыгар олох тохтоло суох олорорго көҥүл сылдьар докумуон буолар. Оттон сорох дойдуларга хапытааллар киирэр уонна көс визтэр гражданнарыгар мэлдьи олорор дьон ылар наадатыттан босхоломмот. 
Быстах кэмҥэ олорор дьиэ кэргэҥҥэ көһүү (эбэтэр ПМЖ) быстах кэмҥэ олорор регидент статуһун ылыы, ону тэҥэ ПМЖ диэн ааттанар 5 сылынан (ЕС- га киирэр үгүс дойдуларга) үөскээн тахсар. Ол да буоллар, сорох дойдуларга (Бельгия, Венгрия) дойдуга быстах кэмҥэ олоруу үс сылынан чэпчэки буолар кыахтаах. Швейцарияҕа бастайааннай олохтооҕун статуһугар (Permit C) көһүү 10 сыл кэнниттэн быстах кэмҥэ олорор (Permit Б) буолуон сөп. 
Арассыыйаҕа биир кэлим уонна быстах кэмҥэ олорор сири- уоту араарыы суох. Россияҕа ханнык баҕарар көрүҥ болдьохтоох, болдьохтоох буолар эрээри, ону сыл аайы бигэргэтиэххэ наада.
Маннык статус Аустралия уонна Канаада дойдутугар бэриллэр. Икки сыл (эбэтэр 4 сыл) дойдуга олордоххо, ханна да тахсыбакка, оччо5о эн автоматически гражданин буола5ын. Ити Канаада5а (3 сыл) уонна Аустралия5а (4 сыл). 
Российскай Федерация сиригэр- уотугар уһун болдьохтоох олорорго Российскай Федерация гражданина буоларын эбэтэр гражданина суох омук гражданина буоларын туоһулуур докумуон. 
Россияҕа, омук гражданиныгар бэриллибит видеокамераҕа эбэтэр гражданствота суох киһи кини личноһын туоһулуур.
Россияҕа быстах кэмҥэ (срочный с 1 ноября 2019 года) диэн болдьохтоох дьайыы биэс сылтан ордук уһатыллан, сыллата бигэргэтиллиэхтээх.
Арассыыйаҕа.
Үрдүк квалификациялаах специалистарга уонна кини дьиэ кэргэттэригэр дьайыы болдьоҕун хааччахтаабат буолуутуттан ураты, үрдүк квалификациялаах специалистарга бэриллибит үлэ болдьоҕор бэриллэр. Омук гражданина саҥа көрүҥү ылыар диэри биир сылтан итэҕэһэ суох быстах олорорго олоҕуран, Российскай Федерацияҕа олорор эбээһинэстээх. Таҥкычахха дьайыы болдьоҕун уһатар туһунан этэ да барыллыбат.
Омук гражданнарын сорох категорияларыгар норуоттар икки ардыларынааҕы дуогабарга (Белоруссия уонна Казахстан гражданнара) сөп түбэһиннэрэн быстах кэмҥэ олорорго көҥүл ыларга, сайабылыанньаны ыларга сайабылыанньа түһэрсэргэ кыах олохтоммут.
Российскай Федерацияҕа баар көрүҥү биэрэр бырааптаах сайабылыанньалар тула балачча киэҥ. РФ иһигэр баар видеокиинэни ыл:
итиэннэ омук гражданнарын атын категориялара, от ыйын 25 күнүнээҕи 2002 с. № 115- с №- гэр «Российскай Федерацияҕа омук гражданнарын правовой балаһыанньатын туһунан»ФЗ
Россияҕа олорор видеокамераны көҥүллүүр докумуоннары оҥорбокко, Российскай Федерация гражданнарын кытта социальнай бырааптары туһаныыга, бизнеһи ыытыыга, ону тэҥэ РФ гражданнарын ылар бырааптаах.
Туойдаах Чыпчаал. Туойдаах Чыпчаал. Эльгэ хаптал хайаларыттан биирдэстэрэ. Индигир салаата Эльгэ баһыгар турар.
Муора таһымыттан 1590 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Work and Travel USA. Work and Travel USA () — үрдүк уонна орто үөрэх кыһаларын устудьуоннара Америка Холбоһуктаах Штааттарын билсэллэригэр туһаайыллыбыт АХШ атын дойдуларга аналлаах бырагырааммата. Бу бырагыраамма иһинэн устудьуоннар дойдуну көрөллөр уонна быстах кэмҥэ үлэлииллэр. Сайыҥҥы бырагырааммаҕа кыттарга устудьуон анал аккредитациялаах үөрэх кыһатыгар үөрэниэхтээх уонна ааҥыл тылын билиэхтээх. Арассыыйа уонна СНГ дойдуларыгар ордук элбэхтик туттуллар бырагыраамма.
Бырагыраамма болдьоҕо.
Бырагыраамма уопсай уһуна 5 ый кэриҥэ, онно киирэллэр: DS-2019 формаҕа ыйыллыбыт кэм (4 ыйга дылы), ол устатыгар АХШ территориятыгар үлэлиир көҥүллэнэр, ону таһынан J-1 визалаахтарга Национальнай Безопасность Департаменынан бэриллэр 30 күннээх эбии кэм. Ол 30 күн устатыгар программа кыттааччыта дойду устун күүлэйдиэн сөп уонна дойдуттан барарга бэлэмнэниэхтээх, үлэлиирэ бобуллар.
Үлэ.
Үксүн кыттааччылар өҥө эйгэтигэр үлэлииллэр, куруортарга, отеллэргэ, ресторааннарга, пааркаларга. Ол эрээри кыттааччы атын да үлэҕэ үлэлиирэ көҥүллэнэр. Кыттааччы аахсар хамнаһа АХШ гражданинын хамнаһыгар тэҥ буолуохтаах. 
Программа кыттааччылара наймыламмыт дьиэ хамначчыта (горничнай, служанка о.д.а.) быһыытынан үлэлииллэрэ көҥүллэммэт. Итини таһынан үлэлииргэр бэйэҥ харчыгын инвестируйдуур уонна пациены көрөөһүннээх үлэлэргэ эмиэ үлэлиирэ эмиэ көҥүллэммэт.
Сөрфиҥ. Сөрфиҥ (, ) диэн спорт биир көрүҥэ буолар. 
Виндсерфинг () - долгуҥҥа серфиҥнааһын - Аустралия уонна АХШ дойдуларыгар тарҕаммыт спорт көрүҥэ. Серфингэ сөптөөх долгун сүрүннээн байҕалга уонна муораҕа баар, ол эрээри күөллэргэ эбэтэр өрүстэргэ «турба долгуна» курдук эбэтэр приливнай долгун баар буолуон сөп. Ол да буоллар серердэр катерынан (вейксерфинг) оҥоһуллубут искусственнай бассейннарга уонна серфингэ аналлаах искусственнай бассейннарга тэриллибит долгуннары эмиэ туһаныахтарын сөп.
Серфинг тиэрминнэрэ ыскаапкаттан эбэтэр хаптаһыттан тутулуга суох «проехан» долгуна доскайтан эбэтэр этин- сиин балаһыанньатыттан тутулуга суох долгун диэки долгуннурар. Чуумпу Океан төрүт норуоттара, холобур, мас хаптаһынынан, сыабынан уонна да атын оҥоһуктарынан туһанан, курбуктаан, тобуктаан оҥороллоро. Серфин аныгылыы билгэлээһин, ол эрээри, серфинг дуоскатыгар турунан, долгуннаахтык айанныыр эйгэҕэ үгүстүк сыһыаннаһар.
Серфингэ хаптаһын-серфинг спорка туттуллар уһун платформа.
Серфинг 2021 сылтан спорт олимпийскай көрүҥүнэн буолар.
Австралия олохтоох резиденэ. Австралия олохтоох резиденэ () диэн Аустралияҕа олорор гынан баран Аустралия граажданнара буолбатах Аустралия олохтоохторо. Бу дьон дойдуга олохторун тухары олоруохтарын сөп. Куруук олорор кыаҕы биэрэр визалаах киһи дойдуга төһө баҕарар өр сылдьыан сөп. Үксүгэр аан бастаан 5 сыллаах визаны ылаллар, онтон ону уһаттараллар. Биир дьиктитэ диэн бу болдьох бүппүтүн да кэннэ, уһаппакка эрэ салгыы дойдуга олордоххуна сокуону кэспэккин. Ол эрээри Аустралияҕа наһаа уһуннук кэлбэккэ сырыттаххына олохтоох резидент стаатуһун сүтэриэххин сөп.
Бу стаатуһу иммиграция уонна гражданство дьыалаларын миниистирэ тохтотуон сөп.
Олохтоох резиденнар үгүстэрэ кэтэһии кэмин кэнниттэн гражданин буолар бырааптаахтар.
Источнига.
http://en.wikipedia.org/wiki/Australian_permanent_resident
Бипатрид. Бипатрид — икки эбэтэр хас даҕаны гражданстволаах (пааспартаах) киһи.
Холобур Арассыыйа гражданина АХШ, Аустралия уонна Канаада пааспарын тэнҥэ илдьэ сылдьыан сөп.
Лабыҥкыр. Лабыҥкыр күөл. Өймөкөөн улууһугар Өймөкөөн үрдэлгэ сытар күөл.
Күөлгэ киирэр уонна тахсар "Лабыҥкыр" өрүс. Тардыытын иэнэ 943 км²., бэйэтин иэнэ 44,7 км².
Соҕурууттан хоту диэкки 14 км усталаах, кэтитэ 4 км. Балыга дэлэй.
Номох быһыытынан күөлгэ улахан кыыл олорор үһү. Ону чинчийээри хас да экспедиция кэлэ сылдьыбыта. Ол биллибэт улахан кыыл тириитэ хара дьүһүннээх, улахан айахтаах, хараҕа икки арда биир миэтэрэттэн элбэх үһү. Айаҕын улаханнык аттаҕа икки миэтирэ буолар үһү.
Бу номох туризм сайдыытыгар олук буолуо диэн эрэл баар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
000. 000 (үс нуул) — Аустралия дойдутугар үлэлиир правоохранительнай сулууспалар төлөппүөннэрин нүөмэрэ. Бу нүөмэр дойду ханнык баҕарар сиригэр үлэлиир уонна дойду таһыгар — Роуминг.
Моҕотой күөлэ. Моҕотой күөлэ . Дьааҥы — Индигир намталыгар Индигир төрдүттэн чугас сытар туустаах күөл. Иэнэ 323 км², тардыытын иэнэ 1170 км².
Уһуна 34 км, кэтитэ 15 км. Илин Сибиирдээҕи байҕалы кытары уонна Большое диэн күөлү кытта холбуур үөстэрдээх.
Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй (уомул, тууччах уо.д.а.). Уута туустаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Катумба. КАТУМБА (Katoomba) диэн Аустралия сиригэр, Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар. Бу куорат Сидней куораттан 110 км ыраах сытар. Манна элбэх садтар бааллар. Бу куоратка аан-дойдуга биллэр паарка баар - Халлаан күөх хайа диэн! Дьонун ахсаана 10 киһ.
Армидейл. Армидейл (), Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат, Аустралия. Дьонун ахсаана 24 тыһ.
Тари. Тари () диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар, дьонун ахсаана 17 тыһ. киһи. Аустралия дойдутугар биир популярнай буолан эрэр.
Байрон Бэй. Байрон Бэй (эбэтэр Байрон-Бей), Byron Bay диэн Аустралия дойдутугар баар, кыракый уонна ынырык комфортнай эйгэлээх куорат буолар. Бу куорат Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар куорат буолар. Чуумпу океан кытылыгар сытар. Дьонун ахсаана 6 тыс.
Кунабарабран. Кунабарабран (Coonabarabran) диэн Аустралия сиригэр баар куорат буолар, штат Саҥа Соҕуруу Уэльс. Дьонун ахсаана 3 тыс. Кып кыра куорат, почти дэриэбинэ статустаах куорат буолар. Ол да буоллар манна Саха Сириттэн син элбэх иммиграннар бааллар (14 киһи).
Ясс. ЯСС () диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар, аборигеннар былыр бу сири ааттаабыттар «Уу Сүүрэр» диэн. Дьонун ахсаана 5995 (2009). 1837 бастакы острог тутуллан төрүттэммит.
Прозерпайн. Прозерпайн () диэн Куинслэнд штатка баар дэриэбинэ, бу дэриэбинэ кыра да буоллар, Аустралия дойдутун 30% бурдугун хаарчыйар. Улаханнык туризм сайдан эрэр. 3 тыс.
Сиһилии манна.
http://en.wikipedia.org/wiki/Proserpine,_Queensland
Биотехнология. Биотехнология диэн сүрүннээн агрикултуураҕа, ас үөрэҕигэр уонна медицинаҕа туттуллар, уонна биологияҕа олохтонор технология. Холбоhуктаах нациялар Биология эгэлгэтин конвенцията биотехнологияны маннык диэн быhаарар:
Биотехнология түмэр дисциплиналара генетика, молекуляр биология, биохимия, эмбриология уонна саанык биологията. Кинилэрдиин ситимнээх практика дисциплиналара химия инженерията, информация технологията уонна биороботика.
Одьуогун күөл.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;212861&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T22:33:15Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 8 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;281258&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Одьуогун күөл. Абый намталын хоту өртүгэр уонна Полоуснай томтороот соҕуруу эниэтигэр сытар күөл.
Иэнэ 157 км², тардыытын иэнэ 592 км². Уһуна 25 км, кэтитэ 12 км. Уута чычаас.
Күөлтэн Индигир салаата "Одьуогун" үрэх тахсар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр манна Ытык кэрэ сирдэр систематыгар киирэр эркээйи сир тэриллибитэ.
Виктория, Аустралия. ВИКТОРИЯ, Аустралия саамай кыра штата буолар. Дьонун ахсаана 5 миллион. Киин куората - Мельбурн. Оттон арыый улахан куората - Джелонг
Джелонг, Аустралия. ДЖЕЛОНГ ("dʒəˈlɔŋ", ), Аустралия Виктория штатыгар баар биир улахан куорат, дьонун ахсаана 161 000. Улахан порт куорат буолар.
Модем. Модем ("мэдиэм, мадьыам") ( эбэтэр ) диэн көмпүүтэргэ туттуллар сэп буолар, кини интэриниэккэ «киирэри» хааччыйар.
Штутгарт. Штутгарт () диэн Германия диэн дойдуга баар, биир улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Штутгарт — Баден Вүртемберг диэн сирин киин куората буолар. Дьонун ахсаана 600 000.
Баден Вүртемберг. Баден Вүртемберг () диэн Германия биир сирэ буолар. Киин куората — Штутгарт.
Баден Баден. Баден Баден (Бадэн Бадэн, ) диэн Баден Вүртемберг диэн Германия сиригэр баар кыра куорат. Дьонун ахсаана 60 тыс. Манна улахан Шварцвальт баар.
Шварцвальт. Шварцвальт ( — «хара тыа») — Германия соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Баден-Вюртемберг сиргэ баар хайа сиһэ.
Географията.
Хотуттан соҕуруу Рейн өрүһү батыһа сытар. Үрдүкү чыпчаала — Фельдберг хайа, 1493 м. Ньуурун үксэ иннэлээх тыанан эбэтэр буук мас тыатынан бүрүллүбүт. Элбэх кэрэ көстүүлээх күөллэрдээх. Минерааллаах уу дьүүктэлэрэ элбэх буоланнар хас да курорт баар, холобура, Баден-Баден уонна Баденвейлер. Шварцвальд хайаттан Европа иккис улахан өрүһэ — Дунай - саҕаланар.
Түбинген. Түбинген () диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар кыра куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 83 тыс.
Мастаах (күөл). Мастаах күөл. Саха сирин ортоку намталыгар Түҥ өрүс тардыытыгар сытар күөл.
Иэнэ 50 км², тардыытын иэнэ 105 км². Уһуна 10 км, кэтитэ 7 км. Түргэнник уолар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ульм. Ульм () диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар кыра куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 119 тыс.
Пфорцхайм. Пфорцхайм () диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан [[куорат] буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 119,5 тыс.
[[Категория:Баден Вүртемберг куораттара]]
Карлсруэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;392366&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-02-08T18:20:27Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;L. Beck&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;change picture&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;394577&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Карлсруэ () диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 290 тыс.
&lt;br&gt;
Фрайбург. Фрайбург ( эбэтэр судургу ) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 211 тыс.
Нордвик. Нордвик тумул арыы. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-арҕаа муннугар баар тумул арыы.
Арҕаа Нордвик хомото, илин Анаабыр хомото. Соҕурууттан хоту диэкки уһуна 45 км.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Рейтлинген.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;46244&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-12-07T00:59:05Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;147.136.249.114&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;392361&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Рейтлинген () диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 211 тыс.
Манна 7 Саха олохсуйан олорор.
Гейдельберг. Гейдельберг () диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 145 тыс. Манна Эуропа сиригэр саамай эргэ университет баар. Онно 11 Саха Устудьуона үөрэнэр, 1 Саха олохсуйан олорор.
Нордвик хомото. Нордвик хомото. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-арҕаа муннугар баар хомо.
Биир өртүнэн Хара Тумус тумул арыы, иккис өртүнэн Нордвик тумул арыы. Материкка 37 км. киирэр.
Кэтитэ 39 км., дьириҥэ 9 м. Сыл улахан аҕаарыгар муустаах. 
1739 сыллаахха Улуу Хотугу экспедиция Өлүөнэ-Хатанга этэрээтэ арыйбыта. "Нордвик" диэн аат скандинавия тыллырыгар "Хотугу хомо" диэн тьылбаастанар.
Аан маҥнай каартаҕа киллэрбит киһиннэн буолар геодезист "Н. Чекин".
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хайльбронн. Хайльбронн () диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 121,3 тыс.
Эhэлээх арыылар.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;46688&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2012-06-11T16:55:34Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;MerlIwBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;робот сотто: ,, (strongly connected to )&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;237094&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Лаврушка. Лаврушка хайа. Орто Сибиир хаптал хайалаах сиригэр Бүлүү өрүс баһыгар турар хайа.
Муора таһымыттан 854 м. үрдүк. Хайа эниэлэртииэн Бүлүү салаата "Вавукаан" салаалара саҕаланаллар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Лэгдэ. Лэгдэ хайа — Алдан үрдэлин илин өртүгэр Алдан өрүс кыра салаалара "Дьанда" уонна "Эльгэ" икки ардыларынан турар хайа.
Муора таһымыттан 749 м. үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Мэҥэ бырайыак. Мэҥэ бырайыактар эбэтэр баараҕай бырайыактар () — маннык аатынан 2007 сылтан саҕалаан Арассыыйа илин өттүн экономикатын сайыннарар соруктаах улахан бырайыактары ааттыыллар.
Хотугу полюс эргимтэтэ. Хотугу полюс эргимтэтэ — Сир каартатыгар көрдөрүллэр биэс сүрүн параллельлартан биирдэстэрэ.
Экватортан 66° 33′39″ (66.56083°) хоту диэкки баар. Полюс эртимтэттэн хоту сытар сир Арктика диэн ааттанар. Соҕуруу полушариеҕа маннык параллель соҕуруу полюс эргимтэтэ диэн ааттанар.
Хотугу полюс эргимтэтэ Полюс күнэ уонна Полюс түүнэ буолар сири чэрчилиир. 
Бу эргимтэттэн хоту сытар ханнык баҕарар сиргэ күн сылга биирдэ, эбэтэр онтон да элбэх күн горизонт анныгар 24 чааһы быһа көстүбэт. 
Бу түбэлтэ сылга биирдэ буолар ахсынньыга. Эбэтэр күн горизонт анныгар киирбэт бэс ыйыгар. 
Срҕуруу полюс эргимтэтиттэн соҕуруу сытар сирдэргэ эмиэ оннук.
Полюс эргимтэттэн хоту климат кытаанах буолан аҕыйах киһи олорор. Манна түөрт бөдөҥ куорат баар: Мурманскай (325 000 киһи), Норильскай (135 000 киһи), Воркута (85 000 киһи) (барыта Арассыыйа) уонна Тромсё (62 000 киһи) (Норвегия).
Саха сиригэр Анаабыр, Булуҥ, Усуйаана, Аллайыаха, Абый, Аллараа Халыма, Орто Халыма уонна Эбээн Бытантай улуустар полюс эргимтэттэн хоту сыталлар, онтон Өлөөн, Эдьигээн, Үөһээ Дьааҥы, Муома уонна Үөһээ Халыма улуустар территориялара сорҕото.
1202. 1202 сыл.
Туох буолбута.
Хотугу Африкаҕа үөскээбит Леонардо Пизанскай — Фибоначчи Азияттан Европаҕа нуулу «аҕалбыт»: «Liber Abaci» диэн кинигэтигэр бу бэлиэни туһаныы туһунан кэпсээбит.
1249. 1249 сыл.
Туох буолбута.
Биргер финнары утары сэриитэ. Сорох сирдэрин былдьааһына.
1251. 1251 сыл.
Төрөөбүттэр.
Күн Кураан хаан төрөөбүт
1280. 1280 сыл.
Өлбүттэр.
Күн Кураан хаан өлбүт
Көрүҥ (биология). Биологияҕа, көрүҥ диэн биология классификациятын уонна таксон төрүт биирдигэ. Бэйэ бэйэлэриниин булкуhан салҕыы ууhуур кыахтаах удьуору үөскэтэр организмнар бөлөхтөрө көрүҥ дэнэллэр. Онтон таhынан ДНА уонна морфологияларын сөп түбэhиилэрэ. Араас араас сирдэргэ өр кэм устата тус-туспа сайдыбыт көрүҥнэр көрүҥ үөдүҥнэригэр арахсаллар.
Бэйэҕэ тиийинии. Бэйэҕэ тиийинии эбэтэр суицид (лат. "suicidium") диэн бэйэни өлөрүнүү. Үксүн санаа тууйуллуутуттан (депрессияттан), ыарыыны тулуйумууттан, үп-харчы күчүмэҕэйдэриттэн уо.д.а. төрүөттэртэн сылтаан буолар. Сыл аайы аан дойдуга 10-20 мөл киhи бэйэтигэр тиийинэ сатыыр.Ол эбэтэр хас 39 сөкүүндэ аайы.
Төрүөттэрэ.
Уо.д.а. эгэлгэ араас төрүөт баар.
Аан дойдутааҕы статистика.
100 000 киhиэхэ бэйэҕэ тиийинии ахсаанын дойдуларынан ылыллыбыт статистика (Аан дойдутааҕы Эт-хаан Тэрилтэтин 2007 с. тиhигэ):
Саха Сирэ.
Саха Сиригэр 2003 с. 463 бэйэҕэ тиийинии буолбут, 2004—469, 2005—459. Ордук элбэх бэйэҕэ тиийинии түгэннэрэ 2005 с. Эбээн-Бытантай, Бүлүү, Мухтуйа, Чурапчы уонна Таатта улуустарыгар буолбуттар. Ордук аҕыйах Мирнэй уонна Нүөрүҥгүрү улуустарыгар. Эр дьон дьахталлардааҕар 4,2 — 4,4 төгүл элбэхтик бэйэҕэ тиийинэн өлөллөр эбит.
Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа). Арыылаах нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 354 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 68 км хоту диэкки сытар. Мэлдьи сырыылаах суол. 
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа). Бахсы нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Толоон. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 418 киһи. Улуус кииниттэн 110 км. арҕаа диэкки. 
Олохтоохтор ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитинэн дьарыктаналлар.
Дүөлү.
Бу эмтээх уулаах күөл туһунан «Вокруг света» сурунаал суруйа сылдьыбыттаах.
Историяттан.
Нэһилиэк 1992 сыл муус устар 23 күнээҕи уурааҕынан сөргүтүллүбүтэ.
Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа). Болтоҥо нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иккис Харбала. 
Улуус кииниттэн 17 км илин диэкки сытар. 
Нэһилиэнньэ ахсаана 680 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Иккис Харбала — 618, Кындал — 62. «Халыма» суолга турар.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр.
Кривошапкин Николай Дмитриевич-Уот Субуруускай -- революционер, кыhыл бартыhаан
Сигэлэр.
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.