Ноҕайдар. Ноҕайдар ("эргэтбит нууч." нагаи, ноҕай татаардара, "Кырыым истиэбин татаардара" да дииллэр; бэйэлэрин ааттанар ааттара: "ногай" ["ноҕай" диэн иһиллэр], элбэх ахсаан: "ногайлар" ["ноҕайлар"]) — Хотугу Кавказка, Кырыымҥы олорор түүр тыллаах омук. Былыр ноҕайдар Хара муораттан хоту диэки (XIX үйэ ортотугар диэри), Волга өрүһүнэн уонна Уралынан (XVI үйэ ортотугар диэри), билиҥҥи Казахстаан арҕааҥы өттүгэр (XV үйэ бүтүүтүгэр, XVI үйэ саҕаланыытыгар диэри) олорбуттара. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн Арассыыйаҕа 103,7 тыһыынча ноҕай киһитэ олорор.
Төрдө.
Ноҕай омугун өбүгэлэрэ былыргы түүр тыллаах биистэр буолаллар, холобур, сирактар, уйсуннар, уйгуурдар, канглылар, кыпчактар, астар, дормэннэр, мангыттар, булҕардар, байыстар, бодырактар, кэнэгэстэр, катаҕаннар, кобаннар, байдар, мажардар уонна да атын. Кинилэр Соҕуруу Сибииргэ, Моҕол сиригэр, Орто Азияҕа, Соҕуруу Уралга, Волга өрүһүнэн, Хотугу Кавказка, Кырыымҥа олорбуттара. Үгүстэрэ араас кэмҥэ бэйэлэрэ дойдулана сылдьыбыттара.
"Ноҕай" диэн аат омук аатын быһыытынан Алтан Ордууга (Дьүчи Улууһа) Ноҕай бэклэрбэктэн саҕаламмыт буолуохтаах (XIII үйэ). Ноҕай кинини өйүүр араас биистэри сомоҕолообут уонна олору "ноҕай" диэн ааттыыр буолбуттар. Билигин биллэринэн Ноҕай бэклэрбэк ордук кыпчак-половец, уз-печенег уонна алан төрүттээх биистэргэ тирэҕирэр этэ. "Ноҕай" аат сурукка аан маҥнай 1436 сыллаах Андрэа Бьянко диэн Венеция киһитэ оҥорбут картатыгар киирбит уонна "nogai" диэн суруллубут. Ноҕай бэклэрбэк кэнниттэн "ноҕай" ааты кийэт аҕа уустан төрүттээх Мамай (XIV үйэ) туттубута, ол кэннэ Эдигэй бэклэрбэк (XV үйэ).
Алтан Ордуу кэмин кэнниттэн "ноҕай" диэн аатынан Дунай, Дон, Кубань, Кума, Тэрэк, Волга, Урал уонна Эмба өрүстэринэн олорбут көс биистэри ааттыыр этилэр.
Ноҕай тылын көрдөххө, бу омук үөскүүрүгэр кыпчак-половец биистэрэ күүскэ дьайбыттара биллэр.
Ааттара.
"Ноҕай" аат төрдүн туһунан биир кэлим санаа суох. Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан "ноҕай" аат Кырыым татаардарын тылларыттан үөскээбит буолуон сөп: "nоɣаi" — "илиҥҥи Арассыыйаҕа олорор татаар киһитэ". Сорохтор этэллэринэн моҕолуу нохой "ыт" (бу тыл саха тылыгар "нохоо" диэн сылдьар) диэнтэн үөскүөн сөп.
А. Ф. Вельтман сабаҕалаабытынан "ноҕай" аат чахчы моҕоллуу "нохой" диэнтэн үөскээбит, ол эрээри былыргы моҕол тылыгар "нохой" "ыт" диэн буолбакка, "бөрө" диэн буолуон сөп.
Ноҕайдар биистэрэ.
Дагестааҥҥа уонна Чечняҕа:
Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Ставрополь кыраайын Кочубэй оройуонугар:
Астрахан уобалаһыгар:
Кырыымҥа:
Калмык Өрөспүүбүлүкэтигэр:
Ставрополь кыраайын Нефтекум уонна Степнов оройуоннарыгар:
Ставрополь кыраайын Минераловодскай оройуонугар:
Тыллара.
Ноҕай тыла түүр тылларын ахсааныгар киирэр.
Ноҕайдар киэҥ сиринэн тарҕанан олорор буоланнар кинилэр тыллара түөрт улахан диалеккэ арахсар: "караногай" (Дагестааҥҥа уонна Чечняҕа), "ногай" эбэтэр "кум" (Ставрополь кыраайыгар), "акногай" эбэтэр "кубань" (Карачай-Черкес сиригэр), "карагаш" (Астрахан уобалаһыгар).
Ноҕай тыла Кырыым татаардарын тылларын степной диалега буолар. Ол иһин сорох чинчийээччилэр саныылларынан татаар тылын йуртов, алабуҕа уонна кундров диалектара ноҕай тылыгар киирэллэр.
Ноҕай тыла каракалпак уонна каһаах тылларын кытта түүр тыллар кыпчак бөлөҕүн сүрүнэ буолар.
Ноҕай тылым литературнай көрүҥэ караногай диалегар олоҕуран оҥоһуллубута.