mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кууруйа. Кууруйа (нууч. киирбит курья) - өрүс уутун таһыма үрдээтэҕинэ, түстэҕинэ, төбүлэхтэн арахсан үөскүүр, балыктыырга табыгастаах уһун муҥур хомочоон.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Күдэн. Күдэн — буруо, туман курдук салгыҥҥа көтөн, өрүкүйэн тахсыбыт буор, быыл.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Күдэрик. Күдэрик — салгыҥҥа тыал өрүкүтэн таһаарбыт хаара, хаар кыырпаҕа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Күрүлгэн. Күрүлгэн - үрдүк таас хайаттан, таас быһыттан, буомтан, харгыттан күүскэ кутуллан түһэр өрүс, үрэх уута.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кыдьымах. Кыдьымах () - өрүс мууһугар сыһыаннаах өйдөбүл. Икки суолталаах: 1) күһүн өрүс туруон иннинэ сүүрүк хоту үлтүркэй муус хойуутук устара; 2) оннук муус күөрэ-лаҥкы устан иһэн тоҥон хаалбыта. Ол эрээри бу өйдөбүлү кэҥэтэн физикаҕа эбэтэр химияҕа убаҕас эттик кытаанах эттиккэ кубулуйар кэмигэр көпсөркөй туругун этиэххэ сөп.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кылыкына. Кылыкына - өрүс намыһах кытылын бата, симсэ үүммүт хойуу көнө талах.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кыраһа. Кыраһа — саҥа түспүт чараас сыа хаар. Кырдал өрүс үрдүк хочотугар хотооллор, өнньүөстэр икки ардыларын батыһа барар 2—3 м үрдүктээх субурҕа сир ньуура.
"Көмүк кыраһа" - хойуутук, өлгөмнүк түһэр хаар. "Түүмэх кыраһа" - кыыдамнаан түһэр хаар. "Үүт кыраһа" - кыра кыырпахтаах хойуу тунаархай хаар.
Кырпай. Кырпай — биллэр-биллибэт кыраһа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Кырыла. Кырала - кураайы, хонуу куйаар үүнээйитинэн ордук баай кырдьаҕас үрдүк кырдал. 
«Кырыы», «кырдал» диэн тиэрминнэри кытта «кыр» диэн былыргы биир төрүттээх буолуон сөп. 
Тэҥнээ: кыр (был. түүр.) — хаптал хайа; кыр (түүр., фин-угор., монг.) — хонуу, хонуу куйаар, намыһах хаптал хайа (плато), сырыынньа үрдэл (увал), хайа, арҕас, үрдүк биэрэк, ханнык эмэ сир уһуга; кира (тоҥ.-маньч.) — уһук, ойоҕос эниэ, хайа арҕаһа, субурҕа хайа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кырыы. Кырыы — географияҕа: сир бүүрүгэ, ойоҕос өттүнээҕи бүтэр уһуга.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Кыстык. Кыстык — 1) кыһын олорор сир; 2) кыһыҥҥы дьиэ; 3) кыһыҥҥы кэмҥэ туттуллар күрүө-хаһаа, тутуу барыта; 4) кыстыыр сиргэ көһөн кэлиэхтэн ыла саас көһөн барыахха диэри кэм.
Тэҥнээ: кыстау (казах.) — кыһын устата олоруу, кыһыны туорааһын; гышлаг (азерб.), кыштак (кирг.),кышту (алтай), хыстаг (хакас), кыштаг (тыыв.), кыстаг (койб.) — көс дьон кыстаары тохтуур түһүлгэлэрэ; кыһын устата көһө сылдьар сир барыта.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кытыл. Кытыл — киэҥ, дириҥ уу (өрүс, күөл, байҕал) намыһах эҥэрэ. Т.к.: китил (эбэҥк.) — биэрэги уу охсор сирэ.
Кытыы. Кытыы — географияҕа: сир, ойуур, уу, хонуу уо.д.а. уһук, ыраах өттө, эҥэрэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кэдээл. Кэдээл - 1) хайа, сис арҕаһа ыҥыыр курдук кэдэйбитэ; 2) дэхси, намтал сир хотойбута.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кэмсиин. Кэмсиин — 1) тыаллаах тымныы күн-дьыл; 2) сэллээбэккэ уһуннук үрэр тымныы тыал.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Кэнчээри. Кэнчээри - охсуллубут эбэтэр сүөһү мэччийбит сиригэр хос үүнэн тахсыбыт от.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Лаайда. Лаайда (нууч. киирбит лайда) - 1) муора уута түлүннэҕинэ муораны кытта холбоһор, муора намыһах кытылынааҕы күөллүҥү чычаас уу; 2) муора уута уостуутугар уутун үксэ баран хаалар кытыл таһынааҕы бадарааннаах чычаас муора эҥэрэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Лаамы. Лаамы - (эбэҥк., эбээн. киирбит) муора, акыйаан. 
Тэҥнээ: лама, лам (эбэҥк.), ламу (эбээн.) — эмиэ итинник.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Лааҥкы. Лааҥкы — ойуурга күүстээх тыатан эбэтэр өрт уотуттан охтубут мастар үрүт-үрдүлэригэр туора-маары түһэн сыталлара.
Ылыллыбыт сирэ.
Куура хаппыт мас беҕете урут-урдугэр иннэри-таннары т успут,кумаламмыт сирэ. 
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Лаҥха. Лаҥха - өр сыллааҕыттан охсуллубатах эбэтэр олох быраҕыллыбыт сиргэ хагдарыйбыт, сытыйбыт от сылтан сыл хос-хос мунньуллубута, быйылгы үүнүү аннынан сытан хаптайбыт хагдаҥ былырыыҥҥы от. Кур лаҥха - хас да сыллаах лаҥха.
Синонима: кур сэтиэнэх
Лыыба. Лыыба — муора уута түллүүтүн, өрүс, күөл, үрэх халаанын кэнниттэн хаалан сотору уолар, былыыктаах чычаас уу. Тэҥнии көр: лиива (фин.) — былыык, бырыы.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Лээби. Лээби - тайҕа үрэхтэрин хочотугар, күөл кытыытыгар, маарга сэппэрээгэ эриллэ үүммүт, үрдүк дулҕата синньигэс моойдоох, дулҕатын анныгар уулаах сир. 
Тэҥнээ: лэвэ (эбэҥк., негид.) — кута, оборчо, бадараан.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Майдаан. Майдаан - муҥха соботун чардааттан таһааран тарҕатарга, тоҥорорго, бөдөҥүн араарарга, үллэстэргэ анаан хаара киэҥник күрдьүллүбүт муус үрдэ. 
Арыый киэҥ эмиэ өйдөбүллээх - киэҥ, аһаҕас сир.
Тэҥнээ: майдан (түүр., иран., араб., слав.) — аһаҕас үрдүк сир, болуоссат; маэдан (хинд.) — элбэх дьон олохсуйан олорор сиригэр болуоссат.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Муҥур. Муҥур — төбөтө суох, мултугур уһуктаах бүтэн хаалар сир ньуурун, сир түөлбэтин көрүҥэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Муус. Муус () — уу тоҥмута. Т.к.: муз, мус (түүр.), бус (турок.), пус (хакас.) — эмиэ итинник.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Мэччирэҥ. Мэччирэҥ - (нууч. пастбище) сайын сүөһү аһыыр хонуута.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Налыы. Налыы — эниэ аннынааҕы намыһах дэхси сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Намтал. Намтал — киэҥ намыһах дойду. Так как: нам (монг.) — намыһах; намгазар (монг.) — намтал; навтар, навтгар (халха-монг.) — намыһах, үрдүгэ суох сир; набтар, намтар (бур.) — эмиэ итинник; напта (эбэҥк.) — дэхси сир, намыһах сир.
Нүөл. Нүөл — сииктээх, үүнүүлээх (сир). Мантан "нүөлсүтүү", "нүөлсүтүллүбүт сир" диэн тыллар тахсаллар.
Ньамах. Ньамах — сүүрүгэ суох эбэтэр биллэр-биллибэт сүүрүктээх ууга уста сылдьан үүнэ, сытыйа сытар бытархай уу үүнээйитэ мунньуллубута, күөх салахай хойуу араҥата.
Өссө маны көр.
Ньалбах
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Ньыла. Ньыла — эниэ сырыынньата.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Оборчо. Оборчо — киһи-сүөһү, техника батыллан түһүөн, тимириэн сөптөөх туойдаах, бадарааннаах сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Ой бэс. Ой бэс — ойдом турар кыра бэс ойуур.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Ой тыа. Ой тыа — ойдом турар арыы тыа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Ойоос. Ойоос — улахан арыы ойоҕоһугар күөллүйбүт хомо уҥуор үөскээбит уһун синньигэс саҥа арыы.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Ойуур. Ойуур диэн элбэх мас айылҕаҕа бииргэ хойуутук үүнэн турара, тайҕа, ой тыа, кынырай (чараас) тыа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Олом. Олом - үрэххэ, өрүскэ кэһэн, кэстэрэн туоруохха сөп чычаас, кытаанах үктэллээх сир. 
Атын омук тылларыгар атылыы өйдөбүллэх тыллар бааллар: Олом (эбэҥк., эбээн, бүр., монг.); олум, улум (туркм., азерб.); олон (негид.) — ууну кэһэн, кэстэрэн туоруурга табыгастаах сирдэр; олом (перс.) — эмиэ итинник, ону таһынан тугу эмэ (хайаны, тыаны, кутаны уо.д.а.) курдары туоруур сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Ордуу. Ордуу — 1) киһи эбэтэр дьон былыргыттан олохсуйбут, туора дьоҥҥо былдьаппат, туруулаһан көмүскүүр бэйэлэрин төрүт сирдэрэ, дьиэлэрэ-уоттара; 2) кыыл-сүөл сири хаһан оҥостубут хорооно, арҕаҕа. Т.к.: орда, орду (түүр., монг.) — султан, хаан, баһылык, салайааччы тохтообут түһүлгэтэ, олорор сирэ; дойду; государство; аҕа ууһа, биис ууһа көһө сылдьарыгар аналлаах бас билэр сирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Орой. Орой — үрүт, чыпчаал, туох эмэ төбөтүн бүтэр уһуга.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Орох. Орох — төттөрү-таары сылдьартан тэпсиллибит, харахха тута көстөр кыыл суола.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Орто. Орто () туох эмэ киин өттө, икки арда.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Остуруок. Остуруок эбэтэр киирбит () — 1) сэрии дьоно өр тохтуулларыгар анаан уһуктаммыт дүлүннэринэн туруору күрүөлэнэн бөҕөргөтүллүбүт сир; 2) бөҕөргөтүүлээх куорат; 3) түрмэ; 4) Уһук Хотугу дойду, Хотугулуу-Илиҥҥи Сибиир, Ыраах Илиҥҥи дойду (Дальнай Восток) уонна Хотугу Америка Россияҕа холбоноллорун саҕанааҕы нууччалар саҥа колонияларын кииннэрэ.
От. От () — кыылга, сүөһүгэ аһылык буолар сүмэһиннээх, сороҕор эмтээх, сүлүһүннээх даҕаны намыһах, сымнаҕас, имигэс үүнээйи.
История.
Кылгас оттоох газоннар Европа XVIII үйэҕэ баай- дуол символа буолбут, 1800- с сылларга Америкаҕа эмиэ итинник албын ааты ылбыттар. Дьиэлэр тулалыыр кураанах учаастактарыгар от- мас тэлгэнэ сытара, онно саҥа көмө тутуулар тутуулара кэҥээн, буору, үөнү- көйүүрү, буору- сыыһы алдьаппакка, саппаҕырбыт үүнээйилэртэн өрүһүйэрэ былааннанар. Баай сири бас билээччилэр дьиэ- уот кэҥииригэр, ону тэҥэ чэпчэки сыалга туһаныллар сири туһаҕа таһаарарга, холобур, оонньууларга, бырааһынньыктарга эбэтэр спортивнай площадкалары олохтуурга атын дьону наймылаһан көҥүллүүр кыахтаахтарын көрдөрдүлэр. ХХ үйэ ортотугар гаһы оттуур массыыналар уонна пестицидалар киэҥник тарҕаммыттара уонна АХШ- гар чааһынай дьиэ номнуо орто дохуоттаах дьоҥҥо табыллыы бэлиэтэ буолар. Билигин АХШ- гар партийнай газоннар (гаһы туһаҕа таһаарыы уонна куорат таһынааҕы ландшафт, куорат уонна куорат таһынааҕы ландшафтарын учуоттууллар, ороскуоттарын уонна экологическай проблемаларын быһаараллар.
Газоннарга сааныы.
Сөптөөх көрүү- истии (кэмигэр кыргыы, аэрация, мультчирование, полива уонна уо.Д. А) газ түргэнник кэлэр.
Газка харамайдар олохторун- дьаһахтарын бородуукталара химическэй уматыктан көөнньөрөн, от бүрүөһүнүн алдьаталлар.
Тутуу уобалаһыгар бэрт элбэх итэҕэстэр, газ тула бордюр таастара суох буолан, тулалыыр асфалы оҥоруу, сатыы дьон сылдьар суолларын сатаан сууйууга эбэтэр кыһарыйыыга кыһарыйыыга тириэрдэллэр.
Гаһы оҥоруу.
Гаһы оҥоруу хас да ньымата баар:
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Отор. Отор — күһүн кыстыкка көһүөх иннинэ олорор сир.
Былыргы сахалар кыстыктаах, сайылыктаах уонна отордоох буолаллар эбит. Бастакы суолтатынан күһүҥҥү мэччирэҥ эбэтэр ходуһаҕа кэбиһиилээх оттору күрүөлээбит кэннэ сүөһүнү кэнчээригэ мэччитии буолуон сөп. Кэлин сорох сирдэргэ арыый уларыйан күһүн сүөһүнү аһатар хааччах суолталаммыт. Кыргыыс тылыгар баар "отор" диэн тыл ыраах баар кыһыҥҥы мэччирэҥ диэн суолталаах эбит.
Өссө маны көр.
Отор балаҕан
От үрэх. От үрэх — көҥкүһэ суох, дулҕа уонна от быыһынан уутун тарҕатан сүүрүгүрдэр тайҕа баһын үрэҕэ.
Сороҕор силээн дииллэр.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Көҥүс аппа. Көҥүс аппа () — туруору, кырыһа суох эниэлээх, төбөтүн диэки салааланар быстаах уу сүүрээнэ алдьаммыт хоруута. Сымнаҕас боруодаларга өрүстэр, үрэхтэр, сиппит аппалар, алаастар эниэлэригэр үөскүөн сөп. Туһалаах сирдэри улаханнык алдьатар буолан, кинини утары охсуһаллар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Рифт. Рифт — сир хаҕын олус дириҥ, уһун уонна киэҥ тэйсиилээх быһыттыыта (тэҥн. Разлом). Олус улахан (холобур, байҕал ортотунааҕы сис хайаларга курдук) буоллаҕына, рифт зоната дэнэр. Итилэр бэйэлэрин истэригэр туспа грабеннар, горстар бааллар. Сорох рифтэр тиллибит (возрожденные) былыргы структураларга кураанах сиргэ үөскүүллэр (И. Африкатааҕы зона, Байкал). Рифтэргэ вулкан уонна сир хамсааһынын көстүүлэрэ элбэх.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Саал. Саал — сис сэдэх тыалаах үрдүк арҕаһа. 
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Саас. Саас — () географияҕа: салгын сууккатааҕы орто температурата +50 °С үрдээбитин кэнниттэн тиһэх хаһыҥ түһүөр диэри кэм.
Астрономия өттүнэн көрдөххө, Хотугу полушариеҕа саас кулун тутар 21 күнүттэн ыам ыйын 22 күнүгэр дылы буолар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Дьыл утумун туёрт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха ёйдёбулунэн: Туллуктар кэлиилэриттэн, ылаацы куннэр са5аланыыларыттан эбэ мууhа устан бутуёр дылы кэм. Ёссё кёр: кэм.
Саҕах. Саҕах (, — тылбааһа: хааччахтыыр) - харах көрүүтүгэр сир-халлаан силбэһэр сиксигэ, дьирбиитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Лабаа. Салаа — 1) өрүскэ кэлэн холбоһор кыра өрүс; 2) өрүс төбүлэҕэ, тас үөһэ; 3) хотоол, оҥхой, хаспах, хап, чаан, аппа уо.д.а. сир ньуурун усталаах көрүҥнэрэ ачаах, салбах буолан арахсыылара. Т.к.: салаа(н), һалаа (бур., монг.) — өрүс сороҕо, өрүскэ түһэр кыра өрүс, үрэх; салаа (кирг.) — хайа быыһын хотооло; салаа (хакас.) — тарбах, лабаа; сале, саля, салэ (ненец.) — тумуһах, тумул арыы.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сөкү. Сөкү — уулаах, дулҕалаах, дулҕа сиэлэ оттоох ходуһа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сиик (айылҕа көстүүтэ). Сиик () — дьыл ичигэс кэмигэр түүн тымныйдаҕына, окко, сиргэ, араас эттиктэргэ уу паара эбэтэр туман сөҥөн уу таммаҕыгар кубулуйан олорон хаалара. Маннык көстүүнү "сиик түспүт" диэн ааттыыллар. 
Ол гынан баран кэлин сиик диэн тылынан салгыҥҥа эбэтэр бүтэй туох эрэ эттиккэ уу таһымын ( диэн тиэрмини) эмиэ бэлиэтиир буолбуттар, холобур, "салгын сиигэ 80% тэҥнэстэ", "бу дьиэ сииктээх баҕайы".
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сиикэй. Сиикэй — географияҕа: өрүс, күөл турбутун кэннэ тоҥмокко сытар муус ортотунааҕы уу.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Силлиэ. Силлиэ — быһымахтык сэллии-сэллии күүһүрэр дохсун тыал.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Силээн. Силээн — кэтит, дириҥэ суох, икки өрүс тардыытын курдары холбуур былыргы уу суола, киэҥ толоон, мара сир.
Сороҕор от үрэҕи ааттыыллар, эбэтэр үрэх кытылын бата барар намыһах ырааһыйаны.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Симилэх. Симилэх — кыайан туораныллыбат, лааҥкылаах, ол-бу мас, ыарҕа, талах, сэппэрээк ииччэх-бааччах хойуутук симэ үүммүт, дэхситэ суох үктэллээх түҥкэтэх тыа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сис (география). Сис диэн географияҕа сыһыаннаах өйдөбүлэ хас да суолталаах: 1) устаты сытар үрдүк сир; 2) ойуурдаах хайа арҕаһа; 3) үрдүк халыҥ ойуур (сис тыа).
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Мегабайт. Мегаба́йт (Мбайт, М, МБ, MB) — информация ахсаанын кээмэйдиир единица, түбэлтэттэн тутулуктанан 1 000 000 (106) эбэтэр 1 048 576 (220) стандартнай (8-биттээх) байка тэҥ. Мегабайт кылгас аата (МБ) мегабиттан (Мб) биир регистрынан эрэ атын (ол да эрээри, дьон дезинформацияланан наар сыыһар). Араас электроннай оҥоһуулар өйүн ааҕарга туттулар.
Аат сыыһата.
«Мегабайт» диэн аат үксүтү тэнийбит, гынын баран ГОСТ 8.417-2002 спецификаҕа бассыбат: "мега-" приставка 1 000 000-ҥэ төгүлү көрдөрөр, хайдах да 1 048 576-ҕа буотах. Тахсыбыт балаһыанньанан табаар таһаарааччылар туһаналлар: 1 МБ кинилэр 1 000 000 байт курдук ылаллар, 1 ГБ - 1 000 000 000 курдук.
220 чыыһылаҕа "меби-" двоичнай приставка бэриллэр.
Интэриэһинэй чахчылар.
«Мегабайт» саамай дьиибэ көрүллүүтүн CD, DVD уонна көмпүүтэр дискеталарын оҥорооччулар тутталлар, кинилэр ону 1 024 000 байтынан ылаллар. Инник буолан, суруллубутунан 1,44 Мбайтаах флоппи-дискета дьигинэн 1,38 эрэ МБ миэстэлээх.
Туох баар сулуучайдары түмнэххэ «мегабайт» барыта үс көрүҥнээх буолар:
IT-сленг.
Компьютерщиктар слеҥнарынан мегабайт өссө "метр" уонна "мег" диэн ааттаах. 90-с сылларга XX үйэҕэ Интернет сыыйа сайда илик буолан килобайтынан барытын ааҕаллара - "«килограмм»", оттон мегабайт оччолорго "«тоннанан»" ааттанара.
Далаана. Далаана (Наталья Кривошапкина) — cаха эстрадатын ырыаһыта, Эстрада тыйаатырын солииһа. 
1982 сыллаахха муус устар 2 күнүгэр Чурапчы улууһугар Чурапчы сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 2000 сыллаахха Дьокуускай 2 нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбит. 2005 сыллаахха Тыа хаһаайыстыбатын академиятын экономика факультетын бүтэрбит, "Бухучет, аналих уонна аудит" идэтин ылбыт. 2006 сыллаахтан Эстрада тыйаатырын артыыһа.
Айар үлэтэ.
2006 сыллаахха «Саҥа ырыа» телевизионнай күрэххэ "«Маарынныыр эбиппин»" диэн ырыатынан кыттан бэйэтин ырыаһыт карьератын саҕалаабыт. 
2007 с. - Улан-Баторга (Монголия) буолбут норуоттар ыккардыларынааҕы эстрада ырыатын «Ньюстарс» күрэһигэр I истиэпэннээх лауреат аатын ылбыт.
2008 с. «Саҥа Ырыа» гран-притын ылбыт. Бурятияҕа эстрада ырыатын «Услышь меня, Улан-Удэ» күрэһин лауреата буолбут, Бурятия.
2007 сылтан 2012 сыллаахха диэри «Этигэн Хомус» бириэмийэтин түөртэ ылбыт.
2010 с. СӨ мелодистарын сойууһун чилиэнэ.
2011 с. СӨ култууратын туйгуна.
Үс альбомнаах: «Далаана, «Дьол Амтана», «Дуорай ырыам». Хас да ырыа автора.
Москва уобалаһа. Москва уобалаһа, (Нууччалыы: "Московская область", эмиэ "Подмосковье") — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Москва, эмиэ Красногорскай.
История.
Тэриллибитэ тохсунньу 14-кэ, 1929 сылга.
Демография.
2002-ис сыл биэрэпиһинэн, биэс саамай элбэх ахсаннах омуктар:
ПТ бичиктэрэ. ПТ — көҥүл тарҕатыллар көмпүүтэр бичиктэрэ. ПараТайп фирма оҥоруута . Саха тылын буукубаларын өйүүр.
LinkedIn. LinkedIn () — Деловой контактары булар уонна олохтуур Социальнай ситимэ. Төрүттээччитэ - Хоффман, Рэйд 2002 ахсынньытыгыар, онтон 2003 ыам ыйыгар үлэтин саҕалаабыта. LinkedIn социальнай ситимигэр 30 мөлүйүөнтэн тахса туттааччы регистрацияламмыт, .
Сөбүлэспэттэр марштара. Сөбүлэспэттэр марштара () диэн Арассыыйа оппозициятын бырачыастара. 2006 с. ыла Москваҕа, Санкт-Петербурга уо.д.а. дойду сорох бөдөҥ куораттарыгар ыытыллаллар. Тэрийээччитэ Атын Арассыыйа () диэн араас оппозиция күүстэрин холбуур коалиция. Биллиилээх бырачыастааччылар — Гарри Каспаров, Михаил Касьянов уонна Эдуард Лимонов.
Кыттааччылар.
Бу активистар, партиялар уонна хамсааhыннар (сорохторо Атын Арассыыйа коалицияҕа киирсэллэр, сорохторо киирсибэттэр) араас кэмҥэ Сөбүлэспэттэр марштарыгар кыттыыны ылбыттара:
Марштар ааспыт сирдэрэ.
Сөбүлэспэттэр марштарын акциялара үксүн Москва уонна Санкт-Петербург куораттарга буолаллар. Бу икки куоракка бырачыастааччылар ахсааннара ордук элбэх.
Регионнар.
Москваттан уонна Санкт-Петербургтан ураты, Сөбүлэспэттэр марштара бу куораттарга ааспыттара:
Платонова Ирина Дмитриевна. Ирина Дмитриевна Платонова, дуобат, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастар, дьахталларга 100 харахтаах дуобакка Россия (Уфа) уонна Европа студенкаларын (Польша) ортотугар чемпионка, дьахталларга Европа үрүҥ көмүс призера (Стокгольм), Голландияҕа ыытыллыбыт икки НИАТ кыайыылааҕа. 2003 сыллаахха дьахталларга Арассыыйа чемпиона. 
1987 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ.
Тренерэ - Азаров Александр Гаврильевич;
Андреев Владислав. Владислав Андреев - көҥүл тустуу, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах
спорт маастара, Европа (Вильнюс) уонна Турцияҕа ыытыллыбыт Ясар Догу бирииһигэр
Гран-При НИАТ боруонса
призера, Александр Медведь бирииһигэр Гран-При
НИАТ(Минскэй) кыайыылааҕа.
Тренердэрэ — Бурнашев Иван Васильевич, Керемясов Валерий Петрович