mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Саха суруйааччыларын сойууһа. Саха суруйааччыларын сойууһа — Саха АССР, Саха ССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр суруйааччылары түмпүт уонна түмэр түмэт тэрилтэлэр ааттара.
Сойуус төрүттэниитэ.
Бастакы Саха сирин суруйааччыларын сойууһа 1934 сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ.
Онно бырабылыанньа талыллыбыта, бырабылыанньа бастакы бэрэссэдээтэлинэн Платон Алексеевич Ойуунускай буолбута.
1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэннэ Суруйааччылар сойуустара икки аҥыы хайдан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки сойуус үөскээбитэ: Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа уонна Саха сирин суруйааччыларын сойууһа.
2015 сыллаахха оччотооҕу СӨ бэрэсидьиэнэ Егор Борисов көҕүлээһининэн бэс ыйын 5 күнүттэн бу икки сойууһу бииргэ үлэлэтэр, кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр соруктаах "Саха сирин суруйааччылара" диэн ассоциация (Ассоциация "Писатели Якутии") үөскээбитэ. Бэрэстээтэл Олег Амгин. Маны таһынан суруйааччылар атын да түмсүүлэрэ (улуустарынан, эбэтэр атын бэлиэнэн) кэмиттэн кэмигэр үөскүүллэр, үлэлииллэр.
Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ.
1934-1938 - Платон Алексеевич Ойуунускай;
1939-1948 - Серафим Романович Кулачиков-Эллэй;
1948-1953 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;
1953-1958 - Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай;
1958-1961 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;
1961-1979 - Семен Петрович Данилов;
1979-1993 - Софрон Петрович Данилов;
Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ.
I сийиэс - 1939 сыл от ыйын 1-5 күннэрэ;
II сийиэс - 1948 сыл бэс ыйын 28 - от ыйын 1 күннэрэ;
III сийиэс - 1953 сыл ол ыйын 30-31 күннэрэ;
IV сийиэс - 1958 сыл алтынньы 23-25 күннэрэ;
V сийиэс - 1963 сыл муус устар 3-4 күннэрэ;
VI сийиэс - 1965 сыл тохсунньу 12-13 күннэрэ;
VII сийиэс - 1968 сыл кулун тутар 5-6 күннэрэ;
VIII сийиэс - 1973 сыл бэс ыйын 5-6 күннэрэ;
IX сийиэс - 1978 сыл алтынньы 19 күнэ;
X сийиэс - 1983 сыл алтынньы 25 күнэ;
XI сийиэс - 1988 сыл балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ.
Дойдулар ардыларынааҕы космос станцията. Дойдулар ардыларынааҕы космос станцията (нуучч. - Международная космоическая станция - МКС) диэн космос станцията, искусственнай спутник, дьон хас да ыйы быһа олорор кыахтаах. Бастакы модуля - Заря - 1998 сыллаахха космоска ыытыллыбыта. Бары модулляра 2011 сыллаахха хомуллубуттара. Арассыыйа, АХШ, Европа, Дьоппуон уонна Канаада бииргэ үлэлээн туппуттара. Атын дойдулар, ол курдук Бразилия, Италия уонна Кытай атын дойдулар нөҥүө үлэлиир кыахтаахтар.
1980-с сыллар саҕаланыытыгар NASA Фридом диэн ааттаах ССРС утары Салют уонна Мир космос станцияларын аналогын оҥорор былааннааҕа. Ол гынан баран былаан стадиятыттан тахсыбатаҕа. ССРС ол бириэмэҕэ эстибитэ, ол иһин Тымныы сэрии эмиэ тохтообутун кэннэ Европа, Арассыыйа, Дьоппуон уонна Канаада бэрэстэбиитэллэрин кытары АХШ NASA агенствота кэпсэтиилэри саҕалаабыта. Ону бастаан 1993 сыллаахха биллэрбиттэрэ, уонна аата Альфа диэн этэ. Ол станциятыгар Фридом тутуллуохтаах модулларын, Арассыыйаттан МИР-2 модулларын (билигин Звезда модуль аатынан биллэр), уонна Европа космос агенствотыттан Колумбус модуля холбонуохтаах диэн биллэрбиттэрэ.
Нью Йорк куоратка Махтал күнүн параада. Нью Йорк куоратка Махтал күнүн параада - Нью Йорк куоратка сылын ахсын ыытыллар параад, махтал күнэ сүрүн бэлиэ параада буолар, 1924 сыллаахтан ыытыллар.
Macy’s тэрийэр традициа быһыытынан.
Marsh McLennan. Marsh McLennan ("Мэршһ МакЛэннэн") - АХШ саамай бөдөҥ профессиональнай брокер өҥөтүн оҥорор тэрилтэтэ, араас сфераҕа үлэлиир, ол курдук аудитор, банкротства уонна харысхал эйгэтигэр. 4 улахан автономно үлэлиир бизнес салаалаах: - Marsh, Guy Carpenter,Mercer, Oliver Wyman.
Салалтата - Нью Йорк (АХШ)
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтэ. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтэ (, нуучч. кылг. "ИЯКН") — Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет иһигэр киирэр саха тылын, култууратын уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу төрүт омуктар тылларын уонна култуураларын испэсэлиистэрин, ону таһынан туризмҥа идэтийбит дьону бэлэмниир үрдүк үөрэх кыһата.
Устуоруйата.
1934 сыл муус устар 2 күнүгэр РСФСР Наркомпроһун уурааҕынан Саха пединституутугар саха уонна нуучча тылларын салааларын (отделениеларын) тэрийэр туһунан этиллибитэ. Ол эрээри, 1935 сыллаахха нуучча тылын салаата эрэ аһыллыбыта. Саха салаата 1939 сыллаахха биирдэ аһыллыбыта, 1939-40 үөрэх сылыгар онно 3 киһи үөрэххэ киирбитэ. Сүрүн тэрийээччиннэн уонна өр кэмҥэ сүрүн үөрэтээччинэн Лука Харитонов буолбута. Кини 1939 сыллаахха "Категория наречия в якутском языке" диэн хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. Салаа бастакы преподавателлэринэн М.С. Гуревич, В.В. Яковлев, Н.С. Григорьев, Н.М. Заболоцкай, Б.А. Павловскай үлэлээбиттэрэ.
1946 сыллаахха тыл уонна литэрэтиирэ салаатыгар (отделениетыгар) икки хаапыдыра үөскээбитэ. Олортон биирдэстэрин саха тылын уонна лиэтэртиирэтин хаапыдыратын Лука Харитонов салайар буолбута. 
1947-52 сылларга саха тылын уонна литэрэтиирэтин хаапыдыратын Никита Григорьев салайбыта. Кини кэнниттэн 1952-56 сылларга хаапыдыраны Г.А. Никифоров салайбыта.
Онтон хаапыдыраны 1962-68 сыллардаахха (уонна 1977-80 сс.) Николай Антонов баһылаабыта. 1968-77 уонна 1980-91 сс. Н.Д. Дьячковскай хаапыдыра сэбиэдиссэйинэн талыллан үлэлээбитэ.
1956 сыллаахха пединститут Саха судаарыстыбаннай унверситета буолбута. 1982 сыллаахха СГУ Историко-филологическай факультет устуоруйа уонна филология факультеттарыгар арахсыытыгар саха салаата ФЛФ састаабыгар киирбитэ.
1992 сыл кулун тутар 25 күнүгэр СГУ Учуонай Сэбиэтин быһаарыытынан Саха филологиятын уонна култууратын факультета баар буолбута. Ол сыл ыам ыйыгар дассыан Хабырыыл Билиикэп тэрийээччи дэкээнинэн анаммыта. Саҥа бакылтыакка 5 хаапыдыра тэриллибитэ: саха тылын, саха литэрэтиирэтин, саха омугун култууратын, саха тылын, литэрэтиирэтин уонна омугун култууратын үөрэтэр мэтиэдикэ уонна уйулҕа хаапыдыралара.
1996 сыллаахха бакылтыыакка Н.Н. Тобуруокап салалтатынан хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскүүргэ идэтийбит сэбиэт аһыллыбыта.
2010 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр Учуонай сэбиэт быһаарытынан бакылтыат үнүстүүт буолбута.
Toro (тэрилтэ). Toro - АХШ тэрилтэтэ , араас индустриаҕа сыһыаннаах техника оҥорорунан биллэр. Аан Дойдуга биир бөдөҥ бэйэтин бизнес эйгэтигэр.
Салалтата - Блумингтон (Миннесота, АХШ)
Төгүр. Төгүр диэн төгүрүк диискэ быһыылаах эргийэр тэрил. Төгүр сис моой тирэҕэр кэтэрдиллэн эргийэр. Төгүр уонна сис биир судургу механизм буолаллар. Төгүр араас көлөлөргө уонна механизмнарга таһаҕас тиэйэргэ таһарга туттуллар.
Сис (техника). Сис диэн эргийэр төгүр кэтэрдиллэр киин сүнньэ. Көлөлөргө сис эргийэр уонна эргийбэт типтэрдээх буолар.
Судургу механизм. Судургу механизм диэн күүс хайысхатын эбэтэр кэриҥин уларытар тэрил. Судургу механизм ууруллар күүһү төһүүлээн төгүллүүр тэрил буолар диэн быһаарыахха сөп. Барҕарыы кэмин билимдьиттэрэ алта классик судургу механизм баарын билэллэрэ:
Төгүр уонна сис. Төгүр уонна сис диэн биир судургу механизм буолар. Төгүр сискэ кэтэрдиллэн кинилэр бииргэ эргийэн күүс оҥороллор. Бу механизм төһүү биир көрүҥэ буолар диэххэ сөп.
Төһүү. Төһүү диэн тирэх чобун тула эргийэр өһүө. Төһүү биир судургу механизм буолар. Өһүө уһугуттан тирэх чобугар барар кэрдиистэрэ төһүү холо дэнэллэр. Төһүү устата ыарахан таһаҕаһы көтөҕөргө туттуллар. Бэйэҕинээҕэр ыарахан ыйааһыны көтөҕөргө төһүү холун уһун өттө эн диэки баар буолуохтаах. Төһүүгэ ууруллубут күүстэр түгэннэрэ нуулга тэҥнэстэхтэринэ төһүү тэҥнэһиккэ баар буолар.
Иҥнэри хаптал. Иҥнэри хаптал диэн сытыары сурааһыҥҥа сытар уһук чопторо араас үрдүктээх хаптал ньуур. Иҥнэри хапталы быһан көрдөххө кини formula_1 сытыы муннуктаах көнө муннуктаах үс муннук буолар. Иҥнэри хаптал биир судургу механизм буолар. Таһаҕаһы туруору көтөҕүүтээҕэр кыра күүһүнэн таһаарарга туттуллар.
Хаптал. Хаптал диэн геометрия биир сүрүн өйдөбүлэ. Хаптал икки кээмэйдээх куйаарга диэн быһаарыллар. Үс кээмэйдээх координат систематыгар хаптал чоп баһаама диэн быһаарыллар, кини координаталара маннык тэҥнэбиллээх:
"a", "b", "c", "d" дьиҥ ахсааннар, уонна a, b, c ахсааннартан саатар биирдэрэ нуулга тэҥнэспэт.
Эклид куйаарыгар хаптал быһаарыыта:
Хаптал чобо уонна нормаль вектора.
formula_2 чоптоох уонна formula_3 вектордаах хаптал тэҥнэбилэ маннык:
хаптал formula_5 чобу ааһар уонна formula_6 векторга перпендикуляр буолар.
Үс чоптоох хаптал.
formula_7, formula_8, formula_9 үс чобу ааһар хаптал тэҥнэбилэ маннык:
Чоптон хапталга дылы ырааҕа.
formula_7 чоп уонна formula_1 хаптал, formula_13 чоптон хапталга дылы ырааҕа:
Икки хаптал ардынааҕы муннук.
formula_15 уонна formula_16 хапталлар муннуктара:
Куолун. Куолун диэн күүһү салайар тэрил. Куолун биир судургу механизм буолар. Ыарахан таһаҕаһы кыра күүһүнэн көтөҕөргө тардарга туттуллар. Куолун тутулугар төгүр уонна сис баар. Сискэ кэтэрдиллибит төгүр эргийэн күүс биэрэр. Төгүр биир эбэтэр хас да буолар. Төгүр иитэ хаптаҕай, тиистээх, хотоҕор буолар. Төгүр иитигэр быа, кур, тиспэх тардыллан таһаҕаһы көтөҕөр.
Ытаһа. Ытаһа диэн үс муннук формалаах сэп. Ытаһа барамайы хайытарга, көтөҕөргө, тутарга туттуллар. Ытаһа биир судургу механизм буолар.
Суруук. Суруук диэн биир туттарар тэрил. Суруук цилиндр уонна конус формалаах буолар. Суруук сытыы уһугунан эриллэн киирэр. Суруук төбөтүгэр кинини суруукчутунан эрийэргэ шлиц диэн үүттээх. Суруук тас эриллэр сурааһына эриир дэнэр. Суруук механизм быһыытынан биир судургу механизм буолар.
Суруукчут. Суруукчут диэн суруугу эрийэр сэп. Суруукчут икки сорохтон турар - умнас уонна тутаах. Суруукчут умнаһа метал, тутааҕа мас эбэтэр пластик буолар.
Метан. Метан () диэн биир химия холбоһуга. Химия формулата СН4, ол эбэтэр биир харыалык атома уонна түөрт уулук атома. Метан алкан бөлөҕөр киирэр. Метан айылҕа гааһын сүрүн сороҕо буолар. Экономикаҕа оттук курдук туттуллар.
Вудард Дэвид. Дэвид Джеймс Вудард (, ; төр. 1964 с. муус устар 6 к., Санта Барбара, Калифорния — американский дирижёр, композитор уонна писатель.
Бразилия бэлиэ күннэрэ. Бразилия бэлиэ күннэрэ — Бразилияҕа бэлиэтэнэр күннэр
VNS Health. VNS Health - 1893 сыллаахха үөскээбит нон-профитнай тэрилтэ, билиҥҥи бириэмэҕэ Америкаҕа биир бөдөҥ элбэх профильга үлэлиир медицина тэрилтэтэ. Кини конгломератыгар 8 медцентртан, 95 госпитальлар, 43 HHA/PCA үлэни оҥорор офистар, 3 түргэн көмө "911 Ambulance Emergency” медицина центрдара уонна скорай массыыналара, 2 биолабораториалар, 3 инщуренс (харысхал) офистара. 
Үлэлиир ареала: Лонг Айленд , Нью Йорк куорат уонна штата, Илиҥҥи штааттар барыта. 
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Нон-профит. Нон-Профит ("non profit" , сахалыыга барыһа суох) - АХШ уонна сорох омук сирдэригэр тэрилтэлэр биир көрүҥнэрэ буолар, сүрүннээн тэрилтэ икки көрүҥүттэн биирдэһэ:
Сүрүннээн, нон-профит тэрилтэ чааһынай да буолуон сөп. Ол эрэн нон-профит тэрилтэлэр үксүлэрэ государствоттан үбүлэнэр буолар эбэтэр барыһын хамнаска/сайдыыга ыытар. Ол эбэтэр харчыны бэйэтигэр уктубат, барыта тэрилтэ сайдытыыгар барар.
Америкаҕа нон-профит тэрилтэ холобура VNS Health буолар, Саха Сиригэр холобур АЭБ баана буолар. Ол эбэтэр формально чааһынайдар, ол эрэн государствоттан өйөбүллээхтэр (финансирование) уонна онтукалара 90% тиийэ капитала буолуон сөп.
Нон-профит утарыта профит тэрилтэтэ
Жирохов Илья Васильевич. Жирохов Илья Васильевич — байыаннай лүөччүк, ЯНВШ выпускнига, Забайкальскай байыаннай уокурук туспа авиаэскадрильятын ыстаабын начаалынньыга, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Өлүөхүмэ улууһун Бастакы Нөөрүктээйи нэһилиэгэр 1911 сыллаахха төрөөбүт. Дьокуускайга национальнай байыаннай оскуоланы бүтэрбит. 1935 сыллаахха Омскайдааҕы пехота училищетын үс сыл үөрэнэн бүтэрбит, онтон Оренбуурдааҕы летнай училищеҕа үөрэнэ киирбит.
1938 сыллаахха 113-с бомбалыыр эскадрильяҕа кэтиир лүөччүгүнэн (летчик-наблюдатель), авиазвено штурманынан сулууспалаабыт. Манчжурияҕа дьалхаан буолбутугар онно сылдьыбыт, хас да бойобуой көтүүлэри оҥорбут. Онтон ыараханнык бааһыран биир сыл госпитальга эмтэммит (ол иһигэр алта ый ороҥҥо сыппыт). 
1940 сыл от ыйыгар Забайкальскай байыаннай уокурук туспа авиаэскадрильятын ыстаабын начаалынньыгынан анаммыт.
1943 сыллаахха атырдьах ыйыгар Красноярскайдааҕы салгын сэриилэрин штурманнарын бэлэмниир үрдүкү эппиһиэрдэр оскуолаларыгар ыытыллыбыт. 1944 сыл күһүнүгэр бүтэрбит, Бастакы Белоруссия фронун авиацияҕа аармыйатын састаабыгар киирэр 5-с польскай бомбалыыр пуолкаҕа анаммыт. Онно байыаннай күүстэр үөрэтэр кыһаларыгар инструктор-штурманынан сулууспалаабыт.
Сулууспатын түмүктээн баран арҕаа олохсуйбут.
EVN. Вьетнам Электричествота (Толору аата: "Vietnam Electricity Group", аббревиатурата: EVN, Вьетнам тылынан: "Tập đoàn Điện lực Việt Nam") диэн Вьетнам ордук бөдөҥ уоту оҥорор хампааанньата. 1994 сыллаахха ил хампаанньа курдук олохтоммута, онтон 2010 сылтан ООО буолбута.
EVN хас даҕаны гидростанциялардаах, уонна чоҕунан оттуллар станциялардаах. Толору таһаарыытын кээмэйэ 28169 МВт, дойду таһаарыытыттан 58% тутар, ону тэҥэ үс уоту генерациялыыр хампаанньалары тутар(1,2,3-с GENCOлар), уоту тириэрдэр хампаанньа (National Power Transmission Corporation - EVNNPT) уонна биэс араас регионнарга уоту батарарар хампаанньалары (Хоту, Киин, Соҕуруу, уонна икки улахан куораттарга - Хошимин уонна Ханой.
Вьетнам тыа хаһаайыстыбатын уонна тыа сирин сайдыытын баана.  
Вьетнам Тыа хаһаайыстыбатын уонна тыа сирин сайдыытын баана эбэтэр Агрибанк ()- Вьетнам актив кээмэйдэринэн ордук улахан коммерческай баан. Бу ураты статустаах судаарыстыбаннай корпорация. ХНТ сайдыытын программатын отчуотугар Агрибанк Вьетнам саамай улахан корпорацията.
Историята.
Баан 1988 сыл кулун тутар 26 күнүгэр оччотооҕу тыа сирин уонна тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга туһуламмыт анал баан быһыытынан Vietnam Bank for Agricultural Development диэн ааттах тэриллибитэ. Урукку Вьетнам ил баанын филиаллара саҥа бааҥҥа бэриллибиттэрэ. 1996 сыл сэтинньи 15 күнүгэр аатын Vietnam Bank for Agriculture and Rural Development ол эбэтэр Вьетнам тыа хаһаайыстыбатын уонна тыа сирин сайдыытын баана диэн ааттаммыта.
Кээмэйэ.
Вьетнама бааннарыттан Агрибинк бары көрдөрүүтүнэн: капиталынан, толору активынан, персоналын ахсаанынан, филиалларын уонна клиеннарын ахсаанынан ордук улахан баан. Кини капитала 2007 сыл кулун тутар ыйдарыгар 267.000 миллиард донг этэ, бэйэтин хапытаал 15.000 миллиард донг, оттон уопсай активтар 239.000 миллиард донг. Баан дойду үрдүнэн 2225 филиаллаах уонна операционнай офиһы салайар уонна 40 000 кэриҥэ үлэһиттээх.
Өстөөх. Өстөөх - киһи киһини кытта тыл булсубакка эбэтэр араас ситуациаттан буолуон сөп. Өстөһөр куһаҕан.
Фрукта. Фрукта ( — "плод") — симэһиннээх киһи сиир үүнээйи аһа . Фрукталар киһи уонна араас кыыллар астарын биир суолталаах чааһа буолар.
«Фрукта» — диэн ботаническай буолбакка, күннээҕи олоххо туттуллар тиэрмин. Ол курдук оҕуруот аһа, эриэхэлэр, туорах быыстарыгар турар. Ол курдук күннээҕи олоххо отон уонна фрукта кээмэйдэринэн эрэ уларыталлаахтар, киһи айаҕар баппат буоллаҕына фрукта буолар..
Саха өрөспүүбүлүкэтин олохтоох бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ. Саха өрөспүүбүлүкэтин олохтоох бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ (1934 сыллаахтан комиссариат быһыытанан төрүттэммит, 1992 сыллаахха суох буолбут) — Саха АССР-га, Саха ССР-га, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох оҥорон таһаарыыны сүрүннүүр салалта уоргана.
Саха АССР Совнаркомун 1934 с. балаҕан ыйын 1 күнүгэр тахсыбыт уурааҕынан Олохтоох бырамыысыланнас народнай комиссариата () диэн аатынан олохтоммута. 
1953 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр САССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан Саха АССР олохтоох бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ уонна Олохтоох оттук бырамыысыланнаһын управлениета холбоһон САССР олохтоох уонна оттуккка бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ буолбуттара. 1963 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан суох гыныллыбыт, онтон 1966 сыллаахха эмиэ кини уурааҕынан тохсунньу 19 күнүгэр хат тэриллибит. 1988 сыллаахха РСФСР Миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕынан РСФСР министэристибэтин территориальнай производственнай холбоһуга буолбут (23 тэрилтэттэн турар). Онтон 1991 сыллаахха Саха ССр сокуонунан эмиэ Олохтоох бырамыысыланнас министиэристибэтэ буолбут.
Барбра Стрейзанд. Барбра Джоан Стрейзанд () 1942 сыл төрүттээх Америка ырыаһыта, актрисата, киинэ оҥороччута, уонна киинэ режиссера. Иккитэ Оскар нахыраадатын ылбыта.
Николай Коперник. Николай Коперник (, , ; олунньу 19, 1473, Торунь — ыам ыйын 24, 1543, Фромборк) — Польша астронома, математига. Аан дойду күнү тула эргийиитин туһунан түөрүйэ ааптара.
Птолемей оҥорбут аан дойду тиһилигин көрө-көрө Коперник кини наһаа уустугун сөҕөр эбит, онтон былыргы бөлөһүөктэр айымньыларын үөрэтэн баран (Никита Сиракуз уонна Филолай) арааһа Сир буолбакка Күн аан дойду хамсаабат киинэ буолар диэн түмүккэ кэлбит. Бу барылга олоҕуран планеталар хамсааһыннарын сүрдээх судургутук быһааран биэрэр.
Коперник сүрүн уонна соҕотох кэриэтэ айымньыта — De revolutionibus orbium coelestium («Халлаан эргимтэлэрин хамсааһына»). Бу айымньы Нюрнберга 1543 сыллаахха тахсыбыта; 6 чаастаах (кинигэлээх), Ретик диэн Коперник саамай уһулуччу үөрэнээччитэ көрөн таһаартарбыта.
МАГАТЭ. Аан дойдутааҕы атом энергиятын агенствота (Магатэ) - атомы эйэ иһин туттала сайдыытын уонна сэрии туһугар тутталы утары охсоһор аан дойдутааҕы тэрилтэ. 1957 сыллаахха автономной агенство курдук тэриллибитэ. Бастаан ХНТ иһигэр тэриллибэккэ эрэ, кэнники ХНТга отчуоттуур буолбута.
Штаб-квартирата Венаҕа турар, уонна икки региональнай офистаах - Торонтоҕа уонна Токиоҕа. 
Урукку тойоно - Мухаммед Эль Барадей 2005 сыллаахха Нобель наҕараадатын ылбыта, эйэ иһин охсуһуутун иһин. Билигин тойоно - Юкиа Амано.
Нобель бириэмийэтэ. Нобель бирииһэ — уһулуччу ситиһиилэр уонна өҥөлөр иһин сыл аайы биэриллэр аан дойдутааҕы наҕараада, Скандинавияҕа баар комитет талыытынан култуура уонна наука айыылар иһин биэриллэр. Альфред Нобель — Швеция хиимигэ, динамиты айбыт киһи, өлөрүгэр кэриэс этэн олохтообут. 1885 сылтан биэриллэр. Физикаҕа, химияҕа, медицинаҕа уонна литератураҕа биэриллэр. Эйэ иһин охсуһуу бирииһэ 1901 сылтан биэриллэр.
Эйэ иһин бириис Норвегия Осло куоратыгар биэриллэр, атын бириистэрэ Швеция Стокгольм куоратыгар биэриллэр. Нобель бирииһэ бэйэтин уобалаһыгар саамай престижтааҕынан билиниллэр.
1968 сыллаахха Sveriges Riksbank саҥа бирииһи олохтообут — Экономикаҕа чинчийии иһин. Бастаан бириис 1969 сыллаахха бэриллибит. Официальнай Нобель бирииһэ буолбатах эрээри атын бириистэри кытары бииргэ бэриллэр.
Хас бирииһи ылбыт киһи көмүс мэтээл, диплом уонна харчы ылар. Ол харчытын сууммата Нобель фондуттан тутулуктаах уонна хас сыл аайы уларыйар. 2009 сыллаахха 10 мөлүйүөн швеция кроната эбит, ол эбэтэр 1,4 мөлүйүөн АХШ дуоллара. Чинчийэччи өлбүтүн кэннэ бирииһи биэрбэт эбиттэр. Биир бириис үс чинчийээччигэ түҥэтиллиэн сөп.
Каньон. Каньон () - синньигэс гынан баран наһаа дириҥ хочо, өрүс кытаанах таас хайаны быһа көппүт сирэ. Туруору эркиннээх буолар. Үксүн кураайы сирдэргэ көстөр. Сорох каньоннар (холобур Гранд каньон) айылҕа чулуу көстүүлэринэн ааҕыллаллар.
Кюри Мария. Мария Саломеа Кюри (Склодовская) (, ) (1867, сэтинньи 7, Варшава - 1934, от ыйын 4, Салланш таһа, Франция) — Польшаттан төрүттээх Франция физига, химига. Сорбоннаҕа үөрэммитэ (1891 сылтан). Радиоактивноһы А. Беккерель урааҥҥа арыйбытын кэннэ торийга булбута. 1895 с. физик Пьер Кюрига кэргэн тахсыбыта. Иккиэн бииргэ полонийы уонна раадийы арыйбыттара, альфа-, бета- уонна гамма-сардаҥалары арыйбыттара. Радиоактивноһы (Мария Кюри тиэрминэ) арыйыы иһин кэргэннии Кюрилар Беккерели кытта 1903 с. физикаҕа Нобель бириэмийэтин ылбыттара. 1911 с. Мария Кюри полонийы арыйбытын улнна ыраас раадийы ылбытын иһин 1911 с. аны химияҕа Нобель бириэмийэтин ылбыта. 
Мария Кюри 1934 с. лейкемияттан өлбүтэ.
Дьахталлартан бастакынан бэйэтин өҥөтүн иһин Парижка Пантеоҥҥа көмүллүбүтэ.
Солкуобай. Солкуобай ( '; (код: RUB"') диэн Россия официальнай харчыта, ону тэҥэ Осетияҕа уонна Соҕуруу Осетияҕа туттуллар. ССРСга уонна Россия Империятыгар эмиэ солкуобай диэн аат туттуллар эбит. Солкуобай 100 хапыайкаттан (харчыга) бытарыйар. Куодунан ISO 4217 "RUB" буолар.
Тыл этимологията.
Солкуобай диэн нууччалыыттан "целковый" диэн тылтан тахсыбыт. Ол аата үрүҥ көмүс биир солкуобайдаах (один рубль) манньыата буолар. Революция иннинэ дьон тимир харчыны — солкуобайдары кумааҕы харчыттан быдан көхтөөхтүк ылар этэ, тоҕо диэн үрүҥ көмүс буолан сыаната улаханнык уларыйбат, онтон ыарахан кэмҥэ ыараан биэрэр этэ. ССРС бириэмэтигэр үрүҥ көмүстэн аккаастаммыттарын да иһин аата хаалбыт.
Солкуобай бэлиэтэ.
2013 сыл ахсынньытыгар Россия центральнай баана солкуобай знагын бигэргэппитэ. Ол Р буукуба өссө биир горизонтальнай сурааһыннаах турар бэлиэ буолар.
Конкииста. Конкииста - XVI үйэ бастакы аҥаарыгар Испания Американы сэриилээһинэ. Соруктара - байыы-тайыы, көмүс булуу. Бу сэрии кыттыылаахтара конкистадордар диэн ааттаналлара.
1519 с. Эрнан Кортес 400 сатыы уонна 16 аттаах сэрииһиттээх ацтектар сирдэрин сэриилиири саҕалаабыта. Теночтитлан диэн киин куоракка Монтесума ыраахтааҕыга ыалдьыттыы диэн ааттаан тиийэн, албыннаан ыраахтааҕыны аманаат гынар. Уонна кини аатыттан дойдуну салайан барар. Олохтоохтор өрө турбуттарыгар Теночтитлааны төгүрүктүүр уонна хас да ый хаайа сытан хоргутан баран бэриннэрэр.
Конкистадордар Эльдорадо диэн көмүстээх сири көрдөөн Панаама моойуттан соҕуруу баран билиҥҥи Колумбия сирдэрин сэриилииллэр. 
Франциско Писарро этэрээтэ өссө салгыы баран билиҥҥи Перу сиригэр инкалар судаарыстыбаларыгар ааҥнаан киирбитэ. Улуу Инканы утарар баһылыктары - касиктары - тылыгар киллэрэн Улуу Инка Атауальпа олорор Кахамарку куоратын осаадалыыр. Артиллерия уонна аркебуузалар көмөлөрүнэн куораты ылар, Атауальпаны билиэн ылар. Инкалар ыраахтааҕыларын босхолоору көмүс уонна үрүҥ көмүс маллары аҕалан хаайыыны толорон кэбиһэллэр. Ол да буоллар көмүһү ылан баран Писарро Улуу Инканы өлөттөрөн кэбиһэр. 1535 сыллаахха инкалар ытык сирдэрин Куско диэн сири ылар, уонна онно саҥа киин куораты олохтуур, Лима диэн ааттыыр. Бу куораттан олорон дойдуну салайар.
Сүүһүнэн тыһыынча олохтоохтору көмүс хостуур шаахталарга үлэлэтэллэр, ол ынырык үлэ түмүгэр 4,5 мөл киһиттэн 1 мөл киһитэ эрэ ордон хаалар.
Мексиканы сэриилээһин өссө да уонунан сыл буолбута, XVII үйэҕэ эрэ түмүктэммитэ.
Канаар арыылара. Канар арыылара́ (, тылбааһа — «ыт арыылара»,  — ыт: Плиний Старшай диэн былыргы Рим учуонайын этиитинэн, бу арыылартан биирдэстэригэр ыттар үөскүү сылдьыбыттар; эбэтэр муора бөрөлөрө( — ону кытарысоҕуруу муора хахайдара), элбэх арыыга үөскүү сылдьыбыттар) — архипелагы, Атлантика акыйааныгар вулкаан үөскэппит ,Африкаҕа баар (Марокко уонна Арҕаа Саһаара) дойдуларыттын хотугулуу-арҕаа эргиҥҥэ ырааҕа суох сиргэ турар .Бу арыылар Испания бас билиитигэр киирсэллэр уонна бэйэлэрэ автономиялаах дойду быһыытынан биллэллэр.
Икки киин куораттаах, Санта Крус де Тенерифе уонна Лас Пальмас де Гран Канария, урут, ол эбэтэр 1927 сылга дылы Санта Крус де Тенерифе соҕотох киин куорат этэ.
Географията.
Архипелаг сэттэ улахан уонна хас да кыракый арыылартан турар. Ортотугар сүдү арыылара — Тенерифе () (2057 кв. км) баар, Тенерифе арыы бу арыылартан сүдүлэрэ уонна олохтоохторун ахсаанынан барыларын баһыйар. Арҕаа өттүгэр Гомера () (378 кв. км), Иерро () (277 кв. км) уонна Пальма () (708 кв. км) арыылара бааллар.Гран-Канария () арыы Тенерифеттан илин сытар. Бу иэнинэн үһүс арыы буолар (1532 кв. км). Салгыы илин диэки Фуэртевентура () (1730 кв. км) уонна Лансароте () (795 кв. км) арыылар бааллар. Арай сэттэ кыракый арыылартан, Грасиоса () (27 кв. км) арыыга тыынар-тыыннаах харамай олорор. Илин эргин Алегранса (10 кв. км), Монтанья Клара (1 кв. км), Лобос (6 кв. км), Роке дель Оэсте () и Роке дель Эсте () арыылар сыталлар. Холбоон барыта — 13 арыы баар.