mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Бадьаариха. Бадьаариха өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 545 км, тардыытын иэнэ 12200 км². Муома сис хотугулуу-илин эниэтигэр бастаах. 
Тардыытыгар 460 км² уопсай иэннээх 2000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Сүрүн салаалара уҥаттан "Камчатка" (239 км.), "Огоруоха" (167 км.) уонна "Орто Тирэхтээх" (120 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Фанерозой. Фанерозой эона. Фанерозой (гириэктии phaneros — дьиҥнээх, гириэктии zoe — олох) — геология эона. ~ 538,8 мөл сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна билигин даҕаны салҕана турар, ол аата "дьиҥнээх" көстөр олох кэмэ. 
Саҕаланыытынан кембрий периода ааҕыллар, Бу периодка биология көрүҥнэрэ эмискэ элбииллэр. 
Фанерозой иннинээҕи кэм Криптозой диэн ааттаах, ол аата "көстүбэт" олох кэмэ. 
Фанерозой үс геология эраҕа арахсар
Фанерозойга протерозойга сыһыаннаах венд периода киирэр.
Сүрүн түгэнинэн ааҕыллар:
«Кембрий дьэлби тэбтэриитэ»
Тимир. Тимир диэн химия элемена. Бэлиэтэ Fe уонна атом нүөмэрэ 26. Бөлөҕө 8 уонна периода 4.
Уйаандьы. Уйаандьы өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 586 км, тардыытын иэнэ 177000 км². 
Полоуснай томтороот хотугу эниэтигэр бастаах "Бакыы" үрэх уонна Иргичээн сискэ бастаах "Иргичээн" үрэх холбоһор сиртэн саҕаланар. Өрүс Абый намталынан устар, олус өҕүллэҕэс үөстээх. 
Тардыытыгар 770 км² уопсай иэннээх 7000 тахса күөл баар, ону таһынан 8000 үрэх баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Сүрүн салаалара хаҥастан "Буор Үрэх" (213 км.), уҥаттан "Хатыҥнаах" (606 км.) уонна "Хачимныын" (290 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Абый намтала. Абый намтала. Индигир өрүс тардыытыгар баар киэҥ намтал. Иэнэ 30000 км². Кэтитэ арҕааттан илин диэкки 200 км. 
Хотуттан Полоуснай томтороот уонна Улахан Сис өйүүллэр. Арҕааттан Томмот массива, соҕурууттан Муома сиһэ, илинтэн Алаһыай хаптал хайалаах сир чэрчилииллэр.
Хотугулуу-илин Халыма намталын кытары холбоһор. Муора таһымыттан 100 м үрдүк сир. Ландшафт - туундара уонна ойуур буккаастаах туундара. Олус бадарааннаах сир.
Индигир өрүс уонна салаалара быһа охсоллор.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Улахан Сис. Улахан Сис. Индигир өрүс уҥа өртүгэр Полоуснай томторооту салҕыыр уонна Кондаков хаптал хайалаах сири соҕуруу өртүттэн чэрчилиир.
Уһуна 180 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 754 м.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кондаков хаптал хайалаах сирэ. Кондаков хаптал хайалаах сирэ. Индигир өрүс алын тардыытын уҥа ортүгэр сытар үрдэл.
Соҕурууттан Улахан Сис өйүүр. Уһуна 200 км, кэтитэ 150 км. Муора таһымыттан 490 м. тиийэр.
Геология өртүнэн юра сланецтара уонна кумахтара. Үрэхтэр дьириҥ хочолорунан быһыта охсуллубут. Туундара үүнээйитэ. Соҕуруу диэкки тиит ойуур буккаастаах туундара.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Томмот массива. Томмот массива. Черскэй хайаларын систематыгар баар массив. 
Силээннээх өрүс хаҥас өртүгэр сытар. Силээннээх сискэ сыстар. Иэнэ 10000 км². Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2002 м.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алтан (химия элэмиэнэ). Алтан диэн химия элемена. Бэлиэтэ Cu (). Атом нүөмэрэ 29. Судургу бэссэстибэтэ алтан  — пластичнай кыһыл көмүстүҥү өҥнөөх тимир (оксид субата суох буоллаҕына роза өҥнөөх). Былыр былыргыттан киһи-аймах туттар эттигэ.
Хорҕолдьуну кытта булкуйан чаҥ диэн булкааһы ылаллар. Чаҥ киһи-аймах сайдыытыгар улахан суолталаах этэ.
История.
Алтан-рудаттан уонна кыра температураттан ылыыга сөптөөхтүк баһыламмыт киһи бастакы металлартан биирдэстэрэ. Бу метал айылҕаҕа үксүгэр көмүс, үрүҥ көмүс, тимир курдук көстөр. Алтан түҥ былыргы оҥоһуктартан биирдэстэрэ,шлак — Турция сиригэр- уотугар, Чатал- Гүюк нэһилиэгин хаһыытыгар булуллубуттара. Алтан үйэтэ алтан үйэни ылан аан дойду устуоруйатыгар киириэхтээх. Экспериментальнай чинчийиилэр С. А. Семенова үлэһиттэри кытта, төһө да сымнаҕас эттээх- сииннээх, алтан орудиелар таас орудиелары кытта тэҥнээтэххэ, рубка, кытаанах, тэҥнэбил уонна мас эрбииригэр, оттон уҥуоҕар таас орудиеларга курдук кэм- кэрдии ылбытын ыйда.
Былыр алтан сэп- сэбиргэл оҥорорго эмиэ боруонса — боруонса мэтээллэри уонна т. п., боруонса үйэ алтан солбуһа буолан туттуллара. Алтан ууһун холбоһуга (боруонса) б. э. чугастааҕы Илиҥҥэ диэри 3000 сыл устата аан бастаан тигистэ. Боруонса дьону үлэ- хамнас, булт, иһити- хомуоһу, киэргэли оҥорорго туһалаах буолла. Бу предметтэр археологическай хаһыыларга булаллар. Үлэ орудиетыгар сыһыаннаан боруонса үйэ солбуйуутугар тимир үйэ кэллэ.
Бастаан алтан хостонор малахит рудатыттан буолбакка, сульфиднэйтэн буолбакка, Алдан уотунан- күөһүнэн уматыгы эрэйбэт буолан, хостууллар. Онуоха руданы уонна чоҕу булкуйан туой иһиккэ куталлар, кыра дьааманы туруораллар, күлүмнүүллэр. 
Кипргэ хайыы- үйэ 3 тыһыынча сыл устата алтан рудниктара кэлэн алтан устуу оҥоһуллубута.
Чонос (Швадор) култуура индейецтэрэ өссө XV- XVI үйэлэргэ алтан 99,5% ылан топорик быһыытынан 2 см халыҥнаах, 0,5 мм халыҥнаах. Соҕуруу Америка арҕаа кытылын, ол иһигэр Инков государстволарыгар эмиэ хаама сылдьар.
Россия территориятыгар уонна орто дойду алтан рудниктара б. э. Э. тобох икки тыһыынча сыл иһигэр Уралга (ордук биллэр алтан рудниктар — Каргаллар), закавказьеҕа, Сибииргэ, Алтайга, Украина территориятыгар бааллар.
XIII- XIV үйэлэргэ алтан промышленнай көмөнү баһылаабыппыт. Москваҕа ХV үйэлэргэ пушка дыбарыаһа тэриллибитэ, араас калибрдаах орудиелар боруонса мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Алтан куолакалы оҥоруу элбэхтик барар. Боруонса мэтээлтэн ыраахтааҕы-пушка (1586 с.), ыраахтааҕы-куолакал (1735 с.), Алтан аттаах (1782 с.), Японияҕа улахан Будда храма (Тойбохой- дзи храма) (752 с.) курдук литературнай искусство айымньылара уратыламмыттара.
Электричество аһыллыаҕыттан XVII- XIX үйэлэргэ медиа- бөлөх проводтары уонна да атын ситимнэри оҥорууга улахан кээмэйдээх үлэ барда. ХХ в. проводка сотору- сотору сокуонунан күөмчүлэнэн, алтан электротехникаҕа суолтатын сүтэрэ илик[6].
Солох метал. Алкали металлар диэн периодик табыл 1 бөлөҕүн химия элеменнара: литиум (Li), натриум (Na), калиум (K), рубидиум (Rb), сезиум (Cs) уонна франсиум (Fr).
Литиум. Литиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Li уонна атом нүөмэрэ 3. Бу көмүстүҥү үрүҥ өҥнөөх алкали метал.
Муома. Муома өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 460 км., тардыытын иэнэ 30200 км². Баһа Черскэй хайаларын систематыгар баар Улахан Чиистай сискэ баар. 
Муома уонна Улахан Чиистай сис икки ардыларынан устар. Элбэх таас харгылаах. тардыытыгар 1300 күөл баар. балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
428 км² уопсай иэннээх тарыҥнар бааллар. 
Сүрүн салаалара хаҥастан "Тирэхтээх" (160 км.), "Буордаах" (119 км.), "Эрикит" (184 км.), уҥаттан "Тарыҥ Үрэх" (88 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Силээннээх сиһэ. Силээннээх сиһэ. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүгэр баар сис. Силээннээх уонна Уйаандьы өрүстэр билирдэрэ буолар.
Хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1461 м. Уйаандьы салаалара быһа охсоллор. 
Хорҕолдьун үөскээбит сирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Силээннээх (өрүс). Силээннээх өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 796 км., тардыытын иэнэ 30800 км². 
Черскэй хайаларыгар бастаах, Муома - Силээннээх уонна Абый намталларынан устар. 
Тардыытыгар 537 км² уопсай иэннэх 3500 күөл, 109 км² уопсай иэннээх 48 тарыҥ баар.
Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 180 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас салаалара: "Томмот" (98 км.), "Чубукулаах" (89 км.), "Тирэхтээх" (87 км.). Уҥа салаалара: "Чамет" (99 км.), "Бөрөлөөх" (154 км.), "Буор Үрэх" (116 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Voxtel. VOXTEL — Кытай телефоннай корпорацията, Азияҕа бөдөҥүнэн иккис миэстэҕэ турар.
Анаапа. Анаапа — Краснодарскай кыраайга баар Арассыыйа биир улахан куруорда.
Калиум.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;276974&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T19:27:50Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 124 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;280278&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Калиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ K уонна атом нүөмэрэ 19.
Ньара. Ньара өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 331 км., тардыытын иэнэ 24500 км². Баһа уонна сүүрээнэ Ньара хаптал хайалаах сиргэ бааллар. 
70 км² уопсай иэннээх 57 тарыҥ уонна 1000 күөл баар. Төрдүттэн 65 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 119 м³.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Сүрүн салаалара хаҥастан "Худьах" (108 км.), уҥаттан "Андыгычаан" (113 км.), "Аартык" (141 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ньара хаптал хайалаах сирэ. Ньара хаптал хайалаах сирэ. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр 
Улахан Чиистай уонна Таас Кыстаабыт систэр икки ардыларынан. 
Ортотунан Ньара өрүс устар. Иэнэ 200000 км². Муора таһымыттан чыпчааллара 2000 м тиийэллэр. Хотугу өртө урукку каарталарга "Улахан Чиистай хаптал хайалаах сирэ" диэн ааттаах этэ. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Таас Кыстаабыт сис. Таас Кыстаабыт сис. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр баар сис.
Индигир уонна кини салаатын Ньара билир буолар, үөһээ өртө Халыма өрүс тардыытын арааарар. Муора таһымыттан чыпчаала 2200 м. тиийэр.
Гранитынан быһа охсуллубут триас сланецтара буолаллар. Соҕуруу өртө тиит мас буккаастаах туундара, хочолорго тэтиҥ уонна иирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Яку3тск, 1980 г.
Мадагаскар. Мадагаскар ("Madagascar") диэн Африка соҕуруулуу илин кытылын аттыгар, Индия океаныгар баар арыы дойду.
Малауи. Малауи Республиката (ааҥл. "Republic of Malawi") диэн соҕуруулуу илин Африка дойдута, урук Ньясалэнд диэн ааттаах этэ. Кинилиин кирбиилэhэллэр Замбия хотугулуу арҕаа, Танзания хотугулуу илин уонна Мозамбик илин, соҕуруу уонна арҕаа.
Дьаам. Дьаам (, ) — Арассыыйаҕа XII – XVIII үйэлэргэ почта станцията. Бу станцияларга аттары уларытарга анаан тутар этилэр, ыал олороро. Дьаамнар сынньанар сирдээх уонна көньүүһүнэлээх буолаллара.
Остуоруйаттан.
Бастакы дьаамнар Көмүс Ордааҕа тэриллибиттэрэ. Ыраах сытар уһук сирдэри сибээстээри. 
Көмүс Орда ыһыллыбытын кэнниттэн дьаам Арассыйаҕа сайдыбыта эмиэ ыраах сытар куораттары уонна сирдэри сибээстээри.
Дьаам станциялара бэйэ бэйэлэриттэн 40–50 биэрэстэ ол аата 43–53 км сытар этилэр. 
Москваны кытта дьаамынан холбообуттара Архангельскай, Новгород, Псков, Смоленскай, Нижний Новгород уонна хоту куораттар, арыый хойут Украина куораттара.
Саха сиригэр XVIII үйэттэн XX үйэ саҥатыгар диэри Өлүөнэ устун Дьокуускайы Иркутскайы кытта сибээстиир дьаам тракта баар этэ. 
Ону таһынан Дьокуускайы Лаамы байҕалга баар Охотскай уонна Айаан куораттары кытта холбуур этилэр.
Дьаам бэбииннэһэ олохтоох нэһилиэнньэҕэ тарҕанар этэ. Олохтоохтор эбээһинэстэринэн буолар этэ атынан уонна сирдиттэринэн хааччыйыы. 
Сокуон өртүнэн дьаам дьыалата 1516 сыллааҕы "Дьаам пирикээһэ" диэн уурааҕынан хааччыллар этэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Мауритиус. Мауритиус () диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. Мадагаскартан 900 км илин. Республикаҕа Мауритиус арыыттан ураты киирэллэр Каргадос Карахос, Родригес уонна Агалега диэн арыылар. Мауритиус арыы додо диэн көппөт көтөрдөр олорор сирдэрэ этэ.
Мозамбик. Мозамбик ("Moçambique") диэн соҕуруулуу илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Индия океана илин, Танзания хоту, Малауи уонна Замбия хотугулуу арҕаа, Зимбабуэ арҕаа, Суазилэнд уонна Соҕуруу Африка соҕуруулуу арҕаа. Бу сири 1498 с. Васко да Гама арыйбыта уонна 1505 c. Португалия колониялаабыта. 1510 c. Португалия Илин Африка кытылыгар баар араб султанаттарын барыларын баhылаабыта. 1975 с. Мозамбик тутулуга суох буолбута.
Махаров Александр Егорович (Усуйаана). Махаров Александр Егорович — РФ бочуоттаах геодезиһа, СӨ үтүөлээх сир үллэрээччитэ.
Саха АССР Усуйаана оройуонун Тумат нэһилиэгэр 1959 с-ха учууталлар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.1981 с. Москватааҕы геодезия, картография, аэрофотосъемка институтын бүтэрбитэ. 1997 с. РФ президенин иһинэн Российскай судаарыстыбаннай сулууспа академиятын «национальнай куттал суох буолуутун» идэтин бүтэрбитэ.
1981—1992 сс. Дьокуускайдааҕы АГП-ҕа үлэлээбитэ.1992 с. СР сир кэмитиэтигэр бас-көс үлэһит. СР элбэх сир туһунан сокуоннары оҥорсубута.
РФ бочуоттаах геодезиһа, СР үтүөлээх сир үллэрээччитэ. РФ 2-с кылаастаах советнига.
Сейшеллар. Сейшеллар ("Seychelles") диэн Индия океаныгар баар 115 арыыттан турар архипелаг дойду, Африка илин кытылыттан 1,500 км баар. Африка ордук аҕыйах олохтоохтордоох дойдута.
Сомалия. Сомалия (сомали Soomaaliya, араб. الصومال) диэн Африка муоhугар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Дьибути хотугулуу арҕаа, Кения соҕуруулуу арҕаа, Аден хомото хоту, Индия океана илин уонна Этиопия арҕаа.
Италия Сомалията от ыйын 1 1960 c. Италияттан тутулуга суох буолбута. Субу күн бэс ыйын 26 1960 c. тутулуга суох буолбут Британия Сомалиятыныын холбоспуттар уонна Сомали Республиката тэриллибит. Сомалия илэ билигин de jure эрэ баар. Официаллык дойду дьаhалтанынан буолар Көhүү Федерал Дьаhалтата. Ол гынан баран үгүс регионнар киин дьаhалтаҕа бэриммэттэр уонна бэйэлэрэ туспа дьаhалталаахтар. Оннук регионнарынан буолаллар Пунтлэнд, Нортлэнд, Маахир, Галмудуг уонна Сомалилэнд.
Махаров Александр Егорович. Махаров Александр Егорович — СӨ Сир кадаастрын палаататын тэрийээччитэ уонна дириэктэрэ (2000-2020), РФ бочуоттаах геодезиһа, СӨ үтүөлээх сир үллэрээччитэ.
Саха АССР Усуйаана оройуонун (Усуйаана улууһа) Тумат нэһилиэгэр 1959 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1981 с. Москватааҕы геодезия, картография, аэрофотосъемка институтын бүтэрбитэ. 1997 с. РФ президенин иһинэн Арассыыйа судаарыстыбаннай сулууспа академиятын "национальнай куттал суох буолуутун" идэтин бүтэрбитэ. 
1981-1992сс. Дьокуускайдааҕы АГП-ҕа үлэлээбитэ. 1992с. СР сир кэмитиэтигэр бас-көс үлэһит. СР элбэх сир туһунан сокуоннары оҥорсубута. 2000 сыллаахха СӨ «Сир кадастрын палаататын» дириэктэринэн анаммыта.
РФ бочуоттаах геодезиһа, СР үтүөлээх сир үллэрээччитэ. РФ 2-с кылаастаах советнига.
2020 сыллаахха алтынньы 15 күнүгэр Дьокуускайга ыалдьан өлбүтэ.
Танзания. Танзания Холбоhуктаах Республиката (суаhили: "Jamhuri ya Muungano wa Tanzania") диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Кения уонна Уганда хоту, Руанда, Бурунди уонна Конго Демократ Республиката арҕаа, Замбия, Малауи уонна Мозамбик соҕуруу. Илин Индия океана баар.
Танзания Холбоhуктаах Республиката 26 мкоаттан (улуустан) турар унитар республика. 1996 с. ыла дойду киин куората Додома, ордук улахан куората уонна эргиэн киинэ Дар эс Салаам.
Этимология.
«Танзания» топонима бу дойду састаабыгар киирбит икки холуонньа аата тэрилиннэ: -Танганьтан уонна Занзибартан, оттон бүтэр-үгэс быһыытынан дойдулар ааттарыттан. Танцияҕа икки киин куорат: административнай киинэ дар- эс историческай киин куората, оттон сокуону таһаарар-Додома, бырабыыталыстыба 1970- с сылларга сүрүн органнары көһөрбүтэ.
География.
Дойду улахан өттө киэҥ нэлэмэн площадкалар ылаллар. Индия Океан кытылын кыйа биэрэк кытыыта тайаан сытар.
Дойду территорията Африка бөдөҥ күөллэрин сорҕото баар: Хоманьика күөлэ (ол аата Байкал арҕаа уонна Ньээс соҕуруу өттүгэр.
Танзанияҕа Африка саамай үрдүк хайата — стратовулк Килиманджаро (5895 м) турар.
Тардыытын уһуна 3402 км., онтон Моҕотой — 451 км, тардыытын кытта-769 км, Малави — 475 км, Мозамбиктаах — 756 км, рудалаах — 217 км, Угда — 396 км уонна Замбиялаах — 338 км.
Климат.
Турзани климата субкваториальный. Хоту икки сезон (кулун тутар — ыам уонна балаҕан ыйа-сэтинньи), соҕуруу — биир (сэтинньи — муус устар).
Занзибар архипелаг арыыларыгар, күн ортото +28- тан 30- гар диэри, байҕал бириистэрэ күн- дьыл олус үчүгэй. Индия океаныгар уу температурата 24-26 км. Дойду киин өттүгэр (муора таһымыттан 1200-1700 м) орто температура 22-25 м. буолар, түүн сөрүүн буолуон сөп.
Төрдүс. Төрдүс период, эбэтэр Антропоген — геология периода, Сир остуоруйатын билиҥҥи этааба, кайнозойу түмүктүүр. 1,8–1,6 мөллүйүөн сыл ынараа өттүгэр саҕаламмыта.
Бу билигин араарыллар геология периодтарыттан ордук кылгас период, ол гынан баран бу кэмҥэ сир билиҥҥи туруга халыыптаммыта уонна киһи-аймах сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах түгэннэр буолбуттара: мууһуруу периода уонна киһи үөскээһинэ. 
Кэмин устата наһаа кылгас буолан палеонтологияҕа туттулар сааһы холоонноон быһаарар ньыма туттуллубат, онон саҥа ньымалар туттуллар буолбуттара: абсолютнай сааһы быһаарар радиокарбон уонна калий-аргон изотоптарын анаалыстыыр ньымалар. Геологияҕа туспа хайысха үөскээбитэ Төрдүс период геологията.
Төрдүс период плейстоцеҥҥа уонна голоцеҥҥа арахсар.
Гермогенов Николай Петрович. Гермогенов Николай Петрович (Бырыкынай) — социальнай харыстабыл бэтэрээнэ, Хаҥалас уонна Усуйаана улуустарын общественнай диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
Билигин Депутатскай бөһүөлэгэр биэнсийэҕэ олорор. Элбэхтик общественнай үлэнэн дьарыктаммыта: нэһилиэк депутата, ДНД тойоно, боксаҕа тренер, уус-уран самодеятельноһын кыттылааҕа, политорганизатор, нэһилиэк маҥнайгы радиодиктора о. д. а.
Эльгэ (өрүс). Эльгэ өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 394 км., тардыытын иэнэ 68200 км². 
Черскэй хайаларын систематыгар баар Эльгэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 120 м³. Тардыытыгар 3700 күөл баар. 
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн "Улахан Сэлэрикээн" (140 км.) уонна "Айааба" (125 км.), хаҥас өртүттэн "Тобычаан" (108 км.) уонна "Утачаан" (150 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эльгэ хаптал хайалаах сир. Эльгэ хаптал хайалаах сир. Черскэй хайаларын уонна Верхоянскай сис икки ардыларынан сытар хайа массива. 
Соҕуруу, арҕаа уонна хоту өртүлэриттэн Алдан өрүс уҥа салаатын Томпо салаалара бастаахтар, илин өртүгэр Индигир өрүс хаҥас салаалара бастаахтар. 
Иэнэ 30000 км² кэриҥэ. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1590 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ..
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Күөнтэ. Күөнтэ өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 247 км., тардыытын иэнэ 43800 км². 
Сунтаар Хайата сискэ бастаах уонна Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 104 км² уопсай иэннээх 3400 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн 'Агайакаан' (160 км.), хаҥас өртүттэн Сунтаар (184 км.) уонна "Бүрүнгээдэ" (207 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өймөкөөн үрдэлэ. Өймөкөөн үрдэлэ. Сунтаар Хайата сис уонна Таас Кыстаабыт сис икки ардыларынан сытар үрдэл. Иэнэ 30000 км². 
Индигир салаалара быһаллар хас да туспа турар үрдэлгэ. Муора таһымыттан 1500 м. тиийэр. 1200 м диэри тиит мастаах, онтон үрдүк туундара.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куйдуһун. Куйдуһун өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 247 км., тардыытын иэнэ 20400 км². 
Сунтаар Хайата сис хотугулуу-илин эниэтигэр бастаах. Тардыытыгар 81 км² уопсай иэннээх 20000 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн "Маннык Үрэх" (94 км.), хаҥас өртүттэн "Буор Үрэх" (68 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Токко (өрүс). Токко өрүс. Чаара өрүс уҥа салаата. Уһуна 446 км., тардыытын иэнэ 23100 км². Удокан сис хотугу эниэтигэр систээх.
Өлүөхүмэ - Чаара хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 220 м³. Тардыытыгар 1700 күөл баар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах "Чоруода" (145 км.) уонна "Тээнэ" (177 км.)
Аал сырыыта "Тээнэ" үрэх төрдүгэр диэри.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сэдэдэмэ. Сэдэдэмэ өрүс. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 567 км., тардыытын иэнэ 18500 км². Алаһыай хаптал хайалаах сиргэ бастаах уонна Халыма намталынан устар. 
Тардыытыгар 700 км² уопсай иэннээх 3000 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Сүрүн салаалара: уҥаттан "Сыкынах", хаҥастан "Кыыллаах", дьэски уонна "Улахан Үрэх".
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Халыма намтала. Халыма намтала. Саха сирин хотугулуу-илин сытар намыһах сир. Халыма өрүс устун 750 км. усталаах, Илин Сибиирдээҕи байҕалтан Черскэй хайаларыгар диэри Алаһыай уонна Дьүкээгир хаптал хайалаах сирдэр икки ардыларынан сытар.
Муора таһымыттан 100 м. тиийэр. Геология өртүнэн өрүс хапталҕана. Климата субарктика. Ирбэт тоҥ сабыдыаллаах буор халыыптара. Олус элбэх бадараан уонна күөл баар. 
Соҕуруу өртүгэр тиит мастаах ойуурдар. Уоннааҕыта туундара. Быйаҥнаах таба мэччирэҥэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьаһаак (өрүс). Дьаһаак өрүһэ. Халыма өрүс хаҥас салаата. Уһуна 490 км., тардыытын иэнэ 35900 км². Магадан уобалас сиригэр Черскэй хайаларыгар бастаах.
Хайалартан тахсан баран Халыма намталынан устар. Үөһэ олус өҕүллэҕэс. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥастан "Рассоха", "Олгуйа", "Омулевка", "Гонюха"; уҥаттан "Чалбыга" уонна "Үрүди".
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1781. 1781 сыл.
Туох буолбута.
Бэс ыйа.
Бэс ыйын 9 — Джордж Стефенсон (1781 — 12.8.1848) төрөөбүт, английскай изобретатель, бастакы паровозтартан биирдэстэрин туппут, бастакы общественнай тимир суолу (Дарлингон — Стоктон) туттарбыт киһи.
1800. 1800 сыл.
Төрөөбүттэр.
Саха суругунан бастакы уус-уран айымньытын суруйбут Уваровскай Афанасий Яковлевич Эдьигээҥҥэ төрөөбүт.
Уганда. Уганда Республиката диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Кения илин, Судан хоту, Конго Демократ Республиката арҕаа, Руанда соҕуруулуу илин уонна Танзания соҕуруу. Соҕуруу Виктория күөл баар. Киин куорат Кампала.
Эритрея. Эритрея (араб. إرتريا Iritriya) диэн хотугулуу илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Судан арҕаа, Этиопия соҕуруу уонна Дьибути соҕуруулуу илин. Илин уонна хотугулуу илин Кыhыл байҕал баар. Иэнэ 118,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 4,400,000. Киин куорат Асмара.
Тамма тимири уһаарар завода. Тамма тимири уһаарар завода. 1731 сыллаахха Дьокуускайтан 30 биэрэстэ соҕуруу диэкки "Тамма" үрэххэ Иккис Камчатка экспедициятын (1733 - 1743) хааччыйар сыалтан тимири уһаарар завод аһыллыбыта.
Хараабылларга аналлаах дьаакырдары уонна да атын туһалаах тимир малы оҥорор этэ. Сайын Өлүөнэ очуостарынтан тимирдээх буору аалынан таһар этилэр. 200 киһи үлэлээбитэ. 
Экспедиция бүппүтүн кэннэ 1744 сыллаахха завод сабыллыбыта 1748 сыллаахха заводтан хаалбыт дьиэлэри халаан уута илдьэ барбыта. 
1750 - 1760 сыллардаахха заводу сөргүтэ сатаабыттара да кыаллыбатаҕа. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". М., 2000 г.