mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Заха Хадид. Заха Хадид — Ираактан төрүттээх араб омуктаах Улуу Британия улуу архитектора, толору аата Дама Заха Мохаммад Хадид (), 1950 сыллаахха Алтынньы 31 күнүгэр Багдадка төрөөбүтэ, кулун тутар 31 күнүгэр 2016 сыллаахха Майами куоратка сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ.
SARS-CoV-2 Дельта вариант. Дельта вариант эбэтэр Дельта штамм диэн SARS-Cov-2 саҥа көрүҥэ, билиҥҥи вакциналары тулуйар буолбут биир көрүҥэ. Учуонайдар этэллэринэн саҥа вакцина оҥорботохторуна катастрофаҕа Аан Дойду тиийиэн сөп, сүүһүнэн мөллүйүөн киһи өлүктээх. Коронавирус биир агрессивнай көрүҥэ. COVID-19 көбүтэр.
Пудун (Аирпорт). Пудун интернешнл аирпорт (, ) — Шанхай саамай улахан аэропорда, сир шаарыгар биир саамай улахан аэропорт. Схипхол тэҥэ глобальнай миграция оҥорор аэропорт. Сылга 80-135 мөллүйүөн сылдьар, былааҥҥа сылга 200 мөл дылы үрдэтии. 
2019 сыллаахха 337 сахалар көппүттэр 31 дойдуга Пудун нөҥүө, сүрүннээн Аустралиаҕа.
Эр дьон сирэ. Эр дьон сирэ — Арассыыйа эр дьонун хамсааһына, сүрүннээн дьахталлары баттааһыҥҥа ананар, ону таһынан гейдэри уонна лесбиянкалары утары барар. Сороҕор азиаттары утары үлэлиир, сүрүннээн миграннары утары. 
Эр дьон хамсааһынын — Владислав Поздняков төрүттээбитэ. 
Билиҥҥитэ экстремисткэй курдук ааҕыллар, һокуон этэринэн гейдэр, лесбилэр уонна дьахталлар бырааптарын кэһэр диэн. Ол иһин Владимир Поздняков хаайыыга барымаары Балаҕан ыйын 3 күнүгэр 2021 сыллаахха Арассыыйаттан куоппута.
Rivian. Rivian (Ривиан), АХШ тэрилтэтэ, сотору кэминэн Аан Дойдуга биир биллэр электрокардары оҥорор буолуохтаах. Балаҕан ыйын 4 күнүгэр 2021 сыллаахха Ривиан массыыналара үчүгэй аатырдылар: 
https://3dnews.ru/1048335/zapas-hoda-elektromobiley-rivian-r1t-i-r1s-podtvergdyon-ofitsialno
Салалтата - Ирвайн (АХШ).
Новосибирскай омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт. Новосибирскай омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт ( эбэтэр ), Новосибирскай куорат аэропорда, Арассыыйа биир бөдөҥ аэропорда. S7 Airlines дьиэтэ буолар.
IrAero. IrAero (ИрАэро, Иркутские авиалинии эбэтэр Irkutsk Airlines), Иркутск куоратыгар бас билинэр муниципальнай төрүөттээх авиахампаанньа. Арассыыйа, Кытай, Азия куораттарыгар таһар. 
Базата уонна салалтата — Иркутск.
Smartavia. Smartavia — Архангельск куорат муниципалитетын авиахампаанньата, Арассыыйаҕа биир бөдөҥ буолар.
Azur Air. Azur Air (), Арассыыйа биир улахан авихампаанньата, Anex Tour стратегическай доҕоро. Арассыыйаҕа биир сүрүн Внуково аэропордуттан Канкун көтүтээччи.
Экуадор. Экуадор (Эквадор, ; ; ; Shuar: "Ecuador" эбэтэр "Ekuatur.")), официаллык Экуадор Өрөспүүбүлүкэтэ ("República del Ecuador"}, диэн Соҕуруу Америка дойдута, кинилиин кирбиилэhэллэр Колумбия хоту, Перу илин уонна соҕуруу, уонна Чуумпу далай арҕаа. Дойду бас билиитигэр Галапагос арыылара киирэллэр, дойду континентал сириттэн 965 км Чуумпу далайга сыталлар. Экуадор экваторга баар, онон ааттаммыта, иэнэ 256371 км2. Киин куорат Кито; ордук улахан куорат Гуайакил.
Тутулуктаах сир. Тутулуктаах сир диэн Ил быhыытынан толору политика тутулуга суох буолуута эбэтэр суверенитета суох сир (территория).
Фолклэнд арыылара. Фолклэнд арыылара (ааҥыллыы "Falkland Islands", испанныы "Islas Malvinas"} диэн Атлантик океан соҕуруу өттүгэр баар архипелаг, Аргентина кытылыттан 480 км баар. Архипелаг икки сүрүн арыылаах, Илин Фолклэнд уонна Арҕаа Фолклэнд, ону таһынан 776 кыра арыылардаах. Киин куората Стэнли Илин Фолклэҥҥа баар. Арыылар Холбоhуктаах Хоруоллук бэйэ салалталаах байҕал уҥуордааҕы сирдэрэ буолаллар. Балыктааhын уонна туризм индустриялара сайдыылаахтар.
Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара. Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара (ааҥллыы "South Georgia and the South Sandwich Islands") диэн Атлантик океан соҕуруу өттүгэр баар Британ байҕал уҥуордааҕы сирэ. Бүтүн иэнэ 3,903 км2.
Төрүт олохтоохтор суохтар.
Недерланд Антииллара. Недерланд Антииллара (Недерланныы: ) диэн Аччыгый Антиллар ирээтэ, Кариб байҕалыгар баар икки арыы бөлөхтөрүттэн турар: Курасао уонна Бонер, Венесуэла кытылыттан чугас бааллар, уонна Синт Эустатиус, Саба уонна Синт Маартен. Бу арыылар Недерланд Хоруоллугун аутоном региона буолаллар.
Аруба. Аруба ("Aruba") диэн Кариб байҕалын соҕуруутугар баар Аччыгый Антилларга киирсэр арыы, уhуна 33 км.
Аруба Недерланд Хоруоллугун аутоном региона. Иэнэ 193 км2.
Француз Гуианата. Француз Гуианата (Французтуу: "Guyane française", официаллык "Guyane") диэн Соҕуруу Америка хоту кытылыгар баар Франция байҕал уҥуордааҕы департамента. Франция 26 регионнарыттан биирдэстэрэ. Киин куората Кайенн.
Хорхе Луис Борхес. Хорхе Франсиско Исидоро Луис Борхес ("Jorge Francisco Isidoro Luis Borges", атырдьах ыйын 24 1899 – бэс ыйын 14 1986) диэн Аргентина суруйааччыта, Буэнос Айреска төрөөбүтэ. 1914 с., дьонун кытта Швейцарияҕа көспүт, онно оскуоланы бүтэрбит уонна Испанияҕа бара сылдьыбыт. Аргентинаҕа 1921 с. төннөн баран, Борхес поэмаларын уонна эсселарын сюрреалист литература сурунаалларыгар таhаарыытын саҕалаабыт. Онтон ураты кини библиотекар уонна лектор идэлэрдээх эбит. Борхес испан уонна ааҥл тылларын билэрэ. Перон режимын кэмигэр политика сойуолааhыныгар түбэhэ сылдьыбыт.
Удьуордуур туругунан, Борхес алта уонча сааhыгар хараҕа суох буолбут. 1955-кэ, кини Ил Библиотека ("Biblioteca Nacional") директора уонна Буэнос Айрес Университетын литература профессора буолбут. 1961-гэ, Prix Formentor диэн таhаарааччылар омуктар икки ардыларынааҕы бастыҥ бириистэрин ылан аан дойдуга биллибит. Кини үлэлэрэ элбэхэ Холбоhуктаах Штаттарга уонна Эуропаҕа тылбаастаммыттара уонна таhаарыллыбыттара. Борхес Женеваҕа 1986 сыллаахха өлбүт.
Дьордь Гордон Байрон. Дьордь Гордон Байрон (ааҥллыы "George Gordon Byron", тохсунньу 22 1788 – муус устар 19 1824) диэн Британия поэта уонна Романтицизм бэлиэ фигурата. Эуропа биир улуу поэта.
Соҕотох кыыһа Ада Лавлейс аан дойдуга бастакы программиһынан билиниллэр.
Мигел де Сервантес. Мигел де Сервантес Сааведра ("Miguel de Cervantes Saavedra"; алтынньы 9, 1547 – муус устар 23, 1616) диэн Испания новелиhа, поэта уонна драмалааччыта. Кини magnum opus үлэтинэн буолар Дон Кихот, аан дойду биир бастыҥ новеллата уонна Арҕаа литература классиката. Сервантес испан тылыгар дьайыыта олус улахан буоларын быhыытынан, испан тылын субуллук Сервантес тыла ("la lengua de Cervantes") дииллэр.
Дьеффри Чосер. Дьеффри Чосер (; холоонноон 1343 – Алтынньы 25, 1400) диэн ааҥл ааптара, поэта, филосова, бюрократа, сууттааччыта уонна дипломата. Элбэх үлэлэри суруйбута гынан баран, The Canterbury Tales диэн ситэ бүтэриллибэтэх үлэтэ ордук биллэр. Чосеры сороҕор Ааҥл литературатын аҕата дииллэр.
Антон Чехов. Антон Павлович Чехов (Тохсунньу 29, 1860 — От ыйын 15, 1904) диэн Арассыыйа суруйааччыта, драмалааччыта уонна эмчитэ. Аан дойду литературатын биир улуу кылгас кэпсээннэри суруйааччыта.
Данте Алигиери. Данте Алигьери (), толору аата "Дуранте дельи Алигьери ("Durante degli Alighieri")" (Ыам ыйа/Бэс ыйа (ыам ыйын 30) 1265 — балаҕан ыйын 13 эбэтэр 14, 1321), Орто үйэлэрдээҕи Флоренция поэта, литературнай италия тылын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. 
Кини бастыҥ үлэтинэн буолар Аар комедия ("Divina Commedia"), италия тылынан суруллубут ордук улуу литература үлэтэ уонна аан дойду литературатын биир бастыҥ айымньыта. Орто үйэ култууратын сиэркилэтэ буолбут «Комедията» кэлин «Божественнай» («Аар») диэн ааты Бокаччо иҥэрбит).
Данте Италияҕа «Үрдүкү поэт» ("il Sommo Poeta") диэн биллэр. Ону таhынан кинини «Италия тылын аҕата» дииллэр. Бастакы биографиятын Дьованни Боккаччо (1313—1375) суруйбута ("Trattatello in laude di Dante").
Олоҕун оҥкуллара.
1265 — төрөөбүт
1274 — Беатричелыын бастакы көрсүүтэ
1283 — Беатричены иккистээн көрсүүтэ.
Чарлз Дикенс. Чарлз Дьон Хаффам Дикенс ( ; 1812, олунньу 7 – 1870, бэс ыйын 9 ) диэн Виктория кэминээҕи биллиилээх Англия суруйааччыта, новелиhа. Тыыннаах эрдэҕинэ ааҥыл тыллаах суруйааччылартан саамай ааҕыллар суруйааччы буолбута. Аан дойду литэрэтиирэтин классига, XIX үйэ бөдөҥ прозаиктарыттан биирдэстэрэ. Диккенс айар үлэтин реализм чыпчаалынан ааҕаллар, ол эрээри кини айымньыларыгар ап-хомуһун, остуоруйа эмиэ көстөр.
Портсмут куоракка төрөөбүтэ. Хайэм диэн сиргэ өлбүтэ. 
Ордук биллэр арамааннара: «Посмертные записки Пиквикского клуба», «Оливер Твист», «Николас Никльби», «Дэвид Копперфилд», «Холодный дом», «Повесть о двух городах», «Наш общий друг», «Тайна Эдвина Друда».
Достоевскай Федор Михайлович. Достоевскай Федор Михайлович — XIX үйэ ортотугар олорбут нуучча мындыр киһитэ, бөлөһүөк, суруйааччы быһыытынан аан дойдуга киэҥник биллэр. Ордук биллэр романнара Буруй уонна буруйдааhын уонна Карамазов ини биилэр. Литератураҕа үлэлэригэр XIX үйэтээҕи Арассыыйа киhитин уйулҕата, олоххо, атын дьоҥҥо сыһыана көрдөрүллэр.
1821 с. Москубаҕа төрөөбүт.
Петрашевскай дьыалатыгар эриллэн 1849 сыл ахсынньы 22 күнүгэр суутунан ытан өлөрүүгэ уураахтаммыта. Бу дьыалаҕа кыттыгастаах дьону өлөрөр курдук сыаҥка оҥорбуттара, бүтэһиккэ эрэ өлөрүллүү хаатырҕаннан солбулларын биллэрбиттэрэ. Биир Григорьев диэн сууттанааччы маны тулуйбакка иирэн хаалбыта.
Достоевскай 4 сыл Омскай куоракка хаатырҕаҕа сылдьан баран көннөрү саллаатынан Сибиир линейнэй полкатыгар ыытыллыбыта. Бу сылдьан Семипалатинскайга сулууспалаабыта, казаах Чокан Валихановтыын алтыһар этэ. Бу кэмҥэ кэргэннээх дьахтары таптыыр. 1855 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр ыраахтааҕы Николай I өлөр. Достоевскай онно кутурҕанын биллэрэн хоһоон суруйар. Бу иһин унтер-эппиһиэр сыбаанньатын биэрэллэр. Онтон прапорщик буолар. 1857 с. таптыыр дьахтарын оҕонньоро өлбүтүн кэннэ кинини ойох ылар. 1959 с. бэс ыйыгар Тверь куоракка көһөр туһунан көҥүл билиэт ылар, онтон 1960 с. кэргэнин уонна иитэр уолун кытта Петербуурга көһөн кэлэр.
1881 с. олунньу 9 күнүгэр Санкт-Петербуурга өлбүт.
Габриэл Гарсиа Маркес. Габриэл Хосе де ла Конкордиа Гарсиа Маркес ("Gabriel José de la Concordia García Márquez"; Кулун тутар 6, 1927 төрөөбүтэ) диэн Колумбия суруйааччыта, сценариhа уонна журналиhа. XX үйэ биир бэлиэ ааптара буолар. 1982гэ, Нобель литература бирииhин ылбыта.
Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте. Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте ("Johann Wolfgang von Goethe", Атырдьах ыйын 28, 1749 — Кулун тутар 22, 1832) диэн Германия суруйааччыта. Гөте поэзия, драма, литература, теология, философия, хуманизм уонна үөрэх эйгэлэригэр сыhыаннаах үлэлэрдээх. Бастыҥ үлэтинэн буолар икки ирээттээх Фауст.
Гөте ниэмэс литературатын уонна Ваймар классицизмын хамсааhынын биир тутаах фигуралара буолар.
Хафиз. Хадьа Шамсуддин Муhаммад Хафизи Ширази (), Хафиз диэн аатынан ордук биллэр, аатырбыт перс лирик поэта.
Хомер. Хомер (, Hómēros; VIII үйэ б.э.и.) диэн Илиада уонна Одиссея диэн грек эпостарын ааптардара. Былыргы бириэмэ литературатыттан харайыллыбыт лиетартураттан биирдэстэрэ. Былыргы баайдартан биирдэстэринэн ааҕыллар. Троя сэриитин туһунан кэпсииллэр, ол сэрии биһиги эрабыт иннинэ 1190 сыллаахха ааспыта. Гомер айамньылара кэнники буолан баран суруллубутунан ааҕыллар.
Историята.
Бу период историятын уустуга диэн Микеналар цивилизацията бу кэнниттэн хас да сүүс сыл эстии туругар сылдьыбыта, ол иһин аҕыйах матырыйаал хаалбыт. Бу период, Греция Хараҥа бириэмэтэ, быһа холоотоххо биһиги эрабыт иннинэ 800 сыллаахха тохтообут, ол бириэмэттэн саҥа греция алпабыытынан суруллуйбут матырыйаллар харайыыллыбыттара бааллар. Ол иһин Гомер бириэмэтигэр ол уструоруйалар дьонтон дьоҥҥо тылынан бэриллэрэ.
Гомер туһунан информация эмиэ аҕыйах. Сорохтор олох даҕаны олорботох киһи диэн быһаараллар, сорохтон дьахтар этэ диэн этэллэр
Үһүйээн быһыытынан Ионияҕа олоро сылдьыбыт хараҕа суох буолар, ол гынан баран онно дакаастабыл суох.
Троя баарын туһунан археология чинчийиилэрэ быһаараллар. Троя турбут сирин булбуттара уонна хастаабыттара. Бу эпос Трояны хаххалыыр бириэмэтигэр уһун кэпсээн курдук айыллыбыта, ол кэнниттэн сиһилии эбиискэлэр баар буолбуттара диэн толйдууллар. Гомер хас хоһоонноро барыта саҥарарга чэпчэки буоларын курдук суруллубуттар диэн быһаараллар.
Гомер олорбут бириэмэтэ уонна тылбаас.
Гомер хаһан олоро сылдьыбыта биллибэт. Геродот этэринэн Гомер кини иннинэ 400 сыл олорбута, ол аата биһиги эрабыт иннинэ 850 сыл буолар; ол гынан баран атын источниктар Троя сэриитин кэнниттэн наһаа өр буолбаакка эрэ олоро сылдьыбыта диэн этэллэр. Троя сэриитэ биһиги эрабыт иннинэ 1194—1184 сыллахха ааспыта.
Билигин учуонайдар сөбүлэһиилэринэн «Гомер бириэмэтин» олорбутунан буолбакка хаһан хоһооннор тарҕаммытынан ааҕыллар. Ол аата ордук эрдэлээбитэ биһиги эрабыт иннинэ 800 сыллаахтан ордук чугаһа 600 сыллаахха быһаарыллар.
Добрынин Прокопий Иванович. Добрынин Прокопий Иванович — Саха сириттэн төрүттээх бастакы идэтийбит скульптор.
Дьокуускайга олунньу 28 күнүгэр (эргэнэн кулун тутар 13) 1909 с. төрөөбүт. 1922 сыллаахха бүтүн арассыыйатааҕы художественнай техническэй институуту (ВХУТЕИН) Москваҕа бүтэрбит. Онтон 1936 с. Художество академиятын Ленинградтааҕы живопись, скульптура уонна архтектура институутун бүтэрэр. Үөрэҕин бүтэрэн баран Москваҕа үлэлии хаалар. Сэрии иннинээҕи айымньылара дойдуну көмүскээһин уонна күөн-күрэс тиэмэлэригэр анаммыттара, аатырбыт ВДНХ-га скульптууралары оҥорор. 1941 с. сэриигэ барар. Сэрии кэнниттэн сэрии кыттыылаахтарыгар аналлаах станковай портреттары онорор. Олортон биллибиттэрэ «На привале», «Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа Ишутин портрета», «Бартыһаан рахведчик Ваня Лунь портрета» буолаллар.
Сэрии кэнниттэн ВДНХ-га биллиилээх архитектор Топуридзе ны кытта икки монументальнай мозаикалаах фонтан оҥорор: Бажов остуоруйаларын матыыбыгар «Каменный цветок» (1952—1954 сс.) уонна «Золотой колос» (1951—1953). Бу үлэлэрин иһин Художество академиятын Кыра кыһыл көмүс мэтээлин ылар.
Элбэх үлэтэ Саха сирин кытта ситимнээх. Добрынин саха орнаменын дириҥник билэр киһинэн ааҕыллара. Хас да олоҥхо уонна саха остуоруйаларын сюжеттарыгар аналлаах үлэлээх. Улахан муостаҕа турар чорооннору оҥорбута, фарфортан уонна фаянстан иһиттэри айбыта.
Үлэлэрэ.
Скульптор алтынньы 9 күнүгэр 1966 с. Москваҕа өлбүтэ. Дьокуускайга Үрүҥ күөл үрдүнээҕи хайаҕа көмүллүбүтэ.
Сигэлэр.
Национальнай художественнай музей
Колосов тарыҥа. Колосов тарыҥа. Дьардьаан салаата "Көндө" баһыгар баар тарыҥ. Орулҕан сис арҕаа эниэтигэр сытар. 
Уһуна 2,6 км., иэнэ 1,42 км². Муора таһымыттан 1650 - 2080 м. үрдүктээх. Географ уонна гляциолог "Д.М. Колосов" аатынан ааттаммыт.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Виктор Үго. Виктор Мари-Үго ("Victor-Marie Hugo"; Олунньу 26, 1802 — Ыам ыйын 22, 1885) диэн Франция поэта уонна суруйааччыта.
Францияҕа, Үго бастатан туран поэмаларынан уонна драмаларынан биллэр. Ордук аатырбыт поэзия үлэлэринэн буолаллар Les Contemplations уонна La Légende des siècles. Аан дойдуга Les Misérables уонна Notre-Dame de Paris диэн романнара биллэллэр.
Франц Кафка. Франц Кафка ("Franz Kafka"; От ыйын 3, 1883 – Бэс ыйын 3, 1924) диэн XX үйэ сүрүн уус-уран суруйааччыларыттан биирдэстэрэ.
Үлэлэрэ.
Романнара.
Дьон алпаабытынан
Code Share. Code Share сөбүлэһии. () — Ханнык эмэ рейсы икки эбэтэр хас да авиакомпания коммерция өртүнэн бииргэ эксплуатациялыыр туһунан сөбүлэһии. 
Ол аата биир авиакомпания бэйэтин көтөр аалынан рейсы толорор, онтон атыттар ити рейска бэйэлэрин ааттарыттан билиэт атыылыыллар.
Итинник рейстар иккилии нүөмэрдээх буолаллар. Холобур Дьокуускай - Новосибирскай рейс нүөмэрэ маннык S7-3262/ЯК-3262.
Эбээн тыла. Эбээн тыла — эбээннэр тыллара, эбэҥки, нанаай, удэгиэй тылларыгар чугас. Тоҥус-мондьуур бөлөҕөр киирэр.
Грамматикатын тутулунан суффиксально-агглютинативнай көрүҥнээх тылларга киирсэр.
Эбээн түөлбэ тыла уустук тутуллаах. Ар5аа, орто уонна илин наречие5а араараллар
Эбэҥки тыла. Эбэҥки тыла (Эбэҥ. "Эвэды̄ турэ̄н", урук. "тоҥус тыла") — эбэҥкилэр тыллара.
Арассыыйаҕа Илин Сибииргэ Енисей өрүстэн Сахалииҥҥа дылы тарҕаммыт тыл (35,5 тыһ. киһи 2002), уонна 9 тыһ. кэриҥэ киһи Хотугу Кытайга уонна Монголияҕа олорор. Эбээннэр уонна негидаллар тылларын кытта тоҥус-мондьуур тылларын хотугу бөлөҕөр киирэр.
Хотугу, соҕуруу уонна илиҥҥи диэннэргэ арахсар.
Сурук-Бичик.
1929 сыллаахха латыын графикатынан сурук-бичик айыллыбыта, онтон 1937 — нуучча алпабыытыгар олоҕурар сурук-бичик бигэргэммитэ.
Кытайга.
"Экспериментальнай монгол алпаабыта":
"Пиньинь":
Калидаса. Калидаса (Деванагарилыы कालिदास "Кали хамначчыта") диэн санскрит тылынан улуу суруйааччы, поэт уонна драмалааччы. Олорбут кэмэ лоп бааччы биллибэт, Гупта периода (IV - VI үйэлэр) буолуон сөп дииллэр.
Ли Бай. Ли Бай эбэтэр Ли По (Кытайдыы 李白; пиньин Lǐ Bái) (701 – 762) диэн Кытай поэта. Доҕорунуун Ду Фулуун Кытай ордук улуу поэттара буолаллар. Бүгүҥҥээҥҥи дылы 1,100 кэриэтэ поэмалара хаалбыттар.
Нагиб Махфуз. Нагиб Махфуз (Арабтыы نجيب محفوظ)(Ахсынньы 11, 1911 – Атырдьах ыйын 30, 2006) диэн Эгипет суруйааччыта, 1988 с. Нобель литература бирииhин кыайыылааҕа. Аныгы араб литературатын ордук биллиилээх суруйааччыларыттан биирдэстэрэ.
Хадаар (сис). Хадаар сис, ("нууччалыы": Кода́р) — Иркутскай уобаласка уонна Забайкальскай кыраайга Чаара өрүс баһыгар баар сис.
Становой үрдэл систематыгар киирэр. Хотугу Мууйа сиһин салҕааһына буолар.
Уһуна 200 км, чыпчааллара муора таһымыттан 3072 м (БАМ чыпчаал) тиийэллэр.
Геология өттүнэн гранит гнейстара уонна кристаллаах сланецтар. Сискэ таас чох уонна алтан үөскээбит сирдэрэ.
19 км² уопсай иэннээх 30 тарыҥ баар. Эниэлэригэр тиит мас үүнэр. 1600 м үрдүк болбукта, өссө үрдүк хайа туундарата.
БАМ тутуллубутун кэнниттэн киһи сырыыта элбээтэ. Мантан чугас айылҕа кэрэ сирэ баар — Чаара кумах куйаара.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедический словарь", М. 2000 г.
Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир. Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир. Ирбэт тоҥ тарҕаммыт сиргэ уонна тыйыс климаттаах сиргэ маҥнайгы улахан ууну хаайар сир.
70 м үрдүктээх Бүлүүтээҕи ГЭС быһыта тутуллубутун кэннэ 1963 - 1967 сылларга туолбута. Үксүнэн Бүлүү уонна кини салаата Чуона хочолоро туолбуттара.
Иэнэ 2200 км², сабардама 36 км³. Бүлүү өрүс устун уһуна 430 км., Чуона өрүс устун 250 км.
Кэтитэ 3 - 15 км., Орто дьириҥэ 17 м., ордук дьириҥэ 70 м тиийэр. Кытыла олус өҕүллэҕэс. 
Бүлүү өрүс сыллааҕы таһымын хонтуруоллуур уонна уута энергетикаҕа туһаныллар. Балык хаһаайыстыбатыгар туһаныллар.
Уунан туолар кэмигэр Чуона өрүскэ турар Туой Хайа диэн сэлиэнньэ олохтоохторо Арыылаахха көһөрөллүбүттэрэ. Арыылаах билигин Чуона нэһилиэк киинэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Туймаада хочото. Туймаада диэн Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгүгэр, хаҥас кытылыгар баар хочо. Дьокуускай куорат тулалыы олохтоох пууннарыныын баар. Хочоҕо бүтүннүүтэ 417 тыh. тахса киhи олорор (2008). Олорооччу чиҥэ үрдүк.
Кэриэй тыла. Кэриэй (Хангук) тыла — алтаай тылларыгар киирэр тыл. Кэриэй народнай демократическай республикатыгар, Соҕуруу Кэриэйэҕэ, Кытайга, Японияҕа, АХШ-ка, Арассыыйаҕа, Орто Азия дойдуларыгар тарҕаммыт тыл.
Бу тылынан 78 мөл кэриҥэ киһи саҥарар. КНДР уонна Соҕуруу Корея судаарыстыбаннай тыллара.
Историята уонна чинчийиилэр.
Былыргы үс кэриэй саарыстыбаларын тыллара (Пэкче, Силла уонна Когурё) билиҥҥи кэриэй тылыгар туох сыһыаннаахтарын туһунан учуонайдар билигин даҕаны биир санааҕа кэлэ иликтэр. Үксүгэр чугас тылынан Силла тылын билинэллэр, оттон саамай тэйиччи турар тылынан Когурё тылын - дьоппуон тылыгар майгынныыр тылы - билинэллэр.
Тыл бэйэтин аата.
1945 сылга дылы «чосонмаль» (조선말) ол эбэтэр «чосоно» (조선어) диэн ааттанар эбит, билигин Хоту Кэриэйэҕэ эрэ туттуллар. Соҕуруу Кэриэйэҕэ билигин тылы «хаҥгукмаль» (한국말) ол эбэтэр «хаҥгуго» (한국어); эбэтэр судургутук «куго» (국어 (ил тыл) дииллэр. Икки Кэриэйэлэргэ иккиэннэригэр маны таһынан «урималь» (우리말, «биһиги тылбыт») тиэрмин диэн туттуллар.
Табунасов Никон Семенович. Табунасов Никон Семенович - уус-уран киинэҕэ уһуллубут саха бастакы артыыһа.
Өлүөхүмэҕэ Кыыллаахха төрөөбүт.
1935 сыллаахха "Мосфильм" уонна "Украинфильм" студиялар режиссер Александр Довженко "Аэроград" диэн киинэтин таһаарбыттар. Онно быстах оруолу Саха сириттэн сылдьар Луначарскай аатынан Москубатааҕы театр институутун устудьуона Никон Табунасов толорбут. Сюжет быһыытынан эдэр чукча уола хайыһарынан баран иһэн сааскы айылҕаны туойар эбит, дьиҥнээҕэ Табунасов сахалыы "Кэнтик - мунтук сыттардаах" диэн норуот ырыатын толорбута, саха ырыата бастаан экрантан иһиллиитигэр тиэрдибит.
Васко да Гама. Ва́ско да Га́ма (; 1460 эбэтэр 1469—1524) — Португалия чинчийээччитэ, Индияҕа бастакы муораннан айаны оҥорбут европеец быһыытынан биллэр.
Төрдө-ууһа.
Васко да Гама 1460 сыллаахха (атын барылынан — 1469 с.) Синеш куорат алкайдын уонна Саньяго орденын магистрын Эштеван да Гама (1430—-1497) дьиэтин кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтэ — Изабела Содре.
Индияҕа айан.
Мануэл I хоруол аан бастаан Индияҕа Васко да Гама аҕатын ыытаары гыммыт, онто өлөн хаалан 1497 сыллаахха Васка да Гама экспедицияны баһылаабыт, уонна Лиссабонтан туруммут. Эскадра үс сүрүн аалтан уонна биир көмөлөһөр аалтан турар эбит. «Сан-Габриэл» диэн флагман хараабылы Васко да Гама бэйэтэ салайбыт. 1497 сыл от ыйын 8 Африканы соҕуруу өттүнэн эргийэн Мыс Доброй Надежды ааспыт. 1498 тохсунньу бүтүүтүгэр экспедиция Замбези өрүскэ киирэн өрөмүөннэммит, онтон Африка илин кытылын устун устубут. Момбасаттан арааб лоцманын Ахмад ибн Маджид диэн киһини ылан баран Индияҕа көнөтүк устубуттар. Чинчийээччи Т.А.Шумовскай этэринэн араабтар португааллары муора навигациятыгар да, астрономияҕа да быдан куоһараллар эбит. Үс нэдиэлэ устуу кэнниттэн 1498 ыам ыйын 20 эскадра Индия соҕуруулуу-арҕаа кытылын булбут уонна Каликут (Кожикоде) пуордугар киирбит. Манна табаар атыылаһан баран экспедиция төттөрү аттаммыт.
Португалияҕа 1499 сыл балаҕан ыйыгар төннөн кэлбит, улахан бочуотунан көрсүллүбүт, бөдөҥ харчынан наҕараадаламмыт уонна "Индия байҕалын Адмираала" титул ылбыт. Өссө Дон титулун уонна Синеш уонна Вила-Нова-де-Милфонтешгода куораттары бас билиигэ ылбыт. 1519 сыллаахха граф Видигейра титулун ылбыт.
Хойут өссө иккитэ Индияҕа сылдьыбыт. Кочин (Коччи) диэн Индия куоратыгар 1524 сыл ахсынньы 24 күнүгэр өлбүт.
Португаал тыла. Португаал тыла () — Индоевропейскай тыллар роман бөлөҕөр киирсэр.
Португалия, Бразилия, Ангола, Мозамбик, Кабо Верде, Гуинея-Биссау, Сан Томе уонна Принсипе, Илин Тимор уонна Макао официальнай тыллара.
Иванов Курбат. Иванов Курбат — Саха сирин бастакы картограбынан ааҕыллыан сөп.
1642 сыллаахха аан бастакынан Өлүөнэ өрүһү сүрүн салааларын кытта биир лиискэ ойуулаабыт. Ол сылга Байкаал күөлгэ экспедицияҕа сылдьан улуу күөлү бастакынан ойуулаан бойобуода Головиҥҥа Дьокуускайга ыыппыт. «Анаадыр чертеһа» диэн өссө биир үлэлээх.
Палицын Андрей. Палицын Андрей — Мангазея остуруогун бойобуодата, нууччалартан аан бастаан (1633) Өлүөнэ өрүс туһунан Москубаҕа биллэрбит киһи.
«Златокипящая государева вотчина» буолуох сир диэн Саха сирин баайын туһунан биллэрбитэ, Өлүөнэ өрүс ойуутун оҥорторбута, уонна ол ойууга росписһигар саха, тоҥус уонна бүрээт элбэх уустарын аатын тиһиктээбитэ.
Бофорт байҕала. Бофорт байҕала (, ) - Хоту океан байҕала.
Канада Хотугулуу-Арҕаа территорияларын, Юкон Территориятын уонна АХШ Аляска штатын хотугу кытылларыгар баар байҕал. илин өртүнэн Канада Арктика архипелага сыстар. 
Бофорт байҕалын хотугулуу-арҕаа чэрчитинэн Барроу тумултан (Аляска) Принс Патрик арыыга баар Лендс Энд тумулга тардыллыбыт линия ааҕыллар. 
Байҕал иэнэ 450 000 км². Британия гидрографа сэр Френсис Бофорта аатынан ааттаммыт.
Байҕалга Макензи диэн улахан өрүс түһэр. киттар уонна муора көтөрдөрө үөскүүр сирдэрэ.
Билигин АХШ уонна Канада икки ардвнан мөккүөрдээх акватория баар, өссө делимитация ыытылла илик.
Шельфка сытар сүрүн баайынан буолар нефть.
Маҥнайгы чинчийии 1960 сыллардаахха буолбута, онтон маҥнайгы нефть платформата 1986 сыллаахха тутуллубута.
Байҕал барыта сыл улахан аҥаарын муустаах.
Вергилиус. Публиус Вергилиус Маро ("Publius Vergilius Maro") (Алтынньы 15, 70 б.э.и. – Балаҕан ыйын 21, 19 б.э.и.) диэн классик Рим поэта, бу үс үлэлэринэн ордук биллэр: "Буколика", "Георгика" уонна "Энеида"—онтон ураты хас да кыра поэмалардаах. Вергилиус Ром ордук улуу поэта буолар.
Мольер. Жан-Батист Поклен ("Jean-Baptiste Poquelin") (Тохсунньу 15, 1622 - Олунньу 17, 1673), Мольер ("Molière") диэн сыана ааттаах, Франция драмалааччыта уонна актёра, Арҕаа литература комедиятын ордук улуу уустарыттан биирдэстэрэ. Мольер биллиилээх драмалара: "Le Misanthrope", "L'école des femmes", "Tartuffe ou l'Imposteur", "L'Avare ou l'École du mensonge", "Le Malade imaginaire" уонна "Le Bourgeois Gentilhomme".
Владимир Набоков. Владимир Владимирович Набоков (Муус устар 22, 1899 — От ыйын 2, 1977) диэн Арассыыйа уонна Америка суруйааччыта.
Набоков бастакы тоҕус романнарын нууччалыы суруйбута, онтон кэлин үлэлэрин ааҥллыы суруйбута. Онтон таhынан энтомологиянан уонна саахымат композициятынан кэрэхсиирэ. 
Набоков ордук биллиилээх романа Lolita (1955). Икки тылынан — нууччалыы уонна ааҥыллыы — бэйэтэ суруйан таһаарбыта.