mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Колесникова Лилия Иннокентьевна. Колесникова Лилия Иннокентьевна (1933 с. алтынньы ый 28 күнэ, Сунтаар с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин бочуоттаах бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо. 
Олоҕун олуктара.
·        1933 с. алтынньы 28 күнүгэр Саха АССР Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
·        1954 с. – Сунтаардааҕы 1№-дээх оскуоланы бүтэрэр
·        1960 с. Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын нуучча салаатын үөрэнэн бүтэрэн нуучча тылын уонна литературатын учуутала идэни баһылыыр
·        1957 с. – Ньурба оройуонун Акана, онтон Чаппанда сэттэ кылаастаах оскуолаларыгар үлэлиир
·        1963-2010 сс. – А.П.Павлов аатынан Сунтаардааҕы 1 №-дээх оскуолаҕа нуучча тылын уонна литературатын учуутала 
Наҕараадалара, ытык ааттара.
-         РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, 
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара бэлиэ
-         “Саха Өрөспүүбүлүкэтин педагогтарын династиялара” бэлиэ
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин бочуоттаах бэтэрээнэ
-         Сунтаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
Лекяева Розалия Николаевна. Лекяева Розалия Николаевна, (1948 с. алтынньы 24 күнэ, Сунтаар с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 
Олоҕун олуктара.
·        1948 с. алтынньы 24 күнүгэр  Саха АССР Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ
·        1981 с. Саха государственнай университетын биолого-географическай факультетын бүтэрэр
·        1981 с. – Сунтаардааҕы 1 №дээх оскуолаҕа химия учууталынан үлэлиир 
Наҕараадалара, ытык ааттара.
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
-         Сорос пуондатын бириэмийэтин лауреата
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин оскуолаларын учууталларыгар Гранын хаһаайына
Матвеева Раиса Семеновна. Матвеева Раиса Семеновна, (1958 с. от ыйын 24 күнэ, Сунтаар с., Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 
Олоҕун олуктара.
1958 с. от ыйын 24 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ
Мирнэй к. оскуолатын бүтэрбитэ
1979 с. Магаданнааҕы пед.институту үөрэнэн бүтэрэр
1979 с. - Сунтаардааҕы 1 №дээх оскуолаҕа алын кылаас учууталынан ананан педагогическай үлэтин саҕалыыр
1989 с. билиҥҥэ диэри – Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолатын учуутала 
Наҕараадалара, ытык ааттара.
-         РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
-         2006 с. Сунтаар улууһун баһылыгын гранын кыайыылааҕа
-         Өрөспүүбүлүкэтээҕи IX учууталлар уонна педагогическай уопсастыба сийиэһин кыттыылааҕа
Попова Изабелла Ильинична. Попова Изабелла Ильинична, (1944 с. от ыйын 11 күнэ, Тойбохой с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала. 
Олоҕун олуктара.
· 1944 с. от ыйын 11 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1964 с. Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрэн нуучча тылын уонна литературатын учуутала идэни баһылыыр
· 1963 с. Сунтаар оройуонун Устьетааҕы оҕо уһуйаанын иитээччитэ
· 1964 с. – Сунтаардааҕы киэһээҥҥи оскуола учуутала
· 1971 с. саҕалаан биэнсийэҕэ тахсыар дылы - Сунтаар 2 №-дээх оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учуутала
Наҕараадалара, ытык ааттара.
-  РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна,
-  “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ
-  Саха Өрөспүүблүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ
-  Норуот маастара
-  “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын династиялара» бэлиэ
Саморцева Ирина Васильевна. Саморцева Ирина Васильевна (1940 с. ыам ыйын 18 күнэ, Бэчинчэ с., Ленскэй оройуон, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ. 
Олоҕун олуктара.
·              1940 с. ыам ыйын 18 күнэ, Саха АССР Ленскэй оройуонун Бэчинчэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ
·              1959 с. Бэчинчэ орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэр
·              1964 с. Хо Ши Мин аатынан Иркутскайдааҕы омук тылын пединститутун үөрэнэн бүтэрэн «Немец уонна француз тылын учуутала» идэни ылар
·              1964 с. – Уус-Ньара оскуолатыгар омук тылын учуутала
·              1965-1972 сс.  Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педучилищеҕа омук тылын преподавателинэн үлэлиир
·               1972 с. – Сунтаардааҕы 1 - №дээх оскуола омук тылын учуутала. Оройуоҥҥа маҥнайгынан английскай тылы иккис омук тылын быһыытынан үөрэтиини саҕалыыр. 1974 -76 сс. оскуолатааҕы КИД (Клуб Интернациональной Дружбы) үлэтин салайар.
·              2002-2007 сс. Сунтаардааҕы 1 - №дээх оскуолаҕа социальнай педагогунан үлэлиир.
Ирина Васильевна оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ 47 сылын анаабыт үлэтэ  РайОНО, үөрэхтээһин эйгэтин үлэһиттэрин сойууһун, учууталлар таһымнарын үрдэтэр институт, Саха АССР норуот үөрэҕириитин министиэристибэтин бочуоттаах грамоталарынан бэлиэтэммитэ
Наҕараадалара, ытык ааттара.
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ
Сидоров Валерий Ионович. Сидоров Валерий Ионович (1948 с. алтынньы 23 күнэ, Бордоҥ с., Сунтаар оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культуратын уонна спордун туйгуна, нуучча дуобатыгар маастарга кандидат. 
Олоҕун олуктара.
·      1948 с. алтынньы 23 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ 
·      1973 с. Дьокуускайдааҕы 1№-дээх педагогическай училищеҕа үөрэнэн “физкультура учуутала» идэни ылар.
·      1973 -1975 cc. - Сунтаар улууһун Кэмпэндээйи оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлиир.
·      1997 – 2017 сс. Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннарар киин  "Дебют" дуобат куруһуогун салайан үлэлэтэр. Дуобат тренерин быһыытынан 12 нуучча дуобатыгар спорт маастарыгар кандидаты бэлэмнээн таһаарар. 2006 с. икки үөрэнээччилэрэ Федорова Таня уонна Николаев Дьулус Саха Өрөспүүбүлүкэтин президенин бириэмийэтин лауреаттара буолбуттара. 
Наҕараадалара.
·              Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна 
·              Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культуратын уонна спордун туйгуна
·              «Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда махтал суруга
·              Российскай Федерация, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕирии министиэристибэтин бочуоттаах грамоталара
·              Саха Өрөспүүбүлүкэтин призиденин В.А.Штыров Гранын кыайыылааҕа
·              Саха Өрөспүүбүлүкэтин дуобакка федерациятын грамоталара
·              Сунтаар улууһун “Бастыҥ тренер” (2001, 2003, 2004, 2006 сс.) гранын хаһаайына
Тимофеева Мария Иннокентьевна. Тимофеева Мария Иннокентьевна, (1956 с. муус устар 20 күнэ, Элгээйи с., Сунтаар оройуона, Саха АССР) РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 
Олоҕун олуктара.
· 1956 с. муус устар 20 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Элгээйи с., төрөөбүтэ.
· 1981 с. Благовещенскайдааҕы государственнай пед.институту үөрэнэн бүтэрэр
· 1981-1984 сс - Үөһээ Бүлүү Тамалакаан аҕыс кылаастаах оскуолатыгар  немец тылын учууталынан педагогическай үлэтин саҕалыыр
· 1984 - 1992 сс. – Сунтаардааҕы 1 №дээх оскуолаҕа француз тылын учууталынан, директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан, оройуоннааҕы методическай кабинет специалиһынан үлэлиир. 
· 1992 с. – Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ француз тылын учууталынан үлэлиир
Наҕараадалара, ытык ааттара.
-  РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ
-  Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
-  РФ президенин гранын хаһаайына
Яковлева Альбина Петровна. Яковлева Альбина Петровна, (1958 с. муус устар 17 күнэ, Кутана с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 
Олоҕун олуктара.
·        1958 с. муус устар 17 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ
·        1975 с. – Арыылаах орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэр
·        1980 с. – Саха государственнай университетын омук тылын факультетын бүтэрэн «француз уонна английскай тыл учуутала” идэни ылар
·        Маар-Күөл, Арыылаах оскуолаларын французскай тыл учуутала
·         1995 – 2002 сс – Сунтаар 1№дээх оскуола английскай тылын учуутала
·        2002 с. – Сунтаардааҕы политехническай лицейга омук тылын учуутала 
Наҕараадалара.
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
Яковлева Наталья Ильинична. Яковлева Наталья Ильинична, (1952 с. сэтинньи 28 күнэ, Хадан с., Сунтаар оройуона, Саха АССР) Российскай Федерация уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ . 
Олоҕун олуктара.
·        1952 с. сэтинньи 28 күнүгэр  Саха АССР Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ
·        1976 с. Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрэн “математика учуутала” идэни ылар
·        2000 - с. – Хадан орто сокуолатын директора
Наҕараадалара.
- Российскай Федерация уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ
Өбүс. Өбүс () — эр киһи ууһуур уонна ииктиир тас уоргана, сэбэ. Ханыыта суох уорган, ииги таһаарары уонна эр киһи сиэмэтэ дьахтар ууһуур уорганнарыгар киирэрин хааччыйар.
Бучча — уол оҕо сэбин, өбүһүн ааттарыттан биирдэстэрэ.
Айсен чемезов. Чемезов Айсен Ильич (англ. Chemezov Aysen); род. 28 декабря 1987, Кобяй, Республика Саха (Якутия), Россия) — Туомускай куорат устудьуона. 2009с. В.В. Путин аатынан истипиэндьийэтин лоуреата. Сахалартан Туомускай куоракка маннайгынан бутылочнай пиибэни хара5ынан арыйар киhиннэн бутун Оройуонна биллэр киhи. Жасик эм.
Мас көтөрө. Мас көтөрө - сахалар тыаҕа үөскүүр, кууруссатыҥы көтөрдөрү ааттыыллар. Манна киирэллэр улар, куртуйах, буучугурас, хабдьы.
Ареал. Ареал - ханнык эрэ көрүҥ үөскүүр сирэ, географияҕа сыһыарыллыбыт кыраныыссата.
Гондвана. Гондвана - былыр, палеозой уонна мезозой саҕана Соҕуруу полушариеҕа баар буола сылдьыбыта сабаҕаланар материк. Иһигэр билиҥҥи Австралия, Индия, Африка, Соҕуруу Америка уонна Антарктида киирэллэр этэ дииллэр.
Күнүскү көтөрдөр. Күнүскү көтөрдөр — сырдык эрэ кэмҥэ аһыыр, сүүрэр-көтөр көтөрдөр көрүҥнэрэ.
Биом. Биом - туспа килиимэттээх уонна үүнээйилээх-харамайдаах бөдөҥ айылҕа зуоналара. Биом холобурдара - оттоох хапталлар, мутукчалаах ойуурдар, кумах куйаардар уонна туундара.
Морфа. Морфа - ханнык эмит көрүҥ өҥүн-дьүһүнүн барыла. Холобур, сорох үрүҥ хаастар арыый хараҥа өҥнөөх буолаллар (күөх хаастар).
Пигмент. Пигмент - өҥү биэрэр эттик. Харамай тириитэ, түүтэ хайдах өҥнөөх, ойуулаах буолара пигментэн тутулуктаах.
Полиандрия. Полиандрия - биологияҕа биир ууһуур сезоҥҥа биир тыһы хас да атыыры кытта куоппаһырыытын ааттыыллар. Полигамия көрүҥэ.
TV Globo. TV Globo диэн Бразилия телекомпанията. 1965 сыллаахха Роберту Маринью тэрийбитэ.
Полигамия. Полигамия - биологияҕа биир тыһы хас да атыыры кытта (полиандрия), эбэтэр биир атыыр хас да тыһыны кытта (полигиния) куоппаһырыыта.
Полигиния. Полигиния - полигамия көрүҥэ, биир атыыр хас да тыһыны кытта куоппаһырыыта.
Филопатрия. Филопатрия - көтөрдөр биир сиргэ "баайыллыылара", онно кэлэн уйа туттан ууһааһыннара. Сорох көтөрдөр куруук биир сиргэ кэлэн эргэ уйаларыгар сымыыттыыллар.
Тропик. Тропик ( - эргимтэ) - төгүрүк сыл сылаас килиимэттээх экватор тула баар сирдэр.
Бизон. Бизоннар () - Хотугу Америкаҕа үөскүүр ыыраахтаах туйахтаах кыыллар уустара. Былыр Евразияҕа эмиэ баар буола сылдьыбытын элбэх уҥуохтар көстөллөрө туоһулуур. Билигин бу уустан аан дойдуга икки эрэ көрүҥ тыыннаах: америка бизона уонна зубр.
Саха сиригэр аҕалыы.
Саха сиригэр бизоннары аҕалыыга үлэ 1996 сылтан саҕаламмыта. Ол саҕана бырабыыталыстыба хамыыһыйата Канаадаҕа бара сылдьыбыта. Бастакы бизоннары 2006 сыллаахха аҕалан бастаан Хаҥалас улууһугар Уус Буотама диэн сиргэ, онтон 2009 сыл ыам ыйыттан Горнай улууһун Тымпынай диэн сиригэр (Сиинэ үрдүгэр) тутар буолбуттара. Бу бизоннар үс сезон тухары оҕолоннуллар.
Корнилов Федор Григорьевич. Корнилов Федор Григорьевич (1879 — 1939) — бастакы саха идэтийбит музыкааннарыттан биирдэстэрэ, самодеятельнай композитор, хормейстер, саха национальнай муусукатын култууратын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, саха норуотун музыкатын чинчийээччи, педагог.
1879 сыл олунньу 25 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Бастакы Ньөрүктээйи нэһилиэгэр Кудай диэн сиргэ төрөөбүтэ. Таҥара дьиэтин оскуолатыгар 4 сыл үөрэммитэ, онтон духуобунай училищены уонна семинарияны бүтэрбитэ. Балалайкаҕа уонна скрипкаҕа уһулуччу үчүгэйдик оонньуура. 1902 сыллаахха 23 сааһыгар Кыыллаахха көспүтэ, учууталлаабыта. Онно Александра Грязнухина диэн огдообо дьахтары ойох ылбыта. 
1918 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта Дьокуускайга көһөр. Манна хуор тэрийиитинэн дьарыктанар, норуот матыыптарын хомуйар. Ол сылдьан бэйэтэ эмиэ ыраалары айар. "Чолбон" сурунаалга 1926-27 сс. хас да ыстатыйаны бэчээттэппитэ.
Кини хомуйбут матырыйаалларынан "Саха ырыатын ноталара" (1927), "Саха ырыаларын хомуура" (1936), "Саха бастакы ырыалара" (1969) нуоталаах ырыа хомуурнунньуктара бэчээттэнэн тахсыбыттара.
1934 сыллаахха Москубаҕа ыыталлар, онно Наркомпрос сорудаҕынан бэйэтэ хомуйбут ыраларын хомуурунньугун таһаартарар. Араас омуктар (татаардар, хакаастар, сахалар уо.д.а.) 239 мелодиялара киирбит хомуурунньуктара 1936 сыллаахха тахсыбыта. 
Дьиэ кэргэнэ.
Кини кыыһа Феодора кэлин Венгрия бастакы салайааччыта буолбут Матьяш Ракоши кэргэнэ. Иккис кыыһа Любовь 1931 сыллаахха Дьокуускай педтехникумугар дошкольнай салааны олохтообута, Амма Аччыгыйын кэргэнэ. Федор Григорьевич сиэннэрэ: Ли Пахомов уһун сылларга Москубаҕа үлэлээбитэ, Плеханов аатынан норуот хаһаайыстыбатын иснтитуутун проректора этэ, Чаҕыл Мординов поэт этэ, эрдэ өлбүтэ, Муза Мординова биллиилээх учуонай, ХИФУ БГФ үлэлиир.
Корнилова Феодора Федоровна. Корнилова Феодора Федоровна — ССРС Үрдүкү Суутун чилиэнэ, Суут уонна борокуратуура идэлээх сойуустарын Киин управлениетын эппиэттээх бэрэстээтэлэ, Коминтерн үлэһитэ, саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Венгрия салайааччыта Матьяш Ракоши кэргэнэ.
Өлүөхүмэ Кыыллааҕар төрөөбүтэ, аҕата норуот ырыатын хомуйааччы, саха бастакы музыкааннарыттан, самодеятельнай композитордарыттан биирдэстэрэ Федор Корнилов. Ийэтэ - Александра Грязнухина.
Кыыллаахха улаатан иһэн онно лөчүөктээбит Винокуровы кытта билсэр. Суруйааччы Харысхал суруйарынан, эдэр Винокуров кыыска анаан хоһоон суруйбут кэмнээх эбит.
1918 сыллаахха 15 саастаах кыыс дьонун кытта Дьокуускайга көһөр. Аҕатыгар хуор тэрийэригэр көмөлөһөр, култуура пропагандатынан дьарыктанар. 
1923 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы олимпиадаҕа (?) Москубаҕа кыттар. Улахан тыйаатырга буолбут үөрүүлээх киэһэҕэ Алампа "Күһүҥҥү түүн" хоһоонун аахпытын туһунан кэлин суруйааччы Сэмэн Даниловка бэйэтэ кэпсээбит. Ол киэһэни Луначарскай бэйэтинэн ыыппыт эбит. 
1928 сыллаахха баартыйаҕа киирэр. Былатыан Ойуунускайдыын уонна Максим Аммосовтыын доҕордоһор. Бу сылларга кинини кытта Михаил Винокуров диэн оччотооҕуга таҥараһыт, кэлин АХШ Кэнгириэһин бибилитиэкэтигэр үлэлээбит, сахаҕа сүҥкэн сыаналаах архыып хаалларбыт киһи билсэр.
Андрей Пахомов диэн баартыйа үлэһитин кытта ыал буолан Ли диэн уолу төрөтөллөр. Кэлин Москубаҕа олорон өссө сэрии иннинэ арахсаллар. 
1940 сыллаахха ССРС Үрдүкү Суутун чилиэнэ Феодора Федоровна Барвихаҕа сынньана сылдьан Венгрия хаайыытыгар 16 сыл сыппыт революционер хомуньуус Матьяш Ракошины көрсөр. 1943 сыллаахха ыал буолаллар.
Сэрии кэнниттэн Ракоши Венгрияҕа баран Үлэ баартыйатын салайааччыта буолар. Феодора кэргэнин кытта барсар, ол гынан баран политиканан дьарыктаммат. Туой оҥоһуктарынан, хартыына суруйуутунан, скульптууранан үлүһүйэр, прикладной ускуустуба институутун бүтэрэр. Хас да тылы билэрэ, музыкальнай үнүстрүрүмүөннэргэ оонньуура.
Хрущев саҕана 1956 сыллаахха Венгрияҕа былаас уларыйар, онон Ракошины усталлар. Ракошилар Москубаҕа олохсуйаллар. Онтон аҕыйах ый буолан баран Будапешка бастаанньа буолар, элбэх хаан тохтор. Ол кэнниттэн Венгрия салалтатын күһэйиитинэн Ракошины Москубаттан тэйитэн бастаан Краснодаарга онтон Токмаакка, Арзамааска, Горькайга олордоллор. Феодора Федоровна Краснодаар борокуратууратыгар үлэлээн баран 1958 с. пенсияҕа тахсар.
Бастакы кэргэниттэн уола Ли Андреевич өр сылларга Москубаҕа олорбута, Плеханов аатынан Норуот хаһаайыстыбатын институутун проректора этэ. Иккис кэргэниттэн оҕото суох. Балта Любовь Ленинграакка үөрэнэн баран Дьокуускайга педтехникумҥа 1931 с. дошкольнай салааны олохтообута, Амма Аччыгыйын кэргэнэ этэ.
Матьяш Ракоши. Матьяш Ракоши, , (1892-1971) - Венгрия политическай диэйэтэлэ, сэрии кэнниттэн 1956 сыллаахха дылы дойду салайааччыта.
Бастакы Аан дойду сэриитигэр кыттар, билиэҥҥэ түбэһэр, Венгрия хомуньуус баартыйатыгар киирэр. 1919 с. Венгрия сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэригэр бырабыыталыстыба саамай эдэр чилиэнэ, нарком. Аҕыйах ыйынан былааска атын дьон кэлэллэр, Ракоши подполье салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолар. 1926 сыллаахха тутуллар, хаайыыга угуллар, үйэтин тухары хаайылларга бириигэбэрдэнэр. Өр сыл хаайыыга сытан баран Сталин көмөтүнэн босхолонор уонна Сэбиэскэй Сойууска кэлэр, онно 1940 сыллаахха саха дьахтара Феодора Корнилованы кытта билсэр, 1943 сыллаахха ыал буолаллар.
Сэрии кэнниттэн Венгрия Үлэ баартыйатын салайааччытынан буолар уонна онтон ыла 1956 сыллаахха дылы дойдуну салайар. 
Ракоши бэйэтин Сталин үөрэнээччитинэн ааҕынара. Кини саҕана Венгрияҕа экономиканы национализациялааһын уонна тыа хаһаайыстыбатын кооперациялааһын барбыта. 
1956 сыллаахха Хрущев XX сийиэскэ тыл этиитин кэнниттэн былаастан уһуллар, Москубаҕа кэлэр. Аҕыйах ый буолан баран Будапешка бастаанньа буолар, ону ССРС тааҥкаларынан хам баттыыр. Венгрия саҥа салалтатын баҕатын толорон Москубаттан атын сиргэ, Краснодаарга ыытыллар.
Өр сылларга көскө сылдьар кэриэтэ араас куораттарга (Краснодаар, Кыргыстаан Токмаага, Арзамаас) олорон баран Горькай куоракка 1971 сыллаахха өлөр.
Мэкчиргэлэр кэргэннэрэ. Мэкчиргэлэр кэргэннэрэ (, ) - мэкчиргэтиҥилэр аймахтарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө. 
Бу кэргэҥҥэ Үрүҥ мэкчиргэлэр, модьугулар, кулгаахтаах мэкчиргэлэр, үөт мэкчиргэлэрин, лэкээрик мэкчиргэлэр, тиит мэкчиргэлэрин, хахханнар уустара киирэллэр.
Мэкчиргэтиҥилэр аймахтара. Мэкчиргэтиҥилэр аймахтара ( ) - көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу аймахха биир кэргэн (Мэкчиргэлэр), 7 уус, 9 көрүҥ бааллар.
Үрүҥ мэкчиргэлэр уустара. Үрүҥ мэкчиргэлэр уустара (, ) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - хаар эбэ киирэр.
Хахханнар уустара. Хахханнар уустара (, ) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска икки көрүҥ үөскүүр: үрүҥ хаххан уонна хаххан.
Модьугулар уустара. Модьугулар уустара (, ) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - модьугу киирэр.
Кулгаахтаах мэкчиргэлэр уустара. Кулгаахтаах мэкчиргэлэр уустара (, ) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска икки көрүҥ - кулгаахтаах мэкчиргэ уонна түлүрбэх киирэллэр.
Үөт мэкчиргэлэрин ууһа. Үөт мэкчиргэлэрин ууһа (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха Сиригэр бу ууска биир көрүҥ — Үөт мэкчиргэтэ киирэр.
Лэкээрик мэкчиргэлэр уустара. Лэкээрик мэкчиргэлэр уустара (, ) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - Лэкээрик мэкчиргэ киирэр.
Тиит мэкчиргэлэрин ууһа. Тиит мэкчиргэлэрин ууһа (, ) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - Тиит мэкчиргэтэ киирэр.
Үөт мэкчиргэтэ. Үөт мэкчиргэтэ (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, үөт мэкчиргэтэлэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Атыыра кынатын далааһына — 172—188 мм, ыйааһына 108124 г. Тайҕа олохтооҕо, олохсуйар, көһө сылдьыан сөп. Кутуйахтарынан аһылыктанар, арыт чыычаахтыыр. Аһын мас көҥдөйүгэр хаһаанар.
Лэкээрик мэкчиргэ. Лэкээрик мэкчиргэ (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, лэкээрик мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Мэкчиргэлэртэн саамай кыралара.
Атыыра кынатын далааһына — 94-102 мм, ыйааһына 50-70 г. Саха сирин соҕуруу өттүн олохтооҕо, ареаалын хотугу кыраныыссата 64 кэтирээһининэн ааһар. Илин кыраныыссата Алдан өрүс тардыытынан. Кыһын-сайын көһөр. Кутуйахтарынан аһылыктанар, арыт чыычаахтыыр. Аһын мас көҥдөйүгэр хаһаанар. 
Сэдэх көтөр, Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр киирбитэ (III хаттыгас).
Кэҕэлэр уустара. Кэҕэлэр уустара () - Саха сиригэр икки көрүҥ баар: кэҕэ уонна дуду кэҕэ.
СахаСеть. СахаСеть (Sakha Network company, Саха үлэлиир ситимин тэрилтэтэ), Саха Сирин улахан норуоттар икки ардыларынааҕы корпорация, улахан холдиҥ. Штаб квартирата — Дьокуускай. Тэрилтэ сетевой маркетинг систематынан үлэлиир. Билиҥҥи кэмҥэ 6 улууска үлэлиир.
Атыылыыр уонна оҥорон таһаарар табаардара.
уонна да атын табаардар...
Корааллар. Корааллар, Кораалл полииптара () — муора сиһэ суох харамайдара. Холуонньанан уонна соҕотохтуу муора түгэҕэр олохсуйаллар. Корааллар үксүлэрэ испиэскэттэн турар уҥуохтаахтар, онтуктара рииф диэни үөскэтэр. 5 600 тыһыынча көрүҥнээх дииллэр. Полииптары аквариумҥа олордоллор. Сорох корааллар уҥуохтарынан киэргэл оҥороллор.
Кальций карбонаата. Кальций карбонаата ("миэл, углекислай кальций, кальций селитрата") — чох кислотаатын уонна кальций тууһун холбоһуга. Химическэй формулата — formula_1. Айылҕаҕа хас да минераал быһыытынан көстөр — кальцит, арагонит уонна ватерит. Кальций карбонаата известняк, миэл уонна мрамор сүрүн өлүүтүнэн буолар. ууга уонна этанолга суураллыбат.
Испиэскэ. Испиэскэ, кальций гидроксиида () — химия эттигэ, күүстээх основание. Үрүҥ бороһуок, ууга мөлтөхтүк суураллар. 
Ылыллыыта.
Кальций оксидын (негашёная известь) ууну кытта булкуйан ылаллар:
CaO + H2O → Ca(OH)2
Үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор. Үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр биир көрүҥ - тиит тоҥсоҕойо - үөскүүр.
Тоҥсоҕойдор кэргэннэрэ. Тоҥсоҕойдор кэргэннэрэ - тоҥсоҕойдуҥулар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ киирэр биэс уус бэрэстэбиитэллэрэ бааллар:
Абааһы чыычаахтара. Абааһы чыычаахтара - көтөрдөр уустара.
Саха сиригэр бу уустан биир көрүҥ - Абааһы чыычааҕа - үөскүүр.
Күөх тоҥсоҕойдор. Күөх тоҥсоҕойдор - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр уустара.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - күөх тоҥсоҕой - киирэр.
Күөх тоҥсоҕой. Күөх тоҥсоҕой (, ) — күөх тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха Cиригэр үөскүүр көтөр.
Киргиллэр. Киргиллэр - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр биир көрүҥ - киргил - үөскүүр.
Эриэн тоҥсоҕойдор. Эриэн тоҥсоҕойдор - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр бу уус икки көрүҥэ: бэс тоҥсоҕойо уонна үөт тоҥсоҕойо үөскүүр.
Сулус Геймс. Сулус Геймс () - көмпүүтэр програаммаларын (оонньуулары, социал ситимнэргэ аналлаах приложениелары иҥин) оҥорон таһаарар тэрилтэ.
2006 сыллаахха тэриллибитэ. Тэрийээччилэр: Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар.
Саайта: http://sulusgames.ru 
Сигэлэр.
Компьютерная игра из Якутии пробилась на первое место в США! Якутск-Online
Таппай. Таппай ("Eritrichium sericeum") () - оччо үрдүгэ суох Boraginaceae кэргэҥҥэ киирэр үүнээйи. Тыллар кэмигэр наһаа кэрэ, ол да кэнниттэн үчүгэй тас көстүүлээх буолан киэргэтиигэ туттуохха сөп.
Өлүөнэ үөһээ уонна орто тардыыларыгар, Алдаҥҥа, Дьааҥыга, Индигииргэ уонна Халымаҕа көстөр.
Итирдэр от. Итирдэр от () () - Бобтуҥулар кэргэннэригэр киирэр уһун силистээх үүнээйи. Үчүгэй тас көстүүлээх буолан киэргэтиигэ туттуохха сөп.
Саха сирин киин өттүн эндемэ. Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибит (2000).
WikiLeaks. Wikileaks (Викиликс), Швеция норуоттар икки ардыларынааҕы саайта, демократия иһин сир үрдүнэн охсуһар. Сыалай судаарыстыбалар секретнэй докумуоннарын ылан бэйэтин саайтыгар сыһыарар, ол иһин элбэх дьиннээх туруктар билиннилэр, холобура: АХШ Ирагы ниэбин эрэ иһин сэриилээбит, Арассыыйа Аан Дойду 3 сэриитин саҕалыыр былааннааҕы биллэн таҕыста. Ону таһынан Иран уонна Хоту Кэриэйэ ядернай бомбаламмыттар эбит диэн. Ону таһынан Сир шаара эстэрэ 110 эрэ сыл хаалбыта, онно эбии сиргэ 2016 сыллаахха астероид кэлэн түһүөхтээҕин Америка уонна аан дойду дойдулара бары аан дойдн норуотуттан кистии сылдьыбыттар эбит. Ону таһынан Сибинньэ уонна Көтөр ыарыыта Дьоппуоннар уонна Америкалар оҥорбуттара билиннэ. Арассыыйа секретэ эмиэ билиннэ, Чечен сэриитигэр дьиҥинэн 80 тыһ киһи өлбөтөх, төттөрүтүн 978 тыыһынча киһи өлбүт эбит.
Этэрикээн. Этэрикээн, эбээн, Саҥа Сибиир арыыларыгар киирэр Кыра Ляхов уонна Улахан Ляхов арыыларын арыйбыт киһи.
Түүлээҕи бултуу сылдан 1760 сыллааахха Улахан Ляхов арыытыгар уу кыылын муоһун хостообута. 1780 сыллаахха кини аатынан Кыра арыыны ааттаабыттара, ол гынан баран Екатерина II ыраахтааҕы уурааҕынан ити арыы Кыра Ляхов арыыта диэн ааттаммыта.
1930 сылларга Этэрикээн аатынан Ляхов арыыларын ыккардынааҕы силбэһии ааттаммыта.