mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Дмитрий Максимович Пермяков – Ырыа Миитэ. Олоҕун олуктара.
Дмитрий Максимович Пермяков (1864-1944) былыргылартан иккис көлүөнэ олоҥхоһутунан буолар. Кини олоҕун кэпсээнин уола П.Д.Пермяков 1980 с. оҥорбута. «Эдэр сааһыгар Дьокуускайынан, Намынан, Бодойбо тайҕатынан тэлэһийэн сылдьыбыт. Тайҕаттан дойдутугар олоҥхоһут буолан эргиллибит. Ыһыахтарга, урууларга ыҥырыллан олоҥхолуура үһү».
Ырыа Миитэ былыргы олоҥхоһуттартан Ырыа Холуодьа кэнниттэн үүммүт иккис көлүөнэҕэ киирсиэн сөп. Кини төрөөбүт алааһа Липпэли. Онно олорон Уһун Сыһыыттан баай Мэхээттэ кыыһын Мотуруонаны кэргэн ылбыт. Колхозтар тэриллиилэрин саҕана кэргэниниин номнуо сааһырбыт дьон эбиттэр. Элбэх оҕоттон түөрт уол ордон, этэҥҥэ улаатан, ыал-дьон буолан барбыттар. Улахан уоллара Петр Дмитриевич пермяков «Дьэҥкэрэ» колхоһу тэрийсэн председателлии сылдьыбыт. Иккис уоллара Гаврил Намҥа көһөн олохсуйбут. Оҕонньордоох эмээхсин кинини батыһан, икки аччыгыйдарынаан, Намҥа киирбиттэр. Сэрии саҕана кырдьаҕастар өлбүттэр.
Айар үлэтэ.
Ордук сөбүлээн «Дьулуруйар Ньургун Боотуру», «Икки ахсааны билбэт Баһымньы Баатыр уонна кини быраата Эрбэхтэй Бэргэни», «Тойон Дьаҕарыманы» толортуур эбит. Олоҥхотун геройдарын тус-туспа куолаһын уларытан ыллыыра.
Дмитрий Максимович олоҥхону атыттары кытта кыттыһан толорорун сөбүлүүрэ. Ордук биир дойдулааҕа Балыгыастыын, Терютина Пелагея Михайловналыын, кыттыһан толороро. Олоҥхолуулларын таһынан, норуот ырыаларын хардарыта ыллаһаллара.
Ырыа Миитэ үксүн Бороҕон улууһун нэһилиэктэриэгэ олоҥхолоон кэлэрэ. Бороҕон улууһугар «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» ааптара Д.М.Говоровтыын-Ырыа Миитэрэйдиин табаарыстаспыта. Көрүстэллэр эрэ иккиэн түүнү быһа, хардарыта олоҥхолорун толороллоро. Ырыа Миитэ норуот ырыаларын элбэҕи билэрэ. Холобур, «Бөх чабычаҕа», «Тойон кыыл». Дахталлар тустарынан туойарын сөбүлүүр үгэстээҕэ. «Тойон кыыл» диэн ырыата кыра чараас кинигэ быһыытынан бэчээттэммит. Ити 1927-1928 сс. эбитэ буолуо. Ыраахтааҕы былааһын саҕана Мугудай баайдара дьадаҥылары көлөһөннүүллэрин үгэргээн ырыа оҥорбут, онон өскө-сааска киирэ сылдьыбыт. Дьокуускайда сылдьан Өлүөнэ өрүскэ көмүөл мууһа устуутун көрөн туран туойбутугар тула дьон бөҕө мустубут.
Сигэлэр.
Олонхосуты Чурапчинского улуса. Антология. 2015. 240-241 с.
Старостин Николай Петрович – Батаҥа Ньукулай. Олоҕун олуктара.
Старостин Николай Петрович 1873 сыллаахха Нөөрүктээйи нэһилиэгин, Тиис Будгуйтар уустарыгар, нэһилиэк илин өттүгэр Бэттиэмэ, Илин Сумуу эҥээрдэригэр төрөөбүт. Икки уоллааҕа, биир кыыстааҕа үһү.
Николай Петрович Нөөрүктээйи дьонугар-сэргэтигэр талааннаах ырыаһытынан, олоҥхоһутунан, сээркээн сэһэнньитинэн, дэгиттэр ууһунан биллэрэ. Уола Николай Николаевич кэпсииринэн, аҕатын олоҥхолорун суруйааччылар хаста да кэлэн устан барбыттар. Ол курдук 1937 сыллаахха Улуу Ойуунускай Нөөрүктээйигэ Ой-Бэскэ нэһилиэк олоҥхоһуттарын мунньан 3-4 күн устата суруйбут. Онно араас олоҥхоһуттар, сахалыы ырыаһыттар ыҥырыллыбыттарыттан, Батаҥа Ньукулай ырыатын-тойугун, куолаһын сэргии истибитэ диэн кэпсииллэр. Ол билигин ханнык архивка харалла сытара биллибэт.
Батаҥа Ньукулай «Төрүөт Бэргэн» олоҥхотун Горнай улууһун Солоҕонуттан төрүттээх, учуутал Семен Сергеев суруйан сурукка тиһэн хаалларбыт. Семен Григорьевич кэлин репрессияҕа түбэһэн ыар дьылҕаламмытын кэннэ, фольклорист Петр Никифорович Попов олоҥхону ситэрэн бэчээккэ бэлэмнээбит. «Төрүөт Бэргэн» олоҥхону аахпыт, ырыппыт чинчийээччилэр, суруйааччылар николай Старостин талааннаах, бэйэтэ туспа ураты айар дьоҕурдаах, баай хомоҕой тыллаах-өстөөх, дириҥ өйдөөх-санаалаах олоҥхоһут быһыытынан сыаналыыллар.
Николай Петрович 1960 сыллаахха 87 сааһыгар өлбүт.
Аан дойдуга информация көмүскэлин күнэ. Аан дойдуга информация көмүскэлин күнэ — Сыл ахсын сэтинньи 30 күнүгэр көмпүүтэри уонна онно харалла сытар информацияны көмүскүүр ирдэнэрин туһунан дьоҥҥо санатаары бэлиэтэнэр. 
Аан бастаан 1988 сыллаахха интэриниэт иннинээҕи ARPANET ситимҥэ "Моррис чиэрбэтэ" диэн ааттаммыт вирус тарҕаммытыгар Көмпүүтэо тэрилин ассоциацията (Association for Computing Machinery) көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ.
Бу күн аһарыктары тургутарга, уларытарга сүбэлииллэр (билигин даҕаны 12345678 аһарык аан дойдуга саамай элбэхтик туттуллар). Ону таһынан көмпүүтэргэ турар антивирустары саҥардар, уонна көмпүүтэргэ харалла сытар докумуоннары уонна хаартыскалары ханна эрэ хос харайары сүбэлииллэр.
Астраханнааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет. Астраханнааҕы ГМУ — Астрахань куоракка баар үрдүкү медицинскэй үөрэх тэрилтэтэ. Арассыыйаҕа уонна Астраханьҥа кырдьаҕас үрдүк үэрэх тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.
Устуоруйата.
1918 сыл бүтүүтүгэр, В. И. Ленин укааһынан, медицинскэй факультеттаах Астраханнааҕы судаарыстыбаннай университет тэриллибитэ. РСФСР Доруобуйа харыстабылын Наркомиссариатын дьаһалынан, Семен Залкинд аармыйаттан ууратыллан, медфакультет деканынан анаммыта. Кини, Астраханьҥа, кэлин Аллараа Поволжьены, Хотугу Кавкаһы, Калмыкияны медик идэлээх үлэһиттэринэн хааччыйарга төһүү күүс буолбут, медицина үрдүк үөрэҕин тэрийбитэ.
1922 с. биир медицинскэй факультетаах хаалбыт университет медицинскэй институт буолбута.
1922 с., онтон 1970 с. устудьуоннар уонна преподавтеллэр холера эпидемиятын суох оҥорорго кыттыспыттара.
1948 с. Устудьуоннар научнай уопсастыбалара(УНУО) тэриллибитэ.
1977 с. Научнай-чинчийэр лабораторнай киин (НЧЛК) үлэлээбитэ.
1988 с. Институт устуоруйатын түмэлэ, 1993 с. быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет, диплом кэнниттэн бэлэмниир факультет уонна тас дойдуттан үөрэнэр устудьуоннар факультеттара арыллыбыттара.
1995 Астраханнааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй институт академия буолбута.
Кэлиҥҥи кэмҥэ НИИ КИП, УНДЦ, наркологическай киин, докторантура, элбэх саҥа кафедра уонна сулууспалар арыллан үлэлии тураллар.
АСМАҕа, 11 факультет, 60 кафедра уонна куурус, 26 специальностаах аспирантура уонна 3 специальностаах доктарантура бааллар.
Билиҥҥи кэмҥэ 3780 устудьуон, 197 интерн, 176 ординатор, 73 аспирант үөрэнэ сылдьаллар. 
1923 сылтан саҕалаан, бу тэрилтэни 25400-эн тахса быраас үөрэнэн бүтэрбит.
2014 с. доруобуйа харыстабылын миниистирэ Скворцова В. И. АСМА устаабыгар уларытыы киллэрэр бирикээһи таһаарбытынан академия аата Астраханнааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет(АСМУ) диэҥҥэ уларыйбыта.
Факультеттара.
9. Диплом кэнниттэн үөрэх факультета;
10. Общественнай профессиялар факультеттара
Салаалара:
11. Бэлэмнэнии салаата(Кыра медицинскэй академия).
Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета. Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета (БСМУ)
БСМУ - Уфа куоракка баар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Башкир медицинскэй института 1932 с. төрүттэммитэ.
Устуоруйата.
Бастаан, институт рабфагы кытта Фрунзе уулуссатыгар баар 47 нүөмэрдээх ФЗО оскуолатын дьиэтигэр баара. Кэлин, дьиэни бүтүннүү институтка биэрбиттэрэ. Онтон саҥа корпус тутуллубута.
1933 с. институтка быраас В. М. Романкевич, учууталлар В. А. Словохотов, Р. И. Сафаров салайан үлэлэппит гистология кафедрата омук тылларын уонна байыаннай дьыала кабинеттара арыллыбыттара.
1933 с. институтка "имени ХV-летия ВЛКСМ" диэн сыбаанньа иҥэриллибитэ.
1934 с. нормальнай физиология(проф. Н. С. Спасскай), микробиология(проф. С. А. Белявцев), патологическай физиология(быраас В. А. Самцов), оперативнай хирургия(быраас В. М. Романкевич), фармокология(доцент И. А. Лерман) кафедралара,
клиническай кафедралар - пропедевтика внутр.болезней(проф. Д. И. Татаринов), общай хирургия(доцент И. Д. Аникин) арыллыбыттара.
1938 с. институтка 9 пофессор, 23 доцент салайар 32 кафедра баар этэ.
1937 с. бастакы устудьуоннар үөрэнэн бүтэн быраас буолан тахсыбыттара.
1038 с.институт теоретическай уонна клиническай кафедраларын научнай чинчийиилэрин түмпүт бастакы хомуурунньуга тахсыбыт.
1941 с. институт базатыгар, Уфаҕа эвакуацияламмыт Москва 1 медицинскэй института, туох баар устудьуоннарын уонна профессорскай-преподавательскай кэллэктиибин кытта олохсуйбута. Быраастар үөрэхтэрин уһуна 4 сылга диэри кылгатыллыбыта.
1965 с. институтка 22 дуоктар, 102 наука кандидата бааллара, онтон 1970 с. институт элбэх профиллаах үрдүк үөрэх тэрилтэтигэр кубулуйбута.
2012 сылтан "Вестник БГМУ" сурунаал тахсар.
Билиҥҥи кэмҥэ, университетка хирурдар, терапевтар, онкологтар, неврологтар, инфекционистар, дерматологтар, биохимиктар, морфологтар научнай оскуолалара бааллар. Университетка
220 дуоктар уонна 515 наука кандидаттара үлэлииллэр. Үөрэх нууччалыы тылынан барар, тас дойдуттан кэлбит устудьуоннар, сороҕор, английскай тылы тутталлар.
Факультеттар.
1. Лечебнай(күнүскү уонна сирэй-кэтэх салаалар)
2. Педиатрическай, фармацевтическай (күнүскү, киэһээҥҥи салаалар)
3. Стоматологическай
4. Медико-профилактическай
5. Микробиологическай
6. Социальнай үлэ
7. Международнай
8. Ону кытта, университетка диплом кэнниттэн үөрэх института врыллан үлэлиир.
9. 2013 сылга Уфатааҕы медкэллиэс холбоспута уонна БСМУ медкэллиэһэ буолбута.
Сигэлэрэ.
https://bashgmu.ru/
http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/16824
http://vatandash.ru/index.php?article=1139 
https://web.archive.org/web/20140419013821/http://bsmy.ru/2780
Аан дойдуга Кулуттааһыны суох гыныы күнэ. Аан дойдуга Кулуттааһыны суох гыныы күнэ () — ахсынньы 2 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1949 сыллаахха ХНТ Генеральнай Ассамблеята «Дьону атыылыры уонна проституцияны үһүс өрүт салайыытын утары охсуһуу Конвенциятын» (Конвенция о борьбе с торговлей людьми и с эксплуатацией проституции третьими лицами) ылыммыт (№ 317 (IV) резолюция).
Волгоградтааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета. Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет
Волгоград куоракка баар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет"
Устуоруйата.
Сталинградтааҕы мединститут диэн аатынан ССРС НКСэбиэттэрин 1818 нүөмэрдээх уурааҕынан 1935 с.төрүттэммит, үрдүк үөрэх кырдьаҕас тэрилтэтэ.
Бастакы выпуһун 1940 с.таһаарбыт. Сэрии кэмигэр, 1942 атыпдьах ыйыгар диэри үөрэҕи тохтоппотох. Сталинградтааҕы кыргыһыы кэмигэр дьиэтэ, мала-сала, бибилэтиэкэтэ умайбыт. Ол эрээри, 1943 сыл алтынньы 1 күнүгэр, үрдүк үөрэх тэрилтэлэриттэн бастакынан үлэтин саҕалаабыт, 1944 с. уочараттаах выпуһун "Сталинград хардата" диэн дэбиистээн таһаарбыт.
1998 с.ВолгСМУ базатыгар стоматология,ортопедическай фармация, сестринскай дьыала диэн үс хайысханан орто медицинскэй үөрэхтээх испэссиэлиистэри бэлэмниир медкэллиэс төрүттэммит.
2012 с. ВолгСМУга Пятигорскайдааҕы фармацевтическай академия сыһыарыллыбыта, онон, Пятигорскай куоракка университет филиала баар буолбута.
Факультеттара.
1. Лечебнай факультет
Специальноһа - лечебное дело
1935 с.арыллыбыт, үлэлээбитин тухары 15000 быраастары, доруобуйа харыстабылын үлэтин тэрийээччилэри, медик-учуонайдары үөрэтэн таһаарбыт.
Специальноһа - медико-профилактическое дело.
2011 с.арыллыбыт.
2. Педиатрическай факультет
Специальноһа - педиатрия
1969 с.арыллыбыт.
3. Медико-биологическай факультет
Специальноһа - медицинскэй биохимия.
2000 с.клиническай лабораторнай диагностика испэссиэлиистэрин бэлэмниир соруктаах, 10-нуу устудьуоннаах икки бөлөхтөөх салаа арыллыбыт.
2001 с.ректор бирикээһинэн 64 устудьуоннаах 5 бөлөхтөөх факультет арыллыбыт.
Факультет кафедраларыгар кэнэҕэс биохимик-быраастар аныгы естествознание уонна медицина төрүөттэрин үөрэтэллэр, бастыҥ лабораторнай технологиялары баһылыыллар, научнай чинчийиилэри уонна эспэримиэннэри ыыта үөрэнэллэр.
Лаборантскай уонна производственнай практикалар университет научнай салааларыгар, куорат уонна дойду бастыҥ эмтиир уонна научнай тэрилтэлэригэр ыытыллаллар.
4. Стоматологическай факультет(1962)
5. Фармацевтическай факультет(1995)
6. Социальнай үлэ уонна клиническэй психология факультета(2004)
7. Быраастар квалификацияларын үрдэтэр үөрэх факультета(1979)
8. Үрдүк үөрэх кэнниттэн профессиональнай бэлэмнэнии факультета
9. Пятигорскайдааҕы медик-фармацевтическай институт
Институт Пятигорскай куоракка баар уонна эмтэри оҥорорго үөрэтэр.
10. Медкэллиэс.
Арассыыйаҕа медицинскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр ВолгСМУ 5-ис миэстэлээх.
Университет ВОЗ аан дойду үрдүк медүөрэх тэрилтэлэрин тиһигэр киллэриллибит.
https://www.volgmed.ru/ru/
Аан дойдутааҕы Инбэлииттэр күннэрэ. Аан дойдутааҕы Инбэлииттэр күннэрэ () — сылын ахсын ахсынньы 3 ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 1992 сыллааҕы 47-с ссиэссийэтин быһаарыытынан (№ A/RES/47/3 резолюция) бэлиэтэнэр. Генеральнай Ассамблея бары дойдулары бу күнү бэлиэтииргэ кыттыһалларыгар ыҥырбыта.
Кэлин, эмиэ бу сиэссийэҕэ, № A/RES/47/88 резолюцияҕа Генеральнай Ассамблея ХНТ чилиэннэрин инбэлииттэри уопсастыба олоҕор кытыннарарга туһулаан бу күнү бэлиэтээҥ диэбитэ.
Петров Егор Константинович. Петров Егор Константинович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Смоленскай, Киин, Волховскай, Ленинградскай фроҥҥа сэриилэспит сэбиэскэй снайпер (1943 сылтан - пулеметчик), снайпердыы сылдьан 240-ча өстөөҕү суох гыммыт (пулеметчиктаабыт кэмин аахсыбакка эрэ).
Олоҕун олуктара.
Петров Егор Константинович 1907 сыллаахха Бүлүү уокуругун Сунтаар улууһун Куокуну нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Ликбезкэ үөрэнэн, ааҕар суруйар буолбут. Кэргэнэ Петрова Екатерина Евсеевна, 6 оҕо аҕата.
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета. Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Н. Н. Бурденко аатынан Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Воронеж куоракка баар мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ(ВГМУ)
Арассыыйаҕа үрдүк үөрэх кырдьаҕас тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.
Устуоруйата.
1801 с.муус устар 12 күнүгэр ыраахтааҕы Александр l укааһынан Арассыыйа Хотугулуу-Арҕаа өттүгэр Дерпт(кэнники Юрьевскай, билигин Тарту)куоракка төрүттэммит уонна 1802 с.муус устар 21 күнүгэр үөрүүлээхтик арыллыбыт, ол кэннэ, 1918 с. сайыныгар Воронеж куоракка көһөрүллүбүт университет буолар. Университеты кытта ити үөрэх тэрилтэтин выпуснига уонна үлэһитэ Н.Н. Бурденко уо.д.а. көһөн кэлэннэр, 1918 сыл, сэтинньи 12 күнүгэр үөрэх саҕаланан барбыт. 1919 с.ыам ыйыгар мэдиссиинэ факультетын 75 быраас үөрэнэн бүтэрбит.
1930с. медфакультет бэйэтэ икки факультеттаах - лечебнай уонна санитарнай-гигиеническай, мэдиссиинэ института буолбут.
1994 с. мэдиссиинэ академиятын, 2015 с. - университет статуһун ылбыт.
Университетка 1000-тан тахса преподаватель үөрэтэллэр уонна эмтииргэ консультативнай көмөнү оҥороллор. Ол иһигэр: 140 наука дуоктара уонна профессор, 532 наука хандьыдаата, 4 наука үтүөлээх диэйэтэлэ, 7 үрдүкү оскуола үтүөлээх үлэһитэ, 2 үтүөлээх изобретатель, 34 үтүөлээх быраас, 40-тан тахса наассыйалыы уонна норуоттар ыккардыларынааҕы уопсастыбаннай академиялар чилиэннэрэ.
Билиҥҥи кэмҥэ, ВГМУга 7500 устудьуон үөрэнэр, оттон, 1918 сылтан саҕалаан барыта 60000 испэссиэлиис үөрэнэн бүтэрбит.
2006 с. аҕа дойду мэдиссиинэтин уонна доруобуйа харыстабылын сайдыытыгар кылаатын иһин, академия М. Ломоносов уордьанынан наҕараадаламмыт.
Факультеттара уонна институттара.
1. Лечебнай
2. Педиатрическай
3. Стоматологическай
4. Фармацевтическай
5. Медико-профилактическай
6. Сестринскэй үөрэхтээһин института
7. Үрдүк квалификациялаах каадырдары бэлэмниир факультет
8. Мэдиссиинэ үөрэҕин уонна бииргэ үлэлээһини хааччыйар норуоттар ыккардыларынааҕы факультет
Рейтиннэрэ.
2010 сыллааҕы Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин үөрэххэ ылыы хаачыстыбатын рейтинигэр МФТИ, МГИМО уонна ВШЭ кэнниттэн 4-үс миэстэни ВГМУ ылбыт.
2014 с. "Эксперт РА" агенство ВГМУга выпусниктарын бэлэмин таһымыгар рейтин "Д" кылааһын биэрбит.
Ссылкалара.
http://www.vrngmu.ru/
https://vgma.ru/
Титов Нестер Яковлевич. Титов Нестер Яковлевич - Сунтаар улууһун Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолатын устуоруйа уонна уопсастыба үөрэҕин үрдүк категориялаах учууталынан 45 сыл үлэлээбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара.
1938 сыл атырдьах ыйын 5 күнүгэр Сунтаар улууһун Уһун Күөл сэлиэнньэтигэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.1977-1982, 1990-1993 сс. Арыылаах сельсоветын бэрэссэдээтэлинэн, нэһилиэк сходун бэрэссэдээтэлинэн, нэһилиэк бастакы баһылыгынан, 1986-1990 сс. Арыылаах орто оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.
1965 сылтан "Знание" уопсастыба лиэктэрэ. 2005 сыллаахха "Знание" уопсастыба Сүрүннүүр лиэктэрэ бэлиэнэн наҕараадаламмыта. 1980 сыллаахха "Ильич уоттара" хаһыат бастыҥ харыспандьыанын аатын ылбыта. 1992 с. саха норуотун бастакы Кэнгириэһин делегата.
Билигин Дьокуускай куоракка бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор, өрөспүүбүлүкэ, төрөөбүт улууһун хаһыаттарыгар элбэхтик бэчээттэнэр, "Арыылаах 100 сыла" кинигэ тахсарыгар улахан көмөнү оҥорбута, төрөөбүт кыраайын үөрэтиинэн дьарыктанар.
2024 сыл 11 күнүгэр 86 сааһыгар сылдьан уһун ыарахан ыарыыттан күн сириттэн күрэммитэ.
Кинигэлэрэ:.
Арыылаах нэһилиэгин историята (2015)
Арыылааҕым - мин суруйууларбар (2018) Е.М. Молотков. Философские и социологические взгляды»  (2020)
Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета. Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(ДГМУ)
Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Махачкала куоракка баар, мэдиссиинэ уонна фармацевтика уобаластарыгар испэссэлиистэри бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1932 с.тэриллибит Арассыыйа кырдьаҕас үөрэх тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.
Төрүттэннэҕин утаата соҕотох медицинскэй факультеттаах этэ. 1964 с. лечебнэй факультетка киэһээҥҥи салаа арыллыбыта.
1965 с. - стоматологическай факультет, 1969 с. - педиатрическай факультет, 1974 с.- бэлэмнэнии салаата, 1983 с.- быраастар квалификацияларын үрдэтэргэ бэлэмниир факультет, 1986 с.- тас дойдуттан кэлэр гражданнары бэлэмниир факультет, 1987 с. - тас дойдуттан киирбит гражданнары кытта үлэлиир факультет, 1991 с. - научнай-чинчийэр киин лаборатория төрҥттэммиттэр.
1994 с. докторскай уонна кандидатскай диссертациялары көмүскүүргэ Анал испэссэлиистэр сэбиэттэрэ тэриллибит.
1976 с. институт 1 категориялаах үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут.
1982 с. Норуоттар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыт.
1995 с.Академия статуһун ылбыт.
2016 сылга Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(ДСМУ) буолбут.
ДСМУ арыллыаҕыттан барыта 27000 бырааһы үөрэтэн таһаарбыт.
Университетка 700-тэн тахса преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр: Норуоттар ыккардыларынааҕы Мэдиссиинэ Академиятын уонна ДӨ Наукатын Наассыйалыы Академиятын академиктара бырааттыы Гаджимурад уонна Гаджимирза(2011 с.өлбүт) Гаджимирзаевтар, ДӨ ННА академига Шамиль Омаров, 116 наука дуоктара уонна 66 профессор, 418 наука хандьыдаата уонна 179 дассыана.
Факультеттара.
1. Лечебнай факультет
2. Педриатическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Медико-профилактическай факультет
5. Фармацевтическай факультет
Ол кэннэ, Университетка 75 кафедра баар.
Онно эбии, Хайалаах сир дьонун экологиятын Научнай-чинчийэр института.
Консультативнай, диагностическай поликлиника
Мэдиссиинэ кэллиэһэ
Университеты бүтэрбиттэри үлэнэн хааччыйар Киин
Информационнай-ааҕар-суоттуур салаа
Техническай хааччыллыы Киинэ
Аналитическай салаа
Интернет Киин
Мэдиссиинэ научнай бибилэтиэкэтэ
Успуорт комплекса
Таҥан таһаарар-бэчээттиир Киин.
Ссылкалара.
https://dgmu.ru/
Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета. Дальнай Востоктааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Дальнай Востоктааҕы Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннаах судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа, Хабаровскай куоракка баар мэдиссиинискэй үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
ДВСМУ 1929 с.төрүттэммит.
Устуоруйата.
Дальнай Востоктааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института 1929 с. ыам ыйын 24 күнүгэр тахсыбыт РСФСР НКС 65 нүөмэрдээх уурааҕыгар олоҕуран төрүттэммитэ. Ити сыл ахсынньы 7 күнүгэр Хабаровскай кыраай ситэриилээх кэмитиэтин бүрүссүдьүүмэ институт дьиэтин Хабаровскай куоракка тутар туһунан уонна институту орто оскуола дьиэтигэр арыйыы туһунан быһаарыы ылыммыт.
1930 с.алтынньы 2 күнүгэр 106 бастакы куурус устудьуоннара үөрэхтэрин саҕалаабыттар. 1931 с.рабфак арыллан, орто үөрэҕэ суох комсомолецтары үрдүк үөрэххэ бэлэмниир буолбут. 1932 с.кэлин киэһээҥҥи үөрэххэ кубулуйбут кэтэхтэн үөрэнии салаата арыллыбыта. 1935 сылга институтка 23 кафедра үлэлиирэ, устудьуоннар ахсааннара 500-тэн тахсыбыт. Ити сыл институттан бастакы быраастар(70 киһи) тахсыбыттар. Өссө 1930 с.киирбит 36 киһи 3 кууруһу бүтэрэн орто үөрэхтээх мэдиссиинэ үлэһитин дьупулуомун ылбыттар.
2010 с. Дальнай Востоктааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета биирдии факультетка 200 кэриҥэ киһини үөрэххэ ылар.
Факультеттара.
1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Медико-гуманитарнай факультет
5. Фармацевтическай факультет
6. Орто үөрэх салаалаах сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета
7. Квалификацияны үрдэтии уонна атын специальноска бэлэмнэнии үөрэҕин факультета
8. Университетка киириэх иннинээҕи үөрэх факультета
9. Мэдиссинискэй-фармацевтическэй кэллиэс.
Ссылкалар.
http://www.fesmu.ru/ 
https://web.archive.org/web/20110510035817/http://www.edoctora.ru/
http://www.fesmu.ru/?redirect=pages&amp;main_action=255
Иваново судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията. Ивановскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин "Ивановскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ - Ивановскай уобалас Иванов куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
РСФСР НКС 1930 с.бэс ыйын 16 күнүгэр ылыммыт "О реорганизации системы подготовки врачебных кадров" уурааҕынан Ивановатааҕы мэдиссиинэ института төрүттэммит.
1930 с.алтынньы бастакы күнүгэр институтка үөрэх саҕаламмыт.
1934 с.сааһыгар институт дьиэтин тутуу саҕаламмыт.
Бастакы түөрт сылга институт 100 устудьуону үөрэххэ ылар икки салаалаах(терапевтическай уонна хирургическай) биир факультеттаах эбит. Үөрэнии болдьоҕо 4 сыл. Ол кэннэ 1 сыл врачебнай практика онтон, экзамен туттаран баран бырааһынан үлэлииргэ көҥүл биэрэр дастабырыанньа ылаллар эбит.
1934 с.тохсунньу 3 күнүгэр БСКСК оҕо быраастарын бэлэмниир туһунан уураах ылыммыт. Онон, куораттарга ол иһигэр Иванова институтугар эмиэ педиатрическай факультет арыллыбыт.
1936 с.бастакы быраастар үөрэнэн бүппүтэр, бэс ыйын 23-24 күннэригэр куорат мэдиссиинэ института тэриллибитэ 5 сылын уонна бастакы выпуск тахсыбытын бэлиэтээбит. Доруобуйа харыстабылыгар 80 саҥа, үчүгэй бэлэмнээх быраастар баар буолбуттар.
1937 с.бастакы педиатр-быраастар, 97 киһи тахсыбыт. 
Институт сэрии кэмигэр үлэтин тохтоппотох, ол курдук 1941 сыл атырдьах ыйыттан 1945 сыл атырдьах ыйыгар диэри 11 выпуһу - 2000 бырааһы, 5000 мэдиссиинэ сиэстэрэлэрин уонна санитарнай дружинницалары таһаарбыт.
2981 с.институтка үөрэҕирии наркомун А.С. Бубнов аата иҥэриллибит. 
1984 с. кэлин эбии үөрэх уонна үрдүк үөрэх кэннэ профессиональнай бэлэмнэнии факультета, онтон, диплом кэннэ үөрэнии института буолбут быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет арыллыбыт. 1993 с.институтка өссө 3 саҥа - сиэстэрэ үөрэҕин, үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии уонна тас дойдуттан кэлэн үөрэнэр устудьуоннары кытта үлэ факультеттара арыллыбыттар.
1994 с. Судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академиятын статуһа бэриллибит.
1997 с.академия бэйэтин клиниката төрүттэммит. 
2007 с.академияҕа стоматологическай факультет арыллыбыт.
Факультеттара.
1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Эбии профессиональнай үөрэхтээһин факультета
5. Үрдүк квалификациялаах миэдиктэри бэлэмниир факультет.
6. Үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета
7. Тас дойдуттан кэлэн үөрэнэр устудьуоннары кытта үлэ факультета.
Ссылкалар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB:%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE
https://www.isma.ivanovo.ru/