mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Тустаах чинчийии. Граффити () — ойуу уонна сурук, хайы тардыллыбыт, кыраасканнан уонна чэрниилэнэн истиэнэҕэ у.д.а сиргэ суруллубут уонна уруьуйдаммыт . Граффитины ханнык баҕар уулуссаҕа уруьуйдаммыт ойууну этэллэр , онно тугу баҕар керуеххэ сеп: кеннеру суруктан кэрэ ойууларга дылы.
Бу тиэрмин уруккуттан туттуллар, эрээри синньигэс суолтаҕа. «Граффити» — хайа тардыллыбыт суруктар (тиэрмин итальянскай тылтан тахсыбыт "graffiare" — «хайа тардааьын»).
Билинни бириэмэҕэ кэтиттик тарҕаммыт спрей-арт, ол аата граффити ойуу аэрозольнай краска кеметунэн.
Чахов Александр Иванович. Чахов Александр Иванович Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр 1934 с. олунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ. 1953-1957 сс. Ытык Күөл промкомбинатыгар столярынан үлэлээбитэ. 1957 с. Дьокуускайга баянистар курстарын бүтэрбитэ. 1958 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа үөрэммитэ. 1963 с. Абыйга, Тааттаҕа Мөҥүрүөн учаастагар кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1967 с. Саха АССР культуратын министерствотын иһинээҕи Норуот айымньытын дьиэтигэр – концермейстер. Александр Иванович – “Биһилэхтээх хомус” ааптара, 1957 сылтан ырыа мелодиятын суруйар. А. И. Чахов норуот маастара, самодеятельнай композитор, импровизатор-хомусчут. Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Таатта улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Великая Багачка. Великая Багачка () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 753 (2013).
Утум. утум.
потомственный, наследственный; кинилэр утум уус дьон все они потомственные мастера.
последовательность.
"ж." I. утума-ситимэ; 2. "(логичность, закономерность)" утумнаах буолуу; утумнааҕа, биир сүрүннээҕэ.
Натуральнай чыыhылаҕа. Натуральнай чыыhыла — 1. мат. чыыһыла; дробтаах чыыһыла; бүтүн чыыһыла; 2. чыыһыла, күн; балаҕан ыйын бастакы күннэригэр; бүгүн ханнык чыыһыланый?; 3. ахсаан; элбэх ахсааннаах дьон; 4. ахсаана, иһэ; баар дьөн ахсааныгар; ол иһигэр; 5. грам. ахсаан; биир ахсаан; элбэх ахсаан; # ахса билли бэт элбэх, кэмэ суох.
тиистээх бэримтэ тиэрдэр чыыһылата (хамсатыллааччы уонна хамсатар көлөһөлер тиистэрин ахсааннарын сыһыана).
Дьиҥнээх; дьиҥнээх солко; 2. дьиҥнээх; дьиҥнээх кээмэйинэн мэтириэт; 3. эк. натуральнай; натуральнай хапаайыстыба.
Формула. Көлөһө формулата (хаамар чааһын усулуобунай харак-теристиката. Холобур, ЗИЛ-130 — 4x2, ГАЗ-66 — 4x4, ЗИЛ-131 — 6x6. Баларга инники турар 4,4,6 чыыһылалар — көлөһө уопсай ахсаана, иккис турар 2,4,6 сыыппаралар хаамтарар көлүөһэ ахсаанын көрдөрөллөр.)
формула (1. ханнык эмэ уопсай балаһыанньаны кылгастык, чуолкайдык быһаарар этии; 2. кэриҥи, сыһыаны уо. д. а. усулуобунай бэлиэлэринэн көрдөрүү).
Функция. Функция (уларыта тутуу) математикаҕа — иккилии элеменнэр икки ардыларыгар сөп түбэһэр быраабыла, Ол быраабыланнан — бастакы төгуллээччиттэн хас биирдии элэмиэҥҥэ, иккис множестыбаттан биир эрэ элэмиэн тэҥнэһэр.
Математика өйдөбүлүнэн функция аргыстыыр өйдөбүлүнэн хайдах биир кэриҥ иккис кэриҥ бэриллиитэ быһаарарын.
Ол курдук биир ый значенията ол кэннэ кэлэр ый значениятын быьаарарын курдук.
formula_1 хас биирдии суолтатыгар formula_2 биир эрэ суолтата туhааннаhар буоллаҕына, formula_2 уларыйааччы formula_1 уларыйааччыттан тутулуга функция дэнэр. Тутулуга суох formula_1 уларыйааччыны атыннык аргумент дииллэр, оттон тутулуктаах formula_2 уларыйааччыны бу аргумент функцията дииллэр. тутулуга суох уларыйааччы буолуон сөптөөх бары суолталара функция чэрчитин үөскэтэллэр.
Координаталаах хаптал аргумент суолтатыгар тэҥ абсциссалаах уонна функция туhааннаах суолтатыгар тэҥ ординаталаах бары точкаларын түмсээнэ функция графига дэнэр.
Остуоруйа.
«Функция» диэн тиэрмин бастыҥ туттубут киһи Готфрид Вильгельм . Онтон Лейбницка сурукка билигин туттар суолтабытыгар быһаарыыны биэрбит.
Бастаан функция өйдөбүлэ аналитическай представление өйдобүлүгэр тэҥнэьэр этэ. Ол кэннэ сана ойдобүл киирэр (1751 сыллаахха) онтон (1806 сыллаахха) билиҥҥи көстүүтүн курдук. Оннук курдук 1834 сыллаахха уонна билиҥҥи суолтатын булар. Гынан баран числовой функция эрэ.
XIX ҥйэ бүтүүтэ функция суолтата числовой система рамкатыттан улаатар. Бастаан функция суолтата векторнай функция диэҥҥэ тарханар, онтон логическай функциялары киллэрэр (1879). Онтон теория множеств кэнниттэн уонна билиҥҥи универсальнай суолтатын быьааран киллэрбиттэрэ. 
Функция бэриллэр ньымалара.
Аналитическай ньыма.
Функцияны аналитическай выражение курдук биэриэххэ соп. Оннук гыннаххына кинини форма тэннэьии дьуорэлэьиитин курдук көрдөрөллөр.
Биир формуланнан бэриллибит функция:
Кэрчиктэринэн бэриллибит функция:
Биллибэт чыыьылалаах функция:
Графическай ньыма.
Функцияны график курдук эмиэ кордоруоххэ соп. Холобур — n уларыйа сылдьар функцията. Оччоҕуна кини графига множество точек в (n+1)-мернай пространстываҕа маннык буолар.
Бу множества точек гипеповерхность диэн ааттанар.
Попова Дария Васильевна. ТӨРӨӨБYТ СИРЭ.
Попова Дария Васильевна "1940 сыллаахха ахсынньы 24 кунугэр" Алдан нэhилиэгэр «Кырамда» диэн сиргэ төрөөбүтэ.
ТӨРӨППYТТЭРЭ.
Төрөппүт а5ата Тарабукин Василий Павлович сэрии са5аланарын кытта сэриигэ баран өлбут. Ийэтэ Максимова Матрена Николаевна сэрии буппутун кэннэ Хара-Алданна Стрекаловскай Семен Семеновичка "1945с". ахсынньыга кэргэн тахсан Хара Алдантан 1,5 көстсөөх «Хоту Хара» диэн сиргэ тиийэн олохсуйаллар. 
ҮӨРЭХ.
Оскуола5а Хара-Алдан (Таатта улууһа) 4 кылаастаах оскуолатыгар интернатка олорон уөрэнэр. Ол кэннэ Уус-Таатта5а баран 7 кылаастаах, ытык-куелгэ уон кылаастаах осколаны бутэрэр. Ытык-Куөлгэ уөрэнэн баран Уус-Таатта5а ферма5а, оскуола5а улэлээн баран "1964" сыллаахха Төнулугэ уөрэнэн ветеринар буолан Чымынаайыга улэлии кэлэр. Чымынаайыга кэлиэн иннинэ бала5ан, алтынньы ыйдарга өлөөн оройуонугар Харыйалаах отделениятыгар табаларга атахсыт ыарыыта турбутугар онно командировка5а баран кэлэр.
ЧЫМЫНААЙЫГА.
Чымнаайыга (Таатта улууһа) кэлэн баран совхозка ветеринарынан, уут ферматыгар бригадирынан, искусственнай сиэмэлээhиннэ уорэнэн осеменаторынан улэлиир уонна "1990" сыллаахха ахсынньыга пенсия5а тахсар. 1966с. Попов Н.В. холбоьон 34 сыл бииргэ олорбуттара 4 о5ону төрөтөн, 10 сиэннэнэн, 10 хос сиэннэнэн кэргэнэ 2000 с. ыалдьан өлбутэ.
 Иллэн кэмигэр нэhилиэк общественнай оло5ор активнайдык кыттар. Ферма5а улэлиир кэмигэр совхозка, оройуонна, республика5а тиийэ фермалара бастын кэккэтигэр сылдьара. Дария Васильевна Уус-амма нэhилиэгин бочуоттаах олохтоо5о, улэ ветерана.
Ситэ илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ. Табах Россияҕа XVII үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыта. Ордук киэҥник 1884с. Джеймс Бонсак сигаретаны оҥорон таһаарар массыынаны айбытын кэннэ дэлэйбитэ. Күҥҥэ итинник массыына 120000 сигаретаны таһаарара. Бастаан Россияҕа табаҕы бопсор этилэр. Оттон Петр I саҕаттан киэҥник тарҕаммыта. Манна даҕатан эттэххэ, Петр I бэйэтэ тардара. 
Табах буортута.
Эдэр киһи, куһаҕан дьаллыкка ылларыаҥ иннинэ табах аҕалар содулларын туһунан толкуйдаан көрөрүҥ олус туһалаах буолуо. Табах буруотугар 200 буортулаах вещество баар. Чыычаахтар тумсуларыгар өстүөкүлэ палочка төбөтүгэр никотинынан илитиллибити чугаһаттахха өлөллөр. Кролик 1/4 хааппыла никотинтан, ыт1/2 хаапылаттан өлөллөр. Никотин наркотическай дьайыылаах, ол иһин табахха киһи күүскэ ылларар.
Ордук күүскэ никотин ситэ илик оҕо этигэр-хааныгар дьайар. Табах буруота күн ультрафиолетовай сардаҥатын оҕо организмыгар киллэрбэт. Ол иһин оҕо сайдыыта бытаарар, тыҥата ситэ сайдыбат, элбэхтик тымныйан ыалдьар. Өйдүүр дьоҕура мөлтөх буолар, сирэйэ кубарыйар, хаана тиийбэт буолуон сөп, үөрэҕэр мөлтүүр. Сүрэҕин үлэтэ мөлтөөн, 12-15 сааһыттан оҕо хамсанарыгар ноҕоруускаланнаҕына аҕалыыр, тииһэ саһарар, түргэнник кариеска ылларар, дисфункция буолар, кэнники гастрикка кубулуйар.
Табах буруота тардар киһиэхэ эрэ буортулаах буолбатах, аттынаа5ы бииргэ олорор дьоно табах буруотун куруук эҕирийэ сылдьаллар. Кинилэр организмнара эмиэ табахсыт киэнин курдук мөлтүүр. 
- Табах киһиэхэ буортулаах
- Табах диэн от
- Табахтыыр киһи эрдэ өлөр
- Табахтаатахха доруобуйаҥ мөлтүүр
- Табах диэн куһа5ан
- Табах диэн ыарыы
Оҕо күүтэр ийэ табахтыыр буоллаҕына, табах буортута бэйэтинээҕэр оҕотугар дьайара күүстээх. Табах буруотугар 3000-тан тахса араас эттик баар. Саҥа үөскээбит оҕо көмүскүүр хаҕынан бу эттиктэр ааһан оҕо тымырдарын күүскэ кыараталлар, мэйиитигэр эмиэ тиийэр буолан, салгын тиийбэккэ, мэйии гепоксията үөскүүр.Табах буруота бастаан киһи иһигэр киирэн тымырдары кыаратар. Онтон араас ыарыыны көбүтэн, кэлин тиһэҕэр тыҥаҕа улахан охсууну биэрэр. Табах тардар киһи сотору-сотору тымныйар, ыарыыта сүгүн ааһан биэрбэт, бронхита дьарҕаҕа кубулуйар, ол дьарҕата үгүстүк ракка көһөр.
Учуонайдар чинчийэллэринэн, табахсыт киһи олоҕо 4-5 сылга диэри кылгыыр, эрдэ кырдьар.Кыргыттар сирэйдэрэ эрдэ мыччыстар, тиистэрэ саһарар. Табахсыт киһи оҕото мөлтөх доруобуйалаах буолар, сотору-сотору тымныйар, тыынара бопторуон сөп. Табах буруота хааҥҥа холестирины үрдэтэр. Холестерин киһи тымырдарын кэбирэтэр. Ол иһин киһи органнарыгар хаан ситэ тиийбэт. Ордук киһи сүрэҕин, мэйиитин, бүөрүн үлэлэрэ мөлтүүллэр. Кэнники артериальнай гипертония буолаллар.
Онон, эдэр ыччат, доруобуйаҕын эрдэттэн көр-иһит, куһаҕан дьаллыкка ылларыма, тулалыыр дьоҥҥун эмиэ харыстаа!
Туһаныллыбыт литература:.
-Эдэр саас хаһыат
-Зоя Дорофеева-терапевт-быраас
Ыстатыйаны толордо:.
ХИФУ МИ ЛД-104 устудьуона Тучи.
Джеймс Бонсак. Джеймс Бонсак (, алтынньы 9, 1859, – бэс ыйын 1, 1924) — 1880 сыллаахха бастакы табах оҥорор массыынаны айбыт киһи, АХШ-ка олорбута.
Табах. Табах диэн саамай куһаҕан дьаллык. Табах буруотугар 3000-тан тахса араас эттик баар.
Чыычаах ото. Чыычаах ото , чыычаах кыабакыта. Горец птичий (спорыш, гречиха птичья) 
Кылгас морфологията.
Биир сыллаах от үүнээйи. Киин кыра салаалаах силистээх. Умнаһа сымнаҕас, тэлгэнэ сытар 20-30 см уһуннаа. Сэбирдэҕэ юытархай ньолбуһахтыҥы уһун синньигэс, чулбугур 1,5- 2,0 см уһуннаах. Сибэккилэрэ от күөхтэр, бытархайдар, кытыыларынан маҥанныҥылар эбэтэр кыһыллыҥылар, 1-5 буола- буола сэбирдэхтэрин хонноҕор хомуллубуттар. Астара бытархай эриэхэчээннэр. Бэс ыйыттан атырдьах ыйын устата сибэккилиир.
Үүнэр сирэ.
Ханна баҕарар сииктээхтиҥи сирдэргэ. Ол эрээри өҥ буорга, ынах сүөһү убаҕаһынан, хойуулугунан уоҕурдуллар сииктээх дьиэ таһынааҕы тиэргэҥҥэ, уу кутуллар бааһыналарга ордук торолуйар.
Туттуллар органа.
Ото. Чыычаах отун сибэккилэнэ турдаҕына хомуйуллар уонна инструкция быһыытынан чараастык кумааҕыга эбэтэр ардаҥа соҕус таҥаска куурдуллар.
Химическэй састааба.
Чыычаах отун сэбирдэҕэр дубильнай веществолар (0,35%), аскорбиновай кислота (700-887 мг/%), флавоновай гликозид- авикулярин, К битэмиин, каротин, дубильнай веществолар уонна кремниевай кислоталар холбоһуктара бааллар. Саха сирин усулуобуйатыгар чыычаах отугар 520 мг/% С битэмиин уонна 46,76 мг/% каротин булуллубут. Чыычаах ото элбэх өруттээх фармакологическай свойствалаах.
Медицинаҕа туттуллуута.
Бу үүнээйиттэн бэлэмнэммит галеновай көрүҥнэрэ иик кэлэрин элбэтэллэр, ииги кытта натрий уонна хлор элбээбитин таһааран, таас үөскүүрүн тохтотоллор. Дубильнай веществолара ас буһарар куртах уонна оһоҕос салыннаах бүрүөтүгэр микробу өлөрөр, сүһүрүүнү тохтотор уонна хатарар туһалаахтар. Флавоноидтар уонна кремний холбоһуктара хаан бөлүөхсүүтүн күүһүрдэллэр. Ити иһин чыычаах кыабакыта бэйэтэ ордук тустаах холбодоһуктарга киирдэҕинэ дьайыыта күүһүрэр. Ол иһин бу үүнээйи сүрүн компонент буолан, дьарҕа буолбут иик таһаарар орган ыарыытыгар (мочекислай диатезка, ордук киэҥник туустар солбуйсуулара кэһиллиитин эмтииргэ), кэккэ тирии ыарыыларыгар (ымынах, кутургуйа) туттуллар ону тэҥэ гастроэнтериккэ, араас биричиинэлээх тахсыахтатар ыарыыга, кыратык куртах, оhоҕос хаана барарын бопсорго туһалаах. Өссө чыычаах отун көөнньөһүгэ, оргутуллубут уута, маатка хаана барыытыгар, оһоҕостон уонна геморройтан хаан барыытын тохтоторго туһаныллар. Уопсай туругу тупсарарга сэниэ киллэрэр эмп быһыытынан ньиэрбэ үлэтэ мөлтөөтөҕүнэ, кырдьаҕас киһи мөлтөөһунугэр, мочекаменнай ыарыы саҥатыгар, итиэннэ тааһы ылларбыт кэннэ, быар ыарыыларыгар уо. д. а. туһалыыр. Билиҥҥи кэмҥэ чыычаах кыабакытын уонна бу от киирэр тустаах ыарыыларга аналлаах холбодоһугун көөнньөөһүгэ бүөр уонна үөс ыарыытын эмтииргэ биһирэнэр. Уһуннук хас да ый эмтэннэххэ, чыычаах ото кыра кумахтыҥы таастар тахсалларыгар көмөлөһөр. Ыарахан дьахталлар бүөрдэрэ ыалдьарыгар көҥүллэммэт, оҕо куотуон сөп.
Туһаныллыбыт литература.
А.П.Басыгысова "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ"
Көннөрү дыргыл. Кылгас морфологията..
 Элбэх сыллаах 30-60 см диэри үрдүктээх от үүнээйитэ. Силиргэҕэ хара, сыылан тэлгэнэ үүнэр, синньигэс салаалаах. Умнаһа көнө, үөһээ өттө салаалаах, сымыыт курдук ньолбоһохтуҥу уонна уһуктаах сэбирдэхтээх. Сэбирдэхтэрэ тууралаахтар, утарыта олроллор. Сибэккилэрэ бытархайдар, куйах курдук ытыктыҥы быһыылаах төбөҕө хомуллубуттар. Өлбөөркөйдүҥү кытаран көстөр күөхтүҥү тэтэркэй өҥнөөхтөр. Аһа түөрт эриэхэчээҥҥэ арахсар. Атырдьах ыйыгар сибэккилиир. Балачча үчүгэй мүөттүҥү дыргыл сыттаах. 
Үүнэр сирэ.
. Кураанах эмпэлэр, талахтар быыстарыгар. Саха сиригэр айылҕаҕа олус сэдэхтик көстөр, Өлүөнэ өрүс үөһээ өттүгэр Өлүөхүмэ куорат чугаһыгар баар. Дыргыл оту эмп гынарга дьиэ таһыгар үүннэриэххэ сөп. 
Туттуллар органнара.
 Инструкция быһыытынан, ото сибэккилэнэ турдаҕына, сиэрпэнэн үөһээ өттүн быһа охсон, хомуйаллар. Үчугэйдик хомуллубут, куурдуллубут сыръе сэбирдэхтэрэ от күөҕэ, оттон сибэккитэ өлбөөркөй хараҥа кыһыл өҥнөөх, мүөттүҥү дыргыл сыттаах буолуохтаах.
Химическэй састааба.
 Дыргыл отугар да, сибэккитигэр да тэҥник эфирдээх арыы 0,12-1,2% баарыгар фенол, тимол уонна да атыттар холбоһуктар киирэллэриттэн күүстээх дыргыл сыттаах. Итинтэн ураты отугар дубильнай веществолар, флавоноидтар уонна аскорбиновай кислота (С битэмиин) бааллар. 
Литература
 Саха Сирин үүнээйилэрэ ======
Уулаах отон. Уулаах отон — Саха сиригэр үүнэр отонноох үүнээйилэртэн биир бастыҥнара уулаах отон буолар. Бэс ыйыгар сибэккилэнэр, атырдьах, балаҕан ыйга аьа буьар. Сибэккитэ кыра да хаьыҥтан эмсэҕэлиир уонна кыайан өрүттүбэт. Онон сибэккилэнэр кэмигэр сылаас, хаһыҥ суох буоллаҕына отон хойутуук уунэр. 
Эмтэнэргэ анаан сэбирдэҕин уонна отонун туьаналлар. Хомуллубут сиргэ иккистээн үс-түөрт сылынан эрэ эргиллиэххэ сөп. Саас эрдэ хаар ууллуута эбэтэр ыкса күьүн хомуйар ордук. Оччоҕуна түргэнник уонна үчүгэйдик куурар. Сорохтор өссө хараҥа сиргэ куурдар ордук диэн этэллэр. Хаппыт сэбирдэхтэртэн бөҕүн-сыыьын сирэйин көрөн ыраастаныллар. Отонун сибиэһэйдии эбэтэр тоҥорон хаьааныллар. 
Отон сэбирдэҕин көөнньөрөн эбэтэр оргутан күүстээх ииктэтэр эмп быһыытынан туһаныллар. Ону таһынан куртах аһыытын көбүтэргэ, хаан баттааһынын намтатарга, тымныйыыга, ревматизмҥа, хойуу хаайтарыытыгар, хабах, бүөр ыарыыларыгар туттарга олус туһалаах.
Отонун көөнньөрөн С уонна А витамин тиийбэтигэр, ыалдьан тоҥо-тоҥо тиритэр кэмҥэ туһаныахха сөп. Манна отонун сиэхтээҕэр, чэйгэ бырыанньатын кутан иһэр ордук туьалаах. Түүн ииктэрин туппат оҕолору хатарыллыбыт сэбирдэҕин уонна отонун тэҥ кээмэйин ылан эмтиэххэ сөп. Икки улахан ньуоска булкааһы икки ыстакаан оргуйбутунан ууга кутан 15 мүнүүтэ мөлтөх уокка сылытыллар. Онтон сойутан баран сиидэлээн биир аҥарын күн устата, иккиьин киэһэ утуйуох иннинэ бэриллэр.
Саха эмчиттэрэ уулаах отон сумэьинин модьууну уонна ымынаҕы эмтээһиҥҥэ туьаналлар.
Уҥуохтаах отон оннугар уулаах отон сэбирдэҕэ туттуллуон сөп.
Шалфей. Шалфей, эмтээх шалфей. Шалфей лекарственный ().
Кылгас морфологията.
Шалфей элбэх сыллаах сэппэрээк. Умнаһа салаалаах, аллараа өттө мастыҥылар, түөрт кырыылаах. Сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, уһун синньигэстэр, туралаахтар, түрдэстигэстэр, көстө сылдьар тымырдаахтар. Сибэккилэрэ халлан күөхтүҥү чэрэниилэ өҥнөөхтөр, үчүгэй сыттаахтар, кылгас тууралаахтара 6-10-нуу буола-буола ытыкка майгынныыр куоластыҥы сибэкки буолаллар. Биһиги дойдубутугар үүммэт.Крымҥа, Молдавияҕа, Кавказка, Украинаҕа эмтээх үүнээйи быһыытынан үүннэрэллэр.
Медицинаҕа шалфей икки көрүҥэ туттуллар: эмтээх уонна мускатнай. Айылҕаҕа шалфей 14 көрүҥэ Таджикистаҥҥа үүнэригэр, мускатнай уонна аптечнай шалфейдар эмиэ киирсэллэр. Онтон мускатнай ити дойдуттан ураты Крымҥа, Кавказка кураанах эҥиэлэргэ, саадтарга, ходуһаларга, талахтар быыстарыгар, суол кытыыларыгар үүнэрэ биллэр. Шалфей курааны, тымныыны тулуйумтуо.
Химическай састааба.
Шалфей сэбирдэҕэр 0.5-2.5% эфиирдээх арыы, 5-6% дубильный веществолар (катехиннар 8%), 18 мг/% A, C, PP битэмииннэр, фитонцидтар, алкалоидтар, флавоноидтар, аһыылар, 5-6% сымалалар, органическай кислоталар (урсоловай,олеоновай) бааллар. Эфиирдээх арыыта цинеал (15%), туйон(30-50%), бронеол(8-14%), камфора, пинен, сальвен уонна атын да терпеновай холбоһуктартан турар.
Медицинаҕа туттуллуута.
Научнай медицинаҕа шалфей сэбирдэхтэрэ куурдар,сүһүрүүнү,микробу өлөрөр,уоскутар,сөтөлүннэрэн ыраастыыр,үөс таһаарар,ииктэтэр дьоҕурдаахтара биллэр.Итилэри таһынан шалфей ас буһарар былчархайдар секрецияларын үрдэтэр,оһоҕос кумуҥнааһынын (перистальтика кишечника) күүһүрдэр,көлөһүннэниини аччатар,оҕо эмнэрэр ийэлэр үүттэрэ кэлэрин аҕыйатар. Сэбирдэх көөнньөһүгүн ангинаҕа, стоматикка, парадонтозка, күөмэй, айах иһин сайҕанарга, ириҥэлээх сүһүрүү баастарга,уокка сиэтиигэ уонна үлүтүүгэ киэҥник тутталлар. Шалфей сэбирдэхтэрин көөнньөһүгэ куртах аһыытын элбэтэн,ас буһарар сүмэһинэ тахсыытын түргэтэтэр дьоҕурдаах. Онон шалфей куртах аһыыта аҕыйааһыныгар,гастрикка, суон оһоҕос ыарыытыгар, куртах уонна синньигэс оһоҕос төрдө сүһүрэн бааһыран ыалдьарыгар туһалаах. Итиэннэ иик тахсар, ууһуур система сүһүрэн ыалдьыытыгар эмтииргэ эмиэ туһаналлар. Шалфей көлөһүн тахсарын аҕыйатар дьоҕурун тоҥон-тиритэн ыалдьыы сорох көрүҥнэригэр,климакс кэмигэр сэллик ыарыытыгар туттуохха сөп. Шалфей эфиирдээх арыыта күстээх микробу өлөрөр дьайыылааҕа быһаарыллыбыт, ол иһин ангинаҕа, тынар орган үөһээ өттө ыалдьарыгар ингаляция оҥорорго тутталлар. Шалфей сэбирдэҕиттэн чэйи дьарҕа буолбут ааһан биэрбэт бронхикка,бүөр лахаана сүһүрүүтүгэр аныыллар.
Кучу, куруҥ ото. Кучу 
Сир үрдүгэр киһи баар буолуоҕуттан ыла эмтээх үүнээйилэр үгүс ыарыыны эмтииргэ туттуллаллар. Саха сирэ араас ыарыыларга эмтээх үүнээйинэн балачча баай. Бу үүнээйилэр үүнүүлэрэ биһиги сирбит ирбэт тоҥо дириҥник ирэриттэн тутулуктаах эбит. Ол курдук сөҥуу түһэригэр ирбэт тоҥ ууну өтүппэт араҥа буолар уонна сезонунан ирэр кэмигэр буоруттан уута арахсан, почваны сиигирдэрэ айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэргэ, сир оҥоһуутугар тоҕоостоох усулуобуйалары үөскэтэр. Ол иһин Саха сирин үүнээйитэ кылгас кэм иһигэр түргэнник ситэр буолан ордук уохтааҕынан, күүстээх дьайыылааҕынан биллэр. Эмтээх оттортон биирдэстэринэн биһиги өрөспүүбүлэкэбит бары улуустарыгар киэҥник тарҕанан үүнэр кучу, куруҥ ото (иван-чай узколистный) буолар. Бу оту биһиги өбүгэлэрбит былыр-былыргыттан чэй оҥостон иьэллэр эбит. Кини кумахтыҥы буордаах ойуур саҕатыгар, улахан айар суолларын кытыыларынан үүнэр. Бу элбэх сыллаах уһун силигирдээх от үүнээйи. Умнастара 1 м диэри үрдүктээхтэр, хойуу сэбирдэхтээхтэр. Сэбирдэхтэрэ утуу-субуутук олороллор, уһун чулбугурдар, көстөр тымырдаахтар, кытыылара кэрдиитэ суох. Сибэккилэрэ сүүмэх киистэлэр, бороҥнор, сырдык кыһыллар. астара 3-4 см. уһуннар, сиэмэлэр элбэх көтө сылдьар көҕүллээхтэр. Бэс уонна от ыйдарыгар сибэккилиир.
Кучуну медицинэҕэ туттуу.
Кучуну эмкэ туттарга сибэккилээх учугэйдик сибэккилэнэ турдаҕына хомуллар.
Кучу салгыннаах танидтааҕа сүһүрүүнү утары үчүгэй ньыма, ордук куртах, оһоҕос бааһырыытыгар. Элбэх С битэмииннээҕэ (моонньоҕон курдук) уонна флавоноидтааҕынан кучу сыаналаах битэмииннээх, ниэрбэни уоскутар хаачыстыбалаах үүнээйи буолар. Народнай медицинэҕэ сэбирдэҕэ чэйи солбуйар. Хооруллубут силистэри кофе оҥорорго тутталлар. Хатарыллыбыт силиһиттэн бурдук оҥороллор эбит. Сибиэһэй кучу силистэрин, хортуоппуй оннугар, сиикэйдии эбэтэр буһаран аска тутталлар.
&lt;br&gt;
Саха сиригэр эмтээх үүнээйини үөрэтии уонна туһаҕа таһаарыы кэнники кэмҥэ киэҥник сайдан эрэр. 
Кучу чэй туһатын туһунан "Айсар" өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннай түмсүүтүн салайааччыта Григорьев Александр Васильевич уонна кини кэргэнэ, "Тарбахов" мааркалаах саха чэйин оҥорорго үлэһэ сылдьар Туяра Степановна нэһилиэннэҕэ сырдатар үлэни киэҥник ыыталлар.
Хаҥалас улууһугар Заморщиковтар дьиэ кэргэн бэйэ дьыалатын тэринэн «Унция» маҕаьыын аһаннар, кучу оттон чэй оҥорон киэҥ ырыынакка таһаардылар.
Онон, айылҕаны төрөппүт ийэлэрин кэриэтэ күндүтүк саныыр өбүгэлэрбит үтүө үгэстэрэ умнуллубакка, үйэттэн үйэҕэ бэриллэн иһэр.
&lt;br&gt;
Туттуллубут литература.
Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ/ А.П. Басыгысова:|[Эппиэттиир ред. П.А.Тимофеев]:өбүгэ үгэһинэн эмтиир киин.- Дьокуускай:Бичик,2004.-128с.
Көөнньүү. Көөнньүү () – органическай эттик, ол эбэтэр углевод, микроорганизмнар уонна кинилэр таһаарар ферменнарын көмөлөрүнэн быдан судургу холбоһуктарга арахсар процестара.
Көөнньүүнү ас астыырга туһаналлар, холобура кымыс оҥороллор.
Хотугу Рейн-Вестфалия. Хотугу Рейн — Вестфа́лия () — земля Федеративной Республики Германия. Киинэ — Дюссельдорф куорат. Бөдөҥ куората — Кёльн. Олохтоохторун ахсаана — 17,6 мөлүйүөн киһи (ФРГ-га бастакы миэстэ). Иэнэ — 34,1 тыһ км² (ФРГ-га төрдүс миэстэ). Германия 80 бөдөҥ куоратыттан 29 ХР-В сиригэр тураллар. 
Географията.
Хотугу Рейн — Вестфалия дойду арҕаа өттүгэр сытар, омук сирдэриттэн Бельгиялыын (99 км), Нидерландылыын (387 км) быысаһар, Германия сирдэриттэн - Алын Саксониялыын (583 км), Гессенныын (269 км) уонна Рейнланд-Пфальц диэн сирдиин (307 км).
Хотугу Рейн — Вестфалия ортотугар Рейн-Рурский регион сытар, онно Дюссельдорф, Кёльн курдук бөдөҥ куораттар уонна промышленнай Рур региона киирэллэр. Рур хоту өттүгэр Боттроп, Гельзенкирхен, Херне уонна Реклингхаузен, илин өттүгэр Дортмунд, Хаген уонна Хамм, үөһүгэр Бохум, Эссен, Оберхаузен уонна Мюльхайм, арҕаа Дуйсбург уонна Мёрс сыталлар. Хотугу Рейн — Вестфалия урьбанизациятын таһыма дойду үрдүнэн самай үрдүк: 20 бөдөҥ куораттан 9 манна бааллар.
Устуоруйаттан.
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн билиҥҥи Хотугу Рейн — Вестфалия сирдэрэ Британия оккупациялыыр зонатыгар киирбиттэрэ. 1946 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр урукку  Пруссияҕа  киирэр Вестфалия провинцияны уонна Рейн провинциятын () хотугу өттүн холбоон оҥоһуллубута. Онон Рур бассейнын биир дьаһалта салайар буолбута. 
Салаллыыта.
Хотугу Рейн — Вестфалия ил тутула Германия уонна бэдэрээссийэ сирин бэйэтин Сүрүн сокуоннарыгар олоҕурар.  Ниэмэс федерациятын тиһигэр Хотугу Рейн — Вестфалия бэдэрээссийэҕэ киирэр туспа Ил ()
Дьаһалтанан тыырыллыыта.
Хотугу Рейн — Вестфалия оройуоннарга () уонна оройуоҥҥа киирбэт куораттарга () арахсар. В состав районов в свою очередь могут входить города () и общины (). Города могут делиться на городские округа (), причём для внерайонных городов это деление обязательно; общины — на общинные округа ().
Оройуоннар.
Хотугу Рейн — Вестфалия маннык оройоуннартан турар (ускуопкаҕа массыына нүөмэрин куода бэриллэр):
Окаванго. Окава́нго (Ангола өттүгэр Куба́нго) — соҕуруулуу-арҕаа Африкаҕа баар өрүс. Соҕуруу Африка төрдүс өрүһэ. Соҕуруулуу-илин диэки устар. Устата — 1600 км. Уутун орто ороскуота — 475 м³/с. Төрдө Анголаҕа  баар, онтон соҕуруу диэки Ангола уонна Намибия ыккардыларынан сүүрэр, ол кэннэ Ботсвана сиринэн барар.
Окаванго муораҕа да күөлгэ да түспэт. Ол оннугар ханаалларынан эрийэ-буруйа баран сиигин 95 % сүтэрэн тиһэх уһугар Калахари кумах куйаарын бадарааныгар уолан хаалар. Ол сири Окаванго дельтата (Окаванго бадараана) диэн ааттыыллар, аан дойдуга саамай улахан дельталарга киирсэр, иэнэ 15 000 км².
Арҕаа Папуа. Арҕаа Папуа () — Саҥа Гвинея арыыга сытар Индонезия провинцията. Олохтоохторун ахсаана — 760 422 киһи. (2010). Дьаһалта киинэ — Маноквари куорат.
Географията.
Провинция Чендравасих тумул арыыга (Көтөр Төбөтө) уонна аттыгар сытар арыыларга сытар.
Устуоруйата.
До 7 февраля 2007 провинция называлась Западная Ириан-Джая, и была переименована в Западное Папуа. Однако требуются ещё дополнительные процедуры для легализации нового названия. Провинция образовалась в 2003 в результате разделения бывшей провинции Ириан-Джая.
Олохтоохторо.
Австронезия (ираруту, кури, биак, вайгео уо.д.а.) уонна папуас тылынан саҥарар дьон олороллор. Олор истэригэр  майбрат уонна илин чендравасих тыл кэргэнигэр киирэр тыллар, ону таһынан  арҕаа-папуас, майраси, трансновогвинейскай тыл кэргэннэрэ, уонна абун, мпур итиэннэ хатам изоляттар бааллар.
Дьаһалтанан тыырыллыыта.
Провинцияҕа 10 уокурук (kabupaten) уонна 1 городскойкуорат муниципалитета (kota) киирэр:
Сигэлэр.