mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Азаров Егор Архипович. Азаров Егор Архипович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Бастакы Хомустаах нэһилиэгэр Нам улууһугар төрөөбүт. 
Аармыйаҕа 1941 с. Нам оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл ахсынньытыттан сэриилэспит. Фроҥҥа сапердар взводтарын хамандыырынан сулууспалаабыт. Кыһыл Сулус уордьанынан (14.02.1943) наҕараадаламмыт.
1944 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр өлбүт. Украина Днепропетровскай уобалаһыгар сэлиэнньэҕэ буойуннар кылабыыһаларыгар (№ 1) көмүллүбүт.
Суруктара Нам түмэлигэр харалла сыталлар.
Анемподистов Василий Елисеевич. Анемподистов Василий Елисеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1911 сыллаахха Хадаар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 
1944 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр сэрии хонуутугар өлбүт. Белоруссияҕа Никитиха дэриэбинэҕэ (Витебскай уобалас, ) көмүллүбүт.
Анемподистов Василий Степанович. Анемподистов Василий Степанович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Хадаар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. от ыйын 13 күнүгэр ыҥырыллыбыт. Фроҥҥа рядовойунан 673-с саппаас стрелковай покаҕа, 152-с анал батальоҥҥа сулууспалаабыт. Сэрииттэн төннөн Хадаар нэһилиэгэр олорон өлбүт.
Аргунов Филипп Осипович. Аргунов Филипп Осипович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1910 сыллаахха II Моорук нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. алтынньы 9 күнүгэр ыҥырыллыбыт. 1941 сыл ахсынньы 10 күнүгэр өлбүт. Туула уобалаһыгар, Бобрики куоракка көмүллүбүтэ.
Баишев Василий Иосифович. Баишев Василий Иосифович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыллаахха Дьабыыл нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Киров аатынан колхуоска бухгалтерынан үлэлээбит. Аармыйаҕа 1942 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Украинскай фроҥҥа кыргыспыт. Кыргыһыы хонуутугар 1943 сыллаахха өлбүт.
Рядовой Василий Баишев өлбүт күнэ, сирэ быһаарыллыбатах.
Бястинов Гаврил Михайлович. Бястинов Гаврил Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1920 сыллаахха Уус-Амма нэһилиэгэр, Таатта улууһугар, төрөөбүт. 1934 сыллаахха Чымынаайы алын сүһүөх, 1937 сыллаахха Чычымах сэттэ кылаастаах оскуолаларын бүтэрбит. Ити кэнниттэн оройуон киинигэр кэккэ тэрилтэлэргэ үлэлээн баран, Дьокуускайдааҕы педучилище иккис куурсугар үөрэнэ сылдьан, 1940 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сталинград уобалаһыттан, Донбасстан ыыппыт суруктара бааллар. Фроҥҥа хорсун-хоодуот быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан уонна бойобуой мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Разведка отделениетын хамандыыра этэ. Старшина Бястинов 1945 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Германия Ферзальд куоратыгар кыргыһа сылдьан өлбүт.
Карлебизе сэлиэнньэ (Германия, Бранденбург () сирэ) кытыытыгар көмүллүбүт.
Васильев Милентий Аввакумович. Васильев Милентий (Мелентий) Аввакумович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Тойбохой нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Саха Сирин республиканскай политико-просветительскай оскуолатыгар үөрэммит, 3 ыйдаах юрист куурсун бүтэрбит. Аармыйаҕа ыҥырыллыар дылы Дьокуускайга прокурор көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит. 
Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1943 сыл тохсунньутуттан сэриилэспит.
Фроҥҥа старшай лейтенант солотун ылбыт. Кыһыл Сулус уордьанынан, «Сталинграды көмүскээһин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. «Сталинград көмүскээччитэ» таанка холуонната тутуллуутугар 2000 солкуобайы биэрдим диэн олунньу 23 күнүгэр 1943 с. дьонугар суруйбута баар.
Габышев Василий Никитич. Габышев Василий Никитич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1913 сыллаахха Кириэстээх дэриэбинэҕэ Өлүөхүмэ оройуонугар төрөөбүт. Сэрии иннинэ Өлүөхүмэ оройкуомугар БСК(б)П инструкторынан үлэлээбит. 
Кыһыл аармыйаҕа 1941 сыллаахха от ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Бүтэһик байыаннай чааһа — 524-с стрелковай полк.
«Бараабин диэн куоракка баарбын... Саха собус соҕотохпун... киһи тэһийбэт, олус куһаҕан, аһылыкпыт орто, хаччы суох, хаччылаах киһи үчүгэйдик сылдьар... Түүн да күнүс да буоллар төннүөм, уол оҕо дьоллоох диэн былыргы өс да хоһооно баар диэн этэллэр ээ» диэн 1943 сыл муус устар 23 күнүгэр суруйбут эбит.
1942 (эбэтэр суругунан көрдөххө ол сыл тыыннаах быһыылаах, онон 1943 буолуон сөп) сыллаахха сураҕа суох сүппүт.
Дарбасов Гаврил Афанасьевич. Дарбасов Гаврил Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1912 сыллаахха Мэҥэ Алдан нэһилиэгэр Томпо оройуонугар төрөөбүтэ. 1934 с. Дьокуускайдааҕы учуутал техникумугар үөрэммит. 1934—1935 үөрэх сылыгар Ытык Күөлгэ көрдөрүүлээх оскуолаҕа учууталынан ананан, 3 сыл үлэлээн баран, Кириэс Халдьаайыга эмиэ 3 сыл үлэлээбит. Математиканы, физиканы, химияны үөрэтэрэ. 1940—1941 сс. үөрэх дьылыгар Чычымах оскуолатыгар ананан кэлэн биир сыл үлэлээт, 1941 с. бастакы ыҥырыыга Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1944 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр өллө диэн биллэриитэ кэлбитэ.
«Коммунист» хаһыат 1943 сыллааҕы олунньу 24 нүөмэригэр «Таатта пионердарыгар, комсомолецтарыгар уонна бары үөрэнээччилэригэр» диэн ааттаах суруга тахсыбыта. Онно кини суруйбут: «Бу билиҥҥи күннэр историяҕа кыһыл көмүс буукубанан суруллан киириэхтэрэ». Сурукка 260 чаас, 2688 полевой почта диэн аадырыһа ыйыллыбыт.
Дехтерев Егор Иванович. Дехтерев Егор Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ чуолкай биллибэт. Саха сирин архыыбыгар "Дойдум иннигэр" диэн хоһоонноох 1942 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр суруйбут суруга харалла сытар. Отделение хамандыыра, комсомолец, сержант диэн илии баттаабыт.
Кайгородов Василий Петрович. Кайгородов Василий Петрович (төр. 1909, Бөтүҥ, Нам улууһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Нам улууһуттан төрүттээх офицер. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан, сэрии бастакы күнүттэн сэрии күөнүгэр сылдьыбыт, алтата бааһырбыт.
Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1941 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр 1943 сыл от ыйыттан Белгород хайысхатыгар кыттыбыт. 12-с механизированнай гвардейскай биригээдэ ПТР ротатыгар взвод хамандыыра. 1943 сыл от ыйын 14 күнүгэр «Кыһыл Знамя» хутор анныгар буолбут кыргыһыыга лейтенант Кайгородов взвода өстөөх таанкалара хаста да кимэн киириилэрин тохтоппут, 4 таанканы урусхаллаабыт. Бу кыргыһыыга хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.
1945 сыл кулун тутар 25 күнүгэр диэн нэһилиэнньэлээх пуун иһин кыргыһыыга лейтенант Кайгородов хамаандалыыр взвода өстөөх 4 пулеметун эспит, 10-н тахса өстөөҕү кыдыйбыт, 5 өстөөҕү билиэн туппут. Хорсун быһыытын иһин Кайгородов иккиһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.
Васильев Николай Михайлович. Васильев Николай Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба улууһуттан төрүттээх. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан артиллерияҕа наводчигынан сулууспалаабыт, онтон доруобуйата мөлтөөн полевой почта старшай приемщигынан сылдьарын туһунан ахтыллар.
Винокуров Яков Егорович. Винокуров Яков Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1920 сыллаахха Нам улууһугар Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүт. ЫБСЛКС чилиэнэ. Гвардия сержана Винокуров бүтэһик сулууспатын сирэ — 8 ОГв, орудийный номер. 1944 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр Польша сиригэр (Рудники д. чугаһыгар, ) кыргыһыыга сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Нам улууһуттан төрүттээх. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан, суоппар кууруһун бүтэрэн үчүгэй суоппар буолбут. Аадырыһа ППС 03216-Г.
Донской Дмитрий Емельянович. Донской Дмитрий Емельянович (1925—1989) — философия билимнэрин доктора. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1925 сыллаахха төрөөбүт.
Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар сэриилэһэ сылдьар аймаҕын быһыытынан ахтыллар. Онно суруллубутунан зенитнай артиллерия связиһынан сулууспалаабыт эбит. Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылааҕа. Бааһыран түөрт аҥаар ый госпитальга сытан баран сэриигэ төннүбүт.
Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (23.12.1985).
Сафронов Михаил Григорьевич. Сафронов Михаил Григорьевич (24.11.1916, Малдьаҕар нэһилиэгэ, Ньурба улууһа, Саха уобалаһа — 16.04.1993)— ветеринария билимин дуоктара, профессор. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институт дириэктэрэ (1960—1988).
Олоҕун олуктара.
1916 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. 1934 сыллаахха Малдьаҕар оскуолатыгар 6 кылааһы бүтэрбит.
1938 сыллаахха Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын рабфагын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит. Москватааҕы К. А. Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үөрэххэ ыыппыттар.
Үөрэҕин ситэрэ илигинэ, 1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллан, Байыаннай-ветеринарнай Академия үһүс куурсугар үөрэххэ ыытыллыбыт. 1942 сыллаахха ветеринарнай сулууспа солотун ылан Уһук Илиҥҥи фроҥҥа 1950 сыллаахха дылы сулууспалаабыт. 1949 сыллаахха сулууспатын кэмигэр кэтэхтэн үөрэнэн Новосибирскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрбит.
1950 сылтан — Дьокуускайдааҕы ветеринарнай станция директора.
1955 с. — ветеринария билимнэрин кандидата.
1960 сылтан — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институтун директора, Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччыта, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун чилиэнэ.
1972 с. — доктор диссертациятын көмүскээбит.
1974 с. — профессор.
1988—1993 сс. — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институт сүрүн научнай үлэһитэ.
1993 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр өлбүт.
Евсеев Михаил Евсеевич. Евсеев Михаил Евсеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1911 сыллаахха II Дьаархан нэһилиэгэр Сунтаар оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр өлбүт.
1943 сыл олунньутугар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Малааһын. Малааһын — туох эрэ үөрүүнү, ситиһиини ас-үөл тэрийэн бэлиэтээһин.
Дьиэ тутуллан бүттэҕинэ, саҥа дьиэҕэ киирии малааһына тэриллэр. Дьиэ малааһына үксүн алтынньы, сэтинньи ыйдарга — идэһэлэнэр кэмҥэ оҥоһуллара.
Егоров Иннокентий Дмитриевич. Егоров Иннокентий Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Кугда сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Чурапчы педучилищетын бүтэрбит. 1940—42 сылларга Хайахсыт оскуолатыгар история учууталынан үлэлээбит. 
Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 19 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан сэриилэспит. Арҕаа Белоруссия фронугар 44-с воинскай чааска сулууспалаабыт. Рядовой. Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт (18.07.1944). 
1979 сыллаахха өлбүт.
Халанников Василий Васильевич. Халанников Василий Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Ньурба улууһугар Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1943 сыл от ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
«Кыым» хаһыат эрэдээксийэтигэр алтынньы 10 күнүгэр 1944 с. сурук суруйбут 4 саха саллааттарыттан биирдэстэрэ. Сурукка в/ч пп 18132 мл.л-т Егоров С. (Депутат Верховного Совета), П. Д. Попов, Эляков Афанасий Филиппович уонна Халанников Василий диэн илии баттаабыттар.
1945 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Латвия сиригэр 84.5 оройуоҥҥа кыргыһыыга 6-с стрелковай рота ытааччыта красноармеец Халанников икки ниэмэс саллаатын билиэҥҥэ ылбыт. «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Ефимов Алексей Иннокентьевич. Ефимов Алексей Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1912 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1941 сыл атырдьах ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Орловскай хайысхаҕа, Ленинградскай фроҥҥа сэриилэспит. «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээлинэн, Албан аат III ст. уордьанынан (30.05.1951) наҕараадаламмыт. 1945 сыл сэтинньитигэр бааһырыытынан саппааска таһаарыллыбыт.
1943 сыл ыам ыйын 20 суруйбут суругар п/п66557-Е, 1944 сыл кулун тутар 20 суруйбут суругар п/п 67636-К, 1945 сыл тохсунньу 15 суруйбут суругар п/п92580-II чаастар ыйылла сылдьаллар. Дойдутугар Чурапчыга төннүбүт.
Ефимов Гавриил Дмитриевич. Ефимов Гавриил Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, тылбаасчыт, поэт.
Олоҕун олуктара.
2000 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр дневнигэр хааларбыт тиһэх суруга:
Олох биирдэ бэриллэр уонна олус түргэнник ааһар. Олоҕунан туһан, өрөсүһэн туран олор — тус бэйэҥ, ийэҥ, улууһуҥ, төрөөбүт сахаҥ норуотун, Аҕа дойдуҥ тустарыгар…
Ефимов Константин Иннокентьевич. Ефимов Константин Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Сэрии иннинэ Чурапчыга физкультура учуутала, физкультура уонна спорт оройуоннааҕы салайааччыта, всеобуч хамандыыр-инструкторынан үлэлээбит. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыт.
1917 сыллаахха төрөөбүт. Олорбут аадырыһа: Чурапчы улууһа, Одьулуун. 1942 сыллаахха от ыйыгар Севастополь кыргыһыытыгар билиэҥҥэ түбэспит. 1943 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр IV B лааҕырга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Ламсдорф.
Жирков Дмитрий Софронович. Жирков Дмитрий Софронович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. «Кыым» хаһыакка 1943 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр сурук суруйбут. Онно чаастарыгар сахалар элбэхтэрин, кинилэри кытта сахалыы бэсиэдэлэри ыытарын суруйбут, сахалыы бэчээт суох буолан уонна нууччалыы дьон билбэтинэн олохтон хаалабыт диэбит, хаһыат ыытарга көрдөспүт. 
«Уруккута учуутал, билиҥҥитэ Кыһыл Аармыйа байыаһа ефрейтор Жирков Дмитрий Софронович (бойобуой уонна политическай бэлэмнэнии туйгуна)» диэн илии баттаабыт. Бу сурук Нац. архыып филиалыгар харалла сытар 3ф., 41., 145 дь. 13 л.
Захаров Иван Егорович. Захаров Иван Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр Уус-Алдан оройуонугар төрөөбүт. Үрдүк үөрэхтээх, Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбит. Чараҥай оскуолатыгар учууталлаабыт. 
Кыһыл аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинград фронугар мототанковай бригада минометнай ротатыгар сэриилэспит. Рядовой. 
1942 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр сэрии хонуутугар өлбүт. Ленинград уобалаһыгар Кондуя диэн ааттаах дэриэбинэ таһыгар көмүллүбүт.
2009 сыллаахха Ленинград уобалаһын дэриэбинэтигэр братскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Сигэлэр.
Захаров Петр Иванович. Захаров Петр Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1909 сыллаахха Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгэр төрөөбүт.
Москубатааҕы тыа хаһаайыстыбатын Каганович аатынан оскуолатыгар үөрэммит. Аармыйаҕа Московскай уобалас Загорскай оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 
Арҕаа фроҥҥа 16-с байыаннай-топографическэй этэрээккэ сулууспалаабыт. 
Кэргэнигэр Марусяҕа нууччалыы суруйбут суруктарыгар аҕам суругун туппатым, сахалыы суруйбутун цензура тохтоппут быһыылаах, ону ирдэһэн була сатаа диэбит. 1943 сыл тохсунньу 11 күнүнээҕи суругар госпитальга сытабын үтүөрэн баран чааспар төннүөм диэбит. .
1943 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр 5016 №-дээх эвакогоспитальга бааһырыытыттан өлбүт. Москва Преображенскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Захаров Семён Петрович. Захаров Семён Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1919 сыллаахха II Хомустаах нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар&lt;?&gt; төрөөбүт. 1938 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбит. Токко ситэтэ суох орто оскуолатыгар завучтаабыт, онтон дириэктэрдээбит. Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл олунньутуттан Хотугу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (04.11.1943). Фроҥҥа лейтенант солотун ылбыт. 1944 с. ахсынньы 3 күнүгэр өлбүт.
Зыков Андрей Афанасьевич. Зыков Андрей Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1919 сыллаахха Тараҕай нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. 
Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 29 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр Белоруссия Витебскай уобалаһын Дубровенскай оройуонун Боброво дэриэбинэтин иһин кыргыһыыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Боброво дэриэбинэ илин кытыыта. 
Кэргэнэ Марфа Гаврильевнаҕа суруйбут суруктарын «Социалистическая Якутия» хаһыакка 1985 с. олунньу 9 күнүгэр бэчээттэбиттэрэ.
Зырянов Алексей Николаевич. Зырянов Алексей Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1908 сыллаахха Хаҥалас улууһун Покровскай бөһүөлэгэр төрөөбүт. Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (06.04.1985).
Саха бырабыыталыстыбатыгар Кыым хаһыаты уонна сахалыы литератураны тутан чааһыгар баар сахалар ааттарыттан махтаммыт суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. Сурук 1943 сыллаахха, алтынньы 6 күнүгэр суруллубут. Бекенев Михаил Алексеевич, Скрыбыкин Николай Данилович диэн бииргэ сулууспалыыр саха дьонун ахтыбыт.
Бекенев Михаил Алексеевич. Бекенев Михаил Алексеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. Зырянов Алексей Николаевич Саха бырабыыталыстыбатыгар Кыым хаһыаты уонна сахалыы литератуураны тутан чааһыгар баар сахалар ааттарыттан махтаммыт суругар ахтыллыбыт. Онно кини хаһыакка Өлүөхүмэ оройуонун Димитров аатынан колхуоска бурдук хомууругар ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар аҕатын Бекенев Алексей туһунан аахпыта суруллубут.
Сурук 1943 сыллаахха, алтынньы 6 күнүгэр суруллубут. Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. .
Скрыбыкин Николай Данилович. Скрыбыкин Николай Данилович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. Зырянов Алексей Николаевич Саха бырабыыталыстыбатыгар Кыым хаһыаты уонна сахалыы литератуураны тутан чааһыгар баар сахалар ааттарыттан махтаммыт суругар ахтыллыбыт. Онно кини хаһыакка «куорат таһыгар олохтоох бэйэтин колхуоһун» туһунан аахпыта суруллубут.
Сурук 1943 сыллаахха, алтынньы 6 күнүгэр суруллубут. Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. .
Сиэмэх кыыллар аймахтара. Сиэмэх кыыллар аймахтара (Carnivora) Саха сиригэр 4 кэргэҥҥэ, 12 ууска киирэр 18 көрүҥ баар.
Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ. Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ (, ) Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэллэр. Саха сиригэр 3 ууска киирэр 3 көрүҥ баар.
Кырсалар уустара. Кырсалар уустара (, ) Бөрөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэллэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ баар — кырса.
Бөрөлөр уустара. Бөрөлөр уустара (, ) Бөрөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ баар — бөрө.
Саһыллар уустара. Саһыллар уустара (, ) Бөрөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ саһыл баар.
Иванов Конон Петрович. Иванов Конон Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба оройуонун Таркаайы нэһилиэгин олохтооҕо. Аармыйаҕа 1941 с. от ыйыгар ыҥырыллыбыта. Сталинград иһин кыргыһыы, Ленинград оборонатын, Варшаваны босхолооһун кыттыылааҕа. Сэрии кэнниттэн колхуос биир бастыҥ үлэһитэ этэ.
Фронтан суруга «Кыым» хаһыакка 1985 с. кулун тутар 8 күнүгэр бэчээттэммитэ.
Наҕараадалара.
«За отвагу» икки мэтээл
Игнатьев Афанасий Павлович. Игнатьев Афанасий Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1925 сыллаахха Иккис Хаптаҕай нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр суруйбут суругар аадырыһын ыйбыт П/п 15811-Ш.
1943 сыллаахха алтынньы ыйыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Игнатьев Иван Степанович. Игнатьев Иван Степанович, (1907-1990) — "Албан аат уордьан III истиэпэнин, «Кыһыл сулус» уордьан кавалердара, гвардия сержана, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Сунтаар оройуонун бочуоттаах олохтооҕо", Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 
Олоҕун олуктара.
1907 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүтэ. 
Улуу Аҕа дойду сэриитин иннинэ Элгээйи ситэтэ суох орто оскуолатыгар учууталлаабыта. 
Элгээйи оскуолатыгар учууталлыы сылдьан, 1942 с. сайыныгар Ийэ дойдутун көмүскэлигэр ыҥырыллан барбыта. Байыаннай бэлэмнэнии кэнниттэн, 1943 с. саҕаланыытыгар Хотугулуу-Арҕааҥҥы, онтон нөҥүө сылыгар III Прибалтийскай фроннарга сэриилэспитэ. 245-с стрелковай дивизия 411-с оһуобай сапернай батальонугар сэриилэһэн, Старай Русса, Невель, Ленинград, Псков, Рига куораттары, Эстония, Латвия сирдэрин кыр өстөөхтөртөн босхолоспута. Хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус, Албан Аат I степеннээх уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Батальон хорсун сапера Игнатьев И.С. уҥа илиитин бэгэччэгин сүтэрэн инбэлиит буолан, төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ
Сэрииттэн эргиллээт, таптыыр идэтинэн, учууталлаабытынан барбыта. Хоро, Сиэйэ, Элгээйи оскуолаларыгар учууталлаабыта
Кини туьунан.
1.     Никифоров Л., Үтүөлээх учуутал, хорсун буойун Игнатьев Иван Степанович төрөөбүтэ 100 сыла. [Игнатьев Иван Степанович төрөөбүтэ 100 сылыгар анаан ахтыы] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2007. - Муус устар 5 күнэ-С. 2
2.     РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учуутала Иван Степанович Игнатьев : ахтыылар / хомуйан оҥордулар: М. И.Егоров, С. И. Игнатьева. - Дьокуускай : [б.и.], 1997. - 35 с.
3.     Игнатьев Иван Степанович. Виртуальный музей МБОУ «Эльгяйская СОШ им.П.Х.Староватова”
Илларионов Петр Афанасьевич. Илларионов Петр Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар Анна Федоровна, Афанасий Михайлович Илларионовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бу ыал 11 уол оҕолоохторуттан 7 сэриигэ кыттыбыттар. Петр Нижне-Удинскай куоракка баарбыт, сорохпутун эскадроҥҥа (фроҥҥа барааччыларга) талан ыллылар, онно биһигиттэн Миитэрэйи уонна миигин хаптылар диэбит. Бу суруга 1941 с. сэтинньи 14 күнүгэр суруллубут
Илларионов Афанасий Михайлович. Афанасий Михайлович Илларионов кэргэнин Анна Федоровнаны кытта 11 уоллаахтарыттан 7 Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт.
Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар олорбуттар. Уоллара Николай суругуттан сылыктаатахха Чурапчы колхуостарын көһөрүү кэмигэр Эдьигээн улууһугар көһөрүллэ сылдьыбыттар.
Петр Нижне-Удинскай куоракка баарбыт, сорохпутун эскадроҥҥа (фроҥҥа барааччыларга) талан ыллылар, онно биһигиттэн Миитэрэйи уонна миигин хаптылар диэбит. Бу суруга 1941 с. сэтинньи 14 күнүгэр суруллубут.
Үс уолларын сэрииттэн суруктара "Ол уоттаах сылларга" диэн 1992 сыллаахха Чурапчы типографиятыгар тахсыбыт буклекка бэчээттэммит.
Быһаарыылар.
уонна
Илларионов Николай Афанасьевич. Илларионов Николай Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар Анна Федоровна, Афанасий Михайлович Илларионовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бу ыал 11 уол оҕолоохторуттан 7 сэриигэ кыттыбыттар. Николай биир суруга 1943 с. бэс ыйын 22 күнүгэр суруллубут. Онно аармыйаҕа ыҥырыллыбытым бүгүн биир сыла туолла диэбит.
1915 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр кыргыһыыга өлбүт (Ленинград уобалаһа, , Задолжье д.). Кэргэнэ: Илларионова Марфа Ивановна. Бүтэһик сулууспатын сирэ: 391-с СД, 1024-с СП, п/п 37681, красноармеец.
Көмүллүбүт сирэ: Псковскай уобалас, , , Васильевскай с/с, Чёртова Гора д.
Иннокентьев Иван Васильевич. Иннокентьев Иван Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. Саха суруйаачыларын сойууһугар 1944 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр суруллубут суругар саха поэта Чаҕылҕан «Воину-якуту» диэн хоһооно «Сын Родины» диэн фронт хаһыатыгар бэс ыйын 6 бэчээттэммитин кэпсээбит. Суруга НА филиалыгар харалла сытар.
Капитонов Спиридон Степанович. Капитонов Спиридон Степанович — II Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1943 сыл кулун тутар 23 күнүгэр Забайкальскай фронтан сурук суруйбута Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. Онно 250 нүөмэрдээх пулеметнай батальон 4-с ротатыгар элбэх саха бэлэмнэниигэ бастакы миэстэҕэ сылдьалларын туһунан суруллубут.
Киренскай Лука Александрович. Киренскай Лука Александрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1925 сыллаахха Дьабыыл нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. 
1943 сыллаахха бэс ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Пулеметчик, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (19.10.1944).
1944 сыллаахха алтынньы 19 күнүгэр ыараханнык бааһыран өлбүт. Опошкоболь сэлиэнньэтигэр Вилкавиш оройуоҥҥа Литваҕа көмүллүбүт.