mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Аргунова Любовь Семеновна. Аргунова Любовь Семеновна
Олоҕун олуктара.
Муус устар 1 күнүгэр Төҥүлүгэ төрөөбүтэ. 1949 с. Дьааҥы оройуонун Табалааҕар оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. 1960 с. Төҥүлү орто оскуолатын бүтэрээт, педагогическай үлэтин саҕалаабыта. 1967 с. Саха Судаарыстыбыннай үнүбүрсүтүөтүн филологическай бакылтыатын үөрэнэн бүтэрээт, Хаптаҕайга нуучча тылын учууталынан ананар. 1970 с. Төҥүлүгэ кылаас таһынан үлэни тэрийээччинэн үлэлиир. 1980-83 сс. райно инспиэктэрэ. 1983-93 сс. Дьокуускайдааҕы тыллара ситэри сайдыбатах оҕолор оскуолаларыгар дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччыта. 1993 с. дьиэ кэргэн педагогикатынан дьарыктанар.
Айар үлэтэ.
«Мин ыалга ананар суруйууларбын үйэ чиэппэрин анараа өттүгэр биэнсийэҕэ тахсан баран, “Олох ситимнэрэ” диэн ийэбэр анаммыт ыстатыйаттан саҕалаабытым» (Л.С.Аргунова) Кини “Ыал култууратын киинин тэрийээччи” бырайыак ааптара. 2003 с. “В. С. Яковлев – Далан “Тыгын Дархан” романа оҕо иитиитигэр”, 2004 с. “Айылҕа – дьоһун педагог”, 2005 с. “Эдэр ыалга сүбэлэр”, 2007, 2015 сс. “Искусство быть родителем”, “Ыал дьонун араҥаччылаан”, 2018 с. “Киһи, ыал, удьуор утума”, “Оҕо сааһы одуулуубун” уо.д.а. кинигэлэри суруйбута.
Наҕараадалара.
ССРС, Норуот, СӨ үөрэҕириилэрин уонна Саха сиринээҕи уопсастыбаннай инициативатын туйгуна. Учууталлар учууталлара, Саха сиринээҕи норуот педагогикатын ассоциациятын чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха сирин суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогичекай үлэ бочуоттаах бэтэрээнэ, Дьиэ кэргэн педагога, социальнай эколог, дьиэ кэргэҥҥэ оҕону иитиигэ 10-тан тахса кинигэ ааптара. Төҥүлү, Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо. Саха сирин үөрэҕириитин ситимин бочуоттаах Попечителя, “Гражданскай килбиэн”, “Мэҥэ ааттар” бэлиэлэрин хаһаайына.
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета. Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Тюмень куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк профессиональнай үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
Университет 1963 с. Тюменнааҕы мэдиссиинэ института диэн төрүттэммит.
1974 с.институкка быраас уонна фармацевт идэтигэр 900-тэн тахса устудьуон үөрэммит.
1995 с. Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
2012 с.алтынньы ыйыттан Евросойуустан үбүлэнэр норуоттар ыккардыларынааҕы Tempus бырайыакка кыттыһан үлэлиир. Бырайыак тиэмэтэ "Киһи харыстабыла: тулалыыр айылҕатын туруга, аһын-үөлүн хаачыстыбата, радиоактивнай эттиктэринэн киртийбит сирдэргэ уопсастыба доруобуйата"
2015 с.кулун тутар 11 күнүгэр акадьыамыйа Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.
Структурата.
-6 факультеттаах, 59 кафедралаах
1. Лечебнай
2. Фармацевтическай
3. Стоматологическай
4. Педиатрическай
5. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ
6. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнээһин
-элбэх профиллаах клиника
-научнай бибилэтиэкэ
-үлэ үөрүйэхтэригэр, сатабылга уһуйар киин
-симуляционнай үөрэх киинэ
-информац.технологиялар кииннэрэ
-тохтоло суох проф.сайдыы института
-үөрэх хаачыстыбатын уонна мониторингын киинэ
-анатомия түмэлэ
-устуоруйа түмэлэ
-бэчээттээн таһаарар киин
Университекка күнүскү уонна кэтэхтэн үөрэнии салааларыгар үрдүк үөрэх программатынан барыта 3500 устудьуон үөрэнэр. Эбии үөрэхтээһин программатынан квалификацияны үрдэтии уонна атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии циклларыгар сылга 6000 киһи 56 мэдиссиинэ испэссээлинэһигэр үөрэнэллэр. Интернатура - 29, ординатура - 35 испэссээлинэстэринэн ыытыллар. 
Преподавателлэр истэригэр 130 наука дуоктара, 300 наука хандьыдаата, 1 АНА акадьыамыга бааллар.
Рейтиннэрэ.
1. Арассыыйа бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ RAEX-100: 2019 с.
ТСМУ 100 бастыҥнар испииһэктэригэр киирбит. 2. "Рейтинг востребованности вузов РФ" Топ-10 киирбит.
3. "По цитируемости публикаций научных работ" рейтиҥҥэ 3 бастыҥнарга киирбит.
4. "Индекс Хирша" Scuence index рейтинигэр Арассыыйа 46 үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 22-с миэстэлээх.
Ссылкалара.
https://www.tyumsmu.ru/
https://www.tyumsmu.ru/about/rating_position/
https://xn--80aacozicjl1agbl4lraw.xn--p1ai/mediapasport/obrazovanie-i-nauka/tyumenskiy-gosudarstvennyy-meditsinskiy-universitet/
https://xn--80aacozicjl1agbl4lraw.xn--p1ai/publikatsii/obrazovanie/tyumenskiy-gmu-kuznitsa-meditsinskikh-kadrov/
Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета. Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(УСМУ) - Арассыыйаҕа Екатеринбург куоракка баар, Свердловскай уобаласка соҕотох, быраастары уонна провизордары бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1930 с.от ыйын 10 күнүгэр РСФСР НКС таһаарбыт анал уурааҕар олоҕуран 1931с. кулун тутар 1 күнүгэр 1 лечебнай-профилактическай факультеттаах Свердловскайдааҕы мэдиссиинэ института арыллыбыт.
1979 с.институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.
1995 с. Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
2013 с.акадьыамыйа Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета статуһу ылбыт.
Ректор - Ковтун Ольга Петровна.
Структурата.
-7 факультеттаах
1. Лечебнай-профилактическай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Медико-профилактическай факультет
5. Фармацевтическай факультет
6. Психолого-социальнай үлэ факультета
7. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнээһин факультета
-Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии киинэ
-каадырдары бэлэмнээһин салалтата
-инновационнай-информационнай технологиялар салалтата
-АХР салалтата
-экэниэмикэ, бух.учуот уонна отчуот салалтата
-быраабы хааччыйыы салалтата
-научнай-чинчийии салалтата
-иитии уонна үөрэх кэнниттэн үлэ салалтата
-методическай үөрэх салалтата
научнай-чинчийэр киин лаборатория
-научнай бибилэтиэкэ
-түмэл
Рейтиннэрэ.
2019 сылга.
1. RAEX 100 Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 85-с миэстэ.
2. Екатеринбург үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2-с миэстэ.
3."Три миссии университета" 2020 норуоттар ыккардыларынааҕы рейтиҥҥа:
1401-1500-с миэстэ.
4. "Рейтинг влиятельности вузов России"2020:
69-с миэстэ.
5. "Рейтинг лучших вузов России RAEX 100"2020:
89-с миэстэ
6. "Три миссии университета" 2020 Арассыыйа университеттарыгар:
87-101-с миэстэ.
7. Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ RAEX2019 "медицина и здравоохранение" предметка 29-с миэстэ.
8. 2019 с. Уопсай рейтиҥҥэ
"Выше среднего по стране" бөлөххө киирбит уонна 230-с миэстэ.
Ссылкалара.
https://vuzopedia.ru/vuz/1862
http://www.uralucheba.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=640&amp;Itemid=56
https://usma.ru/news/uralskij-gosudarstvennyj-medicinskij-universitet-vpervye-voshel-v-rejting-rossijskix-vuzov-nacionalnoe-priznanie-2019/
https://www.provuz.ru/vuz/usma/rating/
Колесова Сахасталина Гаврильевна. Колесова Сахасталина Гаврильевна - АБ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Байаҕантай нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара.
1934 с. сэтинньи 25 күнүгэр Томпо улууһугар III Байаҕантайга төрөөбүтэ. 
1953 с. Дьокуускай к. 2 №-дээх оскуолатын 8 кылааһын бүтэрбитэ.
1964 с. Кириэс-Халдьаайытааҕы үлэһит ыччат орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1971-1973 сс. 1 №-дээх Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа кэтэхэтэн үөрэммитэ.
1954-1955 сс. Томпо райпотугар машинистаабыта.
1955-1956 сс. Маленков аатынан колхуоска ыанньыксыттаабыта
1960-1963 сс. оҕо уһуйааныгар баспытааталынан үлэлээбитэ.
1966-1972 сс. химия уонна физика хоһугар лабораннаабыта.
1972-1991 сс. Кириэс-Халдьаайытааҕы орто оскуолатын интернатыгар баспытааталынан үлэлээбитэ.
1991-2014 сс. интернат сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
Наҕараадалара.
"Томпо улууһун бастыҥ баспытаатала" бэлиэ (1998 с.)
"СӨ үөрэҕэриитин туйгуна" (1998 с.)
"Династия педагогов РС(Я)" бэлиэ (2004 с.)
"АБ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ" (2004 с.)
СӨ үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ (2015 с.)
"СӨ үөрэҕин систиэмэтин бочуоттаах бэтэрээнэ" (2015 с.)
Сигэлэр.
Николаев С.С., Ефимов Н.Е., Николаева М.А. Знатные женщины Томпонского района. Якутск, 2018.
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата. Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата - Арассыыйаҕа Чита куорат аҕыс үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн биирдэстэрэ.
Устуоруйата.
Читаҕа көһөрүллүбүт Пермнээҕи стоматологическай институкка олоҕуран 1953 с.от ыйын 3 күнүгэр Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института арыллыбыт.
ЧСМА сайдыытыгар улахан кылааты акадьыамыйа ректора акадьыамык АМНА чилиэнэ В. Н. Иванов киллэрбит. 
1999 с. үөрэх сүрүн куорпуһун дьиэтигэр киниэхэ мемориальнай доска арыллыбыт.
Структурата.
Акадьыамыйаҕа
-5 факультет баар
1. Лечебнай
2. Стоматологическай
3. Педиатрическай
4. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ
5. Квалификацияны үрдэтии
-үрдүк үөрэх иннинэ бэлэмнэнии киинэ
-экология НЧИ
-стоматологическай поликлиника.
Акадьыамыйаҕа 25 испэссэлинэскэ үөрэтэллэр. Выпусниктар 95% үөрэммит испэссэлинэстэринэн үлэлииллэр. Ол Уһук Илиҥҥэ уонна Забайкальскай кыраайга быраас идэтэ наадалааҕын көрдөрөр.
Ону кытта, акадьыамыйа, бэйэтин бас билиитигэр стоматологическай клиникалаах үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин ахсааныгар киирэр.
Устудьуоннар түөрт испэссээлинэскэ үөрэнэллэр (лечебнай дьыала, стоматология, педиатрия, үрдүк үөрэхтээх сиэстэрэ). 
Акадьыамыйа арыллыаҕыттан уопсайа 20000 бырааһы үөрэтэн таһаарбыт. Ол, урукку Читинскэй уобалас быраастарын 90%, оттон Бурятия быраастарын 75%. 
2002 с.саҥа стоматологическай клиника баар буолбут.
Научнай-педагогическай квадырдары бэлэмнээһин 14 испэссээлинэскэ аспирантураҕа, 2 испэссээлинэскэ доктарантураҕа ыытыллар.
Преподавателинэн 331 киһи үлэлиир. Ол иһигэр, 41 мэдиссиинэ наукатын дуоктара, 177 мэдиссиинэ наукатын хандьыдаата, 26 бэрэпиэссэр, 73 дассыан, ону кытта, 10 Арассыыйа уонна тас дойдулар наукаларын акадьыамыйатын дьиҥ чилиэнэ уонна чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 14 Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна Бурятия үтөлээх бырааһа, Арассыыйа наукатын үтүөлээх диэйэтэллэрэ, Арассыыйа Үрдүкү Оскуолтын уонна просвещениетын бастыҥ үлэһиттэрэ, доруобуйа харысталын бастыҥнара.
Кинилэр ортолоругар АЕНА акадьыамыга, сосудистай-тромбоцитарнай гемостаһы үөрэппит аан дойду биллиилээх физиолог-учуонайа Б. И. Кузник.
Рейтиннэрэ.
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата, Чита куора үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ.
Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 463-с миэстэ.
Забайкальскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ.
Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2168 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 292-с миэстэ.
Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 69 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 23-с миэстэ.
Ссылкалара.
https://chita.ucheba.ru/uz/16636
https://chitgma.ru/
http://ez.chita.ru/encycl/concepts/?id=5442
https://moeobrazovanie.ru/chgma/?ratings
Cyberpunk 2077. Cyberpunk 2077 (Киберпанк 2077), Польша оҥорон таһаарбыт саҥа оонньуута, күн сирин Ахсынньы 10 чыыһылатыгар, 2020 сыллаахха көрбүт. Оонньуу сүрүннээн Xbox One, PS4, PS5, Windows, Linux системаларга оонньонор. 
Сүжета.
Оонньуу Найт Сити куоратка барар, Калифорния штатыгар.
Көрүҥэ.
Мультиплатформеннай, Steam нөҥүө атыылаһаллар. Ол эрэн тахсар күнүгэр хакердар алдьатан Torrent нөҥүө тарҕаталлар.
PS5. PlayStation 5 ("Бэһис Плэйстэйшн"), SONY оҥорон таһаарар консольлара.
Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета. Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Челябинскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1944 с.бэс ыйын 28 күнүгэр ССРС доруобуйа харысталын наркомун 403 нүөмэрдээх бирикээһинэн, көһөрүллүбүт Киевтааҕы мэдиссиинэ институтун базатыгар олоҕуран Челябинскайдааҕы мэдиссиинэ института төрүттэммитэ. 
1995 с. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин судаарыстыбаннай Кэмитиэтин бэс ыйын 26 күнүнээҕи 953 нүөмэрдээх уонна Арассыыйа доруобуйа харысталын министиэристибэтин от ыйын 20 күнүнээҕи 209 нүөмэрдээх бирикээстринэн Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
Рособрнадзор 2012 с.алтынньы 9 күнүнээҕи бирикээһинэн акадьыамыйа Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт.
Структурата.
Ректор - И. А. Волчегорскай
-Факультеттара:
1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Клиническай психология уонна социальнай үлэ факультета
4. Медико-профилактическай факультет
5. Стоматологическай факультет
6. Фармацевтическай факультет
-Эбии проф.үөрэх института
-научнай-чинчийэр лаборатория Киинэ
-иммунология НЧИ
-научнай бибилэтиэкэ
-анатомия түмэлэ
-бэчээттээн таһаарар Киин
-мэдисиинэ үлэтин үөрүйэҕин, сатабылын баһылыыр Киин
-аккредитациялыыр Киин
-симуляционнай Киин
-55 кафедра
Университекка 687 преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр, 155 наука дуоктара, 362 наука хандьыдаата, 2 АНА акадьыамыга, 1 АНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 7 АБ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, 20 АБ үтүөлээх бырааһа баар.
Рейтиннэрэ.
СУСМУ Челябинскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ.
Челябинскай уобалас рдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ.
Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168-тан 433-с миэстэ.
Мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 69-тан 35-с миэстэ.
Ссылкалара.
http://www.chelsma.ru/
https://vuzopedia.ru/vuz/2120
https://moeobrazovanie.ru/chelsma/
Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета. Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Ярославль куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ(ЯСМУ).
Устуоруйата.
ССРС НКС 1943 с.ыам ыйын 22 күнүнээҕи уурааҕынан Ярославль куоракка Белоруссияттан эвакуацияламмыт Минскэйдээҕи уонна Витебскайдааҕы мэдиссиинэ институттаргар олоҕуран тэриллибит мэдиссиинэ института үлэтин саҕалаабыт. 
1944 с.сайын институт реэвакуацияламмытын кэннэ, атырдьах ыйын 15 күнүгэр тахсыбыт НКС уурааҕынан көспүт институт базатыгар Ярославль мэдиссиинэ института тэриллибит.
1994 с. институт Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
2014 с.сэтинньигэ Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһун ылбыт.
Структуралара.
-факультеттара:
1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Фармацевтическай факультет
4. Стоматологическай факультет
5. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии проф.бэлэмнэнии факультета
6. Преподавателлэр квалификацияларын үрдэтии факультета
7. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета
8. Тас дойдуттан киирбит устудьуоннары кытта үлэ факультета
- 60 кафедра
-симуляционнай үөрэх Киинэ
-научнай бибилэтиэкэ
-университет устуоруйатын түмэлэ
-салайар салаалар
Университекка 3800 устудьуон, интерн, ординатор, аспиран ол иһигэр 25 тас дойдуттан киирбит 110 устудьуон үөрэнэллэр. 
59 кафедраҕа 600 преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр 100 мэдиссиинэ наукатын дуоктара, 330-тан тахса мэдиссиинэ наукатын хандьыдаата, 1 АНА акадьыамыга, 1 АНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, АБ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, АБ үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ, АБ үтүөлээх быраастара, АБ доруобуйа харысталын үтүөлээх үлэһиттэрэ бааллар.
Рейтиннэрэ.
ЯСМА Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 275-с миэстэ.
Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 69 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 22-с миэстэ.
Ярославскай уобалас үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 26 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 2-с миэстэ.
Ярославскай уобалас мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 1 миэстэ.
Ссылкалара.
https://web.archive.org/web/20110912001105/http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.763/index.php
http://ymanet.ru/ 
https://vuzopedia.ru/vuz/3294
https://moeobrazovanie.ru/yma/?ratings
Гуидак. Гуидак ( уонна уруу көрүҥнэрэ) — двустворчатай моллюск көрүҥэр киирсэр уонна Hiatellidae дьиэ-кэргэниттэн сыльдар. Бу бөдөҥ (1,5 кг диэри ыйааһыннаах) организмнар олус уһун сифоннаахтар (1 м диэри) уонна син кыра (20 см диэри) кэбирэх араакыбыналаахтар. Саамай улахан хаһар моллюсканнан ааҕыллар. «Geoducк» («gweduck») индеецтартан кэлбит тыл, «дириҥник хаһар» диэн суолталаах.&lt;br&gt;
Олорор эйгэтэ.
"Panopea generosa" США уонна Канада хотугулуу-арҕаа муора кытылыгар үөскүүр. Бу моллюск саамай уhун тыыннаах харамайдартан биирдэстэринэн биллэр: гуидак олоҕун уhуна — 146 сыл, оттон саамай кырдьаҕас булуллубут гуидак сааhа 160 сыл. Маннык сүрдээх уhуннук олороллоругар икки быhаарыы туруоруллар. Бастакы — күүhэ суох баҕайы вещество атастаhыыта, иккиhэ – естественнэй өстөөх суоҕа. Суос соҕотох адьырҕаннан акула уонна калан ааҕыллар эбит. Кинилэр моллюсканы сиртэн хостоон ылыахтарын сөп. Өссө муора сулустара саба түhэллэр эбит моллюскаларга, сифоннара сир үрдүтүттэн тахсан турдаҕына. Гуидактарга үөскэтии таска буолар. Сүүс сыл олорор тустарыгар атыырдара быhа холоон биэс миллиард сымыыт ууга быраҕаллар.&lt;br&gt;
Ас астааhын.
Моллюск этэ кытаанах соҕус. Сороҕор США-ҕа бэлэмнииллэр, ол гынан баран сүрүн туhанааччыларынан – Япония уонна Кытай буолар. Японияҕа «мирукуи» диэн ааттыыллар(Tresus keenae «дьиҥнээх» мирукуи биирдэстэрин солбуйааччыта) уонна сиикэйдии сииллэр (сашими көрүҥэр).
Муравьев-Апостол Матвей Иванович. Муравьев-Апостол Матвей Иванович — декабрист, "Союз спасения" төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, "Союз Благоденствия" олохтоох быраабатын уонна соҕурууҥҥу декабристар түмсүүлэрин чилиэнэ.
Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет. Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет
АлтСПУ - Арассыыйаҕа Барнаул куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1915 с.ыам ыйын 20 күнүгэр начаалынай училищелаах учуутал сэминээрийэтин олохтуурга быһаарыы ылыныллыбыт.
1933 с.балаҕан ыйын1 күнүгэр Барнауллааҕы учуутал института төрүттэммит уонна 1941 с. Барнауллааҕы педагогическай институт буолбут.
1935 с. Бастакы выпусниктары - 17 историгы, 30 физик-математигы, 22 тыл үөрэхтээҕи таһаарбыттар.
1947 с. күнүскү салаа 720 , кэтэх салаа 409, онуоха эбии киэһээҥҥи салаа 39 үрдүк үөрэхтээх учууталы үөрэтэн таһаарбыттар.
1983 с.институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.
1993 с.ахсынньы 15 күнүгэр институт университет статуһун ылбыт. Ол эрээри, 2008 с.аккредитацияны ааһан баран акадьыамыйа буолбут.
2014 с. ахсынньы 8 күнүгэр Үөрэх уонна наука министиэристибэтин 1550 нүөмэрдээх бирикээһинэн
Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай акадьыамыйа аата уларыйан, Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет буолбут.
Структурата.
Институттара, факультеттара
-эбии үөрэхтээһин института
-психология уонна педагогика института
-физико-математическай институт
-физическай культура уонна успуорт института
-лингвистическай институт
-историческай факультет
-үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета
-филологическай факультет
-култуурнай-маасабай үлэ Киинэ
-33 кафедра
Рейтиннэрэ.
АлтайСПУ
Арассыыйа университеттарын рейтинигэр(Интерфакс)
2018 сылга.
1. Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ.
2. Алтаайыскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 261-262-с миэстэ.
2019 сылга
1. Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ.
2. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 272-273-с миэстэ.
Педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2020 с.
1. Алтаайыскай кыраайга 2-с миэстэ.
2. Арассыыйаҕа 170 үөрэх тэрилтэтиттэн 54-с миэстэ.
Үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр.
1.Алтаайыскай кыраайга 27 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 7-с миэстэ.
2. Арассыыйаҕа 2168 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 345-с миэстэ.
Ссылкалара.
https://www.altspu.ru/sveden/struct/ 
https://www.altspu.ru/ 
http://enc.uni-altai.ru/
https://web.archive.org/web/20090609090731/http://www.informika.ru/text/magaz/pedagog/pedagog_6/a01.html
[[Категория:Алтайскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ]
[[Категория:Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ]]
[[Категория:Арассыыйа педагогическай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ]]
Алтай судаарыстыбаннай университета. Алтаайдааҕы судаарыстыбаннай университет (АлтСУ) - Арассыыйаҕа Алтайскай кыраайга Барнаул куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
1973 с.төрүттэммит. 2017 сылтан эрэгийиэн тирэх университеттарыттан биирдэстэрэ буолбут.
2017 с.ахсынньытыгар АБ үөрэҕириитин уонна наукатын министиэристибэтин дьаһалынан инновационнай, технологическай уонна социальнай сайдыы киининэн биллэриллибит.
Устуоруйата
1972 с.ахсынньы 31 күнүгэр Алтай крайкомун бюрота уонна крайисполкома"Алтайдааҕы судаарыстыбаннай университеты төрүттүүр туһунан уураах ылыммыттар. Кэлин, ССРС уонна РСФСР үрдүк уонна орто үөрэхтэрин миниистирдэрэ Алтайдааҕы судаарыстыбаннай университеты тэрийэр туһунан 274 уонна 229 нүөмэрдээх бирикээстэри таһаарбыттар. 
1973 сыл балаҕан ыйыгар АлтСУга үөрэх саҕаламмыт.
Факультеттара.
-устуоруйа уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан Института
-экэниэмикэ, менеджмент уонна информационнай ситимнэр норуоттар ыккардыларынааҕы Института
-юридическай Институт
-математика уонна информационнай технология Института
-цифровой технология, электроника уонна физика Института
-химия уонна химико-фармацевтическай технология Института
-биология уонна биотехнология Института
-география Института
-социальнай наукалар Института уо
.д.а.
Рейтиннэрэ.
2009 с.норуоттар ыккардыларынааҕы "Вебометрикс" рейтиҥҥэ АлтСУ веб-ресурсатынан Арассыыйа 5 бастыҥ университетыгар киирбит.
2014 с. "Эксперт РА" агенство АлтСУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин дойдуларын бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр киллэрбит уонна рейтин "Е" кылааһын анаабыт.
2015 с. QS University Rankings BRICS АлтСУну БРИКС дойдуларын 150 бастыҥ университеттарыгар киллэрбит.
2020 с.университет, британскай сурунал THE таһаарар топ-100 рейтинигэр киирбит.
QS World University Rankings2020 рейтинигэр АлСУ 571-580.
Университеттар национальнай ИА "Интерфакс" 2020 рейтинигэр 39
Бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэтэ RAEX 2020рейтинигэр 44.
Ссылкалара.
https://web.archive.org/web/20090609090731/http://www.informika.ru/text/magaz/pedagog/pedagog_6/a01.html
https://www.asu.ru/
https://www.asu.ru/
Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет. Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет (АмСУ) — Арассыыйаҕа Благовещенскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1975 с.кулун тутар 20 күнүгэр Хабаровскайдааҕы автомобильнай дорожнай институт Благовещенскайдааҕы уопсай техническэй факультетын базатыгар олоҕуран Благовещенскайдааҕы технологическай институт арыллыбыт.
1992с. БТИ испэссээлинэһин ахсаана элбээн, профила уларыйан Благовещенскайдааҕы политехническай институт буолбут (БПИ). 
1994 с.влтынньы 19 күнүгэр БПИ, Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт (АмСУ)
2013 с. АмСУ космическай инновационнай научнай үөрэхтээһин консорциумыгар киирбит.
2013 с. АмСУ АБ үөрэхтээһиҥҥэ уонна наукаҕа министиэристибэтин эрэгийиэн сайдыытыгар анаан үрдүк квалификациялаах каадырдары бэлэмниир бырайыактарын "Кадры для регионов" куонкуруһугар кыайыылаах буолбут.
2013 с. университет базатыгар АНА Уһук Илиннээҕи институтун филиала арыллыбыт.
2014 сылтан АмСУ Арассыыйаттан уонна Кытайтан 29 университет холбоспут техническай университеттар Ассоциацияларын үлэтигэр кыттар.
2019 с.от ыйын 5 күнүгэр, "Восточна" космодромтан кыра космическай аппарааттардаах "Метеор-М" диэн метеорологическай спутниктаах "Союз-2.1б" ракета-носитель көппүт. Кыра космическай аппараттартан биирдэстэрин - "АмурСат"("АмГУ-1") Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет студеннара уонна преподавателлэрэ үөрэтэн, ырытан, оҥорбуттар.
Факультеттара.
1. Математика уонна информатика факультета
2. Инженернай-физическай факультет
3. Норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан факультета
4. Дизайн уонна технология факультета
5. Социальнай наукалар факультеттара
6. Филология факультета
7. Экономика факультета
8. Энерргетика факультета
9. Юридическай факультет
10. Эбии үрэхтээһин факультета
11. Орто анал үөрэх факультета
12. Уопсай үөрэх лиссиэйэ(5-11 кылаастар)
Рейтиннэрэ.
АмСУ рейтиннэргэ кыттар.
Университет "Теоретическая и прикладная лингвистика" диэн сурунаалы таһаарар
Сигэлэр.
https://www.amursu.ru/sveden/struct/ 
https://moeobrazovanie.ru/amugu/?ratings
https://www.amursu.ru/