mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Садын оройуона. Садын оройуона. 
1931 - 1947 сыллардааха үөскүү сылдьыбыт оройуон. Саха сирин арҕаа уһугар баара. Киинэ Туой Хайа. 
Иэнэ 181 тыһыынча км², нэһилиэнньэтин ахсаана 1167 киһи. Үс нэһилиэктээх этэ. 
Оройуон 250 хаһаайыстыбаларыгар барыта 829 төбө сүөһү, 450 сылгы, 984 таба. Ону таһынан 196 га бааһына уонна 4822 мэччирэҥ сирдээх этэ.
1947 сыллаахха ликвидацияламмытын кэннэ Садын уонна Чуона нэһилиэктэр Сунтаар оройуонугар тиксибиттэрэ, онтон Ботуобуйа нэһилиэгэ Ленскэй оройуонугар.
Билигин бу нэһилиэктэр Мирнэй улууһугар киирэллэр.
Оройуон киинэ Туой Хайа сэлиэнньэ билигин Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир түгэҕэр турар.
Таоизм. Таоизм эбэтэр Даоизм (кытайдыы 道教) диэн Кытай философия уонна итэҕэл төрүт үөрэҕэ. "Тао" (道) диэн тыл "суол" диэн тылбаастанар.
Тао үс күндүтэ: аhыныы, сэмэй быhыы уонна көрсүө.
Категоризацията.
Ливия Кон таоизмы түөрт категорияҕа араарар:
Зороастризм. Зороастризм диэн Заратустра көрбүөччү үөрэтиитигэр олохтонор уонна кини аатынан ааттаммыт итэҕэл уонна философия. Заратустар үөрэҕириилэригэр көҥүл майгыны-үтүө санааны, үтүө тыллары уонна үтүө дьайыылары талыы. Былыргы уонна орто үйэлэргэ зороастризм ордук Иран территориятыгар тарҕаммыта.
Дуалистическай монотеизм характера баарын үрдүнэн, номнуо бастакы уон сылга пророк өлбүтүн кэннэ многоборга төннүү саҕаламмыта. Единобождение сохранилось В веке до Б. э. только в закрочной мидий касте магов. Ордук хойутаан зороастризм типовой политика религията буолар.
Билиҥҥи кэмҥэ зороастризм сүрүннээн Ираҥҥа уонна Индияҕа баар кыра общиналар, арҕаа дойдуларга уонна постсет сирин дойдуларыгар (ордук Таджикистаҥҥа) утумнааччылар бааллар.
Аата.
Зороастризм является догматической религией с развитой теологией, сложившейся во время последней кодификации Авесты в сасанидский период и отчасти в период исламского завоевания. При этом в зороастризме не сложилось строгой догматической системы. Это объясняется особенностями учения, в основу которого положен рациональный подход, и историей институционального развития, прерванного мусульманским завоеванием Персии. Современные зороастрийцы обычно структурируют своё вероучение в виде 9 основ:
Таас. Бу тыл хас да суолталаах
Т.к.: тас (казах., хакас); таш (түүр., был. түүр.); тош (тадж.); даш (туркм., азерб., турок.; тыыв.) — таас.
Суфизм. Суфизм (арабтыы تصوّف‎-) диэн Ислам дьиктигэ итэҕэйиилээх сүүрээнэ. Үөрэх эбэтэр үгэс диэн быhаарыллар. Суфизмы тутуhааччы суфи эбэтэр дервиш дэнэр.
Мунхалов Афанасий Петрович. Афанасий Петрович Мунхалов (10.01.1935, Болтоҥо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР — 09.09.2014) — РСФСР норуодунай худуоһунньуга, искусстволар уонна культура Арктикатааҕы институттарын профессора, художестволар Арассыыйатааҕы Академияларын чилиэн-корреспондена.
Олоҕун олуктара.
1935 с. тохсунньу 10 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр Күндэли алааска төрөөбүт.
Сэрии сылларыгар Мунхаалаптары биир дойдулаахтарын кытта күүс өттүнэн хоту көһөрбүттэр. Онно дьоно бары өлөннөр, уолу оҕо дьиэтигэр биэрбиттэр.
Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены 1957 сыллаахха, онтон 1963 с. Суриков аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт графикаҕа салаатын бүтэрбит (Е. А. Кибрик мастырыскыайа).
Афанасий Мунхалов 1960-с сылларга саха графикатын аан дойдуга таһаарбыт худуоһунньуктартан биирдэстэрэ буолар.
1964 сылтан — ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
А. П. Мунхалов ССРС Үрдүкү Сүбэтин VIII ыҥырыытын (1970), Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин IX ыҥырыытын (1975) депутаттарынан талылла сылдьыбыт.
Йога. Йога () диэн Индияттан төрүттээх эт-хаан уонна өй практикаларын холбуур өйдөбүл. Индуизм, буддизм уонна дьайнизм практикаларыгар баар. Онтон ураты, йога диэн индуизм философиятын алта ортодокс оскуолаларыттан (астика) биирдэстэрэ.
Индуизм философиятыгар йога сүрүн салаалара: Радьа йога (), Карма йога (), Дьнана йога (), Бхакти йога () уонна Хатха йога ().
Дзэн. Дзэн (Санскрит: ध्यान; Дьоппуоннуу: 禅; Кытайдыы: 禪) диэн буддизм Маhайана салаатын оскуолата. Кытайтан төрүттээх. Дьоппуонҥа киэҥ тарҕаныылаах, онно Кытайтан XII үйэҕэ аҕалыллыбыта. Онтон ураты Вьетнамҥа уонна Кэриэйэҕэ тарҕаныылаах.
Оҕо. Оҕо диэн киhи төрүөҕүттэн сааhын ситиэн (улахан киhи буолуон) иннинээҕи олоҕун кэрдииhэ.
Холбоhуктаах Нациялар Оҕо быраабын конвенцията "оҕо диэн 18 сааhын туола илик киhи" диэн быhаарар.
Киһи бэйэтин сайдыытыгар хас да сүрүн стадия барар. Төрүөхтэн 2 сылга диэри сенсо- моторнай интеллект кэмэ бара турар; 2- тэн 11 диэри-доперациональнай операциялары бэлэмнээһин уонна чопчу операциялары тэрийии кэмэ (2- тэн 7- тэн 7- гэр диэри) уонна чопчу операцияларга илии баттааһын (7- тэн 11- гэр диэри); 11 сылтан 15- гэр диэри формальнай операциялары оҥорон таһаарыы.
.td. .td диэн Чад үрдүк таhымнаах ил домена.
.tf. .tf диэн Француз Соҕуруу уонна Антарктикатааҕы сирдэр үрдүк таhымнаах ил домена.
.tg. .tg диэн Того үрдүк таhымнаах ил домена.
.tj. .tj диэн Тадьикистан үрдүк таhымнаах ил домена.
.tk. .tk диэн Токелау үрдүк таhымнаах ил домена.
.th. .th диэн Тайлаан үрдүк таhымнаах ил домена.
.tl. .tl диэн Илин Тимор үрдүк таhымнаах ил домена.
.tm. .tm диэн Түркменистан үрдүк таhымнаах ил домена.
.to. .to диэн Тонга үрдүк таhымнаах ил домена.
.tn. .tn диэн Тунис үрдүк таhымнаах ил домена.
.tr. .tr диэн Түркийэ үрдүк таhымнаах ил домена.
.tt. .tt диэн Тринидад уонна Тобаго үрдүк таhымнаах ил домена.
.tv. .tv диэн Тувалу үрдүк таhымнаах ил домена.
.tw. .tw диэн Кытай Республиката (Тайвань) үрдүк таhымнаах ил домена.
.tz. .tz диэн Танзания үрдүк таhымнаах ил домена.
.tc. .tc диэн Төркс уонна Кэйкос үрдүк таhымнаах ил домена.
Империализм. Империализм диэн бөдөҥ колониал уонна экономика империялары тутуу, экспансиялааhын уонна ил аан дойдутааҕы баhылааhыны ситиhэр политиката. Марксизм-ленинизм биир тутаах термина. Бу термин Ааҥл Сиригэр 1890-с сс. үөскээбитэ.
Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл. Бүлүүтээҕи П. Х. Староватов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл — Саха Сиригэр улуустар түмэллэриттэн саамай кырдьаҕастара, Бүлүү куоратыгар баар. 
1917 с. учууталлар П. X. Староватов уонна А. А. Иванов (Күндэ) тэрийбиттэр. Колчак былааһын саҕана сабылла сылдьыбыт. 1928 с. Уокуруктааҕы сэбиэт исполкомун дьаһалынан сөргүтүллүбүт. Бастакы экспонаттарынан таҥара дьиэлэриттэн уонна баайдартан былдьаммыт маллар буолбуттар.
1921 с. түмэл хас да экспедиция түмүгэр айылҕа экспонаттарынан туолбута. Ол кэннэ Бүлүү өрүс сүнньүттэн барытыттан булумньулар муһулла турбуттара. Ону тэҥэ этнографияҕа сыһыаннаах маллар мунньуллубуттара (холобур, ойуун таҥаһа, дүҥүрэ, табаах хаалара уонна халандаардар, тоҥустар хайыһардара уонна хамсалара). Түмэлгэ политсыылынайдар тустарынан элбэх матырыйаал харалла сытар: М. И. Муравьев-Апостол, П. Ф. Дунцов-Выгодовскай, И. Огрызко, К. Ратынскай, С. Свидерскэй, Н. Г. Чернышевскай, П. Грабовскай. 
Өр кэмҥэ табыгастаах дьиэтэ суох буолан түмэл экспозициятын толору көрдөрөр кыаҕа суох этэ. 1959 сыллаахха үс салаалаах эбит: айылҕа, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи олох-дьаһах, социалиистыы олох. Бу структура билигин да 15 саалаҕа тарҕанан баар. Экспонааттар ландшафт уонна ансаамбыл ньыматынан көрдөрүллэллэр — биогруппа, диорама, олоҕу-дьаһаҕы көрдөрөр комплекстар, интерьердар. Н. Г. Чернышевский 11 сыл сыппыт Бүлүү остуруогун хаамырата үтүгүннэриллибит. Композитор М. Н. Жирков киһини кэрэхсэтэр маллара көрдөрүллүбүттэр: туттубут мала-сала, илиитинэн суруйбут үлэлэрэ, нуоталара, үнүстүрүмүөннэрин коллекцията.
1978 с. түмэл ЯГОМИКНС салаата буолбут, 1991 с. эмиэ туспа тэрилтэ буолбут. Фондаларыгар 4 тыһ. кэриҥэ экспонат харалла сытар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Саха Сирин түмэллэрэ
Кугаевскай Павел Леонидович. Кугаевскай Павел Леонидович, 10(23).07.1912—10.12.1964 — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
Сигэлэр.
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения П. Л. Кугаевского, заслуженного учителя школ РСФСР и ЯАССР
Самсонов Николай Георгиевич. Самсонов Николай Георгиевич — тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, СГУ профессора, Духуобунас Академиятын чилиэнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
1925 с. от ыйын 23 күнүгэр Ньурбаҕа Антоновка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1943 с. Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллан II Украинскай фроҥҥа сэриилэспитэ, аармыйа разведчига этэ. Кыайыыны Прагаҕа көрсүбүтэ. Онтон Японияны кытта сэриигэ сылдьыбыта, Порт Артурга тиийбитэ. Бойобуой үтүөлэрин иһин Албан аат III истиэпэннээх уордьанынан, үгүс мэтээллэринэн (ол иһигэр Чехословакия, Польша) наҕараадаламмыта.
Балтыларыгар Розаҕа, Клараҕа 1945 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр суруйбут суругар: «Манчжурияҕа сылдьабын, орто оскуола таһымынан үөрэниэн баҕалаахтар бойобуой уонна политическай бэлэмнэнии кэнниттэн үөрэниэхтэрин сөп диэн ыйыы кэллэ. Мин үөрэнэр санаалаахпын, а. э. 8—10 кылаастар матырыйаалларын хатылыыр» — диэбит.
2012 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Драверт Петр Людовикович. Драверт Петр Людовикович ("Людвигович, Людвикович") — Сибиири чинчийээччи, поэт.
1879 сыл тохсунньу 16 күнүгэр Вяткаҕа төрөөбүт.
1906—1910 сс. Саха сиригэр көскө сылдьан Кэмпэндээйи тууһун, Өлүөнэ алын тардыытын флоратын уонна фаунатын, Байаан-Күөл уонна Абалаах туустарын үөрэппит. Үлэлэрэ: «Экспедиция в Сунтарский соленосный район», «Гипс в Якутии», «К вопросу о драгоценных камнях Якутской области», «Опалы в Якутской области», «Материалы к этнографии и географии Якутской области».
1945 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Омскайга өлбүт.
Колбунов Владимир Акимович. Колбунов Владимир Акимович (27.07.1911, Ростовка д., Омскай уобалас — 06.10.1998) — Саха Сириттэн сэриигэ ыҥырыллыбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Киин фронт 61-с армиятын 81-с стрелковай дивизиятын 467-с стрелковай полкатын разведкатын взводун отделениетын хамандыыра, старшай сержант.
Олоҕун олуктара.
1911 сыл от ыйын 27 күнүгэр Омскай уобалас Большереченскай оройуонугар Ростовка дэриэбинэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча. ВКП(б)/КПСС 1943 с. чилиэнэ. Орто ситэтэ суох үөрэхтээх, колхозка үлэлээбит. 
1937—1939 сс. Уһук Илин кавалерия полкатыгар сулууспалаабыт.
Сэрии иннинэ Ааллаах Үүн приискаларыгар, Хаҥалас шахтатыгар үлэлээбит.
1941 сыллаахха баҕа өттүнэн фроҥҥа ыҥырыллыбыт. 
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин сержант Колбунов Владимир Акимовичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит. 1945 сыллаахха Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.
Сэрии кэнниттэн Дьокуускайга, Мирнэйгэ үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыт.
1998 сыл алтынньы 6 күнүгэр өлбүт.
Далдын.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;60849&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2016-06-24T01:50:19Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Мастер теней&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;removed ; added using &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;326427&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Далдын үрэх.
Марха өрүс хаҥас салаата. Тардыытын иэнэ 3380 км². Уһуна 138 км. Бүлүү хаптал хайалаах сиртэн устар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата "Сытыкан" (84 км.) Тардыытыгар 1954 сыллаахха алмаас трубката булуллубута.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Донской Семен Николаевич (иккис). Донской Семен Николаевич (иккис) (1895—1938) — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.
Күрүлүүр.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;328715&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T08:11:28Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402440&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Күрүлүүр.
Хаҥалас улууһун Иккис Дьөппөн нэһилигин территориятыгар "Менда" үрэххэ төрдүттэн 25 км. сиргэ үрэх таас массивы быһа охсон күрүлгэннэр каскадтара үөскэбиттэр.
"Лена" федерал суолтан баара суоҕа 20 км. сытар буолан туризм суолтата улаатан эрэр.
Дьокуускай куораттан масыына суолунан бардахха 110 км тэйиччи сытар. Туристар сөбүлээн сылдьар сирдэрэ.
Булуус (дьүүктэ).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;197619&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2014-09-02T01:02:35Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;LxAndrew&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;310686&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Булуус - Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин территориятыгар дьүүктэ. Муус сайын бүтэһигэр диэри ситэ ууллубат сирэ.
Туризм суолталаах сир. «Лена» федерал суолтан 1 км сиргэ сытар.
ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ. ВКП(б) - ССКП Саха сиринээҕи обкома 1923 сыллаахха тэриллибитэ уонна 1991 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр суох буолбута.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутия, хроника, факты, события". Якутск, 2004 г.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ. Ылыллыбыт сирэ.
Якутия, хроника, факты, события. — Якутск, 2004.
Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ. Ылыллыбыт сирэ.
"Якутия, хроника, факты, события". Якутск, 2004 г.
Винокуров Иван Николаевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;333105&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2017-05-02T21:50:35Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;333106&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Винокуров Иван Николаевич (25.03.1893—15.01.1935) — саха политика диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
1893 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Боотур Уус улууһун Бастакы Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны бүтэрэн баран Казаннааҕы духуобунай академияҕа үөрэххэ киирбитэ.
1917 сыллаахха атеист буолан, академияттан үүрүллэн, Казаннааҕы университет үһүс курсугар киирэр.
1919—1922 сыллардаахха Самара губерниятыгар үлэлиир. 1923 сыллаахха КК быһаарыытынан Саха Сиригэр кэлэр.
1923 сыл атырдьах ыйыттан 1924 сыл ахсынньытыгар диэри Саха АССР үөрэҕирии уонна доруобуйуны харыстыыр а.
1924 сыл ахсынньытыттан 1925 сыл от ыйыгар диэри Саха АССР ун бэрэссэдээтэлэ.
1925 сыл от ыйыттан 1928 сыл балаҕан ыйыттан Саха АССР ВЦИКка бэрэстэбиитэл.
1928 сыл балаҕан ыйыттан 1930 сылга диэри Саха АССР эргиэнин уонна промышленноһын наркома.
1930 сылга Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
Москваҕа эргиэн академиятын бүтэрэн баран Саха АССР хааччыйыы наркома.
1934 сыл сэтинньиттэн иккистээн Саха АССР ка бэрэстэбиитэлинэн ананар.
1935 сыл тохсунньу 15 күнүгэр Москваҕа өлбүт.
Сигэлэр.
"Якутия, хроника, факты, события". — Якутск, 2004.
Шадрин Роман Иванович. Роман Иванович Шадрин (1893 — 1934), эбээн, общественнай диэйэтэл уонна тэрийээччи.
1893 сыллаахха Саккырыыр оройуонун Түһэгиир нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1929 сыллаахха Сэрии Кыһал Знамятын орденынан наҕараадаламмыта. ЯЦИК чилиэнэ, ЯЦИК иһинэн Хотугу омуктарга көмө Комитетын бэрэсэдээтэлэ.
ЯЦИК бэрэсэдээтэлин Ойуунускай Платон Алексеевич солбуйааччыта этэ. Бүтүн Союзтааҕы Сэбиэттэр VI Съездка ВЦИК чилиэнинэн талыллыбыта. 
1934 сыл кулун тутар 31 күнүгэр, 40 саастаах сылдьан Москваҕа сэлликтэн өлөр.
Кини аатын билигин Баатаҕай-Алыытын оскуолата сүгэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Илин", 2001 сыл № 2.
Черных-Якутскай Петр Никодимович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;115747&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2021-03-25T01:24:35Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;366231&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Черных-Якутскай Петр Никодимович (1882 - 1933), Саха сиригэр үөскээбит нууччалыы суруйбут саха бэйиэтэ.
1882 сыл кулун тутар 26 күүгэр Лаамы байҕал кытылыгар "Иня" диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Аҕата грузин, татаар уонна нуучча хааннааҕа, ийэтэ саха этэ.
1894 сыллаахха Дьокуускайга олохсуйар онно бэйэтэ кэнники суруйбутунан "ийэтинээн наһа дьадаҥытык олорбуттара". 
Духуобунай семинарияҕа үөрэммитэ, ол гынан баран ыалдьан бүтэрбэтэҕэ. Сахалыы бэркэ билэрэ. 
1899 - 1912 сыллардаахха суруксутунан үлэлээбит. 1907 сылтан ыла бэчээттэнэр буолбута.
1921 сыллаахха Дьокуускайга олохтоох нуучча поэттарын "Огни Севера" диэн хомуурунньк тахсыбыт. Онно кини аҕыс хоһооно киирбит.
1926 - 1933 сыллардаахха ыарытыйар поэт Москва таһыгар "Загорскай" диэн куоракка (билигин Сергиев Посад) эмтэнэр соруктаах олорбута. Онно олорон "Родная Якутия" диэн улахан поэманы суруйар. Ойуунускай "Кыһыл Ойуун" поэматын нууччалыы тылбаастаабыта. Кириитиктэр билинэллэринэн кини нууччалыы суруйбут айар үлэтэ дьиҥ сахалыы тыыннаах.
1933 сыл ахсынньы 22 күнүгэр дойдутугар төннөн кэлэн баран өлбүтэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Илин" 2001 сыл №2.
Мегежекскэй Михаил Васильевич. Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич — сэбиэт былааһын олохтооччулартан биирдэстэрэ, саха биллиилээх уопсастыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, Саха Сирин автономиятын олохтоспут дьонтон биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара.
1898 сыл сэтинньи 21 күнүгэр Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Баһылай Ксенофонтов сүөһү иитиитинэн, тимир уһаарыытынан дьарыктанар киһи эбит. Михаил 12 саастааҕар Маалыкай церковнай-приходской оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрбит. 1915 с. сайыныгар Ньурба икки кылаастаах училищетын хайҕал суруктаах бүтэрэн баран, күһүн Дьокуускайга учуутал семинариятыгар үөрэнэ киирбитэ. Ити семинарияҕа кинини кытта Платон Слепцов, Максим Аммосов, Исидор Барахов, Степан Васильев, Степан Аржаков курдук кэлин Саха Сиригэр Советскай былааһы олохтооһуҥҥа сүрүн оруолу ылбыт дьон үөрэммиттэрэ. 1916 сыллаахха Ярославскай Е. М. марксизмы үөрэтэр куруһуогун чилиэнэ.
1917 сыллааҕы революция түгэннэрин кыттыылааҕа. 1918 с. М. Ксенофонтов В. Д. Котенко кыһыл этэрээтин бэлиитикэҕэ салайааччыта. 1919 с. бэс ыйыгар Дьокуускайга куорат ыччатын кистэлэҥ революционнай куруһуоктарын тэрийбитэ (кэлин бу куруһуок «Эдэр коммунист» диэн ааттанан Саха Сиригэр комсомолу тэрийиигэ тирэх буолбута). Бу сыл Мегежекскай диэн араспаанньаны ылынар.
1920—1922 сыллардаахха Бүлүү уонна Өлүөхүмэ нарын бэрэссэдээтэлэ, сэкэрэтээрэ.
1924 сыллаахха Москваҕа "Илин норуоттар коммунист университетын" бүтэрэр.
Үөрэҕи бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй партийнай оскуола дириэктэрин үөрэх чааһыгар солбуйааччытынан үлэлиир. 1925 с. баартыйа уобаластааҕы хонтуруоллуур хамыыһыйатын эппиэттээх сэкиритээринэн, онтон салгыы оробуочай-бааһынай инспекциятын унан ананар. 
1926—1927 сс. Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин () чилиэнинэн уонна эппиэттээх сэкиритээринэн талыллан үлэлээбитэ. 1926—1927 сс. ЯЦИК бэрэссэдээтэлинэн талыллар, салгыы баартыйа уобаластааҕы хонтуруоллуур хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир. 1928 с. ЯЦИК бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан уонна тэрийэр салаа сэбиэдиссэйинэн ананар.
1929 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Дьокуускайга эмискэ ыалдьан өлбүт. Кини аатын Ньурба оройуонугар уонна Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй партийнай оскуолаҕа иҥэрбиттэрэ, Мегежекскэй стипендията диэн орто уонна үрдүкү үөрэх кыһаларыгар биэстии стипендияны олохтообуттара. Кэлин «Аммосов дьыалатыгар» сыһыараннар өлбүтүн да кэннэ норуот өстөөҕүнэн биллэриллибит. 1957 сыллаахха толору реабилитацияламмыт.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутия, хроника, факты, события". — Якутск, 2004.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэсэдээтэллэрэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-07-30T00:46:58Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэсэдээтэллэрэ аата манныкка уларытылынна: Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;61332&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Уринотерапия. Уринотерапия диэн иигинэн эмтэнээһин. Дьон былыр-былыргыттан иик улахан эмтээҕин билэллэрэ. Ол билиилэрин суола-ииһэ народнай медицинаҕа ордон кэлбит. Тибет ламалара бэйэлэрин доруобуйаларын бөҕөргөтөөрү ииктэрин элбэхтик иһэллэрэ биллэр. Былыргы Греция муударай өйдөөхтөрө бааһырбыттары эмтииргэ ииги туһаналлара. Цыганнарга иик эмтиир свойстволааҕа үгүс үйэлэргэ биллэр.
Былыргы 1695 сыллааҕы кинигэттэн быһа тардыы: “Ииги киһиттэн уонна түөрт” атахтаах үгүс кыыллартан, сүөһүлэртэн ылаллар, онуоха врачтар чуолаан киһи иигин эмкэ итиэннэ аптекаҕа туһаналлар. Эр киһи уонна дьахтар ииктэрэ сылаас, салыҥа суох, суураллар, ырааһырар, иһиллэр, сытыйбат.
Иигинэн эмтэниини Джон Армстронг аан бастаан бэйэтиттэн саҕалаабыта. Аан дойду маҥнайгы сэриитин сылларыгар врачтар кинини сэллигинэн ыалдьыбыт диэн диагнозтаабыттара.
Аан тыл.
Сир шарын бары норуоттарын народнай эмчиттэрин опыттара көрдөрөрүнэн, эт-хаан бэйэтэ оҥорон таһаарар дэгиттэр үчүгэй эминэн иик (урина эбэтэр ) буолар.
Биһиги дойдубутугар научнай уринотерапияны төрүттээччинэн профессор А. А. Замков буолар. Кини бу үйэ 30-с сылларыгар Москваҕа уринотерапия научнай-чинчийэр буолбута. Бу бэртээхэй талааннаах врач туһунан биһиги билиибит олус татым, ол эрээри кини былыргы эмчиттэр, йогтар үлэлэрин кичэллээхтик үөрэппитэ, нуучча народнай уонна Тибет медициналарын, XVII–XIX үйэлэрдээҕин кичэллээхтик үөрэппитэ. Кини ииги бэрт өрдөөҕүттэн оһоллонууга, биигэ быстыыга, харах ыалдьыытыгар, ас буһарар органнар үлэлэрэ кэһиллиитигэр туһаммыттар эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. Урина эти-хааны бөҕөргөтөр, сөтөлү тохтотор, тымныйыыттан түргэнник өрүһүйэр, нервэни уоскутар, лиистиги суох гынар. Кини хат дьахтар иигиттэн гравидан диэн эми оҥорбута. Ону киһиэхэ килилэрдэххэ настроение көтөҕүллэр, өй-санаа дьэҥкэрэр, аҕылааһын уонна сүрэх түргэнник тэбиитэ аҕыйыыр. Профессор А. А. Замков бэйэтин научнай үлэлэригэр гравидан соһумар өлүүттэн быыһыан, киһи үйэтин уһатыан, кырдьыыны бытаардыан сөбүн ыйбыта. Оҕо рахиттааһына, гормоннар кэһиллилэрэ, эр киһи ууһатар органнарын мөлтөөһүннэрэ, нервнай система айгырааһына иигинэн эмтээтэххэ кыайтараллара көстүбүтэ.
Онон уринотерапия историятын кылгастык ырытыыттан былыр-былыргыттан аан дойду норуоттара ханнык баҕарар ыарыыны эмтииргэ уринаны киэҥник туттубуттар эбит диэн түмүктүөххэ сөп.
Түмүк.
Иигинэн эмтэнэр киһи тус-бэйэтин уратыларын, үгэстэрин, кэмэлдьилэрин, кыаҕын хайаан да болҕомтолоохтук үөрэтэн билинэрэ, онтуларын учуоттанара наадалаах. Бу эмтэниигэ киһи бэйэтигэр врач буолуохтаах.
Уринотерапиянан эмтэнии саҕаланыа түөртэн итэҕэһэ суох хонук инниттэн бары атын эмтэри, процедуралары ылыы тохтотуллуохтаах. Иигинэн эмтэнэр кэмҥэ атын эми уонна арыгыны иһии букатын көҥүллэммэт.
Литэрэтиирэ.
Тимофеев, Дмитрий Семенович. Лечебные свойства урины / Д. С. Тимофеев, К. Г. Башарин. - Якутск : Нац. кн. изд-во Респ. Саха (Якутия), 1992.
Квантовай физика. Квантовай физика — квантово-механическай уонна квантово-полевой системаны уонна хамсаналларын сокуонун үөрэтэр физика теориятын баһа.
Квантовай логика. Квантовай логика — квантовай теориятын принципын учуоттуур, араас этиилэргэ наадалаах, логика раздела.
Түүлдьүт. Түүлдьүт — дьон түһээбит түүллэрин тойоннуур, ол аата тобулан тылбаастыыр киһи буолар. Саха майгытын сиэринэн туора киһи түүлүн тубэспиччэ дьүүллүүр табыгаһа суох уонна сэрэхтээх. Түүлү дьоһуннаах түүлдьүккэ эбэтэр киһи бэйэтэ бэркэ эрэнэр итэҕэйэр киһитигэр кэпсиэхтээх.