mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Эрнст Александрович Алексеев. П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай премиятын лауреата - Алексеев Эрнст Алексеевич.
1946 с. балаҕан ыйын 15 Ньурба улууһун Куочайыгар төрөөбүтэ. 1964 с. ЯГУ ИТФ геологияны үөрэтэр отделениятыгар үөрэнэ киирбитэ. 1968-1976 сылларга маһынан тутуунан дьарыгырар, 1976-1996 сыллардаахха Таатта улууһун Туора-Күөл оскуолатыгар учууталлыыр.
1983 г. ЯГУ математиканы үөрэтэр салаатын бүтэрбитэ. "Юный резчик" куруһуокка салайааччынан үлэлиир. Хас да сыл өбүгэлэр оонньуурдарын, прикладной искусстваны үөрэппитэ киниэхэ дьэҥҥэ көстөр национальнай сувенир "Талах ынах", талахтан миэбэл "Талах олоппос" технологияларын айарга көмөлөһор. Кини бэйэтин уонна үөрэнээччилэрин үлэлэрэ 45 Республикатааҕы, международнай выставкаларга Францияҕа, Монголияҕа, Бурятияҕа көстүбүттэрэ. Кини үөрэппит дьоно хаста да прикладной искусства өттүнэн маҥнайгы миэстэлэри республиканскай быыстапкаларга ылбыттара. Эрнст Александрович Международнай көһөрүүлээх "Красота пространства" быыстапка кыттыылааҕа.
Кини мастан оҥоһуллубут архитектурно-мемориальнай комплекс автора буолар, биирдэстэрэ олоҥхоһут Табахырап гиэнэ буолар. Суотту "Дружба народов" музейыгар биллиилээх олоҥхоһуттарга ананан турар былыргы надмогильниктар ансамбылы айбыт киһи буолар. Пааматынньыктара барыта паспортизированнайдар уонна культура памятнигын каталогугар киирэн тураллар. "Олоҥхо оонньууларыгар" анаан "Хадаайы" музейыгар Ытык-Күөлгэ кини салайыытынынан, бэйэтин архитектуратынан Саха Сиригэр уникальнай "Олоҥхо балаҕана" уонна "Моҕол ураһа" тутуллар.
Бу этиллибит үлэлэрэ барыта "Өркөн өйүнэн, кыраҕы хараҕынан" (ЧИП "Ситим", 1995 с.), "Саха талахтан, мастан үлэлэрэ" (изд-во "Бичик", 1999 с.) сырдатыллыбыта уонна иллюстрацияламмыта. Бүтэһик кинигэтэ - автор материальнай культура оттунэн фундаментальнай улэтэ, сахалар маьынан тутуутун зодчествота, учуонайдартан уонна өрөспүүбүлүкэ искусствоведтарыттан үрдүк сыананы ылбыта.
Алексеев Эрнст Александрович - РФ уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин архитектордарын Сойууһун чилиэнэ, РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай маастара, "Дети Саха-Азия" фондун стипендиата, РФ творческай уорэтиитин Акадаемиятын академига, ЯГИТИ архитектура кафедратын доцена, Татта улууһун бочуоттаах олохтооҕо. "Гражданская доблесть" знагынан наҕараадаламмыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин сэтинньи 20 кунун 2009 с. 1675 нүөмэрдээх ыйааҕынан Алексеев Эрнст Александровичка П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай премията 2009 сылга чөлгө түһүү архитектура нэһилиэстибэтин уонна үгэс буолбут прикладной искусстваҕа сүрүн вкладын иһин, сахалыы мас зодчествотун холбоһук үлэлэрин оҥорбутун, мас тутууга архитектурнай новация, уонна хас да сыллааҕы көдьүстээх үлэтин уонна педагогическай деятельнаьынан лауреат буолбута.
М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория. М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Нижнэй Новгородка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория 1946 с.төрүттэммит.
1957 с.консерваторияҕа М. И. Глинка аата иҥэриллибит. 1960 с. Улахан концертнай саалаҕа орган туруоруллубут.
1965 с.үрдүк үөрэх кэннинээҕи үөрэхтээһин баар буолбут.
1984 сылтан консерваторияҕа үөрэнэ уонна стажировкалана тас дойдулартан кэлэр буолбуттар. Бу үрдүк үөрэх тэрилтэтэ бары хайысханан дьулурҕатык сайдан аан дойду музыкальнай култууратыгар интеграцията күүһүрбүт.
2003 с. Диссертационнай сэбиэт үлэлээбит. Барыта 41 кандидатскай диссертация көмүскэниллибит.
2005 с.акадьыамыйа статуһун ылбыт.
Консерватория бэйэтин издательскай базатыгар үөрэх уонна методика пособияларын, монографиялары научнай ыстатыйалар хомуурунньуктарын бэчээттээн таһаарар. Нижегородскайдааҕы консерватория профильнай үөрэх тэрилтэлэрин ортолоругар соҕотоҕун муз.учуулуссалар уонна кэллиэстэр Бүттүүн Арассыыйатааҕы Олимпиадаларын ыытар көҥүллээх.
Консерватория, 5000-тан тахса выпусниктаах.
Факультеттара.
1. Фортепианнай факультет
2. Оркестровай факультет
3. Норуодунай үнстүрүмүөннэр факультеттара
4. Дирижерскай факультет
5. Вокальнай факультет
6. Композиторскай - музыковедческай факультет
7. Эбии үөрэхтээһин уонна квалификацияны үрдэтии факультета
21 кафедралаах уонна 3 секциялаах.
Консерваторияҕа 200-тэн тахса преподаватель уонна 50-тан тахса концертмейстер үлэлиир.
Акадьыамыйаҕа үөрэтии 
үөрэх бары таһымнарын хабан туран ыытыллар(бакалавриат, специалитет, магистратура, ассистентура-стажировка, аспирантура)
Рейтиннэрэ.
М. И. Глинка аатынан Нижнэй Новгородтааҕы судаарыстыбаннай консерватория(акадьыамыйа) 
1.Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 277-с миэстэ.
2. Нижегородскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 7-с миэстэ.
3. Нижнэй Новгород куоратын үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 7-с миэстэ.
Ссылкалара.
http://nnovcons.ru/sveden/istoriya-nngk/
http://nnovcons.ru/
http://nnovcons.ru/obrazovanie/fakultety/
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория. М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория(акадьыамыйа) - Арассыыйаҕа Магнитогорскай куоракка баар судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1939 с. М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы музыкальнай учуулуссаны арыйбыт.
1993 с.балаҕан ыйын 15 күнүгэр Челябинскай уобалас салалтатын 335 нүөмэрдээх уурааҕынан музыкальнай учуулусса М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай музыкальнай-педагогическай институт буолбут.
1996 с. университет, онтон акадьыамыйа статуһун ылбыт.
Структурата.
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы консерватория - профессиональнай музыкальнай үөрэх үс таһымын холбообут саҥа тииптээх комплекснай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Үөрэх үс таһыма бэйэ бэйэлэриттэн ситимнээхтэр.
Консерватория састаабыгар хореографическай училище киирэр.
Үөрэх
факультеттара
1. Музыковедческай уонна толоруу
2. Тыйаатыр, хореография, уонна музыка үөрэҕин факультета
Салаалара
1. Омук устудьуоннарын салаата
2. Кэтэхтэн үөрэнии салаата
Кафедралара:
-специальнай фортепиано
-концертмейстер маастарыстыбата уонна камернай ансаамбыл
-оркестровай устурууналаах үнстүрүмүөннэр
-оркестровай духовой уонна охсор үнстүрүмүөннэр
-оркестровай норуодунай үнстүрүмүөннэр
-хоровой дирижирование
-академическай ырыа толоруута
-музыка устуоруйата уонна түөрүйэтэ
-фортепиано
-эстрада музыкальнай ускуустубата
-музыкальнай педагогика уонна толоруу ускуустубатын устуоруйата уонна түөрүйэтэ
-актёр маастарыстыбатын
-хореографическай ускуустуба
-музыкальнай үөрэх
-философия, гуманитарнай уонна социальнай-экэниэмиичэскэй дисциплиналар.
Консерваторияҕа 1998 сылтан "Музыкальное искусство" диэн научнай испэссээлинэскэ искусствоведение дуоктарын истиэпэнин ыларга диссертацияны көмүскүүргэ Холбоһуктаах сэбиэт тэриллэн үлэлиир.
Сэбиэккэ Ураллааҕы консерватория, Уфатааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба акадьыамыйата уонна Магнитогорскайдааҕы консерватория киирэллэр.
Рейтиннэрэ.
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
1. Магнитогорскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ.
2. Челябинскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 9-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүкүөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 407-с миэстэ.
Ссылкалара.
http://www.magkmusic.com/ 
https://cultureural.ru/
https://akvobr.ru/laboratoria_innovacii_v_tvorcheskom_vuze.html
Л.В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория. Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Саратов куоракка баар музыкальнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1900 с. Импэрээтэрискэй Нуучча музыкальнай уопсастыбатын Саратовтааҕы Алексеевскай консерваторията диэн цесаревич Алексей аатынан төрүттэммит.
1902 с.музыкальнай учуулусса дьиэтэ тутуллубут.
Кэлин, консерватория буоларыгар дьиэ реконструкцияламмыт.
1918 с. национализация буолбутугар консерватория судаарыстыбаннай диэн ааттаммыт.
1935 с. Л. В. Собинов аатын иҥэрбиттэр.
1985 с.консерватория Улахан саалатыгар "Зауэр" немецкэй фирма органа туруоруллубут.
Факультеттара.
1. Фортепианнай факультет
Кафедралара:
-специальнай фортепиано
-камернай ансаамбыл уонна концертмейстерга бэлэмнэнии
-фортепиано
2. Оркестровай факультет
Кафедралара:
-оркестровай струннай үнстүрүмүөннэр
-оркестровай духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр
-норуодунай үнстүрүмүөннэр
3. Вокальнай-дирижерскай факультет
Кафедралара:
-академическай толоруу
-дирижирование
-норуодунай ырыаны толоруу уонна этномузыкология
4. Историческай түөрүйэ
 факультета
Кафедралара:
-музыка устуоруйата
-музыка түөрүйэтэ уонна композиция
-музыкальнай педагогика уонна толоруу ускуустубатын устуоруйата уонна түөрүйэтэ
-гуманитарнай дисциплиналар
5. Орто профессиональнай үөрэх факультета
Предметнай-цикловой комиссиялар:
-гуманитарнай дисциплиналар ПЦК
-норуодунай оркестр үнстүрүмүөннэрэ ПЦК
-музыкальнай-теоретическайдисциплиналар ПЦК
-уопсай фортепиано ПЦК
-оркестровай духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр ПЦК
-оркестровай струннай үнстүрүмүөннэр ПЦК
-специальнай фортепиано ПЦК
-вокальнай ускуустуба уонна сольнай норуодунай ырыаны толоруу ПЦК
-хоровой дирижирование ПЦК
6. Тыйаатыр института
Кафедралара:
-актёр маастарыстыбата
-испэссээлинэй дисциплиналар.
7. Научнай-педагогическай каадырдары бэлэмнээһин уонна эбии профессиональнай үөрэхтээһин факультета
2010 с.тыйаатыр факультета - Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института буолбут.
Рейтиннэрэ.
Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
1. Саратов куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 7-с миэстэ.
2. Саратовскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 7-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 511-с миэстэ.
Ссылкалара.
https://web.archive.org/web/20110113000126/http://www.sarcons.ru/new/index.php/information.html
https://web.archive.org/web/20111117002432/http://www.saratov.gov.ru/region/culture/konsa.php
https://saratov.ucheba.ru/uz/19724
Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет. Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Иркутскай куоракка баар үрдүк ;үөрэх тэрилтэтэ.
Толору аата - бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай үниверситет"
Устуоруйата.
1894 с. куораттааҕы Александро-Мариинскай учуулуссатын дьиэтин тутуу саҕаламмыт.
1930 с. НКС уурааҕынан учуулусса дьиэтигэр Сибиирдээҕи финансовай-экэнэмиичэскэй институт тэриллибит. .
Сэрии кэнниттэн, бу тэрилтэ, үрдүк квалификациялаах финансовай-экэнэмиичэскэй уонна инженернай-экэнэмиичэскэй профиллаах испэссэлиистэри эрэгийиэн бары үлэтин сүрүн салааларыыгар бэлэмниир буолбут.
1947 с. плановай-экэнэмиичэскэй факультет арыллыбыт.
1940 сылтан аспирантура тэриллибит.
1953 с.инженернэй-экэнэмиичэскэй факультет төрүттэммит.
Забайкальеҕа 1957 с.институт Читатааҕы филиала арыллыбыт.
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үөрэхтээһиҥҥэ уонна наукаҕа министиэристибэтин 2015 с.алтынньы 29 күнүгэр тахсыбыт 1252 нүөмэрдээх бирикээһинэн "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета аата уларыйан бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай университет" диэн буолбут.
Университет билигин эрэгийиэннэр ыккардыларынааҕы үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи, үрдүк үөрэххэ, үрдүк үөрэх кэннинээҕи бары таһымнары хабан туран үөрэхтиир-научнай комплекс.
Структурата.
-факультеттар уонна кафедралар
-судаарыстыба уонна быраап института
-аан дойду экэниэмикэтин уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан института
-култуура, социальнай коммуникация уонна информ.технология института
-үп-харчы уонна салалта института
-норуодунай хаһаайыстыба института
-норуоттар ыккардыларынааҕы факультет
Подразделениелара уонна филиаллара:
-Читинскэй институт(1958)
-Усть-Илимскайдааҕы филиал
-Братскайдааҕы филиал
Рейтиннэрэ.
Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Иркутскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ.
2. Иркутскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 130-с миэстэ.
4. Арассыыйа юридическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2020 топ-15 киирэр.
Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы юридическэй институт. Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы юридическай института — Барнаул куорат Центральнай оройуонугар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
1957 с. бэс ыйын 29 күнүгэр ССРС ИДьМ салайар үлэһиттэри бэлэмниир Испэссээлинэй орто оскуола арыллыбыт.
1994 с. Арассыыйа ИДьМ Рязаннааҕы үрдүк оскуолатын филиала буолбут.
1998 с. Арассыыйа Бырабыыталыстыбата "Арассыыйа Бэдэрээссийэтин ИДьМ Барнауллааҕы юридическай институтун төрүттүүр туһунан" 385 нүөмэрдээх уураах таһаарбыт.
Барнауллааҕы институт билигин, Арассыыйа ИДьМ ситимигэр биир бастыҥ үөрэх тэрилтэтэ.
Институт полиция уполномоченнай участковайдарын бэлэмниир.
Структурата.
Институт 4 факультеттаах.
1. Силиэдэбэтэллэри уонна полиция үлэһиттэрин бэлэмниир факультет.
Курсаннар икки испэссэлинэскэ
-"Быраабы көмүскүүр үлэ"
-"Наассыйаҕа куттала суох буолуутун быраабынан хааччыйыы"
2. Кэтэхтэн үөрэхн факультета
Истээччилэринэн - Сибиирдээҕи уонна Уһук Илиннээҕи Ис дьыала уорганын үлэһиттэрэ
3. Профессиональнай бэлэмнэнии факультета
Кемеровскай уобалас, Алтай Өрөспүүбүлүкэтин, Алтайскай Кыраай Ис дьыала уорганыгар үлэҕэ саҥа киирэр полицейскайдара.
4. Квалификацияны үрдэтии, эбии атын испэссээлинэскэ бэлэмнээһин факультета.
Арассыыйа ханнык баҕарар сириттэн ис дьыала уорганын үлэһиттэрэ, дуоһунас категориятынан араарыллан үөрэнэллэр.
Институтка, үөрэх процеһыгар аныгы информационнай-телекоммуникационнай технологиялар, програмнай аппараттаах комплекстар уоннан полигоннар туттуллалларынан сибээстээн курсааннар уонна истээччилэр дьиҥнээх кэриэтэ ситуацияларга үөрэнэллэрэ, стажировкаҕа Барнаулга уопсастыба бэрээдэгин харыстабылыгар кытталлара
 сулууспа хаачыстыбатын таһымын үрдэтэр.
Рейтиннэрэ.
Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы института
1. Барнаул куора үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 16-с миэстэ.
2. Алтайскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 23-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтиниигэр 1573-с миэстэ.
Мин теруттэрбинэн киэн туттабын.  Ийэбинэн Аһыкай аҕа ууһуттан тардыылаах эбиппин. Эбэм Степанида Павловна -Никифоров Павел Васильевич (1907-1942) кыыһа. Бу Павел Васильевич диэн Манньыаттаах Баһылай (Никифоров Василий Сергеевич) ииппит уола.
 Кини аҕата (мин хос-хос эһэм) Василий диэн 1881 с.т. киһи. Кини Агафья Михайловна (1880 с.т.) диэн кэргэннээх эбит. Кинилэр 4 оҕоломмуттар: Дмитрий, Герасим, Акулина, Павел.
 Василий аҕата, мин хос-хос-хос эһэм, Николай (Уһун Ньукулаас, 1826с.т.) диэн эбит. 1911 сыл кэннэ өлбүтэ диэн буолар. Уһун Ньукулаас – Манньыаттаах Баһылай бииргэ төрөөбүт убайа. Кини 2-тэ кэргэннэммит: бастакы кэргэнэ Феодосия Саввична (1846-1901), иккиһэ – Анна Елизаровна (1856-1911). Бастакы кэргэниттэн 2 уоллаах: Николай -1(1862-1927), Василий (1881), иккиһиттэн биир кыыстаах: Матрена (1903 с.т.). Василий диэн уолуттан мин хос эһэм Павел Васильевич төрүүр. Ол аата, Манньыаттаах Баһылай улахан убайын сиэнин ииппит эбит. Уһун Ньукулаас Аһыкайга Ахханга куулатыгар олорбут, кэргэнэ сэрии буолуор диэри оҕолорунаан олорбуттара дииллэр. Хос эһэм Павел Васильевич Аһыкайга Эмис алаас арҕаа баһын куулатыгар олорбут үһү.
 Хос эбэм Ирина Ивановна (1909 - 1942) диэн, эбэм ахтарынан, ыарыһах, уҥуоҕунан кыра, уһун суһуохтаах, иистэнньэҥ, түргэн туттуулаах дьиэ хаһаайката үһү. 1942 сыллаахха алтынньы ыйга ыалдьан өлбүт. Хос эһэм суоччутунан үлэлии сылдьан 1942 с бэс ыйын 23 күнүгэр сэриигэ барбыт.Кинилэр 5 оҕоломмуттар: Надежда, Елена, Артем, Степанида. Тулаайах хаалбыт оҕолору аймахтара ылбыттар.
 Мин эбэм Степанида Павловна диэн, 1937 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр 1-кы Тыыллыма нэһилиэгэр Аһыкай диэн алааска төрөөбүт. Кини элбэх оҕолоох убайыгар Никифоров Геннадий дьиэ кэргэнигэр олорон дьиэ ис-тас үлэтигэр, оҕо көрүүтүгэр көмөлөспүт. Өр кэмҥэ ыалдьан хаалан үөрэммэтэх. Билигин кини баара буоллар 83 саастаах буолуо этэ. Эбээ диэн аптаах тыллаах, минньигэс астаах, сылаас илиилээх көмүскүүр киһибит буолар этэ. Эбээлээхпиттэн мин үөрэбин, киэн туттабын. Миигин эбэм ааттаабыта, мин эбээ оҕотобун. Эбэм Романов Петр диэн киһиэхэ кэргэн тахсан 5 оҕолоох: Александр (1960 с.т.), Екатерина (1961 с.т.,), Алексей (1963 с.т.,), Людмила (1964-1993 сс., ),уонна мин ийэм Матрена (1966 с.т.)
 Эбэм убайа Артем Павлович Никифоров – Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрэн, художник-портретист идэлээх. 1956 – 1964 сс. бокса республика хамаандатын чилиэнэ. Бокса республика 8 төгүллээх чемпиона, 1960 с. РСФСР норуоттарын спартакиадатын 3-с бириистээх миэстэтин финалиһа уонна сахалартан бастакы бокска ССРС спордун маастара. Билигин 87 саастаах.
 Эбэм эдьиийдэрэ - Надежда (1929-2004) кэргэнэ Юмшанов Николай Семенович (1919-1984)
Елена – эрдэ ыалдьан олохтон барбыт.
Сиэнэ Роман Кривогорницын суруйда
14.12.20
Транспортир. Транспортир (, от «көһөрүөм») - угол тутар уонна кээмэйдиир инструмент. Транспортир эркиҥҥэ (көнө ситимҥэ) турар шкала) уонна аҥаардас (угломернай шкалалар)  0 кыраадыстан са5алаан 180° кыраадыска тиийэр. Сорох моделларга —  360° кыраадыска тиийэр.
Транспортир оҥорон таһаараллар ыстаал, пластмасса, мас уонна да атын матырыйааллартан. 
Транспортир историята.
Муннук мээрэйдээһин былыргытан баар буолла диэн сабаҕалыыллар, Вавилон куоракка бу сыалга туһаныллара сабаҕаланар эргимтэлэр баалларын туоһулууллар. Былыргы астрологическай халандаар эмиэ оннунан хаалла Саргона ыраахтааҕыта таблица ый өлүүтэ 747 с. б. э. вавилонскай төрүттээх. Маны барытын үс муннук кээмэйдээн киллэриэхтээх этэ. Вавилон олохтоохторо 360 чаастаах төгүрүктээһини уонна күнүстэри- түүннэри 360 чаастары оҥороллоро эмиэ биллэр. Маны таһынан өссө куорат храмовай суруйуулара Урк Б. э. ИНН. 4 тыһ. сыл бүтүүтэ 12 ыйга 30 хонукка, ол эбэтэр 360 хонукка, итинник түҥэтиигэ уонна кэлин мифэҕэ ыйыы баар. .
Ол эрээри транспортир д. И. Каргин бигэргэтэринэн, профессор Д. И. Каргина "чертежнай инструменнары сайыннарыы историятын очерката" диэн ыстатыйатыгар бэчээттэммитэ, былыргы кэм архитектора Самосуос Феодор б. э. 7 к. айбыта
Башкир судаарыстыбаннай университета. Башкир судаарыстыбаннай университета
Арассыыйаҕа Башкирия киин куоратыгар Уфаҕа баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1909 с.от ыйын 2 күнүгэр Арассыыйа үөрэҕин миниистирэ А. Н. Шварц Уфаҕа 3 сыллаах учуутал институтун арыйарга дьаһайбыт. Ону кытта, институт дириэктэринэн Уфатааҕы гимназия учууталын А. Н. Лисовскойу аныырга быһаарбыттар.
1909 с.алтынньы 4 күнүгэр Уфатааҕы учуутал института арыллыбыт.
1912 с. институкка бастакы 24 устудьуон үөрэх толору кууруһун бүтэрбиттэр. Педсэбиэт быһаарыытынан бары "учитель городского училища" диэн сыбаанньаламмыттар уонна Оренбургскай уокурук үөрэҕин тэрилтэлэригэр үлэҕэ анаммыттар.
1917 с. 2-с куурус устудьуоннарын аан бастаан икки хайысханан салгыы үөрэнэргэ анаан араарбыттар: физико-математическай уонна естественно-географическай.
Бастакы кууруска үс салааҕа ылар буолбуттар:
Историко-литературнай
Физико-математическай
Естественно-географическай.
1919 с. Норуот үөрэҕириитин института диэн ааттаммыт.
1923 с. "Практическай" диэн ааттанан, эбии, тыа хаһаайыстыбатын испэссээлиистэрин бэлэмниир буолбут.
1929 с. кини базатыгар К.А. Тимирязев аатынан Башкир судаарыстыбаннай педагогическай института буолбут.
1930 с.салаалара факультет буолбуттар, 15 кафедра баар буолбут. Ол сыл кэтэхтэн үөрэнии, эһиилигэр - киэһээҥҥи салаалар арыллыбыттар.
1957 с.от ыйын 20 күнүгэр ССРС МС уурааҕынан Башкир судаарыстыбаннай университета диэн ааттаммыт.
Структурата.
Университекка 10 факультет, 105 кафедра, 5 институт, 1 кэллиэс уонна Сибай, Стерлитамак, Нефтекамск, Бирск куораттарга филиаллар бааллар.
Рейтиннэрэ.
1. QS World University Rankings
Региональнай рейтин - QSEECA(Emerging Europer and Central Asia)2020: 
а)Аан дойдуга 301-350 миэстэ.
б) Арассыыйаҕа 85-105 миэстэ.
в) Башкортостаҥҥа 2-3 миэстэ
2. Times Higher Education(THE)Мировой рейтинг - World University Ranking2020
а) Аан дойдуга 1001 миэстэ
б) Арассыыйаҕа 16-39 миэстэ
в) Башкортостаҥҥа 1-2 миэстэ
3. Subject Ranking-Направление "Physical Sciences"2020
а) Аан дойдуга 801 миэстэ
б) Арассыыйаҕа 24-33 миэстэ
в) Башкортостаҥҥа 1-2 миэстэ
Ссылкалара.
https://bashedu.ru/ru 
http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/171
Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института. Башкир физическай култуура института
Башкир физическай култуура института - Арассыыйаҕа Башкортостан Уфа куоратыгар баар физическэй култуура, успуорт уонна туризм испэссээлиистэрин бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата.
Бастакы аата: Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура институтун Уфатааҕы үөрэтэр-консультациялыыр пууна.
2000 с.кулун тутар ый 6 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин успуорт Министиэристибэтин бирикээһинэн, Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйатын ректора бэрэпиэссэр Л.М. Куликов мэктиэтинэн Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйатын Уфатааҕы филиала арыллыбыт.
2005 с.аттестацияны уонна аккредитацияны ситиһиилээхтик ааһан БСҮөТ ҮПҮө "Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура университета" филиала Башкир физическэй култуура института диэн буолбут.
Структурата.
Институкка 4 факультет уонна 15 кафедра баар.
1. Тренерскай-преподавательскай факультет
-илиҥҥи единоборство уонна успуорт зрелищнай көрүҥнэрин түөрүйэтэ уонна методиката
-фехтование, ыарахан атлетика уонна спортивнай единоборство түөрүйэтэ уонна методиката
-эрдинии, хайыһар уонна чэпчэки атлетика түөрүйэтэ уонна методиката
-спортивнай оонньуулар түөрүйэ уонна методика
-профессиональнай хайысхалыыр үөрэх
2. Сервис уонна туризм факультета
3. Чөл турук технологияларын факультета
-реабилитация физическэй көрүҥнэрэ
-киһи морфологията уонна физиологията
-спортивнай мэдиссиинэ
4. Магистратура факультета
-физическэй воспитание, спортивнай тренировка, чөл туруктаныы уонна адаптивнай физическэй култуура түөрүйэтэ уонна методиката
Дьарыктар үөрэх куорпустарыгар уонна Уфа куорат спортивнай тутууларыгар "Уфа-арена", "Биатлон", "Динамо" стадионнарга ыытыллаллар.
Рейтиннэрэ.
Башкир физическэй култуура института
1. Уфа куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 10-с миэстэ.
2. Башкортостан үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 16-с миэстэ.
3.Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 731-с миэстэ.
Ссылкалара.
https://akvobr.ru/bifk_kuznica_chempionov.html
http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/4270-uralskij-universitet-fizicheskoj-kultury
http://ufa.uralstudent.ru/centers/vysshie-uchebnye-zavedeniya/instituty-/bashkirskiy-institut-fizicheskoy-kultury-filial-v-g-ufe-1849283/ 
https://i-gazeta.com/news/16794-v-bashkirskom-institute-fizicheskoy-kultury-problemy/
Антонивка (куорат тииптээх бөһүөлэк). Антонивка () диэн Украина Херсон уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 12812 (2018).