mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Пекарскай Эдуард Карлович. Эдуард Карлович Пекарскай (25.10.1858—29.06.1934) — лингвист, этнограф, фольклорист, ССРС наукаларын Академиятын бочуоттаах чилиэнэ (1931).
Нуучча географияны чинчийэр уопсастыбатын этнография салаатын сэкирэтээрэ, сахалар уонна эбэҥкилэр этнографияларын тустарынан үлэлэр ааптардара, бастакы фундаментальнай саха тылын тылдьытын оҥорбут киһи.
Алтынньы 25 күнүгэр 1858 с. Минскэй күбүөрүнэҕэ Игуменскай уйуоска дьадайбыт польскай дворяннар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Ийэтэ эрдэ өлөн тастыҥ эһэтигэр (двоюродный дед) иитиллибит. Харьковскай ветеринарнай институтка үөрэммитэ (1877–78 с.). Народническай хамсааһыҥҥа кыттыбытын ("Земля и воля") иһин 1878 с. тутуллан байыаннай-полевой суут быһаарыытынан Саха Сиригэр көскө ыытыллыбыта. 
Дьокуускайга сэтинньи 2 күнүгэр 1881 с. кэлбит, Ботуруускай улуус 1 Игидэй нэһилиэгэр олохтоммут. Онно сүүрбэччэ сыл олорбут. 1887 с. Пекарскай 7 тыһыынча саха тылын хомуйбут, 11 сылынан — 20 тыһыынча, оттон 1930 с. — 25 тыһыынча тылы.
Үлэтигэр саха тылын билэр олохтоохтор көмөлөспүттэр: К.Г.Оросин, Р.Александров, аҕабыыт Д. Д. Попов, олоҥхоһут М.Н. Андросова-Ионова, лингвист С. А. Новгородов уонна аан дойдуга биллэр учуонай академиктар В. В. Радлов, К. Г. Залеман, В. В. Бартольд уонна да аттыттар. 
1889 с. Э.К.Пекарскайы Дьокуускай куоракка олорорун көҥүллээбиттэрэ, бу сылга "Словарь якутского языка" диэн 7 тыһ. тыл киирбит саха тылдьытын бастакы таһаарыытын И.М.Сибиряков үбүлээн бэчээттээн саҕалаабыттара. 
1905 с. наука Академията туруорсуутунан Пекарскайы Санкт-Петербург куоракка көһөрүгэр көҥүллээбиттэрэ.
1905-1910 сс. Пекарскай Нуучча түмэлин этнографическай салаатыгар үлэлээбитэ, онтон Нуучча Географическай уопсастыбатын Саха сирин үөрэтэр хамыыһыйаҕа чилиэнинэн сылдьыбыта.
1912 с. "Словарь якутского языка", "Образцы народной литературы якутов" диэн улахан үлэлэрин иһин Пекарскай Нуучча Географическай уопсастыбатын аатыттан кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1926 с. алтынньытыгар Э. К. Пекарскай тылдьытыгар бүтэһик тыллары суруйбут. Ол туһунан Саха Сирин бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлигэр М.К. Аммосовка телеграмма охсубут. Бырабыыталыстыба политкаторжаннар Ленинградтааҕы уопсастыбаларын кытта Тылдьыт ааптарын чиэстээһини тэрийбиттэр.
Саха норуотун аатыттан Эҕэрдэ суругу эдэр поэт Г.В. Баишев (Алтан Сарын) аахпыт. Маннык тыллар бааллар эбит: «Эдуард Карлович, эн албан аатыҥ эн таптыыр Тааттаҥ хонуутугар, былыргы олоҥхоҕо ахтыллар Айыы Дьаргыл баҕанатын курдук, үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах суорба таас баҕанаҕа батары таміаланан үйэттэн үйэ тухары саха киһитэ күлүгүн быһа хаампат ытыга буолан туруохтун!»
1927 с. ССРС Наукаларын акадьыамыйатын чилиэн-кэрэспэдьиэнинэн талыллыбыта.
1930 с. 25 тыһ. тыл киирбит "Словарь якутского языка" диэн саха тылдьытын бүтэһик 13-с таһаарыытын Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын көмөтүнэн бэчээттээн таһаарбыта.
1931 с. түүр тылын үөрэтиигэ өҥөтүн иһин АН СССР бочуоттаах чилиэнэ буолбута.
1958 с. Пекарскай 100 сааһын бэлиэтээһиҥҥэ анаан 38 тыһ. тыл киирбит "Словарь якутского языка" диэн кини сүдү үлэтэ Венгрияҕа хаттаан тупсарыллан тахсыбыта.
Пеллерин. Марк-Альфред Пеллерин () (1936 сыллаахха төрөөбүтэ) — Франция суруйааччыта, Саха сирин туһунан икки роман автора.
Бастакы романа "Куттанары умнума" диэн ааттаах, "Галлимард" издательствоҕа тахсыбыта уонна 2001 сыллаахха французтуу суруллубут детективтар аан дойдутааҕы "Санг д'анкр" диэн күрэхтэригэр бастаабыта.
Бу айымньыга олоҕуран сценарий суруллубута.
"Иннокентий" диэн ааттаах Саха сирин туһунан иккис романа 2004 сыллаахха "Албин Мишель" издательствоҕа тахсыбыта уонна эмиэ литературнай премия ылбыта.
Пепеляев Анатолий Николаевич. Пепеляев Анатолий Николаевич - XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ генераала.
1891 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Томскайга төрөөбүт, 1938 сыл тохсунньу 14 күнүгэр өлбүт. Генерал-лейтенант (1919).
Эппиһиэр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Павловскайдааҕы байыаннай училищены 1910 сыллаахха бүтэрбит. Бастакы Аан дойду сэриитигэр батальон хамандыыра, подполковник. 1918 с. ыам ыйыгар Томскайга революцияны утары турууну баһылаабыт, онно белочехтарынан өйөммүт. 
1918 с. атырдьах ыйыттан корпус хамандыыра, 1919 - 1-кы Сибиир армиятын хамандыыра. Колчагы урусхаллааһын кэннэ Сэбиэскэй былааһы утары охсуһуутун Уһук Илиҥҥэ салҕаабыта. 1921 с. Кытайга, Харбиҥҥа эмиграциялаабыта. 1923 сыл саҕаланыытыгар Сибиир добровольческай дружинатын баһылаан (700 киһи) Саха сиригэр киирбитэ. Сыала-соруга - Дьокуускайы ылыы уонна Сибииргэ Сэбиэскэй былааһы суох оҥоруу. Амма Абаҕатын таһыгар (Саһыл-Сыһыы алааска) Строд этэрээтигэр кэтиллэ түһэр. 3 нэдиэлэ устата ытыалаһа сатаан баран, элбэх өлүү-сүтүү тахсыбытын кэннэ, Айааҥҥа төннөр. Айааҥҥа Владивостоктан турбут кыһыллар хараабыллара устан тиийэн туппут. Сууттанан баран амнистияҕа түбэһэн өр кэм Новосибирскайга бухгалтерынан үлэлээбит. 1937 с. хаттаан хаайыллыбыт уонна 1938 ытыллан өлөрүллүбүт.
Петрова Тамара Ивановна. Петрова Тамара Ивановна - саха тылын чинчийээччитэ, педагогическэй наука хандьыдаата, СГУ бэрэппиэссэрэ, CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, биллиилээх общественнай диэйэтэл.
Үөһээ Бүлүүгэ Өргүөт нэһилиэгэр кулун тутар 5 күнүгэр 1934 сыллаахха төрөөбүт.
1947 с. Тойоку 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
1948-51 сс. Үөһээ-Бүлүү орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1951-55 сс. Якутскайдааҕы пединститут, нуучча тылын саха оскуолатыгар үөрэтии салаатын (РОЯШ ЯГПИ) устудьуона.
1955-71 сс. Үөһээ-Бүлүүгэ Маҥаас 7-кылаастаах, Тойоку 8 кылаастаах, Нам орто оскуолатын нуучча тылын учуутала.
1971-82 сс. МП РСФСР национальнай оскуоланы НЧИ Саха сиринээҕи филиалыгар младшай научнай сотрудник.
1982-92 сс. ЯРИУУ алын кылаас методиһа; нуучча тылын хаапыдыратын старшай преподавателэ.
1992-96 сс. CӨ Үөрэҕин министерствотын үөрэх-методика салаатын начальнига, кылаабынай специалииһа.
1996-2006 сылтан СГУ саха тылын уонна култууратын факультетыгар доцент; стилистика уонна тылбаас хаапыдыратын профессора.
Үлэтэ.
Тамара Ивановна үлэлээбит олоҕор 5 сүрүн түһүмэҕи бэлиэтээбит. Бастакы - тыа оскуолатыгар нууччалыы билбэт саха оҕотугар нуучча тылын үөрэтэр (15 сыл). Иккис - төрүт оскуола үнүстүүтүгэр үөрэтии практикатын наука хараҕынан көрөн методиканы тупсаран биэрэр (10 сыл). Үһүс - учуутал таһымын үрдэтэр үнүстүүккэ бэйэтин уопутун уонна наука тугу этэрин холбоон учууталга сүбэ-ама биэрэр (12 сыл). Төрдүс - оскуолаҕа төрөөбүт тылынан үөрэтии кэнсиэпсийэтэ киирэн ҮөМ-н үлэтин тэрийэр, саҥа предметкэ автор булан,үлэлэрин ааҕан, эрэдээксийэлээн бэчээттэтэр. Элбэх программа,учебник,көмө кинигэ тахсарыгар суол аһар (5 сыл). Бэһис - үнүбэрсиэккэ тыл култууратын, саха тылын истиилин чопчулуур чинчийэр уонна устудьуоннары үөрэтэр.1999 сылтан нууччалыы-сахалыы тылбаас кафедратын тэрийэн саха тыла туруору тылбаастан иинэн-хатан барбатын туһугар үлэлиир (14 сыл).
Тамара Ивановна сүүстэн тахса ноуучнай уонна методическэй үлэ ааптара,"Ийэ тыл" көҥүл түмсүү биир тутаах киһитэ,Саха араадьыйатыгар хас да сыл тухары тыл култууратыгар аналлаах биэрии ыыппыта.
Тамара Ивановна тылбаасчыт быһыытынан
1. Икки тылынан "П.А. Ойунский. Новые переводы стихотворений" (2003)
2. Улуу Кыайыы 60-сааһыгар аналлаах "Любимые наши песни"/ "Норуот таптыыр ырыалара" (2005)
3. Иван Гоголев, Леонид Попов, Илья Ча5ыл5ан хоһооннорун тылбааһа.
4. Биэс тылынан тылбаастаммыт Виталий Власов хоһоонун уонна ырыатын хомуурунньуга "Боотур Ууспун" (2008)
5. "Манас" кыргыз омук улуу айымньыта (2014)
Күн-дьыл туруга. Күн-дьыл туруга () — куруук уларыйа турар айылҕа туруга. "Килиимэт" () — бу арыый атын, биир өттүнэн киэҥ өйдөбүл. Ханнык эрэ сиргэ баар үксүн баар буолар айылҕа туруга. Үксүн көстөр (типичнэй) "күн-дьыл туруга" диэххэ сөп.
Попов Михаил Трофимович. Михаил Трофимонич Попов (Бүлүү) 1915 сыллаахха Петербурдааҕы университеты бутэрэн адвокаатынан үлэлээбит. Кэлин Бүлүүтээҕи педучилищеҕа нуучча тылын үөрэппит.
Попов Фёдор Кузьмич. Попов Фёдор Кузьмич (08.12.1921, Сыымах, Иккис Баатара нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа, Саха уобалаһа — 13.10.1943, Лоевскай оройуон, Белоруссия) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сахалартан бастакы Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
Олоҕун олуктара.
Федор Кузьмич Попов 1921 сыл ахсынньы 8 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Иккис Баатара нэһилиэгэр Поповтар дьиэ кэргэннэригэр сэттэ оҕоттон алтыс соҕотох уол оҕонон күн сирин көрбүтэ. Аҕата Кузьма Самсонович оҕолорун кыра эрдэхтэринэ үлэҕэ-хамнаска үөрэтэн-такайан улаатыннарбыта. 1930 сыллаахха «Октябрь» колхуоска дьиэ кэргэнинээн үлэлии киирбиттэрэ, Сүөдэр 9 саастаа5ар улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлиир буолбута.
1931 сыллаахха, 10 саастаа5ар оскуолаҕа киирбитэ. Алааһыттан 9 километр ыраах сиргэ сатыы баран үөрэнэн кэлэрэ. Үөрэҕин таһынан Сүөдэр дьиэ ис-тас үлэтигэр дьонугар илии-атах буолара. Кыһынын үөрэнэн, сайынын колхуоска үлэлиирэ.
1936 сыллаахха 5 кылааһы бүтэрэн баран аҕата ыараханнык ыалдьан оскуолатыттан тохтообута, уонна колхуоска күүстээх үлэтин саҕалаабыта. 1937 сыл кыһыныгар Сүөдэр үлэтин таһынан бииргэ үлэлиир дьонун сүүрбэ киһини ахсаан ааҕарга уонна суруйарга үөрэппитэ.
19 сааһын туолбутун кэннэ 1940 сыллааха ѳр сылларга үлэлээбит «Октябрь» колхуоһугар биригэдьииринэн талыллар. Сүөдэр наһаа ирдэбиллээх, эппиэтинэстээх, үлэһиттэрин кытта өрүү тэҥҥэ сылдьар буолан, үчүгэй салайааччы хайҕабылын ылбыта. 
Сэриигэ кыттыыта.
1941—42 сыллар кыһын аармыйаҕа барар саастаах уолаттар военкомат иһинэн тэриллибит куруһуокка нуучча кэпсэтэр тылын үөрэппиттэрэ. Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннааҕы военкоматынан ыҥырыллан барбыта. Хонуу биригээдэтин салайааччытынан кини быраата Петр хаалбыта.
Пермь куорат аттыгар кылгас кэмнээх автоматчиктар куурустарын үөрэнэн бүтэрбитэ. Сэриилэһэр аармыйаҕа тиийэн 61-с аармыйа 81-с стрелковай дивизиятын 467-с стрелковай полкатын 1-кы батальонун 3-с ротатын байыаһа буолбут.
1943 с. алтынньы 1 күнүгэр Глушец диэн дэриэбинэ аттыгар биир бастакыннан Днепр өрүһү туораан тахсар. Өстөөх траншеяларыгар бастакынан ыстанан тиийэн илиинэн охсуһуу кэмигэр пулеметтарын былдьыыр. Бу охсуһууга 23 ниэмэс саллаатын уонна офицеры охторор. Уонунан ааҕыллар өстөөхтөр хос атаакаларын төттөрү охсор. Бэйэтин подразделениетын өрүһү туоруурун хааччыйар. Бу кэнниттэн уонча күн буолбут быыстала суох кыдыйсыыларга 70 ниэмэһи өлөрбүт. 
Бу сылдьан ыараханнык бааһырар уонна 1943 сыл алтынньы 13 күнүгэр госпитальга өлбүт. Белоруссия Гомель уобалаһын Лоев оройуонун Дерожичи дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Попов Фёдор Кузьмичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Потапов Александр Георгиевич. Александр Георгиевич Потапов — сахалартан маҥнайгы идэтийбит быраастартан биирдэстэрэ. 1891 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Үөдүгэйигэр төрөөбүтэ. Бастаан Дьокуускайдааҕы реальнай училищаны үөрэнэн бүтэрбит. 1917 сыллаах сайын Казаннаа5ы университет медицинскэй факультетын бутэрбитэ. Онон Александр Георгиевич сахалартан Г.Н. Слепцов, П.Н. Сокольников, Д.И. Филиппов кэннилэритгэн төрдус киһинэн быраас идэтин ылбыт быһыылаах.
Александр Пушкин. Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин (1799 — 1837) диэн нуучча улуу бэйиэтэ, суруйааччыта, драматуура уонна прозаига. Пушкин өссө нуучча тылын тарҕатааччыта уонна тылы уларыппыт реформатор быһыытынан биллэр.
Кини айымньылара Арассыыйаҕа уонна аан дойдуга киэҥник биллэллэр.
Пушкин ыам ыйын 25 күнүгэр (аныгы ааҕыыннан бэс ыйын 6) 1799 сыллаахха Москуба куоракка төрөөбүт. Кыра сылдьан эбэтигэр Москуба анныгар Захарово диэн сэлиэнньэҕэ сайылыыр эбит. Алта сыл Царскосельскай лицейга үөрэммит. 
1820 сыл сааһыгар политиканы таарыйар хоһооннорун иһин Санкт-Петербург генерал-губернаторыгар ыҥырыллар. Сибииргэ көскө ыытылла сыһар, ону аҕа доҕордоро көмөлөһөн Екатеринославка ыытыллар. Сэбиргэхтэтэн ыалдьа сыттаҕына Раевскайдар Хапхааска уонна Кырыымҥа эмтэтэ илдьэллэр.
37 саастааҕар 1937 сыллаахха дуэльга ытыалаһыы түмүгэр ыараханнык бааһыран баран аҕыйах хонугунан, урукку ааҕыыннан тохсунньу 29 (аныгыннан олунньу 10) күнүгэр өлбүт.
Радлов Василий Васильевич. Василий Васильевич (Фридрих Вильгельм) Радлов () — востоковед-тюрколог, академик, аан дойду түүр тылын чинчийиитигэр саҥа хайысханы арыйан төрүттээччи. РАН Азиатскай музейын салайаачыта (1894-1948). 1837 сыллаахха тохсунньу 17 (тохсунньу 5) күнүгэр Берлиҥҥэ төрөөбүт (өлбүт сыла 1918).
1858 с. Берлиннээҕи университеты бүтэрэн, Санкт-Петербурга кэлэн олохсуйбута. 60 сыл устата Россияҕа олорон түүр тылын чинчийиинэн дьарыктаммыта.
Л.Я.Штернберг бэлиэтииринэн, түүр тылын чинчийиигэ, Арҕааҥҥы Сибиир, Алтай уонна Орто Азия омуктарын олохторун-дьаһахтарын үөрэтиигэ саҥа көрүүлэри киллэрбит киһинэн буолар.
Радлов көҕүлээһининэн Орто уонна Илин Азияны үөрэтэр Нуучча кэмитиэтэ тэриллибитэ. 10 сыл радлов Сибииргэ алтаайга уонна Туркестааҥҥа экспедициялары тэрийэн илдьэ сылдьыбыта. 1891 сыллаахха Монголияҕа Орхон экспедициятны тэрийэн илдьэ сылдьыбыта, 1898 сыллаахха - Тураан экспедицията диэн ааттаммыт айаҥҥа сылдьыбыта (Арҕаа Кытайга). «Образцы народной литературы тюркских племен» диэн ааттаах сүдү хомуурунньук ааптара. 
Түүр тылларын тэҥнээн, историяларын ырытан үөрэтиини саҕалааччылартан биирдэстэрэ. В. Томсены кытта былыргы түүр суругун - Орхон бичиктэрин аахпыта. Саха тылын үөрэтэн, нал үлэни суруйбута. Ол үлэтигэр 1748 тыл төрдүн көрдөрбүтэ, ол тыллартан 1/3 түүр омук гиэнэ диэбитэ, 1/3 - монгуол тылларыгар дьүөрэлээбитэ, 1/3 чааһын кыайан быһаарбатаҕа.
&lt;poem&gt;
Үөрэммитим тухары Төһө-эмэ сөбүлүүрүм
Үгүс ахан Сүтэн-охтон биэрбэт
Үчүгэйкээн бэйэлээх Сөптөөх бэлиэтэ буоллун
Үлэлэргиттэн диэн,
Үлүһүйбүт курдук Сүрүннээн туран,
Өйбөр түһэрээри Түүйэ да көрөргө,
Үөрэппэхтии түһэн баран, Сөҕө да саныырга
Түс-бас санаа салааларын, Төрдүттэн түктэри
Түмүк түмүктэрин Төрүт илэм сыыһын
Сүрэхпинэ-быарбынан бэлэхтиибин.
"С.А.Новгородов"&lt;/poem&gt;
Кини суруйбут үгүс үлэлэриттэн: "Фонетика северных тюркских языков", "Образцы народной литературы тюрских племен", "Опыт словаря тюрских наречий" о.д.а. чуолаан бэлиэтииллэр.
О.Н.Бетлингк үлэтигэр тирэҕирэн немец тылынан "Якутский язык в его отношениях к другим тюркским языкам" диэн саха тылын бастакы историческай грамматикатын суруйбута.
С.А.Новгородов ситимнэммит алфавита "Радловскай түмсүүгэ" үрдүк биһирэбили, өйөбүлү ылбыта.
Рейкьявик. Рейкьявик () — Исландия киин куората, дойду соҕуруулуу арҕаа өттугэр сытар. Нэhилиэнньэтин ахсаана 118 861 (2008) киһи. Тас куораттарын кытта — 200 000 кэриҥэ. Ол аата дойду олохтоохторун 65 % буолар. Саамай хоту сытар судаарыстыба киин куоратынан буолар.
Куорат сүрүн *достопримечательность* таҥара дьиэтэ буолар, аата — hатльсгримкиркья (). Иккис бэйэтин суолтатынан хаалсыбат — Перлан (Perlan) буолар. Таҥараларын дьиэтэ олус улахан, куорат бары оттүттэн көстөр. Перлан иhигэр Саага музейа, кафе уонна Исландия саамай ыарахан ресторана баар. Исландецтар викинг төрүттэрин көрдөрөр муора биэрэгэр тимир оҥочо турар. Бу архитектура онгоhуга Исландия билиҥҥитин эмиэ быhаарар — модерн стили ордороллор.
Эдэр киhиэхэ олус үчүгэй табыгастаах куорат — студеннар элбэхтэр, араас дойдуттан сылдьаллар, буолунай саҥа массыыналар бааллар, түүҥҥу олоҕо оргуйан олорор.
Рожин Иван Васильевич. Рожин Иван Васильевич - саха бастакы дипломаата, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Хаҥалас улууһун ытык киһитэ.
Орджоникидзевскай оройуонугар 1938 сыллаахха төрөөбүт.
Романовка. Романовка — 1904 сыллаахха Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт политическай сыылынайдар Дьокуускайга тэрийбит сэбилэниилээх бырачыас акциялара. Аан дойдуга иһиллибитэ.
Олунньу 18 күнүгэр 42 политическэй сыылынай Дьокуускайга икки этээстээх мас дьиэҕэ хатанан баран былааска көскө ыытыллыбыт дьон усулуобуйаларын тупсарыыны ирдиир ультиматум түһэрбиттэр. Кулун тутар ый саҕаланыытыгар бырачыастааччылар 57 буолбуттар (ол иһигэр сэттэ дьахтар). 4-с уонна 6-с чыыһылаларга ытыалаһыы түмүгэр икки өттүттэн өлүү тахсыбыт. Кулун тутар 7 күнүгэр бэриммиттэр.
Санников Яков Федорович. Яков Фёдорович Санников (06.08.1844—10.11.1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта.
Олоҕун олуктара.
Яков Федорович Санников 1844 сыллаахха атырдьах ыйын 6 күнүгэр (саҥа истиилинэн) Усуйаанаҕа төрөөбүт. Аар-саарга аатырбыт айанньыт, Арассыыйа наукатын сайдыытыгар кырата суох кылааты киллэрсибит Новосибирскай арыылартан түөрдүн булбут/арыйбыт Яков Санников төрөппүт сиэнэ.
Эһэтин курдук айанньыт ааттааҕа, атыыһыт бэрдэ буолбут, иккис гильдияламмыт. Кини суон сураҕа Муустаах байҕал кытыытынан эрэ буолбакка, бүтүн Арассыыйа үрдүнэн биллибит. Булуҥҥа былыр «халлааҥҥа таҥара, биһиэхэ Яков Санников» дииллэр эбит.
1886 сыллаахха доктор Бунге экспедициятыгар көмөлөспүт.
1894 сыллаахха барон де Толль Ф. Нансеҥҥа депо тутарыгар көмөлөспүт. Кини Ф. Нансеҥҥа анаан Ляхов арыытыгар аһылык ыскылааттарын тутууга тус бэйэтин харчытынан, кредит быһыытынан туох да төлөбүрэ суох бары ороскуоту уйуммута. Ону таһынан кини арыыларга араас малы-салы, туттар тэриллэри тиэрдиигэ уонна 36 көлүүр ытын, үс сыарҕалаан, онно сөп буолар ыт аһылыгынан хааччыйбыта. Арыыларга бэйэтэ тиийэн көрөн-истэн тутууну ыыппыта.
Ол үтүөтүн үрдүктүк сыаналаан, Швеция хоруола Оскар туруорсуутунан Наукалар Академияларын икки кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1886 сыллаахха Швеция правительствотын кыһыл көмүс мэтээлин ылар чиэскэ тиксибитэ.
Сэтинньи 10 күнүгэр (саҥа истиилинэн) 1908 сыллаахха Хаһаачыйаҕа өлбүт. Булуҥҥа Өлүөнэ кытылыгар көмүллэ сытар. Өлбүтүн кэннэ Дьокуускайга, Күһүүргэ, Хаһаачыйаҕа уонна Булуҥҥа хаалбыт баайа оҕолоругар Яковка, Иринаҕа уонна Капиталинаҕа түҥэтиллибит.
Дьиэ кэргэнэ.
Биир уоллаах, икки кыыстаах. Кэргэнэ нуучча кырасаабысса дьахтара Анастасия Расторгуева диэн этэ. Кыра кыыһа Ирина Яковлевна Хаһааччыйаҕа төрөөбүт. Кини кэргэнэ саха атыыһыта, Хаҥаластан төрүттээх И. Т. Павлов этэ. Павловтар улахан кыыстара Татьяна Ивановна Крылова саха дьахталларыттан бастакыннан медицина билимин доктора буолбута.
Өйдөбүнньүк.
Билигин Кружало диэн Дьокуускай куорат историческай киинигэр атыыһыт Санников дьиэтин саҥаттан тутан көрдөрүүгэ туруораллар. 2006 сыллаахха Яков Федорович Санников мэтириэтин «Кружалоҕа» баар XIX үйэ чулуу меценаттарын галереятыгар ыйаабыттара.
М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет. М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, кылгастык ХИБҮ (урукку аата Саха государственнай университета (СГУ)) — Россия Азия өттүгэр ордук улахан үнүбэрситиэттэриттэн биирдэстэрэ. Арассыыйаҕа маннык бэдэрээлинэй таһымнаах сэттэ эрэ үнүбэрситиэт баар. 
Үнүбэрситиэт төрүттэммит сылынан 1956 сыл ааҕыллар, оччолорго 1933 сыллаахха тэриллибит Саха государственнай педагогика института ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин Уурааҕынан (1956 сыл атырдьах ыйын 23 күнэ) үнүбэрситиэт буолбута. 
Омуктар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыта (1984 с.). 1990 сылтан сэбиэскэй партийнай уонна судаарыстыбыннай диэйэтэл Аммосов Максим Кирович аатын сүгэр (РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан (1990 сыл ахсынньы 27 күнэ). 1993 сыл олунньу 6 күнүгэр СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан СГУ өрөспүүбүлүкэ бас үрдүк үөрэх кыһатын статуһун ылбыта.
Сүрүн.
2012 сылга туругунан ХИБҮ-гэ 10 үнүстүүт, 9 бакылтыат, 134 хаапыдыра (онтон 99 — үөрэтэн таһаарар хаапыдыра) уонна 3 филиаллаах: Нүөрүҥгүрү, Мирнэй уонна Анаадыр куораттарга. 
Тутула.
Факультеттар:
Институттар:
Филиаллар:
Саха Республикатын ойуулуур искусстволарын музейа. Саха Республикатын ойуулуур искусстволарын музейа диэн Дьокуускайга баар музей. Директора — Ася Львовна Габышева.
Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ. I-VI — улахан өрүстэр
1, 3, 5... — хаҥас салаалар
2, 4, 6... — уҥа салаалар
А-м — кыра өрүстэр
I. Анаабыр.
1. Суолама;
2. Үөлэ;
4. Удьаа;
3. Улахан Куонамка;
6. Кыра Куонамка;
II. Өлөөн.
1. Буолкалах;
2. Силигир;
3. Буур;
4. Бейенчиме;
5. Куойка;
6. Билэктэ;
7. Арҕаа Салаа;
III. Өлүөнэ.
1. Эйэкит;
2. Бөөһүкэ; 
3. Муолада;
4. Дьардьаан;
5. Муна;
6. Мэҥкэрэ;
7. Хоруоҥка;
8. Соболоох Майаан;
9. Лииндэ;
10. Үндүлүҥ;
11. Тымпылыкаан;
12. Дээнискэ;
13. Бүлүү;
14. Лээпискэ;
15. Луҥха;
16. Белянка;
17. Түгүөнэ;
18. Алдан;
19. Сииттэ;
20. Буотама;
21. Кэҥкэмэ;
22. Туолба;
23. Сиинэ;
24. Өлүөхүмэ;
25. Марха;
26. Витим;
27. Намана;
29. Бүүрүк;
31. Дьэрбэ;
33. Ньүүйэ;
34. Суола.
35. Пеледуй
13. Бүлүү.
1. Түҥ;
2. Таҥнары;
3. Түүкээн;
4. Чыбыыда;
5. Марха;
6. Тоҥуо;
7. Ыгыатта;
8. Ботомоойу;
9. Ахтаранда;
10. Күндэйэ;
12. Кэмпэндээйи;
14. Оччугуй Ботуобуйа;
16. Улахан Ботуобуйа;
18. Чуона.
5. Марха.
1. Моркуока.
18. Алдан.
1. Танда;
2. Тумара;
3. Таатта;
4. Кэлэ;
5. Амма;
6. Тукулан;
7. Куолума;
8. Барайы;
9. Нуотара;
10. Томпо;
11. Үнгүөлэ;
12. Илин Хандыга;
13. Чуга;
14. Тырыы;
15. Амедичи;
16. Ханда;
18. Аллаах Үүн;
20. Хамна;
22. Маайа;
24. Учур;
26. Төмтөөн.
24. Учур.
1. Гыным
2. Гуонаам
2. Гуонаам.
1. Сутам
2. Алгама
24. Өлүөхүмэ.
1. Чаара
IV. Дьааҥы.
1. Бытантай;
2. Чондоон;
3. Дулҕалаах;
6. Аадыча;
8. Сартаҥ.
6. Аадыча.
1. Туостаах
2. Нэльгэһэ
3. Дэрбэкэ
4. Боруулаах
5. Чаркы.
V. Индигир.
1. Бөрөлөөх;
2. Шангин;
3. Аллайыаха;
4. Бадьаариха;
5. Уйаандьы;
6. Муома;
6. Силээннээх;
7. Ньара;
8. Чыбаҕалаах;
9. Эльгэ;
10. Күөнтэ;
17. Куйдуһун.
VI.Халыма.
1. Сэдэдэмэ;
2. Өньүүй;
3. Одьуогун;
5. Зырянка;
6. Омолоон;
8. Березовка.
7. Дьаһаак
7. Дьаһаак.
1. Рассоха
а. Чаара.
1. Молбо;
2. Токко.
Байҕалга түһэр кыра өрүстэр.
а. Хара Уулаах;
6. Омолой
в. Сиэллээх;
г. Балыктаах;
д. Саҥа үрэх;
ж. Хоромой;
з. Хаастаах;
к. Алаhыай
л. Большая Куропаточья;
м. Большая Чукочья.
ж. Хоромой.
а. Үрүҥ Уулаах
Саха үҥкүүтэ (ырыа). Саха үҥкүүтэ — саха суруйааччыта Сэмэн Данилов үйэлэргэ сүппэт ырыа буолбут хоһоонноруттан биирдэстэрэ. Музыкатын саха биллиилээх мелодиһа Аркадий Алексеев суруйбут.
Сахалар тустарынан номохтор. Ол курдук Сэһэн Боло Омоҕой уонна Эллэй кэлиэн иннинэ саха, сахалар диэн уhун, ньолбоҕор сирэйдээх, синньигэс бииллээх, өттүгэ суох төрүт олохтоох уус дьоно бааллара диэн сэhэни суруйан хаалларбыт. Эмиэ балыктаан уонна бултаан аhаан олорбуттара ахтыллар. Онон бу сахалар сортоллору кытары маарынныыр өрүттээхтэрин бэлиэтиир тоҕоостоох. Олус элбэх ахсааннаахтара дэнэр. Хантан кэлбиттэрэ, ханна сүппүттэрэ олох сэhэн буолбат эбит. Сорох былыргы сэhэннэргэ саха төрүттэрэ соҕурууттан кэлиилэригэр, тоҥустары сэргэ сахалар диэн төрүт омук олорбута диэн кэпсэнэр. Тоҥустар халыҥ омук эбиттэр, сахалар кыра, мөлтөх уус дьоно буолаллара диэн кэпсээн буолар. Омоҕой дьонун кытта, өр кэм бииргэ олорон иhэн симэлийэн сүппүттэрэ кэпсэнэр. Эллэй соҕурууттан кэлэригэр олохтоох “ураанхай саха” омугу көрсүбүтэ диэн буолар. Омоҕой дьоно Өлүөнэҕэ кэлэн баран, урааҥхай кыргыттарын кэргэн ылан “саха ураанхай” диэн аатырбыттара диэн эмиэ баар. Хаҥалас улууhун кытыытыгар аҕыйах киhилээх туспа Сакаитская диэн буолас XVII үйэҕэ баара бэлиэтэммит. Онон саха төрүттэрэ кэлиэхтэрин иннинэ туспа саха диэн ааттаах, туора омук баар буола сылдьыбыт буолуон сөп курдук. Үс саха удьуора, түөрт саха төрдө диэн мээнэ этиллибэт буолуохтаах. Саха омук үөскээhинигэр тус-туспа сиртэн төрүттээх саха диэн ааттаах үс туспа омук кыттыспыт буолуон эмиэ син.