mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Күл-Тэгин. Күл-Тэгин (былыргы түүр тыла: , Kül Tigin Khan Bengü İnançu Apa Tarkan, 闕特勒 (684 — 27 февраля 731) — Иккис түүр каган баһылыга уонна сэрииһитэ, Бильгэ Хааны кытта тэҥҥэ баһылаан олорбут, Кутлуг-Элтэрис хаан уола.
Биографията.
Киин Азияны баһылаабыт, элбэх сэриилэргэ кыттыбыт улуу хорсун сэрииһит аатынан биллибит.
710 сыллаахха Төнүкүк () уонна Билгэ хааны кытта түүрдэр армияларынан Хакасияҕа тоҕо анньан киирбиттэр уонна олохтоох кыргыстары баһыйбыттар. 
716 сыллаахха перевороту тохтоппут уонна инитин Могиляны (Билгэ хааны) былааска олорпут. 
Кини туһугар улахан таас көмүү тутуллубут, сүрүн чааһа — таас балбаллар — таастан оҥоһуллубут Күл тэгин кыайбыт өстөөхтөрүн төбөлөрө, сүрүн өстөөҕө Барс-каган төбөтө эбит. 
Күл-Тэгиҥҥэ анаммыт эпитафия — VIII үйэтээҕи руналарынан суруллубут былыргы түүр тылын мэҥэ тааһа — 1889 с. Н.М. Ядринцев Монголияҕа, Орхон өрүскэ, Кошо-Цайдам хотоолугар булбут. Суруктары 1893 с. Дания чинчийээччитэ, профессор Вильгельм Томсен тылбаастаабыт. Мэҥэ таас былыргы кэм сыаналаах истиилэри уонна баай лингвистика матырыйаалын биэрэр. 
Анимация киинэ.
"Каган" - https://www.youtube.com/watch?v=aEwPD22xVnw
Цянь Сюэсэнь. Цянь Сюэсэнь ( (Qián Xuésēn), латыын транскрипциятынан "Chien Hsüeh-sen") (1911, Ахсынньы 11, Ханчжоу, Кытай — 2009, Алтынньы 31, Пекин, КНР) — кытай учуонайа, чинчийээччитэ, Кытай халлаан куйаарын (космос) программатын төрүттээччитэ, АХШ космос программатын кыттыылааҕа, кытай баллистическай ракеталарын оҥорбут киһи. АХШка олорон үлэлэрин "Hsue-shen Tsien" (аата араспаанньатын иннигэр) диэн илии баттыыр эбит, ол иһин НАСА докумуоннарыгар кини аата H.S. Tsien диэн суруллар. 
Биографията.
Төрдө.
Цянь Сюэсэнь "Цянь" (, иероглиф суолтата — "«харчы»") диэн дьиэ кэргэнтэн төрүттээх.
Сун империя суруллуутунан, "Цянь" диэн араспаанньа бэйэтин аатын Цзи Чжуань Сюй диэн киһиттэн тэнийбит, ол киһи Биэс императордартан биирдэрэ (25000 б.э.и.), кини хос-хос сиэнэ "Пэн Цзу" Шан династия кэмигэр Пэн диэн ил төрүттээбит. Фу диэн араспаанньалаах Чжоу династия биир сановнига Пэн Цзу удьуора "Цяньфу" («Харчы тэрилтэтэ») ыраахтааҕы казначействотыгар үлэлээбит. Кини удьуордара «Цянь» диэн араспаанньаны ылбыттар, ол аата «харчы» диэн. Цянь Сюэсэнь аҕата Гоминьдан бырабыыталстыбыгар Үөрэх министиэристибэтин тойоно эбит. 
Эдэр сааһа уонна үөрэҕэ.
Цянь Сюэсэнь бастакы үрдүк үөрэҕинэн (Шанхайдааҕы транспорт университета) — тимир суол инженера. 1934 Нанкин университетыгар туттарсан киирэр, онно үөрэнэ сылдьан АХШка үөрэнэр быраабы ылбыт. Массачусетстааҕы технологиялар институтун бүтэрбит, магистр званиетын ылбыт, ол кэннэ Калифорниятааҕы технологиялар институтугар аэронавтика докторын стиэпэнин ылбыт. 
АХШка карьерата.
1940 сыллардаахха Цянь реактивнай хамсааһын лабораториятын төрүттээчилэриттэн биирдэстэрэ. Авиация ядернай двигателин, космоска киһи салайыылах көтүүлэри, түргэн таһынан () дьону таһар көтөр ааллар идеялар автордарыттан биирдэстэрэ. 
1950 сыллардаахха АХШ коммунистары кытта охсуһуу кэмигэр ФБР 1938 АХШ компартиятын докумуоннарыгар олоҕуран Цянь Сюэсэни «коммунистарга куомуннаспыккын» диэн буруйдаабыт. Цяни ракеталар тематикатын кистэлэҥ үлэлэриттэн туораппыттар уонна чахчытынан дьиэтигэр хаайыллыбыт. Икки нэдиэлэнэн учуонай Кытайга төннөрүн туһунан биллэрбит уонна оччотооҕу КНР Госсоветын премьерыгар Чжоу Эньлайга сурук суруйбут. 1955, балаҕан ыйын 17 дойдутугар төннүбүт.
Кытайга төннүү.
Кытайга төннөөт Цянь кытай бэйэтин ракеталарын оҥоруутун саҕалааччытынан буолбут. Кини кытайдааҕы космос программатын баһылаабыт уонна «кытай космонавтикатын аҕата» аатын сүкпүт. Кытай учуонайдарын бэлэмнээбит, олор көмөлөрүнэн Кытай халлаан куйаарын чинчийиитигэр үрдүк ситиһиилэммиттэр. КНРга улахан обществаннай оруолу оонньообут, ЦК бэрэсэдээтэлин солбуйааччытынан уонна ЦК бочуоттаах бэрэсэдээтэлинэн буола сылдьыбыт.
Пекиҥҥа «Бабаошань» кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Өйдөбүл.
Кини аатынан 1980, алтынньы 14 арыллыбыт «3763 Цяньсюэсэнь» астероид ааттаммыт. «Цянь» диэн ааттаах кытай космос хараабыла Артур Кларк «2010: Одиссея Два» романыгар ахтыллар.
Кэриэктэр. Кэриэктэр (, бэйэлэрин анкалгакку — байҕал кытылын дьоно — диэн ааттыыллар эбит) — Чукоткаҕа олоро сылдьыбыт чукотка-камчаатка бөлөҕөр киирэр тылынан саҥарар хотугу палеоазиат омуктара. Билигин да сыдьааннара бааллар эрээри (2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн 4 киһи кэриэкпин диэбит), тыллара өлүктүйбүт.
XX үйэҕэ Чукотка аптаныамыйалаах уокуругун Беринг оройуонугар Мейныпильгыно, Хатырка уонна Беринговскай диэн нэһилиэнньэлээх пууннарыгар чукчалары кытта булкуһан олорбуттара. 
Тыллара кэрээк тылыгар чугас, сорох чинчийээччилэр кэрээк түөлбэ тыла дииллэр этэ. Лиэксикэтигэр эскимос тыла эмиэ көстөр. Аан бастаан тылы ойуулааһыны сэбиэскэй чинчийээччи П. Я. Скорик 1954—1956 сылларга сылдьан хомуйбут бэйэтин матырыйаалыгар олоҕуран оҥорбута. Хас да тиэкиһи суруйан хаалларбыта.
Онтон кэриэктэри Чукоткаҕа төрөөбүт-үөскээбит Владилен Леонтьев диэн сэбиэскэй этнограф 1970-с сыллардаахха үөрэппитэ, кырдьаҕастары кытта кэпсэппитэ, былыр олоро сылдьыбыт сирдэрин чинчийбитэ. 1971 сыллаахха аҕыс саҥа тиэкиһи суруйбута. 
Төрүт дьарыктара.
Кэриэктэр балыктыыллара, байҕал кыылын бултууллара, табалыыллара уонна чубукулууллара, ону таһынан сиэнэр үүнээйи (отон) хомуйаллара. Ыт көлөлөөхтөрө (наарталара уонна көлүйэр ньымалара чукотка-кэрээк ньымата). Соҕуруу кэриэктэр таба иитэллэрэ. Балыгы элбэх гына хаһааналлара.
Байҕал кыылын атараннан (этнографияҕа анал тиэрмин баар «керекская спица»), ох сааннан бултууллара, кэлин уоттаах сааннан бултуур буолбуттара. 1970-с сылларга диэри байҕал кыылын уонна эһэни бултуурга аналлаах дубинканы (кэлюунэн) туһаналлара, онтуктарын төбөтө моржа аһыыта, биитэр тимир буолара, чинчийээччилэр бу сэби Хотугу Америка индеецтэрин томагавкаларын былыргы торумугар чугаһаталлар. 
Кыһынын 1-3 улахан холомоҕо олороллоро, хас холомо аайы хас да ыал кыстыыра. Сааһын сайылыкка көһөллөрө, онно анаан сиэр-туом толороллоро. Ойууннаахтара; ойуун кыырар таҥастааҕа. Олорор сирдэрин аттыгар кэрэх сирдэр бааллара — киит сыҥааҕа батары анньылыбт моржа чөмчөкөтүн уҥуохтарын эҥин булаллар.
Болкулуордара кэрээк, ительмен уонна чукча болкулуордарыгар чугас; Куки (Кутхе) диэн суор туһунан остуоруйалаахтар.
Кэрээктэр. Кэрээктэр (, бэйэлэрин туундара кэрээктэрэ "чавчыв, чавчывав" - табалаах, оттон кытыл кэрээктэрэ "нымылъын, нымылъу" дэнэллэр) - Камчаатка тумул арыы хоту өттүгэр олорор төрүт олохтоох омуктар. Кытыл кэрээктэрин төрүт дьарыктара - байҕал кыылын бултааһын, тыллара туундара кэрээктэриттэн туһунан, билим литэрэтиирэтигэр олютордар (ардыгар нымылааннар) тыллара дэнэр.
Ахсааннара.
Арассыыйаҕа кэрээктэр ахсааннара:
Кэрээктэр нэһилиэнньэлээх пууннарынан (2002 с.)
Камчаатка кыраайа:
Магадаан уобалаһа:
Кэрээктэр олорор сирдэригэр олохтоохтор ахсааннарыттан өлүүскэлэрэ (2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн).
(кэрээктэр олохтоохтор ахсааннарыттан 5 % тахсаны ылар муниципальнай тэриллиилэрэ ыйылыннылар):
Кракатау. Краката́y () — Индонезияҕа, Малай архипелагар, Зонд силбэһиитэ, Дьааба уонна Суматра икки ардыгар билигин да эстэ турар вулкан. 
Арыылар иэннэрэ 10,5 км². Билиҥҥи вулкан үрдүгэ 813 м. 1883 Кракатау вулкан дэлби тэбиэр дылы биир улахан арыы эбит, 1883 сүүнэ улахан дэлби тэбии түмүгэр арыы уонна вулкан альдаммыттар.
История.
Кракатау — үгүстүк көстөр стратовулкан, ол иһин наар күүстээх дэлби тэбиилээх уонна халлааҥҥа элбэх күлү быраҕар. Вулканы үөрэтии түмүгэр урут даҕаны күүстээх дэлби тэбиилэр буолбуттара быһаарыллыбыт. Вулканологтар быһаарбыттарынан 535 биир улахан дэлби тэбии буолан ааспыт. Ити түмүгэр сир үрдүнэн улахан уларыйыылар тахсыбыттар, ону дендрохронология көрдөрбүт. Быһа холоон ол тэбии түмүгэр Зонд силбэһиитэ үөскээбит уонна Дьааба уонна Суматра арыылар арахсыбыттар. 
Кэлиҥҥи кэмҥэ биллэр дэлби тэбиилэр 1680 уонна 1883 буолбуттар.
Наиболее известные извержения Кракатау в исторический период состоялись в 1680 и 1883 годах. Последнее извержение практически уничтожило остров, на котором располагался вулкан.
1883 сыллаах дэлби тэбии.
1883 соһумар күүстээх дэлби тэбии буолбут, ол түмүгэр арыы улахан аҥаара суох буолбут. 
Арыы чаастара 500 км радиустаах сиргэ көппүт. Ити ыраахха дылы магма уонна хайа боруодалара үөһээ халааҥҥа 55 км дылы үрдүккэ тахсыбыт түмүгэ. Дэлби тэбии күүһэ вулканнар дэлби тэбиилэрин шкалатынан 6 баллга тэҥнэспит, ол аата Хиросимаҕа түспүт атомнай бомба күүһүттэн 10 тыһыынча төгүл күүстээх тэбии буолбут. 
Арыыттан дэлби тэбии кэнниттэн үс кыра арыы хаалбыттар — Раката, Сергун, Раката-Кечил. 
Анак-Кракатау.
Вербеек чинчийээччи Кракатау дэлби тэбии туһунан дакылаатыгар арыы оннугар саҥа вулкан үөскүө диэн билгэлээбит. Ол билгэтэ 1927, ахсынньы 29 уу анныгар сир хамсааһынын түмүгэр туолбут. Саҥа вулкан "Анак-Кракатау («Кракатау оҕото»)" диэн ааттаммыт, ол күн муора таһымыттан 9 м үрдүк дэҥдэйбит. Арыы бастаан пемзаттан уонна күлтэн турар эбит. 1930 с. вулкан айаҕыттан тахсар лаава уу алдьатыытын куоһарбыт. Арыы үөскээһинэ вулканологтар болҕомтолорун тарпыт. 
Вулкан бастакы конуһа 1933 с. 67 м уонна 1950 с. 138 м үрдүккэ тиийбит, ол гынан баран акыйаан дьайыытынан хаста даҕаны урусхаллана сылдьыбыт. Иккис конус кратер иһигэр баар күөлгэ үөскээбит. Улам-улам лава вулкан күлүн солбуйбут уонна эрозияҕа тулуйумтуо буолбут. 1960 саҥа конус 30 м үрдүк эбит, 1968 160 м тиийбит уонна 1977 с. 181 м. 
Билиҥҥи туруга.
Төрүөҕүттэн ыла Анак-Кракатау 5 дэлби тэбэ сылдьыбыт. 1950 с саҕалаан вулкан нэдиэлэҕэ ортотунан 13 см улаатар эбит, сылга ортотутан 6,8 м. Вулкан билигин даҕаны активнай, 1994 с наар кэриэтэ кыра дэлби тэбиилэр тахса тураллар. Бүтэһик тэбиилэр 2008 муус устартан саҕаланан 2009 балаҕан ыйыгар дылы буолбут. 
Вулкан билиҥҥи үрдүгэ 813 м, диаметра 3-4 км. Индонезия былаастара вулкан тула 3 км сиргэ дьон олохсуйарын боппут. 
2014 с. олунньу 15 вулкан хаттаан тиллибит. 212 дэлби тэбии буолбут, вулкан статуһа куттал иккис таһымыгар (4 таһымтан) турар. Кратертан 1,5 км тула туристарга уонна балыксыттарга сабыылаах.
Петрова Марина Никифоровна - Тойуктаах Марыына. Петрова Марина Никифоровна - Тойуктаах Марыына (1929, Ньурба улууһун хаҥалас нэһилиэгэ) - тойуксут, саха болкулуорун тарҕатааччы, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. 
1929 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Ньурба оройуонун Хаҥалас нэһилиэгэр Кулуһуннаах алааска төрөөбүт. Аҕата: Максимов Федот Васильевич – Оботтоох Сөдүөт Мас арыы ходуһатын хотугулуу-илин өттүгэр олорбут. Оботтоох тыллаах олоҥхоһут киһи эбитэ үһү. Сөдүөт оҕолорун ыалга ииттэрэ биэрэр идэлээх эбит. Кини Марыынатын Акана олохтооҕо Хаххаһа Ньикииппэригэр – Петров Никифор Ивановичка ииттэрэ биэрбит. Бу киһи бастакы кэргэниттэн оҕото суох эбит. Ол кэргэнэ эрдэ өлбүт. Кэлин Ньикииппэр Бурдуктаах Сахаар уолун – Захаров Павел Захарович огдооботун кэргэн ылбыт. Байбал армияҕа баран сураҕа суох сүппүт, дьахтар кини барарыгар Дмитрий диэн уоллаах хаалбыт. Хаххаһа Никииппэригэр тахсан, бу дьахтар эбии Борокуоппай, Байбал, Бүөтүр диэн үс уолу төрөппүт, Алиса диэн кыыстаммыт. Онон Марина Никифоровна, иитиллибитинэн, алта оҕолоох ыалга улааппыта. 
Марина Никифоровна икки оҕолоох. Уола Борис оскуоланы бүтэрэн, Аармыйаҕа сулууспалаан, совхоз араас үлэтигэр үлэлээбитэ, тустууга спорт маастара буолбута. Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ, физкультура учууталынан, тренеринэн бэркэ үлэлээбитэ, дьиэ-уот тэриммитэ, эдэр сааһыгар бу орто дойдуттан туораабыта. 
Иккис оҕото Диана Улан-Удэтааҕы культура институтугар үөрэнэ киирбитэ. Сүрэҕэр операция оҥорторбута, 4 кууруска үөрэнэ сылдьан суох буолбута. 
1973 сыллаахха кинини ССРС культуратын министерствота Бүтүн Союзтааҕы “Мелодия” грампластинкаҕа суруйтаран турар. Бу Ленинградка түһэриллибит пластинкаҕа саха народнай поэттара Күннүк Уурастыырап, Леонид Попов, Петр Тобуруокап тылларыгар суруллубут “Сыбаайба ырыата”, “Бүлүү”, “Ыһыах ырыата”, “Саха айхала”. “Тапталлааҕым аата”, “Саҥа Дьыл киэһэтэ” ырыалары уонна “Эрчимэн Бэргэн” олоҥхоттон Хаачылаан Куо, Симэхсин эмээхсин ырыаларын, Иван Алексеев “Дьөҥкүүдэ” диэн тойугун уо.д.а. суруйтарбыта. Билигин бу пластинка дэҥҥэ көстөр. Онон чахчы саха тыллаах уура сылдьыах айылаах үйэлээх өйдөбүнньүгэр кубулуйда. 
Марина Никифоровна Саха театрыгар артыысканан, Акана культуратын дьиэтин директорынан, “Марха” совхоз Аканатааҕы отделениетыгар ыанньыксытынан, сүөһү көрөөччүнэн, осеменаторынан үлэлээн махтал, хайҕабыл уорҕатыттан түспэккэ сылдьыбыта. Өр сыллаах үлэтин сыанабылын быһыытынан Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитин үрдүк аатын иҥэрии буолбута. М.Н. Петрова – Тойуктаах Марыына куолаһа ырааһынан, кырдьыбат кылыһаҕынан, уһун, холку тыынынан аатырыан аатырар ырыаһыт-тойуксут быһыытынан дьоҥҥо-сэргэҕэ, кэмҥэ-кэрдиигэ өтөр наарынан умнуллуо суоҕа. 
Акана култуурунай киинигэр Тойуктаах Марыына аатын иҥэрбиттэрэ, дуоска ыйаабыттара. 
2016 с. муус устар 16 күнүгэр “Айыы дьонун алгыстаах ырыаһыта М.Н. Петрова – Тойуктаах Марыына” кинигэ сүрэхтэммитэ. Акана култуурунай киинигэр Тойуктаах Марыына аатынан музей-хос тэриллибитэ.
Аанҕа (Байкаалга түһэр өрүс). Аанҕа (Анга́) — Арассыыйа Иркутскай уобалаһыгар сүүрүгүрэр,  Байкал күөлгэ арҕаа өттүттэн түһэр өрүс (үрэх).
Сүнньүнэн.
Ольхон оройуонун сиринэн устар. эбэҥки уонна бүрээт тылларыттан "«кыыл айаҕа», «айах»", көспүт суолтаҕа  — "«хапчаан», «аппа», «аҥхай»".  Приморскай систэн саҕаланар, алын сүүргэр сиһи быһа түһэр.
Устата — 99 км, тардыытын иэнэ — 1010 км².  1960 сылтан 1999 сылга диэри кээмэйдээһин көрдөрбүтүнэн төрдүттэн 14 км сиргэ сылга ортотунан  2,64 м³/с ууну ороскуоттуур. Төрдүгэр кэтитэ — 27 миэтэрэ, дириҥэ — 1,4 миэтэрэ, сүүрүгүн түргэнэ — 1 м/с. Байкаал Уус-Аанҕа диэн хомотугар түһэр. Өрүс үрдүгэр Куреть уонна Хурай-Нур дэриэбинэлэр, Ялга-Узур диэн өтөх (заимка) уонна оройуон киинэ —  Еланцы диэн сэлиэнньэ тураллар.
Уу реестрын дааннайдара.
Арассыыйа судаарыстыбаннай уу реестра уонна РФ уу хайһаайыстыбатын оройуоннааһынын геоинформационнай систиэмэтин дааннайынан:
Аргунов Пантелеймон Никифорович. Аргунов Пантелеймон Никифорович — Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, бастаан Арҕаа фроҥҥа, онтон Японияны утары сэриигэ кыттыбыта.
1910 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Лоомтука нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Аргунов Никифор - аҕабыыт. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Бүтэйдээххэ уонна Нам улууһун Улуу Сыһыытыгар таҥара дьиэлэрин туттарбыт. Мэҥэ-Хаҥаласка хас да оскуоланы тэрийсибит.
Пантелеймон Никифорович Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэр олохсуйбут. 1941 сыллаахха райОНО инспекторынан үлэлии олорон, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллыбыта. 1945 сыллаахха демобилизацияламмыта. Бастаан фашистскай Германияны утары сэрии фронугар, онтон Японияны утары сэриигэ войсковой чаастар штабтарыгар старшай писарь, сержант дуоһунастаах. Ол туһунан «Сахаполиграфиздат» 1995 сыллаахха таһаарбыт «Уоттаах сэрии сылларыгар» диэн (редактор Алексеев В. И.) Горнай улууһун «Өйдөбүнньүк» кинигэтигэр суруллубут.
Өр сылларга үөрэҕирии салаатыгар үлэлээбитэ. 1967 сыллаахха «Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» аат иҥэриллибитэ. 1968 сыл ахсынньы 18 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Уруулара-аймахтара.
Бииргэ төрөөбүт быраата Аргунов Евстафий Никифорович Аҕа дойду улуу сэриитигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха 23 сааһыгар Украинаны босхолуур сэриигэ олоҕун толук уурбута. Донецкай уобаласка көмүллэ сытар. Кэнниттэн олоҕун салгыыр киһини хаалларбатах.
Пантелеймон Никифорович кэргэнэ Софьялыын түөрт оҕоломмуттар. Улахан кыыстара Надежда Пантелеймоновна кэргэнэ Ядреев Сив Петровичтыын Намҥа олорбуттара. Станислав уонна Александр диэн уолаттардаахтар. Клавдия Пантелеймоновна диэн иккис кыыһа Бэрдьигэстээххэ олорбута. Кэргэнэ Павлов Василийдыын түөрт оҕоломмуттара: икки уол, икки кыыс. Үһүс кыыһа Виктория Пантелеймоновна кэргэнэ Саввин Алексей Дмитриевичтыын алта оҕоломмуттара. Саамай улаханнара - Пестрякова София Алексеевна, эһэтин идэтин салҕаан 27-с сылын оскуолаҕа үлэлиир. Майа Ларионов аатынан орто оскуолатын алын кылааһын учуутала.. Уола Аргунов Евстафий Пантелеймонович, Амма сэлиэнньэтигэр олорор. Өр сылларга Амма главнай бырааһынан үлэлээбитэ. Вера, Пантелеймон уонна Надежда диэн оҕолордоох.
Жирков Михаил Васильевич. Михаил Васильевич Жирков — Саха АССР үтүөлээх артыыhа.
1907 сыллаахха тѳрѳѳбүтэ. 1934 сыллаахха Саха тыйаатырын устуудьуйатын бүтэрбитэ уонна профессиональнай артыыс быhыытынан 1959 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Саха норуотун театральнай искусствотыгар Ньургун Боотур уонна Кыһыл ойуун уобарастарын аан маҥнайгынан кыайа-хото тутан арыйбыт айыл5аттан талааннаах артыыс. 1947 сыллаахха маҥнайгы национальнай операны — «Ньургун Боотуру» уонна маҥнайгы национальнай балеты — «Сир сиэмэ5ин» туруорууга режиссер кѳмѳлѳһѳѳччүтүнэн үлэлээбитэ. 1943 сылтан Саха АССР үтүѳлээх артыыhа, 1958 сыллаахха «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1969 сыллаахха күн сириттэн барбыта.
Тыйаатыр салайааччыта, култуура үтүѳлээх үлэһитэ Павел Павлович Никитин суруйбута: «1934 сылаахха театр бэйэтин икки сыллаах студиятын бүтэрбит ыччат тыйаатырга артыыстыы хаалбыта. Дьолго, ити устуудьуйаҕа айылҕаттан чахчы талан бэриһиннэрбит ыччат сүүмэрдэммит эбит. Ол да иһин чуо кинилэр ортолоругар кэнэҕэс ССРС норуодунай артыыһа Д. Ф. Ходулов, РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыстара П. М. Решетников, В. А. Саввин, Саха үтүѳлээх артыыһа М. В. Жирков үүнэн таҕыстахтара».
Россия уонна Саха норуодунай артыыстара Матрена Васильевна, Марк Дмитриевич Слепцовтар ахталлар: "Саха тыйаатыра 1933 сыллаахтан улаханнык биллэн барбыта дии саныыбыт. Ити Былатыан Ойуунускай «Кыһыл ойуун» И. И. Слепцов туруоруутунан барбыта. Онно Кыһыл ойууну артыыс Михаил Жирков олус ситиһиилээхтик толорон, кэлин бэйэтин «Кыһыл ойуун» диэн ааттаабыттара, араспаанньата ахтыллыбат да буолан барбыта. Ый устатын тухары кѳрѳѳччулэр билиэккэ тииһиммэккэ эрэйдэммиттэрэ. Онтон ылата тыйаатыр аптарытыата биллэрдик үрдээбитэ. Михаил Васильевич Жирков Кыһыл ойуунун курдук Кыһыл ойууну билиҥҥээҥҥэ диэри кѳрѳ иликтэр.
Тыйаатыр литературнай чааһын сэбиэдиссэйэ И. А. Дмитриев кэпсиирэ: «Тыйаатырдар сайын үгэннээн турдаҕына ол кэмҥэ олохтоммут үтүѳ үгэс бэрээдэгинэн окко кѳмѳлѳһѳ Уус-Алданнаатыбыт. Куоракка тыа барахсан ыраас салгынынан тыымматахпыт ырааппыт дьон, үѳрүү-көтүү бѳҕѳ. Олохтоохтор „ытыс үѳһэ“ туһэрдилэр. Ол сахха театр тыа сиригэр чаастатык сылдьара, күүтүүлээх күндү ыалдьыттарынан буоларбыт. Дьон сѳбүлүүрүн билэр буоламмыт, ис испититтэн тэптэн туран, дууһабытыттан оонньуурбут, кѳрѳѳччулэрбитин кытта олус истиҥ сылаас сыһыаннаах этибит. „Артыыстарбыт кэлбиттэр, Кыһыл ойуун баар“, — диэн кэпсэл оройуону толорбут буолар этэ. Сайыҥҥы былдьаһыктаах от үлэтин кэмигэр оонньуу-кѳрүлүү сылдьыаҥ дуо. Ол үрдүнэн киэһэ үлэ кэнниттэн ыраахтан-чугастан дьоннорбут кэлэн кэпсэтэн баран, кыратык оонньоон кѳрдѳрүҥ диэн үүйэ-хаайа туталлара. Балачча сааһырбыт Михаил Васильевич кѳрдѳһүүнү быһа гыммакка „былыргытын“ киллэрэрэ. Саһааннаах, тѳлү кѳрүҥнээх киһи туттан-хаптан Ньургун Боотур буолан ыраас, сѳҥ кылыһахтаах куолаһынан ыллаан доллоһуттаҕына, Кыһыл ойуун буолан этэн-тыынан бардаҕына киһи уҥуоҕа кычыгыланара, тыыммакка истэр буоларбыт».
Күн айыы дьоно. Былыыр-былыр харамайдар бары биир дьүһүннээхтэрэ. Оттон биһиги дойдубут мэлдьи сайын курдук сылаас эбитэ үһү. 
Арай биирдэ Тымныы оҕуһа тыал-буурҕа аргыстаах хаарынан-мууһунан кыһарыйбыт. Дьон, кыыл улахан моһуокка ылларбыт. Хайдах тыыннаах хаалары толкуйдаабыттар. Көтөрдөр үксүлэрэ соҕуруу көппүттэр, кыыллар да тоҥуйдара сылаас сирдэргэ таласпыттар. Үрдүк айыылар үөһэттэн ону көрөн, бу киэҥ нэлэмэн сиргэ хамсыыр-харамай тыыннаах хаалымаары гынна диэн, кыыллары, көтөрдөрү, дьону түмэн мунньахтаабыттар. Көтөрдөр: „Сайыммытын эргитиҥ, кэлэн, төрөөн-ууһаан барыа этибит“, – диэн баҕа санааларын эппиттэр. Оттон олохтоохтор: „Кыстыыр оппутун-маспытын бэлэмнэниэ этибит“, – дэспиттэр. Кыыллар эмиэ сайын мэлдьи турарыгар сөпсөспүттэр. Ол кэнниттэн кыһыны тоҥмокко туоруур туһунан толкуйдаабыттар. Табалар сылаас түү саҥыйахтаммыттар, саһыллар, кэм оҕуруктаах өйдөрө, кубулҕаттара батарбакка, айыылартан сырыы аайы уларыттарга элбэх дьүһүннээх күндү түүлээх саҥыйахтары көрдөспүттэр. Кырсалар, куобахтар хаарга көстүбэт буолуохтарын баҕарбыттар. Көтөрдөр тус-туспа дьүһүннэнээри аймана түспүттэр. Салгыы дьон уочарата кэлбит. Онуоха толкуйдаан баран: “Биһиэхэ күммүт сылааһын курдук уотта биэриҥ”— диэбиттэр. Ону эмиэ айыылар толорбуттар. 
Онтон ыла бу сиргэ күһүн кэлиитэ көтөрдөр ыраах сылаас сирдэргэ айанныыр буолбуттар. Күһүҥҥүттэн саҕалаан, тымныы оҕус мөҥүрээбитинэн сири-дойдуну тоҥорор. Хаалбыт кыыллар-көтөрдөр итии түү таҥастарынан, оттон дьон аал уоттарын оттон, бу тыйыс дойду тымныы кыһынын туорууллар. Саас аайы араас өҥнөөх көтөрдөр манна кэлэллэр. Онтон ыла хоту дойду дьонун „күн айыы дьоно“ диир буолбуттар.
Бэһиҥкэ. Бэһиҥкэ диэн сибиитэрэ (нуч.Свитер).XIX үйэҕэ айыллыбыта. Бастатан туран бэһиҥкэ туһата ырарга диэн этэ. Мэрлин Монро уонна Эр Булт өрөбүлүссүйэ онорбуттара.
Чучунаах. Чучунаах - хонууга үүнэр, аһыы амтаннаах киһи сиир ото (нуч. Лук).
Порядин Степан Викторович. Порядин Степан Викторович — Саха сирин биир талааннаах артыыhа. 2005 сыллаахха Арктикатааҕы култуура үнүстүүтүн (АГИИК) бүтэрэн, «тыйаатыр уонна киинэ артыыһа» дипломун ылбыта. 2011 с. идэтин үрдэтинэн Москуба куоракка Бутун Россиятаа5ы судаарыстыбаннай киинэ унстутуутугэр (ВГИК) уорэнэн кэлбитэ. Билигин «Detsat» айар-бөлөх салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара.
Мэҥэ Хаҥаласка улааппыт. Оскуолаҕа спордунан көхтөөхтүк дьарыктаммыт, Мэҥэ Хаҥалас сборнай хамаандатын чилиэнэ буола сылдьыбыт.
Кононов Дмитрий Павлович. Кононов Дмитрий Павлович - Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Хаҥалас киһитэ.
1915 сыл алтынньы 9 күнүгэр Быһаҕас диэн сыһыыга Чкалов дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ 15 саастааҕар өлөн, ыалга иитиллибитэ, биэстээх быраатынаан Ньукулайдыын тус-туспа ыал оҕолоро буолбуттара. 18 сааһыгар диэри тулаайахтарга анаан тэриллибит Рожин Петр салайааччылаах «КОП» диэн кооперативка үлэлээбитэ. Быһаҕаска тэриллибит 20 хаһаайыстыбалаах коллективнай хаһаайыстыбаҕа анаан үлэлэтэллэр. Онтон 1936 сыллаахха Тумул колхоһугар киирэн сайынын массыынанан от оҕустарарга, күһүнүн от кээһэрэ. Түөрт кыһын Охотскай перевозтан Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыта. Тумултан ити государственнай суолталаах таһаҕас таһыытыгар 14 киһиэхэ тиийэ, биирдии бэйэлэрэ түөртүү сыарҕа аттаах бараллара. Ити уһун сындалҕаннаах айаҥҥа алтата сылдьан, эрэйи эҥэринэн тэлэн, муҥу муҥнунан тыыран, киһи быһыытынан ситэр-хотор. 
Аҕа дойду сэриитин бастакы сылларыгар, армияҕа ыҥырыллартан тохтотуллан эрэр суруктаах (бронялаах) буолан, икки сыл кэриҥэ мас үлэтигэр сылдьар. Армияҕа 1943 сыллаахха ыҥырыллан хаьан да олорботох сэбигэр борохуокка олорон, Өлүөнэни өрө өксөйөн тиийэн, тас Монголияҕа 80-с полкаҕа бастакы пулеметнай батальоҥҥа сулууспалыыр. 
«1945 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр пулемеппун сүгэн сэриигэ киирдим, атаакалааһан бардым. Улахан ытыатаһыы суох, куоттулар диэн буолла. Олору эккирэтэн сатыы айаннаа да айаннаа, күнүһүн сынньата түһэллэр. Ол курдук походтаан Хайлар станциятын кыратык сэриилии түһээт, атаакалаан ыллыбыт. Үөруу-көтуу, ырыа-тойук. Онно кыайыы буолбутун биллэрдилэр. Пулеметтарбытын хомуйан ыллылар. Нэһилиэнньэни тыытыман диэн хамаанда бэриллиннэ. Муклен куоракка тиийдибит. Аны барыбытыгар хал буолуохпутугар диэри винтовкабытын суктэрдилэр. Пулемекка холоотоххо чэпчэкитэ, үчүгэйэ бэрт. Ый кэринэ оккупацияламмыт куоракка сырыттыбыт,онтон билиэннэйдэри харабыллыыр буоллубут. Кэлин олору харабыллаан, Караганда куоракка тиэрпиппит. Чааспытыгар төннөн кэлэн кыраныыссаны,ыскылааттары харабыллыырбыт. Дойдубар ыыппакка сверхсрочнай сулууспаҕа хааллара сатаабыттарын буолумматаҕым. 1947 сыллаахха атырдьах ыйыгар төрөөбут дойдубун булбутум», - диэн кэпсиир этэ.
Дмитрий Павлович 1947 сыллаахха эмиэ Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьар. Кэлин сопхуоска сүөһү көрүүтүгэр, ынах ферматыгар бостууктаабыта. Биэнсийэҕэ тазсан баран 8 сыл үлэлээбитэ. Сайынын пенсионердар оттуур звеноларын үлэлэппитэ.
Кэргэнэ Федорова Мария Иннокентьевналыын үс оҕону төрөтөн,иитэн, үөрэттэрэн, 8 сиэннэнэн Покровскайга олорон 81 сааһыгар 1996 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр өлбүтэ.