mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Аллараа Кураанах. Аллараа Кураанах бөһүөлэк. Алдан улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 30 км. хоту диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 6 517 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Аллараа Кураанах - 6700, Үөһээ Кураанах - 600 уонна Якокит - 336 (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Анамы. Анамы нэһилиэк. Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кутана.
Улуус кииниттэн 580 км. илин диэкки Алдан өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 653 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Чагда (Алдан). Чагда нэһилиэк. Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чагда.
Улуус кииниттэн 380 км. илин диэкки Учур өрүс Алдаҥҥа түһэр сиригэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 367 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Золотинка. Золотинка бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 73 км. соҕуруу диэкки турар. Тимир суол станцията.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 546 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Нагорнай. Нагорнай бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 100 км. соҕуруу диэкки турар. Тимир суол станцията.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 91 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Серебряный Бор. Серебряный Бор бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 6 км. илин диэкки турар. Нүөрүҥгүрү ГРЭС баар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4915 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Хани. Хани бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 405 км. арҕаа диэкки Өлүөхүмэ өрүс хаҥас салаата Хани үрэх үрдүгэр турар.
Тимир суол станцията.
Нэһилиэнньэтн ахсаана 961 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Чульман. Чульман бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 41 км. хоту диэкки турар. Чульман ГРЭС бааар. Аэропорт.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 10220 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Иенгра. Иенгра нэһилиэк. Нүөрүҥгүрү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иенгра.
Улуус кииниттэн 65 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1236 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Улахан Хатыми. Улахан Хатыми нэһилиэк. Нүөрүҥгүрү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан Хатыми.
Улуус кииниттэн 99 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 324 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Марха (бөһүөлэк). Марха микрорайон. Дьокуускай куорат уокуругун микрорайона.
2006 сылга дылы туспа бөһүөлэк этэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 12041 киһи (2002 сылааҕы биэрэпиһинэн).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Хаҥалас. Хаҥалас микрорайон. Дьокуускай куорат уокуругун микрорайона.
2006 сылга дылы туспа бөһүөлэк этэ. Дьокуускайтан 45 км хоту диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1779 киһи (2002 сыллааҕы биэрэпиһинэн)
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Маҕан. Маҕан бөһүөлэк. Дьокуускай куорат уокуругун иһинээҕи бөһүөлэк.
Дьокуускайтан 24 км арҕаа диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 768 киһи (2007 сыл).
Сигэлэр.
«Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Табаҕа. Табаҕа бөһүөлэк. Дьокуускай куорат уокуругун бөһүөлэгэ.
Дьокуускайтан 30 соҕуруу диэкки турар. Маһы таҥастыыр комбинат.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2 134 киһи (2007 сыл).
Сигэлэр.
«Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Эргэ Табаҕа. Эргэ Табаҕа бөһүөлэк. Дьокуускай куорат уокуругун бөһүөлэгэ.
Дьокуускайтан 34 км. соҕуруу диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 796 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ. Тулагы-Киллэм нэһилиэк. Дьокуускай куорат уокуругун нэһилиэгэ, киинэ Тулагы.
Дьокуускайтан 26 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2 220 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тулагы — 1 362, Сыырдаах — 1 021, Капитоновка — 614 уонна Киллэм — 323 киһи.
Зырянка.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;279478&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-04-22T05:54:37Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;290091&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Зырянка бөһүөлэк. Үөһээ Халыма улууһун киинэ. Дьокуускайтан 1255 км. хотугулуу-илин диэкки Халыма өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3 375 киһи (2009 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 6 802 киһи этэ.
1940 сыллардаахха төрүттэммитэ.
Аалы өрөмүөннүүр уонна эксплуатациялыыр база, бириистэн.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Арыылаах (Үөһээ Халыма). Арыылаах нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.
Улуус кииниттэн 110 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 562 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Үөһээ Халыма (нэһилиэк). Үөһээ Халыма нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Верхнеколымскай.
Улуус кииниттэн 5 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 364 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Нээлэмнэй (нэһилиэк). Нээлэмнэй нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нээлэмнэй.
Улуус кииниттэн 46 км. соҕуруу диэкки Дьаһаак өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2007 сыл), үгүстэрэ дьүкээбиллэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Угольнай. Угольнай нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Угольнай.
Улуус кииниттэн 65 км. арҕаа диэкки сытар.
Таас чох хостооһуна. Зырянкаҕа дылы мэлдьи сырыылаах суол.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 535 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Утайа. Утайа нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Утайа.
Улуус кииниттэн 170 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 102 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Эдьигээн, нэһилиэк.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;29104&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-06-12T18:52:00Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ардах18&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: Эдьигээн нэһилиэгэ&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;296206&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Сангаар.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;279490&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T14:41:28Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 2 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;284113&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Сангаар бөһүөлэк. Кэбээйи улууһун киинэ.
Дьокуускайтан 512 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар.
1970 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. Таас чох хостуур тэрилтэлэр баар этилэр. Билигин банкрот буоланнар шахта үлэлээбэт.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4505 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сангаар - 4200, Авиапорт - 305 киһи. Сангаарга 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 10071 киһи баар этэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Үөһээ Бүлүү (улуус киинэ).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;319062&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2015-06-15T03:27:57Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Њукулај5&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Нэһилиэннэтэ */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;319063&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэ. Үөһээ Бүлүү улууһун киинэ.
Дьокуускайтан 677 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Бүлүү (куорат). Бүлүү (куорат). Бүлүү улууһун киинэ. Дьокуускайтан 592 км хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
1634 сыллаахха төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 10 290 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бүлүү куорат — 10000, Сосновка — 290 киһи.
Климата.
Салгын температуратын орто кээмэйэ (2012 сыл).
1800-с. 1800-с cыллар.
Наполеон сэриилэрэ
1810-с. 1810-с cыллар.
Саҕаланыыта уонна ортото - Наполеон сэриилэрэ
1820-с. 1820-с cыллар — 1820 сылтан 1829 сылга диэри.
Нуучча-Перс сэриитэ (1826—1828)
1840-с. 1840-с cыллар — 1840 сылтан 1849 сылга диэри.
1860-с. 1860-с cыллар — 1860 сылтан 1869 сылга дылы. Уларыта тутуулар: Арассыыйаҕа крепостной быраап суох оҕоһуллубут, АХШ-ка кулуттааһыны суох гыммыттар, гражданскай сэрии буолбут.
1870-с. 1870-с cыллар — 1870 сылтан 1879 сылга диэри
1880-с. 1880-с cыллар — 1880 сылтан 1889 сылга диэри
Барашков Сэмэн Петрович. Барашков Сэмэн Петрович (1876—22.02.1921) — эргинээччи, меценат. 
Арҕаа Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэк олохтооҕо. 
Көмүс хостуур бириискэлэри аһылыгынан хааччыйан байбыт киһи. 
Нэһилиэгэр бурдук ыһар уонна ынах-сүөһүну, сылгыны, сибиинньэни иитэр этэ. Бириискэлэргэ тиийэн эргинэр этэ.
Бэйэтин хаһаайыстыбатыгар аныгылыы техниканы туттубута: ат уонна паар көлөлөөх молотилканы, тимир сири хорутар малы. Дьиэтигэр электричествоны киллэрбитэ. 
Нэһилиэгэр оскуоланы уонна балыыһаны тутан биэрбитэ. 1916 сыллаахха И. А. Тимофеевы кытта улахан оскуола дьиэтин турарга соруммута, дьиэни электричествонан уонна мебелинэн хааччыйыах буолбута. 
Ону таһынан Дьокуускайга икки мэндиэмэннээх дьадаҥылэр оҕолорун пансионын тутуох буолбута. Ити тутуулары 1920 сыллаахха бүтэрэргэ соруммута. 
1912 сылга станиславскай лиэнтэҕэ үрүҥ көмүс мэдээлинэн наҕараадаламмыта. 1910—1912 сыллардаахха кини дьэтигэр учууталынан А. Е. Кулаковскай үлэлээбитэ. 
1921 сыл олунньу 22 күнүгэр 35 киһи иһигэр «сэбиэскэй былааһы утары барбытын иһин» ытан өлөрбүттэрэ.
Сигэлэр.
«Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Хронология. Хронология (грек. χρόνος) диэн түбэлтэлэри кинилэр буолбут бэрээдэктэринэн наардааhын. Сүрүн хронология диэн кэмҥэ урукку түбэлтэлэри миэстэлэрин булларар уонна быhаарар үөрэх.
Хронология периодизация ирээтэ уонна история дисциплината.
Григориан халандаара. Григорий халандаара (Григорий халандаара) диэн омуктар ыккардыларынааҕы олохтоох халандаар. Аан бастаан Калабрия доктора Алоизиус Лилиус туттууга ылынар санааны эппитэ, онтон алтынньы 15 күнүгэр 1582 сыллаахха Папа Григорий XIII уурааҕынан (Inter gravissimas булла) ылыныллыбыта уонна кини аатынан ааттаммыта.
Григорий халандаара Юлий халандаарын реформата буолар уонна кини сыллар нүөмэрдэниилэрин систиэмэтин салҕыыр, ол эбэтэр Исус төрүөҕүттэн ыла. Бу даата кэннинээҕи сыллар "anno Domini" эбэтэр "Биhиги эрабыт" диэн бэлиэтэнэллэр, онтон бу даата иннинээҕи сыллар "Христос иннинэ" эбэтэр "Биhиги эрабыт иннинэ" диэн бэлиэтэнэллэр.
Григорий халандаара Юлий халандаарынаааҕар тропик сылыгар быдан чугас буолан ордук чопчу. Сир Күнү тула эргийэригэр олоҕурар, онон биир эргиирэ (цикл), ол аата Күнү тула биирдэ эргийэрин уһуна 365,2425 сууккаҕа тэҥнэһэр. Григор халандаара 400 сылга 97 ордук сыллаах (97/400 = 0.2425).
Арассыыйаҕа Григорий халандаара 1918 сыллаахха тохсунньу 24 күнүгэр тахсыбыт РСФСР совнаркомун дэкириэтинэн киллэриллибитэ — 13 суукка эбиллибитэ. Онон, бу дэкириэтинэн 1918 сыл тохсунньу 31 күнүн кэнниттэн 1918 сыл олунньу 14 күнэ буолбута. Докумуон толору аата — «Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтигэр арҕаа европа халандаарын киллэрии туһунан дэкириэт» ().
Анаабыр (өрүс). Анаабыр өрүс. Лаптевтар байҕаллараын Анаабыр хомотугар түһэр өрүс. 
Уһуна 939 км., тардыытын иэнэ 100000 кв.км. Баһа Анаабыр хаптал хайалаах сиргэ сытар. Онно өрүс дьириҥ хочоннон устар.
Хотугу Сибииир намтал сиригэр тахсан баран хочото кэҥиир. Байҕалгэ түһэр сиргэ чычаас тамах үөскүүр. 
Кыра Куонамка түһэр сиригэр диэри Улахан Куонамка диэн ааттаах.
Анаабыр тырдыытыгар 12 тыһ. үрэх уонна 22 тыһ. күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ, сорох сиригэй түгэҕэр дылы тоҥор. 
Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Кыра Куонамка (457 км.), Удьаа (455 км.), хаҥас өртүттэн Суолама (262 км.) уонна Харабыл (139 км.). 
Сорох сылга аал сырыыта Кыра Куонамканнан Дьилиндэ сэльэнньэҕэ дылы буолааччы. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Тохсунньу 1. Тохсунньу 1 күнэ — Григориан халандаарыгар сыл бастакы күнэ. Сыл бүтүө 364 күн (ордук хонуктаах сылга 365 күн) баар.
Тохсунньу 2. Тохсунньу 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 2-с күнэ. Сыл бүтүө 363 күн (ордук хонуктаах сылга 364 күн) баар.
Суолама.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;279667&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2016-06-24T01:59:06Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Мастер теней&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;removed ; added using &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;326489&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Суолама өрүс. Анаабыр өрүс хаҥас салаата. Уһуна 262 км., тардыытын иэнэ 7440 кв.км. 
Баһа Красноярскай кыраайга Хотугу Сибиир намталыгар сытар Киэҥ Күөлгэ баар. Алтынньыттан бэс ыйын саҥатыгар диэри тоҥ. 
Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах Ластик (121 км.) уонна Поперечная (110 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1990 г.
Хотугу Сибиир намтала. Хотугу Сибиир намтала. Енисей өрүстэн Өлөөн өрүскэ дылы, Саха сиригэр уонна Красноярскай кыраайга сытар намтал. 
Кэтитэ 200 — 600 км. Арҕааҥҥы өртө Таймыыр тумул арыыга сытар Орто Сибиир хаптал хайалаах сир уонна Бырранга хайаларын икки ардынан сытар, ол иһин сороҕор Таймыыр намтала диэн ааттанар. 
Үксүнэн муора мезозой үйэҕэ үөскэппит боруодата. Рельеф томтордоох. Элбэх маардаах уонна күөллээх. 
Үүнээйи барыта туундара үүнээйтиэ. Хатанга өрүһүнэн аан дойдуга ордук хотугу тиит мастаах кыра ойуурдаах. 
Ылыыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Избеков Иоаким Дмитриевич. Избеков Иоаким Дмитриевич — Уустаах Избеков (03.02.1909—1996) — аатырбыт артыыс, драматург, хореограф, мас ууһа.
Айар үлэтэ.
Саха ууһа.
Иоаким биир улахан өҥөтө — умнуллубут музыкальнай инструменнары («иирэр дьаҕан» уонна «дьолльккой күпсүүр»), өбүгэлэрин кэпсээннэригэр олоҕуран, чөллөрүгэр түһэрбит, кинилэргэ иккис олоҕу биэрбит.
tengry.org ситим-сиргэ Иоаким Избеков — Уустаах ойууннуурун көр.
Камлание якутского шамана
Тохсунньу 3. Тохсунньу 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 3-с күнэ. Сыл бүтүө 362 күн (ордук хонуктаах сылга 363 күн) баар.
Тохсунньу 4. Тохсунньу 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 4-с күнэ. Сыл бүтүө 361 күн (ордук хонуктаах сылга 362 күн) баар.
Тохсунньу 5. Тохсунньу 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 5-с күнэ. Сыл бүтүө 360 күн (ордук хонуктаах сылга 361 күн) баар.
Тохсунньу 7. Тохсунньу 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 7-с күнэ. Сыл бүтүө 358 күн (ордук хонуктаах сылга 359 күн) баар.
Тохсунньу 8. Тохсунньу 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 8-с күнэ. Сыл бүтүө 357 күн (ордук хонуктаах сылга 358 күн) баар.
Тохсунньу 9. Тохсунньу 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 9-с күнэ. Сыл бүтүө 356 күн (ордук хонуктаах сылга 357 күн) баар.
Тохсунньу 10. Тохсунньу 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 10-с күнэ. Сыл бүтүө 355 күн (ордук хонуктаах сылга 356 күн) баар.
Тохсунньу 6. Тохсунньу 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 6-с күнэ. Сыл бүтүө 359 күн (ордук хонуктаах сылга 360 күн) баар.
Тохсунньу 11. Тохсунньу 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 11-с күнэ. Сыл бүтүө 354 күн (ордук хонуктаах сылга 355 күн) баар.
Тохсунньу 12. Тохсунньу 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 12-с күнэ. Сыл бүтүө 353 күн (ордук хонуктаах сылга 354 күн) баар.
Тохсунньу 13. Тохсунньу 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 13-с күнэ. Сыл бүтүө 352 күн (ордук хонуктаах сылга 353 күн) баар.
Бэлиэ күннэр.
Арассыыйаҕа, Беларуська, Украинаҕа, Сербияҕа, Черногорияҕа, Хотугу Македрнияҕа Эргэ Саҥа Дьыл бэлиэтэнэр. Арассыыйа импиэрийэтэ 1918 сыллаахха диэри бөдөҥ алҕастаах Юлиан халандаарынан олорбута. Ол халандаар сыл ахсын хастыы да чаас айылҕа дьиҥнээх халандаарыттан куоттаран иһэрэ, онон 19 үйэ тухары 13 хонугунан хаалбыта. Атын дойдулар ордук чопчу Григориан халандаарыгар эрдэ 1582 сылтан саҕалаан сыыйа бары көспүттэрэ
Тохсунньу 14. Тохсунньу 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 14-с күнэ. Сыл бүтүө 351 күн (ордук хонуктаах сылга 352 күн) баар.
Тохсунньу 15. Тохсунньу 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 15-с күнэ. Сыл бүтүө 350 күн (ордук хонуктаах сылга 351 күн) баар.
Тохсунньу 16. Тохсунньу 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 16-с күнэ. Сыл бүтүө 349 күн (ордук хонуктаах сылга 350 күн) баар.
Тохсунньу 17. Тохсунньу 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 17-с күнэ. Сыл бүтүө 348 күн (ордук хонуктаах сылга 349 күн) баар.
Тохсунньу 18. Тохсунньу 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 18-с күнэ. Сыл бүтүө 347 күн (ордук хонуктаах сылга 348 күн) баар.
Тохсунньу 20. Тохсунньу 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 20-с күнэ. Сыл бүтүө 345 күн (ордук хонуктаах сылга 346 күн) баар.
Тохсунньу 19. Тохсунньу 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 19-с күнэ. Сыл бүтүө 346 күн (ордук хонуктаах сылга 347 күн) баар.
Тохсунньу 21. Тохсунньу 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 21-с күнэ. Сыл бүтүө 344 күн (ордук хонуктаах сылга 345 күн) баар.
Тохсунньу 22. Тохсунньу 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 22-с күнэ. Сыл бүтүө 343 күн (ордук хонуктаах сылга 344 күн) баар.
Тохсунньу 23. Тохсунньу 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 23-с күнэ. Сыл бүтүө 342 күн (ордук хонуктаах сылга 343 күн) баар.
Тохсунньу 24. Тохсунньу 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 24-с күнэ. Сыл бүтүө 341 күн (ордук хонуктаах сылга 342 күн) баар.
Тохсунньу 25. Тохсунньу 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 25-с күнэ. Сыл бүтүө 340 күн (ордук хонуктаах сылга 341 күн) баар.
Тохсунньу 26. Тохсунньу 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 26-с күнэ. Сыл бүтүө 339 күн (ордук хонуктаах сылга 340 күн) баар.
Тохсунньу 27. Тохсунньу 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 27-с күнэ. Сыл бүтүө 338 күн (ордук хонуктаах сылга 339 күн) баар.
Тохсунньу 28. Тохсунньу 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 28-с күнэ. Сыл бүтүө 337 күн (ордук хонуктаах сылга 338 күн) баар.
Тохсунньу 29. Тохсунньу 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 29-с күнэ. Сыл бүтүө 336 күн (ордук хонуктаах сылга 337 күн) баар.
Тохсунньу 30. Тохсунньу 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 30-с күнэ. Сыл бүтүө 335 күн (ордук хонуктаах сылга 336 күн) баар.
Тохсунньу 31. Тохсунньу 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 31-с күнэ. Сыл бүтүө 334 күн (ордук хонуктаах сылга 335 күн) баар.
Олунньу 1. Олунньу 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 32-с күнэ. Сыл бүтүө 333 күн (ордук хонуктаах сылга 334 күн) баар.
Олунньу 2. Олунньу 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 33-с күнэ. Сыл бүтүө 332 күн (ордук хонуктаах сылга 333 күн) баар.
Олунньу 3. Олунньу 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 34-с күнэ. Сыл бүтүө 331 күн (ордук хонуктаах сылга 332 күн) баар.
Олунньу 4. Олунньу 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 35-с күнэ. Сыл бүтүө 330 күн (ордук хонуктаах сылга 331 күн) баар.
Олунньу 5. Олунньу 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 36-с күнэ. Сыл бүтүө 329 күн (ордук хонуктаах сылга 330 күн) баар.
Олунньу 6. Олунньу 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 37-с күнэ. Сыл бүтүө 328 күн (ордук хонуктаах сылга 329 күн) баар.
Олунньу 7. Олунньу 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 38-с күнэ. Сыл бүтүө 327 күн (ордук хонуктаах сылга 328 күн) баар.
Олунньу 9. Олунньу 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 40-с күнэ. Сыл бүтүө 325 күн (ордук хонуктаах сылга 326 күн) баар.
Олунньу 8. Олунньу 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 39-с күнэ. Сыл бүтүө 326 күн (ордук хонуктаах сылга 327 күн) баар.
Олунньу 10. Олунньу 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 41-с күнэ. Сыл бүтүө 324 күн (ордук хонуктаах сылга 325 күн) баар.
Олунньу 11. Олунньу 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 42-с күнэ. Сыл бүтүө 323 күн (ордук хонуктаах сылга 324 күн) баар.
Олунньу 12. Олунньу 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 43-с күнэ. Сыл бүтүө 322 күн (ордук хонуктаах сылга 323 күн) баар.
Олунньу 13. Олунньу 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 44-с күнэ. Сыл бүтүө 321 күн (ордук хонуктаах сылга 322 күн) баар.
Олунньу 14. Олунньу 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 45-с күнэ. Сыл бүтүө 320 күн (ордук хонуктаах сылга 321 күн) баар.
Олунньу 15. Олунньу 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 46-с күнэ. Сыл бүтүө 319 күн (ордук хонуктаах сылга 320 күн) баар.
Олунньу 16. Олунньу 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 47-с күнэ. Сыл бүтүө 318 күн (ордук хонуктаах сылга 319 күн) баар.
Олунньу 17. Олунньу 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 48-с күнэ. Сыл бүтүө 317 күн (ордук хонуктаах сылга 318 күн) баар.
Олунньу 18. Олунньу 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 49-с күнэ. Сыл бүтүө 316 күн (ордук хонуктаах сылга 317 күн) баар.
Олунньу 19. Олунньу 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 50-с күнэ. Сыл бүтүө 315 күн (ордук хонуктаах сылга 316 күн) баар.
Олунньу 20. Олунньу 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 51-с күнэ. Сыл бүтүө 314 күн (ордук хонуктаах сылга 315 күн) баар.
Олунньу 21. Олунньу 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 52-с күнэ. Сыл бүтүө 313 күн (ордук хонуктаах сылга 314 күн) баар.
Олунньу 22. Олунньу 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 53-с күнэ. Сыл бүтүө 312 күн (ордук хонуктаах сылга 313 күн) баар.
Олунньу 23. Олунньу 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 54-с күнэ. Сыл бүтүө 311 күн (ордук хонуктаах сылга 312 күн) баар.
Олунньу 24. Олунньу 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 55-с күнэ. Сыл бүтүө 310 күн (ордук хонуктаах сылга 311 күн) баар.
Олунньу 25. Олунньу 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 56-с күнэ. Сыл бүтүө 309 күн (ордук хонуктаах сылга 310 күн) баар.
Олунньу 26. Олунньу 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 57-с күнэ. Сыл бүтүө 308 күн (ордук хонуктаах сылга 309 күн) баар.
Өлбүттэр.
1969 — Карл Ясперс (1883 төр.), ньиэмэс бөлөһүөгэ, психолог уонна психиатр, экзистенциализм бэрэстэбиитэлэ.
Олунньу 27. Олунньу 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 58-с күнэ. Сыл бүтүө 307 күн (ордук хонуктаах сылга 308 күн) баар.
Олунньу 28. Олунньу 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 59-с күнэ. Сыл бүтүө 306 күн (ордук хонуктаах сылга 307 күн) баар.
Олунньу 29. Олунньу 29 диэн Григориан халандаарыгар түөрт сылга биирдэ буолар ордук хонуктаах сыл 60-с күнэ. Сыл бүтүө 306 күн баар.
Түөрт сылга биирдэ буолар ордук хонуктаах эрэ сылга баар соҕотох күн (арай 1700, 1800 уонна 1900 сыллар ордук хонуктара суоҕа).
Мүрү нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа). Мүрү нэһилиэгэ. Нэһилиэк киинэ — Бороҕон.
Дьокуускайтан 124 км хотугулуу-илин диэки Мүрү алааска сытар. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 7 006 киһи (2007 сыл), Мүрү алааһын нэһилиэнньэтэ — 8 235 киһи (2007 сыл).
Томтор. Томтор - 1) сир ньуурун үрдүк бөгдьөгөрө, ойдом турар үрдэл; 2) булгунньах.
Өссө көр: Томтор (нэһилиэк)
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Октябрьскай нэһилиэгэ (Горнай улууһа). Октябрь нэһилиэгэ. Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күөрэлээх. 
Нэһилиэнньэ ахсаана 552 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 68 км. хоту диэкки Сииттэ үрэх тардыытыгар сытар. 
Мэлдьи сырыылаах суол.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ленскэй нэһилиэк (Нам улууһа). Өлүөнэ нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нам — улуус киинэ. Өлүөнэ өрүһүн уҥа өттүгэр Эҥсиэли хочотугар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 9 тыһыынча киһи (2007 сыл). Педучилище баар. Төрүттэммит сыла -
Дьаархан (Өлүөхүмэ). Токко. Өлүөхүмэ улууһун Дьаархан нэһилиэгин киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1068 киһи (2007 сылга). 
Үгүстэрэ сахалар, ону таһынан эбэҥкилэр уонна нууччалар бааллар. Олохтоохтор сүрүн дьарыктарынан буолаллар ынах-сүөһү уонна булт. 
Нэһилиэк иһигэр өссө икки бөһүөлэк баар — Уолбут (289 киһи) уонна Дьаархан (1 киһи).
1938—1954 сылларга Токко оройуонун киинэ этэ. 
Оройуон киинин курдук былааннаммыт тутуу элбэх. Улуус киинигэр дылы кыһыҥҥы суолунан 70 км, өрустэринэн (Чаара, Өлүөхүмэ уонна Өлүөнэ) — 120 км.
Дьоннор сырыылара кыһын массыына, сайын мотуордаах оҥочо уонна көтөр аал.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Булуҥ нэһилиэгэ (Булуҥ улууһа). Булуҥ нэһилиэгэ — Булуҥ улууһун нэһилиэгэ. Нэһилиэк киинэ — Күһүүр. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1421 киһи (2007 сыл). Тиксииттэн 150 км. сиргэ Өлүөнэ кытылыгар турар. Олохтоохтор дьарыктара таба иитиитэ уонна балыктааһын. уруккута Тиксии төрүттэнэ илигинэн улуус киинэ этэ. Транспорт сайын ууннан, кыһын массыына.
Ылыллыбыт сирэ.
"Республика Саха (Якутия)", Административно-территориальное устройство. 2007 г.
Түбэ. Түбэ - намыһах, ыраах, уһук, үксүгэр түҥкэтэх, бэрт эрэйинэн тиийиллэр, атын сирдэртэн уратыланар түөлбэ сир. Т.к.: депе, добо, топпа, тепа, тобе, төпө (был. уонна билиҥҥи түүр.); тибба, тибби, тиба (хинди) — орой, бүтэр уһук, чыпчаал, томтор, уһуктаах хайа, бас; добо (бур., халха-монг.) — томтор, булгунньах, чыпчаал (көр: "төбө").
Өссө маны көр.
Түбэ нэһ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2