mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Сурабайа. Сурабайа (Surabaya, Surabaja), Индонезия куората, Ява арыыга, Кали-Мас өрүскэ (Брантас салаата) турар. Илин Ява (Jawa Timur) провинция киинэ. Индонезия дьонун ахсаанынан иккис улахан куората (Джакарта кэнниттэн). Олохтоохторун ахсаана 3,8552 мөл. киһи (2004).
Важный транспортный узел. Паромом связан с островом Мадура. Металлообработка, машиностроение (в т. ч. судоверфь, автосборка и др.). Нефтехимическая промышленность. Традиционные художественные промыслы (батик, резьба по дереву и др.). Пищевкусовая, текстильная, кожно-обувная, деревообрабатывающая, стекольная и цементная промышленность. Университет. Музей.
Время основания Сурабаи неизвестно. В 1019 в районе Сурабаи махараджа Матарама Эрланга образовал независимое восточно-яванское государство. В 1706 Сурабая попала под власть голландцев. В период колониальной войны Нидерландов, пользовавшихся поддержкой Великобритании, против провозглашенной в 1945 Индонезийской Республики Сурабая в ноябре 1945 была захвачена английскими войсками.
Саамай туттуллар интернет сирэйдэрэ. Уэб сайт - бу араастаах буолар, билигин планета үрдүнэн 4 миллиард араас омук тылларынан суруллар уэб саайтар (сирэйдэр) бааллар. Ону дьон барытын ханнык аадырыска сытарын хайдах да кынан билбэт, ол түмүгэр информацияны көрдүүр массыына-сирэйдэр (поисковые машины)... Холобура: бары билэрбит курдук аан-дойдуга киэҥник биллэр Google, MSN, Yahoo туттабыт - ити сирэйдэр "международнай" статустаахтар уонна хас да омук тылынан үлэлиллэр, ити сирэйдэргэ интернеты туһанааччылар 89% олорор уонна информация көрдүүр, олортон Google 57% ылар (2 миллиард дьон). Ити сирэйдэр электроннай почта диэн функциялаахтар уонна босхо өҥө онороллор.
MSN. MSN - диэн аан-дойдуга киэнник биллэр интернет сфераҕа уонна информационнай эйгэҕэ үлэлиир, биир улахан транснациональнай корпорацияҕа киирсэр АХШ тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ Microsoft тэрилтэтин саамай улахан салаата буолар, Windows кэнниттэн. Бу тэрилтэ материально суох, кини интернеткэ эрэ баар. Сирэй быһыытынан үлэлиир тэрилтэ буолар. Бу саайтынан планета үрдүнэн 3,4 миллиард дьоно туттар, бу саайт аан-дойдуга киэҥник биллэр электроннай почта өҥөтүнэн биллэр - Hotmail.
Өссө 448 араас омук тылларынан үлэлиир тэрилтэ буолар.
Кирилл уонна Мефодий (тэрилтэ). «Кирилл уонна Мефодий» — электроннай ыйынньыктары, энциклопедиялары, үөрэххэ туттуллар бырагырааммалары оҥоруунан дьарыктанар Арассыыйа тэрилтэтэ. 1995 сыллаахха төрүттэммит. Штаб-квартирата Москубаҕа баар. В 1996 компания вошла в группу компаний R-Style, в 2001 — в группу компаний e-Style.
Ведущим изданием компании является универсальная «Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия» (БЭКМ), ставшая общенациональной энциклопедией (к 2007 выпущено 11 изданий). Компания также специализируется на выпуске тематических и адресных энциклопедией, среди которых наибольшей популярностью пользуются: «Детская энциклопедия», «Энциклопедия кино», «Энциклопедия ПК и Интернета», «Энциклопедия животных», «Энциклопедия здоровья», «Туристический атлас» и др.
Образовательные мультимедиа-издания представлены преимущественно «Уроками Кирилла и Мефодия», охватывающие все школьные предметы и все классы. В 2005 в компании подготовлен новый продукт — электронная образовательная среда КМ-школа, разработаная на базе новейших образовательных и информационных технологий для российских школ. В этом же году была запущена серия образовательных изданий «Школа развития личности». В этой серии к 2007 вышли: «Учимся читать быстрее», «Развиваем внимание», «Улучшаем память», «Учимся эффективно распоряжаться временем», «Учимся понимать музыку», «Учимся понимать архитектуру», «Учимся понимать живопись».
К работе над проектами привлекаются ведущие российские ученые, педагоги, публицисты, специалисты мультимедиа, методисты, эксперты.
Атланта. Атланта () — АХШ куората, Дьордьия штаат киинэ. Олохтоохторун ахсаана 423,9 тыһ. киһи (2004, пригородтарын кытта 3 мөл киһи). Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт салалтата.
Кинг Мартин Лютер. Кинг Мартин Лютер (Martin Luther King, Jr.) (1929, тохсунньу 15, Атланта, Джорджия — 1968, муус устар 4, Мемфис, Теннесси), америка уопсастыбаннай диэйэтэлэ, негрдар гражданскай бырааптарын иһин охсуһууларын салайааччыта. Эйэ иһин охсуһуутун иһин 1964 сыллаах Нобель бирииһин лауреата.
Кыра эрдэҕиттэ негрдар бырааптарын иһин күһүлэҥэ суох охсуоһуохха наада дии саныыр этэ. 1954 сыллаахха Алабама штатыгар Монтгомери куоракка таҥара дьиэтигэр пастор буолбут уонна аныгыскы сылка Бостон университетыгар философия билимин докторын степенын көмүскээбитэ. Негрдар положенияларын тупсарыытын ассоциациятыгар салайаччытынан үлэлии сылдьан уопсастыбыннай транспорт бойкотун тэрийбитэ. Ол акцията АХШ Үрдүкү суутугар тиийэн сегрегацияны бобор дьаһалы ылбыта. 1957 сыллахха "Соҕуруу христианнар лидердарын конференциятын" тэрийбитэ уонна салалтатын ылбыта. Ол конференция туһаайыытынан дойду үрдүнэн негрдар бырааптарын иһин күһүлэҥэ суох охсуһуохха наада диэн темалаах лекциялары аахпыта. 
Кингка кини Индияҕа 1959 сыллаахха айана улахан сабыдыалы оҥорбута. Махатма Ганди үөрэҕин сабыдыалланан гражданскай быраап иһин охсуһуутун ньымаларын толкуйдаабыта.
1960 сыллахха Атланта куоракка төннөҥ Эбензер баптиис таҥара дьиэтин паастора буолбута, уонна сегрегация утары акциятыгар тутуллар. Кинг хайыыга угуллуута болҕомтону аҕалбыта, президеҥҥа хандидаат Джон Кеннеди босхолонорун иһин ходатайстволаабыта. 1963 сыллахха Вашингтоҥҥа марш тэрийбитэ, онно 200 тыһ курдук киһини хомуйбута. Ол бириэмэтигэр олус биллэр "Мин баҕа санаалаахпын..." тылын эппитэ. Ол марш гражданскай права сокуонун ыларга улахан сабыдыалы оҥорбута, онтон Кинг 1964 Нобель бириэмийэтин ылбыта. 1965 сыллаахха Селматтан Монтгомерига (Атланта) дылы марш тэрийбитэ, ол гынан баран штат национальнай гвардиятын саллааттара тохтоппуттара. Ол иһин атын гражданскай бырааптар иһин охсуһар лидердар наһаа сымнаҕас уонна толлугас диэн кириитикэлээбиттэрэ. Ол кэнниттэн Кинг быдан кытаанах формаҕа тыл этэр буолбут. Вьетнамҥа США агрессиятын тохтотор курдук тыл эпиитэ. 1968 сыллахха сантехниктар забастовкаларын өйүү Мемфиска кэлбитэ уонна муус устар 4 күнүгэр расист Джеймс Эрл Рей өлөрбутэ. 
Атлантаҕа Мартин Лютер Кинг төрөөбүт сирин - Суит Оберн квартала национальнай мемориал буолбут. Бу негрдар общиналарын культурнай центра буолар. Манна Кинг төрөөбүт дьиэтэ, Збензер баптиист таҥара дьиэтэ, Религия икки ардыгар эйэҕэ анаммыт чочуобуна уонна Кинг мемориальнай музейа баар. АХШга тохсуннньу 15 күнэ Мартин Лютер Кинг төрөөбүт күнэ - национальнай бырааһынньык буолбута.
AC/DC. «ЭЙ-СИ/ДИ-СИ» (AC/DC) - Австралияттан төрүттээх хард-рок-бөлөх. 1974 үөскээбит. 
Сүрүн дьоно: Малколм Янг (Malcolm Young) (тохсунньу 6 күнүгэр, 1953, Глазгоҕа төрөөбүт; гитара), Ангус Янг (Angus Young) (кулун тутар 31, 1953, Глазго; гитара), Бон Скотт (Bon Scott, дьиҥнээх аата Рональд Белфорд, Ronald Belford) (от ыйын 9, 1946, Энгус, Шотландия — олунньу 20, 1980, Лондон; вокал), Клифф Уильямс (Cliff Williams) (ахсынньы 14, 1949, Эссекс; бас-гитара), Фил Рудд (Phillip Rudd) (ыам ыйын 19, 1954, Мельбурн; ударнай). 
Мадриид (Испания) уонна Мельбурн (Австралия) куораттарга бөлөх аатынан уулуссалар бааллар. 
1973 сылтан аан дойдуга 140 мөл. тахса AC/DC диискэлэрэ атыыламмыта.
Эйр. Эйр (Eyre) - Аустралия дойдутугар икки сири ааттыыллар:
Эйр (тумул арыы). Эйр (Eyre) — Австарлия соҕуруу өттүгэр баар тумул арыы. Улахан Австралия уонна Спенсер хомолорун ыккардыларыгар сытар. Уһуна 300 км тахса. Хайатын үрдүгэ 472 м.
Эйр (күөл). Эйр күөл ( — Австралия соҕуруу өттүгэр баар саамай улахан күөлэ. Күол уута ханна да түспэт, туустаах. Иэнэ сыл кэмиттэн улахан тутулуктаах, сайын ардахтар кэмнэригэр улаатар — 15 тыһ. км² кэриҥэ буолар, дириҥэ 20 м дылы; уолан хаалар.
Американ Эрлайнс. «Американ Эрлайнс» (American Airlines), АХШ авиакомпанията, аан дойдуга улаханнартан биирдэстэрэ. Канадаҕа, Мексикаҕа, Японияҕа уонна европа дойдуларыгар көтөр. 1934 сыллаахха олохтоммут.
Акрон. Акрон (Akron), АХШ хотугулуу-арҕаа өттүгэр Огайо штаакка баар куората. Олохтоохторун ахсаана 211 тыһ. киһи (2004, пригородтарын кытта 690 тыһ. киһи). Машиностроительнай, тимири таҥастыыр, химическэй, шина оҥорор, бэчээт промышленноһа баар. Университеттаах.
Дэйтон. Дэйтон (Дейтон)(Dayton), АХШ хотугулуу-илин өтүгэр Огайо штаакка баар куората. Олохтоохторун ахсаана 161,2 тыһ. киһи (2004), Спрингфилд куораты кытта уонна пригородтарын аахтахха 999 тыһ. киһи (2004). Дойдулар ыккардыларынааҕы аэропорт. Машиностроение (ол иһигэр автостроение, аан дойдуга кассовай аппарааттары оҥорор саамай улахан тэрилтэ). Былыргыттан сөмүлүөттэри тутар, кумааҕы оҥорор уонна химическэй промышленностаах. Университеттардаах. Уус-уран түмэл, айылҕа устуоруйатын түмэлэ, бырааттыы Раайтар музейдара.
Толидо. Толидо (Толедо, Тоledo), АХШ хоту өттүгэр Огайо штаакка Эри күөлгэ баар куората (грузооборот около 20 млн т в год). Олохтоохторун ахсаана 309 тыһ. киһи (2004), пригородтарын аахтахха 634 тыһ. киһи (2004). Хара уонна өҥнөөх тимири таҥастыыр, машиностроительнай, химическэй уо. д.а. промышленность. Университет.
Йонгстаун. Йонгстаун (Янгстаун, Youngstown), АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Огайо штаатыгар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 78,8 тыһ. киһи (2004), Уоррен куораты кытта уонна пригородтары аахтахха 614 тыһ киһи (2004). Хара уонна өҥнөөх тимири таҥастааһын, ыарахан машиностроение, автомобильнай, электротехническэй, химическэй, ас оҥорор промышленность. Университет.
Цинциннати. Цинцинати () — АХШ хотугулуу-илинигэр сытар куорат, Огайо штаат. Олохтоохторун ахсаана 301 561 киһи, таһынааҕы сэлиэнньэлэри кытта 2 мөл киһи (2006). Майами уонна Литл-Майами ыккардыларыгар Огайо өрускэ түһуулэригэр сытар.
Манна P&amp;G тэрилтэтэ баар.
Procter and Gamble. «ПРОКТЕР ЭНД ГЭМБЛ» (, G) — олоххо-дьаһахха туттуллар химияны уонна эми-тому оҥорон таһаарар тэрилтэ. Салалтата Цинциннати куоракка (Огайо) баар. 1837 сыллаахха Уильям Проктер уонна Джеймс Гэмбл мыыла, чүмэчи, арыы, глицерин оҥорор дьоҕус дьиэ кэргэн фиирматын тэрийбиттэр. Аата «Проктер энд Гэмбл оф Цинциннати». 1882 сыллаахха Харли Проктер (Уильяма уола) «Айвори» диэн ууга тимирбэт мыыланы арбаан дойдуга киэҥник биллибит. 1926 сыллаахха, үчүгэй сыттаах суунар сириэстибэлэр муодаҕа киирбит кэмнэригэр хампаанньа «Камей» мыыланы таһаарбыт. 1933 сыллаахха «Проктер энд Гэмбл» таҥас сууйар Oxydol бороһуогу «Ма Перкинс» диэн ааттаах радиосериал кэмигэр арбаан «мыыла операта» диэн жаанры төрүттээччинэн буолбут. 1930-с сылларга Dreft диэн ааттаах синтетика сууйар сириэстибэни таһааран сууйар-ырастыыр технологияларга улахан уларытыыны онорбута.
Аан дойду иккис сэриитин бүтүүтүгэр Tide диэн таҥас сууйар бороһуогу таһааран 1950 сыллаахха бэйэтин үлэлиир рыынагар бастакы хампаанньа буолбут. Бу бороһуок «Тайд» диэн нууччалыы суруктаах Сэбиэскэй Сойууска эмиэ атыылана сылдьыбыта. 1961 сыллаахха «Памперс» бастакы баартыйатын таһаарбыттара. Бу подгузниктар кыра оҕону көрүүнү-харайыыны биллэрдик чэпчэппиттэрэ. 1983 сыллаахха хампаанньа дьахтар гигиенатыгар туттуллар проклаадкаларын Always диэн ааттаан таһаарбыттара.
XX үйэ бүтэһигэр аан дойду ырыынагар мыыла, таҥас сууйар бороһуок, тиис сууйар пааста, дезодорант, шампуун ырыынактарын биир күүстээх кыттааччыта буолбут. Оҥорор табаардарын 140 дойдуга 300 ааттаах брендтарынан атыылыыр. Хампаанньаҕа сир үрдүнэн 98 тыыһ киһи үлэлиир эбит. 2004 сыл түмүгүнэн хампаанньа сыаната 133,92 млрд долл, онтон барыһа 6,94 млрд доллар эбит.
Колумбус. Колумбус (), АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Сайото өрүскэ турар куорат. Огайо штаат киинэ. Олохтоохторун ахсаана 730,9 тыһю киһи (2004), пригородтарын кытта 1,55 мөл. киһи (2004).
Бөдөҥ промышленнай, атыы-эргиэн уонна культурнай киин.
Важный узел железных и автомобильных дорог. Международный аэропорт. Авиакосмическая промышленность. Машиностроение, радиоэлектроника, электротехника, оборудование для ГЭС и АЭС; производство холодильников, текстильная, стекольная, пищевая (в том числе мукомольная и мясоконсервная), полиграфическая промышленность. Одна из ведущих отраслей — пивоварение. 3 университета, в том числе Университет штата Огайо (1870), различные колледжи. 5 теле- и 19 радиостанций. Музеи.
Основан в 1812. Назван в честь Х. Колумба. С 1816 — столица штата.
Среди достопримечательностей: Капитолий штата (1861), Исторический музей Огайо (1970).
ExxonMobil. ЭКСОН-МОБИЛ (ExxonMobil) - корпорация, ниэби (ниэптэни) хостуур-таҥастыыр аан дойду хампаанньаларыттан биир улаханнара. 1999 сыллаахха икки тэрилтэ силлэһиититтэн тэриллибитэ: Exxon уонна Mobil. 
1970-х годам мировую экономику потряс топливный кризис. Эмбарго арабских стран на поставки нефти западным странам (1973), исламская революция в Иране (1979) вызвали сбои в нефтяных поставках, взвинтили цены на сырую нефть. усилия по развитию альтернативных источников энергии. Exxon, Mobil и другие западные нефтяные компании предприняли усилия по развитию нефтедобычи в Северном море, Мексиканском заливе, на Аляске. К началу 1980-х годов увеличение объемов нефтедобычи привело к перепроизводству и стремительному падению цен на нефть. Последние два десятилетия 20 века Exxon и Mobil работали в условиях низких цен на нефть и относительно слабого спроса на горючее. 
1998 сыллаахха Exxon уонна Mobil силлэһии туһунун сөбүлэһиигэ илии баттаабыттара, силлиһии 1999 с. сэтинньи 30 күнүгэр түмүктэммитэ. 
С этого времени новая корпорация становится крупнейшим игроком на мировом нефтяном рынке. Рост цен на нефть в первые годы 21 века способствовал быстрому росту рыночной капитализации ExxonMobil, которая к 2005 году достигла беспрецедентной цифры в 405 млрд. долларов. Чистая прибыль только за один 2004 год составила 25 млрд. долларов. Билигин да корпорацияны Рокфеллердар дьиэ кэргэннэрэ салайар.
Mobil. Мобил (Mobil) — ниэби хостуур-таҥастыыр хампаанньа. 1882 сыллаахха «Стандард ойл» диэн Рокфеллердар трестарын сорҕотун быһыытынан тэриллибитэ. Ол саҕана аата «Стандард ойл оф Нью-Йорк» (Standard Oil Co. of New York, кылгастык Socony) этэ. 1911 сылтан — бэйэтин бас билинэр. Массыына бензиинин туттуллуута кэҥээһинэ Socony хампаанньаны Mobiloil диэн атыы мааркатын 1920 бэлиэтииргэ (регистрация) тиэрдибитэ. 1931 сыллаахха Socony уонна Vacuum Oil диэн Америкаҕа ниэби аан бастаан хостообут (1866 тэриллибит) хампаанньаны кытта холбоспута. Socony-Vacuum 1955 сыллаахха Socony Mobil Oil буолбута, онтон 1966 — көннөрү Mobil Oil. 1999 сыллаахха «Мобил» хампаанньа «Эксон» хампаанньаны кытта силбэһэн «Эксон-Мобил» буолбута. Хампаанньаны билигин да Рокфеллердар клааннара хонтуруоллуур.
Mobil 100% акциата ExxonMobil бас билэр.
Атенс. Атенс () эбэтэр Афины диэн АХШ Огайо штаатыгар баар дьоҕус куорат, дьонун ахсаана 30 тыс. (2009).
Огайо. Огайо (), Хотугулуу-Илин Киин штааттарын бөлөхтөрүгэр (East North Central States) киирэр АХШ хоту өттугэр сытар штаата. Иэнэ 106,8 тыһ. км². Олохтоохторун ахсаана 11,45 мөл киһи (2004). Киинэ — Колумбус. Улахан куораттара: Кливленд, Цинциннати, Толидо, Акрон, Дэйтон, Йонгстаун. 2022 сылга 40 киһи сүппүт үһү. ООН конгреһыгар атомнай буомбаны түһэриэх буолбуттар үһү. Бу штаат кутталлаах баҕайы эбит.
Киһилээх. Киһилээх сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-арҕаа өртүгэр баар сис.
Аадыча өрус уҥа кытылын устун төрдүн диэкки 80 км. усталаах.
Чыпчаала муора таһымыттан 1548 м. үрдүккэ тиийэр.
Үөскээһинэ.
ууллаҕас хайа боруодата (магма) сир хайдыбытынан тахсан сойбута тулалыыр буора үрэллэн, суураллан аҕыйаабытыгар чорбойтолоон тахсан, ыраахтан көрдөххө, дьон субуруһан баран эрэрин курдук көрүҥнээх буолбут туруук таас бөлөҕө.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Курундьа. Курундьа сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-арҕаа өртүгэр сытар сис.
"Олдьо" салаата "Нэннэли" уонна Дьааҥы салаата "Туостаах" икки ардыларынан баар уонна кинилэр билирдэринэн буолар.
Устата 80 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1919 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Таас Хайахтаах. Таас Хайахтаах сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өттүгэр сытар сис.
Индигир салаата Силээннээх уонна Дьааҥы тардыытыгар устар "Догдо" өрүстэр икки ардыларынан сытар уонна кинилэр билирдэринэн буолар.
Устата 400 км., кэтитэ 100 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2356 м үрдүккэ тиийэр. 6 аныгылыы мууһуруу тарыҥнара бааллар. Хочотугар эмиэ тарыҥнардаах, ирбэт тоҥ аннынааҕы уу сир сирэйигэр тахсар сирдэригэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Догдо. Догдо сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүгэр сытар сис.
Дьааҥы тардаатагар устар "Догдо" өрүс хаҥас кытылын устун 100 км. усталаах уонна Чемалҕы сис хоту диэкки салҕыыта буолар.
Сорох литератураҕа ити икки сис биир "Догдо - Чемалҕы сис" диэн ааттанар.
Чыпчаала муора таһымыттан 2272 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чемалҕы. Чемалҕы сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүгэр сытар сис.
Индигир тардыытын "Чибаҕалаах" уонна "Сүүрүктээх" уонна Дьааҥы тардаатагар баар "Догдо" өрүстэр бастарыгар сытар.
Муома - Силээннээх намтал кытыыта буолар.
Устата 300 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2547 м. үрдүккэ тиийэр. 32 аныгылыы мууһуруу тарыҥнара бааллар. Уопсай иэннэрэ 14 км². 
Сорох каарталарга Догдо сиһи кытары "Догдо - Чемалҕы сиһэ" диэн ааттаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1421. 1421 сыл.
Туох буолбута.
1421 — Флоренция Генуяттан Ливорно куораты уонна тоскан кытылын сороҕун атыыласпыт.
Андрей Таас.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-04-20T07:02:44Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;'Андрей Таас томтороот. Черскэй хайаларын система…' ыйааһыннаах саҥа сирэй оҥоһулунна&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;43241&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Андрей Таас томтороот. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Индигир уонна Силээннээх өрүстэр икки ардыларыгар 120 км. усталаах сис. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1426 м. үрдуктээх.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Окраинный. Окраинный сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ.
Туостаах өрүс уҥа кытылын устун 80 км. усталаах. Туостаах салаата "Солонньа" быһа охсон ааһар. 
Чыпчаала муора таһымыттан 1791 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бороҥ (сис). Бороҥ сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Аадыча уонна Чаркы өрүстэр билирдэринэн буолар. Аадыча салаларын киэҥ хочолоро быһа охсоллор.
Аныгылыы мууһуруу 17 тарыҥа баар. Уопсай иэннэрэ 1,8 км².
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тирэхтээх. Тирэхтээх сис. Черскэй хайаларын систематын сиһэ. Дьааҥы хаптал хайаларыгар сыстар.
Нэльгэһэ өрүс хаҥас кытылын устун Адыаччы өрүскэ диэри 120 км. усталаах.
Чыпчаала муора таһымыттан 1768 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьааҥы хаптал хайалара. Дьааҥы хаптал хайалара. Аадыча уонна Дулҕалаах өрүстэр икки ардыларыгар сытар хайалаах сир.
Илин өртүгэр Черскэй хайаларыгар сыстар. Арҕааттан илин устата 200 км., соҕурууттан хоту диэкки 150км. кэтиттээх.
Муора таһымыттан орто үрдүгэ 200 м. 700 м диэри. Ол гынан баран ордук үрдүк чыпчаала 1726 м.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Талса. Талса () — АХШ соҕуруу өттүгэр Оклахома штаатыгар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 385,9 тыһ. киһи (2004), пригородтарын аахтахха 819 тыһ. киһи (2004). Ниэби уонна гааһы хостуур оройуон киинэ. Ниэби таҥастыыр, химическэй, машиностроительнай, тимири таҥастыыр промышленность. Университет.
Бомонт. Бомонт (), АХШ соҕуруу өттүгэр Техас штаакка баар куорат, Нечес өрүскэ турар муора порда (грузооборота сылга 50 мөл. т кэриҥэ). 
Олохтоохторун ахсаана 112,7 тыһ. киһи (2004), аргыстарын кытта 360 тыһ. киһи. Ниэби таҥастыыр уонна нефтехимическэй промышленность. Судостроение. Университет.
Уичито Фолс. Уичито Фолс (), город на юге США, штат Техас. Население 102,5 тыс человек (2004). Электротехническая, стекольная, нефтеперерабатывающая, химическая промышленность.
Амарилло. Амарилло () — АХШ соҕуруу өттүгэр Техаас штаакка баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 180,6 тыһ. киһи, тулалыыр түөлбэлэри аахтахха 3 мөл. киһи (2004). Тыа хайаайыстыбатынан дьарыктанар сир (сүөһү, бурдук, сорго) бөдөҥ киинэ. Ону таһынан алтаны ыраастыыллар, ядернай сэрии сэби хомуйаллар, ас бырамыысыланнаһа баар. Амарилло аттыгар гелий бөдөҥ хасааһа баар.
Форт Уэрт. Форт Уэрт (), Техас штатыгар баар АХШ куората. Нэһилиэнньэтэ 599,8 тыһ. киһи (2004). Куоракка авиарактернай, ас, химия, ниэби таҥастыыр уонна массыына тутар промышлееность баар.
Санта Фе. САНТА-ФЕ (Santa Fe), АХШ куората, Нью-Мексико штатын административнай киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 67.6 тыһ киһи (2004). Араас экономика сектордара сайдыбыт - атыы киинэ, тыа хаһаайстыбата, сиртэн хостонор туһалаах баайдар, туристтар кэлэр сирдэрэ 
1609 сыллахха урукку индеецтар баар бөһүлүөк сиригэр олохтоммута. 1680 сыллаахха индеецтар умаппыттара, 1692 сыллаахха испанецтар төрүтүгэр түһэрбиттэрэ.
Урукку испаннар аата -La Villa Real de Santa Fe de San Francisco de Asis («Королевский город святой веры Св. Франциска Ассизского»).
Араас айылҕа кэрэхсэбиллээх сирдэр бааллар, «Белые Пески» национальнай паарката (1933 сыллаахха төрүттэммитэ 59 тыһ. га кэриҥэ сири ылар), Карлсбадс пещералара (Carlsbad Caverns) — Гуадулупе хайаларын аттыгар баар карстовай хайа хаспахтара, Карлсбад куорат аттыгар бааллар (309 м. дириҥ, 60 км. эрэ чинчийиллибит, 1930 сыллаахха национальнай парк буолбута).
Сан-Андреас уонна Сакраменто хайа систиэмэлэрин икки ардыгар турар Туларосскай дэхси сиригэр муус-маҥас гиипсэ кумаҕа уонна хап-хара вулкаан лааватыттан оҥоһуллубут ландшава ыйга майгынныыр сир баар. 
Атын кэрэхсэбиллээх сирдэртэн өссө Сибиэтиэй Франциск собуора(1896-86), Губернатор дыбарыаһа (1609-10) Баррио-де-Аналко дьиэлэрэ, опера театра бааллар.
Лос-Аламос. Лос-Аламос - АХШ соҕуруулуу-арҕаатыгар Нью-Мексико штаакка баар куорат. Скалистай хайалар быыстарыгар муора таһымыттан 2200 м үрдүккэ турар. Олохтоохторун ахсаана 14 тыһыынча киһи (2008).
Атому чинчийии киинэ, атомнай сэрии сэби оҥорор сир.
1942 сыллаахха Манхэттэн бырайыагын иһинэн Лос-Аламостааҕы национальнай лаборатория олохтоммута. 1943 сыллаахха лаборатория куорат буолбута. Манна бастакы атомнай буомба оҥоһуллубута. Бастакы тургутан эһии 1945 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр ыытыллыбыта. 1943 сылтан 1957 сыллаахха дылы сабыылаах куорат этэ.
Лос Аламостааҕы билим лабораторията. АХШ энергия чинчийиилэрин киинэ. 1943 сыллахха Калифорния университетын төрүтүгэр тэриллибитэ. Манна ядернай физика, биология, химия уонна да атын уобаластарга сүнньүнэн ядернай энергия туттуутун проблематикатыгар чинчийиилэр ыытыллыбыттара. Хас даҕаны ускоритель, ол курдук мезоннай фабрика бааллар. Бастакы АХШ атомнай буомбатын үлэлэрэ бу лабораторияҕа ыытыллыбыттара.
Альбукерке. Альбукерке (), АХШ соҕуруулуу-арҕаа сиригэр баар куорат, Нью-Мексико штатка сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 478,9 тыһ. киһи, тас куораттарын кытта аахтахх 707 тыһ. киһи. Дойдулар иккинааҕы аэропуортаах. Атом энергиятыгар чинчийиилэр киинэ буолар.
Сан Хосе (Калифорния). Сан-Хосе (San Jose) АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куорат, Сан-Франциско соҕуруулуу-илин пригорода (куорат үөһүттэн 80 км). 
Олохтоохторун ахсаана 900,2 тыһ. киһи (2004), самалык нэһилиэнньэтин кытта 1,5 мөл. киһи.