mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Атыылаhар кыах паритета. Атыылаhар кыах паритета (АКП) диэн икки валюта атыылаhар кыахтарын тэҥнииргэ туттуллар теория. Бу теорияны 1920 с. Густав Кассель айбыта, биир сыана сиэригэр олохтонор.
Per capita. Per capita диэн латин этиитэ. Тылыттан тылыгар тылбааhа буолар "төбөлөргө" эбэтэр "төбө аайы". Хас биирдии төбөҕө диэн өйдүөххэ сөп. Үксүн статистикаҕа туох эмэ эйгэ орто таhымын көрдөрөргө туттуллар.
Бунге Александр Александрович. Бунге Александр Александрович (эст. Alexander von Bunge) (1851—1930), Арассыыйа зоолога уонна путешествененига. 1851 сыллаахха Дерпт (билигин Тарту, Эстония) төрөөбүтэ.
Дерпт университет медицина факультетын 1878 сыллыыхха бүтэобитэ. 1880 сыллыыхха медицина доктора буолбута.
1882 сыллаахха Ленскай экспедиция сылайааччытынан ананар уонна Өлүөнэ дельтатыгар "Саҕастыыр" диэн сиргэ метеорология станциятыгар кэлэр.
Ону таһынан ирбэт тоҥу уонна сир аннынааҕы мууһу чинчийэр. 1885—1886 сыллардаахха Наукалар Академяларын сорудаҕынан Толль Э.В. кытта Дьааҥыга уонна Саҥа Сибиир арыыларыгар барар.
Олохтоохтор ыарыыларын чинчийбитэ. Кэнники Муора Салаатыгар үлэлээбитэ.
Кини аатынан Олгуйдаах уонна Фаддеев арыыларын икки ардыларынааҥы сир ааттаммыта.
Геденштром Матвей Матвеевич. Геденштром Матвей Матвеевич (1780 - 1845). 
1808 - 1810 сыллардаахха Саҥа Сибиир арыыларын чинчийэр экспедиция салайааччыта этэ. 
Экспедиция кыттыылааҕа Санников хоту диэкки сири көрбүт үһү. Ол сири кэнники "Санников сирэ" диэн ааттаабыттара.
Кэнники Саха сиригэр Забайкальеҕа элбэхтик сылдьыбыта. 
Ол кэнниттэн Петербургга, Иркутскайга, Верхнеудинскайга уонна Томскайга чиновниктаабыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ляхов Иван. Ляхов Иван. XVIII үйэтээҕи Усуйаана атыыһыта. Хоту муораҕа түүлээҕи бултуу сылдьан икки арыыны арыйбыт. 
Ол туһунан Екатерина II аадырыстаан челобитнайы суруйар уонна ити арыйбыт арыыларын киниэхэ сыһыарарга көрдөспүт. 
Екатерина II суругу тутан баран арыылары Ляхов улахан уонна кыра арыыларынан аатыырга дьаһайбыт уонна Уйбаан Ляховка бултуурга быраап биэрбит. 
1773 сыллаахха арыыларга иккистээн барар. Ол сылдьан улахан арыыны арыйар. Быраҕыллыбыт олгуйу булан арыыны Олгуйдаах диэн ааттаабыт. 
Арыыга үс кыстыыр дьэни туппут. 1790 сыллардаахха Ляхов өлбүт. Ол кэнниттэн арыыларга бултуур быраап Дьокуускайтан сылдьар атыыһыттарга Лев уонна Сэмэн Сыроватскайдарга көспүтэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Дьини коэффициена. Дьини коэффициена диэн статистика үллэhиллиитин кээмэйэ, үксүн барыс тэҥэ суох буолуутун метрикатын уонна баай конденсациятын кээмэйдэригэр туттуллар. 0 уонна 1 икки ардыларыгар баар коэффициенынан быhаарыллар: намыhах Дьини коэффициена барыс эбэтэр баай тарҕаныыларын ордук тэҥин көрдөрөр, онтон үрдүк Дьини коэффициена ордук тэҥэ суох тарҕаныыларын көрдөрөр. Ол курдук 0 ордук тэҥ буолууга сөп түбэhэр уонна 1 ордук тэҥэ суох буолууга сөп түбэhэр. Аан дойдуга Дьини коэффициеннара 0.232 Данияттан 0.707 Намибияҕа дылы араастар. Үгүс көҥүл баhаар иллэрэ 0.25 — 0.50 Дьини коэффициеннаахтар.
Дьини индекса диэн Дьини коэффициена бырыhыанынан көрдөрүллүүтэ, ол курдук Дания Дьини индекса 23.2%.
Дьини коэффициенын Италия статистига Коррадо Дьини айбыта уонна 1912 с. "Уларыйымтыа уонна уларыйбат" (итал. "Variabilità e mutabilità") диэн суруйуутугар таhаарбыта.
1910-с. 1910-c cыллар.
Бастакы аан дойду сэриитэ.
1917. 1917 сыл.
Түбэлтэлэр.
Кулун тутар.
Өрөбөлүүссүйэ оҥорооччулар чааһынай лааппылартан конфискациялаан ылбыт сэриилэрин сэбин Бирикээсчиктэр кулууптарыгар түмпүттэрэ, гражданскай милиисийэ этэрээтин хомуйан барбыттара. Бу этэрээт саалаах-саадахтаах Куорат Быраабатын дьиэтигэр тиийэн Куорат Дууматын былааһы кэмитиэккэ биэрэргэ күһэйбиттэрэ. Кулун тутар 4 (17) күнүгэр норуот мунньаҕын ыҥырбыттара, ол мунньахха Дьокуускайдааҕы Куттал суох буолуутун кэмитиэтин (нууч. Якутский комитет общественной безопасности, кылгатан ЯКОБ) чилиэннэрин талбыттара. Онтон уобалас вице-күбүрүнээтэритэн (күбүрүнээтэр Р.Э. фон Витте астаапкаҕа барбыт кэмэ этэ) барон Тизенгаузентан былааһы биэрэригэр модьубуйуттара. Вице-күбүрүнээтэр уонна полицмейстер Рубцов Петрограадтан дьаһал суоҕунан матыыптаан батыммыттара. ЯКОБ-тар Петроградка Керенскай аатыгар былааһы кинилэргэ биэрэр туһунан ис хоһоонноох тэлэгирээмэ ыыппыттара.
1918 сыл. 1918 сыл.
Түбэлтэлэр.
Сэтинньи.
айыаннай-революционнай кэмитиэт "Арассыыйа гражданнарыгар" ыҥырыыта тахсыбыт. Ыҥырыыга Быстах кэмнээҕи бырабыыталыстыба эстиитэ уонна былаас Байыаннай-революционнай кэмитиэккэ бэриллиитэ этиллибит.
Бычырдаан. Бычырдаан, Никита Константинович Докторов - Саха сирин аатырбыт хапсаҕайдьыттарыттан биирдэстэрэ.
Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун Балаҕаннаах нэһилиэгэр 1913 с., муус устар 15 күнүгэр төрөөбүтэ. 
Бычырдаан диэн ааты аҕатын атаһа Бүлүүгэ баар сир аатынан биэрбит. 17 саастааҕар Алын Бүлүү ыһыаҕар хапсаҕайга бастаабыт. 1932-1934 сс. Саха национальнай байыаннай оскуолатыгар үөрэммит. Ол үөрэнэ сылдьан күүстээх бөҕөстөрү Иван Ананьев-Моччорбону (Ньурба), Роман Петухову (Уус-Алдан), курдаһан тустуук татаар Аргылланы, биллиилээх күүстээҕи Аммос Аммосову, Баһылай Семенову (Ньурба) уо.д.а. 
Өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитигэр биирдэ даҕаны тустан көрбөтөх, ол гынан баран, бу Буучугурас курдук киһини 1937 с. кыһын уонна сайын анал көрсүһүүгэ тустан кыайбыт. Уҥуоҕунан, быһа холуйан эттэххэ, 1 м 85 см курдук эбит. Уонна муҥутаан сырыттаҕына, бэйэтэ да суруйарынан, 107 кг буола сылдьыбыт. Буучугурастыын бастакы көрсүһүүлэригэр бэрт тэҥҥэ тустубуттар. Үөһээ Бүлүүгэ көрсөн, Бүлүүттэн Ньурбаҕа хайыһар бохуотун оҥоро сылдьар кэмнэригэр салайааччылар булан көрүһүннэрбиттэр. Онно, ол тустубуттарыгар, Бычырдаан быраҕыытыгар Буучугурас тарбаҕынан хаары таарыйан ааспыта үһү.
1920-с. 1920-c cыллар.
Аан дойдуга уларыйыы-тэлэрийии, саҥа сыһыаннар олохтонуулара, саҥа дойдулар үөскээһиннэрэ
1921 сыл. 1921 сыл.
Бу сыл күһүнүгэр Саха сирин үрдүнэн бассабыык былааһын утары өрө туруулар саҕаламмыттара. Гражданскай сэрии саҕаламмыта. Кыһын үрүҥнэр этэрээттэрэ Саха сирин барытын кэриҥэ ылбыттара, Дьокуускайы уонна Бүлүүнү төгүрүктээбиттэрэ.
Түбэлтэлэр.
Олунньу.
Олунньуга Наркомнац иһинэн Саха салаата () үлэтин саҕалаабыта.
1922 сыл. 1922 сыл.
Түбэлтэлэр.
Сэтинньи.
Лев Троцкай хомсомуол сийиэһигэр ыччаты «наука гранитын кириҥ» диэн тута киэҥник тарҕаммыт ыҥырыытын таһаарбыт.
Хоро (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
1930 сыл. 1930 сыл.
Туох буолбута.
Күһүн.
Күнэ-дьыла чопчуланыахтаах:
1931 сыл. 1931 сыл.
Туох буолбута.
Ыам ыйа.
…национальнай оройуоннар тэриллибиттэрэ: Аллайаха, киинэ "Аллайыаха"; Муома, киинэ Муома өрүс төрдүгэр; Өймөкөөн, киинэ Өймөкөөн; Саккырыыр, киинэ "Дьандабыл" үрэххэ; Төмтөөн, киинэ Нагорнай бөһүөлэк; Томпо, киинэ Томпо өрүскэ; Уус-Маайа, киинэ Уус-Маайа; Усуйаана, киинэ Хаһаачыйа; Учур, киинэ Учур өрүс төрдүгэр; Аллараа Халыма, киинэ "Нижнеколымскай".
…иккиһинэн Бүлүү-Марха оройуон киинэ "Улуу Тоҕой" диэн сиргэ көһөрүллүбүтэ. Тукулаан оройуонун киинэ Томмот куоракка көһөрүллүбүтэ уонна аата Томмот оройуона диэн буолбута.
…үсүһүнэн: Саха АССР тас чэрчитэ бигэргэммит.
…төрдүһүнэн: Илиҥҥи долгота 78° уонна 133° меридианнар икки ардыларыгар сытар Хоту океан арыылара Саха АССР сирдэринэн бигэргэммиттэрэ.
1940-с. 1940-с сыллар — 1940-1949 сыллар.
Байаҕантай (Томпо). Байаҕантай нэһилиэгэ. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кириэс Халдьаайы.
Улуус кииниттэн 90 км арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 713 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Кириэс Халдьаайы — 1 415, Арыы Толоон — 159 уонна Ударник — 139 киһи.
Мэҥэ Алдан. Мэҥэ Алдан нэһилиэгэ. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мэҥэ Алдан.
Улуус кииниттэн 65 км. арҕаа диэкки, Амма өрүс төрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1013 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Охотскай Перевоз. Охотскай Перевоз нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Охотскай Перевоз.
Улуус кииниттэн 120 км. соҕуруу диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 135 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Саһыл (нэһилиэк). Саһыл нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэскил.
Улуус кииниттэн 40 км. арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 540 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Теплай Ключ. Теплай Ключ нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Теплай Ключ.
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки Халыма суолга сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 904 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Теплай Ключ - 800, Развилка - 104 киһи.
Хандыга аэропорда.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Томпо (нэһилиэк). Томпо национальнай нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тополинай.
Улуус кииниттэн 294 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 872 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр.
1989 сыллаахха төрөөбүтэ Лебедев Виктор — 2009 сыллааҕы көҥүл тустууга Арассыыйа чемпиона, 2010 сыллааҕы аан дойду чемпиона.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ыҥаа. Ыҥаа нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Новай.
Улуус кииниттэн 8 км арҕаа диэкки Алдан өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 404 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Новай - 254, Сайдыы - 150 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Дьабарыкы Хайа. Дьабарыкы Хайа бөһүөлэк. Томпо улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 60 км. соҕуруу диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1843 киһи (2010 сыл).
Таас чох хостооһуна.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Хаандыга. Хаандыга бөһүөлэк. Томпо улууһун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 6700 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ааллаах Үүн (бөһүөлэк). Ааллаах Үүн бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 174 киһи (2009 сыл).
Бриндакит. Бриндакит — Уус-Маайа улууһун урукку бөһүөлэгэ.
Нэһилэнньэтэ 2009 сыл туругунан суох.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". - М., 2000.
Звёздочка. Звёздочка бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 798 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Солнечнай.  
Солнечнай бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1178 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Уус Маайа.  
Уус Маайа бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2988 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Уус Маайа - 3000, Уус Юдома - 40 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ыныкчаан. Ыныкчаан бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтэ 2009 сыл туругунан суох.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Элдьикээн.  
Элдьикээн бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1618 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Элдьикээн - 1800, Ахсыс Километр - 12 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Югорёнок.  
Югоренок бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 589 киһи (2009 сыл).
Аэропорт.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Бэлкэчи. Бэлкэчи нэһилиэк (). Уус-Маайа улууһун уһук арҕаа сытар нэһилиэгэ, киинэ Бэлкэчи.
Арҕаа уонна соҕуруу өттүттэн Алдан улууһун кытта быысаһар, хоту өттүттэн — Амма улууһун кытта.
Улуус кииниттэн 251 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 174 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Күп. Күп нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күп.
Улуус кииниттэн 74 км. хотугулуу-илин диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 657 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Күп - 575 уонна Тумул - 82 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Мил. Мил нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уус Мил.
Улуус кииниттэн 131 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 357 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Петропавловскай (нэһилиэк). Петропавловскай нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Петропавловскай.
Улуус кииниттэн 8 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1024 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Петропавловскай - 908 уонна Троицкай - 116 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Эдьээн. Эдьээн национальнай нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эдьээн.
Улуус кииниттэн 55 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 374 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
1950-с. 1950-с cыллар — 1950-1959 сыллар.
Сэрии кэнниттэн дойдулар экэниэмикэлэрэ чөлүгэр түһүүтэ. "Тымныы сэрии", атомнай сэрии сэбэ.
Алмазнай. Алмазнай бөһүөлэк. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 20 км. соҕруулуу-илин диэкки Оччугуй Ботуобуйа үрэх үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1947 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Алмазнай - 1800, Новай - 138, Березовка - 9 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Сибиэтлэй. Сибиэтлэй бөһүөлэк. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 92 км. хоту диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтои ахсаана 3600 киһи (2007 сыл).
Бүлүүгэ үһүс гидроэлектростанция үлэлиир
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Чернышевскай (бөһүөлэк). Чернышевскай бөһүөлэк. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 92 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 5100 киһи (2007 сыл).
Бүлүү өрүскэ маҥнайгы уонна иккис гидроэлектростанция үлэлииллэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ботуобуйа. Ботуобуйа нэһилиэк. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Таас Үрэх.
Улуус кииниттэн 157 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар Улахан Ботуобуйа үрэх үрдүгэр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 534 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Садын. Садын национальнай нэһилиэк. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сүлдьүкээр.
Улуус кииниттэн 101 км. хоту диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 417 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Чуона (нэһилиэк). Чуона нэһилиэк. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах (Мирнэй).
Улуус кииниттэн 31 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2483 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Арыылаах - 1726, Заря - 747 киһи.
1967 сыллаахха Туой Хайаттан көһөрүллүбүт дьоннору олохсуппуттара.
Туой Хайа музейа 2022 сыллаахха аһыллыбыта.
Нэһилиэк баһылыга Горохова Тамара Васильевна.
Орто оскуола баар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Бэстээх (Эдьигээн улууһа). Бэстээх нэһилиэк. Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэстээх.
Улуус кииниттэн 150 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 228 киһи (2007 сыл).
Эдьигээн (улуус киинэ). Эдьигээн. Эдьигээн улууһун киинэ, Дьокуускайтан 900 км хоту диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3 349 киһи (2007 сыл).
Ленскэй нэһилиэк (Эдьигээн улууһа). Өлүөнэ нэһилиэк. Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыстатыам.
Улуус кииниттэн 90 км хоту диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 448 киһи (2007 сыл).
Лииндэ нэһилиэгэ (Эдьигээн улууһа). Лииндэ нэһилиэк. Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Баахынай.
Улуус кииниттэн 110 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 248 киһи (2007 сыл).
Битиим (бөһүөлэк).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;364529&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2021-02-03T21:55:21Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;364556&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Битиим () — Ленскэй улууска баар бөһүөлэк.
Улуус кииниттэн 229 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ, Витим өрүс төрдүтүн утары турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4100 киһи (2007 сыл).
Устуоруйаттан.
Бөһүөлэккэ декабрист Семен Краснокутскай көскө олоро сылдьыбыта.
Пеледуй. Пеледуй бөһүөлэк. Ленскэй улууска баар бөһүөлэк.
Улуус кииниттэн 199 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4667 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Пеледуй 4600, Крестовскай - 67 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Бэтинчэ. Бэтинчэ нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Бэтинчэ.
Улуус кииниттэн 49 км. хотугулуу-илин диэкки Ньүүйэ өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 721 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Мурбаайы. Мурбаайы нэһилиэк - Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Хотугу Ньүүйэ.
Улуус кииниттэн 25 км хоту диэкки Мииринэйдиир суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 260 киһи (2007 сыллааҕы туругунан), ол иһигэр Хотугу Ньүүйэ - 126, Дорожнай - 134 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Нуотара. Нуотара нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Нуотара.
Улуус кииниттэн 102 км. илин диэкки Өлүөнэ уҥа кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 443 киһи (2007 сыл).
Саха сиригэр 1954 сыллаахха киирбитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ньүүйэ. Ньүүйэ нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Ньүүйэ.
Улуус кииниттэн 95 км. илин диэкки Ньүүйэ өрүс төрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1538 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Ньүүйэ - 1347, Турукта - 191.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Орто Наахара. Орто Наахара нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Орто Наахара.
Улуус кииниттэн 67 км. арҕаа диэкки Ньүүйэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 633 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Орто Наахара - 330, Чамча - 303 киһи.
Устуоруйата.
Нэһилиэк урукку аата Мейик-Татакаан. Сирэ билиҥҥитинээҕэр улахан этэ, Ньүүйэ өрүс тардыытын барытын ылара.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр.
олохтоох дьон санаатын утаран Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Ил Түмэн уурааҕар вето баттаан турар.
Ылыллыбыт сирэ Билигин Чайандаҕа гаһы неби булбуттарынан сибээстээн Нэһилиэк сирин куччатар туһунан.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Сылгы Күөлүн. Сылгы Күөлүн нэһилиэгэ. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Мурья.
Улуус кииниттэн 23 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 354 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Мурья - 187, Батамай - 167 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Толоон (Ленскэй). Толоон нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Толоон.
Улуус кииниттэн 306 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 397 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Толоон - 233, Инньэли - 136, Алыһардаах - 28 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ярославскай (нэһилиэк). Ярославскай нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Ярославскай.
Улуус кииниттэн 103 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 553 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Ярославскай - 415, Хамра - 138 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Дьилиндэ нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа). Дьилиндэ национальнай нэһилиэк. Өлөөн улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Дьилиндэ.
Географията.
Улуус кииниттэн 320 км. хоту диэкки сытар.
Олохтоох дьоно.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 664 киһи (2010 сыл).
Өссө маны көр.
Өлөөн улууһа
Кирбэй нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа). Кирбэй национальнай нэһилиэк, Өлөөн улууһун нэһилиэгэ. Киинэ — Харыйалаах.
Улуус кииниттэн 3 км. Өлөөн өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 831 киһи (2007 сыл).
Өссө маны көр.
Өлөөн улууһа
Быһаарыылар.
 Кирбэй.
Сиик эбэтэр самыыр тамма5а таас хайа чыпчаалын килбэйэр кырыытыгар икки еттунэн анарданан арыыйда бэлиэтэнэн таннары ньал5аарыйан туhэр кестуутэ.
Уваровскай (Ахтыылар) :"Ардахтаах куннэ, теhе5е былыт сындылыйан туман курдук кет- те5унэ Дьугдууру хабырыйан бысталанан хаалар.Бу бысталаммыт былыт хайа5а куегэлдьийэ сытар буолар, хайдах эрэ хойуу бурдуктаах бутугас тохтон сытарын санатан. Бу былыты кытта хабырыhа турар хайа кырыы кирбэйигэр турар киhи хара5а бэлиэтиир: хайдах сиик биэтэр самыыр тамма5а кырыытынан турар таас кирбэйигэр туhэн икки еттунэн анарданан туhэн арыйда бэлиэтэнэн таннары ньал5аарыйа турарын.Бу биир таммах анаара бэйэтин илин диэки туhуутугэр кэнниттэн иhэр таммахтары кытта ханыылаhан кыл курдук субуллан иhэн сыккырыыр уруйэ буолар, мантан улам элбээн- мунньустан барылыыр урэх буолар.Сотору улахан еруhунэн уескээн тонмот уhуга суох байа5алга туhэр...Маны кэчэhэ эппит тамма5ым анара ар5аа диэкки салаллан анара туспут майгытынан арыый да ааттаах -суоллаах улахан ерус уутун элбэтэр.Бу ерус устун буустаах байа5алга тиийэр.
(Бу тыл международнай термин буолуон септеех.)
Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа). Өлөөн нэһилиэк. Өлөөн улууһун киинэ. 1934 сыллаахха (1933 сыллааҕы уурааҕынан) Өлөөн культбазата диэн аатынан төрүттэмитэ. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2228 киһи (2007 сыл).
Тэрилтэлэрэ.
Орто оскуола (1934 сыллаахха төрүттэммит).
1984 сыллаахха историко-этнографическай музей тэриллибитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Солоҕоон нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа). Солоҕоон нэһилиэк. Өлөөн улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Ээйик.
Географията.
Улуус кииниттэн 550 км. соҕуруулуу-илин диэкки сытар.
Олохтоох дьоно.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 322 киһи (2007 сыл).
Өссө маны көр.
Өлөөн улууһа
1960-с. 1960-с сыллар: 1961 сылтан 1970 сылга дылы.
1962. 1962 сыл.
Туох буолбута.
Сыл саҥатыгар ССКП КК идеологияҕа сэкиритээрэ Михаил Суслов саха литэрэтиирэтигэр үөскээбит уустук балаһыанньаны үөрэтэ 7 киһилээх хамыыһыйаны Дьокуускайга ыыппыт. Бу хамыыһыйа үлэтин түмүгэр 1952 сыл олунньу 6 күнүгэр тахсыбыт Саха сирин обкуомун уурааҕа олоҕо суоҕун быһаарбыта, Георгий Башарин кэнсиэпсийэтин өйөөбүтэ. Онон обкуом олунньу 16 күнүгэр мунньахтаан Семен Борисов алҕаһын көннөрөргө уураахтаабыта.
1970-с. 1970-с сыллар.
"Тымныы сэрии" мөлтөөһүнэ, разрядка. Көмпүүтэр үөдүйүүтэ
1980-с. 1980-с cыллар — 1980 сылтан 1989 сыл бүтүөр диэри.
Тымныы сэрии бүтүүтэ. Социалистыы лааҕыыр дойдулара ыһыллыылара.
1990-с. 1990-с сыллар — 1990 сылтан 1999 сыл бүтүөр диэри.
Социалистыы лааҕыр үрэллиитэ. ССРС ыһыллыыта. Арассыыйа үөскээһинэ.
1990. 1990 сыл.
Туох буолбута.
Алтынньы.
В 1990 году, с 9 по 14 октября в Барнауле проходил фестиваль, на который были приглашены две якутские группы По итогам выступлений был признан супер-группой фестиваля.
1991. 1991 сыл.
Туох буолбута.
Атырдьах ыйа.
Михаил Николаев Дьокуускайга төннөн кэлэн баттаныахтаах Сойуус сөбүлэҥин балаһыанньаларын олоххо киллэрэн барбыт, инньэ гынан сөбүлэҥи халбаҥнаабакка баттананарын ситиһэ сатаабыт.
1999 сыл. 1999 сыл.
Туох буолбута.
Атырдьах ыйа.
Ый саҕаланыытыгар Владимир Путин Саха сиригэр Михаил Николаев ыҥырыытынан сылдьыбыт.
2000-с. 2000-с сыллар.
Азия дойдулара балысхан сайдыылара, ордук Ииндийэ уонна Кытай
2010-с. 2010-с сыллар — 2010 сылтан 2019 сыл бүтүөр диэри.
Саҥа утарыта туруу: АХШ уонна кини союзниктара Кытайы уонна Арассыыйаны кытта атааннаһыылара
2020-с. 2020-с сыллар — 2020 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 2029 сыл ахсынньы 31 күнүгэр дылы
2004 сыл. 2004 сыл.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 2004 сыл ыам ыйын 9 күнүттэн 2005 сыл ахсынньы 31 күнүгэр диэри Аҕа дойду улуу сэриитин бэтэрээннэрин сылынан биллэриллибитэ.
Арассыыйа үрдүнэн "Суперзакон" диэн ааттаммыт 122№ Федеральнай сокуон олоххо киирбит. Бу сокуон урукку туох баар социальнай льготалары суох гыммыта, ол оннугар судаарыстыба кыаммат-түгэммэт араҥаарга көмөнү харчыннан төлүүргэ көспүтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ сокуон өссө ылынылла илигинэ, ырытыытын кэмигэр сокуон бастакы барылын утарбыта, бу туһунан В. Штыров интервьютугар кэпсииригэр үс төрүөтү эппитэ: 1. Сокуон бастакы барыла Уһук Хоту льготаларын барытын соторо, 2. Былаас хамнас алын кээмэйин гарантиялаабат буолар этэ, 3. Субъектар льгота оннугар төлөнөр харчыны бэйэлэрэ булуохтаахтара, федеральнай киин эбии харчы төлүүрүн туһунан сокуоҥҥа суоҕа. 
2003 сыллаахха саҕаламмыт олохтоох салайыныы реформата салҕаммыт. Өрөспүүбүлүкэ сиригэр 448 муниципальнай тэриллии үлэлиир эбит, ол иһигэр 34 муниципальнай оруйуон, 2 куорат уокуруга, 52 куорат сэлиэнньэтэ уонна 360 тыа сэлиэнньэтэ. Муниципальнай бас билиигэ 70 тыһ. кэриҥэ судаарыстыба эбийиэгэ бэриллибит.
АЛРОСА 2004 сылга 1,7 млрд. дуолларга алмааһы хостообут. 16№ фабрика проектаммыт күүһүгэр киирбит, "Горнай" месторождениетыгар 203№ драга монтаажтанан үлэтин саҕалаабыт. "Холомолоох" уонна "Исток" месторождениеларга разработка саҕаламмыт. 
Бүлүү, Нам уонна Хаҥалас улуустарын 7 сэлиэнньэтигэр аан бастаан гаас ситимэ тиийбит. Хатас-Павловскай газопровод утаҕа тутуллубут.
11 мөл. тахса туонна таас чох хостоммут.