mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Иерусалим. Иерусалим диэн Исраил киин куората. Олохтоохторун ахсаанынан (747,600 к) уонна иэнинэн (125.156 км2) ордук улахан куората. Иудея хайаларыгар, Сир ортотунааҕы байҕал уонна Өлбүт байҕал икки ардыларыгар баар.
Иерусалим б.э.и. 4 тыh. с. тутуллубута, онон аан дойду ордук былыргы куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Иерусалим Иудаизм ытык куората уонна дьэбэриэйдэр кэриэс кииннэрэ. Христианизм элбэх былыргы ытык сирдэрэ баар уонна Ислам үһүс ытык куората. Иерусалим Эргэ Куоратын иhигэр итэҕэл суолталаах эттиктэр бааллар, ол ахсааннарыгар Храм хайата, Арҕаа Эркин, Тиллии Таҥара дьиэтэ, Таас хайа куупала уонна аль-Акса мэчиэт.
Иордания. Иордания (араб. الأردنّ‎al-Urdunn) диэн СоҔуруулуу-арҕаа Азия араб дойдута, Сирия кумах куйаарын соҕуруу өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Сириялыын хоту, Ирактыын хотугулуу-илин, Исраиллыын арҕаа уонна Сауд Арабиятыныын соҕуруу уонна илин.
Иордания Хашемит Хоруоллуга конституция монархията уонна репрезентатив дьаhалталаах. Хоруол ил уонна сэбилэниилээх күүстэр баhылыктара.
Йиэмэн. Йиэмэн (араб. اليَمَن al-Yaman) диэн Араб тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар араб дойдута. Олохтоохторун ахсаана 23 млн к. Кирбиилэhэр Сауд Арабиятыныын хоту уонна Оманныын илин. Иэнэ 530,000 км2 уонна 200 тахса арыылардаах, олортон ордук улаханнара Сокотра, Сомали кытылын аттыгар баар. Йиэмэн Араб тумул арыытын дойдуларыттан соҕотох республика.
Камбодьа. Камбодьа Хоруоллуга диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута, олохтоохторун ахсаана 13 млн тахса. Дойду олохтоохторун 90% кhмэрдар.
Камбодьа кирбиилэhэр Тайлаанныын арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа, Лаостуун хотугулуу-илин уонна Вьетнамныын илин уонна соҕуруулуу-илин. Соҕуруу Тайлаан хомото баар. Камбодьа сүрүн өрүһэ Мэкоҥ.
Пном Пэнь.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;286804&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-04-16T15:15:16Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Gerd Eichmann&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;gallery added&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;352219&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Пном Пэнь диэн Камбодьа киин уонна ордук улахан куората.
&lt;br&gt;
Катар. Катар (араб. قطر ‎Qaṭar) диэн Араб тумул арыытын хотугулуу-илин кытылыгар баар кыра дойду. Соҕуруу Сауд Арабията уонна тула өттүттэн Перс хомото бааллар.
Кувейт. Кувейт Илэ (араб. دولة الكويت) диэн Перс хомотун кытылыгар, Сауд Арабиятын уонна Ирак икки ардыларыгар баар тутулуга суох эмират. Олохтоохторун ахсаана 3.1 млн уонна иэнэ 17,818 км². Кувейт парламент системалаах конституция монархията.
Кувейт аан дойду үрдүнэн улаханынан бэhис нефть хаhаастардаах уонна per capita (тус сирэй) баайынан тохсус. Кувейт нефтээх сирдэрэ 1930 сс. булуллубуттара. Билигин нефть уонна нефть бородуукталарын атыылааhын дойду экспорт туhатын 95% уонна дойду бүтүн туhатын 80%.
1961 с. Кувейт Улуу Британияттан тутулуга суох буолбута.
1990 с. Ирак Кувейтка саба түспүтэ. Сэттэ ыйдаах Ирак оккупациятын АХШ сэбилэниилээх күүстэрэ тохтоппуттара. Ирак сэриилэрэ куотан иhэн 750 нефть хостуур халанчалары уоттаабыттара. Онтон сылтаан Кувейт айылҕата уонна экономиката улаханнык эмсэҕэлээбиттэрэ.
Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ. Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ (, судургулуу 中华民国, пиньинь Zhōnghuá Mínguó, ), ол эбэтэр Тайбаан (кытайдыы 台湾, пиньинь Тàiwān) - Илин Азияҕа баар республика. Тайбаан суверенитетын аан дойдуга билиҥҥи кэмҥэ 23 дойду билинэр. Кытай Республиката Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин олохтообут дойдуларыттан биирдэстэрэ.
Кытай Республиката 1912 с. төрүттэмитэ. Ол кэмҥэ бүтүн Кытайы уонна Монголияны баһылыыр этэ. 1949 с. гражданскай сэрии кэнниттэн, Кытайга коммунистар былааска кэлбиттэрин кэннэ, урукку дьаhалта - Гоминьдан партията Тайбааҥҥа көспүтэ. Кытай Республикатын хонтуруолугар Тайбаан арыыны кытта Пэнху, Кинмень, Мацу уо.д.а. кыракый арыылар киирэллэр.
Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ Тайбааны бэйэтин провинциятынан ааҕынар (台湾省，tàiwānshěng). Онон Кытай Өрөспүүбүлүкэтын ыйытыыта ситэ быһаарылла илик.
Тайпэй. Тайпей диэн Кытай Республикатын киин куората (1949 ыла).
Население — 2 621 641 чел. (2004).
Тайпей куорат Тайвань арыы хоту өттүгэр сытар.
Куорат хайалаах сиргэ турар, үс хайысханан хайа баар — хоту, соҕуруу уонна илин өттүнэн.
Тайпей — Тайвань транспортай киинэ буолар, манна тимир суол хотугулуу-илин турар Цзилун пордугар, соҕуруу эргин Гаосюн куоратыгар, ону кытары, саҥа Тайваннааҕы түргэн тэтимнээх тимир суола араас хайысханан тарҕанар. 2003 сылга Тайпей куоратыгар аан дойдуга биир саамай үрдүк тутуу Тайпэй 101. небоскреба тутуллубута.
Куоракка икки көтөр аал порда баар — Таоюань көтөр аал порда (ИАТА:TPE), Таоюань провинциятыгар, уонна дойду иһинээҕи Суншань көтөр аал порда (ИАТА:TSA), ону кытары Тайвань арыы хотугулуу-илин өттүгэр турар Цзилун муора порда баар.
Тайпей куората — Тайваҥҥа сүрүн үөрэхтээһин уонна үрдүк үөрэх киинэ буолар. Олор истэригэр биир аан дойдуга биллэр Тайвань судаарыстыбаннай Университета.
Кэрэ сирдэрэ.
Тайпей — Тайвань култуурнай уонна туристическэй киинэ. Куорат сүрүн кэрэ сирдэринэн Императорскай Дыбарыас музейа (故宮博物館), Дракон хайатын Храма (龍山寺), Чан Кайши мемориала (中正紀念堂), түүҥҥү атыы-эргиэн киинэ Шилинь (士林夜市) уонна аан дойдуга уһун кэмҥэ саамай үрдүк дьиэнэн буола сылдьыбыт, Тайпэй 101 небоскреба. Өссө куоракка зоопарк (臺北市立動物園) баар, манна панданы уонна пингвиннары көрүөххэ сөп.
Тайпей метрота.
Тайваньҥа метро — 90,5 километр усталаах, 82 тохтобуллаах. 2013 сылга эбии икки саҥа линия аһыллара күүтүллэр. Ол тутулуннаҕына, метрополитен устата150 километрга тиийиэхтээх. 2010 сыл түмүгүнэн күҥҥэ балтараа мөлүйүөн киһи метро өҥөтүнэн туттар. Метро төлөбүрэ тохтобуллар икки ардылара төһө ырааҕыттан тутулуктаах, ортотунан - 20-50 тайванннаҕы дуоллар буолар.
Лаос. Лаос (лаолыы ປະເທດລາວ, официаллык: ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, ааҕыллар: "Саталаналат Пасатипатай Пасасон Лао") диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Кирбиилэhэр Мьянмардыын уонна Кытайдыын хотугулуу-арҕаа, Вьетнамныын илин, Камбодьалыын соҕуруу уонна Тайлаанныын арҕаа. Лаос историята 14-18 үү. үөскүү сылдьыбыт Лао Саҥ хоруоллуктан саҕаланар. Франция протекторатын кэмин кэнниттэн Лаос 1949 с. тутулуга суох буолбута.
Либан. Либан Республиката диэн Арҕаа Азия дойдута, Сир ортотунааҕы байҕал илин өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Сириялыын хоту уонна илин, Исраиллыын соҕуруу.
Бейрут. Бейрут диэн Либан киин уонна ордук улахан куората. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 2.1 млн тахса.
Малайзия. Малайзия диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Уон үс иллээх уонна үс федерал сирдээх федерация. Кураанах сирин иэнэ 330,803 км2. Олохтоохторун ахсаана 25 млн тахса. Дойду арҕаа уонна илин чааска арахсар. Кирбиилэhэр Тайлаанныын, Индонезиялыын, Сингапурдуун, Брунейдыын уонна Пилиппиннэрдиин.
Мальдивтар. Мальдивтар, Мальдив Арыылара, официаллык Мальдивтар Республикалара диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. 22 атоллартан уонна элбэх кыра арыылартан турар.
Улаанбаатар. Улаанбаатар диэн Монголия киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 1.6 млн тахса (2023).
Улаанбаатар куората Монголия киин өттүгэр, урукку Алтан Тевш хочотугар, билигин Туул-Сэлбэ өрүс хочотун сүрүн дельтатыгар, муора таһымыттан 1300-1350 миэтэрэ үрдүккэ, түөрт хайанан эргимтэлэнэн турар: Богд Хаан, Сонгино Хайырхан, Чыҥгэлтэй уонна Баянзурх, уонна иэнэ     4,704.4 км².
Административнай өттүнэн 9 оройуоҥҥа уонна 204 оройуоҥҥа арахсар.
История.
Монголлар кистэлэҥ историяларыгар сурулларынан «XII үйэ иккис аҥарыгар Хэрэйдтар баһылыктара Тоорил Хаан олорор сирэ Туул хара шугуу диэн сиргэ баар эбит». Чинчийээччилэр бу Улаанбаатар куорат билигин сытар хочота диэн сабаҕалыыллар.
Улуу Монгол судаарыстыбатын бастакы киин куората Хархорум Орхон өрүс хочотугар тутуллубута, Юань судаарыстыбата эстибитин кэннэ Мин саба түһэн иккитэ умайбыта.
Онтон ыла монголлар арахсыбыттара уонна бүтүннүү көһө сылдьар олоххо көспүттэрэ, куорат тута сатаабакка эрэ иһинэн, тас дойдуга сэриилэспиттэрэ. XVI үйэҕэ эйэни тарҕатаары буддизмҥа киирбиттэригэр, Монголияҕа таҥара дьиэлэрэ тутуллан барбыттара. Ол түмүгэр монголлар куораттары, оройуоннары тутар актыыбынайдара сэргэхсийэн, бастакы Абтай Сайын Хаан Хар Хорум таһыгар Эрдэҥэ манастыырын туппута.
Киин куорат 1639—1778 сыллар икки ардыларыгар Орхон, Тамир, Туул өрүстэр үрэхтэрин устун 28 төгүл көһөн, билиҥҥи сиригэр 1778 сыллаахха олохсуйбут, уонна Их Хүрээ диэн ааттаммыт. Ити курдук Хархорумнааҕы Эрдэнэ Зуу манастыырын иһинээҕи үйэлээх уоттаах Арҕааҥҥы киин куорат көһөрүллэн, Занабазар дьиэтин кытта холбоһон, Ширээ Уайт күөлүгэр илдьиллибитэ. Арҕааҥҥы киин куорат судаарыстыба оһоҕун бэлиэтэ этэ. Киин куорат судаарыстыба уонна итэҕэл сүрүн сыаннастарын холбоон үөскээбит диэн сабаҕалыыллар.
1756 сыллаахха бастакы «Цаниг» итэҕэл оскуолата тэриллибитэ, онтон 1786 сылтан Сэтсэн Хаан уонна Тушээт Хаан Маньчжур посольствотыгар провинциянан салайтаран олорбуттара. 1780-1870 сылларга 70-тан тахса туруктаах таҥара дьиэлэрэ уонна манастыырдар тутуллубуттара, ордук билиҥҥи Гандантеченлин манастыыра 1809 сыллаахха уонна Дамбадарджаалин манастыыра. Арассыыйа консульствота 1861 с. Хүрээ нэһилиэнньэтэ элбээн, 1910 сыллаахха 50 тыһыынчаттан тахса киһиэхэ тиийбитэ
Оҥорон таһаарыы.
Бу куорат биир уратыта диэн дойдуга саамай промышленнай уонна хааччыллыылаах сир буолар. Билигин 40 тыһыынча кэриҥэ улахан уонна кыра хампаанньалар Монголия дойду иһинээҕи бородууксуйатын 46% оҥороллор. Кэлиҥҥи сылларга куорат сирдэригэр экологияҕа буортута суох оҥорон таһаарыыны элбэтии уонна буортулаах оҥорон таһаарыыны куораттан таһаарыы боппуруоһа сытыытык таҕыста. Маны таһынан, УБ учаастагар Туул өрүһү киртитэр сүрүн төрүөтүнэн тирии переработкалыыр промышленностар буолаллар, онон бу боппуруоһу кыайан үчүгэйдик быһаарбаттар.
Мьянма. Мьянма (атын аата Бирма, , ) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Индокытай тумул арыытыгар баар. Кирбиилэhэр Кытайдыын хотугулуу-илин, Лаостуун илин, Тайлаанныын соҕуруулуу-илин, Баҥладештыын арҕаа уонна Индиялыын хотугулуу-арҕаа.
Соҕуруулуу-илин Азия. Соҕуруулуу-илин Азия диэн Азия региона. Кытайтан соҕуруу, Индияттан илин уонна Аустралияттан хоту баар.
Дойдулар.
Соҕуруулуу-илин Азия дойдулара:
Лаамы байҕал. Лаамы байҕал. Чуумпу далай байҕала. Далайтан (океантан) Камчаатка тумул арыы, Курил арыылар уонна Хоккайдо арыы араарар. Иэнэ 1603 мөл. кв. км. Дьириҥэ 3521 м тиийэр. Орто дириҥэ 1780 м. Байҕал арҕаа өттө шельфка сытар. Шантар арыылардаах. Бөдөҥ хомолоро — Шелихов, Сахалин, Анива, Терпения.
Байҕалга бөдөҥ өрүстэртэн Амур өрүс түһэр.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри байҕал хоту өттө тоҥ. Соҕуруулуу-илиҥҥи өттө тоҥмот. Балык (минтай, сельдь, лосось). Түлүөн бултааһына.
Пуортара — Магадаан, Корсаков, Айаан, Охотскай.
Байҕал нууччалыы аата Охотскай диэн эбээннии «Окат» (өрүс) диэн тылтан тахсар.
Дьоппуоннар «Хоккай» () диэн ааттыыллар этэ. Ол аата Хотугу диэн. Кэнники Атлантик океан Хотугу байҕалын итинник ааттыыр буоланнар, Лаамыны кинилэр «Охоцуку-кай» () диэн ааттыыр буолбуттара.
Непал. Непал диэн Соҕуруу Азия дойдута. Кытай уонна Индия икки ардыларыгар баар. Непал хоту уонна арҕаа өттүлэригэр Хималайа сис хайалара сыталлар. Аан дойду уон ордук үрдүк хайаларыттан аҕыһа онно баар (ордук үрдүк Эверест).
&lt;br&gt;
Оман. Оман диэн Соҕуруулуу-арҕаа Азия дойдута, Араб тумул арыытын соҕуруулуу-илин кытылыгар баар. Кирбиилэhэр Холбоhуктаах Араб Эмираттарыныын хотугулуу-арҕаа, Сауд Арабиятыныын арҕаа уонна Йиэмэнниин соҕуруулуу-арҕаа. Араб байҕалын уонна Оман хомотун кытылларыгар сытар.
Пакистаан. Пакистаан диэн Соҕуруу Азия дойдута. Араб байҕалын уонна Оман хомотун кытылларыгар сытар (кытыл линията 1,046 км). Кирбиилэhэр Афганистаанныын уонна Ираанныын арҕаа, Ииндийэлиин илин уонна Кытайдыын хотугулуу-илин.
Исламабад. Исламабад диэн Пакистан киин куората. Дойду улаханынан онус куората. Олохтоохторун ахсаана 1.5 млн.
Карачи.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;358442&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-10-07T19:26:16Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;387980&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Карачи диэн Пакистан ордук улахан куората (аан дойдуга иккис). Пакистан индустрия уонна эргиэн киинэ. Иэнэ 3,530 км².
Архипелаг. Архипела́г (гириэктии Αρχιπέλαγος) — чугас сытар байҕал арыыларын бөлөҕө. Геология өртүнэн эмиэ чугас буолааччылар.
Этимология.
«архипелаг» диэн тыл гириэк тылларыттан үөскээбитэ arche — төрүт, баһылааһын уонна pelages — байҕал. Αρχιπέλαγος диэн тылынан маҥнай Эгэй байҕалга сытар Гириек эрэ арыыларын ааттыыр этилэр.
Өссө маны көр.
Архипелаг ГУЛАГ
Айон арыы. Айон. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Чаун тамах төрдүнээҕи арыы. Чукотка АО Чаунскай оройуонугар киирэр. Иэнэ 2000 км. кв. кэриҥэ. Сирэ намтал, муора таһымыттан 64 м. тиийэр. Арыы айылҕата арктика туундарата. Таба мэччирэҥэ баар. 1941 сылтан ыла полярнай станция үлэлиир.
Ылыллыбыт сирэ.
Энциклопедический словарь.
Архей, (геология). Архей (былыргы гириек тылынан ἀρχαῖος — былыр) — геологияҕа протерозой иннинээҕи эон. 2,5 млрд. сыл нөҥүө бүппүтэ. Алларааҥҥы чэрчитэ 3,8 млрд. сыл нөҥүө.
Архей иһинээҕитэ түөрт периодка арахсар:
Вьетнам. Вьетнам () диэн Индокытай илин өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Кытайдыын хоту, Лаостуун хотугулуу-арҕаа уонна Камбодьалыын соҕуруулуу-арҕаа. Соҕуруу Кытай байҕала илин баар. Олохтоохторун ахсаана 98 млн.
Дойду аата (越南) икки тылтан турар — «Việt» сурун омук аата — виет, уонна «Nam» — со5уруу, «со5уруу виет», диэн тылбаастанар.
Вьетнам устуоруйата 3 тыьыынча сыл анараа еттуттэн са5аланар.
Улахан куораттара: Ханой, Хошимин, Дананг.
Ханой. Ханой (вьетнамныы: Hà Nội) диэн Вьетнам киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 3,398,889 (2007).Кини 1945 сылтан Вьетнам (хотугу Вьетнам) уонна Социалистическай республика киин куората (холбоммут Вьетнам) 1976 сылтан ыла. Ол иннинэ кини билигин Вьетнам диэн ааттанар дойду киин куората этэ, муҥутаан 11-с үйэттэн 1802 сылга диэри. Кыhыл өрүс уҥа кытылыгар турар уонна сахалыы "өрүс иһигэр" диэн тылбаастанар. Онно оҥорон таһаарар табаар - станок, фанера, тексиль, химикаттар уонна илии үлэтин оҥоһуктара. Аан дойдуга биллэр туристическай сирдэрэ Хо Ши Мин мавзолейа, Хоа Ло хаайыыта уонна литература дыбарыаһа буолаллар.Ханойтан чугас Фо - лапсалаах миин аан бастаан бэлэмнэммит сирэ баар.
Пилипиин. Пилипиин ( эбэтэр "Filipinas" ; ) диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕа баар арыы дойду. Киин куората Манила. Чуумпу океан арҕаа өттүгэр баар 7,107 арыыттан турар. Олохтоохторун ахсаана 90 млн (аан дойдуга 12с). Уруккута Испания уонна АХШ колониялара этэ.
Олохтоохторугар баһыйар омуктара висайя 30 %, тагааллар (тагалог) 28,1 %, себуано 13,1 %, илокано 9 %, бинисайя 7,6 %, хилигайнон 7,5 %, бикол 6 %, вараи 3,4 %, аттытара 25,3 % (2000 сыллааҕы биэрэпиһинэн). Дойду тыла — тагаал тылыгар (тагалог) чугас пилипино диэн ааттанар тыл.
Дьардьама. Биологияҕа, дьардьама диэн харамай этин өйүүр, көнөтүк тутар, быhыылыыр уонна бөҕөргөтөр бөҕө уонна кытаанах каркас. Дьардьама таhынааҕы эбэтэр иhинээҕи буолар.
Саастаах киhи дьардьамата 206 уҥуохтаах. Уҥуохтар сүһүөхтэринэн холбоhоллор. Дьардьама өссө өҥүргэстээх.
Бороҕон (Булуҥ).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;187512&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T13:50:54Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 2 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;278736&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Бороҕон. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Намыы сэлиэнньэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 507 киһи (2007 сыл). Омолой өрүскэ турар улуус кииниттэн 250 км. сиргэ. Олохтоохтор дьарыктара сүрүннэн таба иитиитэ уонна балыктааһын. Улуус киинигэр диэри көтөр аал сылдьар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Республика Саха (Якутия)", Административно-территориальное устройство. 2007 г.
Силээннээх. Силээннээх - Силээннээх үрэҕин үөһээ тардыытыгар тайаан сытар нэһилиэк (Усуйаана улууһа). 
Оройуон кииниттэн Депутатскай бөһүөлэгиттэн 110 км. ыраах сытар. Киинэ Сайылык бөһүөлэгэ Силээннээх үрэх үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтэ 921 кэриҥэ киһи (2007 сыл). Омугунан үксэ сахалар уонна эбээннэр. Оскуола, 2 оҕо саада, почта, ДЭС, квартальнай котельнай бааллар. Урукку курдук оҥорон таһаарар тыа хаһаайыстыбатын производствата суох. 
Нэһилиэк сиригэр 2 дьиэ табатын ыстаадата баар, 200-чэ сылгы, 100-чэ ынах сүөһү, аҕыйах сибиинньэ баар.Бу нэһилиэк холугар кыра. Дьон аһара бара сатаан балыктыы сатыыр. Ол иһин сайын өттүгэр хорҕолдьун хостооһунугар ыччат үлэлиир. 
Баһылык Горохов Василий Алексеевич, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Нэһилиэк киэн туттар дьоно - Аммосова Матрена Ивановна, Соц. Үлэ геройа, кыыл иитээччи, Слепцов Михаил Спиридонович- уордьаннаах табаһыт уо.д.а.
Гириэк тыла. Гириэк тыла (, , - "Эллиника") диэн Инд-Эуропа тылларыттан биирдэстэрэ. Аан дойдуга, сүрүннээн Грецияҕа уонна Кипрга, гириэктии 20 мөл кэриэтэ саҥарааччылар бааллар, олортон 15 мөл саҥарааччыларга төрөөбүт тыллара буолар. Бары Инд-Эуропа тылларыттан ордук уhун суруллубут (дөкүмүөннэммит) историялаах (34 үйэ). Инд-Эуропа тыллар ыалларын иhигэр туспа бөлөх. Гириэк алпабыыта б.э.и. 9 ү. үөскээбитэ.
Гириэк тыла аан дойду цивилизациятыгар ордук улаханнык дьайыыны оҥорбут тыллартан биирдэстэрэ буолар. Гириэк литературата үс тыhыынча сыллаах историялаах. Аан дойду элбэх тылларыгар гириэктииттэн үөрэх уонна техника терминнара киирэн олохсуйбуттара. Гириэк тылынан Саҥа Кэриэс суруллубута. Өр кэмнэргэ Сир ортотунааҕы байҕал тула баар сирдэргэ-дойдуларга lingua franca суолталаах этэ.
Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа). Күндэйэ (нууччалыы аата Кюндяя), урукку аата Чакыр,Сунтаар улууһун нэһилиэгэ. Улуус кииниттэн Сунтаартан, Бүлүү өрүс нөҥүө 38 км ыраах сытар. Аттынан Мирнэй—Дьокуускай Бүлүү федеральнай суола ааһар (8 км). Сүрүннээн 3 түбэттэн Күндэйэ (Арыы), Элгээн, Харыйалаах турар. Билигин дьон үксэ Күндэйэҕэ бэйэтигэр олорор. Орто оскуола, оҕо саада,культура дьиэтэ, балыыһа, почта, аҕыйах тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар чааһынай тэрилтэлэр, атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ бааллар. Нэһилиэнньэтэ 805 киһи (2007 с. туругунан). Омугунан бары сахалар. 
Харыйалаах түбэтэ.
Былыргы аата Кокуора. 1906 сыллаахха Хоро нэһилиэгиттэн арахсан туспа Кокуора нэһилиэгэ буолбута. 1-кы кинээс Андрей Петрович Кокорин-Каакас. Кини 1916 с. чааһынай дьиэтин сиэртибэлээн 1 кылаастаах училищены астарбыта. Онно уонтан тахса оҕо үөрэммитэ. Бастакы учуутал Монастырев Матвей Васильевич диэн нуучча дуогабарынан үлэлээбит. Кини кэнниттэн Попов Иван Петрович — Баанча диэн олохтоох нуучча учууталлаабыт. 1922 с. үп суох буолан оскуола сабыллыбыт. Бу үөрэммит оҕолортон Кокорин (Трофимов) Кирилл Алексеевич оройуоҥҥа, республикаҕа биллэр салайааччы, Михайлов Михаил Прокопьевич Өлүөхүмэҕэ милииссийэ начальнига буолбуттара.
1937 с. «Кыһыл Харыйа» холкуос тэриллибитэ. Ол дьыл миэлиҥсэ тутуллубута уонна 1955 с. дылы үлэлээбитэ. 1938 с. кулууп баар буолбута. 1948 с. Хомустаахха саҥа бөһүөлэк тутуллубута. 1950с. «Кыһыл Харыйа» Калинин аатынан (Элгээн) холкуостуун холбоспута.
Кокуора сирин аҕа уустара.
Кокуора аҕатын ууһа Туулуурга олохтооҕо
Андарҕалар Улахан Көрдүгэҥҥэ олохсуйбуттара
&lt;poem&gt;Толботтор Хомустаахха
Лаҥкырдар Эбэҕэ
Хаймааттар Бакамдаҕа, Ньырба маарга
Маппардар Тиргэлииргэ
Килимээнтиктэр Туулуур сыһыытыгар
Чырахалар Мыссыыкаҕа
Күөгэлдьиттэр Буор Дьиэҕэ
Чааччахааннар Көрдүгэҥҥэ
Баачалар Ураҕастаахха
Боппуоктар Көрдүгэҥҥэ олорбуттара.&lt;/poem&gt;
1875 с. Туулуурга Бүөтүр Кокуорун чочуобуна туттарбыта уонна уолун Андрей аатын иҥэрбитэ (1-гы кинээс).
Бэлиэ сирдэр.
Аттаах тумул - Элгээн түбэтиттэн сэриигэ барбыт 33 буойуннарга, тыыл бэтэрээннэригэр, сэрии сылын оҕолоругар аналлаах өйдөбүнньүк мэҥэ бэлиэтэ турар сирэ.
Туулур (Харыйалаах) — таҥара чочуобуната, маҥнайгы оскуола, Кокуора нэһилиэгин быраабата турбут сирдэрэ. Харыйалаах буойуттарыгар аналлаах өйдөбүнньүк.
Горохов Василий Алексеевич. Василий Алексеевич Горохов — Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэк кулубата. 1958 сыл тохсунньу 21 Сайылык сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.
СГУну 1980 сыллаахха бүтэрбит, идэтинэн физик. 1988 сылтан 1990 сылга диэри Силээннээх совхоз киин уһаайбатын салайааччытынан үлэлээбитэ. 1990—1992 сылга диэри орто оскуола дириэктэрэ. Силээннээх оскуолатыгар учууталлаабыта, дириэктирдээбитэ.80-нус сыллар бүтүүлэриттэн нэһилиэгин салайар. Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэгин баһылыга, Саха Республикатын
норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Биир ньыгыл Россия» партия актыыбынай чилиэнэ, улуус мунньаҕын депутата.
Кланура. Кланура - "Куйаар дуораана" радиостанция ыытаччыта.
Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэгиттэн төрүттээх.
Ынах. Сүөһү (лат. "Bos taurus taurus") диэн туйахтаах дьиэ кыыла. "Bovinae" субыалыгар киирэр. Тыhыта ынах, атыыра оҕус. Тыа хаhаайыстыбатыгар улахан суолталаах. Сүөһүттэн эт, үүт, тирии ылыллар. Тыа хаhаайыстыбатын үлэлэригэр тардар күүс (көлө сүөһү). Аан дойдуга 1.3 млрд сүөһү баар. Индияҕа ынах ытык кыыл, ол иhин өлөрүллүбэт.
Усуйаана. Дьааҥы өрүс кытылыгар турар Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Усуйаана. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 316 киһи (2007 сыл), үксэ сахалар, аҕыйах сахатыйбыт эбээн,нуучча төрүттээх дьон баар. 
Сүрүн дьарыктара балыктааһын, хас да араас формалаах тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ бааллар (Усуйаана сиригэр 4000 цнт. тахса балык соҕотуопкаланар). 
Ону тэҥэ таба иитиитэ (1 ыстаада сыһыарыллыбыта нэһилиэккэ), булт ( 1 «Куоҕастаах» община кырсалыыр) баар. 
Биирдилээн дьон сылгы, ынах, сибиинньэ ииттэллэр. Нэһилиэккэ ситэтэ суох орто оскуола, оҕо саада, почта, ДЭС, культура дьиэтэ үлэлииллэр.
Баһылык — Барабанскай Гавриил Гавриилович. 
Өссө маны көр.
М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808—1810)
Сингапур. Сингапур (кыт. 新加坡 "Xīnjiāpō", мал. "Singapura", тамил. சிங்கப்பூர் "Cingkappūr") диэн Малай тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар кыра арыы дойду. Экуатортан 137 км соҕуруу баар. Кирбиилэhэр Малайзия Дьоhор илиниин уонна Индонезия Риау арыыларыныын. Иэнэ 707.1 км2. Соҕуруулуу-илин Азия ордук кыра дойдута.
Шри Ланка.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;372137&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2021-11-26T02:26:26Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;372141&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Шри Ланка (1972 с. дылы Сэйлон) диэн Соҕуруу Азия арыы дойдута, Индия соҕуруу кытылыттан 31 км баар. Олохтоохторун ахсаана 20 млн.
Атамай нэһилиэгэ. Атамай нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэс Күөл. Бэрдьигэстээхтэн 100 км ыраах хоту диэкки сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 665 киһи (2007 сыл). Улуус киинин кытары мэлдьи сырыылаах суол.
I Атамай нэһилиэгэр «Улуу Сыһыы» диэн сиргэ бастакы таҥара дьиэтэ 1870 сыллаахха тутуллубут. Тутууга I уонна II Атамай, Салбаҥ нэһилиэктэрин дьоно үлэлээбиттэр. Үбү Аргунов Никифор Данилович диэн Нам киһитэ биэрбит. 1890 с. умайбыт, онтон Аргунов хат туттарбыт, манна киниэхэ улахан көмөнү Харитонов Данил Иванович биитинээн Федордуун оҥорбуттар. Колокуолунатын үрдүгэ 22 м эбит, 16 куолакаллааҕа, онтон улаханнара 33 (528 кг) ыйааһыннаах эбит.
Бу таҥара дьиэтигэр 1898 с. тохсунньу 1 күнүгэр биир кылаастаах приход оскуолата арыллыбыт.
Сирэ-уота (географията).
Нэһилиэк улуус хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар, хоту өттүттэн Кэбээйи улууһун кытта кирбиилэһэр.
Нэһилиэк сиригэр Дьахтар күөлэ диэн дьикти ааттаммыт күөл баар.
Бэс Күөл. Бэс Күөл — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Атамай нэһилиэгин киинэ уонна соҕотох сэлиэнньэтэ.
Тэрилтэлэрэ.
«В. Д. Лонгинов аатынан Атамай орто оскуолата»
Билэр-көрөр уонна саҥарар дьоҕуру сайыннарар хайысхалаах үлэлиир Оҕо уһуйаана
Култуура дьиэтэ.
Олохтоохтор сүрүн дьарыктара — эт-үүт оҥорон таһаарар сүөһү иитиитэ, сылгы иитиитэ.
Сэлиэнньэҕэ гаас киирбит
Атырдьах ыйын 6-8 күннэригэр 2021 сыллаахха тыа баһаара бөһүөлэккэ киирэн улахан хоромньу оҥордо. Дьон дьиэтэ бөҕөтө умайда, сиһилии Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара
Кировскай нэһилиэгэ (Горнай улууһа). Кировскай нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Аһыма.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 634 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 30 км ыраах сытар. Мэлдьи сырыылаах «Бүлүү» федеральнай суол.
Ылыллыбыт сирэ.
Энциклопедия Якутии. — , 2000.
Маҥаны нэһилиэгэ. Маҥаны нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Орто Суурт.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 511 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 128 км ыраах сытар «Бүлүү» федеральнай суолга.
Олохтоохтор үгүстэрэ суол инфраструктуратыгар дьарыктаналлар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — , 2000.