mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Сорук-сирэй аата. Сахалыы сүрдээх оҕону иитиигэ сүрүн болҕомто ууруллуоҕа Кэнники духуобунас туhунан элбэх кэпсэтии барар, оҕону сиэрдээх быhыыга-майгыга иитии үлэтэ ыытыллар. Бу үлэ саҥа күөдьүйэн таҕыста диир эмиэ сатаммат. Былыр-былыргыттан өбүгэлэрбит саҕаттан оҕону иитиигэ дьиэ кэргэн иhинэн улахан болҕомто ууруллубатар даҕаны, олох хаамыытынан, киhи сиэринэн, сиэри-туому тутуhан, куhаҕаны-үчүгэйи быhааран олорбуттара.
Кэнники оҕо тэрилтэлэрэ иитэр-үөрэтэр сыал-сорук туруоран, уопсастыба сайдыытынан, үөрэҕирии көрүүтүнэн уларыйыылар-тэлэрийиилэр киирбиттэрин да иhин, программа аата эрэ уларыйан иитии үлэтигэр саҥа сүүрээн киирбитин курдук хамсааhыннар тахсаллар.
Сайдыы тэтиминэн үтүө да, мөкү да өрүттэринэн, олох ирдэбилинэн ыччат эмиэ тэҥҥэ хардыылыыр. Сорох өттүгэр ситтэрбэт да буоллулар, инники күөҥҥэ таҕыстылар. Ол иhин иитэр-үөрэтэр сорук күүскэ турар. Оҕо культурата мөлтөөтө, улахан дьону, кырдьаҕастары убаастаабат, тугу да сыаналаабат, алдьатар, ыhар-тоҕор, оҕону атаҕастыыр диэн аҥардастыы оҕолору эрэ буруйдуубут, мөҕөбүт-этэбит. Ол эрэн, сүрүн биричиинэтэ, төрдө-төбөтө туохханый диэн ыраҥалатан, бэйэбит бодобутун, испитин-таспытын сыаналанан көрдүбүт дуо?
Ханнык баҕарар киhи олох эриирин-мускуурун көрсөн, оҕотун харыстаан, араҥаччылаан, дьоллоох-соргулаах буоларын туhугар туруулаhан туран үлэлиир-хамсыыр. Кини – булааччы-талааччы, сүүрээччи-көтөөччү. Элбэх дьону кытта алтыhар, кэпсэтэр, билсэр-көрсөр. Бэйэтигэр туох табыгастааҕын, барыыстааҕын көрүнэн олоҕун хайдах сатыырынан, бэйэтин кыаҕынан оҥостор. Ол сылдьан олоххо, дьоҥҥо сыhыана бэйэтэ да билбэтинэн уларыйаахтыыр. Хомойуох иhин, сир үрдүгэр ананан кэлбит олохпут балысханнык сайдыытын содулугар бардамсыйыы, улаатымсыйыы-улахамсыйыы, сэнэбил, хойох хостоhуу, ордугургааhын, албыннаhыы, бэрт буолуу, бэрт былдьаhыы, куомуннаһыы, билсии-көрсүү ханна барыай?
Маны барытын тиhэн, көрө-истэ, билэ сылдьар оҕолор буолаллар. Төрөппүтэ кими кытта хайдах-туох сыhыаннааҕын ордук чугастык оҕо ылынар. Бу барыта биhиги ыччаттарбытыгар үчүгэйинэн дьайбата чахчы.
Күн бүгүнүгэр дылы туттулла сылдьар, бары билэр «Сатабыллаах саhыл саҕалаах», «Киһи эриэнэ иһигэр, сүөһү эриэнэ таһыгар», «Сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаҥ», «Оонньообутуҥ оҕус буолуо» диэн иитэр-үөрэтэр суолталаах өс хоһооннору, бэргэн этиилэри саха мээнэҕэ эппэтэҕэ буолуо. Киhи дууhата, ис санаата сырдык-ыраас эрэ буоллаҕына, дьиҥнээх истиҥ иэйиини биэриэ, эйэҕэс-элэккэй, олох сыаннастарын сыаналыыр, кырдьаҕастары ытыктыыр, үлэни үрдүктүк тутар, олоххо бэлэмнээх оҕону иитиэ.
Сиэрдээх быhыы, киhилии сыhыан – кэнэҕэски ыччакка улахан дьон ууран биэрэр ыраас холобурдара буоллаҕа.
Тылбытын таарыйан аастахха – &lt;br&gt;
Тыл – уот, тыл – ох, &lt;br&gt;
Тыл күүһэ кистэлэҥ, &lt;br&gt;
Тыл сүмэтэ таабырын, &lt;br&gt;
Толкуйдуу, тобула барбакка,&lt;br&gt; 
Тоҕотун туоккалаан билбэккэ, &lt;br&gt;
Тиллэбит биһиги дьээбэҕэ, &lt;br&gt;
Тылбытын кыатана түспэккэ, &lt;br&gt;
Туттабыт ардыгар хомото. &lt;br&gt;
Итинтэн төрүөттээх барыта – &lt;br&gt;
Иирсээммит, айдааммыт биһиэнэ,&lt;br&gt; 
Итирии-кутуруу ырыата &lt;br&gt;
Иилистэн, илгистэн кэлиитэ.&lt;br&gt;
Орто төрүк тыла. ОРТО ТӨРҮК ТЫЛА.
Ортатүрк тили – орто төрүк тыла – төрүк омуктара бэйэ-бэйэлэрин кытта бодоруһар, төрүктэр бүттүүннэрин тыллара буолуохтаах тыл. Ортатүрк тылы барытын биир тылынан солбуйар сыала-соруга суох. Бу тыл төрүктэр бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөрүн туһугар айыллар. 
Орто төрүк тылын Үнүстүүтүн үлэһиттэрэ (омук ыккардынааҕы эргиэннэммэт болонтуордуу тэрилтэ) “иккитэ үгүс” (төрүк тыллаахтарга үгүстэригэр, үгүс төрүк тылыгар) диэн тускулунан төрүк тылларын өстөрүн марпыамаларынан ортоку көрүҥүн оҥорон таһаарар көмпүүтэр барылын айбыттара.
Билигин 8000 кэриҥэ тыл оҥоһуллан тылдьыкка киирэн турар. Орто төрүк тылын ким да үбүлээбэт, дьон бэйэтэ үтүө санаатынан оҥоро сылдьар тыла.
ОРТО ТӨРҮК” (“ИЙЭ ТӨРҮК”) ТЫЛЫН ОМУК ЫККАРДЫНААҔЫ ҮНҮСТҮҮТЭ.
Үнүстүүт 2008 с. кулун тутар 18-с күнүгэр Төрүк Омуктарын Бүтүн Аан Дойду Мунньаҕын V Курултайын уурааҕынан олохтоммута. Үнүстүүт сүрүн дьарыга: орто төрүк (ийэ төрүк) тылын оҥорон таһаарыы.
ТЫЛ ИСПИИҺЭГИН ТУҺУНАН.
Билигин үнүстүүт төрүк ортотуллубут бүттүүн тылын оҥоророрго тирэх буолар тыл испииһэгин бэлэмнээтэ. Орто төрүк тылын оҥорорго төрүк тылларын өһүн баайын, тылын быраабылатын, нуорбатын ортотор ньыманы туһанан оҥоруохха диэн буолбута. Соннук ньыманнан атын ортотуллубут тыллары оҥорор санаа баар: орто ыраан тыла (среднеиранский), орто инди тыла (среднеиндийский), орто сылабаан тыла (среднеславянский), орто дьарбаан тыла (среднегерманский), орто арамаан тыла (среднероманский) о.д.а. Онно ортотуллубут тыл бэлиитикэтин-быраабын, мөрүөнүн-култууратын, тылын үөрэҕин кыһалҕалара чинчийиллэллэр.
Биһирэм тыл (араадьыйа биэриитэ). "Биһирэм тыл" - саха араадьыйатыгар Михаил Петрович Алексеев-Дапсы ыытар биэриитэ. Өрөбүл аайы 09:35 ч тахсар. Биэрии, сүрүннээн, саха тылыгар сыһыаннаах. Үксүгэр тылы ырытар, дьон саҥатыгар сыыһаны ыйан биэрэр. Сороҕор биэрии хайа эмэ суруйааччыга, бэйиэккэ, туох эмэ суолталаах сабыытыйаҕа ананааччы. Биэрии араас кэмҥэ араас уһуннаах этэ. Хаста даҕаны быһа тахсар буола сылдьыбыта. Нэдиэлэ иккитэ тахса сылдьыбыта эмиэ баар этэ. Ол эрээри билигин эрдэ суруллубута эрэ тахсар. 
Биэрии С. Зверев-Кыыл Уолун ырыатыттан саҕаланар. Онтон Дапсы "Нөрүөн нөргүй! "Биһирэм тыл", Дапсы" диэбитинэн биэриитин саҕалыыр.
Марпыама. Тыл олоҕор сыһыарыылар бэйэ-бэйэлэригэр субуруччу холбонон эбиллэн иһэллэр. Онон маннык тыл тутула хас эмэ өлүүскэлээх буолан тахсар: тыл төрдө (олоҕо) уонна тус-туспа сыһыарыылара. Тыл ити өлүүскэлэрин марпыамалара диэн ааттанар.
Марпыама - тыл суолталаах саамай кыра өлүүскэтэ. Дьиҥэ, тылга саамай кыра өлүүскэ дорҕоон буолуон сөп курдук. Ол эрээри дорҕоон тыл тутулун быһаарар ханнык да тус суолтата суох, оттон сыһыарыы, холобур, саа: тылга -лар элбэх ахсааны көрдөрөр суолталаах, -лаах - "туохтаах" диэн суолтаны эбэр, -м саа миэнэ буоларын көрдөрөр тардыы сыһыарыыта.
Марпыама - морполуогуйа үөрэҕин тутаах өйдөбүлэ. Марпыамалар аналларынан, туттуллууларынан, атын марпыамаларга сыһыаннарынан, суолталарынан тус-туспалар, араастык наарданаллар. Марпыамаларын тутулунан саха тыла түүр тыла буолар. Ону таһынан бэйэтэ туспа көрүҥнээх айылҕалааҕын туоһулууллар.
Словаак тыла. Словаак тыла (словак. "slovenčina") — славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл Индо-Европа тыл ууһугар киирэр.
Словакия официальнай тыла буолар.
Латиницанан суруллар.
Довбыш. Довбыш () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 496 (2012).
Дружба (Житомир уобалас). Дружба () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 491 (2011).
Емильчино. Емильчино () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 785 (2012).
Миролюбов. Миролюбов () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 615 (2012).
Верховина. Верховина () диэн Украина Ивано-Франковск уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 5 412 (2001).
Мелитополь. Мелитополь () диэн Украина Запорожье уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 156 402 (2014).
Марьяновка (Житомир уобалас). Марьяновка () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1515 (2012).
Новые Белокоровичи. Новые Белокоровичи () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 034 (2011).
Новоозерянка. Новоозерянка () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 585 (2011).
Озёрное (Житомир уобалас). Озёрное () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 839 (2012).
Першотравенск (Житомир уобалас). Першотравенск () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 650 (2012).
Ржищев. Ржищев () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 7 527 (2014).
Славутич. Славутич () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 954 (2013).
Измаил. Измаил () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 72 509 (2014).
Борисполь. Борисполь () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 60 672 (2014).
Ирпень. Ирпинь () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 41 533 (2014).
Узин. Узин () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 146 (2012).
Тараща. Тараща () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 529 (2012).
Вышгород. Вышгород () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 26 866 (2014).
Боярка. Боярка () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 35 558 (2014).
Яготин. Яготин () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 20 501 (2011).
Фастив. Фастив () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 47 937 (2014).
Переяслав. Переяслав () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 27 848 (2014).
Васильков. Васильков () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 37 161 (2014).
Тетиев. Тетиев () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 13 302 (2014).
Буча. Буча () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 30 836 (2014).
Богуслав. Богуслав () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 864 (2012).
Мироновка. Мироновка () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 964 (2013).
Бровары. Бровары () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 99 600 (2015).
Сквира. Сквира () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 800 (2012).
Березань. Березань () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 599 (2014).
Украинка (куорат). Украинка () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 458 (2012).
Вишнёвое. Вишнёвое () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 38 011 (2014).
Кагарлык. Кагарлык () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 13 700 (2012).
Обухов. Обухов () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 33 725 (2014).
Припять. Припять () диэн Украина Киев уобалаһын хоту өттүгэр баар Чернобыль отчужденнай зонатыгар баар сабыллыбыт куорат.
Ыстыбаев, Бейбит. Бейбит Ыстыбаев ("каз". "Бейбіт Ыстыбаев", төр. 1985, Болтирик сэл., Таласс оройуона, Жамбыл уобалаһа, Казахстаан) — казах биллэр көстөр, улаханнык аатырар тустууна.
Бейбит Ыстыбаев кахаз күрэһигэр (күрес) Аан дойду уонна Азия чөмпүйүөнэ, казах күрэһигэр "Туйе палуаны" диэн категориятыгар ыытыллар Казахстан өрөспүүбүлүкэтин хас да төгүллээх кыайыылааҕа. "Казахстан барысы" (Казахстан барса (кыыл)) диэн өрөспүүбүлүкэ биир саамай улахан түһүлгэтин -- күрэс турнирын үс төгүллээх муҥутуур кыайыылааҕа . Дзюдоҕа Казахстан өрөспүүбүлүкэтин чөмпүйэнээттэрин хас да төгүллээх призера
Биографията.
Бейбит Ыстыбаев аан бастакы тус тириэньэрэ Елдос Далбаев
Кини 2011 сыллаахха казах норуотун күрэс диэн национальнай тустуутугар ыытыллар "Казахстан Барысы" турнирын үрүҥ көмүс призера буолбута
2012 сыллаахха балаҕан ыйыгар эмиэ күрэс национальнай тустуутугар Казахстан Бэрэсидьиэнэ Нурсултан Назарбаев бирииһигэр ыытыллар "Казахстан Барысы" чөмпүйэнээтин муҥутуур кыайыылааҕа буолбута.
2015 сыллаахха от ыйыгар "Казахстан Барысы" өрөспүүбүлүкэ аһаҕас турнирыгар иккис төгүлүн чөмпүйүөннээбитэ.. Күрэхтэһии саамай сүрүн бирииһин -- кыһыл көмүс тайтуяк трофейын кыайбыта уонна 150 тыһыынча эмиэрикэ дуолларынан, Судаарыстыба Баһылыгын махтал суругунан уонна анал мэтээлинэн наҕараадаламмыта Бейбит Ыстыбаев ити улахан күрэхтэһиигэ кыайан хотон кэлбитин кэннэ, кинини уобалас акима Карим Кокрекбаев көрсөн приемнаабыта. Ол көсрүһүүгэ киниэхэ махталларын бэлиэтигэр саҥа массыына бэлэхтээбиттэрэ
2016 сыллаахха от ыйыгар Бейбит Ыстыбаеы "Казахстан Барысы -- 2016" күрэскэ, аны, үһүс төгүлүн чөмпүйүөннээбитэ. Кыайыытыгар бириис быһыытынан чһмпүйүөн курун, 25 мөлүйүөн тэнгени, Астана куоракка кыбартыыра ылбыта.
«Ерен Енбегi Ушін» (Үлэҕэ килбиэнин иһин) (2017) диэн бырабыыталыстыба бэлиэтинэн наҕараадаламмыта.
Тус олоҕо.
6 сааһыгар төрөппүттэрин кытта Тараз куоракка көһөн кэлбитэ.
Үөрэҕинэн — юрист.
Аҕата — Абдрахман Кульбаевич,ырыынакка атыыһыттаабыта Ийэтэ Ляззат — дьиэтин көрөн олорор.
Улахан убайа — Шерхан.
Быраата — Аян.
Балта — Эльмира.
2014 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр Айгерим диэн Алмататааҕы медиссиинэ институтугар үөрэнэр магистрант кыыһы ойох ылбыта. Урууларын малааһына Тараз куорат биир улахан эрэстэрээнигэр буолбута. Кэргэнниилэр Бексултан диэн уоллаахтар уонна биир кыыстаахтар.
Урумнар. Урумнар (урумнуу: "урумлар, урумнар", кырыым татаардыы: Urumlar, ), гириэк татаардар да дииллэр — Кырыымҥа олорор уонна урум тыллаах олохтоох омуктартан биирдэһэ.
Урумнар төрүттэрин туһунан икки сүрүн сабаҕалааһын баар. Бастакы сабаҕалааһын: урумнар өбүгэлэрэ Кырыым татаар тылын ылыммыт Кырыым гириэктэрэ буолаллар. Иккис сабаҕалааһын: урумнар өбүгэлэрэ сүрэхтэммит Кырыым татаардара буолаллар.
Ааттара.
"Урум" диэн аат арааб тылыттан үөскээбит. Араабтар "рум" (روم) диэн тылынан Рим, онтон кэлин Византия олохтоохторун ааттыыр этилэр. Түүр тыллара "р" дорҕоонтон саҕаланар кыахтара суох, ол иһин "рум" диэн тыл "урум" диэҥҥэ уларыйбыт.
Приазовье урумнара.
Кырыым уонна кэлин ыаллыы сытар Приазовье гректэрэ икки бөлөххө арахсаллара:
Бу икки бөлөх Кырыым сиригэр былыр былыргыттан олорбуттар. Кинилэр өбүгэлэрэ б.к.и. IV үйэтиттэн IV үйэҕэ диэри көспүт гириэктэр этилэр. Кэлин Кырыымҥа түүр тыллаахтар көспүттэрин уонна кинилэр дьайыылара күүһүрбүтүн кэннэ үгүс гириэктэр бэйэлэрин тылларын уларытан түүр тыллаах буолбуттар.
Приазовье урумнарын итэҕэллэрэ православие буолар. Урумнар былыргыттан туспа бэйэлэрэ бэйэлэригэр олороллор уонна гириэк тыллаах румейдэри кытта булкуспаттар. Николай Баскаков диэн түүр тылларын үөрэппит чинчийээччи этэринэн Украинаҕа 1969 сыллаахха 60 тыһ. урум тыллаах олорбут.
Тараз. Тара́з (, сэбиэскэй кэм саҕана — Джамбул) — Казахстаан биир саамай былыргы куората, Жамбыл уобалаһын административнай киинэ. Казахстаан соҕурууҥҥу өттүгэр, Кыргыстааны кытта быысаһар сиригэр, Талас үрэх сүнньүгэр турар. 2020 сыл саҕаланыытын туругунан, куорат нэһилиэнньэтин ахсаана официально 357 795 киһи диэн. Куоракка норуоттар икки ардыларынаагы салгын пуорда, тимир суол ыстаансыйата, массыына, көлө баксаала, атыы эргиэн кииннэрэ, аралдьытар саататар кииннэр, олус элбэх сквер уонна сынньанар паарка баар. .
Устуоруйата.
Куорат туһунан аан бастакы ахтыы грек источниктарыгар 400 сыллаахха суруллубута баар. Онно куорат Толос диэн аатынан киирэ сылдьар. Бу -- Уулуу Торҕо Суолун биир хотугу салаатын суолугар киирэр куорат этэ. Онон соҕурууттан хотуттан атыыһыт арааһа кэлэн ааһара. 
751 сыллаахха куорат таһыгар сурукка бичиккэ киирбит Талас кыргыһыыта буолбута. Онно Зияд ибн-Салих салайааччылаах араап аттаах сэриитэ карлуктары кытта кыттыһан Гао Сяньчжи салайааччылаах Кытай Тан аармыйатын имири кыдыйбыта. 
VIII уонна X үйэлэргэ куорат Карлук ханствотын састаабыгар киирэ сылдьыбыта. 
999 сыллаахха кыраайы караханидтар баһылаабыттара. Караханидтар саҕана, в XI—XII үйэлэргэ, былыргы Тарах саарыстыба киин куората буола сылдьыбыта, муҥутаан сайдыбыта чэчирээбитэ. 
XIII—XV үйэлэргэ куорат Монгол империятын Чагатай улууһугар киирэ сылдьыбыта. 1465-1718 сылларга — Казахстан ханствотын куората буолбута. 1723—1727 сс. куораты джунгардар алдьаппыттара.
1917 сыллаахха Арыситтан Вернайга диэри Семиреченскайдааҕы тимир суолу оҥорбуттара. Ол куорат сайдыытыгар улахан тирэх буолбута. Сэбиэскэй кэмҥэ суол Турксиб састаабыгар киирбитэ (1930).
1936—1938 сыллардаахха куорат «Мирзоян» диэн буола сылдьыбыта. Мирзоян Левон Казахстан КК КП(б) бастакы сэкирэтээрэ, 1939 сыллаахха эрэпириэссийэлэммит киһи этэ. 
1938 сыллахха Мирзоян Джамбул диэн буолбута. Казах биллэр бэйиэтэ, акына Джамбул Джабаев аатынан. 
1997 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр Казахстан Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан куорат аата Тараз диэҥҥэ уларыйбыта.
2020 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр куорат 2000 сааһын бэлиэтээбитэ. Ону ЮНЕСКО официальнайдык билиммитэ. 
Географията
Тараз куорат өрөспүбүлүкэ соҕурууҥҥу өттүгэр, Талас үрэх киэҥ хочотугар сытар. Кини сирин уотун иэнэ -- 150 км². Куораттан соҕуруу диэки Арҕааҥҥы Тянь-Шань, оттон арҕааҥҥы диэки Каратау хайалар бааллар. 
Административнай-территориальнай тутула.
Таразе 12 дьоҕус түөлбэттэн уонна чааһынай дьиэлэртэн турар. Өссө саҥа дьоҕус түөлбэлэр тутуллаллар. Түөлбэлэрэ бары тус туһунан ааттардаахтар: Акбулак, Каратау, Жайлау, Салтанат, Талас, Самал, Алатау, Мынбулак, Аса, Жансая, Астана, Байтерек,Массив-карасу.
Куорат нэһилиэнньэтэ
Омугунан састааба (2020 сыл саҕаланыыта)
Барыта — 357 795 киһи. (100,00 %)
Урум тыла. Урум тыла ("гириэк-татаар тыла", урум тылынан: "урум тили" эбэтэр "урум дили") – Приазовьеҕа олорор түүр тыллаах гириэк урум омугун төрөөбүт тыла. Урумнар сүрүннээн Украина Донецк уонна Запорожскай уобаластарыгар олороллор. Грецияҕа да аҕыйах ахсааннаах урум диаспората баар.
Тыл туһунан.
Урум тыла Кырыым татаардарын тылларыгар чугас уонна майгынныыр. Урум тыла X үйэ ортотугар Илиҥҥи Европаҕа, Дашт-и Кыпчак диэн киэҥ сиргэ олохсуйбут половецтар тылларыттан үөскээбит буолуон сөп. Сорох чинчийээччилэр урум тылын туспа тыл дии саныыллар, сорохтор Кырыым татаардарын тылын биир диалега дииллэр.
Урум тыла үчүгэйдик үөрэтиллэ илик буолан бу тыл диалектарын туһунан биир кэлим санаа суох. С. Н. Муратов урум тылын үс диалекка араарар:
А. Н. Гаркавец буоллаҕына урум тылын түөрт диалекка араарар:
Ону тэҥэ диалектарга арахсыбат урум фольклорун тыла баар. Бу тыл лексикатыгар уонна морфологиятыгар оҕус тылларын дьайыыта улахан .
Сурук-бичик.
Урум тылынан аҕыйах тиэкистэр гириэк алпабыытынан суруллан хаалбыттар. 1920–1930 сылларга урум сэлиэнньэлэригэр латыын алпабыыттаах Кырыым татаардарын тылын үөрэтэр этилэр. Билиҥҥи кэмҥэ кирилл суруга туһаныллар, ол гынан баран биир кэлим уонна официальнайдык бигэргэммит көрүҥэ суох, ол иһин араас-араас көрүҥнээх алпабыыттар бааллар. Александр Гаркавец диэн кыпчак тылларын чинчийээччитэ бэйэтин үлэлэригэр маннык алпабыыты туһанар:
2008 сыллаахха Киевкэ тахсыбыт урум тылын үөрэтэр кинигэҕэ маннык алпабыыт туһаныллыбыт:
Тектурмас. Тектурмаз мавзолейа (кумбез) () — XIV–XV үйэлэрдээҕи архитектура пааматынньыга, Тараз куорат соҕуруулуу-илиҥҥи кытыытыгар, Талас үрэх үрдүгэр, Тектурмас томторго турар. Мавзолейы ким туппута биллибэт. Олохтоохтор мавзолейга Султан-Махмуд-хан сибэтиэй (аулие) көмүллэн сытар дииллэр.
Архитектурата.
Мавзолей дьиэтэ биллэр эргэрбит, алдьаммыт этэ. 1890-с сыллардааҕы хаартыскаттан көрдөххө, оччолорго мавзолей умайбит кирпииччэттэн оҥоһуллубут, түөрт кырыылаах, купаллаах дьиэ. Мавхолей муннуктара пилястраларынан түмүктэнэллэр, эркиннэригэр штукатурка тобоҕо көстөр. Мавзолей декоротивнай оҥоһуутуттан аҥаардас оһуордаах-дьарҕаалаах терракотавоай эрэ билиитэ көстөр. Онтон сэдиптээн Михаил Массон архитектор бу мавзолей XV үйэҕэ тутуллубут диэн сылыктаабыт.
Киирэр аана -- арката арҕаа диэки Тараз куоракка хайыһан турар.
Устуоруйата.
XIX үйэ бүтүүтүгэр мавзолейы Василий Каллаур үөрэппитэ, в 1939-1940 сыллардаахха Г.И. Пацевичем чинчийбитэ. Мавзолейы тулалыыр некрополлортан зароастриецтар киһи дьардьаматын харайар оссуарнай көмүүлэрэ көстүбүтэ. Онно орто үйэлэрдээҕи христианнар уонна мусульманнар кырамталара баара. Номохторго кэпсэнэринэн, мавзолей Махмуд-хан Султан (Тектурмас-ата) уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут. Кини эрэгийиэҥҥэ ислам итэҕэлин сайыннарыыга улахан өҥөлөөҕө, олохтоохтор кинини сибэтиэйдэр ахсааннарыгар киллэрэр.
1864 сыллаахха мавзолей Аилие-Ата куораты сэриилэр ылыыларыгар эмсэҕэлээбитэ.
1935 сыллаахха мавзолей кирпииччэтин тутуу ыытаары барытын көтүрбүттэрэ. Ол кэннэ олохтоохтор мавзолей турбут сирин таһыгар, сибэтиэй уҥуоҕун аттыгар, үҥэр сүктэр дьоҕус сири -- зияраты -- оҥорбуттара.
2001 сыллаахха Тараз 2000 сылын көрсө, А.Итенев бырайыагынан урукку мавзолейы үтүгүннэрэн саҥа тутууну туппуттара.
Карахан мавзолейа. Карахан мавзолейа (Аулие-ата мавзолейа) () — Казахстан Тараз куоратыгар Толе би уонна Байзак батыр уулуссаларын быһа охсуһуутугар баар XI үйэ архитектуратын пааматынньыга. Караханидтар династияларын бэрэстэбиитэлин уҥуоҕун үрдүгэр оҥоһуллубут тутуу.
Устуоруйат.
Олохтоох дьон номох быһыытынан кэпсииллэринэн, мавзолей түүрдэртэн аан бастакынан ислам итэҕэлин ылыммыт, Караханидтар династияларын төрүттээбит Карахан уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут.
Чинчийээччилэр этэллэринэн, мавзолей Караханидтар династияларын бэрэстэбиитэлэ Шах-Махмуд Бугра Карахан уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут. Кини туһунан чинчийээччи Василий Каллаур биллэр кэпсээннэрэ, суруктара бааллар. Олорго маннык этиллэр: «Абду-р-Рахим-Баб. Кини уола Ша-Хасан, иҥэриллибитинэн Кылыдж-Карахан… Кини уола Абдул-Халык-хан. Уҥуоҕа -- Отрарга (Туркестан куорат соҕуруу өттүгэр, оттон Аулие-ата уҥуоҕа — Талас үрэххэ. Аулие-ата иккис уола Касым-хан-Баба диэн ааттааҕа, кини эһэтэ — Кыран-шейх, күтүөтэ Махмуд-хан-шейх, кыыһа Биби-айша, кини уҥуоҕа Аулие-Ата куораттан икки хардыылаах сиргэ баар».
Мавзолей биһиги күммүтүгэр диэри урукку көстүүтүнэн ордон хаалбатах. 1905 сыллаахха (сорохтор этэлэринэн, 1920 сыллаахха) бүтүннүү диэри көтүрбүттэрэ. Кэлин биирдэ уруккутун курдук үтүгүннэрэн, саҥаттан туппуттара. Мавзолей иһигэр чардаат ордон хаалбыт. Тутууну ташкент ишаһа Саид Бакханов үбүлээбит ..
2002 сыллаахха Тараз куорат 2000 сааһын көрсө, рестоврациялаабыттара.
Салардар. Салардар (кыт. 撒拉族, пиньинь: "Sǎlá Zú"; бэйэлэрин ааттанар ааттара — "салар", "салыр") — Кытайга олорор "салыр" диэн түүр тыллаах туркмен бииһин сыдьааннара. Салардар Сюньхуа-Салар автономнай оройуонугар уонна Цинхай провинция атын сирдэригэр олороллор, ону таһынан Ганьсуга уонна Сиҥдьээҥҥэ бааллар. 2000 сыллаах биэрэпиһинэн салардар ахсааннара 104 503 киһи. Салар тылыгар кытай уонна тибиэт тыллара күүскэ дьайбыттар; билиҥҥи суруктара латыын алпабыыта буолар. Итэҕэллэрэ ислам суннизм салаата, аҕыйах киһи тибиэт буддизмын ылыммыт. Салардар сүрүннээн бааһынайдар, ону таһынан сүөһү иитиитинэн дьарыктаналлар.
История.
Салардар былыргы уонна улахан "салыр" диэн туркмен бииһин сыдьааннара буолаллар. Кинилэр XIV үйэҕэ селдьуктартан арахсан илин диэки көспүттэр. Номох быһыытынан салардар былыр Самарканд таһыгар олорбуттар. Билигин туркмен салырдара сүрүннээн Туркменистан Ахал велайаатыгар (оройуонугар) олороллор.
Салардар уруккуга Кытайы утары өрө туруулара биллэр. Биир саамай аатырбыт өрө туруу 1781 сыллаахха буолбут. Су Сышисань (苏四十三) диэн ааттаах таҥараһыт бэйэтин уһуйааччытын, "дьахрия" диэн сектэни тэрийбит Ма Минсины босхолоору өрө турууну саҕалаабыт уонна Ланьчжоу куоракка диэри тиийбит. Ма төбөтүн быспыттарын кэннэ салардар Ланьчжоу куораты төгүрүйбүттэр, ол эрээри Кытай сэриитэ кэлэн барыларын кыргыбыт.
Кытай ис сэриитин кэмигэр Салар сирин Ма Буфан диэн ааттаах Кытай мусульманнарын сэрииһитэ баһылаан олорбут. Ма Буфан 1949 сыллаахха кыһылларга хотторон баран Кытайтан күрээбит. Амнистияламмыт салардар дойдуларыгар төннөн баран хас да сыл устата Цинхай уонна Ганьсу сирдэригэр кытайдары утары партизан сэриитин салҕаабыттар.
Итэҕэллэрэ.
Салардар итэҕэллэрэ ислам суннизм (чуолаан ханафит-матурид) салаата буолар. Бэйэлэрин төрүт сирдэрин таһынан куораттарга, атын мусульманнары, сүрүннээн дунганнары кытта ыаллыы олороллор. Бэйэлэрэ итэҕэл үөрэхтээһиннээхтэр, холобур Дьиэзи диэн сиргэ Gaizi Mişit диэн мэдрэсэ баар.