mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Чөл турук күнэ. Аан дойдутааҕы Чөл турук күнэ 
("аҥгл.": World Health Day, исп.: Día Mundial de la Salud, фр.: Journée mondiale de la santé, кыт.:世界卫生日) — 1950 сыллаахтан хас сыл ахсын муус устар 7 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1948 сыллаахха Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрин Устааба үлэҕэ киирбит.
ХНТ сыл аайы бу күнү туох эрэ кыһалҕаҕа анаан бэлиэтиир.
Дьокуускай. Дьокуускай (нууччалыы: Якутск) Туймаада хочотугар Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар турар, Саха Сирин киин куората.
Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат.
Саха Сирин саамай улахан куората.
Устуоруйата.
1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара Өлүөнэ кытылыгар, билиҥҥи Уус-Алдан сиригэр бастаан остуруок туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно Иван Галкин Өлүөнэ остуруогун халаан уута ылара бэрдин иһин, Өйүк баай хонуутугар (эбэтэр "лог" диэни "луг" диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ.
Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар киин остуруок буолбута. 
1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка Приклонскай бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу от ыйын 24 күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 саһаан кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан Семен Иванович Епишев диэн киһи ананар.
Тохсунньу 10 күнүгэр 1696 сыллаахха Сибиирдээҕи бирикээс Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар тохсунньу 31 күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр.
Килиимэтэ.
Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл).
Демография.
 
Дьокуускай куоракка — 355000 киьи(2021 сыл) олорор. 
Бу куоракка элбэх норуот олорор.
Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. 
Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат.
Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран).
Испииhэккэ 10-тан тахса тыhыынча ахсааннаах омуктар.
Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон.
Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар
Сигэлэр.
Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ
Еловская Лия Григорьевна. Еловская Лия Григорьевна, РСФСР, Саха АССР ноуукаларын үтүөлээх деятелэ, Сэбиэскэй Сойууска аатырбыт почвовед учуонай.
1917 сыллаахха Украина Киевскэй губерниятыгар төрөөбүт. 1942 сыллаахха Саха госудаарственнай педагогическэй институутун естесственнай салаатын бүтэрбит. Тыа хаһаайыстыбатын ноуукатын доктора, бэрэпиэссэр. 
Саха сирин кырыстарын уонна сирин ресурсатын туһунан, ирбэт тоҥ кырыһы кытта алтыһыытыгар 250 тахса ноуучнай үлэни бэчээттээбит. Саха сирин кырыстарын каарталарын ааптара уонна ноуучнай эрэдээктэрэ. Элбэх ыстатыйата ытыктанар сурунаалларга тахсыбыттара, сорох публикациялара кыраныысса таһыгар тахсыбыттара (Америка, Индия, Румыния, Австрия, Югославия, Египет). 40-тан тахса монография уонна хомуурунньук, почва каарталарын сиэрийэтэ уонна уонунан ааҕыллар практикаҕа туттуллар рекомендациялар кини ноуучнай эрэдээксийэтинэн тахсыбыттара.
Ефимов Иван Владимирович. Иван Владимирович Ефимов — саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.
1820 с. Дьокуускай куоракка кыра чиновник дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата үөрэхтээх киһи эбит, ол эрээри эрдэ өлөр. Ийэтэ саха дьахтара маҥнай Иркутскай куоракка көһөр, уолун Иваны семинарияны, ол кэнниттэн Санкт-Петербурдааҕы университеты быһа барыллаан 1845 сыл эргин бүтэртэрэр. Саталлаах, мындыр өйдөөх И. В. Ефимов Сибииргэ биир бөдөҥ туус собуотун олохтуур, киэҥ сиринэн тайаан эргинэр, табаарыстыбалары тэрийэр, маҕаһыыннары аһар. Салгыы 10-тан тахса сыл устата хайа дьыалатыгар исправнигынан Енисей, Томскай, Иркутскай күбүөрүнэлэригэр үлэлиир.
Желобцов Николай Евграфович. Николай Евграфович Желобцов (27.11.1889—1921) — техническэй хайысхаҕа саха бастакы инженера.
Олоҕун олуктара.
1889 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Бороҕон улууһун Өлтөх нэһилиэгэр төрөөбүт.
«Маяк» диэн куруһуогу тэрийсэн, силиэстийэҕэ эриллэн, эрэй бөҕөнү көрөр. Дьыала тохтообутун кэннэ Томскайга баран үрдүк үөрэххэ үөрэнэ сылдьан Санкт-Петербурга тиийэн хайа институтугар салгыы Германияҕа Лейпциг куоракка тиийэн үөрэҕин бүтэрэр. Итиннэ кини тимир суол инженерин идэтин ылбыт быһыылаах. 1917 сыллаах сайын Н. Е. Желобцов кэргэннээх, икки оҕолоох Дьокуускайга тиийэн кэлэр, 1921 сыл саҥатыгар «Советскай былааһы утары саагыбары» тэрийдэ диэн Ньукуола таҥаратын дьиэтин таһыгар ытыллар. Техническэй хайысхаҕа саха бастакы инженерин олоҕо ити курдук түргэнник, хомолтолоохтук түмүктэнэр.
Кини саха национальнай интеллигенциятын уһулуччулаах бэрэстэбиитэллэриттэн биирдэстэрэ Гавриил Васильевич Ксенофонтовы кытта реальнай училищеҕа бииргэ үөрэммиттэр, «Маяк» диэн кистэлэҥ куруһуокка тэҥҥэ сылдьыбыттар, кэлин да билсэллэр эбит. Маны таһынан, Н. Е. Желобцов саха норуотугар умнуллубат өҥөлөөх дьонтон биирдэстэрэ, сырдык өйү-санааны саҕааччы, бастакы драматург, суруналыыс, учуонай, общественнай диэйэтэл Василий Васильевич Никифоровы — Күлүмнүүрү кытта ыкса сибээстээҕэ.
Жирков Марк Николаевич. Жирков Марк Николаевич (08.04.1892—17.04.1951) — саха бастакы идэтийбит композитора, Саха государственнай национальнай хуорун тэрийээччи, фольклору хомуйааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл.
Айымньылара.
Саха драматын театрын спектаакылларын музыкатын айбыта:
Олоҥхоҕо олоҕуран аан бастакы саха музыкальнай драматын Суорун Омоллоон либреттотыгар 
Г.И. Литинскэйдиин бастакы саха операларын «Ньургун Боотур» (1947), «Сыгый Кырынаастыыр» (1947) * «Сир симэҕэ» остуоруйа-балеты (Дьокуускай, 1947) суруйбут. 
Саха поэттарын тылларыгар (Г. Лобачевтуун уонна да атыттардыын) хас да ырыаны суруйбут: 
Саха норуотун ырыаларын үөрэппитэ, сурунан ылара уонна обработкалаан таһаарар этэ.
Заболоцкая, Н.Е.. Заболоцкая Н.Е. (аата чопчуланыахтаах) - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.
Уус-Алдан улууһуттан сылдьара биллэр, 1914 сыллаахха Москватааҕы (кэлин Тимирязев аатынан) тыа хаһаайыстыбатын Академиятын бүтэрэн учуонай агроном идэтин ылбыт.
Сүрүн сирэй/Заглавная урукку. This is incubator Wikipedia in | Это развивающийся раздел Википедии на .
 — please participate. Бу саха тылынан саҥа раздел оҥоһуллан эрэр, кыттаргытыгар көрдөһөбүт.
Биики диэн — технология аата. Бу тыл гаваайскайтан «wikiwiki» диэнтэн үөскүүр — «түргэнтэн түргэнник» диэн буолар. Биики концепцията бастаан Tim Berners-Lee тэрийбит идеятыгар сөп түбэһэр: доступность информации онлайн и возможность её быстрого изменения («Weaving the Web»). Биики технология сүрүн санаата — ыстатыйалары элбэх киһи уларытан, көннөрөн суруйуон сөп. Итиннэ анаан манна анал бэлиэлэр бааллар — ааттара тиэгтэр диэннэр. Балар биики синтаксиһа (суруллар сиэрэ) буолаллар.&lt;br&gt;
"Орто Дойду Биикититтэн төгүллээтэ 04:55, 26 December 2006 (UTC)" 
Саргы-дьаалы Сахам тыла,
Айхал-алгыс Сахам тыла,
Уруй олук Сахам тыла,
Күн бэлэҕэ Сахам тыла,
Эйигин мин ыҥырыаҕым,
«Ийээ!» диэммин хаһыытыаҕым.
Тоҕойдору туораан ис,
Арҕастары ааһан ис,
Саргы дьайаан Сахам тыла,
Сарыал санаа — Сахам тыла! 
&lt;/small&gt;
Бу саха народнай суруйааччыта Петр Тобуруокап дириҥ ис хоһоонноох тыллара биһигини кынаттаатыннар!
Саҥа ыстатыйаны эбиэххэ
&lt;inputbox&gt;
 type=create
 width=90
 bgcolor=#ffffff
 preload=Template:Standard content for new page
 editintro=Template:Instructions
 default=
&lt;/inputbox&gt;
 
"Ыстатыйа суруйуон баҕалаахха сүбэ:" Бастаан нууччалыы Википедияҕа киирэн Руководство для быстрого старта аах. Үөһээ уҥа диэки баар Суруйуу сиэрэ тимэҕи баттаатаххына Википедия сорох сиэрин сахалыы тылбааһын көрүөххүн сөп. "Чэ суруйарбар уолдьаста, бэлэммин," диэтэххинэ мантан арыый үөһээ баар түннүккэ "" диэн тыллар кэннилэриттэн сахалыы ыстатыйа аатын суруй уонна "Create article" баттаа.&lt;br&gt;
Бука диэн сахалыы буукубаннан суруйа сатаа ("үөрүү" оннугар "уоруу" буолбатын курдук) - хайдах сахалыы суруйарыҥ mанна баар. Сахалыы тылынан суруйа сатаа ("окошканнан посмотрила" диэн буолбатын курдук) - манна сахалыыттан-нууччалыы, нууччалыыттан-сахалыы on-line тылдьыт баар.&lt;br&gt;
Саха киһитэ биир киһиэхэ туһаайан "эһиги" буолбакка "эн" диир.&lt;br&gt;
Оттон олох сатаммат буолаҕына, сатанарынан, хайдах билэргинэн суруй. Оннооҕор сахалыы биир да тылы билбэт киһи манна суруйуон сөп. 
Харса суох суруйан ис, көннөрүөхпүт, хайдах сөпкө сурулларын сүбэлиэхпит.
Туох эмэ өйдөммөт буоллаҕына, эбэтэр тугу эрэ тупсарыаххын баҕардаххына Кэпсэтэр сиргэ киирээр.
Бу ыстатыйалар тупсарылла тураллар:
 __NOEDITSECTION__
Зверев Сергей Афанасьевич. Сергей Афанасьевич Зверев — Кыыл Уола (08.07.1900, Түбэй нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Бүлүү уокуруга, Саха уобалаһа — 07.03.1973) — биллиилээх олоҥхоһут, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1939).
Олоҕун олуктара.
1900 сыллаахха от ыйын 8 (урукку ааҕыыннан бэс ыйын 25) күнүгэр Бүлүү уокуругун Сунтаар улууһугар Түбэй нэһилиэккэ төрөөбүт.
Оҕо эрдэҕиттэн норуот уус-уран айымньытыгар уһуйуллан, сүгүрүйэн улааппыт. Айылҕаттан бэриллибит дьоҕура сайдарыгар остуоруйаһыт Дьаакып Ырдьан улахан сабыдыаллаах эбит.
Хамначчыттаабыт, Бодойбо бириискэлэригэр үлэлээбит, Кэмпэндээйи тууһун собуотугар болуотунньуктаабыт. Кэлин колхуос бэрэссэдээтэлэ, 1941 - 1946 сылларга Ньурбатааҕы колхуос тыйаатырын артыыһа буола сылдьыбыт.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Иккитэ кэргэннэнэ сылдьыбыт, 14 о5оломмут.
Үһүс ойоҕуттан оҕолоругар өбүгэлэрин аатын биэрбит: Сиэнэкэ, Төгүл, Күөгэйээни, Туйаарыма.
Айар үлэтэ.
«Мин сүрэҕим» диэн тэттик айымньытыгар олус бэргэнник бэйэтин ырыаhыт, тойуксут быhыытынан аналын уобарастаан эппитэ:
Норуот үҥкүүтүн маастара.
Сергей Зверев саха үҥкүүтүн культуратын төрүттээччитэ, саха былыргы умнуллан эрэр ритуальнай үҥкүүлэрин yйэтиппит ураты үтүөлээх. 30-н тахса, саха норуотун үҥкүүтүгэр үтүө холобур буолбут, үҥкүүнү айбыт: «Алгыс», «Ситим», «Сэлбэрээскэ», «Хотой», «Кымыс үрдэ» о. д. а.
Итини тэҥэ ССРС норуоттарын үҥкүүлэрин туруорбута.
Биир бастыҥ үҥкүүтэ — «Оһуордар».
Зверев үҥкүүлэрэ норуот культуратыгар олоҕуран айыллыбыттара. Саха үҥкүүтүгэр «таҥалай үктээн хаамыы», «үөһээ айыыларга сүгүрүйүү», «туос иhит ойуута», «дэйбиирдээх хаамыы», «күөттэhии», «быа быластааhын», «балталаhыы», «уруйдааhын», «тобук холбоон ойуу» курдук сэдэх хамсаныылары, «сүгүрүйүү» араас көрүҥнэрин айан саха норуотун культуратыгар хаалларбыта.
Айымньылара.
Опера-балет.
«Суоһалдьыйа Толбонноох» (1959)
Төбө уонна бас. Төбө уонна бас диэн тыллар тус-туспа өйдөбүллээхтэр.
Сахалыы төбө диэн тылы киһиэхэ сыһыаннаан маннык быһаараллар. Киһиэхэ үөһээ, оттон сүөһүгэ, харамайга инники өттүгэр сылдьар, мэйиитэ, көрөр-истэр органнара баар сүрүн миэстэтэ. (1,194).
Киһи өйө-санаата барыта төбөттөн тутулуктааҕын быһаарар этиилэр сахаларга элбэхтэр. «Төбөтүнэн ыалдьар» диэн иирбит, өйө-хамсаабыт киһини, «Кыайыыттан төбөтө эргийэр» диэн туох эмэ ситиһиилэммититтэн үөрэн, наһаалаан, бэрдимсийэн, киһиргээн барар киһини этиэхтэрэ. Бу этиилэри өссө чуолкайдаан биэрэр «Барыта төбөттөн тутулуктаах» диэн этии баар.
«Дьилэй төбө» диэн букатын таас курдук кытаанах туох да өй-санаа диэн киирбэт төбөтүн этэллэр. Бу этии кытаанах төбөҕө ханнык да өй-санаа, үөрэх кыайан киирбэтин эбэтэр букатын иҥнибэтин быһаарар.
Олус мэник оҕону бэлиэтиир «Төбөт» диэн тыл төбөттөн тахсар өйүнэн-санаанан салаллан сылдьыы киһи быһыытыгар соччо сөп түбэспэтин быһаарар.
Төбө диэн тыл чорбойо сылдьары бэлиэтиир буолан ордук киһи этигэр-сиинигэр сыһыаннаах. Төбөҕө сыһыаннаах өй-санаа соччо үчүгэйэ суох, быстах өйү-санааны бэлиэтииргэ туттуллар. Онтон бас диэн тыл өй-санаа үчүгэй, киһилии өттүгэр сыһыаннаһар уонна өй-санаа төһө элбэҕин, хайа диэки хайысхалааҕын кытта быһаарар. Бас диэн тыл ууну эбэтэр ханнык эрэ убаҕаһы баһарга эмиэ туттуллар буолан киһилии өй-санаа баарын эбэтэр суоҕун кытта биллэрэр. 
Сахалар киһи баһын туһунан элбэх этиилэриттэн киһи өйүн-санаатын быһаарар этиилэрэ манныктар бааллар:
- «Чаал бас» диэн ааттаах баска өй-санаа нэһиилэ киирэн кыралаан иҥэр, онтон «Чой бас» диэҥҥэ туох да өй-санаа киирэрэ биллибэт. Бу этиилэр маннык бастарга өй-санаа ханнык да сибики, сибиэн буолан киирбэттэрин ордук быһааран бэлиэтииллэр. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ өй-санаа киһиэхэ сибики буолан түүллэригэр киирэн көстөрүн бэлиэтиир. Итинник билиини сахалар: «Туох эмэ сибики билиннэ дуо?»- диэн ыйыталаһаллара быһаарар.
Бас-көс киһи диэн кылгатан этии баһылаан иһэр, атыттартан ордон баһа көстөр диэн тыллартан үөскээбит.
Баһылык - бастаан иһэр, салайааччы, баһы ыл диэн, онтон аҕа баһылык диэн баһылыктар аҕалара, тойонноро диэн тыллар буолаллар. 
Баһылай диэн аат сахалыы баһы салай диэн тыллартан үөскээбитэ итинник чуолкайданар.
Бас диэн тылтан үөскээбит бастаа, бастакы, бастыҥ диэн тыллар өйү-санааны саҕалааччы киһи инники иһэрин быһаараллар. Бастаах диэн тыл бас баарын, ол аата өй-санаа баарын быһаарар. Бастыҥаны кэтии бастаан иһэр үчүгэй киһини бэлиэтиирин таһынан, туһалаах, киһилии өй-санаа баар буолуутун эмиэ бэлиэтиир. Ол аата өй-санаа киһи этин-сиинин кэнниттэн үөскээбитэ быһаарыллан тахсар.
Аҕыйах, олоххо соччо туһата суох өйдөөх-санаалаах төбөҕө киһилии, бастаан иһэр өй-санаа баһыллар буола киирдэҕинэ бас буола уларыйар. Бу тыллар быһаарыылара өй-санаа икки аҥытын, киһилии өй-санаа баска эрэ үөскээн баар буоларын быһаарар. (2,67).
Туһаныллыбыт литература.
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьо-куускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Бастакы Хайахсыт. Бастакы Хайахсыт диэн Боотурускай улууһун нэһилиэгэ, кэлин Таатта улууһа үөскээбитигэр онно бэриллибит, онтон Чурапчы улууһа арахсарыгар Чурапчы улууһугар Арыылаах нэһилиэгэ диэн аатынан киирбит. 
Аатын устуоруйата.
Омук тыла уһун үйэлэр тухары сыыйа-баайа уларыйан, атын, саҥа тылларынан эбиллэн, сайдан биэрэн иһэр. Саха омук тыла олус былыргы тыл буолан үгүс тыллара туох суолталаахтара кыайан быһаарыллыбаттар, онтон сорохторо билигин ситэ өйдөммөт буолан эрэллэр. Улахан өрүстэр, сис хайалар, үгүс күөллэр, сирдэр ааттара хаһан, кимнээх ааттаабыттара саҥа быһаарыллыах курдуктар. Саха тылын үөрэтии араас ааттары быһаарыыга ордук туһалааҕынан ааҕыллар.
Үгүс нэһилиэктэр ааттара төрүттээбит дьоннорун ааттарынан ааттаммыттарыгар сөп. 1637 сыллаахха Боотурускай улууһугар Каяхсыт диэн ааттаах киһи баара бэлиэтэммит. (1,59).
Багдарыын Сүлбэ хайах диэн тылы маннык быһаарар. Хайах – хаһаас балык, атыннык эттэххэ сыма. Сыма уонна хайах диэн тыллар биир суолтаҕа туттуллар эбиттэр. Сыма укпут - Хайах укпут. (2,76).
Хайах хостоһуу диэн сахалыы оонньуу ыарахан хаһааһы соһон таһаарыыны үтүктэр оонньуу буолуон сөп. (3,223).
1710 сыллаахха Сибиирскэй приказ кинигэтигэр саҥа буоластар () баар буолбуттар. Олортон Боотурускай улууһугар үс: Ожулунскай, Чакырскай уонна Хаяхсытскай диэннэр саҥа үөскээбиттэр. Хайахсыт диэн буолас аата Дьокуускайдааҕы воеводскай канцелярия 1726 сыллааҕы суругар эмиэ киллэриллэ сылдьар эбит. (1,12-13).
1835 сыллаахха Боотурускай улууска 2-с Хайахсыт нэһилиэгэ баар буолбут. (1,22).
1912 сыллаах күһүнүгэр Таатта улууһа үөскээһинигэр бастакы Хайахсыт нэһилиэгэ онно көспүт. (1,23). Революция кэнниттэн бу нэһилиэк аатын хаста да уларыппыттар. Бу кэмҥэ Чурапчы улууһугар Арыылаах нэһилиэгэ диэн аатынан биллэр. (4,18).
Туһаныллыбыт литература..
1. Ф.Г.Софронов. Якуты. Мирское управление в 17 - нач. 20 века. Якутск: Якутское книжное изд-во, 1987.- 126 с.
2. Багдарыын Сүлбэ. Мэҥэ ааттар. Якускай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-та, 1979.- 288 с.
3. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьокуускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.
4. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон. Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон.
&lt;poem&gt;1.Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола). 1922 сыл олунньу 22 күнүгэр Павловскай уонна Табаҕа икки ардыларыгар бандьыыттар төгүрүктээһиннэригэр түбэһэн ботуруона бүтүөр диэри хорсуннук сэриилэһэн өлбүтэ.
2.Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич 
3.Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос). Н.И. Снитко этэрээтигэр сылдьан Хохочойго комсомолецта-ры кыргыбыт бандьыыттары урусхалааһыҥҥа инники кэккэҕэ сылдьан 1922 сыл муус устар 19 күнүгэр өлбүтэ.
4.Винокуров Николай Егорович 1905 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. Орто Булүүгэ В. Шатаев этэрээтигэр тахсан иһэн Хохочойдооҕу тоһууртан куоппутун бандьыыттар тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттар.
5.Тарагаев Иван Данилович 
6.Докторов Алексей Игнатьевич
7.Салашин Гаврил Михайлович 
8.Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай). 
9. Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич 
10.Тараяров Василий Георгиевич 
11.Бойлохов Иван Федотович 1896 сыллаахха Бодойбоҕо төрөөбүтэ. 
12.Донской Дмитрий Иванович 1900 сыллаахха Үөдүгэй улууһугар төрөөбүтэ. Ньурба оборонатын кыт-тыылааҕа. 1922 еыл бүтүүтүгэр Үөдүгэй улууһугар Го-воров баапдата саһа сылдьарын урусхаллааһыны тэрий-битэ. Якутскайдааҕы советскай-партнйнай оскуоланы бүтэрэн баран партия Бүлүутээҕи окружкомун ннструкторынан, онтон кэлин партия Верхоянскайдааҕы окружкомун секретарынан, Бүлүугэ горисполком председа-телинэн улэлээбитэ. Кэлин учууталлаабыта уоина Үөһээ Пүлүү потребсоюһун бырабылыанньатын председатели-нэн үлэлээбитэ. Социалистическай сокуоннаһы куруубайдык кэһии кэмигэр 1938 сыллаахха сымыйанан буруйданан хаайыллыбыта. 1939 сыллаахха атырдьах ыйыгар түрмэҕэ өлбүтэ. ССКП XX съеһин кэнниттэн ССКП Саха уобаластааҕы комитетын уурааҕынан Д, И, Донской сырдык аата чөлүгэр түһэриллибитэ.
13.Кононов Аввакум Данилович. 1925—27 сылларга Булүү уокуругун Ситэриилээх Комитетын Президиумун председателинэн үлэлээбитэ. Онтон Иркутскайдааҕы педагогическай ин-ституту бутэрэн баран, үөрэммит институтугар препо-давателинэн үлэлээбитэ.
14.Дмитриев Аввакум Спиридонович 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан үрүҥнэри утары охсуспута. Коммунист. Үөрэх наркомун бастакы солбуйааччынаи үлэлээбитэ.
15.Тимофеев Терентий Дмитриевич 
16.Потапова-Габышева Марфа Георгиевна Үөһзэ Бүлүүгэ атыыһыт Потапов кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1922 сыллаахха Булүү куоратын оборонатын активнай кыт-тыылааҕа,
17.Потапова Мария Георгиевна Бүлүү оборонатыгар кыттыбыта. 
18.Винокуров Николай Егорович 1922 сыллаахха Хохочойдооҕу тоһуурга түбэһэн ытыалаһан иһэн, тоҥуу хаарынан куотан чугас дьадаҥы ыалларга саһа сылдьарын, үрүҥнэр тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттара.
19. Потапов Серафим Георгиевич Сахалартан биир бастакы историк, краевед, дьоҕурдаах журналист&lt;/poem&gt;
Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола). Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола) — Гражданскай сэрии кэмигэр кыһыллар кэккэлэригэр сэриилэспит Үөһээ Булүүттэн төрүттээх киһи.
1904 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Улуус оскуолатын бүтэрэн баран 1921 сыллаахха Бүлүү куоратыгар киирэн комсомол активнай чилиэнэ буолбута. Ити сыллаахха Якутскайга рабфакка үөрэнэ барбыта. Онтон ЧОН ротатын саллаатынан буолбута. 1922 сыл олунньу 22 күнүгэр Павловскай уонна Табаҕа икки ардыларыгар үрүҥнэр төгүрүктээһиннэригэр түбэһэн ботуруона бүтүөр диэри хорсуннук сэриилэһэн өлбүтэ.
Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич. Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич — 1922 сыллаахха Хохочойго тоһуурга түбэспит комсомолецтартан биирдэстэрэ.
Бүлүү улууһугар Тылгыны нэһилиэгэр 1902 сыллаахха төрөөбүт. Комсомол чилиэнэ. Хохочойго бандьыыттар тоһуурдарыгар түбэһэн тыыннаахтыы тутуллубутун Орто Бүлүүгэ илдьэн 1922 сыл муус устар 18 күнүгэр накаастаан өлөрбүттэр.
Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос). Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос) — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, сэрии хонуутугар охтубут киһи.
1900 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. Тулаайах уол борокуокка мотуруостаабыта. ЫРКС чилиэнэ. Н. И. Снитко этэрээтигэр сылдьан Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥнэри урусхалааһыҥҥа инники кэккэҕэ сылдьан 1922 сыл муус устар 19 күнүгэр өлбүтэ.
Салашин Гаврил Михайлович. Салашин Гаврил Михайлович — 1889 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүүгэ, Ньурбаҕа, Сунтаарга буолбут кыргыһыыларга сылдьан баран Бодойбоҕо о.д.а. сирдэргэ Сэбиэт былааһын олохтооһуҥҥа активнай кыттыыны ылбыта. 1922 сыллаахха Төхтүргэ уонна Киллэмҥэ үрүҥ этэрээттэри урусхалласпыта. 1923 сыл саас Саһыл Сыһыы оборонатыгар кыттан Пепеляев хамсааһынын бүтэһиктээхтик үлтү сынньыспыта. Дойдутугар кэлэн Сэбиэттэр үлэлэрин сүһүөҕэр туруорууга, колхуостары тэрийсиигэ активнайдык үлэлээбитэ. Дойдутугар олорон 1964 сыллаахха өлбүтэ.
Александр III. Александр III — 1881 сылтан 1894 сылга дылы Арассыыйа императора.
Ыраахтааҕылаан олорбут кэмин туһунан.
Кини баһылаан олорбут кэмигэр Арассыыйа урукку ыраахтааҕы уларыта тутуутун кэнниттэн историческай пауза ылбыта диэн сыаналанар. Сорохтор ону ааһан реакция кэмэ диэн сыаналыыллар. Бу кэми «Контрреформалар эпохалара» диэн ааттаабыттара.
1880-с сылларга куурс уларыйыыта Александр III уонна кини дьонун бэлиитикэҕэ сыалларынан быһаарыллар буолбакка, террористар дьайыыларынан быһаарыллар (Александр II-у өлөрүүттэн саҕалаан). Саҥа ыраахтааҕы Либерааллар уонна консерватордар ыккардыларыгар кылгастык саараан баран консерватордары талбыта. Ис дьыала миниистирэ М. Т. Лорис-Меликов конституциятын бырайыага ыраах «ууруллубута» (бу бырайыак Арассыыйаҕа Парлаамены киллэриэхтээх этэ).
Ыраахтааҕыны өлөрүүнү уопсастыбаннас ыраахтааҕы бэйэтэ наһаа «либерааллаан» «хараҥа күүстэри» босхо ыыппытыттан тахсыбыт курдук санаабыта, онон саҥа ыраахтааҕыттан «бэрээдэги олохтооһуну» күүппүтэ.
1881 сыл муус устар 29 күнүгэр ыраахтааҕы манифест таһаарбыт. Манна күүстээх былаас олохтонуохтааҕын бигэргэтэр уонна нуучча интэриэһин көмүскүүр туһунан этэр. Онтон бу сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр ылыныллыбыт «Судаарыстыба куттала суох буолуутун уонна уопсастыба чуумпуруутун хааччыйар миэрэлэр тустарынна балаһыанньаҕа» губернаатардарга киэҥ былааһы биэрбитэ. Ол курдук губернаатардар хаһыаттары сабар, атыы-эргиэн уонна промышленность тэрилтэлэрин, үөрэх тэрилтэлэрин үлэлэрин тохтотор, земстволары уонна куорат дуумаларын үлэлэрин быстах кэмҥэ тохтотор бырааптаммыттара. Бу балаһыанньа 1917 сыллаахха дылы үлэлээбитэ.
Контрреформа саамай сүрүн дьайыытынан олохтоох салайыныыны утарбыта буолар. Земство тойонунан дворянин эрэ буолар кыахтаммыта, земство судаарыстыбаттан тутулуктаах буолбута. Куорат бэйэни салайыныыта судаарыстыба сулууспатыгар кубулуйбута. Политикаҕа сыһыаннаах дьыалалары суут сабыылаах режимҥэ көрөр буолбута.
Устудьуоннар көҥүл санаа биир сүрүн источнига буолалларын быһыытынан 1884 сыллааҕы устаабынан университеттар автономиялара көтүллүбүтэ. Преподавателлэри Үөрэх миниистирэ эрэ бигэргэтэр бырааптаммыта. Үөрэх министиэристэбэтэ анаабыт киһитэ — попечитель — декааннары аныыр кыахтаммыта, үөрэҕи уонна устудьоннары, преподавателлэри кэтиир кыахтаммыта.
Тус олоҕо.
Дьиҥэр, убайа цесаревич Николай ыалдьан өлүөр диэри, ол аата сүүрбэ сааһыгар диэри, байыаннай сулууспаҕа бэлэмнэммит. Убайа сэлликтэн өлбүтүн кэннэ, аҕата киниэхэ цесаревич аатын иҥэрэр. Балтараа сыл буолан баран 1866 сыллаахха убайыгар анаммыт кыыһы Дания принцессатын Дагмараны ойох ылбыта. Дагмара православиеҕа көһөн Мария Федоровна диэн ааттаммыта. Бастакы уоллара Николай II диэн аатынан Арассыыйа Импиэрийэтин салайбыта, тиһэх импэрээтэрэ буолбута.
Поляктар. Поляктар () диэн арҕаа славяннар киирэр омук. Польша Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн нэһилиэнньэтэ (96 %). Поляктар уопсай ахсааннара — 55 мөл кэриҥэ киһи, онтон Польшаҕа — 38 мөл. Аан дойдуга поляктартан төрүттээх дьон ахсаана — 60 мөл киһи. Поляктар диаспоралара Полония диэн ааттаах. Поляктар үгүстэрин төрөөбут тыллара — индоевропейскай тыллар славян тылларыгар киирэр поляк тыла.
Поляктар уруккуттан итэҕэллэрэ — католицизм. 1917 сыллаахха дылы поляктар Арассыыйа империятын саамай элбэх ахсааннаах омуктарын ахсааныгар киирэллэр этэ. Бүтүн Сойуустааҕы биэрэпис түмүгүнэн 1989 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска 1 126 334 поляк олорор этэ.
Ааҥллар. Ааҥллар () — Аан дойду улахан омуктарыттан биирдэстэрэ, Улуу Британия (Великобритания) сүрүн олохтоохторо. Омук быһыытынан Орто үйэҕэ Улуу Британия арыытыгар ааҥыллар, сакстар, фризтар уонна юттар диэн гермаан биис уустарыттан уонна кинилэр симэлиппит (ассимиляция) кельт омуктартан төрүттэммит. Билигин ааҥылларбыт дэнэр дьон ахсаана 50 мөлүйүөн киһи. Ааҥыл этноһыттан тахсыбыт дьон аан дойдуга (АХШ, Канаада, Австралия уонна САР гражданнара) 110 мөлүйүөн кэриҥэ дьон.