mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Татаар аан дойдутааҕы кэҥгириэһэ. Татаар аан дойдутааҕы кэҥгириэһэ (ВКТ, ) — Арассыыйаҕа эрэгийиэн ыккардынааҕы стаатустаах уопсастыбаннай тэрилтэ. 
Кэҥгириэс устуоруйата.
Тэрилтэ быһыытынан Арассыйа юстициятын министиэристибэтигэр1998 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр бэлиэтэммитэ. 
Дьиҥнээх үлэтин 1990-с сылларга саҕалаабыта. Оннук 1992 сыл бэс ыйыгар Казаан куоракка Татаар аан дойдутааҕы кэҥгириэһин бастакы сийиэһэ буолбута (онно Арассыйа араас эрэгийиэннэриттэн, СНГ дойдуларыттан, аан дойду араас муннуктарыттан дэлэгээттэр кыттыбттара). 1992-1997 сылларга кэҥгириэс көҕүлээһининэн уонна салататынан үлэлиир хас да татаар тэрилтэтэ тэриллибитэ, татаардыы саҥарар «Дөнья» («Дойду») араадьыйа үлэтин саҕалаабыта. 
Иккис сийиэс 1997 сыллаахха буолбута, онно устааба бигэргэммитэ.
Кэҥгириэс үлэтин сүрүн хайысхалара.
Татаар аан дойдутааҕы кэҥгириэһин састаабыгар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна атын дойдулар эрэгийэннэригэр тэриллибит татаар национальнай-култуурунай автономиялара, холбоһуктара уонна ассоциациялара, Татарстаан араас уопсатыбаннай холбоһуктара, тэрилтэлэрин кэллэктииптэрэ уонна биирдиилээн дьоно киириэхтэрин сөп.
Кэҥгириэс үлэтин сүрүн хайысхаларыгар киирсэллэр:
Бэрэстээтэллэр.
1992—2002 — Тагиров Индус Ризакович (1936 с. т.), историк, общественнай-политическэй диэйэтэл, 1990—1994 сс. Татарстаан уонна Арассыыйа ыккардыларыгар буолбут кэпсэтиилэр кыттыылаахтара, академик, профессор, устуоруйа билимин дуоктара, Үрдүкү Сэбиэт дьокутаата (1990—1995), ТӨ Судаарыстыбаннай Сэбиэтин дьокутаата (1995-2009).
2002 сыллаахтан — Закиров Ринат Зиннурович (1948 с. т.), ТӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, заслуженный работник культуры Республики Татарстан, устуоруйа билимин дуоктара, «Казань» Национальнай-култуурунай киин дириэктэрэ, ТӨ Судаарыстыбаннай Сэбиэтин төрдүс ыҥырыылтын дьокутаата (2009).
Филиаллар.
Билигин кэҥгириэскэ 359 татаар национальнай-култуурунай тэрилтэни холбуур: ыраах дойдуларга — 68, чугастааҕы дойдуларга — 81, Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр — 164. Татарстааҥҥа 46 филиаллаах. 
Ол иһигэр Арассыыйаҕа татаардар 27 эрэгийиэннээҕи национальнай-култуурунай автономиялара баар.
Сийиэстэрэ.
Высшим органом Конгресса является съезд, который созывается не реже одного раза в пять лет. В период между съездами руководство осуществляет Исполнительный комитет, заседания которого проводятся не реже раза в год. Между заседаниями Исполкома деятельностью руководит бюро, собирающееся не реже одного раза в месяц. Председатель Исполкома — Председатель Конгресса избирается сроком на пять лет, он же является председателем бюро.
Пхукет. Пхуке́т (тайск. ภูเก็ต;  МФА быраабылатынан [pʰuːkèt] диэн саҥарыллар), урукку Европа каарталарыгар Тхала́нг (тайск. ถลาง), Джанк Сейлон () уонна Джен Сайлен () диэн ааттанар — арааһа малаай тылыттан "tanjung Salang", ол аата "‘Саланг тумул’", —  Таиланд соҕуруу провинцияларыттан (чангваат) биирдэстэрэ. Кинилиин ( чаһы стрелкэтинэн хотуттансаҕалаан аахтахха) быысаһаллар Пхангнга́ уонна Краби́ провинциялар. Пхукет — арыы, онон атын провинциялары кытта сиринэн быыһаспат.
Пхукет  Таиланд, арҕаа кытылыгар, Андаман муоратыгар (Индия океана) баар. Пхукет чугас сытар Сингапуртан кыра, Таиланд саамай бөдөҥ арыыта. Хоруоллук атын провинцияларын кытта үс күргэннэн ситимнэһэр. Былыр былыргыттан атыы-эргиэн киинэ. Хорҕолдьуну хостууллар уонна каучугу оҥороллор этэ. Ииндийэ уонна Кытай ыккардыларыгар муораннан сылдьыһыы суолун ортотугар сытар буолан былыргыттан португалия, француз, голландия уонна англия атыыһыттарын сурунаалларыгар ахтыллар. Билигин провинция дохуотун сүрүн чааһын туризм хааччыйар. 
Тоҕус үрэхтээх: Кхлонг-Ба́нгъяй (тайск. คลองบางใหญ่), Клонг-Тха́чин (тайск. คลองท่าจิน), Кхлонг-Тхары́а (тайск. คลองท่าเรือ) уонна Кхлонг-Ба́нгрон (тайск. คลองบางโรง). Олортон биирдэрэ да бөдөҥө суох.
Дьаһалтанан тыырыллыыта.
Пхукет провинциятыгар үс оройуон ("ампхе") кирэр, олор,  17 тыа сирдэригэр ("тамбон") арахсаллар, 103 дэриэбинэ ("мубан) баар&lt;br&gt;
Путунхуа. Путунхуá (кыт. трад. 普通話, упр. 普通话, пиньинь: "Pǔtōnghuà") —  Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтигэр, Тайбааҥҥа уонна Сингапуурга официальнай тыл. Бу өйдөбүл саҥаҕа сыһыаннаах, сурук ыстандаара дэнэр.
Путунхуа фонетиката уонна лиэксикэтэ хотугу түөлбэ тылларыгар киирэр Пекин диалегын саҥарар нуорматыгар олоҕурар. Путунхуа грамматиката аныгы кытай тылынан (байхуа) суруллубут айымньыларга сөп түбэһэр уонна эмиэ хотугу түөлбэ тылларга чугас.
Туттуллар сирэ.
Былыргы гуаньхуа диэнинэн биллэр кытай тылын саҥарар нуормата (бырабыыталыстыба бигэргэппэтэх да буоллар) хотугу түөлбэ тылларыгар олоҕуран аан бастаан Кытай киин куората 1266 сыллаахха билиҥҥи Пекин оннугар көһүүтүттэн саҕаламмыта буолуо диэн сабаҕаланар. XX үйэ саҕаланыытыттан официальнай стандарт суругунан эрэ буолбакка саҥарар нуорманы эмиэ киллэрбитэ. 1909 сыллаахха бу нуорма «гоюй» (дьоппуон «кокуго» ‘судаарыстыба тыла’ диэн тиэрминиттэн) диэн ааттаммыта, кэлин путунхуа дэммитэ.
Ойуулааһын.
Фонетика уонна фонология.
Путунхуа — изоляциялыыр туоннуҥу тыл. Бүтэй уонна аһаҕас дорҕоонноро туоннаммыт уларыйбат сүһүөхтэри үөскэтэллэр (туону аахпатахха путунхуа 414 сүһүөхтээх, туону аахтахха — 1324). Тыл сүһүөҕэ үксүн морфема буолар (ардыгар көстер мантан туорааһыннар этимология өттүнэн араарыллыбат тылларга эрэ көстөр). Сүһүөхтэн кылгас морфема путунхуа тылга суох (туорааһын биир эрэ - суффикс 儿 "«er»", кини туспа сүһүөх буолбат).
Батурин. Батурин () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 2 758 (2011).
Носовка. Носовка () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 14 185 (2011).
Ичня. Ичня () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 781 (2011).
Мена (куорат). Мена () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 525 (2012).
Вирус. Вирус диэн тыыннаах организмнарга сыстыгас кып-кыракый паразит. Тыыннаах организм клеткатын иһигэр бэйэтин репликациялыыр (копияларын тарҕатар). Нуклекислотаттан уонна протеиновай хаххаттан турар. Нуклекислотата үксүгэр РНК буолар, сороҕор толору ДНК-лаах буолар.
Клеткаҕа араас ньымаларынан киирээччи, ол гынан баран нуклекислотатын прокариот эбэтэр эвкариот клеткаҕа киллэрэр. Ол кэнниттэн аһыллыбыт РНК клетка иһигэр былаастанар уонна бэйэтин репликациялыырын уонна протеин хаххатын оҥорорун саҕалыыр. Ол кэнниттэн бэлэм буолбутун кэннэ клетка арыллар, оччоҕуна вирус тарҕаһыытын саҕалыыр.
Бары вирустар маннык үлэлииллэр, клеткаҕа сыстыбатах вирус сатаан олорбот. Вирустар ханна баҕар бааллар, уонна ханнык баҕар тыыннаах организм атакаланар.
Вирустар бактерияттан быдан кыра буолаллар. Электроннай микроскоп айыллыан иннинэ көрөр кыах суоҕа. Вирус структурата олус судургу буолар. Бэйэтэ иһинээҕи клетка структурата, клетка оболочката, клетка мембраната суох, нуклекислотаны сабар протеиновай хаххалаах.
Вирустар характеристикалара: 
Клетка вирустары оҥорорун бүппүтүн кэннэ "лизис" процесһа саҕаланар, ол эбэтэр клетка бытарыллар. Ол бириэмэҕэ вирустар атын клеткалары инфекциялыырга тарҕаналлар. Вирустар уһуннук оннунан хаалыахтарын сөп, уонна бириэмэ ааспытын кэннэ бары услуобуйалар баар буоллахтарына клетканы инфекциялыылларын саҕалыыллар.
Сорох вирустар олус судургулар. Бактериофаг вирустар бактерия клеткатын иһигэр киирэргэ сайдыбыттар, сорох "кэмпиэр вирустар" тарҕаналларыгар бэйэлэрин кыратык уларытыллыбыт хаһаайын клетка мембранатынан хаххаланаллар, оччоҕуна атын клеткаларга киирэргэ судургу буолаллар. Билигин даҕаны ыарыыны сатаан эмтээбэт ыарыылар, ол курдук грипп эбэтэр ВИЧ оннук вирустартан тураллар. 
Тыыннаах организм вирус инфекциятын кэнниттэн иммуннай эппиэт оҥорор, оччоҕуна вирус өлөр. Ол сыалга өссө вакциналары тутталлар. Сорох ыарыыларга билигин даҕаны вакциналар суохтар. Антибиотиктар вирус утары сатаан охсуспаттар, ол гынан баран атын эмтэр баалар уонна бэлэмнэнэллэр.
Бобровица. Бобровица () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 222 (2015).
Семёновка. Семёновка () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 450 (2011).
Прилуки. Прилуки () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 58 456 (2015).
Борзна. Борзна () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 535 (2013).
Городня. Городня () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 766 (2011).
Корюковка. Корюковка () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 13 111 (2015).
Остёр. Остёр () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 6 335 (2011).
Варва. Варва () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 8 518 (2011).
Константинова Татьяна Ивановна. Константинова Татьяна Ивановна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. Үөһээ Бүлүү улууһун Г. Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатын үөрэх өттүгэр саабыһа.
Седнев. Седнев () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 175 (2011).
Сребное. Сребное () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 14 563 (2011).
Бестинов Дмитрий Павлович. Бестинов Дмитрий Павлович (1924 - 2015) - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Үөһээ Бүлүү улууhун уонна Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара.
1924 сыллаахха төрөөбүтэ. &lt;br&gt;
1933-1938 сс - Хоро оскуолатыгар үөрэммитэ.&lt;br&gt;
1939 с. - "Октябрь Кыайыыта" колхозка киирбитэ.&lt;br&gt;
1941 с. - Биригэдьиир көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ.&lt;br&gt;
1941-1943 сс. - Сир уонна үп салаатыгар техсекретарынан үлэлээбитэ.&lt;br&gt;
1943 сыл бэс ыйын 15 күнүттэн 1947 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр дылы - Советский армияҕа сулууспалыыр.&lt;br&gt;
1946-1947с - Владивосток куоракка "1072-с оһуобай строительнай батальон" диэн чааска сулууспалаан баран демобилизацияланан дойдутугар кэлэр.&lt;br&gt;
1947-1951сс. - Тыа хаьаайыстыбатын отделыгар статистигынан, Хороҕо сэбиэт секретарынан улэлиир. Кэлин "Максим Горькай", Ленин аатынан колхозтарга учетчик-заправщигынан, счетовед-бухгалтерынан үлэлээбитэ.&lt;br&gt;
1968 - 1979сс. - пенсияҕа тахсыар дылы "Үөһээ Бүлүү" сопхуоска Киин аппараакка техника бухгалтерынан үлэлиир.
Наҕараадалара.
Германияны, Японияны кыайыы иьин мэтээллэр.
Кыайыы 25 сыла диэн Знак. Кыайыы юбилейнай мэтээллэрэ. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла, партия райкомун исполкомун, профсоюз райкомун Бочуотунай грамоталара.
Дьиэ кэргэнэ.
4 оҕолоох, 8 сиэннээх, 15 хос сиэннээх.
Отто фон Бисмарк. Принц Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк Шөнхаузен Лавенбург Граафа (1815 сыл муус устар 1 күнэ — 1898 сыл от ыйын 30 күнэ) диэн Европа XIX үйэҕэ политига. Пруссия премьер-миниистир 1862 сыллаахтан 1890 сыллаахха дылы Германия араас сирдэрин холбуурга уонна 1871 сыллахха Германия Империятын олохтуурга эппиэттээх этэ. Саҥа Империя бастакы консула буолбута.
Бисмарк олус консервативнай этэ уонна монархиялары кытары улахан сибээстээх этэ. Демократияны өйөөбөт этэ. Биир ордук улахан сыалынан Пруссияны күүстээх дойду оҥоруон баҕарара, уонна ону Германияны холбообутун ситиспитэ. Социалисттар хамсааһыннарын тохтотуон уонна Католик Таҥара дьиэтин былааһын кыччатыан баҕарара. Социализм хамсааһынын тохтоторго үлэһит дьону дьоллоох оҥоруохтааҕа, ол иһин социальнай реформалары саҕалаабыта, ол курдук уопсастыба доруобуйатын уонна страховканы, кырдьаҕас дьоҥҥо пенсияны киллэрбитэ.
Октябрь Кыайыыта. «Октябрь кыайыыта» холкуос — Үөһээ Бүлүү улууһугар, l Хороҕо сэрии сылыгар үлэлээбит колхоз 1941—1945 с.с.
= Yлэhиттэр =
Колхоз бэрэсэдээтэлэ: Иванов Иван Иванович (Уйбаанта).
Сельсовет бэрэсэдээтэлэ: Сергеев Кирилл С.
Биригэдьиирдэр: Павлов Василий Васильевич (Баhыылаах), Егоров Харлампий Захарович (Хаампый), Сергеева Федора Сергеевна.
Нэhилиэк комсомольскай тэрилтэтин сэкэрэтээрэ: Чиряева Анастасия Николаевна.
Евсеев Василий Евсеевич. Евсеев Василий Евсеевич (1901-1978) - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин олохтооҕо. 
=Төрөөбүт сирэ=
1901 с. - Сунтаар улууһун Күндээдэтигэр төрүүр. Эрдэ тулаайах хаалан Уөһээ Бүлүү Мэйигэр иитийэххэ кэлэр.
=Дьиэ кэргэнэ=
Үстэ кэргэннэммит. Бастакы икки кэргэнигэр оҕото суох. Үһүс кэргэнэ Кутанова Пелагея Семеновна, киниттэн сэттэ оҕолоох: 
Бастакы оҕо - Кэриэй.
Иккис оҕо - Илья.
Үһүс оҕо - Захар.
Төрдүс оҕо - Розалия.
Бэһис оҕо - Өрүүнэ.
Алтыс оҕо - Мария.
Сэттис оҕо - Юрий. 
=Сэрии саҕанааҕы уонна сэрии кэннинээҕи олоҕо=
1943 с. - Сэриигэ 42 саастааҕар ыҥырыллар. Латвияҕа тиийэ сэриилэһэр. Строительной ботальиоҥҥа сылдьар.
1946 с. - Сэрииттэн эргиллэн кэлэр. Кыайыы кэнниттэн аҕыс ый урусхалламмыт куораттары чөлүгэр түһэриигэ тутуу этэрээтигэр үлэлиир.
Сэрииттэн кэлэн баран бастаан колхоз, кэлин совхоз тутаах улэһитинэн, мастерскойга столярынан, ыалга уонна тэрилтэлэргэ ыҥырыкка сылдьан оһох, араама, аан оҥорон үлэлиир. 
Хоро нэһилиэгэр улахан оскуола тутуутугар биригэдьиир буолар.
1978 сыллаахха ыалдьан өлөр.
Добрянка. Добрянка () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 953 (2011).
Харалыаба Элизабет I. Англия Харалыабата Элизабет I (1533 сыл балаҕан ыйын 7– 1603 сыл кулун тутар 24) диэн Англия, Ирландия Харалыабата этэ. Кини троҥҥа 1558 сыл сэтинньи 17 күнүттэн өлүөҕэр дылы, 1603 сыл кулун тутар 24 дылы саоалайбыта. Хоруол Генри VIII оҕото этэ. Тюдордар дьиэлэттирэттэн кэнники этэ. 
Культураҕа, атыыга уонна атын дойдуну арыйыыга олус ситиһиилээх бириэмэ этэ.Испания Армадатыттан дойду харысхалаабыта. Кэргэн тахсыбатаҕа, ол гынан баран хас да фавориттаах этэ, Кини 1603 сыллаахха өлбүтүн кэннэ Шотландия хоруола Джеймс VI буолбута.
Олоҕун олуктара.
Элизабет 1533 сыллаахха Гринвичка төрөөбүтэ. Хоруол Генри VIII уонна иккис кэргэнин Анна Болейн оҕото. Киниэхэ кииринньэҥ эдьиийдээҕэ уонна
Кыра эрдэҕиттэн үөрэххэ тартыһыылаах этэ, алта тылынан саҥарара: английскайдыы, француз, италия, испания, гириэк тылыан уонна латыынныы.
Харалыаба салайыытыгар ситиһиилэрэ.
Кини иннинэ былааска олорбут Мэри I рим-католик таҥара итэҕэйэли төттөрү көҥүллээбитэ. Элизабет I протестаннар итэҕэли төннөрбүтэ, ол гынан баран сорох католик итэҕэл традицияларын хаалларбыта. 
Элизабет I троҥҥа былаастыыр бириэмэтигэр культураҕа улахан ситиһиилэр баар буолбуттара, ол курдук Уильям Шекспир, Кристофер Марлове, Эдмунд Спенсер уонна атын дьон наар үлэлиир театрдары олохтообуттара, поэзия тарҕаммыта. Томас Таллис уонна Уильям Бирд Элизабет I суутугар үлэлээбиттэрэ.
Кини салайар бириэмэтигэр эдэр дьон мүкчүргэннээх сырыылара элбээбиттэр, ол курдук Америкаҕа дьон барыыта элбээбит, ол иһин колонизация төрүтэ баар буолбут, In 1580, Drake became the first Englishman to sail around the world. Элбэх экспедициялар Англияны колонизация бириэмэтигэр уонна эргии улаатарыгар бэлэмнэбитэр. 1600 сыллаахха Элизабет I кэлин обургу буолбут Илин Индия Хампаанньатын олохтообут.
Испания Армадата.
Англия уонна Испания ити бириэмэҕэ аан дойду былааһын ыларга мөккүөрдээх этилэр. Элизабет I протестаннаах Голландияны Испания утары өрө туругууну өйөөбүтэ уонна бэйэтин "муора ыттарын" Испания хараабылларыгар саба түһэллэрин көҥүллүүрэ. Ол иһин 1588 сыллахха Испания хоруола Филипп II армаданы (ол эбэтэр элбэх хараабыллары) Англияны саба түһэргэ ыыппыта.
Армада Англия быдан кыра ол гынан баран сылбырҕа хараабылларын 1588 сыл от ыйын 29 күнүгэр көрсүбүтэ. Кыракый Англия хараабылларыгар Испания кыаттарбыта, онно күн-дьыл олус көмөлөспүтэ.
Репки. Репки () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 458 (2011).
Каженкин Константин Николаевич. Каженкин Константин Николаевич (Архаан) — поэт, ырыаһыт уонна мелодист.
1989 с. муус устар 20 күнүгэр Булуҥ улууһун Күһүүр бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
Айар үлэтэ.
2011 с. «Эр Тойон» маҥнайгы кинигэтэ Бичик кинигэ кыһатыгар бэчээттэммитэ. 2014 с. аан бастакы суруйбут «Үөһээ Дьааҥым» ырыата интернет ситимигэр бэйэтин толоруутугар тарҕаммыта. 2015 с. Саха Араадьыйатыгар 3 ырыата сүрэхтэммитэ, ону таһынан саха эстрадатын чаҕылхай сулуһа Надина Эльпис ааптар тылларыгар 3 ырыаны «Туймаада Куо» диэн саҥа альбомугар киллэрбит.
Короп. Короп () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 505 (2011).
Холкуос. Холкуос ( — коллективное хозяйство) — Сэбиэскэй Сойуус тыаларыгар баар буола сылдьыбыт тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар тэрилтэ көрүҥэ. Сир, үлэ тэриллэрэ, сүөһү, уонна да атын үп холкуоска холбоон бас билиигэ сылдьара, уонна тэрилтэни холкуоска киирэр дьон бэйэлэрэ салайаллара, үлэ түмүгүн холкуостаахтар бэйэлэрэ түҥэттэллэрэ. Маны тэҥэ балыктыыр холкуостар бааллара.
Радуль. Радуль () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 575 (2011).
Десна (Чернигов уобалас). Десна () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 562 (2011).
Замглай. Замглай () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 871 (2011).
Понорница. Понорница () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 385 (2011).
Любеч. Любеч () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 228 (2011).
Олишевка. Олишевка () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 080 (2011).
Михайло-Коцюбинское. Михайло-Коцюбинское () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 927 (2011).
Сосница. Сосница () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 7 695 (2014).
Феофанов Степан Васильевич. Феофанов Степан Васильевич — учуутал.
Сэтинньи 21 күнүгэр 1929 с. II Үөдүгэй нэһилиэгэр Бүтэйдээх учаастагар Чочуобуна алааска төрөөбүт. 1942 с. — Эгэй начаалынай оскуолатын бүтэрбит, 1946 с. — Далыр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэр, 1946—1947 сс. сэбиэккэ суруксут, 1950 с. — Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын бүтэрэр. 1952 с. -Якутскайдааҕы пед. институт, математика салаатын бүтэрэр. 1962 с. — М. А. Алексеев салалтатынан республикаҕа, Үөһээ Бүлүү оройуонугар, И.Барахов аатынан оскуола бастакы физикаҕа, математикаҕа анаан ыытыллыбыт олимпиаданы тэрийэн ыытыы кыттыылааҕа. Уопсай педагогическай ыстааһа 26 сыл.
Үлэтэ-хамнаһа.
1952—1955 сс. Тойоку оскуолата — физика, математика учуутала.
1955—1957 сс. Ороһу оскуолата — завуч, математика учуутала.
1957—1962 сс. Далыр орто оскуолата — физика, математика учуутала.
1962—1978 сс. Дүллүкү орто оскуолата — завуч, математика учуутала.
Наҕараадалара.
Знак Сухомлинского
«Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа». 1973сыл.
«Наставник учителей» 1973 с.; «Наставник молодежи» 1977 с.
Талалаевка. Талалаевка () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 055 (2011).
Ладан. Ладан () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 466 (2011).
Холмы. Холмы () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 892 (2011).
Березна. Березна () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 902 (2011).
Dragon Ball.  — Торияма Акира айбыт мангата уонна аниме сериала. "Shonen Jump" диэн дьоппуон сурунаалыгар түһүмэхтэринэн 1984 сылтан 1995 сыллаахха диэри тахсыбыта, кэлин Shueisha кыһа 42 туомунан таһаарбыта. Арассыыйаҕа «Комикс-Арт» хампаанньа лиссиэнсийэлээх. Мангаҕа олоҕуран үс аниме-сериал, уон сэттэ анимация киинэтэ, элбэх видео оонньуу уонна коллекцияланар хаарты оонньуута тахсыбыттара. 2002 сыллаахха 20th Century Fox хампаанньа «» диэн киинэни устан саҕалаабыта, онтуктара 2009 сыл муус устарыгар тахсыбыта. Кытайга 1989 сыллаахха «» диэн киинэ устубуттара.
«Дракон чөмчүүгэ» Японияҕа уонна АХШ-ка саамай биллэр айымньылартан биирдэстэрин быһыытынан ааҕыллар.
Гончаровское. Гончаровское () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 312 (2011).
Киэҥ көҕүстэнии. Киэҥ көҕүстэнии диэн эйэлэһиини үөскэтэр тулуурдаах майгы ааттанар.
Наҕыл, холку киһи ыксаабат, тиэтэйбэт, ыгылыйбат, сыыһа-халты туттубат майгынын быһааран «Киэҥ көҕүстээх» диэн этэллэр.
Сүрэҕэ ыалдьар киһи кыайан киэҥ көҕүстэммэт. Ыксаатар эрэ ыарыыта ыга тутан көхсүтэ кыарыыр, ыгыллан барара түргэн. Киһи бу уларыйар майгынын арааран билэн сахалар “Киэҥ көҕүстээх” диэн этиини үөскэппиттэр. (1,62).
Былыргы кэмнэргэ сахалар элбэх кыайыылары ситиспиттэрин “Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр” диэн этиилэрэ биллэрэр. «Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр» диэн этиини таба сыаналаан, кыаттарбыттары аһара кыйахалаабакка, кыынньаабакка эрэ чугуйар, халбарыйар сири хайаан да хааллардахха, эйэлэһии кэлэрэ түргэтиир кыахтанарын кыайбыттар туһаналлар. 
Кыаттарыы хаһан баҕарар кыһыылаах. Элбэх киһи биир санааламмытын уларытыы ордук уустуктары үөскэтэр. Манна бу дьон бөлөҕүн барыларын суох оҥорон кэбиһии биир саамай боростуой быһаарыы буоларын былыргы кэмнэргэ элбэхтик туһаналлара. Олус былыргы кэмнэргэ кыайбыттар кыаттарбыттары имири кыргаллара, суох оҥороллоро «Нет человека — нет проблем» диэн этиигэ сөп түбэһэр. Билигин да бу этиини туһана сатааччы государстволары салайааччылар бааллар. Кинилэр дьон улахан бөлөҕүн террористарынан ааттаан баран барыларын суох оҥоруохтарын саныыллара уларыйа илик. 
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини таба сыаналаан кыаттарбыттар санааларыгар сөп соҕус түбэһэр быһаарыыны булан эйэлэһиини үөскэтиини кыайбыттар сыал-сорук оҥоһуннахтарына ситиһиэхтэрин сөп. Кыаттарбыттар санааларын уларыталларын ситиһии эйэлээх буолууну төрүттүүр соҕотох суол буолар. Кыайбыттар аһара ыгар быһаарыыларын уларытан сахалыы үөрэҕинэн «Киэҥ көҕүстэнии» диэн этиини тутустахтарына эрэ эйэлэһиини үөскэтэр кыахтаналлар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
Альцгеймер ыарыыта. Альцгеймер ыарыыта диэн мэйии клеткаларын алдьатар мэйии ыарыыта. Билигин эмтээһин суох. Бириэмэ ааһарынан сибикилэрэ өссө улаханнык көстөр буолар. Дьон Альцгеймер ыарыытыттан өлөр. Ыарыы мэйии араас районнарын саайар, ол гынан баран ордук улаханнык өйгө тутуута мөлтүүр, тылынан саҥарара уонна толкуйдуура ыарырҕыыр. 
Альцгеймер ыарыытын сибикилэрэ 65 саас кэнниттэн тахсааччы, ол гынан баран көстүүтэ суох эрдэ саҕаланар. Кырдьаҕас дьонҥо эрэ тахсар эрээри, бу ыарыы кырдьыы процеһа буолбатах. 
Билигин ыарыы эмтээһинэ суох эрээри, сибикилэрин дьайыытын мөлтөтөллөр. Ону тэҥэ түргэнник дьайыытын бытаардар ньымалар бааллар. Дьон ыарыыны мөлтөтөргө олохторугар араас үгэстэри киллэриэхтэрин сөпю
Ыарыы туохтан үөскүүрэ биллибэт да буоллар, ыарыы үөскүүрүгэр хас да фактор баар. Сорохторо генетическай буолаллар. 
Билигин 65 саастаах дьоҥҥо ыарыһах буолалларыгар 10.5% курдук буолар шанстаах. 2007 сыллаахха аан дойдуга 26.6 Альцгеймер ыарыытынан ыалдьара.. 
Альцгеймер ыарыыта 'Алоис Альцгеймер аатынан ааттаммыта, тоҕо диэн кини 1906 сыллаахха Франкфуртка баар балыыһаҕа баар дьахтар ыалдьарын көрөн бастаан ойуулаабыта.
Мэйии. Мэйии диэн дьоҥҥо, кыылларга тула буолары өйдүүр уонна толкуйдуур этин чааһа. Билгэ органнартан даннайдары ылан туттары-хаптары уларытыан сөп. Дьоҥҥо мэйии тылы хонтуруоллуур, уонна абстрактнай толкуйу оҥоруон сөп.Мэйии эти барытын хонтуруоллуур киинэ буолар. Мэйии аналлаах килиэккэлэртэн турар. Кинилэр бэйэ бэйэлэрин кытта уонна атын органнарын кытта ниэрбэнэн холбоноллор. Кыылларга барыларыгар мэйии хаххалаах, дьоҥҥо чөмчөкө уҥуоҕа оннук хахха буолар.
Үлэтэ.
Мэйии толкуйга үөрэнэргэ уонна билгэҕэ эппиэттиир. Дьоҥҥо өй-санаа төрүтэ буолар. Мэйии ону тэҥэ автоматтаммыт дьайыылары, ол курдук тыыныы, куртахха аһы буһарыытын, сүрэх тэбиитин хонтуруоллуур.
Тутула.
Үүтүнэн ииттээччилэргэ мэйии үс чаастан турар: улахан мэйии, мозжечок уонна мэйии умнаһа. Улахан мэйии ньуура мэйии коратыттан турар. Улахан мэйии икки аҥаардаах - эҥэлэйдээх (мэкэчэк, полушарие).
Кээмэйэ.
Киһиэхэ мэйии кээмэйэ, атын кыыллары кытта тэҥнээтэххэ олус улахан, ону тэҥэ ньуура олус улахан тоҕо диэн кора олус мырчыстыллыбыт. Атын кыылларга итинник эмиэ баар буолуон сөп, ол курдук дельфиннарга уонна слоннарга эмиэ мырчыстыллыбыт мэйии коралаахтар.
Дегтяри. Дегтяри () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 242 (2011).
Дмитровка. Дмитровка () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 471 (2011).
Дружба (Чернигов уобалас). Дружба () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 979 (2011).
Козелец. Козелец () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 251 (2011).
Куликовка. Куликовка () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 567 (2011).
Линовица. Линовица () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 984 (2013).