mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Тиэкиһи истиилинэн ырытыы. Тиэкиһи истиилинэн ырытыы ()
Тиэкиһи истиилинэн толору ырытыы тосхоло:.
-aahын, -ыы, -ааччы, -тык сыһыарыынан үөскээбит тыл;
көспүт суолталаах (ааттыйбыт) тыл;
туһулуу, сыһыан тыл, эбиискэ, сана аллайыы көстөр/ көстүбэт;
туохтуур көрүҥүн арааһа, киэбэ, кэмин арааһа, атынтан туһаайыытын; буолуохтаах хайааһын киэбэ туттуллар уратыта
элбэх ахсаан халыыба;
аат туохтуур;
үлүбүөй туохтуур;
сыһыат туохтуур о.д.а.
Этии чилиэнэ бэриллиитэ:
Этии тиибэ:
тиэкиhи чааска, пууҥҥа, хос пууҥҥа араарыы;
Казино. Казино — араас сүүйүүлээх оонньуулары оонньотор тэрилтэ. Казиноҕа рулетка, сүүйүлээх хаарты оонньуулара, уҥуох быраҕыыта, оонньуур аппарааттар баар буолаллар. Бу оонньууларга кыайыыны эбэтэр хотторууну үксүн табыллыы быһаарар. Оонньууну аналлаах киһи — крупье ыытар.
Хаарты оонньууларыттан казиноҕа блэкджек, покер, баккара, пунто-банко, крэпс баар буолаллар.
Зур казино корылмалары төрле кибет уеннарына кунакларны җәлеп итеп, категорияләргә бүленгән кибеткә охшаган. Фойе урнаштыру белән беррәттән, кайбер казиноларда VIP бүлмәләр дә, уен заллары дип тә атала, зур роликлы роликлар өчен.
Казинода сәгатьләр дә, тәрәзәләр дә юк, һәм яктырткычлар белә торып иң кулай дәрәҗәгә көйләнгән, кешеләр көне-төне уйный һәм вакытны оныталар.
Интернет- казинолар (виртуальнай казинолар, онлайн-казинолар) — сайт эбэтэр интернеккэ сүүйүүлээх оонньууларга сүүйтэрэр анал программа.
Интернет- казинолар сайттара араас азартнай оонньууларга: оонньуур автоматтарга, рулеткаҕа, лотереяларга, викториналарга, покерга эбэтэр атын карточнай уонна остуол оонньууларыгар идэтийиэхтэрин сөп.
Интернет- казинолар бэйэлэрэ сайттарыгар компьютер эбэтэр планшет көмөтүнэн киириэхтэрин сөп эрээри, Арассыыйаҕа интернет- казинолары регистрациялааһын бобуллар.
Кайаак. Кайаак () — муораҕа бултуурга аналлаах тирии тыы. Киһи олорор сириттэн ураты барыта уу кирбэтин диэн тириинэн бүрүллүбүт буолар. Тирии илийбэтин диэн сыаннан оҕунуохтанар. Эрдиитэ соҕотох, икки өттүнэн салбахтаах, онтуларын эрдинэр киһи утуу-субуу ууга уган эрдинэр.
ЭПЛ Даймонд. ЭПЛ Даймонд — Саха сиригэр биллэр алмааһы кырыылыыр, ювелирнай оҥоһуктары оҥорор уонна атыылыыр тэрилтэ.
Историята.
1994 сыллаахха Петр Степанович Федоров эксперимент быһыытынан олус уустук алмаастары чочуйар лабораториятын арыйбытыттан саҕаланар. 1997 сыллаахха Россия хампаанньаларыттын Израиль аан дойдутааҕы алмаас бииржатыгар бастакы хампаанньа буолар.
Бриллианнар бастакы паартията 50 тыһ долларга сыаналаммыт буоллаҕына билигин сыл аайы 80 мөл долларга бриллианнары батарар. 2006 сыллаахтан бэйэтин атыылыыр хампаанньатый арыйбыта уонна сайыннарар.
Хампаанньа структурата.
«ЭПЛ Даймонд» бөлөх үс сүрүн тэрилтэттэн турар:
Ювелирнай уонна кырыылыыр собуоттара Дьокуускайга бааллар. Ювелирнай оҥоһуктары атыылыыр тэрилтэлэр Саха сиригэр эрэ буолбакка, Арассыыйаҕа уонна кыраныысса таһыгар бааллар. 
Кыраныысса таһыгар «ЭПЛ Даймонд» бөлөҕөр «Mercury Ltd» (Рамат-Ган к., Израиль), «ЭПЛ Америка» (Сан-Франциско к., АХШ) уонна «ЭПЛ Шанхай» (КНР) киирэллэр.
Алмааһы кырылыыта.
Алмааһы кырыылырыгар «MEGASCOPE», «OGI», «SARIN» диэн технологиялар тутталлар. Россия уонна Аан дойду кэнники чинчийиилэринэн бастакынан тутталлар. 
Ювелирнай оҥоһуктары оҥоруу.
2006 сыллаахтан Саха бриллианнарыттан ювелирнай оҥоһуктары оҥоруутун сайыннарбыт. Билигин «ЭПЛ Даймонд» үлэһиттэрэ киэҥ ассортименнаах араас технологияларынан оҥохуллубут бородууксуйаны таһаараллар, ол курдук туттар технологиялар прототип системата «Solidscape», 3D-моделирование онороро литейнай тэрил «Jewelcad» уонна да атыттар. .
Бастакы сылыгар «ЭПЛ Даймонд» 20 мөл солкуобайга бородууксуйаны таһаарбыт буоллаҕына, номнуо энигиски сылыгар 2007 сыллаахха - таһаарыыта 120 мөл солк. дылы улааппыт. 2010 сыл бүтэһигинэн «ЭПЛ Даймонд» Саха Сирин ювелирнай оҥоһуктар барыларыттан аҥаарыттан элбэх оҥоһугу таһаарбыт 912 мөл. солк буолар.
Батарар ситим.
«ЭПЛ Даймонд» компаниятыгар чочуйуллубут бриллианнар араас дойдуларга, ол курдук Израильга, Бельгияҕа, АХШга уонна Кытайга атыыланаллар.
Лас Вегас. Лас Вегас диэн АХШ Невада штатыгар баар куорат. Куорат нэһилиээнньэтэ 2009 сыллаахха 567,641 киһи этэ. Ону тэҥэ Лас Вегас Невада штат Кларк уокуругун административнай центра. 
Историята.
1854 сыллахха мормон фермердар олорбуттар. Испаннар ол сири "Лас Вегас" диэн ааттыыллара, тоҕо диэн биир улахан хонуу эбит. Хонуу 1854 сылга дылы элбэх эбит. Куорат килиимэтэ олус кураанах эбит. Невада штат соҕуруутун барытыгар майгыннаан тула барыта пустыня. 
1864 сыллаахха АХШ армията онно кириэппэс тууппут. Калифорния штатыгар баран иһэр дьон тохтоон баар источниктартан ууну иһиэххэ сөп. 1905 сыллахха Вильям Кларк аттыгар баар сири атыыласпыт уонна тимир суолу тутарга дьаһайбыт. Бастаан Лас Вегас тимир суолун куората диэн тутуллубут. Куоратынан 1911 сыллаахха аттаммыт.
Культурата.
Лас Вегас биир биллэр өттө диэн арыгыны иһэргэ уонна хаартылырга олус иллэҥ сокуоннардаах эбит. Хаартынан оонньууру Невада штата 1931 сыллаахха сокуоннай диэн аатаабыт, онтон 1941 сыллаахха Лас Вегас биллэр гостиницалара тутуллуулара саҕаламмыт. 
Билигин дьон Лас Вегаска сынньана кэлэллэр, араас темалардаах сынньаныахтарын сөп, ол иһин сорох дьон "Аан дойду Сынньанар столицата" диэн ааттыыллар.
Араас өҥнөөх казиноларынан киэҥник биллэр. "Цезарь Пэлас" гостиница Римскай Империя темалаах, онтон "Париж Лас Вегас" - Париж курдук уонна да атыттар.
Гиипсэ. Гиипсэ — тутууга киэҥник туттуллар үрүҥ эбэтэр бороҥнуҥу минерал, химичэскэй састаабынан сульфат (CaSO4•2H2O).
Биир көрүҥэ селенит, иккис көрүҥэ — алебастр диэн ааттанар.
Тимир суол. Тимир суол диэн икки параллельно сытар ыстаалтан оҥоһуллубут рельсалартан оҥоһуллубут суол аатанар. Араас малы уонна дьоннору таһарга туттуллар. 
Ону биирдик сотору-сотору туора сытар мастар эбэтэр бетоннай шпалалар туталлар, оччоҕуна пуойас оҥорбут баттаныыта кыччыыр. Ол шпалалар балласт диэн ааттаах щебеҥҥа эбэтэр сиргэ сытыахтарын сөп.
Ыстаал. Ыстаал (, диэн тылыттан, сахалыы Болот) диэн тимир харыалыгы эбэтэр атын эттиктэри кытта холбуу уһаарыллыбыта. Ыстаал харыалыгын кээмэйэ 2,14%-тан намыһах буолар, өскө онтон элбэх харыалыктаах буоллаҕына чугуун диэн ааттанар. Харыалыгы эптэххэ тимир бөҕөргүүр уонна кытаатар, ол гынан баран уунар-тэнийэр дьоҕура кыччыыр.
Ыстаалга тимирэ 45%-тан ордук буолуохтаах, оччоҕо эрэ дьиҥнээх ыстаал быһыытынан билиниллэр. Легируйдааһын көмөтүнэн атын эттиктэри кытары уһаарыллыбыт ыстаал хас да бөлөххө арахсар (үрдүк уонна намыһыах легируйдааһыннаах). 
Ыстаалы уһаарыы.
Чугуунтан ыстаалы уһаарыы диэн харыалыгын уонна фосфорун, күкэрин кыччатыы буолар. Харыалыгы суох гыныы ньыматынан көрөн хас да уһаарыы ньыматын араараллар: конвертордааһын, мартеннааһын уонна электротермическэй ньыма. Мартеннааһын кэнники кэмҥэ (2008 сыллаахха конкуренция күүһүрүөҕүттэн) улам аҕыйаан иһэр. Аан дойдуга конвертордааһын баһыйар.
Фарадей Майкл. Фарадей Майкл (Ньюиҥтон Баттс, Суррей, 1791 балаҕан ыйын 22 – Хэмптон Корт, Суррей,1867атырдьах ыйын 25) англия химига уонна физига. 
Оскуолаҕа кыракыйдык үөрэммит да буоллар чинчийээччилэртэн биир ордук ытыктынар учуонай буолар. Бэйэтэ бэйэтин үөрэтэр этэ. Фарадей уон тохсус үйэ биир улахан экспериментальнай физика буолбута.
Кини олорор бириэмэтигэр Фарадей курдук дьоннору "айылҕа философтара" диэн ааттыыллара. Ол бириэмэҕэ электричество туһунан улаханнык биллибэт этэ. Майкл Фарадей уот туһунан элбэҕи арыйбыта, ол курдук уот провод нөҥүө ааһан иһэн магнит курдук үлэлиирин (билигин электромагнетизм диэн ааттанар). Ону тэҥэ химическай эттик нөҥүө аастаҕына уларыйарын арыйбыта (электрохимия).
Магнетизм сырдык сардаҥатын уларытыан сөбүн уонна ити икки феномен икки ардыгар сибээс баарын көрдөрбүтэ. Кини чинчийиилэрэ электрическай двигателлары оҥорорго биир улахан төрүтү олохтообуттара. Кини бастакы электрическай мотуору оҥорбута. 
Химик быһыытынан Майкл Фарадей бензолу арыйбыта, Бунзен уматыгын иннинэ арыллыбыт, уонна араас технологиялары, ол курдук анод, катод, электрод уона ион, тарҕаппыта. Кини бастакы Великобритания Королева Институтугар Фуллер химияҕа профессора буолбута.
Альберт Эйнштейн Фарадей хаартыскатын Ньютон уонна Максвелл хаартыскаларын кытта илдьэ сылдьара. .
Сардаҥа (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Физик. Фи́зик — учуонай, кини чинчийиилэрэ сүнньүнэн физика өттүгэр ананаллар. Фундаментальнай билим субатомнай частицаларыттан саҕалаан вселеннайга дылы проблемаларыгар киэҥ өттүгэр үлэлииллэр, ону тэҥэ прикладной физикаҕа.
Историята.
Физиктар туспа учуонайдар быһыыларынан XIX үйэ ортотугар баар буолбуттара, ол бириэмэҕэ физика туспа быраабылалардаах уонна методтардаах билим курдук бэлиэтэммитэ.
Үөрэххэ.
Арассыыйаҕа.
Физиканы үөрэтии орто оскуолаҕа 7 кылаасстан саҕаланар, ол иннинэ 5-6 кылаастарга естесствозаннияны үөрэтэллэр. Физиканы интириэһиргиир үөрэнээччилэргэ специализированнай оскуолалар бааллар, ол курдук Саха Сиригэр дьокуускайга Физико-техническай лицей баар, уонна араас оскуолаларга кылаастар уонна да атын форманан дириҥник үөрэтии баар.
Ордук күүстээх үөрэнээччилэри быһаарарга араас физикаҕа олимпиадалар ыытыллаллар, Россия физикаҕа олимпиадатын кыайыылааҕа Россия сыл аайы ыытыллар Аан дойду үөрэнээччилэрин олимпиадатыгар сирэйэ буолар.
Профессиональнай физиктары үрдүкү оскуолаларга специализированнай факультеттарга бэлэмнииллэр. Оннук факультеттар физическай факультет диэн ааттанааччылар, ол гынан баран өссө кыараҕас аналлаах буолуон сөп - ол курдук радиофизическай факультет. Сорох университеттарга физиктары уонна математиктары бииргэ холбууллар, оччоҕуна физико-математическай факультет буолар. Билигин Россияҕа физиктары бэлэмниир икки система баар, урукку биэс сыллаах (бүтэрбитин кэннэ специалист диплома бэриллэр), уонна Болонскай (икки кэрдэллээх - бакалавриат 4 сыл кэнниттэн уонна магистратура - өссө 2 сыл кэнниттэн). Ол бириэмэҕэ билигин улам-улам иккис системаҕа көһүү бара турар, уонна оччоҕуна бастакы система үлэтэ тохтуур. 
Үрдүкү үөрэҕи ылыныы кэнниттэн аспирантураҕа үөрэҕи салгыахха сөп, ол кэнниттэн кандидат диссератциятын көмүскүүр булгуччулаах буолар, ол кэнниттэн бириэмэ ааспытын кэнниттэн иккис диссератацияны көмүскүөххэ сөп, учуонай степенын уонна Физика-математика докторун аатын ылаҕын.
Наҕараадалар уонна бириэмийэлэр.
Физик ордук улахан наҕараадатынан 1901 сылтан бэриллэр Нобель бириэмийэтэ буолар.
Бастакы Нобель наҕараадатын Рентген Вильгельм ылбыта рентген сардаҥаларын арыйыы иһин.
Химик.  
Хи́мик — учуонай, кини чинчийиилэрэ сүнньүнэн химия өттүгэр ананаллар.
Муол. Муол (,  — "кутуу") — порт акваториятын долгунтан көмүскүүр гидротехническай тутуу.
Сороҕор муолларга причаал оҥороллор, сороҕор кырааннары туруораллар. 
Аһаҕас кытылга баар портары икки өттүнэн муоллууллар. Оттон порт буухтаҕа (хомоҕо) баар буоллаҕына муола үксүн соҕотох буолар. 
Муоллар көрүҥнэрэ:
Муораҕа анньан киирэр уһуга үрдүк буолар, онно майаак туруораллар.
Майаак. Майаак — улахан ууга (муораҕа, бөдөҥ күөлгэ) навигацияны чэпчэтэр тутуу. Кытылга үксүн үрдүк баасына быһыылаах туталлар. Өссө устар майаак диэн баар буолар, порка киириигэ дьаакырдаммыт хараабылга тутуллуон сөп.
Walmart. Walmart International — АХШ, Канаада уонна Дьоппуон дойдуларыгар бастыҥ эргиэннээх улахан маҕаһыын сеть буолар, 2007 сылтан аан дойдуга саамай улахан сетевой ритейл буолар, Fortuna 500 киирэр, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын биир улахан влияниялаах дьаһаллаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Салалтата — бентонвил (), Арканзас (АХШ). Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Дьоппуоннарга үлэлиирин таһынан өссө 70 судаарыстыбаҕа филиаллаах. Арассыыйаҕа кэлэн арыллан, кризис саҕаламмытынан маҕаһыыннарын атыылаан ырыынактан тахсыбыта. 
Конкуреннара.
Walmart сүрүн конкуреннара — Home Depot, CostCo, Target Corporation уонна да атыттар.
Критика.
Walmart профсоюз хамсааһынын утарарынан биллэр.
The Home Depot. Home Depot International Trading — АХШ биир саамай улахан атыы эргиэн маҕаһыына, 1 миэстэ электро бытовой инструменнары атыылыырга. АХШ-тан ураты өссө 40 омук дойдуларыгар филиаллаах, олортон биир улахан филиала Кытайга баар. Кэнники Арассыыйаҕа эмиэ кэлэр былааннаах.
Байдам (сурунаал). «Байдам» — саха урбаанньыттарыгар, уустарыгар-иистэригэр, тыа сирин оҥорон таһаарааччыларыгар тирэх буолар суолдьут сурунаал. 2010 сыллаахтан тахсар.
Тэрийээччи «Ситим» медиа-холдинг. Эрэдээктэр Петр Иванов.
Иванов Петр Прокопьевич. Петр Прокопьевич Иванов — саха суруналыыһа, урбааҥҥа аналлаах «Байдам» сурунаал тутаах эрдээктэрэ. Бу иннинэ Хатан сурунаалы тэрийэн үлэлэппитэ. 
Үөһээ Бүлүү Ороһутуттан төрүттээх. 
1989 - 1991 сылларга Сэбиэскэй Аармыйаҕа салгын сэбилэниилээх күүстэригэр сулууспалаабыта. СГУ филология факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Онтон тутуу эйгэтигэр, ырыынакка иҥин үлээбитэ. Суруналыыстыканан 2008 сыллаахтан дьарыктанар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Үтүөлээх» ытык сыбаанньата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Үтүөлээх» ытык сыбаанньатын тиһилигэ 
1. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома».
2. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх аартыыһа».
3. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх архитектора».
4. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бэтэринээр бырааһа».
5. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа».
6. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх геолога».
7. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх горняга».
8. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ».
9. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ».
10. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх сири таҥастааччыта».
11. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх зоотехнигэ».
12. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ».
13. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ».
14. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ».
15. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ».
16. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ».
17. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин сибээһин үтүөлээх үлэһитэ».
18. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ».
19. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин өҥөнү оҥорор эйгэтин үтүөлээх үлэһитэ».
20. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин көлөтүн үтүөлээх үлэһитэ»
21. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй култууратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ».
22. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта».
23. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ».
24. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала».
25. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх экэнэмииһэ».
26. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх энэргиэтигэ».
27. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юрииһа».
28. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх быыһааччыта».
29. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай харалтатын үтүөлээх үлэһитэ».
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытыгар үлахан өҥөлөөх агрономнарга иҥэриллэр ытык аат (сыбаанньа). 
Өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатыгар идэлэринэн 15 сылтан итэҕэһэ суох үлэлээбит үрдүк квалификациялаах агрономнарга иҥэриллэр.
Голос (шоу). «Голос» — телевизорынан тахсар ырыа шоута, 2012 сыл алтынньы 5 күнүттэн Первай канаалга көстөр. Бастаан 2010 сыллаахха тахсыбыт Голландия RTL4 The "Voice Of Holland" программа адаптацията. Бастакы сезонун кыайыылааҕынан Диана Гарипова буолбута. Иккис сезоон 2013 сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр саҕаламмыта.
Формаата.
Судургу талаан шоута буолбакка араас профессиональнай уонна араас жанрдарга ылланар куолаһы көрдөөһүн буолар. Голос шоу атын шоулартан уратыта диэн кыттааччы куолаһын таһыма улахан буолуохтаах уонна тренердар хас биирдии кыттааччыга убаастыыр сыһыаннаах буолар. Ол иһин Голос шоу кыттыылаахтара олус үчүгэй куоластаах буолаллар. Иккис баар буолан кыттааччылар репертуардарын уонна истииллэрин алдьаппат курдук сыһыаннаһаллар.
Бастакы сезон.
Быраабылалалара
«Голос» үс этааптан турар. Бастакы этаап - бары кыттааччылары истии, ол кэнниттэн жюри хас чилиэнэ 14 кыттааччылаах буолуохтаах. Иккис этаапка хамаандалар икки аттыларыттан паралаан күрэх ааһар. Үһүс этаапка норуот куолаһынан кыайбыт кыттааччы быһаарыллар.
Таһаарыылар.
Таһаарыы № 1: Көрбөккө истээһин. Бастакы нэдиэлэ.
Бастакы көрбөккө истээһин 2012 сыл алтынньы 5 күнүгэр тахсыбыта. 
 — 
Таһаарыы № 2: Көрбөккө истээһин. Иккис нэдиэлэ.
Иккис көрбөккө истээһин 2012 сыл алтынньы 12 күнүгэр тахсыбыта.
 — 
Таһаарыы № 3: Көрбөккө истээһин. Үһүс нэдиэлэ.
Үһүс көрбөккө истээһин 2012 сыл алтынньы 19 күнүгэр тахсыбыта.
 — 
Таһаарыы № 4: Көрбөккө истээһин. Төрдүс нэдиэлэ.
Үһүс көрбөккө истээһин 2012 сыл алтынньы 26 күнүгэр тахсыбыта.
 — 
Таһаарыы № 5: Көрбөккө истээһин. 5 нэдиэлэ.
Бэһис көрбөккө истээһин 2012 сыл сэтинньи 4 күнүгэр тахсыбыта.
 — 
Таһаарыы № 6: Көрбөккө истээһин. 6 нэдиэлэ.
Алтыс көрбөккө истээһин 2012 сыл сэтинньи 9 күнүгэр тахсыбыта.
 — 
Таһаарыылар № 7-9: Күөн күрсүһүү.
7-с таһаарыы сэтинньи 12, 8-c таһаарыы — сэтинньи 23, 9-с таһаарыы — сэтинньи 30.
Выпуск № 10: Супербитва.
10-с таһаарыы 2012 сыл ахсынньы 7 күнүгэр тахсыбыта.
Выпуск № 11: Четвертьфинал.
Топ 12 кыттааччылар таһаарыыта 2012 сыл ахсынньы 21 күнүгэр прямой эфиирынан көрдөрүллүбүтэ.
Выпуск № 12: Полуфинал.
Топ 8 кыттааччылар таһаарыыта 2013 сыл ахсынньы 21 күнүгэр прямой эфирынан көрдөрүллүбүтэ.
Выпуск № 13: Финал.
В эфир вышел 29 декабря 2012 года. Дина Гарипова стала победительницей.
Бастакы канаал кубога (хоккей). Первай канаал кубога — сыл аайы ыытыллар шайбалаах хоккейга аан дойдутааҕы турнир.
1967 сыллаахтан Москваҕа ыытыллар, Санкт-Петербургка 1992 сыллаахха ыытыллыбыта, уонна 2013 сыллаахха Сочига ыытыллыбыта. 1996 сыллаахтан Еврохоккейтур этаапынан буолар. Арассыыйа хоккей федерацията тэрийэн ыытар.
Ыытыллар миэстэтэ.
2006 сыллаахтан турнир Москва куоракка Мегаспорт спорт дыбарыаһыгар ыытыллар. 2013 сыллаахха Сочи куоракка «Большой» муус аренатыгар ыытыллар.
Тимофеева Евдокия Герасимовна. Тимофеева Евдокия Герасимовна — Норуот эмчитэ. Ньурба улууһугар Хорула Дэлбиргэ диэн сиргэ саха боростуой ыалыгар 1938 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Тимофеев Герасим Николаевич, ийэтэ Семенова Федора Кирилловна диэн дьоннор этилэр. Дьэбдьиэй Акана анараа өттүгэр «Чкалов» колхозка улааппыта. Арыылаах диэн сиргэ олоро сылдьыбыттара. Ийэтэ сэттэ саастааҕар өлбүтэ. Икки кыыс хаалбыта. Аҕалара уонна эбэлэрэ (аҕаларын ийэтэ, төрдө Сата) иитэн киһи-хара оҥорбуттара.
Дьэбдьиэй 15 саастааҕыттан колхозка үлэлээбитэ, дьоно тиийиммэт буоланнар оскуолаҕа үөрэттэрбэтэхтэрэ. Ньурба улууһун Үөдэйиттэн төрүттээх Андреев Трофим Никифоровичка кэргэн тахсан 3 уол, 4 кыыс оҕоломмуттара. 
1991 сыллаахтан Уйбаан Ороһуунускай сүбэтин ылынан кыралаан эмтээн барбыт. Саха Республикатын Норуотун эмчиттэрин ассоциациятыгар чилиэнинэн киирбитэ. 
Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхойугар олорон ыам ыйын 19 күнүгэр 2007 сыллаахха өлбүтэ.
Толбон (тэрилтэ). «Толбон» үлэ-үөрэх ааҕар суоттуур киинэ — Көрбөттөргө анаан тэриллибит тэрилтэ.
1991 сыллаахха Саха государственнай университетын иһинэн тэриллибитэ.
Фунт стерлинг. Фунт стерлинг (GBP; £ or ₤) диэн Великобритания официальнай валюютата. Ону тэҥэ Британия атын сирдэригэр туттуллар, Мен арыытыгар, уонна Джерсига. Фунт сүүс пенсаҕа бытарыйар.
Билигин бытархай хаччыттан 1 пенса, 2 пенса, 5 пенса, 10 пенса, 20 пенса, 50 пенса, £1 уонна £2 маньыаттар баллар. Банкноталара £5, £10, £20 уонна £50.
Аатын этимологията.
Фуннаах манньыатата урут биир фунт ыйааһыннаах стрелинг үрүҥ көмүс этэ. Ол иһин фунт стерлинг диэн ааттыммыта. Стерлинг үрүҥ көмүһэ 92.5%тан элбэх үрүҥ көмүстээх. Бастаан биир фунт стерлинг 240 стерлинг пенстарга бытарытыллара, тоҕо диэн трой фунтыгар 240 пеннивейт баара. Ол иһин биир фуннаах манньыата биир тройскай фунт ыйааһыннаах этэ, онтон биир пенстаах манньыата биир пеннивейт ыйааһыннаах этэ. 
Латыын тылыгар фунт диэн тыл "либра" диэн тыл буолар. Онтон символа тахсыбыта, ол курдук L буукуба стиллаах суруллубута буолар £ эбэтэр ₤.
Пенни символа судургутук p ("пи" диэн ааҕыллар). Британияҕа 50p эбэтэр £0.50 диэн суруйуохтарын сөп.
Десятичнай системаҕа киирии.
1971 сыл иннинэ араас манньыаталар, ол курдук пенни аҥара, биир пенни, үс пенса, шиллинг, флоринг, корона аҥара шиллинг банкнотата, уонна фуннар баар этилэр. 
Ону уларытарга десятичнай системаны киллэрбиттэр, уонна биир фунт стерлинг 100 пенсаҕа тэҥ буолбут. Элбэх харчы эргииртэн таһаарыллыбыттар. Биир шиллиҥы биэс пенсаҕа тэҥнэппиттэр.
Валютнай курс режимэ.
Билигин Великобританияҕа босхо валютнай курс режимин тутталлар. Курсовой политика көдьүүһүн критерийдэринэн инфляция көрдөрүүлэрэ буолаллар.
Резерв.
Стерлинг резерв валютатынан туттуллар уонна билигин тарҕаммытынан үһүс буолар.
Дьаһаах. Дьаһаах, Ясак ( — власть; — натур. подать, — подать, налог) — нуучча судаарыстыбата Сибиир туора урдустарыттан хомуйар түһээнэ. Үксүн түүлээҕинэн буолара.
Устуоруйа.
Дьаһаах диэн тыл нуучча тылыгар кинилэр Сибиири баһылаан, остуруоктары тутаттаан олохтоох норуоттарга түүлээҕинэн нолуок (дьаһаах) түһэрэн хомуйар буолбуттарын кэннэ киирбитэ. Саҥа сирдэри баһылаан, дьаһаах төлөтөөһүн ыраахтааҕы уһун илиитин сүрүн сыала-соруга этэ. Дьаһааҕы хааһынаҕа күндү түүлээх кииһинэн, саһылынан уо.да.а. хомуйаллара, ардыгар сүөһүнэн кытта ылаллара. Бу хомуллубут күндү түүлээх хааһына сүрүн дохуота уонна эргинэр табаара буолбута. Бастаан хомуйалларыгар дьаһааҕы Сибиирдээҕи бирикээс (Сибирский приказ) дьаһайара, 1763 сыллаахтан күндү түүлээх (мягкая рухлядь) Ыраахтааҕы Кэбиниэтигэр туттарыллар буолбута. Дьаһаах түһээнэ хас биис ууһун ахсын дьонун ахсааныттан уонна тугунан дьарыгыралларыттан көрөн тус туһунан кээмэйдээх олохтоноро. Дьаһааҕы төлөттөрөөрү оҕону, дьахтары солуок (аманаат) гына тутан ылан хаайаллара. Дьаһааҕы төлөөһүнү олохтоох нруоттар улахан баттал курдук ылыммыттара.
Онуоха эбии дьаһаах хомуйааччылар олус хабырдык, орлук-хоһу хомуйар, уорар этилэр. Онон сылтаан үгүс элбэх үҥсүү киирэн, 1727 с. саҥа укаас таһаарарга күһэллибиттэрэ, мантан инньэ дьаһааҕы күндү түүлээҕи кытта, харчынан кытта хомуйарга. Сотору харчынан хомуйар барса суоҕа биллэн,
1739 с. миниистирдэр сэбиэттэрэ резолюция ылыммыта. Дьаһааҕы кииһинэн эрэ хомуйарга, тиийбэт буоллаҕына атын күндү түүлээҕинэн солбуйарга, ханнык да түүлээх суох түгэнигэр, биирдии киис оннугар 3-түү солкуобайы тутарга.
Дьаһаах хомуйааччылар уоралларын тохтоппотохторо. Инньэ гынан 1763 с. бырабыыталыстыба дьаһаах хомуйуутун бэрээдэктиир инниттэн Сибииргэ секунд-майор сыбаанньалаах Щербачев диэн киһини командировкалаабыта. Щербачев миэстэтигэр олохтообут хамыыһыйалара, чинчийэн, үөрэтэн баран, саҥа дьаһаах түһээнин оҥорбуттара. Мантан инньэ биис уустара кинилэргэ ыйыллыбыт (анаммыт) эрэ күндү түүлээҕинэн дьаһаах төлүүллэригэр. Сатаан бултамматах кэмигэр атын түүлээҕнэн эбэтэр харчынан төлүүллэрэ көҥүллэммитэ.
ХIХ-с үйэ саҕаланыытыгар дьаһаах төлөөһүнүн төлөбүрэ уларыйбыта, тоҕо диэтэххэ уустар ахсааннара элбээбитэ, олохторо да байылыат буолбута. 1827 с. тэриллибит хамыыһыйалар 1822 ылыллыбыт устаапка олоҕуран олохтоох норуоттары: олохтоох омуктар, көс омуктар уонна бэйдиэ сылдьар омуктар диэннэргэ араартаабытара уонна көс, бэйдиэ сылдьар омуктарга 1763 с. олохтоммут дьаһааҕы оннунан хаалларбыттара, 44-кэппиэйкэлээх түһээни эрэ соппуттара, олохтоох омуктарга баайдарыттан, дьадьаҥыларыттан көрөн дьаһаах төлөбүрүн олохтообуттара. Бу олохтоммут дьаһаах төлөбүрэ олох хойукка дылы уларыйбатаҕа.
Уруу-аймах. Уруу-аймах — биир өбүгэлээх эбэтэр холбоспут дьон ыккардыгар сыһыан уонна оннук сыһыаннаах дьон бөлөхтөрө. 
Хаан уруулар.
Балыс - бииргэ төрөөбүттэртэн сааһынан кырата.
Аҕа, оҕолоох эр киһи (оҕотугар, оҕолоругар сыһыаннаан этиигэ)
Аҕа баһылык – былыргы аҕа-ийэ ууһун баһылыга
Бартер. Бартер диэн харчыны туттубакка биир киһиттэн атын киһиэхэ эргиэни оҥоруу. . Харчы туттуллубатар даҕаны атастаһыллар маллар биир сыаналаах буолара наадалаах.
Бартер икки киһи бэйэ-бэйэлэригэр наадалаах мал эбэтэр өҥө баар буоллаҕына табыгастаах. Холобур, грузчик туохха эмит көмөлөһөр, ол оннугар сакылаат ылар.
Бартер проблемата диэн биир өттүгэр наадалаах мал эбэтэр өҥө суох буоллаҕына эргиэн табыллыбат. Холобур, Вася бачыынкаҕа наадыйар, Мишаҕа ол бачыынкалар бааллар. Ол гынан баран Васяҕа куурусса сымыыта баар, онтон Миша үүтү ылыан наада. Ол иһин харчы наада буолар. Вася ол бачыынканы харчынан атыыластаҕына Миша маҕаһыыҥҥа баран үүтү ылыан сөп.
Түөлбэ уруу-аймах тиэрминнэрэ. Бу тиһиккэ түөлбэлэринэн туттуллар уруу-аймах тиэрминнэрэ киирэллэр.
Аҕарараан. Аҕарараан — кииринньэҥ аҕа, маачаха аҕа.
Аһы куҥаа. кыыс, эдэр кыыс
Балты. Балыс эбэтэр балты — билигин үксүн киһини кытта бииргэ төрөөбүт кыра саастаах дьахтары, эбэтэр кэҥэтэн аймах кыыһы-дьахтары ааттыыллар, ол эрэн төрүт суолтата көннөрү сааһынан кыра аймах киһини (эр киһититтэн, дьахтарыттан тутулуга суох) ааттыыллар эбит. Ол туоһутунан билигин да киэҥник туттуллар "сааһынан балыс" диэн тылбыт буолар уонна сорох түөлбэ тылыгар бу тыл "ини" диэн суолтаҕа, ол аата эр киһиэхэ эрэ туһаайыллан туттуллуута буолар.
Өссө маны көр.
Уруу-аймах