mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Сэргэ. Сэргэ — былыргыттан сахаларга аты баайарга туттуллара, ону тэҥэ сиргэ хаһаайын баарын биллэрэрэ. Сахаларга сэргэ — дьол уонна үтүө турук бэлиэтэ буолар. Ыһыах кэмигэр, уонна улахан бырааһынньыктарга, юбилейдарга туруоруааччылара.
Сэргэни туруоруу.
Сэргэ үйэлээх буоллун диэн былыр төрдүн бастаан уҥуох сыатынан оҕунуохтуллар, онтон уотунан сиэтэллэр эбит. Сэргэ туруоруохтаах сирдэригэр оҥхой хаһан баран, буорун үс гына чөмөхтүүллэр: үрүт буора, ийэ буора, алын буора. Сэргэни туруоралларыгар бастаан алын буорун, онтон ийэ буорун, тиһэҕэр үрүт буорун куталлар. Хас биирдии араҥаны модьу маһынан ыга симэллэр. Үрүт буорун атахтарынан оҥхойуор диэри тэпсэллэр, онтон сир кырсын сэргэ төрдүгэр быыһа суох гына тэлгииллэр.
Opel. Adam Opel AG (Opel диэн биллэр) диэн Германия аутомобил оҥорооччута, General Motors ирээтэ.
Компания тохсунньу 21 1862 тэриллибитэ уонна аутомобил оҥоруутунан 1899 ыла дьарыктанар. Кинини General Motors Company 1929 с. атыыласпыта. Opel GM Europe ирээтэ уонна GM Эуропатааҕы биир улахан брэнда.
Holden. GM Holden Ltd диэн Аустралиа аутомобил оҥорооччута, салалтата Мельбурнҥа баар. Компания бастаан тутулуга суох этэ, ол гынан баран 1931 ыла General Motors (GM) салаата.
GM Daewoo. GM Korea диэн 1937 тэриллибит Соҕуруу Кэриэйэ компанията, салалтата Инчон куоракка баар. General Motors салаата.
Lexus. Lexus (レクサス "Rekusasu") диэн Дьоппуон Toyota Motor Corporation аутомобил оҥорооччутун салаата. Люкс аутомобиллары оҥорор. Аан бастаан атыытын 1989 Америкаҕа саҕалаабыта, онно Lexus бастыҥ атыыланар люкс аутомобил буолбута, бүгүн Lexus массыыналара аан дойдуга барытыгар атыыланаллар. 2006, Lexus атыылара 68 дойдуларга буолбут.
История.
1983 сыллаахха АХШ Toyota Эйдзи корпорация баһылыга бэйэтин баҕатын аан дойдуга бастыҥ автомобиль оҥороору гыммыта. Ол курдук Ф1 (Flaghip) диэн кодовай ааттаах бырайыак 400 — чуолаан бу массыынаттан бренд историята саҕаланна. 11 инженердэр уонна дизайнердар аан дойдутааҕы рыногы экспансиялыыр сыалтан 400- чэкэ саҥа двигателинэн үлэлии сылдьаллар.
1985 сыл ыам ыйыгар АХШ- ка фокус- группа тэриллэн, бириискэ рыногын маркетинговай чинчийии ыытыллыбыта. Хас да дизайнер хамаандата Калифорниа болуоссатыгар олохсуйан, олохтоох үрдүкү кылаас бэрэстэбиитэллэрин үөрүйэхтэрин, амтаннарын кытта ыкса билсэ, билсэ кэлбиттэрэ. Ити кэмҥэ массыынаны немец автобустарыгар да, Америка куораттарын уулуссаларыгар да бэрэбиэркэлии сылдьыбыт. Кэлин маркетинговай чинчийии түмүгүн базатыгар АХШ сиригэр- уотугар саҥа ситими тэрийии наадатын туһунан быһаарыы ылыллыбыта.
1986 сыллаахха консалтинговай компания Lippинcttt &amp; Margullish 219 ааттаммыт испииһэги оҥорбута, ол иһиттэн саҥа бренд аата талыллыбыта. Ол эрээри, 1980- с сылларга «Династия» сериал "Династия" сериал тахсыаҕыттан ордук табыгастаах көстүү буолбута. Lexus аатын ааттааһын luxcan (международность) уонна elegus (элегантность) тыллары комбинациялааһыҥҥа сотору- сотору сыһыаннаах. Lexus атын теориятынан үлэ төлөбүрүн туһунан кэпсэтии буолар. Ол эрээри, бренд аатыттан анал суолтата суох, киһи тылын баай- дуол, технологичность имиджин үчүгэйдик биэрэр диэн официальнайдык бигэргэтэр.
Ф1 бырайыак 1989 сыллаахха түмүктэммитэ. Онуоха 60 дизайнер, 1 400 инженер, 2 300 техническэй специалист уонна 220 көмөлөһөөччү 450 прототибы оҥордулар. Бу үлэ түмүгүнэн ЛС 400 автомассыына буолбут. Кини 4- с литр бензиннээх бензиннээх, 8- түү суулдьалаах, кэннигэр атаарыллыбыт биир дизайнер уратылаах. LС 400 с.балаҕан ыйыгар Хотугу норуоттар икки ардыларынааҕы автосалонҥа бэчээккэ аан бастаан таһаарыллыбыта.
1990 сыл тохсунньутугар Carand Driver сурунаал 400 сыл уон бастыҥ массыыналарын испииһэгэр киллэрбитэ. Ол эрээри былаах кыратык хойутаан Бүтүн аан дойдуга массыына рыногын чинчийиигэ идэтийбит агентство бастакы миэстэни ылбыта. Ол сыл ЛС модела 400- чэкэ Великобританияҕа уонна Канадаҕа атыыланар буолла.
Lexus автомобиль айыллыытын историята Toyota Джеффри Лайкер историятын биир сүрүн кинигэтинэн суруллубут.
Шанси. Шанси эбэтэр Шаньси — Кытай хотугу өттүгэр баар провинцията. Сирин иэнэ – 157 тыс км². Дьонун ахсаана - 77 мөллүйүөн, 2007 сыллаахха 40 млн., этэ. Эмиэ биир дьонун ахсаанынан элбэх со5ус территория буолар. Киин куората - Тайюань куорат буолар.
Омуга.
Шаньси улууска 95% Кытайдар буолаллар, ону таhынан Монголлар, Эбэнкилэр, Нууччалар, Узбектар олороллор. Кэлии омук ахсаана быдан түргэнник улаата турар.
Айылха.
Элбэх тыа баар, сүрүннээн тиит уонна бэс мастар - олор улуус 80% тыа сирин ылаллар. Онтон ордубута - Талах уонна Үөт. Кыһынын -2 (эбэтэр -16) буолар, Сайынын +27. Ардах элбэхтик түһэр.
Suzuki. Suzuki Motor Corporation, Suzuki TTBL уонна Suzuki for Vampirina ( "Suzuki Kabushiki-gaisha") диэн Дьоппуон мультинационал корпорацията. Салалтата баар сирэ Хамматсу. Аутомобиллары, мотоссыыкыллары уонна мотордары оҥорор. Suzuki аан дойдуга 12-с ордук улахан аутомобил оҥорооччу, үлэhиттэрин ахсаана 45,000 тахса, 23 дойдуларга 35 оҥорор күүстэрдээх уонна 192 дойдуларга 133 тарҕатааччылардаах.
Тайюань. Тайюань, Кытайга баар куорат, Шанси улууһун киин куората буолар. Дьонун ахсаана 11,8 мөллүйүөн киһи (2009). Биир улахан промышленно-сайдыбыт куораттарга киирсэр.
Шэньси. Шэньси — Кытайга баар биир улахан соҕус территориялаах улуус буолар. Дьонун ахсаана — 55 млн. (2009). Сирин иэнэ — 206 тыс км2. Киин куората — Сиань.
Сиань. Сиань, Шэньси провинциятын киин куората. Кытайга биир улахан куоратынан биллэр. Дьонун ахсаана 7 млн, пригороднай зонанан аахтахха - 33 млн.
Vodafone. Vodafone диэн Холбоhуктаах Хоруоллук мобил оператора, салалтата Ньюбөри, Беркшир, Ааҥл Сирэ. Аан дойду ордук улахан мобил телекоммуникациялар ситим компанията уонна маркет барыhа £75 млрд (атырдьах ыйа 2008). Vodafone билигин 25 дойдуга оператордыыр уонна 42 дойдуга үлэлэhэр ситимнэрдээх.
2006 с. туругунан, Vodafone 260 млн туттааччылардаах 5 континеҥҥа. Ол курдук, кини аан дойдуга China Mobile кэнниттэн иккис улахан мобил ситим бөлөҕө буолар.
Мичиган. Мичиган, () диэн АХШ хоту өттүгэр сытар улуус буолар. Киин куората — Лансинг. Улахан куората — Детройт, Гранд-Рапидс, Анн-Арбор уонна Ливония. Саамай кыра куората — Флинт.
Бу улуус АХШ-ка улахан промышленно-сайдыбытынан биллэр. Бу улууска планета5а иккис улаханынан биллэр GM тэрилтэтэ баар ону таһынан өссө 250 араас кыра-улахан тэрилтэлэр бааллар.
Детройт. Детройт (Detroit) диэн Мичиган штатын ордук улахан куората уонна АХШ ордук улахан аутомобил индустриятын киинэ буолар. Холобура: GM, Chrysler, Ford. Куорат дьонун ахсаана 900 000, тула эргинниин 8 млн.
Chrysler. FCA US LLC диэн 1925 тэриллибит Америка аутомобил оҥорооччута.
Арыгы. Арыгы (сорохтор аргы дииллэр) — састаабыгар алкоголь (этиил испиирэ) ботуччу соҕус бырыһыана киирэр утахтар уопсай ааттара. Дьон бу бөлөххө уруккуттан тыыннаах испиири, буокканы, брендилары, бальзамнары, ликёрдары, винограадтан оҥоһуллар кыһыл уонна үрүҥ арыгылары, атын фрукталартан уонна отоннортон оҥоһуллар арыгылары, настойкалары, сороҕор пиибэни киллэрэр.
Арыгы сүрүн уратыта — киһи мэйиитин кылгас кэмҥэ туймаардар, тулалыыр эйгэни атыннык көрөр-билэр оҥорор, "холуочук" уонна "итирик" диэн туруктарга киллэрэр. Куруук бу утахтары иһэр дьон бастаан мэйии өттүнэн психологическэй тутулукка киириэхтэрин сөп, ол аата, арыгыта суох буоллахтарына туохтара эрэ тиийбэт, олох соччо үөрдүбэт буолар. Онтон улам эт-хаан өттүнэн тутулуктаах буолуохтарын сөп. Ол аата сааныктарыгар этиил испиирэ олохсуйан, наадалаах эттик буолар. Ол тиийбэт түгэнигэр (арыгы испэтэхтэринэ) арыгыһыт сааныктарын химическэй реакциялара уларыйан, организм барыта эмсэҕэлиир, онон арыгыһыттар ыалдьаллар — «баттаталлар». Маннык дьону бу дьаллыктан эмтиир күчүмэҕэй уонна элбэх үбү эрэйэр.
Сир Чааһа. Кулун тутар 28, 2022, күнүгэр планета олохтоохторо бары «Сир Чааһа» () диэн улахан аһымал акцияны ыыталлар. Бу акция соруга сүрүннээн «глобальнай итийиини» утары охсуһуу.
2008 сыллаахха акцияҕа 50 мөлүйүөн киһи кыттыбыта.
Land Rover. Land Rover диэн куадросыыкыллары уонна минивэннары оҥорор Ааҥл компанията. Tata Motors салаата.
Семей. Семей диэн Казахстан куората, Илин Казахстан улууhугар баар. Иртис өрүс кытылыгар турар.
Саша. Саша — Нуучча тылыттан Саха тылыгар киирбит уол эбэтэр кыыс аата буолар. «Саша» диэн сахалыы тылбааһа — «Өлөксөөндүр». Кыра уол оҕону (Саша диэн ааттааҕы) — Таатыкка диэн ааттыыллар. Киэнник — Сашуля диэн эмиэ туттуллар.
Илин Казахстан. Илин Казахстан диэн Казахстан улууhа. Дойду илинигэр баар. Киин куората Өскемен. Улуустуун кирбиилэhэллэр Арассыыйа хоту уонна Кытай соҕуруу уонна соҕуруулуу илин. Олохтоохторун ахсаана 1 442 000. Иэнэ 283 300 км².
Аан Айылгы &quot;Сиинэ&quot;. Аан Айылгы «Сиинэ» — Саха сирин ураты ытык харыстанар сирэ. Аан Айылгы «Сиинэ» атырдьах ыйын 12 күнүгэр 1996 сыллаахха Саха сирин Бырабыытылыстыбатын уурааҕынан төрүттэммитэ. Соҕурулуу-илиңңи Орто Сибирь хаптал хайатыгар Горнай улууьугар 1.4 мөлүйүөн гектар иэннээх сири ылан турар (Горнай улууhун уопсай иэниттэн 32,3%). Сиинэ өрүс тардыытыгар 3300 кэриӊэ кыра уонна улахан күөл баар.
Географията.
Аан Айылгы үгүс өттө Өлүөнэ арҕаа эҥэринээҕи орто сүүрүгүн эргин түһэр былыр-былыргыттан ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо холбоммут тыытыллыбатах үтүө-кэрэ оттоох-мастаах, үргүбэтэх көтөрдөөх-сүүрэрдээх Сиинэ салаа үрэх ыраахха диэри тардыытыгар тайаан сытар. Арҕаа өттүнэн Саха сиринээҕи Киин дэхси сири быысаһар итиэннэ Өлүөнэ-Бүлүү тардыыларын соҕуруу өттүн сорҕотун хабар. Бу сир-уот харыстанар уонна туһаныллар анала айылҕатын, историческай-культурнай итиэннэ социальнай уратыларыттан көрөн араастаһар.
Аан Айылгы "Сиинэ" зоналара.
Айылҕа пааркатыгар маннык зоналар олохтонон тураллар: 
Бастакытынан, 238,5 гектар иэннээх Чына үрэх ортолуу – үөһээ өттүн, Кэйбэлэ, Атырдьах уо.д.а. үрүйэлэр тардыыларын хабар тыытыллыбат сирдэр. Баларга харыстыыр дьаһаллартан уонна научнай чинчийиилэртэн ураты ханнык даҕаны үлэ ыытыллара көҥүллэммэт.
Иккиһинэн, сөбүгэр хааччахтаммыт кээмэйдээх сынньанар зона. Иэнэ – 46,0 тыһ. гектар. Онно киһитин ахсаана биллэр буоллаҕына сырытыннараллар. Чына, Чыыра, Матта үрэхтэр уонна уонча үрүйэлэр эҥэр хас да учаастакка сынньаныахха сөп.
Үсүһүнэн, айылҕаны үгэс буолбут көрүҥүнэн туһаныыга анаммыт сир-уот. Бу 1176 гектардаах иэҥҥэ икки быысаһар учаастак баар: а) хаһаайыстыбаҕа уонна актыыбынай сынньалаҥҥа туһаныллар сир; б) айылҕаны сөбүн көрөн туһанар сир.
Хамсыыр-харамай.
Сиинэ паарката Саха сирин ордук элбэх дэҥҥэ көстөр хамсыыр хармайдарынан биллэр, ол курдук тайах, кыталык, бүүчээн, туртас, бөрө, эһэ, мас көтөрө, балык бааллар.
Игнатьев Кирилл Афанасьевич. Игнатьев Кирилл Афанасьевич (1918—1983) — Өлөөн удьор табаhыта, үлэҕэ Албан аат III степеннээх орденын кавалера.
Игнатьев К. А. — бэрт кыра сааhыттан көс дьон ортотугар улааппыт буолан, таба иитиитин ымпыгын-чымпыгын билэр эдэр киhини, биригэдьииринэн аныыллар. Кини колхознай-совхознай тутуу саҕана таба иитиитигэр биир бастыҥ үлэлээх биригэдьииринэн буолар. Ол курдук кини 1961 сылтан, «Өлөөн» совхоз тэриллиэҕиттэн, Дьэлиҥдэ отделениетын 1-кы нүөмэрдээх табаны иитер ыстаада биригэдьииринэн пенсияҕа тахсыар диэри, бастыҥ үлэлээх коммунист биригэдьииринэн буолара.
Кирилл Афанасьевич биригээдэтэ IX пятилетка сылларыгар улахан табаны иитиини 96 %, тугуту тыыннаахтыы иитиини 83 % туһэрбэтэҕэ, государствоҕа эти 98-99 % орто уонна ортону үрдүнэн уойуулааҕа туттарара. Итинник таһаарыылаах үлэтин бэлиэтээн 1975 с. кини «Үлэҕэ Албан аат» III степеннээх орденынан наҕараадаламмыта, социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕынан хас да төгүл буолбута, БСТХБ хас да төгүл кыттыылааҕа, элбэх юбилейнай медалларынан, бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.
Төһө да тыаҕа-табаҕа улэлээбитин иһин, нэһилиэгэр биир бастыҥ активист-общественник быһыытынан биллэрэ, нэһилиэкэ, оройуоҥҥа депутатынан талыллара. Эдэр ыччаты иитиигэ, үлэҕэ угуйууга ахсаабат кыһамньытын уурара, элбэх оҕолоох амарах аҕа этэ.
Кини бииргэ үлэлээбит, угуйбут эдэр ыччаттара Спиридонов А. Х., Сергеев И. С. Николаев И. Н. Лганов В. Е., онтон да атыттар опыттаах табаһыт, биригэдьиир буолан оройуоҥҥа, республикаҕа тиийэ биллэр чемпион табаһыт аатын ылбыттара, орденнарынан, медалларынан, Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыттара.
Кирилл Афанасьевич кэлин пенсияҕа да тахсан баран, таба иитиитигэр наставник быһыытынан үлэлээбитэ, төһө да сааһырдар ырыган, ыарыһан, быраактаммыт табалары эбии аһатан, көрөн-харайан, уотан, таба ыйааһынын улаатыннарыыга, үрдүк хаачыстыбалаах эмис эти государствоҕа туттарыыга бастыҥ үлэлээх, уотуу ыстаадатынбиригэдьииринэн буолара. Кини олоҕун бүтэһик сылыгар диэри таба иитиитигэр доруобуйатын да харыстаммакка үлэлээбит оройуон биир бастыҥ үлэлээх табаһыта этэ.
В. А. Христофоров ыстатыйатыттан.
Көбүөр от. Көбүөр от (, ) - өр сыллаах оттуҥу үүнээйи. Кини киирэр род Льянка, семейство Подорожниковые.
Ботаническай описанията.
Сырдык саһархай өҥнөөх, ис өттө кытархай араҕас, бытырыыс курдук сибэккилээх, синньигэс сэбирдэхтээх. Тас көрүҥэ: үрдүгэ 30-60 (90) см дылы тиийиэҕин сөп, уһун синньигэс туурааҕа олорор ланцетка маарынныыр сэбирдэхтээх, умнаһа көнө, судургу, төгурук, тарҕай, уонна сэбирдэхтэрэ хойуутук уунэр. 
Тарҕаныыта.
Томтор сиргэ, кырдалга, халдьаайы быарыгар хойуутук уунэр.
Европа: Дания, Финляндия, Ирландия, Норвегия, Швеция, Великобритания, Австрия, Бельгия, Чехословакия, Германия, Венгрия, Нидерланды, Польша, Швейцария, Албания, Болгария, Югославия, Греция, Италия, Румыния, Франция, Испания; СССР: Белоруссия, Молдавия, Европейская часть России, Украина, Западная и Восточная Сибирь, Дальний Восток; Азия: Турция, Китай.
Химическэй састааба.
Көбүөр от химическэй састаабыгар киирэллэр: алкалоид пеганин, флавоноиднай гликозидтары (ацетилпектолинарин и линарин, линаризин, неолинарин, пектолинарин). Өссө көбүөр оттон ылаллар: фитостерины, триакантин, органическай кислоталары (лимоннай, муравьинай, фолиевай, яблочнай и уксуснаяй, сапонины, пектиновай и дубильнай веществалары, витамин С, каротин. Көбүөр от сиэмэлэрэ 32-35 % жирнай маслаттан тураллар.
Медицинэҕэ туттуллуута.
Бу от састаабыгар токсиннар кыра дозалара баарын үөрэхтээхтэр быьаарбыттара. Онон эмтэнэргэ быраас субэтэ наада. Ииктэтэргэ, лиистиги таһаарарга, ис тэһэҕэскэ, хаан аҕыйаатаҕына , аҕылыырга, водянкаҕа, төбө ыарыытыгар, куртахха, цистиккэ, искэҥҥэ, сөтөлгө, сэлликкэ 10 г оту ыстакаан ууга көөнньөрөн, биир улахан ньуосканы куҥҥэ устэ иһэллэр. Хойуу хаайтарыыны икки-үс улахан ньуоска оту ыстакаан ууга көөнньөрөн, икки-үс кыра ньуосканы утуйуох иннинэ иһиллэр. Геморройга сибэкки маассатын икки өлүүтүн сибиинньэ уулларыллыбыт ис сыатын биэм өлүүтүгэр булкуйан, 12 чаас устата сылытыллыр. Ол кэннэ отун ыган баран, геморрой бааһын сотоллор.
Данилов Василий Дмитриевич. Данилов Василий Дмитриевич - Сулҕаччы нэһилиэгин Ытык киһитэ, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ.
Сулҕаччы нэһилиэгэр төрөөбүт. И.П. Михайлов-Харачаан аатынан холкуоска хонуу теьуу улэьитэ, тулаайах, оонньооботох о5о сааьа А5а дойду Улуу сэриитин сылларыгар тубэьэн, улахан дьону сэргэ хонуу араас улэтин толлубакка улэлээбитэ. Оччотоо5у уус-уран самодеятельность курэхтэрин актыыбынай кыттыылаа5а.
Сэрии кэнниттэн дойдутуттан харыс да халбарыйбакка, уйэтин тухары Ленин аатынан колхоз, кэнники Строд аатынан совхоз Сул5аччытаа5ы отделениятыгар бастын улэлээх ыччат суеьу керееччутэ, сылгыьыт буолбута. Бэйэтин нэьилиэгэр тыа хаьаайыстыбата сайдыытыгар кырата суох кылааты киллэрбит ыччат наставнига. Утуе суобастаах улэтэ угус Бочуотунай грамотанан, хас да "Коммунистическай улэ ударнига" знагынан, атын да урдук на5араадаларынан бэлиэтэммит.
"1941-1945 сс. А5а дойду Улуу сэриитин кэмигэр килбиэннээх улэтин иьин" мэтээлинэн 1948 с. на5араадаламмыт.
Туhаныллыбыт литература.
Сул5аччы нэьилиэгин ейдебунньук кинигэтэ: Кыайыы 65 сылыгар / хомуйан онрдулар Е.В. Попова, П.М. Павлов; А.В. Кульбертинов уруьуйа. - Дьокуускай: ООО РИЦ "ОФСЕТ", 2010. - 128 с.
Петров Александр Эдуардович. Петров Александр Эдуардович - Сунтаар улууhун Бордоҥ нэhилиэгин олохтооҕо, XX үйэ 80-с сылларыгар Афганистааҥҥа сэриилэспит байыаннай лүөччүк, бөртөлүөччүт, икки бойобуой Кыhыл Сулус уордьан кавалердара. 
Аармыйааттан бүтэн кэлэн баран Бордоҥ оскуолатыгар "Үрүҥ Уолан" уруогун учууталынан үлэлээбит.
Поздеева Нина Васильевна. Поздеева Нина Васильевна Кировскай уобалас, Нема диэн сэлиэнньэтигэр 1928 с. тохсунньу 29 кунугэр колхозтаах бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, омугунан нуучча. Аҕата Поздеев Василий Николаевич икки сэрии кыттыылааҕа, ийэтэ аҕыйах кылаас үөрэхтээх боростуой үлэһит. Бииргэ төрөөбүттэрэ үһүөлэр, Нина саамай улаханнара.
1946 с. Молотовскай фельдшерско-акушерскай оскуоланы бүтэрэн баран, ол саҕана партия уонна правительство политикатын ылынан, Саха сиригэр үлэлии ананан кэлэр. Ньурбаҕа кэлбитин кэннэ Нина Васильевнаны Малдьаҕарга лесной оскуолаҕа сэллигинэн ыалдьар оҕолору эмтиир фельдшеринэн аныыллар. Онтон 2 сыл үлэлээн баран, 1948 с. Маалыкайга үлэлии кэлэр, манна кини фельдшерскэй-акушерскай пуун сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Оччолорго дьон үксэ алаастарынан, үрэх бастарынан тарҕанан олороро. Бырааьы ыҥырдахтарына (вызовка) Нина Васильевна түүнү-күнүһү билиммэккэ, утуйар уутун умнан туран, ыарыһахха тиийэрэ, атынан, ардыгар оҕуһунан, табанан айанныыра.
Сытыары сымнаҕас майгылаах, боростуой дьоҥҥо истиҥ сыһыаннаах буолан дьон-сэргэ ытыктабылын ылбыта. Нина Васильевна үлэлээбитэ иккис сылыгар сахалыы кэпсэтэр буолбута.
Нина Васильевна үлэтин үрдүктүк сыаналаан "Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин", "В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн. Килбиэнээх үлэтин иһин мэтээллэринэн, "Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа" бэлиэннэн, оройуон, республика салалталарын махтал суруктарынан, бочуотунай грамоталарынан наҕараадалыммыта.
Поздеева Нина Васильевна кыыһа Васильева Лидия Николаевна ахтыыта (2004 сыл).
Тумуу. Тумуу (, ) — тыынар органнары сүһүрдэр вирус ыарыыта, ыарыыны үөскэтээччиннэн пневмотропнай вирустар буолаллар.
Тарҕаныыта.
Тумуу сир аайы баар уонна ордук тарҕаммыт инфекционнай ыарыыннан биллэр, ол иһин бу ыарыыннан төһө элбэх киьи ыалдьарын бэлиэтиир кыаллыбат. Саамай улахан көрдөруу кыра саастаах о5олорго бэлиэтэнэр, бу оҕо учреждениетыгар сылдьыытынан сибээстээх. Бу 2017 сыл бүтүүтүгэр Саха сирин нэһилиэнньһэтин 42% тумуу ыарыытын утары быһыы ылбыта бэлиэтэнэр.
Инфекция источниктара.
Тумуу ыарыыннан киһи атын киһиттэн олус чэпчэкитик ыалдьыан сөп. Ыалдьыбыт киһи сөтөлүн уонна ытырдыытын нөҥүө тарҕанар(илии тутуһуутунан эмиэ ыалдьыахха сөп) . Кыыллар, көтөр кынаттааххтар ыарыы источниктарынан эмиэ буолуохтарын сөп.
Инфекция тарҕаныыта.
Тумуу үксэ салгын нөҥүө тарҕанар. 
Ыарыы үөскээһинэ.
Тумуу ыарыыны үөскэтээччилэринэн араас вирустар буолаллар, холобура  аденовирустар, риновирустар, реовирустар уо.д.а. Барыта 300-тэн тахса арааһа биллэр.
Ыарыы биллиитэ.
Симптомнара сөтөл, ытырдыы, төбө ыалдьыыта, температура тахсыыта, харах өттүгэр ыалдьар, сэниэтэ суох буолуу, тоҥуу. Атын кутталлаах ыарыыларга-  ринитка, синуситка, отитка, трахеитка, тонзиллитка, пневмонияҕа, менингитка,  радикулоневритка дылы тириэрдиэн сөп.
Ыарыыттан сэрэтэр дьаһаллар.
Тумуу ыарыы күргүүһүгэр элбэх киһи сылдьар сиригэр сылдьыллыбат, араас мероприятияларга, ыалдьа сылдьар киһини кытта тумна сылдьары бобуллар, илиини чаастатык суунуллар. Онтон ыалдьыбыт киһи эмиэ бу быраабылалары тутуһуохтаахː элбэх киһи мустар сиригэ сылдьыа суохтаах, доруобай киһини кытта сибээьин бобуохтаах, марлевай кэлгиэһи кэтэ сылдьыахтаах.
Эмтэнии.
Бастатан туран ыалдьыбыт киһи атын дьону ыарытымаары больничнай лиис ылыахтаах, элбэхтэ уу иһиэхтээх (отон морсун иһиэххэ сөп - отон С витаминынан баай, ол аата иммунитеты бөҕөргөтөр; лимоннаах, мүөттээх итии чэй иһиэххэ сөп), араас противовируснай препараттары ылыахтаах.
Эмтээх валериана. Эмтээх валериана эбэтэр Үрүҥ эрбэһин (лат. "Valeriana officinalis L.") (нууч. "Валериана лекарственная") – элбэх сыллаах үүнээйи.  Сибэккитин тас көстүүтэ суорат окко маарынныыр эрээри, арыый улахан буолар. Кытархайдыҥы маҥан өҥнөөх эбэтэр сырдыктыҥы фиолетовай сибэккилээх буолар, хойуу оттоох, модьу силистээх үүнээйи. Сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, куорсуннуу быһыылаахтар. Үүнээйи 70-90 см (135 см) тиийэ үрдүктээх. От ыйыттан саҕалаан сибэккилэнэр.
Үүнэр сирэ.
Алаастарга, кырдалларга, үрэхтэргэ, сырдык сири талан үүнэр. Элбэхтик Лена уонна Бүлүү өрүстэр тардыыларынан уонна Лена өрүс соҕуруу төбөтүттэн хоту Күһүүр бөһүөлэгэр тиийэ үүнэр, тарҕанар.
Туттуллар уоргана.
Силистэрдээх силиргэх
Хомуйуу кэмэ уонна ньымата.
Эмкэ анаан, күһүн умнаһа хаппытын кэннэ силиргэҕи силистэрин кытта түөрэн ылаллар. Ыраастаан баран хас да суукка күн уотугар уураллар, онтон оһох үрдүгэр куурдуллар. Силистэрэ хатан хараҥа кугас өҥнөнөллөр.
Туттуллуута.
Сурэх тымырдарын кэҥэтэр, хаан баттааһынын түһэрэр, ньиэрбэ күүрүүтүн уоскутар, утуйбат буолууну, салҕаны тохтотор. Итини таһынан саха эмчиттэрэ тартарар ыарыыга (эпилепсия), куртах-оһоҕос мөлтөөһүнүгэр, ис үллүүтүгэр (метеоризм) туһаналлар.
Көөнньөһүк рецебэ.
Биир-икки чайнай ньуоска хатарыллыбыт силиһи биир ыстакаан итии ууга көөнньөрөн баран, күҥҥэ иккитэ-үстэ биирдии улахан ньуосканы иһэллэр. Оттон оҕолорго куҥҥэ иккитэ чайнай ньуосканан иһэрдэллэр.
Туһаныллыбыт сирдэр.
"К.П. Токумова “Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ”. Дьокуускай. Бичик. 1999."
"Норуот таһаарыыта. “Эмп диэн ас, ас диэн эмп”. Дьокуускай. Бичик. 2007."
Хонуу (бөһүөлэк). Хонуу — Муома улууһун киинэ.
Черемкин Петр Николаевич. Черемкин Петр Николаевич — 2008- 2017 сыллардаахха Муома улууһун баһылыга. 
Муус устар 1 күнүгэр 1961 сыллаахха Саха АССР Муома оройуонун Соболоох нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Үрдүк үөрэхтээх. 1985 с. СГУ биология салаатын бүтэрбитэ. Уһук-илин кадровай Киинин салайар институтун экономист-менеджер салаатын бүтэрбитэ.
Тымныйыыттан норуот ньыматынан эмтэнии. "Сезоннай грипп" кэмигэр хайдах харыстаныы, эмтэнии туһунан билиһиннэрии:
Тумууга.
Тумуу киирэрин кытта тута хартыыһа бороһуогун сылаас ууга хойуу гына булкуйан, ититэн баран тиҥилэххэ сыһыарыллар, фланель таҥаһынан баайыллар.Итиэннэ түүлээх наскыны кэтиллэр.Маннык кэмпириэһи, тинилэги уматарын да үрдунэн, чаастан ордук устуллубат.Бириэмэтэ туолбутун кэннэ атаҕы сылаас ууннан сууйуллар, сотуллар уонна түүлээх наскыны кэтиллэр.Оннук наскылаах утуйуллар
Луугу туһанабыт.
Бу курдук бэрт боростуой ньымаларынан киһи бэйэтин доруобуйатын көрунэн эмтэниэн сөп.
Саахар диабетын үөскүүр төрүөттэрэ. Аан дойду үрдүнэн доруобуйа харыстабылын национальнай систиэмэлэрэ саахар диабетыгар улахан болҕомтону уураллар. Билиҥҥи көрдүрүүнэн Аан дойду үрдүнэн 371 мөл. о.э 7% бырыһыан саахар диабетынан ыалдьара биллэр. Арассыыйаҕа билиҥҥи туругунан 9,6мөл. киһи “саахар диабета” диэн диагнозтаах. Бу сыыппара күнтэн күн аайы улаата турар. Дьэ тоҕо?
Саахар диабета диэн тугуй?
Саахар диабета диэн хааҥҥа саахар таһыма үрдүүр ыарыыта. Доруобай киһи хааныгар саахарын таһыма (гликемия) 3,3-5,5 мм/л уонна итинтэн улахан буоллаҕына, ол аата саахар диабета баар эбит диэн этиэххэ сөп.
Бу ыарыы төрдүгэр эккэ-сииҥҥэ инсулин гормона тиийбэтэ сытар. Инсулины ноорго бета- килиэккэлэр оҥорон таһаараллар. Киһи вируска хаптаран ыарыйдаҕына, килиэккэлэр иммунитеттара кэһилиннэҕинэ, ноорго эпэрээссийэ оҥоһулуннаҕына, ноор эчэйдэҕинэ эбэтэр удьуордуур атеросклероз ыарыылаах буоллаххына – бета-килиэккэлэр өлөллөр, оччоҕо эккэ-сииҥҥэ инсулин тиийбэт буолар.
Биллэрин курдук, инсулин суох буоллаҕына глюкоза килиэккэлэргэ кыайан тиийбэт, эниэргийэҕэ кубулуйбат, ол түмүгэр глюкоза хааҥҥа эргийэ сылдьар, нуорматтан таһынан барар.
Саахар диабетын содула.
Саахар диабета латыынтан тылбаастаатахха “сахарное мочеизнурение” диэн. Хааҥҥа саахар элбээтэҕинэ эт-сиин ииктэтэн таһаара сатыырга дьулуһар. Ииккэ саахар элбээтэҕинэ киһи күүскэ утатар уонна өссө элбэхтик ииктиир. Маннык дигнозтаах дьон түүннэри-күнүстэри элбэх ууну иһэллэр, элбэхтик ииктиллэр. Глюкоза эккэ-сииҥҥэ тиийбэт буолан, киһи эниэргийэтэ тиийбэтин белогун уонна сыатын “уматан” эбинэ сатыыр. Оччоҕо ыарыһах түргэнник сылайан ыйааһына түһэр, дьүдьэйэр.
Хааҥҥа саахар элбээһинэ тугунан кутталлааҕый?
Бу олус уустук ыарыы. Тымыр эрэ буолбакка, ойоҕос ньиэрбэлэр ыалдьаннар атах ыарыытыгар кубулуйар- атах хаптаҕайа бааһырар, устунан гангреналыыр, атах быһылларыгар тиийэр.
Ол эрээри саамай кутталлааҕа — мэйии, сүрэх тымырдара олус түргэнник атеросклероз буолаллара. Ол содулугар саахар диабеттаахтар инфаркт, инсульт буолаллара диабета суох киһитээҕэр 4 төгүл улаатар.
хаанҥа саахар нуорматын тутуу саахар диабетын содулуттан араҥаччылыыр, улахан ыарыыга тиэрпэт. Оттон олоҕун уобараһын уларытыы, аһы-үөлү көрүнүү, элбэхтик хамсаныы, бэйэ доруобуйатыгар сыһыаны уларытыы – ситиһии төрдө!
"Чурукова Айыы-Сиэнэ ЛД 104/2"