mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Былыргы уйгуурдар. Былыргы уйгуурдар (вэйху, хойху, ойхор; былыргы түүр.: "oquz Oγuz budun"; кыт.: 回鹘; пиньинь: "Huíhú" эбэтэр кыт.: 回纥; пиньинь: "Huíhé") – Орто үйэтээҕи биир бөдөҥ, күүстээх уонна Киин Азия омуктарыгар улахан дьайыыны оҥорбут түүр омуга
История.
Былыргы уйгуурдар историялара сурукка киирбитинэн тыһынчанан сыллардаах: IV үйэтээҕи ""гаочэ" — "тегрег"" омуктан саҕалаан XIII–XV үйэлэрдээҕи Илиҥҥи Түркистан уонна Ганьсу уйгуурдарыгар тиийэ. Былыргы уйгуурдар IV ү. иннинээҕи историялара биллибэт, ол эрээри хуннары кытта ситимнээҕэ саарбаҕа суох.
Түҥ былыргы Кытай суруктарыгар суруллубутунан былыргы уйгуурдар динлин диэн Соҕуруу Сибиир омугуттан төрүттээхтэр.
Былыргы уйгуурдар төрдүлэрэ б.к.и. III-с ү. Байҕал күөл диэки олорбут динлиннэртэн саҕаланар. Биһиги кэммит V-с ү. динлиннэр "теле" диэн ааттаах биллэллэр. Тан историятыгар былыргы уйгуурдары "хуэйху" (кыт.: 回鹘; пиньинь: "Huíhú") эбэтэр "хуэйхэ" (кыт.: 回纥; пиньинь: "Huíhé") диэн ааттыыллар. 840 сыллаахха Енисей кыргыстара Уйгуур хаҕанатын баһылыыллар, онтон сылтаан үгүс уйгуур Илиҥҥи Түркистаҥҥа көһөн хаалар. Бу манна уйгуурдар улам-улам көс олохтон туораан куорат олохтоохторо буоланнар олохтоох дьону кытта булкуһаллар.
Былыргы уйгуурдар историяларыгар үс сүрүн кэрдиис баар: 
Былыргы уйгуурдар историяларын бастакы кэрдииһин, ол аата кинилэр Моҕол уонна Дьуҥҕаар сирдэригэр олорбут кэмнэрин туһунан сурукка бу диэн туох да суруллубатах, онон бу кэми үөрэтии үчүгэйдик сайдыбатах. Быдан ордук икки Уйгуур хаҕанат историята үөрэтиллэн турар. Ол эрэн саамай үөрэтиллибит үһүс кэрдиис буолар, тоҕо диэтэр бу кэмҥэ былыргы уйгуурдар туһунан араас омук тылынан суруллан хаалбыт кинигэлэр, ону таһынан уйгуурдар бэйэлэрэ суруйбут суруктара уонна оҥорбут оҥоһуктара элбэхтэр.
Н.Я. Бичурин сабаҕалыырынан былыргы уйгуурдар уонна кинилэр өбүгэлэрэ, ол аата чи-ди, динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол төрүттээхтэр. Бу чинчийээччи этэринэн гаогюйдэр "чи-ди" сыдьааннара, чи-ди былыргы аата "дили" диэн үһү, онтон кэлин "гаогюй динлиннэрэ" уонна "ойхордар" диэн ааттаммыттар. Бу сабаҕалааһыны А.С. Шабалов диэн чинчийээччи өйүүр уонна чи-ди, дили, гаогюй уонна хойху (ойхор) биистэрэ моҕол тыллаах этилэр диир.
Иистэнэр массыына күнэ. Иистэнэр массыына күнэ — иистэнньэҥнэр бэс ыйын 13 күнүгэр бэлиэтииллэр. 
Аан бастаан иистэнэр массыына прототибин Леонардо да Винчи XV үйэҕэ оҥорбута да буоллар, бастакы патены 1790 с. Англия айааччыта Томас Сейнт ылбыта. Бу күнү иистэнэр массыына күнүн быһыытынан аан дойдуга билинэллэр.
Азизов Сайфутдин. Сайфутдин Азизов (Азизи́; , ; 1915—2003) — Кытай судаарыстыбаннай уонна политическай диэйэтэлэ. КНР Синьцзян-Уйгурскай автономнай оройуонун бастакы бэрэссэдээтэлэ этэ.
1915 с. кулун тутар 12 күнүгэр, Кытайга Синьцзяҥҥа (1955 сыллаахтан Синьцзян-Уйгурскай автономнай оройуон) Артуш диэн уездка төрөөбүтэ.
Синьцзяҥҥа оскуолаҕа үөрэнэн баран, Сэбиэскэй Сойууска көспүт. Онно ССКП чилиэнэ буолбут уонна Ташкент куоракка баар Киин Азия политическай үнүстүүтүгэр салгыы үөрэммит. Онтон, дьиэтигэр төннүбүт.
Илиҥҥи Туркестан Революционнай Өрөспүүбүлүкэтигэр үөрэх миниистиринэн, Чжан Чжичжун правительствотыгар үөрэҕирии боппуруостарыгар боломуочунайынан (1945-1948сс.) үлэлээбитэ.
1949 сыл сайын Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ олохтоммутун иһитиннэрэр соруктаах Пекин куоракка тэриллибит Норуодунай политическай консультативнай сэбиэтин мунньаҕар Илиҥҥи Туркестан Революционнай Өрөспүүбүлүкэтин иккис дэлэгээссийэтин салайан илдьэ сылдьыбыта.
Үкчү итинник соруктаах барбыт бастакы дэлэгээссийэ чилиэннэрэ, официальнай иһитиннэрии быһыытынан, сөмөлүөт саахалыгар түбэһэн өлбүттэрэ.
Бастакы дэлэгээссийэ салайааччыта Ахметжан Касыми эрэгийиэн Кытайга холбоһорун дьаарай утарсааччыта эрдэттэн биллэрин быһыытынан, сөмөлүөт саахалын И.В. Сталин уонна Мао Цзэдун куомуннаһан сэбиэскэй спецслужба көмөтүнэн соруйан оҥорбуттар диэн биэрсийэ баара биллэр. Ону тэҥэ, Иркутскай куоракка сөмөлүөт быстах кэмҥэ түспүтүгэр дэлэгээссийэни онно туппуттар, лааҕырга укпуттар, биитэр, өлөрбүттэр, онтон сөмөлүөт саахала, дьиҥэ, - инсценировка диэн биэрсийэ эмиэ баар.
Сайфутдин Азизов салайааччылаах саҥа дэлэгээссийэ Илиҥҥи Туркестан Өрөспүүбүлүкэтэ саҥа олохтоммут Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар киирэригэр сөбүлэспитэ.
1949 с. балаҕан ыйыгар Сайфутдин ККП (Кытай Коммунистическай Партията) сөбүлэҥинэн Кытай Норуодунай политическай консультативнай сэбиэтигэр киирэн, үргүлдьү, саҥа коммунистическай бырабыыталыстыба чилиэнэ буолбута.
Ити сыл алтынньы ыйыттан саҕалаан, КНР олохтоммутун кэннэ, Сайфутдин саҥа бырабыытадыстыбаҕа национальностар дьыалаларын, политическай уонна правовой дьыалалар отделларыгар араас дуоһунастарга үлэлээбитэ.
1949 с.ахсынньы ыйтан, 1950 с. тохсунньу ыйыгар диэри Мао Цзэдуну Москуба куоракка, Кытай уонна СССР иккин ардыларыгар доҕордуу сыһыан олохтонуутун дуогабарын түһэрсэр кэпсэтиитигэр арыаллаабыта.
Политическай үлэнэн 1998 с. диэри дьарыктаммыта.
2003 с. сэтинньи 24 күнүгэр өлбүтэ уонна Пекиҥҥэ, "Бабаошань" диэн революционнай кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ.
Тэлэҥиттэр. Тэлэҥиттэр ("тэлэс" да дэнэллэр) — Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор аҕыйах ахсааннаах түүр омуга. Сорохтор саныылларынан тэлэҥиттэр туспа омук буолбакка алтаайдар биир бөлөхтөрө буолаллар.
История.
Чинчийээччилэр этэллэринэн тэлэҥиттэр түүр тыллаах тэлэ биистэрин (динлин, гаогюй) сыдьааннара буолаллар. Алтаай омуктарын чинчийбит Л.П. Потапов саныырынан былыргы тэлэ биистэригэр билиҥҥи тэлэҥиттэр, телеуттар уонна төлөстөр сыһыаннаахтар.
Ону тэҥэ былыргы тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах буолуохтарын сөбүн туһунан сабаҕалааһыннар бааллар. Холобур, Н.Я. Бичурин саныырынан былыргы динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол тыллаах этилэр, кинилэр аан маҥнай "дили" дэнэллэр эбит, онтон "гаогюй" "динлиннэрэ" диэн ааттаммыттар. А.С. Шабалов этэринэн тэлэҥиттэр өбүгэлэрэ дилилэр уонна гаогюйдэр ханнык эрэ моҕол тылынан саҥараллара.
Теле омук историята Орто үйэлэртэн биллэр. 391 сылга тэлэлэри табҕачтар баһылыыллар, онтон 403 с.  — жужаннар. 480-с сылларга тэлэлэр сэриилэргэ кыайаннаар Кытайга доҕордуу Гаогюй диэн дойдуну тэрийэллэр, ол эрээри сотору кэминэн бу дойду ыһыллар уонна тэлэлэри эфталиттар сэриилээн ылаллар. VI-с үйэ саҕаланыытыгар тэлэлэр жужаннары кытары сэриилэһэллэр, ол гынан баран 550-с сылга кинилэри түүрдэр сэриилээн ыланнар Түүр хаҕанатыгар кииллэрэллэр.
ДНК.
Тэлэҥиттэр ДНКлара алтай-кижи киэнигэр чугас. Y-хромосоманы көрдөххө R1a гаплобөлөх баһыйар.
Тыллара.
Тэлэҥит тыла алтаай тылларын түүр тыллар бөлөҕөр баар кыргыс-кыпчак (хакас) тылларыгар киирсэр. Ол эрээри сорохтор саныылларынан тэлэҥит тыла туспа тыл буолбакка алтаай тылын диалега буолар.
Олорор сирдэрэ.
Билиҥҥи кэмҥэ бэйэлэрин тэлэҥит дэнэр дьон Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин соҕуруу өттүгэр баар Улаган уонна Кош-Агач улуустарыгар олороллор.
2002 сыллаах биэрэпиһинэн тэлэҥиттэр ахсааннара 2,4 тыһ. киһи этэ. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн тэлэҥиттэр ахсааннара элбээн 3712 киһи буолбут. Ол эрээри тэлэҥит дьоно бэйэлэрэ этэллэринэн кинилэр ахсааннара кырата 15 тыһ. киһи.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор сирдэрэ:
Улаган сэлиэнньэ: 510 киһи;
Балыктуюль сэлиэнньэ: 394 киһи;
Балыкча сэлиэнньэ: 305 киһи;
Саратан сэлиэнньэ: 232 киһи;
Коо сэлиэнньэ: 191 киһи;
Язула сэлиэнньэ: 105 киһи.
Төлөс. Төлөс, тэлэс, толос (алтаайдыы: "тӧӧлӧс, тӧлӧс") – алтаайдар, кыргыстар уонна тывалар биистэрин ("сөөк") аата. Түркүттэр сыдьааннара буолаллар.
История.
Былыргы түүрдэр VI–VII үйэлэргэ Алтаай сиригэр "төлис/тардуш" систиэмэтин олохтообуттар. Бу систиэмэнэн сэрии икки салааҕа арахсар: илиҥҥи салаа "төлис" ("аҕа"), оттон арҕааҥҥы салаа "тардуш" ("балыс") дэнэр. Түүр хаҕаната 630 сылга ыһыллыбытын кэннэ Чэби Хаан Алтаайга Төлөс дойдутун тэрийбит. Бу хаан Алтаайга бэйэтин кытта 30 000 боотурдаах кэлбит, олортон төлөс бииһэ үөскээбит. Төлөс дойдута XVII үйэ ортотугар диэри көҥүл этэ. Онтон 1652 с. төлөстөр, нууччалар экспанцияларыгар утарар кыахтара суох буолан, Тэлэҥит хааннарыгар бас бэриммиттэр.
Л.Н. Гумилев сабаҕалыырынан төлөстөр былыргы түүрдэр сыдьааннара буолаллар. Атын чинчийээччилэр саныылларынан төлөстөр тэлэ биистэриттэн төрүттээхтэр (динлин, гаогюй). Алтаай омугун үөрэппит Л.П. Потапов саныырынан телеуттар, тэлэҥиттэр уонна төлөстөр тэлэ биистэриттэн үөскээбиттэр. 
С.П. Толстов сабаҕалыырынан Алтаай төлөстөрө Абу-л-Гази "Оҕустар төрүттэрэ" диэн кинигэтигэр суруйбут 24 оҕус-түркэмээн биистэрин кытта ситимнээх буолуохтарын сөп. 
Ону тэҥэ төлөстөр өбүгэлэрэ, ол аата былыргы тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах буолуохтарын сөбүн туһунан сабаҕалааһыннар бааллар. Холобур, Н.Я. Бичурин саныырынан былыргы динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол тыллаах этилэр, кинилэр аан маҥнай "дили" дэнэллэр эбит, онтон "гаогюй" "динлиннэрэ" диэн ааттаммыттар. А.С. Шабалов этэринэн төлөстөр өбүгэлэрэ дилилэр уонна гаогюйдэр ханнык эрэ моҕол тылынан саҥараллара.
Алтаай төлөстөрө.
Билиҥҥи кэмҥэ төлөстөр алтаайдар, тэлэҥиттэр уонна телеуттар быыстарыгар киэҥник тарҕаммыт биир улахан биис ("сөөк") буолаллар. Ол иһин төлөстөр бэйэлэрэ "зайсан" дэнэр баһылыктаахтар. Төлөстөргө аймахтыы биистэр: Көбөк, Алмат, Тэбэк, Тэти-Таас, Чаҕат, Тарык, Шакшылык.
Кыргыс төлөстөрө.
Биллэрин курдук 1703 с. Цэвэн-Рабдан диэн дьуҥҕаар хаана Енисей кыргыстарын Или өрүс уонна Тянь-Шань хайаларын диэки көһөрөр. Енисей кыргыстарын кытта сорох төлөстөр эмиэ көспүттэр. Билиҥҥи кэмҥэ төлөстөр кыргыс омугун биир улахан бөлөҕө буолаллар. Төлөстөр Ош улууһуттан Иссык-Күөлгэ диэри тарҕанан олороллор.
Тыва төлөстөрө.
Тыва төлөстөрө ("түлүш"тэр) Улуг-Хэм (Торгалыг хочото), Өвүр уонна Чөөн-Хэмчик улуустарыгар ("кожуун"нарыгар) олохсуйан олороллор.
Интэриэһинэй чахчылар.
Төлөс бииһин аата Төлөс күөлүгэр (нууч.: Телецкое озеро) хаалбыт. Төлөстөр бу күөл кытылыгар 1652 с. диэри олорбут эбит. Олохтоох омуктар Төлөс күөлүн "Алтын-Күөл" диэн ааттыыллар.
Семенова Валентина Григорьевна. Семенова Валентина Григорьевна — саха литэрэтиирэтин устуоруйатын, Алампа айар үлэтин, саха дырааматын уонна тыйаатырын чинчийэр учуонай.
1963 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ. 1980 с. Чернышевскай орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1980-1982 сс. Степан Аржаков аатынан сопхуоска үлэлээбитэ. 1982-87 сс. СГУ саха салаатыгар үөрэммитэ. Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү оскуолаларыгар учууталлаабыта. 1993 сыллаахтан СГУ-га (кэлин ХИФУ) үлэлиир. 1999 с. «Анемподист Софронов бэйиэсийэтин эйгэтэ» хандбыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. Университекка саха литэрэтиирэтин устуоруйатын уонна түөрүйэтин куурустарын ааҕар. 2009 сылтан саха литэрэтиирэтин хаапыдыратын сэбиэдиссэйинэн талыллыбыта. 2019 сыллаахха "А.И. Софронов-Алампаны саха литэрэтиирэтэ үөскүүрүн уонна атаҕар туруутун өттүттэн көрүү" диэн тиэмэҕэ дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. 
Наҕараадалара:
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ (2011), СӨ култууратын туйгуна. СӨ вице-бэрэсидьиэнин, СӨ наукатын уонна идэлээх үөрэхтээһинин министиэристибэтин, Дьокуускай куорат дьаһалтатын бочуоттаах кырааматаларынан наҕараадаламмыта.
Тофа тыла. Тофа тыла — түүр төрүттээх тофа омук тыла. Тофалар Иркутскай уобалаһыгар Нижнеудинскай оройуоҥҥа олороллор. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн 775 тофалартан 93 эрэ киһи тофа тылын билэр.
Сайаан бөлөх таежнай салаата.
Түүр тыллар Сайаан бөлөҕүн таежнай салаатыгар тофа тылыттан ураты тыва тылын хотугулуу-илиҥҥи (тоджинскай) уонна соҕуруулуу-илиҥҥи диалектар (Тыва Өрөспүүбүлүкэтин Тожу, Бии-Хэм улуустара) уонна сойот-цаатан тыла (үс салааҕа арахсар: Бүрээт сиригэр баар сойот уонна Моҕол сиригэр баар цаатан уонна уйгуур-урааҥхай тыллара) киирэллэр.
Сурук-бичик.
1988 сылга диэри тофа тыла туспа суруга-бичигэ суох этэ, ол иһин тофа тылын чинчийээччилэрэ бу тыл дорҕоонноругар чугаһытыллыбыт латыын уонна нуучча алпаабыттарын туһанар этилэр. Ол курдук Валентин Рассадин диэн тофа тылын чинчийээччитэ «Морфология тофаларского языка в сравнительном освещении» (1978 с.) диэн үлэтигэр тофа тылларын суруйарыгар һ, ӈ, ө, ү, ә уонна i эбии буукубалардаах нуучча алпаабытын туһаммыта. Кини ньымата тыл дорҕооннорун сурууйуутугар олоҕурар. В. Рассадин туттубут алпаабыта кэлин тофа алпаабытыгар кубулуйбута. Ол алпаабыт маннык:
Тофалар алпаабыттара билигин да уларыйа турар уонна букатыннаах туругар тиийэ илик. Ол курдук 2005 с. тахсыбыт "Словарь тофаларско-русский и русско-тофаларский" диэн тылдьыкка тофа тылын билиҥҥи алпаабыта 41 буукубалаах:
Урааҥхай сирэ (Уриаҥхай кыраайа). Урааҥхай сирэ, Уриаҥхай кыраайа (тыв.: Таңды Урянхай; былыргы кыт.: 唐努烏梁海, 唐努乌梁海, пиньинь: "Tángnǔ Wūliánghǎi"; нууч.: "Урянхайский край") — 1914–1921 сылларга Тыва аата. Тыва 1912 сылга диэри Кытай сиригэр киирсэр уонна "Танну-Урянхай" дэнэр этэ.
"Урянх" диэн өйдөбүл моҕол төрүттээх. Нууччалар XVII–XX үйэҕэ тывалары "урянхайцы", "урянхи" диэн ааттыыр этилэр.
Нууччалар Урааҥхай сиригэр 1870-с сыллартан олохсуйан саҕалыыллар уонна 1909 с. номнуо 9 тыһ. нуучча бааһынайа көһөн олорор этэ.
1912 с. Кытайга буолбут Синхай өрөбөлүүссүйэтин кэннэ тыва тойотторо (Комбу-Доржу, Чамзы Хамбы-лама диэн амбын-нойоннор, Даа-хошуун нойоно Буйан-Бадыргы уонна да атыттар) ыраахтааҕы салалтатыттан Тываны Арассыыйа импиэрийэтин харыстабылыгар (протекторат) ылалларын көрдөһөллөр.
Арассыыйа 1914 с. муус устар 4 (17) күнүгэр Урааҥхай сирин 5 улууһун (хошуунун) бэйэтин састаабыгар кииллэрэр. Саҥа киирбит сир Енисей губерниятыгар холбоспут, ол эрээри политическэй уонна дипломатическэй салалта Иркутскай генерал-губернаторга бэриллибитэ. Тас көрүҥүнэн уопсай салалтаны амбын-нойон тутан олорбут, ол эрээри дьиҥнээх былаас Урааҥхай сиригэр баар нуучча хамыһаарыгар уонна көс салалтатын үлэһитэгэр баар этилэр. Кинилэр олорор сирдэрэ 1914 с. тутуллубут Белоцарскай этэ. Ол саҕана Урааҥхай сирин олохтоохторун ахсаана 73 тыһ. киһи кэриҥэ этэ.
Урааҥхай сирэ 7 улууска (хошууҥҥа) арахсар: Бейсэ, Даа, Маады, Оюннар, Салчак, Тожу уонна Чооду.
1921 с. Урааҥхай сиригэр Танну-Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ, онтон 1926 с. Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ дэнэр буолбута.
1944 с. Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ РСФСР иһигэр киирэр уонна автономнай уобаласка кубулуйар. 1961 сыл Тыва статуһа улаатан Тува АССР диэн буолар. 1992 с. Тува Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэр уонна 1993 с. аата уларыйан Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ дэнэр.
Литература.
"Кузьмин Ю.В." Урянхай в системе русско-монголо-китайских отношений. Иркутск, изд-во ИГУ, 2000. — 66 с.
Одун. Одун — Саха Сирин патриот уолаттарын түмсүүтэ.
Официальнай аата: Молодежная Общественная Организация «Одун» Республики Саха (Якутия).
Официальнай сигэтэ: https://vk.com/odunnar
Сыала-соруга:
1. Cаха уолуттан дьиҥнээх саха эр киhитин иитэн оҥорон таhаарыы;
2. Cахабыт тылын, үгэhин, култууратын харыстааһын.
2009 сыллаахха СГУ устудьуоннара, Троев Алексей уонна Дорҕоон Дохсун (Ворогушин Бүөккэ), тэрийбиттэрэ.
Бэрэссэдээтэллэр:
1. Троев Алексей;
2. Васильев Айсен;
3. Тимофеев Алгыс;
4. Эргис Дуракинов;
5. Тускун Көбдө.
Түмэн (түмсүү). Түмэн — Саха Сирин кэскиллээх ыччатын түмсүүтэ. 1992 с. «Тобул» диэн интеллектуальнай кулууп быһыытынан арыллыбыта. Онтон 2003 с. «Түмэн» диэн ааттанан билиҥҥэ диэри үлэлии-хамныы турар.
Уйбаан Бахсылыырап (Попов Иван Иванович). Попов Иван Иванович (суруйар аата Уйбаан Бахсылыырап) — Арассыыйа Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ. Саха Республикатын киинэтин ветерана. Уус -Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин, Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
1948 сыллаахха сэтинньи 21 күнүгэр төрөөбүтэ.
Тиэмэҕэ бэриниилээх буолуу" номинацияҕа «Кыһыл көмүс бөрүө» , В. В. Никифоров — Күлүмнүүр аатынан бириэмийэлэр лауреаттара.
Рауховка. Рауховка () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 603 (2011).
Васильев Леонид Семенович. Васильев Леонид Семенович — көҥүл тустууга ССРС, хапсаҕайга СР спордун маастара. 
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
Дмитриев Нустр Михайлович. Дмитриев Нустр Михайлович — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, хапсаҕайдаһан тустууга Саха АССР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
Дмитриев Юрий Алексеевич. Дмитриев Юрий Алексеевич — дуобакка ССРС спордун маастара.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
Жендринскай Степан Алексеевич. Жендринскай Степан Алексеевич — хапсаҕайдаһан тустууга, гиирэҕэ СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх. Балаҕаннаах оскуолатын дириэктэрэ.
Елисеев Виктор Борисович. Елисеев Виктор Борисович — хапсаҕайга СР спордун маастара. Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
Кардашевскай Александр Иннокентьевич. Кардашевскай Александр Иннокентьевич көҥүл тустууга ССРС спордун маастарыгар кандидат, хапсаҕайга Саха АССР спордун маастара.
Ылыллыбыт сирэ.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Кардашевскай Аскалон Иннокентьевич. Кардашевскай Аскалон Иннокентьевич — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, хапсаҕайга СӨ спордун маастара.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Кардашевскай Николай Сергеевич. Кардашевскай Николай Сергеевич — гиирэҕэ СӨ спордун маастара.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Саввинов Василий Макарович. Саввинов Василий Макарович — кіІµл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Николаев Аскалон Данилович. Николаев Аскалон Данилович — кіІµл тустууга ССРС, хапса±айдаґан тустууга СР спордун маастара. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Софронов Аркадий Николаевич. Софронов Аркадий Николаевич — кіІµл тустууга ССРС спордун маастарыгар кандидат. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Софронов Евсей Николаевич. Софронов Евсей Николаевич — хапса±айдаґан тустууга САССР спордун маастара, кіІµл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Софронов Николай Николаевич. Софронов Николай Николаевич — көҥүл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Софронов Роман Николаевич. Софронов Роман Николаевич – хапсаҕайга, көҥүл тустууга СӨ спордун маастара.
Спиридонов Сергей Григорьевич. Спиридонов Сергей Григорьевич — гиирэ спордугар СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Прокопьев Александр Трофимович. Прокопьев Александр Трофимович – хапса±айга СР спордун маастара, көҥүл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Анисимов Айаал Иннокентьевич. Анисимов Айаал Иннокентьевич – көҥүл тустууга РФ спордун маастара, ДВФО чөмпүйэнээтин 2012 с. кыайыылааҕа, Туурсуйаҕа ыытыллар аан дойдутааҕы Яшар-Догу аатынан турнир 2012 с. призера.
Афанасьев Василий Егорович. Афанасьев Василий Егорович — Үөһээ Бүлүү Боотулуутуттан төрүттээх боксаҕа ССРС спордун маастара, Арассыыйа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера.. Афанасьев Василий Егорович (МС СССР по боксу, серебряный призер ЧР), Айаал Иннокентьевич Анисимов -МС РФ, Геннадий Юрьевич Прокопьев МС РС - бары Ботулуу уолаттара.
Гаврильев Павел Ильич. Гаврильев Павел Ильич – хапсаҕайдаһан тустууга СР спордун маастара. 
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Данилов Федор Данилович. Данилов Федор Данилович – хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара, Азия, Европа чемпиона, призера.
Боотулуу нэһилиэгиттэн төрүттээх.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии
дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар :
О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Корякин Данил Егорович. Корякин Данил Егорович (1959-2006сс.) – хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара, көҥүл тустууга мастарга хандьыдаат.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Корякин Николай Павлович. Корякин Николай Павлович – Уран Ньукулай (1940с.т.) – кіІµл тустууга оройуонтан маІнайгы ССРС спордун маастара, хапса±айга Саха АССР спордун маастара. 1965с. Буучугурас бирииһин республикаҕа аан бастаан тэрийсибиттэртэн биирдэстэрэ.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Максимов Иван Анатольевич. Максимов Иван Анатольевич — тайскай боксаҕа (муай тай) РФ спордун маастара.
Николаев Федор Федорович. Николаев Федор Федорович – хапса±айдаґан тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Прокопьев Геннадий Юрьевич. Прокопьев Геннадий Юрьевич — хапсаҕайга тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Степанова Варвара Николаевна. Степанова Варвара Николаевна – көҥүл тустууга РФ спордун маастара. 
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Уйгуров Анатолий Афанасьевич. Уйгуров Анатолий Афанасьевич – хапсаҕайдаһан тустууга СР спордун маастара.
Туһаныллыбыт литература.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д. Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Уйгуров Роман Афанасьевич. Уйгуров Роман Афанасьевич – хапсаҕайдаһан тустууга СР спордун маастара. 
Туһаныллыбыт литература.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Федотов Егор Васильевич. Федотов Егор Васильевич - хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара.
Оконосов Арсентий Семенович. Оконосов Арсентий Семенович – хапса±айга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Васильев Константин Иванович. Васильев Константин Иванович — хапсаҕайга СӨ спордун маастара.
Данилов Александр Васильевич. Данилов Александр Васильевич – Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх гиирэ спордугар СӨ маастара, СӨ рекордсмена. 
Саха Өрөспүүбүлүкэтин чөмпүйэнээтигэр 2014 сыллаахха 78 киилэҕэ диэри ыйааһыҥҥа маннык көрдөрүүлэринэн рекорд олохтообута: толчок - 62, рывок - 97, суумата - 110,5.