mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Хаттык таҥас. Хаттык таҥас (хахха таҥас, харыс таҥас) - сүрүн таҥаска (соҥҥо, сыалыйаҕа, үтүлүккэ иҥин) эбии кэтиллэр таҥас. Тымныыттан эрэ буолбакка, куһаҕан тыынтан эмиэ көмүскүүр аналлаах буолар эбит.
Бэлэпчи. Бэлэпчи (бэлэнчи) - хаттык таҥас, ытыс көхсүн хаххата, тарбахха кэтиллэр хайаҕастардаах, харыга бааныллар быалаах. Куобах, тииҥ, маттаҕа (уу күтэрэ) тириититтэн тигэллэрэ. 
Бэлэнчи мантан ураты өссө атын суолталардаах. Сороҕор моойторугу бэлэнчи диир түгэннэрэ баар эбит. 
Булчуттар бэлэнчилэригэр холону иилинэллэр.
Үһүс суолтата - былыргы эр киһи тас таҥаһын таһынан куругар иилинэр тириитин ааттыыллар эбит. Эһэ тириититтэн тигиллэр түөрт кырыылаах икки хоппо курдук киһи куругар иннигэр, кэннигэр иилиллэр эбит.
Түһүлүк. Түһүлүк (түөһүлүк) — хаттык таҥас, түөс хаххата, соҥҥо эбии кэтиллэр. Кыыс оҕо, дьахтар түһүлүгэ олус дьэрэкээн ойуулаах-дьарҕаалаах буолар. 
"Холо баанар түһүлүк" — судургу тирии, таҥас буолар..
Саха сиригэр үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэктэр. Саха сиригэр үөскүү сылдьыбыт бөһуөлэктэр — администрацияларынан уонна территориянан араарыыга уларыйыы тахсыбыт түмүгэр куорат тииптээх бөһүөлэк статустарын сүтэрбит бөһүөлэктэр.
Абый улууһа
Алдан улууһа
Амма улууһа
Булуҥ улууһа
Ленскэй улууһа
Мирнэй улууһа
Муома улууһа
Нүөрүҥгүрү улууһа
Ньурба улууһа
Өймөкөөн улууһа
Өлүөхүмэ улууһа
Уус-Маайа улууһа
Усуйаана улууһа
Үөһээ Дьааҥы улууһа
Хаҥалас улууһа
Дьокуускай куорат
Федоров Евграф Григорьевич. Федоров Евграф Григорьевич - Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркома, хирург, медицинскэй сулууспа майора.
Нам улууһун Ойуун Уус нэһилиэгэр (билигин Горнай улууһун Атамай нэһилиэгин сирэ) 1889 с. төрөөбүт. Миссионердар оскуолаларын бүтэрбит. 1913 с. Дьокуускайдааҕы биэксэл-акушер оскуолатыгар үөрэнэн биэксэл идэтин ылбыт. Саха губерниятын доруобуйа харыстабылын салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Бүлүүгэ уонна Халымаҕа хара уоспаны утары охсуспут. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. 1926 с. Москубатааҕы иккис медицинскэй институуту үөрэнэн бүтэрэр, онтон 3 сыл Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркомуомунан үлэллэбит.
1936 с. Кытай Синцзянь провинциятыгар хируурдаабыт. 1940 с. Москубаҕа хирургияҕа үөрэҕин салгыыр, онтон Таджикистааҥҥа Исфар диэн сиргэ балыыһа сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. 1941-44 сылларга Улан-Удэ медико-эвакуационнай пуунугар хирург-инспектордыыр. 1944-46 сс. эмиэ Исфарга үлэлиир. 
1947 сыллаахха рентгенолог үөрэҕэр үөрэнэр. Дьокуускайга онкология диспаансерыгар үлэлээбит.
1973 сыллаахха өлбүт.
Ленин уордьанын, Кыһыл Знамя уонна Бочуот Знаага уордьаннар кавалердара. Бэрдьигэстээх кыраайы үөрэтэр түмэлигэр кини туһунан экспозиция баар.
Угаров Гавриил Спиридонович. Угаров Гавриил Спиридонович — биология билимин дуоктара, суруйааччы, айааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1991), Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ (1999), норуот үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара.
1940 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Сургулуук сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Саха государственнай университет биолого-географическай факультетын, ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын аспирантуратын бүтэрбитэ.
Г. С. Угаров фантастическай тиэмэҕэ суруйан испитэ. Чөл олох туhунан биир бастакынан боппуруоһу көтөхпүтэ. Онно арыгыттан олох аккаастаныы боппуруоһа турбат, кэмнээн, культурнайдык иһиэххэ диэн өйдөбүлү туруорбута. Ол тула сытыы мөккүөрдэр бара сылдьыбыттара.
Саха государственнай университетыгар ботаника кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Ява байҕала. Ява байҕала — Чуумпу океан Борнео, Сулавеси, Суматра уонна Ява арыылар ыккардынааҕы байҕал . Иэнэ 310 тыһ. км², дьириҥэ 30-80 м.
Ява байҕала кэнники мууһуруу период кэнниттэн үөскээбитэ.
3 тыһыынчаттан тахса байҕал кыыллара уонна балыктара бааллар.
Сүрүн проттар: Банджармасин, Джакарта, Семаранг.
1942 сыл олунньутугар улахан муора кыргыһыыта буолбута. Нидерланд, Улуу Британия, Аустралия уонна АХШ хараабыллара Дьоппуон флотун кытта киирсибиттэрэ уонна хотторбуттара.
Молукка байҕала. Молукка байҕала () — Чуумпу океан байҕала. Минданао, Сангихе, Сулавеси, уонна Молукка арыыларын ыккардынан сытар.
Иэнэ 291 000 км². Дьириҥэ 4180 м тиийэр. Уу температурата сайыннары - кыһыннары 27-28°, тууһа 34‰.
Сүрүн порда Давао Минданао арыыга.
Сири иһит. Сири иһит — yy, сиик өппөт гына анаан таҥастаммыт, оҕус, тайах тириититтэн тигиллибит иһит. «Туос иһит», «мас иһит» диэбит курдук.
Көрүҥнэрэ.
Сирилииргэ ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончахатынан, хоруонан өҥнүүллэрин иһин
бу иһити барытын «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара.
Симэхтээх симиир. Симэхтээх симиир — кымыс туруорар, көҥкөлөй киирэр куолайдаах ытык сири иһит, хамсаатаҕын аайы кылырҕаччы тыаһыыр алтан илбиргэһи, аспытын анараалар араабылаабатыннар, аһаспатыннар диэн тэйитэр баҕаттан, түөрт өттүгэр иҥиннэрэллэр..
Симэхтээх сири көҕүөр иһит. Симэхтээх сири көҕүөр иһит — олус улахан, киэҥ ыҥырыылаах ыһыахтарга кымыс көөнньөрөр сири иһит.
Таһыар-көҕүөр. Таһыар-көҕүөр — кыараҕас айахтаах, ыҥыырга иилиллэр кыра сири иһит. Айанньыт уутун, кымыһын хаһаанар иһитэ.
Сири ыаҕас. Сири ыаҕас — биэ ыырга, уу баһарга дэгиттэр туттуллар сири иһит.
Сири чабычах. Сири чабычах — биэ ыырга эрэ туттуллара үһү, биэ да, кулун да мөхсөн үктээтэхтэринэ алдьаммат бөҕө оҥоһуулаах сири иһит.
Сири холлоҕос. Сири холлоҕос — улахан сири иһит, туос да, мас да буолара үһү, билиҥҥитинэн уһаат диэххэ сөп. Былыр суораты, тары хаһаанарга туттуллара .
Кылырҕастаах сири холлоҕос. Кылырҕастаах сири холлоҕос — түһүлгэ ортотугар турар кымыс хаһаанар ытык сири иһит.
Сирилииргэ ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончахатынан, хоруонан өҥнүүллэрин иһин
бу иһити барытын «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара.
Симиирчэх. Симиирчэх — сиргэ-уокка, айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах дьоҕус сири иһит.
Симиир. Симиир — кымыс туруорар, көҥкөлөй киирэр куолайдаах ытык сири иһит.
Ксенофонтов Иван Саввич. Ксенофонтов Иван Саввич — Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук аатырбыт Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннаах булчута.
1936 сыллаахха төрөөбүтэ (күнэ-дьыла биллибэт). И.С.Ксенофонтов туһунан "Байанай" сурунаалга 2009 сыллаахха 5-с №-гэ "Сургуулук суон сурахтаах сонордьута" диэн суруйуу тахсан турар. Булчут төрүччүтэ Е.А.Филиппов "Ыйыластар төрдүлэрэ-уустара, тымырдара-сыдьааннара" диэн 2004 сыллаахха "Бичиккэ" тахсыбыт кинигэҕэ баарын булан көрүөххүтүн сөп.
Инньэлик. Инньэлик — инньэ хаатын уктар хаппар. Былыр кыра кыыл, көтөр сототун унуоҕун аалан, ыраастаан баран, көҥдөйүгэр кыаны симэллэрэ уонна иннэлэрин онно анньаллара. Ол кэннэ инньэлик диэн көрүөхтэн кэрэ ойуулаах, салбырҕастардаах кыракый хаппары тиктэн, саптарын, инньэлэрин онно укталлара. Инньэ хаатын — «туруйа сотото», «күөгү симэх» диэн курдуктары көҥдөй гына алтанынан, үрүҥ көмүһүнэн эмиэ оҥостоллоро.
Хаппар. Хаппар — араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар дьоҕус, кыра суумка.
Сарыы хаппар. Сарыы хаппар — араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар олус кэрэ ойуулаах-дьарҕаалаах дьоҕус, кыра хаппар.
Хабах хаппар. Хабах хаппар — хабаҕы имитэн, таҥаһынан, сарыынан бүүрүктэммит, айахтаммыт, араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар хаппар.
Балык тириитэ хаппар. Балык тириитэ хаппар — сүлүллэр тириилээх өрүс улахан балыгын тириитин таҥастаан тигэллибит араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах хаппар.
Кыалык. Кыалык — кыа сиигирбэтин диэн уктарга аналлаах курга иилиллэр кыракый хаппар. Кыа сиргэ, айаҥҥа сылдьар киһиэхэ уот ыларыгар тугунан да солбуллубат тутаах мал. Кыалыкка чокууру эмиэ угаллар.
Хааһах. Хааһах — тирииттэн тигиллэр дьиэҕэ-уокка, айаҥҥа мал хаалыыр.
Орон таҥаһа. Орон таҥаһа - былыргы сахалар орон таҥаһын тирииттэн тигэллэрэ, кус түүтүн, кылы, оту туһаналлара.
Михайлов Савва Николаевич. Михайлов Савва Николаевич (1904-1931) – "Саха маршала" Сэмэн Михайлов бииргэ иитиллибит быраата, абаҕатын Кээйэ Ньукууһун уола. Идэтинэн учуутал этэ. Дойдутугар Чыамайыкыга бастакы оскуоланы астарбыт киһи. 1930 сыллаахха саас тутуллубута уонна кыһын 1931 сыллаахха ытыллыбыта. 
Савва Николаевич чугас доҕоро – Семенов Аполлоний Иннокентьевич омук тылын кафедратын аспыт киһи эбит. Иккиэн Владивостокка бииргэ үөрэммиттэр. 
Краевед Д.Н.Гаврильев «Репрессия уонна реабилитация» диэн кинигэтигэр «Үтүө ааттара үйэтийэр» мартиролог-сурукка 354-с киһинэн сурулла сылдьар: «Михайлов Савва Николаевич (1904) – Илин Хаҥалас улууһа, Чыамайыкы нэһилиэгэ. Омуга Саха, партията суох. Дьокуускай куорат олохтооҕо. «Саха омук» культурнай-сырдатар общество чилиэнэ. Студент. РСФСР ХК 58-3, 6-с пууна: 1930 сыл, ыам ыйын 15 күнэ. Кини буруйданыыта: Атын дойду агенын кытары сибээстээҕин, онуоха үспүйүөннээһин иһин сууттаммыт» [1; 111-112]. 
1998 сыллаахха Алтан Сарын «Тоҕус этиҥ тойуга» диэн кинигэтин В.Н.Протодьяконов хомуйан, киирии тыллаан бэчээттэтэн турар. Онно этиллэринэн, Гаврил Васильевич Баишев-Алтан Сарын оҕо эрдэҕиттэн үчүгэйдик билэр дьоннорунан Семенов Аполлонийы уонна Михайлов Савваны ааттаталаабыт эбит [2; 8]. Алтан Сарын 1929 сыллаахха күһүн тутуллар, сэтинньи ыйга биир доппуруоска билиммитинэн, ол күһүн куоракка Савва Михайловы көрсүбүт [2; 13]. Сыл аҥарынан Савва Михайлов эмиэ тутуллубут, сууттаммыт уонна ытыллыбыт. 
Романов Павел Прокопьевич (1920-2008) Савва Николаевич бастакы үөрэнээччитэ этэ, онон олус киэн туттара, өрүү кэпсиирэ. Учууталын кэриэстээн, кини аатын үйэтитээри Чыамайыкы оскуолатыгар Савва Николаевич аатын бэрдэриэн баҕарара. СР прокуратуратыттан учуутала реабилитацияламмытын туһунан справканы ылан ууруна сылдьара. Онно маннык суруллубут этэ (кылгатан): «Гр-н Михайлов Савва Николаевич … репрессирован: ОГПУ СССР 15 мая 1930 года арестован и привлечен к уголовной ответственности по ст.ст. 58-6 и 59-3 УК РСФСР к высшей мере наказания – расстрелу. Приговор приведен в исполнение 18 февраля 1931 года. Он реабилитирован 11 мая 1989 года прокуратурой РС (Я) в связи с отсутствием состава преступления…». 
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:.
1. Гаврильев, Д.Н. Репрессия уонна реабилитация. / Д.Н.Гаврильев. – Дьокуускай : Бичик, 2001. – 192 с.
2. Алтан Сарын. Тоҕус этиҥ тойуга / [хомуйан оҥордо В.Н.Протодьяконов]. – Дьокуускай : Бичик, 1998. – 384 с.
Канадиан инглиш. Канадиан инглиш үксэ Канаадаҕа тарҕаммыт. Канадиан инглиш IELTS экээмэни ирдиир. Канаадаҕа көһөн киирэр иммиграннар ахсааннарынан Канаада тылын носителлэрэ элбии турар, сылга 500 тыыһынча курдугунан.
Рязанскай Афанасий Петрович.  
Афанасий Петрович Рязанскай (1873 с. тохсунньу 1 күнэ - 1930 (?)) — бэйэтин кэмигэр уһулуччу киһи, сырдатааччы, Амма улууһун бастакы кулубата. 
3-с Чакырга (билигин Амма улууһун сирэ) 1873 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр төрөөбүт. Ааҕарга-суруйарга сыылынай Натансоҥҥа Абаҕаҕа үөрэммит. Онтон Дьокуускайга киирэн реальнай училище 4 кылааһын 1890 с. бүтэрбит. Онтон Боотур уус улууһугар суруксуттаабыт.
1905 сыллаахха Сулҕаччыга оскуола тутуутун ситиспит.
1910 сыллаахха Үһүс Чакыр нэһилиэгин старостатынан талыллыбыт. Амма улууһа туспа барарын туруорсубут.
Саха уобалаһын күбүрүнээтэрин 1911 сыл ахсынньы 30 күнүнээҕи бирикээһинэн Амма улууһа араарыллыбыт. 1912 сыллаахха 12 Амма нэһилиэктэрэ Боотур уус улууһуттан арахсан туспа улуус буолбуттара, Рязанскай бастакы кулуба буолбута. Икки сылынан бэрик ылла диэн ууратыллыбыта. 
Суруйар дьоҕурдааҕа дииллэр, Баһылай Никифоров хаһыаттарыгар кини икки тылынан суруйуулара утумнаахтык тахсаллара. 
1921 сыллаахха Бүлүү уокуругун Одуну оскуолатыгар учууталлыыр этэ. 1921 сыллаахха Чурапчыга буолбут ВЯОНУ сийиэһин кыттыылааҕа. ВЯОНУ быһаарытынан хотугу улуустарга түүлээх хомуйааччынан ананар. Охуоскайга күрүүр. Иллэһии буолбутугар 1925 сыллахха Саха АССР Наркомземыгар үлэҕэ киирэр. 1926 сыллаахха Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр дэлэгээтинэн талыллар. Онно сахалары байыаннай призывка ыҥырыыны утаран соҕотоҕун куоластыыр.
1927 сыллаахха тутуллан хаайыллар, ол эрээри сотору босхолонор. Сэбиэскэй тэрилтэлэргэ үлэҕэ киирэр, Наркомзем чилиэнэ буолар. 
1929 (сороҕор 1930 дииллэр) сыллаахха Артемьев М. өрө туруутугар кытынна, Пепеляев сэриитигэр дьону хомуйда, эмиграцияҕа сылдьар уолугар Саха сиринээҕи быһыыны-майгыны биллэрэ олорор диэн буруйданар, тутуллан, үс киһилээх суут (тройка) биригэбиэринэн Соловки арыыларыгар хаайыыга ыытыллар. Ол кэннэ сураҕа суох сүппүт, сорох сибидиэнньэннэн аара түрмэҕэ өлбүт. 
4 оҕолоох: Пантелеймон, Асклифеодот (Асклипиодот), Александра уонна Фекла. Уола Асклиопиодот Дьокуускайга биэлсэр оскуолатын бүтэрбитэ, сэбиэскэй былааһы ылымматаҕа, кыраныысса таһыгар Кытайга тахсан олорбута, бөдөҥ суруналыыс буолбута, 1942 сыллаахха диэри Шанхаайга олорбута, онтон Гонкоҥҥа олоро сылдьыбыта. 1949 сыллаахха Австралияҕа көспүтэ. Бу тухары кыраныысса таһыгар олорор сахалары бэйэтин тула түмэрэ, өйүүрэ, 1968 сыллаахха Брисбен куоракка өлбүтэ. Икки уоллаах этэ.
Отон. Отон (лат. "Vaccínium vítis-idaéa") — сылы быһа күөх турар от үүнээйи, кылабачыгас, ньолбоҕор сэбирдэхтээх, аһа кыһыл өҥнөөх, кытаанах эттээх. Сибэккитэ маҥан, кубархайдыҥы өҥнөөх. Отон аһа сылы быһа хаар анныгар сытыан сөп. Саха сиригэр киэҥник тарҕанан үүнэр.
Саха култууратыгар.
Отон былыр-былыргыттан сахаларга суолталаах ас этэ. Онон өс хоһоонноругар, сомоҕо домохторго ахтыллар, холобур, - Отонноотоххо оҥоойук туолар.
Бөллөхүнэ. Бөллөхүнэ эбэтэр бөллөҕүнэ, моруоска (, ) — Саха Cиригэр барытыгар үүнэр эрээри, ордук хойуутук хоту тыа быыстаах туундараҕа уонна туундараҕа үүнэр отон.
Сииктээх сирдэргэ, маардарга, уулаах тиит ойуурдарга үүнэр. Элбэх сыллаах уһун силистээх оттуҥу үүнээйи. Үрдүгэ 5—25 см. Аһа уҥуохтаах отон, бастаан кытархай, ситтэҕинэ араҕас, онтон оранжевай, дьэҥкир буолар. Үчүгэй сыттаах, сүмэһиннээх, оччо минньигэһэ суох.
Кэтирээһиниттэн уонна үүнэр сирэ үрдүгүттэн тутулуктанан бэс ыйын иккис аҥаарыттан сибэккилэнэн барар. Аһа от ыйын ортотуттан атырдьах ыйын ортотугар дылы ситэр.
Чэнь Лида. Чэнь Лида - Пекиин араадьыйатын тэрийсибит дьонтон биирдэстэрэ, нуучча эрэдээксийэтин үлэһитэ. 
Дьокуускайга төрөөбүт, аҕата кытай, ийэтэ саха. 1950-с сыллар саҕаланыыларыгар аҕата Кытайга кыыһын илдьэ барбыт. Пекиннааҕы Омук тылларын институутун бүтэрбит, онтон араадьыйаҕа үлэлии киирбит. "Говорит Пекин, говорит Пекин" диэн кини куолаһа бүтүн Сэбиэскэй Сойууска уонна аан дойдуга тарҕанар эбит. 
1985 сыллаахха Москубаҕа Пушкин аатынан Нуучча тылын институутугар стажировкаламмыт.
Голоцен. Голоцен, мууһуруу кэннинээҕи аныгы геология эпохата, өссө да бүтэ илик антропоген (Төрдүс) период аҥара. Аата гириэк тыллартан тахсар ὅλος (бүтүн) уонна καινός (саҥа).
Рельеф, климат, үүнээйилэр уонна тыыннаах харамайдар билиҥҥи туруктарыгар тиийэллэр. Бултанар кыллар бытарыйбыттарын иһин сумнаҕын култуура булчуттара булт ньымаларын уларыталлар.
Неолит кэминээҕи дьоннор бултка ох сааннан, онтон балыктааһыҥҥа илиминэн туһанар буолбуттара, ыты иитиини саҕалаабыттара.
Сүрүн ситиһиинэн буолбута туой иһит оҥоһуута.
Сумнаҕын. Сумнаҕын, элбэх хапталҕаннаах былыргы дьон олоро сылдьыбыт сирэ. Мочанов Ю.А. 1964 сыллаахха Алдан өрүс хаҥас салаатын төрдүгэр булбута.
Палеолит этабын туоһулуур балай да элбэх матарыйаал көстүбүтэ. Олорго олоҕуран Сумнаҕын култуурата ойууламмыта.
Сумнаҕыҥҥа дьоннор 10,5 — 6 тыһ. сыл нөҥүө олоро сылдьыбыттар. Енисей өрүс диэккитэн кэлбиттэр диэн быһаарыллыбыта. Сүрүн дьарыктарынан тайаҕы, табаны уонна кулааһайы бултааһын этэ.
7 — 6 тыһ. сыл нөҥүө Байкаалтан саҥа дьон кэлэн сумнаҕыннары хоту диэкки саҕарыппыттара, сорохторун ассимиляциялаабыттара.
Ассимиляцияҕа бэриммэтэхтэр 6 тыһ. сыл нөҥүө Аляскаҕа көспүттэр диэн сабаҕалыыллар. Эскимостар уонна алеуттар төрүттэрэ буолаллар.
Дедовщина. Дедовщина (байыаннай флокка годковщина) - болдьохтоох аармыйаҕа (ол аата идэтийбэтэх, дьон/эр дьон бары сулууспалыыр аармыйаларыгар) саллаат төһө өр сулууспалаабытыттан тутулуктаах иерархия сыһыана. Бу сыһыаны болдьохтоох байыаннай сулууспаҕа сылдьар дьон (рядовойдар, сержааннар) бэйэлэрэ тутуһаллар, ханнык да нуормалыыр аактаҕа суруллубат. Дедовщина сиэрин-туомун баһыйар күүс көмөтүнэн өттөйөн тутуһуннарар буолан, криминаал аҥардаах.
Археология пааматынньыктара. Археология пааматынньыктара, Саха сиригэр булуллубут былыргы дьоннор олоро сылдьыбыт сирдэрэ уонна атын археологияҕа сыһыаннаах объектар.
Еремисов Михаил Николаевич. Еремисов Михаил Николаевич — сүүрүк-спортсмен, марафонец.
Үөһээ Бүлүү Далырыгар 1961 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр төрөөбүт. Балаҕан ыйын 6 күнүгэр 2010 сыллаахха өлбүт.
Далыр орто оскуолатын бµтэрбитэ. 1979-1981сс.
Советскай Армия кэккэтигэр сулууспалыыр,
1982с. Красноярскайдаа±ы госпединститут студена. 1987с. Ґіґээ Бµлµµтээ±и ДЮСШ
чэпчэки атлетика±а тренерэ, 2007с. µірэх управлениетын спортка методиґа.
Киниэхэ бастакы улахан ситиґии 1989с. ыам ыйыгар кэлбитэ. Итиннэ 100км.
дистанция±а Саха АССР рекордун олохтоон бастаабыта. Итинтэн салгыы Россия, Саха
республикатын чэпчэки атлетика±а элбэх тігµллээх чемпиона буолбута.
Классическай марафоІІа Россия спордун маастарын аатын ылбыта. Кэлин М.Н.
Еремисов биир сууккалаах сµµрµµгэ 264км.400м. кірдірін СР рекордун олохтообута,
бу кірдірµµгэ саха сµµрµµктэрэ кыайан чугаґаабаттар. Бу ситиґиитинэн М.Н.
Еремисоа ХХ-с µйэ спортка лауреатын аатын ылбыта. Кини СР µірэ±ириитин туйгуна,
Ґіґээ Бµлµµ улууґун, Далыр нэґилиэгин Бочуоттаах гражданина. Уґун
дистанцияларга сµµрµµгэ Аан дойду чемпионатын призера, Европа хамаанданан
кубогын чемпиона, РФ чемпиона буолбута. ДЮСШ тренеринэн µлэлиир кэмигэр чуолаан
сµµрµµгэ улуус µірэнээччилэрин ортолоруттан биллэр сµµрµµк о±олор тахсыбыттара.
Олортон билигин Ґіґээ Бµлµµнµ, Саха сирин ааттата сылдьар, РФ спордун маастара
Диана Тартакынова буолар. Ґірэх управлениетыгар методистыырын быыґыгар эдэр
спортсменнары сµµрµµгэ уґуйбута. Мэйиктэн Борис Васильев диэн сµµрµµгµ
таґаарбыта, кини билигин уолаттарга ыраахха сµµрµµгэ СР рекордсмена. 
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии
дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар :
О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Тириини таҥастааһын. Тирии, түүлээх имитиитэ, таҥастааһына, өҥнөөһүнэ былыргы саха олоҕор биир сүрүн үлэ буолара. 
Үүнээйиттэн өҥнөрү ылыы:.
Тиит хатырыга, бэс хатырыга, хатыҥ көмүрүөтэ, хатыҥ үөһэ, туос хоруота, хатыҥ көмөрө, курунньук, кулун туйаҕа, от сибэккитэ, соһо таас, ыт мунна тэллэй, үөт субата, сиһик талах субата, кыһыл эмэх, лабыкта, тимэх от (пижма), алтан от, бурдук соломото, хатыҥ чээрэтэ, былыык (соһо) — бу балартан кыһыл, күөх, араҕас, хара, кугас өҥнөрү ылаллара.
Харамайтан ситимнээх өҥнөр:.
Хаан, хаан оһоҕо, уҥуох күлэ, балык хабаҕа, сымыыт уоһаҕа, быар, сылгы хоруончахата, о.д.а.
Тириини тугунан сымнаталларай, оҕунуохтуулларай?
Миин хоргуна, анды арыыта, ис сыата, сылгы сыата, сымыыт үрүҥэ, унуох арыыта, балык арыыта, тар, суорат, аһыйбыт үүт хойуута, быар, кыыл-сүөл, сылгы, сүөһү, таба мэйиилэрэ, быыбакка, аһыйбыт сүөгэй, өһөх хааһы, сыалыһар быара, о.д.а.
Өҥ тэллэх. Өҥ тэллэх — сымнаҕас гына имитиллибит тирии лоскуйа, аты ботолуох иннинэ сиһин сабаллар.
Өссө маны көр.
Өҥ сөрүө
Өҥ сөрүө. Өҥ сөрүө — сиэлинэн өрөллөр, эмиэ өҥ тэллэх курдук аты ботолуох иннинэ сиһин сабаллар.
Өссө маны көр.
Өҥ тэллэх
Бото. Бото — ыҥыыр олорор халыҥ сымнаҕас тэллэҕэ. 
Тыл суолтата.
Аты ыҥыырдыырга арҕаһыгар уурар оту, сиэли үүйэн (сирийэн) оҥорбут эбэтэр атын халыҥ сымнатыы тэллийэ.
Сиик арааһа. Сириэһин сиигэ
Тигии сиигэ
Ойуу-дьарҕаа сиигэ
Ии тигиитин apaaha
Өҥнөр тиһиликтэрэ. Саха өҥү-дьүһүнү көрүүтэ арҕааҥҥы омуктартан таһы-быһа ураты, ол иһин сахалыы сатаан көрбөт буолан, бастакы чинчийээччилэр биһигини дьүһүнү мөлтөхтүк араараллар диэн түмүктээбиттэрэ. Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх. Төрөөбүт Аар Айылҕатыттан силиһэ быстыбыт киһи ону хайаан өйдүөҕэй. Өбүгэлэрбит өҥү-дьүһүнү дьүһүннүүр да тыллара билиҥҥи киһиэхэ олоҥхо тылын курдук иһиллэр.
1
Оҕуруо. Оҕуруо (хоруоҥка, мөһүүрэ)
Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ. Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ (кылгастык ККАК, , ) — аан дойдуга барытыгар үлэлиир гуманитарнай тэрилтэ. Сэрии эбэтэр бастаанньалар кэмнэригэр эмсэҕэлээбиттэргэ көмөлөһөр, Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннарын сорҕото.
1863 сыллаахха Швейцария киһитэ Анри Дюнан тэрийбит.
Штаб-квартирата Женеваҕа баар.
Кыһыл Кириэс Саха Сиригэр.
Саха Сиригэр аан бастаан 1878 сыллаахха Верхоянскайга тэриллибит, онтон 1884 сыллаахха Дьокуускайга. 1889 сыллаахха Кыһыл Кириэс иһинэн харах ыарыыларын босхо эмтиир быраас амбулаторията аһыллыбыт. 1898 сыл от ыйын 20 күнүгэр В.А. Вонгродскай көҕүлээһининэн босхо өҥөнү оҥорор Кыһыл Кириэс амбулаторнай лечебницата аһыллыбыт.
Бастакы Аан дойду сэриитин саҕана 1916 сыллаахха управление иһинэн дьахтар, инородецтар уонна аармыйаны ичигэс таҥаһынан хааччыйыы кэмитиэттэрэ тэриллибиттэр.
Нобель эйэ бириэмийэтэ. Нобель эйэ бириэмийэтэ - эйэни бөҕөргөтүү иһин сыл аайы Нобель кэмитиэтэ Осло куоракка аныыр бириэмийтэтэ.
Хандьыдааттары туруорарааччылар.
Нобель пуондатын устаабынан хандьыдааттары маннык дьон туруораллар:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадалара. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадалара - Саха Өрөспүүбүлүкэтин уопсастыбатын, бэлиитикэтин, социальнай эйгэтин, экэниэмикэтин уонна култууратын сайдыытыгар сүҥкэн үтүөлэрин судаарыстыба уонна уопсастыба үрдүкү билиниилэрин көрүҥүнэн буолаллар. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларын туһунан» 135/1-З N 275-III 2004 с. бэс ыйын 15 күнүнээҕи СӨ Сокуонугар олоҕуран бэриллэллэр.
Судаарыстыба наҕаарадаларын тиһилигэр киирэллэр: уордьаннар, мэтээллэр, ытык сыбаанньалар, судаарыстыбаннай бириэмийэлэр, СӨ Бэрэсидьиэнин Махтал Суруга уонна СӨ ураты бэлиэлэрэ. 
Судаарыстыба наҕараадаларын СӨ Бэрэсидьиэнин көрдөһүүтүнэн Ил Түмэн олохтуур.
Бигэргэтиллибит наҕараадалар көрүҥнэрэ Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай геральдика реестрыгар киллэриллэргэ ыытылаллар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала. Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала - Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларыттан биирдэстэрэ. 
Бу ытык сыбаанньа идэлэрин үрдүк таһымнаахтык баһылаабыт учууталларга, уопсай үөрэхтээһин тэрилтэлэрин бары көрүҥнэрин, педагогика үрдүкү үөрэҕин, үөрэхтээһиҥҥэ идэ таһымын үрдэтэр институуттар преподавателлэригэр, үөрэҕирии салайааччыларыгар, билим чинчийэр институуттарын үлэһиттэригэр педагогикаҕа уонна ыччаты итиигэ өҥөлөрүн иһин, 15 сылтан ордук үлэлээбит буоллахтарына, бэриллэр.
Өссө маны көр.
CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ. Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ ытык сыбаанньа Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларыттан биирдэстэрэ. 
Бу ытык сыбаанньа идэлэрин үрдүк таһымнаахтык баһылаабыт оскуола иннинээҕи оҕону иитэр тэрилтэлэрин, оскуола таһынааҕы үөрэхтээһин тэрилтэлэрин, оҕо дьиэлэрин, бастакы уонна орто сүһүөх идэ биэрэр кыһаларын уонна үрдүкү үөрэх кыһаларын үлэһиттэригэр педагогикаҕа уонна ыччаты итиигэ өҥөлөрүн иһин, 15 сылтан ордук үлэлээбит буоллахтарына, бэриллэр.
Кулаковскай А.Е. аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ. Кулаковскай А.Е. аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ - Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадата.
Бириэмийэ Саха сирин омуктарын духуобунай култууратын барҕарыытыгар уһулуччу сыралҕаннаах уопсастыбаннай үлэлэрин иһин, Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай уонна экэниэмикэҕэ сайдыытыгар бөдөҥ кылааттарын киллэрбит Арассыыйа Федерациятын уонна атын дойдулар гражданнарыгар ананар. 
Бириэмийэ СӨ Бырабыыталыстыбатын 1992 сыл атырдьах ыйын 3 к. 348№ уурааҕынан олохтоммута.
Бириэмийэни анааһын бэрээдэгэ.
Бу бириэмийэни анааһыҥҥа аналлаах хамыыһыйа тэриллэр. Хамыыһыйа састаабын СӨ Бэрэсидьиэнэ бигэгэтэр. Бириэмийэҕэ хандьыдааттары судаарыстыба уонна уопсастыба тэрилтэлэрэ, айар сойуустар бырабылыанньалара, билим тэрилтэлэрэ, бэчээт уонна информацияны киэҥник тарҕатыы тэрилтэлэрэ, үрдүк уонна орто үөрэх кыһалара киллэрэллэр. Болдьоҕо алтынньы 1 күнүттэн аныгы сыл олунньу 1 күнүгэр дылы. 
Бириэмийэ хамыыһыйата бэйэтин санаатын СӨ Бэрэсидьиэнин судаарыстыбаннай наҕараадаларга хамыыһыйатыгар этэр. Онтон ол хамыыһыйа үлэтин түмүгүн Бэрэсидьиэн бэйэтин ыйааҕынан бигэргэтэр. Бириэмийэ Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүт күнүгэр кулун тутар 4 ананар. 
Бириэмийэни сылга биир эрэ киһи ылар.