mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ууһуур тиһик. Ууһуур тиһик () — уустук кыыл-сүөл, үүнээйи, тэллэй уо.д. а. хамсыыр-харамай ууһуур (бэйэтин бэйэтэ элбэтэр, хатылыыр, атыҥҥа салҕанар) уорганнарын тиһигэ.
Тоноҕостоохтор ууһур тиһиктэрэ.
Үүтүнэн иитиллээччилэр ууһуур тиһиктэрэ биир оҥоһуулаах. Ол эрээри киһи киэниттэн уратылардаах. Холобур, үгүс кыыл-сүөл атыырын ууһуур уоргана тура (эрекциялыы) илик кэмигэр этин-сиинин иһигэр сылдьар, иһигэр уҥуохтаах буолар. Аны буоһуур кыаҕа куруук бэлэм буолбат, примааттарга эрэ оннук.
Киһи ууһуур тиһигэ.
Дьахтар төрүүрэ-ууһуура кини олоҕор сүрүн суолталаах. Ол таска көстөрө ый ахсын хаанынан арахсан кэлэрэ буолар. Онтон искэ буолар хаамыылар дьахтар гормонун циклынан дьайыытыгар олоҕураллар. Сатаан оҕоломмот ыал дьахтар төрүүр-ууһуур тиһигин ымпыгын-чымпыгын билэллэрэ наада. 
Яичник.
Ньолбоҕор быһыылаах ханыылаах уорган. Оҕо үөскүүр хаатын (матка) ойоҕоһугар баар, хас биирдиитин кээмэйэ быһа барыллаан 3x2 см буолар. Сымыыкка дьүөрэ аата саҥа олох үөскүүрүн санатар. Ол чахчы даҕаны оннук: бу уоргаҥҥа яйцеклеткалар бааллар, дьахтар ууһуур килиэккэтэ манна ситэр, балар өссө ситэ иликтэр. Оҕо үөскүүрүгэр анаан ситиэхтэрин наада. Ситии уонна сиппит килиэккэ босхолонуута – сүрүн уларыйыылар яичник иһигэр буолаллар. Манна ууһуурга наадалаах гормоннар – эстроген уонна прогестерон үөскүүллэр. 
Фаллопиевай турба.
Яичниктары оҕо үөскүүр хаатын кытта холбуур, хас биирдиитэ 10 см уһуннаах икки синньигэс турба. Хас ый ахсын бииригэр фолликула (убаҕаһынан туолбут хабах) тэһэ барар, ол иһиттэн сиппит яйцеклетка тахсан тута фаллопиевай турбанан оҕо үөскүүр хаатын диэки көхтөөхтүк сыҕарыйар. Чопчу ити турба иһигэр бастакы түргэн сиэмэлиин (сперматозоид) булкуһар. Балар силбэһиилэриттэн саҥа олох үөскүүр. 
Оҕо үөскүүр хаата.
Груусалыы быһыылаах, ууһатар уорган киириитин (влагалище) үөһэ салаатын кытта аллараа салаата холбоһоро шейка дэнэр. Оҕо үөскүүр хаатын иһин араҥата эндометрия диэн ааттанар. Хас ый ахсын гормон дьайыытынан бу араҥа үллэр, хаан тымырдара буоһаабыт яйцеклеткаҕа сөптөөх усулуобуйа оҥорон арахсаллар. Оҕо үөскүүр хаҕыгар төрүөх хат буолуу кэмин устата сайдар. 
Ууһатар уорган киириитэ (влагалище).
Бу былчыҥ көҥдөй уоргана, манна сиэмэлэр киирэн яйцеклеткаҕа дьулуһаллар. Манан ыйдааҕы хаан арахсан тахсар уонна сиэмэ яйцеклетканы буоһатар, биитэр мэһэйдэһэр кистэлэҥнээх миэстэтэ буолар. 
Мантан көстөрүнэн, оҕолонор сааһыгар сылдьар дьахтар этэ-сиинэ (организм) ый ахсын хат буолар турукка бэлэмнэнэр: уочараттаах яйцеклетка буоһуурга бэлэмнэнэр, оҕо үөскүүр хаҕа эндометрия эбии араҥатын үүннэрэр, гормоннар үөскүүргэ табыгаһы оҥороллор. Өскөтүн үөскээбэтэҕинэ, ордук араҥа (эндометрия) оҕо үөскүүр хаҕыттан хоҥнон таска тахсар – ыйдааҕы хаан арахсан кэлиитэ саҕаланар. Оҕо үөскүүрүгэр дьахтар этин-сиинин тиһигин хайа баҕарар кэһиллиитэ мэһэйдиэн сөп.
Инвалидность. Инбэлииккэ тахсыы, инбэлиит буолуу. 
Инвалид диэн доруобуйата толору хааччааҕа суох киьи.
Эмтээх үүнээйи. Эмтээх үүнээйи киэҥ үүнээйи бөлөҕө, органнара эбэтэр чаастара эмп буолар сырьёлара, народнай, медицинский эбэтэр ветеринарнай эмтиир эбэтэр профилактикалыыр практикага туһаналлар.
Ордук элбэхтэ эмтээх үүнээйи народнай медицинага туттуллар.
Эмтээх үүнээйи 21 уйэ саҕаланыытыгар олус элбэхтэ аир, алоэ, уулаах отон, девясил, зверобой, календула, каллизия, тураах отоно, малина, мать-и-мачеха, мелисса, мята, облепиха, биэс тымырдаах от, ромашка, солодка, тысячелистник, шалфей, дөлүһүөн уонна атын араас үүнээйилэр.
Номнуо отой эрдэтээҥи киһи аймах сайдыы кэрдииһэ үүнээйи дьоҥҥо аһылык источнига эрэ буолбакка ыарыыттан быһанары көмөлөһөр этэ. Муҥутуур былыргы биһиэхэ дылы тиийбит эмп сүрүн суол- шумерскай куораты раскопкалыы сылдьан булбут табличкалара. 145 строкалаах шумерскай 15 рецепт тылбаастаммыт.
Солох. Солох (нуучча тылыгар «щёлок» диэн тылтан төрүттээх) диэн хидроксидтар, солох-сирдиҥи металлар уонна атын элеменнэр, холобур, таллиум. Солохторго ууга үчүгэйдик суураллар олохтор киирэллэр. Солох молекулярнай элеменнэргэ арахсалларыгар OH-анионнары уонна метал катионун үөскэтэр. 
Солохторго 1а уонна 2а бөлөхтөр метал хидроксидтара киирэллэр (кальцийтан саҕалаан), холобур NaOH (хабархай натриум), KOH (хабархай калиум), Ba(OH)2 (хабархай бариум). Туорааһын курдук, солоххо эбии биир валеннаах таллиум хидроксидын TiOH киллэриэххэ сөп, ууга үчүгэйдик суураллар уонна күүстээх төрүт буолар. Хабархай солохтор литиум LiOH, натриум NaOH, калиум KOH, рубидиум PbOH уонна сезиум CsOH хидроксидтарын холбоспут ааттара. «Хабархай солох» диэн киһи тириитин уонна айах иhинээҕи чараас бүрүөнү быhа сиирин иhин ааттаммыт, кумааҕыны, атын органикалаах сэктэри эмиэ быhа сиир. Өр кэмнэ «хабархай солохтор», үрдүк дьайыылаахтарын иhин, көннөрү сэк быhыытынан аҕыллаллара. Биир бастакынан «хабархай солохтору» уустук иһиликтээхтэрин туhунан Лавуазье ахтыбыта. Бары судургу сэктэр аһыйыы барыахтарын сөп диэн теориятыгар олоҕурбута. Ол эрэн, бу теорияны 19 улэҕэ, Дэви бигэргэппитэ, электрохимияны туттан баран. 
Физика саҥнара.
Солох металлар хидроксидтара (хабархай солохтор) — кытаанахтар, маҥан өҥнөөхтөр, олус хигроскоптаах сэктэр. Солохтор — күүтээх өттүттэр, ууга олус үчүгэйдик суураллар. Төрүттэрин күүhэ уонна ууга суураллыылара, кинилэр катионнарын радиуhа хас биирдии периодтаах бөлөҕөр улааттаҕын аайы, улааталлар. Ордук күүстээх солохтор - сезиум хидроксида 1а бөлөххө уонна радиум хидроксида 2а бөлөххө. Ону таhынан, «быhа сиир» этанолга уонна метанолга суураллар.
Химия саҥнара.
Солохтор сүрүн саҥнара. Кытаанах солохтор салгынтан H2O сииллэр, оннук курдук CO2 (убаҕас көрүҥэр) салгынтан, сыыйа карбонаттарга кубулуйаллар. Солохтору индустрия эйгэтигэр киэнник тутталлар.
Таврийскай. Таврийскай () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 761 (2017).
Историята.
1983 сыллаахха Саҥа Каховка куорат Восточнай бөһүөлэгин оннугар олохтоммут.
Географията.
Днепр өрүскэ Каховскай уу хааһаҕын хаҥас кытылыгар Каховка уонна Саҥа Каховка ыккардыларыгар, Херсон — Геническай Р-47 суол төрдүгэр турар. Куорат аттыттан Хотугу Кырыым ханаала саҕаланар.
Била Крыныця (Херсон уобалаһа). Била Крыныця () диэн Украина Херсон уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1234 (2018).
Камерон Бойс. Ка́мерон Ми́ка Бойс (; Ыам ыйын 28, 1999 — От ыйын 7, 2019) — Америкатааҕы актёр уонна үҥкүүһүт этэ. Ордуктук Дисней «Jessie» (2011-2015) уонна «Gamer's Guide to Pretty Much Everything» (2015-2017) ситком сериалларыгар, ону кытта «Descendants» (2015-2019) үс фильмаларыгар сүрүн оруоллардаах буолан аатырбыта.
Биографията.
Ка́мерон Бойс ыам ыйын 28 күнүгэр Лос-Анджелеска, Калифорния штаакка төрөөбүтэ. Кини онно үөрэммитэ (2017 сылга бүтэрбитэ) уонна ийэлиин, аҕалыын, балтытын Майялыын кытта олорбута. Брейк-данска, хип-хопка, аныгылыы үҥкүүлэргэ уһуйар уонна кэрэхсиир этэ. Ону тэҥэ баскетболга оонньуурун таптыыр этэ. Түөрт доҕордуун кытта X-MOB хамаандаҕа кыттыһааччы этэ.
От ыйын 6-7 күнүгэр түүнүн, эдэр сааһыгар (20 саастаах этэ), ана уһун ыарыыттан, утуйа сырыппытыгар өлөн хаалбыта.
Карьерата.
2008 сыл ыам ыйыгар кини аан бастаан телевиденияҕа көстүбүтэ — «Panic! At the Disco» рок-бөлөх "That Green Gentleman (Things Have Changed)" диэн видеоклипыгар Райан Росс (бөлөх биирэ) кыра саастааҕын оонньообута. Бу сыл от ыйыгар "General Hospital: Night Shift" диэн мыльнай операҕа көстүбүтэ. Ити кэнниттэн кини киинэҕэ аан-маҥнайгы тахсыыта буолбута — "Mirrors" диэн хоррорфильмҥа кыра оруолу оонньообута. Онтон 2010 сылга «Одноклассники» диэн киинэҕэ оонньообута.
Диснейга маҥнайгы оруоллаах буолбута — «Good Luck, Charlie!» диэн сериалга анал ыалдьыт быыһытынан. Онтон «Shake It Up» диэн ситкомҥа биир серияҕа кыра үҥкүүһүттэр биирдэрэ этэ. 2011 сылтан 2015 сылга диэри «Jessie» диэн телесериалга биир сүрүн оруолу уонна ити ситком спин-оффыгар «Bunk'd»-га сити оруолу оонньообута. Ону кытта кини 2015 сылга Disney ханаалыын «Утумнааччылар» («Descendants») фильмыгар Карлос (Круэлла Де Виль уола) быыһытынан уһуллубута. 2017-гэ «Descendants 2» уонна «Descendants 3» 2019-га эмиэ Карлос оруолун оонньообута.
2019 ыам ыйыгар Hozier ырыаһыт "Almost (Sweet Music)" диэн клипыгар кыттыбыта.
Нарухито. Нарухито (徳仁, атырдьах ыйын Олунньу 23, 1960,Токио) 126-c Император аҕа Дьоппуон.
Органикалаах химия. Органикалаах химия диэн химия салаата, уулук харыалыктар уонна кинилэртэн тахсар сэктэр оҥоһууларын, хайдахтарын уонна олору синтезтыыры үөрэтэр.
Органикаламмат реакцияларга үксүн ионнар кытталлар, дьиэ итиитин температуратыгар реакция түргэнник ааһар уонна бүтэр. Органикалаах реакцияларга коваленнаах ситимнэр субуллук бысталлар уонна саҥа ситим үөскэтэллэр. Сиэр курдук, ити бырассыастар ураты болдьому ирдииллэр: тутаах температураны, реакция кэмин уонна үгүстүк катализатор баар буолуохтаах. Үксүн биир эрэ буолбакка хас да реакция бииргэ барар, ол иһин үксүгэр туһалаах сэк тахсыыта 50% элбэҕэ суох. Ол иһин органикалаах реакцияны көрдөрөргө тэҥнэбил буолбакка стехиометрия суота суох схема туттуллар.
Реакция олус уустуктук уонна хас да кэрдиистээх ааһыан сөп, булгуччу схемаҕа көстөрүн курдук буолбатах. Аараанны холбоһуу быһыытынан R+ карбкатионнар, R- карбанионнар, R радикаллар, СХ2 карбеннар, катион-радикаллар, анион-радикаллар уонна да атын көхтөөх эбэтэр бигэтэ суох өлүүскэлэр үөскүөхтэрин сөп, кинилэр уксун сөкүүндэ өлүүтэ эрэ кэмҥэ үөскээн ылаллар. Реакция кэмигэр молекулярнай таһымҥа буолар бары уларыйыылар сиһилии дьүһүннээһинннэрэ реакция механизма дэнэр. 
Реакциялар быстыы ньыматынан уонна ситим үөскээһининэн, реакцияны көҕүтүү ньыматынан, реакция молекулалааһынынан наарданаллар.
Антуан Арно (аҕа). Антуан Арно́ (; 1560 — ахсынньы 29, 1619) — Франция публициһа, байыаннай уонна судаарыстыбаннай өҥөлөрдөөх былыргы Оверн дьиэ кэргэниттэн төрүттээх.
Генрих IV хоруолу көмүскэспит уонна Париж университетын иезуиттартан 1594 сыллаахха көмүскээбит киһи буолан уордьан өстөөҕө этэ. Иезуиттар кинини өлүөр диэри сойуоласпыттара.
Уола эмиэ Антуан Арно диэн ааттаах — биллиилээх бөлөһүөк.
Контоев Александр Степанович. Александр Степанович Контоев (12.12.1981), төрөөбүт сирэ Маҕарас, Горнай улууһа, Саха АССР) — Белоруссия уонна Россия тустууга, Аан дойду түһүлгэтин үһүс миэстэлээх призёра (2001), Европа чемпионаттарын призера (2002, 2005, 2013), Россия чемпиона (2002). 
2006 сыллаахха диэри Россия аатыттан кыттыбыт. Иван Сивцевкэ дьарыктаммыта.
Ген. Ген — генетикаҕа хаан уруу аймахтарыттан ылыллыбыт киьи доруобуйатын туругун көрдөрөр эттик буолар. Бу "ген" диэн тиэрмини 1903 сыллааха, Данияттан  төрүттээх Вильгельм Йохансен диэн генетиканы уонна унээйи чинчийбит учуонай буолар. Хаан уруу доруобуйатын туругун көрдөрөр нуклеиновай кислота арыйбыттарыгар, ген өйдөбүлэ уларыйбыта, гены билигин ДНК диэн ааттыллар.
Гены удьуордааһын сурун оруолунан булуу.
1865 сыллаахха Грегор Мендель ген удьуордааьынна хас да чааска арахсарын уорэтэн даклаад суруйар.Даклаадын учуонайдар мустууларыгар БРНО кэпсиир. 1866 сыллаахха даклаада кинигэ5э бэчээттэнэр, ол эрээри улахан бол5омтону ылбат.Ол эрэн 19 уйэ бутуутэ Хуго де Фриц, Каррел Коррекс, Эрик гдоу Черман көмөтүнэн иккис тыынын ылар. То5о диэтэххэ ити учуонайдар Грегор Мендели кытары биир тумуккэ кэлбиттэр.
ДНК-ны удьуордаьыы бир сурун салаатынан арыйыыы.
40 сыллааха американскай учуонайдара О.Эвери салайыытынан, генетическай сибидиэнньэ молекулярнай хранилищата ДНК буоларын даказтаабыттар. 1953 сыллаахха рентген хаартыскатын көмөтүнэн Розалин Франклин уонна Морис Уилкинс үрдүк хаачыстыбалаах ДНК хаартыскаларын ылбыттар. Ити хаартыскалар Джеймсу Уотсону уонна Френсису Крику ДНК молекулярнай холобурун онорорго  улахан оруолу оонньобут.
Ген сурун хайысхалара.
Билиҥҥи кэмҥэ молекулярнай биология этэринэн ген ДНК-5а толору сибидиэнньэлээх  белок молекулалара эбэтэр РНК тар5атар участок буолар. Ити РНК уонна атын молекулалар биьи организыммыт сайдарын,  уҥуохпут сайдарыгар уонна организыммыт учуойдук улэлииригэр туьалыыр.
Ион. Ио́н ( «барар») — эттик иитиилээх өлүүскэтэ, атомтан эбэтэр молекулаттан электрона эбиллинэҕинэ, эбэтэр төттөрүтүн көҕүрээтэҕинэ үөскүүр. Көнө иитиилээх ион катион диэн ааттанар, утары иитиилээх — анион.
Ионнар бары агрегатнай туруктарга көстөллөр: гаастарга (холобур атмосфераҕа), убаҕастарга (расплавтарга уонна суурадаһыннарга), кристаалларга уонна плазмаҕа (холобур космоска).
Алексеев Егор Александрович. Алексеев Егор Александрович — 1905 с. төрүөх, 1941 с. ыҥырыллыбыт, 1944 с. кэлбит. Новосибирскай уобалас, чааһа биллибэт, 1981 с. өлбүт.
Алексеев Иван Васильевич. Алексеев Иван Васильевич — 1908 с төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Белгородскай уобалас, чааһа биллибэт.
Васильев Михаил Евсеевич. [[Категория:]Дьон алпаабытынан]Васильев Михаил Евсеевич , 1905 с. төрүөх , 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, чааһа биллибэт
Гаврильев Данил Егорович.  Гаврильев Данил Егорович ,1908 с. төрүөх , 1943 с. ыҥырыллыбыт , 1944 с.кэлбит, чааһа биллибэт, 1978 с. өлбүт.Категория Дьон алпаабытынан
Евдокимов Иван Евдокимович. Евдокимов Иван Евдокимович, 1904 с. төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1947 с. кэлбит, Кемеровскай уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт.
Львов Степан Николаевич. Аҕа дойду Улуу сэрии кыттыылаахтара Львов Степан Николаевич, 1915 с. төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Белгородскай уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт, 1973 с.өлбүт.
Михайлов Семен Васильевич. Михайлов Семен Васильевич, 1901 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Читинскэй уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт, 1983 с өлбүт. Категория дьон алпаабытынанАҕа дойду Улуу сэрии кыттыылаахтара
Айылҕа мэҥэлэрэ. Айылҕа мэҥэлэрэ () - Саха Cиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
Ришикеш. Ришикеш — Үүндүйэ куораттарыттан бииррдэстэрэ. Индуизм ытык куората.
Коронавирус. Коронавирус (лат. Coronaviridae) - вирус кэргэннэрэ, 2020 сыл тохсунньутугар 40 көрүҥ — рнк-холбоһуктаах вирустар кэргэннэрэ[2], бу икки ыалга холбонор. Аата вирус корона хатыытыгар санаталлар. Киһиэхэ, чуолаан, охсор дьоҥҥо сыһыаннаахтар:
Эпидимиологията.
Киһи бэйэтэ бастаан ОРВИ ыарыһахтарыттан 1965 сыллаахха анаммыта. Кэлиҥҥи кэмҥэ Кытайга 2002-2003 сылларга атипичнай пневмонияны, эбэтэр ыарахан сытыы тыҥа пневмониятын аҕалар синдром тарҕаныар дылы чинчийээччилэр болҕомтолорун тардыбатахтарын кэриэтэ. Ол ыарыы SARS-CoV вируһунан көҕүлэнэ быһаарыммыта. Ол түмүгэр ыарыы атын дойдуларга тарҕанан, барыта 8273 киһи ыалдьан, 775 киһи өлбүтэ (9,6% өлбүтэ).
Вирус MERS- Covов-Ближнэй восток тыын синдромун көҕүлээччитэ (MERS), бастакы түгэннэрэ 2012 сыллаахха регистрацияламмыттара. 2015 с.Соҕуруу Кореяҕа 183 киһи ыалдьыбыта, олор истэригэр 33 киһи өлбүтэ.
2019 сыл ахсынньытыгар Кытайга 2019 с.саҥа вирус быһыытынан ыҥырыллыбыт пневмония үрдээһинэ саҕаламмыта. Сотору буолан кини атын дойдуларга тарҕаммыта. Ыарыһах, харамай буолар кыахтаах. Биэрии кыаллар механизмнара: салгынынан, контактнай. Ыалдьыы кыһын уонна эрдэ саас үүнэр. ОРВИ-нан ыалдьыбыт дьон ахсааннатарыттан коронавируһунан ыалдьыбыт дьон ахсаана ортотунан 12% буолар. Быраабыла курдук үтүөрбүт киһи иммунитета уһун буолбатах. Коронавирдар киэҥ нэлэмэн сирдэрин туһунан дьон 80 %- на булуллубут анал антителлара туоһулууллар.
Ухань.  ("Wuhan", 武汉) — Кытайга баар бөдөҥ куорат. Хубэй провинциятын киинэ. Киин Кытай ордук хойуу киһилээх куората, олохтоохторун ахсаана 12 мөл. кэриҥэ. 
Янцзы уонна Ханьшуй өрүстэр силбэһэр сирдэригэр турар. 
Бу кэмҥэ (2020 сыл) COVID-19 коронавирус тарҕаныытын саҕалаабыт сиринэн аан дойдуга аатырда.
Уорган.  Орган - туспа оруоллаах организм соргото
Иванова Клавдия Алексеевна. Иванова Клавдия Алексеевна — үҥкүүһүт, балет артыыһа, РСФСР үтүөлээх артыыһа, САССР үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
2021 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Айар үлэтэ.
Толорбут партиялара.
В. Бочаров «Сияние Севера», Р. Щедрин «Двое», Ф. Шопен «Шопениана», В.А. Моцарт «Маленькая ночная серенада», Д. Салиман-Владимиров «Священный Ильмень» балеттарыгар эмиэ сүрүн партиялары толорбута.
Ону таһынан Г. Комраков «Орлы летят на Север», И. Штраус «Голубой Дунай», М. Жирков уонна Г. Литинскэй «Алый платочек», Л. Бетховен «Аппассионата», Ш. Гуно «Вальпургиева ночь» балеттарга кыттыбыта.
Сыанаҕа үлэтин түмүктээн баран уопутун ыччаты кытта үллэстибитэ, кэлин кыра оҕолору Оҕо ускуустубатын оскуолатыгар үөрэппитэ.
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнэ - Иванов Алкивиад Исидорович, медицина наукатын доктора, профессор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа.
Кыыһа - Нюргуяна Алкивиадовна, судаарыстыбаннай сулууспа бэтэрээнэ, социальнай эйгэҕэ үлэлээбитэ.
Быһаарыылар.
Fortnite. Fortnite (Фортнайт) — көмпүүтэр онлайн-оонньуута, Epic Games хампаанньа оҥоруута, 2017 сыллаахха тахсыбыта.
Fortnie-оонньооччуларга үс раздельнай режими талан ыларга этии киллэрэр: Fortne the The World (англ.)руск. кооперативнай симуляторга олох аһаҕас эйэлээх, оонньооччуларга сирэй- харах анньан, сирэй- харах анньан, сэбилэнэн- сэбиргэлинэн, араас тутууларынан кыттыһан ситимнээх: — хапсыһыы жанрыгар 100 оонньооччу эрэ хаалбакка, бэйэ- бэйэлэрин кытта охсуһуннарарга этиллэр.; итиэннэ 2018 сылга киллэриллибит режими: Creative, режими-«песочница», онно оонньооччулар бэйэлэрэ туспа тутуллуохтарын сөп, араас тутуулары бэйэлэрэ оҥорторуохтарын сөп. Forttnie: Save the World Worldows, macOS, macOS, a Fortnnie: Creative, Forttnie: Creative, ону таһынан портативнай тэриллэргэ — Notic, is уонна андроид. Оонньуу ордук цифровой олох ситимин моделларынан тарҕанан эрэр; физическэй носоруустарга оонньуур версиятынан таһаарыынан дьарыктанар.
Save the The The World уонна Fortnitite: Creative коммерческай ситиһиини ситиһэргэ ситиспит эрээри, чопчу Fortnntenitite: 2019 сыл кулун тутарыгар ити режимҥэ кубулуйан, 250 мөлүйүөн буолбута. 2018 сыл түмүгүнэн «онлайн геймлеҕа уһулуччулаах ситиһии " номинацияҕа кыайыылааҕынан тахсыбыт Д. I. C. Э. сыл 22- с бириэмийэтин лауреата буолбута.
Геймлей.
Тыыннаах буолуу сүрүн механиктарынан буолаллар: чинчийии, ресурсалары хомуйуу, бөҕөргөтүллүбүт дьиэлэри тутуу уонна кэлэр кыстык долгуннарын кытта охсуһуу. Оонньооччулар Форт тутуутугар күнүстэри- түүннэри кыһыннары- сайыннары туһанар предметтэри хомуйан баран, кооперациялаһаллар. Тутуу сүрүн механика буолар, онуоха «уйма лут»оонньууга. Оонньооччулар Форт хас истиэнэтин 3х3 сеткалаах сеткалаах, кирилиэһи, хаппаҕы уонна түннүктэри туаныахтарын сөп. Ити элеменнэр эттэринэн- хааннарынан Эпириэс Тихин Суини "мээрийэ смета" диэн оонньууга кубулутан көрдөрбүтэ. Бу оонньууга сир- уот уонна хаарты олус түбэлтэлэринэн генерацияланар, Уһук хоту кыргыһыы араас сэбин-сэбиргэлин, холобур, дробовик эбэтэр снайпер бинтиэпкэтин, ону тэҥэ катан курдук тымныы сэбин-сэбиргэлин бэриллэр. Оонньууга түөрт араас кылаас, чуолаан ниндзя, атын омук, коммунист уонна тутааччы түмүллүбүт. Араас кылаастар араас дьоҕурдаахтар. Холобур, тутуу түргэнник уонна чэпчэкитик тутуллар, ону тэҥэ тутуу бэйэтэ күүһүрдэр. Оттон чугас кыргыһыыга дьоҕур атын кылаастардааҕар быдан ордук. Оонньооччулар тулалыыр эйгэ объектарын уонна декорациятын алдьатыахтарын сөп. Оонньооччу тугу эмэ тобулуннаҕына, мини- оонньууга оонньуур, кэрэ- бэлиэ точкаларга охсуон наада. Ону сэргэ сэп- сэбиргэл оҥоруохха сөп, оттон персонаж үөрүйэҕэ тупсарыы уонна таһымы үрдэтии нөҥүө оҥоһуллуон сөп. Муоста, бултуурга, истиэнэҕэ, кырыыска курдук араас чаастар мастан, таастан, металлтан оҥоһуллуохтарын сөп. Игрока игрока против игрока (Пвп), который будет простоить до сүүс оонньооччуну.
PUBG. PUBG (ПАБГ) () — онлайн оонньуу, PUBG STUDIOS курдук. Арассыыйа территориятыгар оонньууну официальнай характеристиканан дьарыктанар Mail.Ru Grup. Игра основаны на международных модификаций для других играх, созданных Брендан грином (англ. Bren Green) "Prunknown" диэн псевдонимынан японскай «Королевская центр» 2000 с.тэриллибитэ. Ол түмүгэр Грин геймдизайнер быһыытынан биллибит самостоятельнай оонньуулары тэрийэн ыытта. 100- кэ диэри оонньууга десант арыыга десант биэрэллэр, онтон сэп- сэбиргэл, сэбиргэл- сэбиргэл көрдүүллэр уонна атын кыттааччылары өлөрөргө уонна тыыннаах хааларга бэйэтэ дьулуһаллар. Аан дойду каартатыгар баар куттал суох буолуутун зоната бириэмэттэн аҕыйаан, бэйэ- бэйэлэрин икки ардыларыгар оонньооччулары кыараҕастык оҥорон, кыараҕастык өйдөнөн эрэр. Тиһэх оонньооччу эбэтэр хамаанда рауҥҥа кыайар.
23 марта 2017 сыл кулун тутар 23 кунунээҕи операционнай системанан Stema таһаарыллыбыта. Бастакы сэттэ ый устата 13 мөл. тахса копия оонньуу кэнниттэн, оттон пиковай оонньооччулар ахсааннара сыл бүтүүтэ 2 мөлүйүөнтэн тахса киһиэхэ тиийбитэ, ол аата республика биир саамай биллиилээх оонньууларыгар оҥорбута. Алтынньы 31 күнүгэр буукубаны атыылааһын 18 мөл. куоппуйаттан таҕыста. Оонньуу толору версията ахсынньы 21 күнүгэр 2017 сылга таһаарыллыбыта. "Microsotosost" республикатааҕы программанан ахсынньы 12 күнүгэр буолбута эрээри, хайыы- үйэ балаҕан ыйын 4 күнүгэр 2018 сылга официальнай релизия буолбута. Кулун тутар 19 күнүгэр 2018 сыллаахха ЛОП- тар моделларыгар мобильнай версия таһаарыллыбыта. Версия акционер для 4 ноября 2018 года, ноября 7 декабря 2018 года.
Аввакумов Максим Спиридонович. Аввакумов Максим Спиридонович (1913-1975) - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгиттэн төрүттээх Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1913 с.т.
1943 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыт, 1946 с. эргиллибит, Забайкальскай фроҥҥа 385 стрелковай полкаҕа сэриилэспит.
1975 с. өлбүт.
Алексеев Иван Петрович. Алексеев Иван Петрович (1925-) - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1925 с.төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона, чааһа биллибэт.
Быһаарыылар.
 Хоро нэһилиэгэ , 2005с.
Алексеев Яков Алексеевич. Алексеев Иван Петрович - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1916 с. төрүөх, 1942 с. ыҥырыллыбыт, 1946 с эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона, чааһа биллибэт, 1970 с өлбүт.
Быһаарыылар.
Хоро нэһилиэгэ , 2005с.
Андреев Николай Лазаревич. Андреев Николай Лазаревич - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1908 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона, чааһа биллибэт. 
Быһаарыылар.
Хоро нэһилиэгэ , 2005 с.
Аржаков Афанасий Григорьевич. Аржаков Афанасий Григорьевич - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1924 с. төрүөх. 1942 с. ыҥырыллыбыт, 1949 с.эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона биллибэт, 82 гв. танковай полка.
Быһаарыылар.
Хоро нэһилиэгэ, 2005с.