mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Соҕуруу Судаан. Соҕуруу Судаан (, динка "Paguot Thudän"), официальнай аата — Соҕуруу Судаан Өрөспүүбүлүкэтэ (), — Африка дойдута, Джуба диэн куоракка кииннээх (киин куораты дойду үөһүгэр — Рамсель куоракка көһөрөр былааннаахтар).
Илин өттүттэн Эфиопия, соҕуруу өттүттэн Кения, Уганда уонна Конго Демократтыы Өрөспүүбүлүкэтэ, арҕаа Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ уонна хоту Судаанныын кирбиилэһэр; кыраныыссатын устата 6018 км. Иэнэ — 644 329 км². Судаантан арахсан баран байҕалга тахсыбат буолбута. Соҕуруу Судаан тутулуга суох буолуута 2011 сыл от ыйын 9 күнүгэр Тутулуга суох буолуу декларацията тахсыбытыгар бигэргэммитэ. 2011 сыл от ыйын 14 күнүттэн ХНТ чилиэнэ.
Көнө. Көнө диэн евклид геометриятын фундаментальнай өйдөбүллэриттэн биирдэстэрэ. Геометрия систиэмэлиир изложениятын тиһигин быспакка суруллар (биллибэт) өйдөбүллэртэн биирдэстэрэ ылыллар, кинилэр свойствалара уонна атын өйдөбүллэри кытта ситимнээх (холобур, туочукалар уонна плоскость) геометрия аксиоматынан быһаарыллар.
Көнө, төгүрүгү кытта тэҥҥэ былыргы геометрическай фигуралар ахсааннарыгар киирэр. Античнай геометрдар бу икки кривойу «эҥкилэ суох» диэн аахсыбыттара, онон циркул уонна линейка көмөтүнэн тутуулары эрэ билбиттэрэ. Евклид линияны «кэтитэ суох уһун» диэн суруйбута, уонна «туочукаларыгар барытыгар тэҥнии сытар».
Көнө аналогтара сорох тииптэригэр неевклидовай куйаардара эмиэ быһаарыллыахтарын сөп. Геометрияны тутуу сүрүн тирэҕэ икки туочукалаах сири икки аҥыы араарар эбит буоллаҕына, быһа холоон бу туочукалары холбуур кылгас токур курдук быһаарыахха сөп. Холобур, риманова геометриятыгар кылгас да буоллар геодезическай линиялар оруолу оонньууллар; бу эйгэҕэ улахан эргимтэ дугалара буолаллар.
Көнө евклид геометриятыгар свойствалара.
Икки туочуканан хааччахтаммыт учаастактар кэрчиктэр диэн ааттаналлар.
Хайа баҕарар туочуканан муҥура суох элбэх көнө ыытыахха сөп.
Ханнык баҕарар икки туочуканан биир соҕотох көнү ыытыахха сөп.
Икки сеп тубэспэт плоскость икки аҥыы арахсаллар эбэтэр параллельнайдар (сыдьааннаахтар).
Үс варианнаах пространствоҕа икки бөрүкүтэ суох икки хардарыта барсыы үс вариана баар:
Быһаччы хайысхата-алгебраическай кривой-координатура декарт систематыгар бастакы степеннээх тэҥнэбил (линейнэй тэҥнэбил).
Кванза. Кванза )  — АХШ Африкаттан төрүттээх олохтоохторо ахсынньы 26 күнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр диэри, биир төрүттээхтэрин, утумнаахтарын уонна култууралаахтарын кэрэһилээн бэлиэтиир бырааһынньыктара. 
Өбүгэлэрэ бу күннэргэ үүнүү малааһынан оҥороллор эбит.
Маулана Каренга диэн американец Кванзаны 1966 сыллаахха Уоттска буолбут долгуйуулар кэннилэриттэн афроамериканецтар бэлиэтиир ураты бырааһынньыктарын быһыытынан айбыта. Каренга эппитинэн, кини соруга маннык этэ: «хараларга Ороһооспо альтернативатын биэрэн, баһылыыр уопсастыба үгэстэрин үтүкүбэккэ бэйэлэригэр уонна бэйэлэрин устуоруйаларыгар сыһыаннааҕы бэлиэтииллэрин ситиһии».
Индо-Европа былыргы тыла. Индо-Европа былыргы тыла () — Ииндийэ уонна Европа тылларын кэргэнигэр киирэр тыллар өбүгэ тыллара, сабаҕалаан көрөн лингвистэр оҥорбут тыллара. Билигин тарҕаммыт санаа быһыытынан Индо-Европа былыргы тылынан саҥарар дьон Волга уонна Хара байҕал истиэптэригэр олорбуттар. Макрокомпаративистыы элбэх сабаҕалааһынынан, атын тыллары кытта генетикалыы ситимнээх. 
Индо-Европа былыргы тыла флексиялаах тыл, аат тыл үс ахсаанынан уонна аҕыс түһүгүнэн уларыйара, оттон туохтуур — үс кэминэн, двум залогам и четырём наклонениям.
Являлся языком номинативного строя, однако существуют гипотезы, что номинативному предшествовал эргативный или активный строй на более раннем этапе истории языка. Порядок слов был свободным, базовым являлся порядок SOV.
Изучение и реконструкция праиндоевропейского языка стали развиваться в начале XIX века, хотя некоторые догадки о существовании индоевропейской семьи языков и общего для неё праязыка существовали и ранее.
Эймс Олдрич. Эймс Олдрич (Аймс Олдрич, ), CIA агена, Америка таҥнарыахсыта, 11 сылы быһа СРСС кистэлэҥ информациалары биэрбитэ. Кинини 90 сыллардаахха FBI үлэһиттэрэ туппуттара. Эймс Олдрич таҥнарыытынан, Америкаҕа үлэлиир CIA агеннара тутуллубуттара, холобура:
генерал-майор СКС Дмитрий Поляков
полковник СКС Геннадий Сметанин
полковник ДКСК Алексей Кулак
полковник ДКСК Владимир Пигузов
подполковник ДКСК Валерий Мартынов
подполковник ДКСК Сергей Моторин
подполковник ДКСК Леонид Полещук
подполковник ДКСК Борис Южин
майор ДКСК Геннадий Вареник
старший уполномоченный ДКСК Сергей Воронцов
Үксүлэрэ ытыллар уураахха тиксибиттэрэ. Онон сибээстээн, Эймс Олдрич таҥнарыахсыты "Киллер" (Өлөрүөхсүт) диэн ааттаабыттара.
Дойду көмүскэлин комитета. Дойду көмүскэлин комитета эбэтэр Дойдуну көмүскүүр салалта комитета , кыччатан ДКСК (, кыччатан "КГБ", , ол эбэтэр ), ССРС кистэлэҥ тэрилтэтэ, дьону үспүйүөннүүр биир сүрүн тэрилтэ буолара. Бу тэрилтэ Сталин саҕана киһи бөҕөтүн репрессиялаабыта. Дьоҥҥо куһаҕан террористическай кутталы үөскэтэр курдук өйдөбүллээх тэрилтэнэн өйдөнөр. 
ССРС эстибин кэннэ бу тэрилтэ методикатын ФСБ ылбыта.
СКС. Сүрүн кэтэбил салалтата , кыччатан СКС (Главное разведывательное управление СССР), ССРС дьону кэтиир тэрилтэтэ. Үспүйүөннэри иитэн таһааран тэрилтэ. 
Билигин бу тэрилтэ СССР эстибитин кэннэ аатын уларытан ТДМС диэн буолбута.
Саламат. Саламаат — Саха норуотун аhа хайатын уксун ыьыахха туьаналлар. Хас да суус рэсиэптээх даганы эрээри маннык ингридиэннары тутталлар : чочогой 600 г. ; суогэй 200 г. ; бурдук 50 г. ; уонна агыйах туус.
Бу ордук судургу рэсиэп, ол да иннээгэр дьоннор ону маны эбиллэллэр: кыыл тылын ; быары : килиэпи ; балыгы о.д.а.
Саламааты уксун ыьыах бырааьынньыгар сииллэр, уруут "урун тунах" (рус. время молочного изобилия) диэн ойдобул баар этэ. Дьоро остуолга хайаан даганы кымыс уонна ууттэн оноьоллубут аьылык баар буолуохтаах.
EPL Diamond. EPL Diamond ("ЭПЛ Даймонд"), Саха Сирин элбэх профильна үлэлиир хамныыр тэрилтэтэ, Арассыыйаҕа саамай улахан ювелирнай киэргэллэри оҥорор, Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ. 
Саайта: https://epldiamond.ru/company/
Салалтата — Дьокуускай.
Үчүгэйдик утуйуҥ, оҕолоор!. Үчүгэйдик утуйуҥ, оҕолоор! (), ССРС саҕаттан баар оҕолорго аналлаах телевизионнай көрдөрүнньүк. Сүрүн оруолларга Степашка, Хрүша, Филя, Каркуша уонна Мишутка.
Бастакы тахсыыта — Балаҕан ыйын, 1 күнэ 1964 сыллаахха.
Нуучча эйгэтэ. Нуучча эйгэтэ (), Путин геополитическай концепциата, сүрүннээн Америка (АХШ), Кытай, Эуропа, Турция дойдулара урукку СССР дойдуларыгар влияния тарҕаталлар диэн санааттан утарылаһар идеята. Ол эрэн кылгастык эттэххэ, Украина, Беларусь уонна Казахстан. Америка уонна НАТО диэкки хайыспатыннар диэн искусственнай мэһэй оҥоруу, гибриднай сэрии оҥоруу.
Гибриднай сэрии. Гибриднай сэрии (), сэрии биир көрүҥэ, сүрүннээн Арассыыйа Украинаны кытта конфронтациатын фонугар итинник термин үөскээбитэ. Гибриднай сэрии диэн информационнай, диверсионнай, мээккэй күүһү, шпионаж уонна да атын методтары туттааһын.
Popeyes. Popeyes, АХШ биир улахан сетевой фастфуд ресторана.
Булкаан. Булкаан (Вулкан) диэн лава (итии, убаҕас буолбут таас) тахсар хайатын ааттыыллар. Вулканнар улахан аҥара төбөтүгэр кратердаах буолаллар. Вулкан эстэр буоллаҕына активнай вулкан диэн ааттыыллар. Эстэригэр лава таһынан паар, сиэрэ гаас быһыытынан уонна алдьаммыт таастар тахсаллар. Ону барытын "магма" диэн диэн ааттыыллар. Магма вулкантан сороҕор түргэнник, сороҕор бытааннык тахсар.
Российскай Федерация вулканнарын улахан өттө Камчатка уонна Курил арыыларыгар баар, ол иһигэр планета вулканнарын уопсай ахсаанын 8,3 %- на киирэр.
Вулканнар сиртэн атын да планеталарга эмиэ бааллар. Ол курдук Марс планетатыгар Олимпус Монс баар.
Вулканнар араастара.
Лава уонна атын вулкантан тахсар матырыйаллар араас-араас көрүҥнээх буолаллар. Олору иккигэ араалааччылар:
Хахха вулкан.
Бу вулкан көрүҥэ лаватыгар кремнезем аҕыйах баарыгар үөскүүр.
Хахха вулканнар эстибэккэ кыра-кыралаан тахсыбыт лава тахсар сиригэр араҥа кэнниттэн атын араҥа үөскүүр. Лава олус убаҕаһын иһин киэҥник тарҕанар. Ол иһин үөһэ буолбакка киэҥник тарҕанар, онно лава сойор. 
Ол курдук, холобурунан Гавайига баар Мауна Кеа вулкана буолар, турар сиринэн ааҕар буоллахха ордук киэҥник тарҕаммыт вулкан буолар.
Стратовулканнар.
Стратовулкан диэн биллэр вулкан көрүҥэ - үрдүк уонна конус формалаах. 
Булкаан үөскээһинэ.
Икки сүнньү процеһа ааһар.
Вулканнар тектоническай платолар хамсаатахтарына үөскүүллэр. Көрсүстэхтэриэ биир плато континент платотын анныгар барар. Ону субдукция диэн ааттыыллар. Ол кэнниттэн ууллар уонна магма баттааһынын улааттыннарар, уонна сир харыһыгар эстэр.
Иккис процесс тектоническай плато аһаҕас сир үрдүгэр таҕыстаҕына үөскүүр. Ол аһаҕас сир уруккутун курдук үлэлиир уонна сиргэ эстиэр дылы үлэлиир.
Арассыыйа булкааннара.
Арассыыйаҕа 51 үлэлиир булкаан баар. Бары Камчааткаҕа уонна Курил арыыларыгар. Камчааткаҕа 180 кэриҥэ булкаан баара биллэр. Олортон 13 үлэлии турар, 9 умуллан эрэр уонна 158 умуллубут. Үлэлии турааччыларга Ключевской мыраан, Карым мыраана, Авача мыраана, Шивелуч, Хаптаҕай Толбачик уо.д.а. киирэллэр. Саамай үрдүктэрэ Ключевской мыраана — 4750 м. 250 сыл иһигэр 34 төгүл эстибитэ. Ол аата ортотунан хас 7 сыл аайы эстэр. Бу булкаан сааһа 5 тыһ. сыл кэриҥэ.
Саха сирин булкааннара.
Саха сиригэр аныгы булкааннар, ол аата конустаах, лаавалаах, күллээх-көмөрдөөх булкааннар, наһаа сэдэхтик көстөллөр. Билиҥҥи кэмҥэ биир эрэ оннук, глоцен саҕанааҕы булкаан көстөн турар — Балаҕан Таас диэн ааттаах. Муома өрүс уҥа салаата Балаҕаннаах үрэх хаҥас кытылыгар баар. 1939 сыллаахха В.А. Зимин арыйбыта, 1949 сыллаахха А.И. Васьков кини булуутунан сирдэтэн тиийэн сиһилии ойуулаабыта. Кэлин М.С. Аргунов (1958) уонна К.Н. Рудич (1964) сылдьыбыттара. Рудич голоцен кэмнээҕи буоларын быһаарбыта.
Володарка. Володарка () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 350 (2011).
Валиди-Тоҕан Ахмад-Заки. Ахметзаки́ Валиди́ Тога́н ( Zeki Velidi Togan 1938 с. дылы — Ахмет-Заки́ Валиди́ (Вали́дов) (; 1890 сыл ахсыньы 10 күнэ, Арассыыйа импиэритэ, Стерлитамаак уйуоһун Ильчик Тимир буолаһын Кузяново дэриэбинэтэ, билигин Ишимбай оройуона Республики Башкортостан — 1970 сыл от ыйын 26 күнэ, Стамбул, Турция) — бэлиитикэ диэйэтэлэ, башкиир омугун босхолонор хамсааһын баһылыга (1917—1920 сс.); публицист; историк, востоковед-тюрколог, бөлөһүөпүйэ дуоктара (1935), профессор, Манчестер университетын бочуоттаах дуоктара (1967).
Ааттаныыта.
Арааб графикатынан суруллубут Арассыыйаҕа тахсыбыт үлэлэрин Ахметзаки, Ахметзаки Валиди, А. Валиди диэн илии баттаабыт. Нууччалыы тахсыбыт үлэлэрин А.-З. Валидов, Ахмет Закий Валидов диэн баттыыр эбит. Европаҕа тахсыбыт үлэлэрэ А. Зеки Валиди диэн баттаммыттар. Соклыкайоглу, А. Т. Кахъяоглу, Сюяргул диэн ааттары эмиэ.
Бобуу. Бобуу — дьон тугу-эмит куһаҕан дьайыыны оҥороллорун хаччахтыыры аатыыллар. Сорох астарга бобуу баар буолуон сөп. Ол курдук, Сингапурга кэбиниини боболлор.
Бобууну интернекка администратор эбэтэр модератор олохтуон сөп.
Халлаан киһитэ. ХАЛЛААН КИҺИТЭ
Киһи өйүн-санаатын, майгынын үчүгэйин бэлиэтиир «Киһи киһитэ», «Киһи быһыылаах» диэн этиилэри тэҥэ дьон өйдөрө-санаалара тэҥэ суоҕун сахалар бэлиэтиир этиилэринэн «Халлаан киһитэ» диэн этии баара буолар. Сахаларга халлаан - үөһээ диэки баар уонна кураанах диэн өйдөбүллээх. Сорох кэпсээннэргэ, олоҥхолорго халлаан Үөһээ дойдуну кытта силбэһэн да хаалар кэмнэрдээх. Киһи түүлүгэр олус үөһээ, кый бырах көттөҕүнэ хаһан да туолбат ыра санаатын дойдуту¬гар тиийэр. Сиргэ, Орто дойдуга хаһан да буолбат үчүгэйи, бэйэтэ оҥорон көрөр ыра санаатын барытын көрүөн сөп. Олус былыргы таҥара диэн өйдөбүл халлаан диэнтэн үөскээбит диэн тыл үөрэхтээхтэрэ быһааран тураллар.
Биһиги дьоҥҥо өй-санаа Үөһээ дойдуттан киирбит уонна билигин да киирэ турар диэн быһаарыыга сөбүлэһэбит. Ол эрээри, өй-санаа дьоҥҥо Халлаантан киирэн быһаччы бэриллэрин утаран тураммыт букатын атын быһаарыыттан тирэх ылабыт. Ол быһаарыыбыт Үөһээ дойдуттан кэ¬лэр өй-санаа дьоҥҥо түүл буолан киирэр уонна түүл дьоҥҥо өй уган биэрэр диэн өйдөбүлгэ олоҕурар.
Сахалар «Халлаан киһитэ» диэн киһи өйө-санаата сирдээҕи олохтон тэйэн, атын, ыра санаа, Үөһээ дойду өйдөбүллэринэн туһанар кэмҥэ киирдэҕинэ этэллэр. Ол аата, «Халлаан киһитэ» буолууга хаһан да туол¬бат ыра санаалар аһара элбэхтэрэ, сирдээҕи дьон хаһан да кыайан толорбот баҕа санаалара мунньустуулара тириэрдэр.
Сиргэ-дойдуга аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥорорго аналлаах киһи төрөөбүтэ биллибэт. Оҕо үчүгэйи оҥорорго кыра эрдэҕиттэн үөрэннэҕинэ эрэ ону табатык оҥорор кыахтанар. Үчүгэйи оҥорор баҕаттан аһара баран куһаҕаҥҥа тиийэн хаалара олоххо элбэхтик көрсүллэр быһыы буолар. Үчүгэйи оҥоруу диэни бил¬бэккэ, сатаабакка киһи сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Олус үчүгэй, куруук үчүгэйи эрэ оҥорор киһи дьон-аймах ыра санааларын киһитэ. Ыра санаа Сиргэ кыайан туолбат буолан халлааҥҥа, ырай дойдутугар эрэ туолар аналлаах. Ол иһин Ырай дойдута халлааҥҥа олоҕур¬бут.
Онон, киһи өйө-санаата сирдээҕи өйдөбүллэргэ сөп түбэспэт, ырайга, хаһан да туолбат баҕа санаа дойдутугар сылдьара «Халлаан киһитэ» буолууга тириэрдэр.
Сымыйыаччы киһини эмиэ «Халлааны эрдэн киирэн барда» диэн этэл-лэрэ, халлаан кырдьык да кураанаҕын биллэрэр. Халлааны кытта сымы-йалааһын быһаччы эмиэ сибээстээх. Ол сибээс «Халлаан кэпсээннээх» киһи ууну таһыйар сымыйыаччы халлааҥҥа маарынныырынан быһаарыллар. Быстах ардах кэнниттэн кылбаччы көрөн кэлэр күннээх халлааны «Ар-даабытын билиммэт» диэн этэллэр. Ол аата, бу киһи сымыйалаабытын бэйэтэ да билбэтин, хаһан да сымыйалаабатах курдук туттарын бил¬лэрэр.
Yөрэх эмиэ араастаах. Киһи олоҕун таһыма төһө сайдыбытыттан тутулуктанан үөрэҕи-билиини олоҕор туһанар кыахтанар. Олоххо тугу да туһалаабат үөрэххэ үөрэниини сахалар «Халлаан үөрэҕэ» диэн этэллэр. 
Олоххо тугу да билбэт-көрбөт, хантан эрэ атын сиртэн кэлбит курдук быһаарыыта суох киһини «Халлаантан түспүт» курдук диэн тэҥнээн көрүүнү тутталлар. Бу киһи халлаан курдук кураанах дойдут¬тан кэлбит буолан тугу да билбэтэ быһаарыллан тахсар. 
Сахалар халлаан туһунан этиилэрэ барылара халлаан кураанаҕын билинэллэр. Онно кырдьык туох да суох.
СНИЛС. Страховой номер индивидуального лицевого счёта (, , кыччатан СНИЛС) - Арассыыйа биир сүрүн докумуона, пааспары кытта тэҥ суолталаах идентификационнай суолталаах.
СНИЛС диэн Америкаҕа бэриллэр SSN аналога буолар, эмиэ сүрүннээн 9 сыыппараттан турар.
Accor. Accor — Франция тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ хоноһо дьиэлэри бас билэр, уопсайа 20000 хоноһо дьиэлэр 300 тахса араас брендынан 120 омук сиригэр үлэлиир.
Салалтата — Эври (, Париж кытыыта).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Rocawear. Rocawear — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ таҥас тигэр уонна мода саҥа курсун айааччы. Iconix Brand Group конгломератка киирэр.
Rocawear ырыаһыттары үбүлүүрүнэн биллэр, ол курдук тэрилтэ баарын тухары 500 тахса араас кыра уонна улахан ырыаһыттары үбүлүүр (ырыаһыттар ол оннугар Rocawear таҥаһын кэтиэхтээхтэр реклама курдук). 
2022 сыллаахха саха уолаттарын тестовай өйөөһүнэ буолбута, Rocawear уонна Лука Үчүгээйэп, Ayastaan Suol тестовай пробалара: https://www.youtube.com/2GNRwk4YeYM
Iconix Brand Group. Iconix Brand Group — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай элбэх брендовай таҥастары бас билэр тэрилтэ уонна лицензиа биэртэлиир брендовай таҥастары атыылыырга, тигэргэ. Кини мааркалара 150 омук сиригэр атыыланар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Meduza. Meduza () — интернет ситим нөҥүө ааҕыллар хаһыат. Сүрүннээн цензура утары охсуһар оппозиционнай көрүүлээх хаһыат буолар.
Десна (Соҕуруу Буг түһэр). Десна () диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 80 км, тардыытын иэнэ 1400 км². Соҕуруу Буг түһэр.
Виктор Янукович. Виктор Янукович — 2010–2014-жылдары Украина президенти.
Иисус дьиҥнээх таҥаратын дьиэтэ. "Иисус дьиҥнээх таҥаратын дьиэтэ" — (кимтэн да тутулуга суох) таҥара үөрэҕэ. Кытайга Пекин куоракка 1917 сыллаахха төрүттэммитэ. Протестаннар таҥараларын үөрэҕин биир салаатынан буолар. Билигин аан дойду үрдүнэн 1,5 мөлүйүөнтэн тахса итэҕэйээчилээх. Билигин баар итэҕэл сүүрээннэриттэн саамай түргэнник улаатар сүүрээн. Сүрүн салалтата билигин АХШ-тарыгар, Лос-Анжелес куоракка баар. Москватааҕы отделенията 1995 сыллаахха аһыллыбыта."
10 сүрүн принциптара (?)
Орест. Орест (, 400 сыл саҕаттан – 476 сыллаахха диэри олорбута) - Аттила генерала уонна министра, олоҕун бүтүүтэ Арҕааҥҥы Рим империятын салайааччыта, оҕо саастаах император Ромулус Августулус аҕата.
Орест олоҕун сорох түгэннэрэ.
434 сыллаахха гуннарга үчүгэй Маргум эйэтин түһэрсиигэ Аттилаҕа көмөлөһөр. 
441-447 сыллардаахха Илиҥҥи Рим империятын утары сэриигэ гуннар биир армияларын баһылыга буолан кыттар.
449-449 сыллардаахха Илиҥҥи Рим империятын кытта кэпсэтиилэргэ кыттар.
451 сыллаахха Аттила Галлияҕа (билиҥҥи Францияҕа) Орлеан куоракка диэри кимэн киириитиэр кыттар.
452 сыллаахха Аттила Италияҕа кимэн киириитиэр кыттар.
453 сыллаахха армиятын кытта Уралга уонна Балтикаҕа тиийэ бара сылдьар.
Гуннар империялара ыһыллыбытын кэннэ Италияҕа төннөр.
461 сыл саҕана Ромулус диэн уолланар. 
474 сыллаахха Арҕааҥҥы Рим империятын армияларын баһылык генерала буолар.
475 сыллаахха уолун Ромулуһу император оҥорор. 
476 сыллаахха Орест өлөр. 
Сигэ.
Орест - друг Аттилы
Осипов Афанасий Николаевич. Осипов Афанасий Николаевич — биллиилээх худуоһунньук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаска Академиятын бэрэсидьиэнэ. 
Олоҕун олуктара.
Горнай улууһун 2-с Эргис (Мытаах) нэһилиэгэр олунньу 28 күнүгэр 1928 сыллаахха төрөөбүтэ.
1945 с. Дьокуускайга потребкооперация техникумун, 1955 с. В. И. Суриков аатынан Государственнай художественнай институуту бүтэрбитэ. «Ойууну үүрүү» (1957) диэн бастакы дьоһуннаах үлэтэ дьон-сэргэ, былаас биһирэбилин ылбыта.
А. Н. Осипов тус быыстапкалара Братиславаҕа, Харбииҥҥа, Прагаҕа, Улан-Баатарга буолуталаабыттара, хартыыналара Мюнхен, Токио, Берлин быыстапкаларыгар көрдөрүллүбүттэрэ. Худуоһунньук үлэлэрэ Третьяковскай галереяҕа, Арассыыйа үгүс куораттарын музейдарыгар бааллар.
От ыйа. От ыйа - 7 ый.
От ыйа — сайын үгэнэ. От-мас сибэккитэ, туораҕа ситэр. Үрэх кытылыгар сардаана сибэкки тэтэрэ кыыһар. Чараҥнарга дьэдьэн буһар, сыһыы, үрэх саҕатыгар хаптаҕас, моонньоҕон ситэр. Күн ортотугар түһэр сик-кирэс тыал от-мас сиэмэтин ыһар.
Сир аайы сибэкки ыһыаҕа. Көтөрдөр оҕолорун көтүтэллэр. Киннлэри батыһыннара сыддьан түргэнник көтөргө, аһылыктарын бу-лунарга үөрэтэллэр. Саха сиригэр от хомуура саҕаланар. Отчуттар аҕыс ыйдаах ыарахан кыстыгы эрэйэ суох туоруур туһугар элбэх оту оттуурга дьулуһаллар. Оҕолуун-уруулуун бука бары ходуһаҕа тахсаллар.
От ыйа үксүгэр кураан буолар. Бөтүрүөпкэ, Борокуоппайапка ардааччы. Сааскыта ардах-таах уонна түүнүн сиик түһэр буоллаҕына, уһун кэмҥэ ардаабатаҕына даҕаны, түүҥҥү сиик уутунан үүнээйи балайда тулуктаһар.
От ыйа — хамнас ыйа. Былыр тыа сирин дьоно: «Сүрэҕэ суох киһи от ыйыгар кэр-гэннэнэр», — диэн этэллэрэ. Онон бу ыал дьадаҥы буолуохтарын сылыктыыллара. Кырдьыга оннук. Сүрэҕэ суох киһи хаһан да байбат. Үлэ-хамнас быддьаһыгар буолан, от ыйа биллибэккэ ааһар.
От ыйын күнүн-дьылын билгэтэ.
От ыйыгар күнү бьглытынан, үөнүнэн-көйүүрүнэн, кыылынан-сүөлүнэн, сиигинэн билгэлииллэр. От ыйын 20-с күнүгэр саары куйааһа бүтэр.
Ый биир самыырдаах — от (Бөтүрүөп) са-мыыра, биир тыаллаах — от саарар тыала.
От ыйа тохсунньу ыйга тэҥнэһэр.
Күн уота өллөҕүнэ, уһун кураан буолар.
Күн былыкка саспакка көрөн киирдэҕинэ, халлаан халлыбат.
Ардах бириэмэтигэр тыал түстэҕинэ, ардах сотору кэминэн ааһар.
Быстах былыт кэлэн ардаатаҕына, уһуннук түспэт.
Сибэкки, от-мас ордук сыттаннаҕына, со-тору кэминэн ардах түһэр.
Сарсыардаанҥы сиик суох буоллаҕына, ардах кэлэр.
Тоҥот кумаар түстэҕинэ, халлаан көнөр.
Ардах чиэрбэтэ сиргэ көһүннэҕинэ, ардах кэлэр.
Балык күөлгэ оонньуура — ардахха.
Түөлбэ тылыгар.
Бөтүрүөп ыйа;
бырдах ыйа;
кумаар ыйа;
оҕолоох ыйа;
оттуур ый;
сыбаҥ хаас ыйа;
үһүнньү;
хаас саарар ыйа;
чүүччэх ыыр ыйа.
Отфрид фон Вейсенбург. Отфрид фон Вейсенбург (, ) (* 800 диэки; † 870 кэнниттэн) аан бастакы бэйэтин аатынан суруйбут ньиэмэс тыллаах суруйааччы, үөрэхтээх монах. Отфрид аатырбыт Фульда монастырыгар Рабан Мавр аббатка үөрэммитэ. Үөрэҕин кэннэ Эльзаска баар Вейсенбург монастырыгар улэлээбитэ (билинни Виссембург, Франция).
Саамай биллэр суруйуута.
"Liber evangeliorum" («Евангелиелар кинигэлэрэ») диэн 9-ус уйэ ортотун диэки латыынныы ааттаах, ол эрэн ньиэмэс диалегынан суруллубут кинигэ. Тыла - соҕуруулуу Рейн франктарын диалектара. Бу диалект Былыргы Үөһээҥҥи Ньиэмэс диалектарыттан биирдэстэринэн буолар. Отфрид бу кинигэтигэр Иисус Христос олоҕун кэпсиир 4 евангелие кинигэлэрин ис хоһоонун биир гына түмэн, оччотооҕу ньиэмэс дьонугар тиийимтиэ гына өйдөтөн суруйбут. Уопсайа 5 томнаах, 140 бастаах, 1704 строкалаах кинигэ Ньиэмэс Людвигар анаммыт. 
Отфрид бэйэтэ суруйбутуттан 3 атын илиинэн устуу (рукопись) баар, балартан билигин ордук биллэрэ - Гейдельберг университетын библиотекатыгар хаһаанылла сытар илиинэн суруйуу (P, Cod. pal. lat. 52). Бу рукопись бүтэһик страницаларыгар "Георг туһунан ырыа" эбиллибит. Онтон Венаҕа сытар илиинэн устууну (V) Отфрид өссө бэйэтэ көннөрбутэ биллэр. Былыргы уонна Орто Үйэтээҕи илиинэн суруйуулар бүгүҥҥэ диэри маннык учугэйдик хаһааныллан кэлбиттэрэ ньиэмэс литературатын историятыгар сэдэх көстүү.
Отфрид ньиэмэс тылынан суруйар дьонтон аан бастакынан рифманы туттубут. Кини иннинээҕи айымньылар аллитерацияны туттар этилэр. Аллитерация диэн строка саҕаланар дорҕоонун, сүһүөҕүн дьүөрэлэһиитин ааттыыллар. 'Таҥара сөбулуур тыла - киһи бэйэтин төрөөбут тыла' диэн санаанан салайтаран, Отфрид бу айымньытын латыын тыла баһыйан турар кэмигэр соруйан норуот тылынан суруйбут. Отфрид бэйэтэ новатор буоларын билинэн туран 'Cur scriptor hunc librum theotisce dictaverit' ('Тоҕо кинигэ ааптара норуот тылын талбыта') диэн киирии тылыгар таҥара үөрэҕэ норуокка тиийимтиэ буоларын туһугар диэн быһааран суруйбут.
Охлопков Фёдор Матвеевич. Охлопков Фёдор Матвеевич (02.03.1908, Кириэс-Халдьаайы, Байаҕантай улууһа, Саха уобалаһа — 28.05.1968) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1965).
Олоҕун олуктара.
1908 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Байаҕантай улууһугар Кириэс-Халдьаайыга төрөөбүт. Аҕата Матвей Тааттаттан төрүттээх киһи этэ. Сэрии иннигэр колхуоска механизаатарынан, булчутунан, Аллаҥҥа Орочоон бириискэлэригэр обкатчигынан үлэлээбитэ. Эдэр булчут биэс тыһыынчаттан тахса тииҥи туттарбыта. 100 хаамыылаах сиртэн быһах биитин ытан буолдьаны икки аҥыы хайытара. 
Сэриигэ кыттыыта.
Аармыйаҕа 1941 с. атырдьах ыйыгар Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 375-с уонна 179-с стрелковай чаастарга пулеметчик, автоматчик, снайпер быһыытынан сэриилэспитэ. Бастакы кэмҥэ быраата Василийдыын биир пулемет расчета буолан кыргыһыыларга кыттыбыттара. Онтон быраата ыараханнык бааһыран өлөр. Ол кэнниттэн 1942 с. сааһыгар Федор пулеметын снайпер бинтиэпкэтигэр уларытар. Албан ааттаах снайпер быһыытынан киэҥник биллибитэ, соҕотох 429 фашиһы өлөрбүтэ. Ол иһигэр ниэмэс снайпердара бааллара. 30 снайперы үөрэтэн бэлэмнээбит. Фроҥҥа 12 төгүл бааһырбыта уонна контузияламмыта. Тверскай, Смоленскай уобаластары, Белоруссияны босхолоспута. 
1945 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.
Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата 1965 с. ыам ыйын 6 күнүгэр иҥэриллибит.
Сэрии кэнниттэн дойдутугар араас үлэҕэ үлэлээбит. Элбэх оҕо аҕата. 
1968 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр өлбүт. Төрөөбүт дойдутугар Кириэс-Халдьаайыга көмүллүбүт.