mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Заикин Николай Федорович. Заикин Николай Федорович (3.11.1801 — 23.7.1833) — Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист. Курскай губерния дворяннарыттан төрүттээх. Квартирмейстерскай чаас подпоручига.
Отец — курский губернский предводитель дворянства, фатежский помещик, надворный советник Федор Михайлович Заикин; за родителями по 7 ревизии 400 душ.
Воспитывался в Москве в пансионах Д.Ф. Дельсаля и И.В. Борденау, а в 1815—1817 в пансионе В.С. Кряжова, до 1819 жил в деревне у родителей. Поступил в Московское учебное заведение для колонновожатых — 24.3.1819, выпущен по экзамену прапорщиком — 14.4.1821, откомандирован во 2 армию — 13.3.1822, командирован на съемку в Подольскую губернию — май 1822, назначен обратно в Главную квартиру 2 армии — ноябрь 1823, состоял при школе топографов, подпрапорщик — 6.4.1824.
Член Южного общества (1824).
Приказ об аресте — 5.1.1826, арестован во 2 армии — 14.1, доставлен в Петербург из Тульчина на главную гауптвахту — 22.1, в тот же день переведен в Петропавлоскую крепость («посадить по усмотрению и содержать строго») в №30 Кронверкской куртины, 31.1.1826 повелено «по заковании в ручные железа, снабдив теплою для дороги одеждою для отправки в Тульчин, сдать Слепцову» (для розыска бумаг Пестеля).
Осужден по VIII разряду и по конфирмации 10.7.1826 приговорен на поселение вечно (приметы: рост 2 аршина 5 1/2 вершков, «волосы на голове светлорусые, редкие, на бороде светлорусые же, нос посредственный, туповат, глаза серые»). Отправлен в Гижигинск Охотского округа — 27.7.1826, срок сокращен до 20 лет — 22.8.1826, до Гижигинска не доехал и обращен на поселение в Витим Иркутской губернии, куда прибыл в 1828. Умер в Витиме, могила не сохранилась. Писал стихи.
Тетка братьев Заикиных была замужем за гвардии прапорщиком Львом Офросимовым. Братья (в 1827): Альвиан (р. 1804), отставной штабс-ротмистр: Федор, Павел (р. 1809) и Александр (р. 1810), студенты Харьковского университета; Михаил (р. 1812), находился в пансионе в Москве. Сестры: Елизавета. замужем за майором Н. Масловым, и Серафима, замужем за капитан-лейтенантом М. Шатковским.
ВД, XII, 411-426; ГАРФ, ф. 109, 1 эксп., 1826 г., д. 61, ч. 112.
Андреев Андрей Николаевич. Андреев Андрей Николаевич (1803 — 28.9.1831) - Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист, лейб-гвардия Измайловскай полкатын подпоручига. Хотугу уопсастыба чилиэнэ (1825).
Веденяпин Аполлон Васильевич. Веденяпин Аполлон Васильевич (1804, с. Веденяпино, Мордовия, — 2(14).7.1872, с. Тройня, Мордовия), декабрист. 
9-с артиллерийскай бригада подпоручига, холбоһуктаах славяннар уопсастыбаларын чилиэнэ (1825 ыам ыйыттан). Дворянин уола. Саллааттар уонна норуот өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыахтаахтар диэн санаалаах эбит, холбоһуктаах славяннар уопсастыбалара Соҕуруу декабристар уопсастыбаларын кытта холбоһорун утарбыт. 
Суутунан болдьоҕо суох көскө ыытыллыбыт, Киренскайга уонна Иркутскайга олорбут. 1856 сыллаахха амнистияланан дойдутугар төннүбүт.
Краснокутскай Семён Григорьевич. Семён Григорьевич Красноку́тскай (1787 сыл — 1840 сыл олунньу 3 күнэ) — Действительнай статскай советник, Сенат 3 департаменын 1 отделениетын обер-прокурора, Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт декабрист, масон.
Дьиэ кэргэнэ.
Киев күбүөрүнэтигэр дворяннар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Аҕата — Краснокутскай Григорий Иванович (1813 өлб.), статскай советник, Киев күбүөрүнэтин прокурора.
Ийэтэ — Томара, Софья Степановна.
Бииргэ төрөөбүттэрэ:
Александр — генерал-майор;
Николай — майор;
Балта — Надежда Григорьевна, кэргэн тахсан баран Лукашевич.
Көскө ыытыллыы.
1826 сыллаахха Саха уобалаһын Верхоянскайыгар ыытыллыбыт. Ол эрээри, көскө сылдьыахтаах сирэ бастаан Дьокуускайга, онтон Битиим сэлиэнньэтигэр уларытыллыбыт. Декабристартан бастакыннан 1826 сыл ахсынньытыгар Битиимҥэ кэлбит. Саха сиригэр көскө сылдьыбыт декабристартан саамай саастаахтара этэ. Аймахтарын көрдөһүүтүнэн 1827 сыллаахха Битиимтэн Минусинскайга көһөрүллүбүт, онно 1927 сыл күһүнүгэр тиийбит. 
1831 сыл от ыйын 9 күнүгэр арамачыыһын эмтэтэ барарыгар көҥүллээбиттэр. 1831 сыллаахха Красноярскайга тиийбит, атаҕа босхоҥ баран салгыы барбатах. 
Балтын Надежда Григорьевна Лукашевич көрдөһүүтүнэн 1837 сэтинньи 26 күнүгэр Тобольскайга барарын көүллээбиттэр. Красноярскайтан 1838 сыллаахха бэс ыйын 8 күнүгэр айаҥҥа туруммут. Тобольскайга от ыйын 7 күнүгэр тиийбит.
Аймахтара хаста да эмтэтэ Хапхааска ыытыҥ диэн көрдөспүттэрэ да, сырыы аайы батыныы ылбыттара.
Тобольскайга 1840 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр өлбүт. Завальнай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Хойох. Хойох - Айыы итэҕэлигэр киртийии көрүҥэ. Дьон ыккардыгар сиэр кэһилиннэҕинэ үөскүүр кир. Ордук чугас дьон ыккардыларыгар сыһыаҥҥа элбэх, холобур, кэргэнниилэргэ, аймахтыыларга. Хойох мунньулуннаҕына тустаах дьон бэйэ-бэйэлэрин өйдөсүһэ сатааһыннара мөлтүүр, отой да сүтүөн сөп. Онон сыһыан уустугуран барар.
Хойох элбээтэҕинэ киһи былыта ыарыыр, сүргэтэ түһэр, устунан күрүөтэ мөлтүөн сөп.
Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана. Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана (МБРР) (, ) - ХНТ иһинэн тэриллибит Аан дойду Баанын салаата. .
Соруктара.
Аан бастаан МБРР Арҕаа Европа дойдуларын экономикатын Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн чааһынай инвестиция көмөтүнэн өйүүргэ туһуламмыта. 50-с сыллар ортолоругар, Арҕаа Европа дойдуларын хаһаайыстыбата сүнньүнэн чөлүгэр түспүтүн кэннэ, Азия, Африка уонна Латыын Америка дойдуларын өйүүр буолбута.
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин сийиэстэрэ. Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин сийиэстэрэ - 1950-с сыллар бүтүүлэригэр былаас култуура үлэһиттэрин түмэргэ, иитэр үлэлэрин күүһүрдэргэ, нэһилиэнньэ култуураҕа тардыһыытыгар, көрдөбүллэрэ үрдээбитигэр сөп түбэһэргэ анаан сөп буола-буола улахан мунньахтары - сийиэстэри - ыҥырарга быһаарыы ылбыта.
Бу сийиэстэргэ култуура уонна ускуустуба сайдыытын хаамыылара, тирээн турар кыһалҕалар туһунан кэпсэтэллэрэ. Култуура тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ уонна оройуоннар (улуустар) култуураҕа салалталара бэйэлэрин этиилэрин киллэрэллэрэ, көрдөһүүлэрин тиксэрэллэрэ. 
Бастакы 6 сийиэс сэбиэскэй кэмҥэ буолбута. Сэттис, бүтэһик сийиэс 2004 сыллаахха:
I сийиэс - 1959 с.
II сийиэс - 1963 с.
III сийиэс - 1967 с.
IV сийиэс - 1973 с.
V сийиэс - 1978 с.
VI сийиэс - 1984 с.
VII сийиэс - 2004 с.
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ. Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ - Саха сиригэр буолбут култуура уонна ускуустуба үлэһиттэрин сийиэстэриттэн бастакылара, 1959 с. бэс ыйын 26-27 күннэригэр Дьокуускайга буолбута. 300-чэ дэлэгээт баар этэ. 
Бэбиэскэтэ:
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин II сийиэстэрэ. Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин II сийиэстэрэ - Саха сиригэр буолбут култуура уонна ускуустуба үлэһиттэрин сийиэстэриттэн иккистэрэ, 1963 с. бэс ыйын 8-9 күннэригэр Дьокуускайга буолбута. 315 дэлэгээт баар этэ. 
Бэбиэскэтэ: 
Хос дакылааттар:
Роберт Кох. Ге́нрих Ге́рман Ро́берт Кох (; ахсынньы 11 1843, Клаусталь-Целлерфельд — ыам йын 27 1910, Баден-Баден) — ниэмэс микробиолога. Сотуун өлүү бациллатын, холера вибрионун уонна сэллик палочкатын арыйбыт. Сэллик ыарыыны чинчийиитин иһин Физиологияҕа уонна медицинаҕа Нобель бириэмийэтин 1905 сыллаахха ылбыта.
Олоҕун олуктара.
Роберт Кох ахсынньы 11 күнүгэр 1843 сыллаахха Клаусталь-Целлерфельд диэн сиргэ, Герман уонна Матильда Генриетта Кохтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. 13 оҕоттон үһүс эбит. Аҕата — горнай инженер Герман Кох, шахта салалтатыгар үлэлиир эбит. Ийэтэ, Юлиана Матильда Генриетта Кох, төрөөбүтүнэн Бивенд — үрдүк сололоох Генрих Андреас Бивенд диэн Ганновер королевствотын кылаабынай инспекторын кыыһа. Бу киһи (эһэтэ) сиэнигэр чинчийээччи талаана баарын көрөн айылҕаны билэргэ, көрөргө-истэргэ үөрэппит.
Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа. Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа - култуура уонна ускуустуба эйгэтигэр үлэлиир анал идэлээх дьону бэлэмниир орто үөрэх кыһата. Сүрүн хайысхалара үөрэтэр уонна кэнсиэртиир-айар үлэлээх дьону таһаарыы.
1937 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр Саха АССР Наркомпроһун 25№ бирикээһинэн икки сыллаах культпросвет үлэһиттэр оскуолаларын быһыытынан олохтоммута.
Колледжка "Эйгэ" диэн сиэр-туом тыйаатыра (салайааччы А.С. Федоров), "Өркөн" диэн үҥкүү бөлөҕө (уус-уран салайааччы Р.Х. Бурцева), "Этюд" диэн эстрада миниатюраларын тыйаатыра (уус-уран салайааччы О.А. Стручкова), "Көмүс дорҕооннор" диэн вокал-хуор бөлөҕө (уус-уран салайааччы Е.С.Попова) үлэлииллэр.
Федоров Афанасий Семенович. Федоров Афанасий Семенович — Саха АССР үтүөлээх артыыһа. 
Олоҕун олуктара.
1941 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Уус-Алдан Дүпсүн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
1964 сыллаахха Дьокуускайдааҕы культпросвет училищены бүтэрэн тыйаатыр режиссера идэтин ылбыта. Онтон Үрдүкү Щепкин аатынан тыйаатыр училищетыгар үөрэммитэ, 1971 сыллаахха бүтэрбитэ.
1964 с. Кэбээйи оройуонун Сэбээн Күөл кулуубугар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 
1971—1992 сылларга Саха тыйаатырыгар артыыстаабыта.
1992 с. Култуура уонна искусство колледжын преподавателэ, "Төрүт культура" кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Стручкова Ольга Аполлоновна. Стручкова Ольга Аполлоновна — культура үлэһитэ, режиссер.
Попова Елизавета Степановна. Попова Елизавета Степановна - хуор тэрийээччи, ССРС култууратын туйгуна, тыа култууратын шефствотын туйгуна, үлэ бэтэрээнэ.
1941 с. от ыйын 1 күнүгэр Саха АССР Садын оройуонун Ботуобуйа дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Дьокуускадааҕы культпросвет училищены "дирижер-хоровик" идэтинэн 1962 с. бүтэрбит, онтон Ленинграадтааҕы Н.К. Крупская аатынан култуура институутун 1968 с. бүтэрбит.
1968 с. анал дисциплиинэлэр преподаветллэрин быһыытынан Дьокуускайга култуура-сырдатар училищетыгар үлэтин саҕалаабыт. 1976-78 сс. физтехпроблем Севера институт хуорун салайбыта. Онтон 1978-89 сс. ЯРКПУ хуорун салайбыта.
Култуура уонна искусство колледжыгар преподавателлиир.
Потапова Мария Петровна. Потапова Мария Петровна — Таас Кыыһа.
1943 с. Дьааҥы оройуонугар Табалаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Омугунан эбээн. Боруулаах нэһилиэгин Токуматыгар кулууп сэбиэдиссэйинэн, Адыаччыга иистэнньэҥинэн, библиотекарынан үлэлээбит.
Дьокуускайдааҕы культпросвет училищены бүтэрбит. Библиотекаҕа 20-чэ сыл үлэлээн баран бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыт.
Бастакы «Ийэбэр» диэн хоһооно 1961 с. улуус хаһыатыгар тахсыаҕыттан айар үлэнэн утумнаахтык дьарыктанар.
Ньаадьы. Ньаадьы - ыалга иитиллибит оҕо төрөппүт уонна ииппит дьонноро бэйэ-бэйэлэригэр..
Ньаадьы (итэҕэл). Ньаадьы - сүөһү айыыһыта (таҥарата)..
Ньаадьы (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Ньалҕай. Ньалҕай (, ) - маардыҥы сиргэ үүнэр туораах сиэмэлээх кылыс от. Сүөһү сииригэр сөбө суох аһыы, онон күһүнүн саһарчы хаппытын сахалар угунньаҕа тутталлара.
Ньирэй тиис. Ньирэй тиис - кыра оҕо тииһиир тииһэ.
Ньылба. Ньылба - итэҕэс, эрдэ төрөөбүт ньирэй, кулун, тугут.
Ньымаат (суолталара). Ньымаат (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах
Ньымаат (булт). Ньымаат — бултаабыт бултан бэрсии. Ньымаат — булт бастыҥа, балык үтүөтэ, түүлээх талыыта буолар.
Ньымаат (сиэр-майгы). Ньымаат — албыннаһар өҥө, албыннаһыы. Былыргы эргэрбит суолтаҕа уол (эбэтэр кини төрөппүттэрин) аатыттан кэргэн кэпсэтэр киһини, суорумньуну ааттыыллара.
Борооску. Борооску - кыһыҥҥыга тиийбит (сааһын туола илик) ынах-сүөһү. Оҕус борооску - атыыра.
Өссө маны көр.
Тыһаҕас
Тыһаҕас. Тыһаҕас - кыстаабыт, биирин туолбут сүөһү.
Оҕуур. Оҕуур — сүөһүнү тэйиччиттэн иилэ быраҕан тутарга аналлаах, ураҕаска баайыллыбыт уһун быа.
Окумал. Окумал — киһи тоҕоноҕуттан бүлгүнүгэр (санныгар) диэритэ. Сорох көтөр, харамай дьардьаматыттан тахсар кынатын (атаҕын) бастакы сүһүөх уҥуоҕа.
Олдьот. Олдьот - улаатан ситэн эрэр уол. Олдьохоно - улаатан үлэҕэ-хамнаска сыстан эрэр уол.
Оллоон. Оллоон — отууга кутаа уотугар чэйи, күөһү иилэн оргутарга анаан сиргэ өкөччү батары анньыллыбыт эбэтэр икки атахха сытыары ууруллубут ураҕас.
Олоҕос. Олоҕос (, , лaт. "stella" — сулус) — өтөх сирдэргэ үүнэр сибэккилээх сыыс от.
Толкин Джон Рональд Руэл. То́лкин Джон Ро́нальд Руэл (; ; тохсунньу 3 1892 – балаҕан ыйын 2 1973) — Англия суруйааччыта, лингвист, филолог, биллэр айымньылара «Хоббит, или Туда и обратно» () сэһэн, трилогии «Властелин Колец» () трилогия уонна кинилэр иннилэрин ойуулуур — «Сильмариллион роман» ().
Толкин Оксфордка англосаксон тылын (1925–1945), ааҥыл тылын уонна литератууратын (1945–1959) профессора этэ. Ортодокс католик, чугас доҕорун К. С. Льюистыын «Инклинги» диэн литератуура холбоһугар киирэрэ. 
Айамньылара.
Кини фэнтази сирин айбыта ол айамньылара олус биллэр буолбутта. Кини орто дойду айамньылара улахан фэнтази аҕатынан олохтообута. 
Атын кинигэлэригэр Властелин Колец айамньытын уруһуйдаабыта уонна үс чааска кинигэнэн бэчээттэммитэ уонна хас да киинэ уһуллубута. Властелин Колец суруйуллуутугуар 12 сыл бараммыта.
Өлөҥ. Өлөҥ (, ) - уулаах сиргэ эбэтэр күөл кытыытынан үүнэр элбэх сыллаах кубархай төбөлөөх дороххой от.
Былыр былыргыттан дьон аһылыкка туттар отторо. Сахалар эмиэ сииллэрин, киниэхэ суолта биэрэллэрин элбэх топонимнар туоһулууллар: Өлөҥнөөх диэн сирдэр, күөллэр өрөспүүбүлүкэ хас да улуустарыгар бааллара биллэр. Холобура билиҥҥи Үөһээ Бүлүү Өлөҥнөөҕөр (Нам нэһилиэгин сирэ) нуучча хаһаахтара симиэбийэ туппуттара биллэр, ол сир аатыттан Оленск диэн Бүлүү куорат бастакы аата барбыт диэн буолар. Бу үүнээйи латыынныы аата Glyceria – минньигэс аматннааҕын этэ сылдьар – гириэктии глюкос – минньигэс. Өлөҥнөр бары – уһун силигэхтээх сииктээх сир үүнээйилэрэ. Туораахтаахтар кэргэннэригэр (злаки) киирэр. Өлөҥ соцветиета минньик курдук холбоммут соцветие. 
Дьиктитэ диэн биир үрэххэ, күөлгэ үүнэр өлөҥ барыта биир кэмҥэ сибэккилэнэр. Итинник гынан куоппаһырыы элбэхтик барарын ситиһэр. Хайдах итинник тэҥҥэ сибэккилэнэрэ чуолкай биллибэт. Үүнээйи үрдүгэ 120 см тиийэр, умнастара хаптаҕай, элбэх сүһүөхтэрдээх. Сэбирдэхтэрэ кытыыларынан уонна аллараа өттүлэрэ ньуура ньылҕаархай буолбатах (кыра хатыылаах?), алтаттан отут сантиметрга дылы уһуннаах, иккиттэн сэттэ миллиметрга дылы кэтиттээх . 
От ыйыттан балаҕан ыйыгар дылы сибэккилэнэр.
Өлөтөк. Өлөтөк эбэтэр Чэлбэрдиир (, ) — элбэх сыллаах от үүнээйи. Суон силиргэхтээх, бөдөҥ сэбирдэхтээх, маҥан өҥнөөх бытархай, куоластыы чугас-чугас үүнэр сибэккилээх.
Икки араастаах: көннөрү өлөтөк уонна сытыы өлөтөк. Ходуһаҕа уонна ходуһа саҕатынааҕы сэндэҥэ тыаҕа үүнэр.
Олус сүлүһүннээх үүнээйи. былыр бу үүнээйи сүмэтинэн сэриигэ-крыгыска анаан, оноҕос төбөтүн сүлһүһүннүүллэр эбит. Эккэ-хааҥҥа күүскэ киирдэҕинэ киһи биир омурҕан эрэ буолан хаалар диэн суруйаллар
Өлүктэ. Өлүктэ — хатарыллыбыт таба, тайах этэ.
Өнньүө. Өнньүө — саҥа түспүт инчэҕэй, эбэтэр сааскы ириэнэх хаар.
Өҥ. Өҥ — эттик, харамай тас дьүһүнэ, ханнык кырааскалааҕа. Харах араарар сырдыгын эгэлгэ уһуннаах долгуннара.
Өҥкөөт. Өҥкөөт - өрүһү, үрэҕи адьас үрдүттэн өҥөйөн турар мыраан, үрдүк туруору сыыр.
Өҥүр. Өҥүр эбэтэр өҥүс — ханнык эмит үүт ас (холобур кымыс) уһуннук турбут иһитин түгэҕэр, ис эркинигэр сыстыбыт хойуу көлбөх.
Туттуллуута: иһит түгэҕин өҥсө, кымыс өҥсө.
Өҥүргэс. Өҥүргэс - уҥуохха маарынныыр эрээри, имигэс уонна чиҥ эттик (үксүгэр киһи, сүөһү этин сиинин чааһын холбооттуур).
Холобур кулгаах, мурун, хабарҕа өҥүргэстэрэ. Тоноҕос уҥуохтарын ыккардыларыгар өҥүргэс араҥалара бааллар.
Өҥүс бас. Өҥүс бас - моой төрдүн икки өттүнээҕи быччыҥ.
Өҥүс тымыр. Өҥүс тымыр (, ) - киһи моонньун икки өттүнэн барар хорук тымырдар.
Өрөһө (анатомия). Өрөһө (, , лит. «үллэрии, араартааһын») диэн киһи, сүөһү түөһүн уонна иһин көҥдөйдөрүн араарар чараас былчыҥ быыс.
Өс-саас. Өс-саас диэн өһүөннэһии, өһүөҥҥэ түбэһии. Өс-саас ситиһии — атаҕастаммыты-баттаммыты иэстэһии, өстүйбүт санааны ситиһии. Өһү ситиһэр киһини "өһөөччү" диэн ааттыыллар.
Өһөх. Өһөх — иһиккэ кутуллубут хаан (чочумча буолан баран, нөҥүө күнүгэр иҥин) хойдубута, бөлөхсүйбүтэ.
Өһүк. Өһүк - чугастааҕы, ыаллыы дьон, бэйэ дьоно, уруу-аймах дьон.
Өтөҕө. Өтөҕө - сылгы биир сиргэ саахтаан үрүт-үрдүгэр өрөһөлөөбүтэ.
Өтүйэ. Өтүйэ — тугу эмэ туохха эмэ саайан киллэрэргэ, охсорго, таптайарга аналлаах мас укка туора олордуллубут тимир тэрил, аччыгый балта.
Өтүү. Өтүү — сыарҕаҕа тиэллибит таһаҕаһы кэлгийэргэ аналлаах уһун быа.
Ньаача. Ньаача - көспүт күөл оннугар хаалбыт бадараанныҥы сир.
Ньалбах. Ньалбах (, ) - уу ото.
Өссө маны көр.
Ньамах
Ньалыкта. Ньалыкта (, ) — долохоно биир көрүҥэ. Отоно ыыс араҕас өҥнөөх.
Ньамаан. Ньамаан — атыыр козел.
Ньамарҕана. Ньамарҕана - үстээх таба.
Ньамчааһын. Ньамчааһын — туос иһит түгэҕин тигэргэ икки өттүнэн бөҕөргөтө тутуллар уһун синньигэс чараас туос. Ньамчааһына суох тигиллибит туос иһит кэбирэх буолар.
Ньуоҕу. Ньуоҕу — сыарҕалаах табаны салайар уһун быа. Ньуоҕу табата, ньуоҕуһут — наартаҕа инники иһэр сирдьит таба.
Ньуоҕурхана. Ньуоҕурхана - түөрт саастаах тыһы таба.
Лабарай. Лабарай эбэтэр лабырык — ынах бастааҥы уоһаҕар кыра бурдук эбэн буһарыллыбыт улахан алаадьы.
Лабыах. Лабыах — муҥха ийэтин үөһээ өттүгэр мастан эбэтэр туостан оҥоһуллубут балтархай улахан дагдатыы.
Лабыкта. Лабыкта - болоорхой үрүҥ дьүһүннээх туундара үүнээйитэ, таба сүрүн аһылыга.
Лабычча. Лабычча — хойуу күөх сэбирдэхтээх талах, хатыҥ лабаата.
Лаппараҥ. Лаппараҥ - хайа эбэтэр арҕас сир киэҥ кэрдиис долбуурдара, долбуурдуу сирэй.
Өссө маны көр.
Лаппараах
Лаппараах. Лаппараах - хайа эбэтэр сыыр сирэйигэр кэрдиистэнии, кэрдиистэнэн түһүү.
Өссө маны көр.
Лаппараҥ
Локуора. Локуора (, ) — сииктээх өнньүөстэргэ, сииктээх сыһыыга уонна тыа саҕатынан үүнэр элбэх сыллаах от үүнээйи. Модьу силиргэхтээх, үрдүк умнастаах сүлүһүннээх, эмтээх от. Уһуна 120 см тиийэр.
Ломпо. Ломпо — илии көхсүн таҥаһа. Илиигэ баайыллар быалардаах буолар.
Луҥту. Луҥту эбэтэр сыалаах мас (, ) — бэс биир көрүҥэ; уһуна 35–44 миэтэрэ үрдүктээх модьута 1,8 м тиийэр куруук күөх мас. 800–850 сыл тухары олорор. Саха сирин соҕуруу өттүгэр үүнэр.
Лүҥкэ. Лүҥкэ — тыа ортотугар кытыытыттан ыла дириҥ уулаах күөл, чүөмпэ уу.
Абааһы лыаҕа. Абааһы лыаҕа (, ) диэн боруҥуйга көтөр болоорхой лыах.
Ойуун лыаҕа. Ойуун лыаҕа (, ) - үрүҥ лыахref&gt;Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта.VI туом, Новосибирскай, Наука, 2009&lt;/ref&gt;.
Лыглыкы. Лыглыкы (, ) - дьиэрэҥ кыра арааһа.
Лыыба (ас). Лыыба — күһүн муус тоҥуута бултаан холбоҕо кутан мунньубут мунду. Оннук сытан, буһардахха иһэ тохтон кэлэр буола луугурар, кыһын тоҥмутун кэннэ сиэнэр. 
Лыыбарыы — луугуруу, никсийэн сытыйа быһыытыйыы, сытыган амтаннаныы.
Лэппэй. Лэппэй — дьоҕус, намыһах туос иһит.
Лээби от. Лээби от (, ) - кутаҕа, бадарааҥҥа үүнэр хараҥа кыһыл сибэккилэрдээх от.
Малыын. Малыын (, ) — күкээркэй эминньэхтээх, намыһах эбэтэр оһорбо сирдэргэ үүнэр кылгас уктаах, куһаҕан сыттаах от үүнээйи.
Маҥаас. Маҥаас — бэйэтин дьүһүнүттэн тутулуга суох сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан).
Маҥаас сэбирдэх. Маҥаас сэбирдэх (, ) - күөллэр кытыыларыгар, бадарааҥҥа, кутаҕа дэлэйдик үүнэр, элбэх сыллаах силиргэхтээх от үүнээйи.
Ареала — хотугу полушарие сымнаһыар курдааһыннарыттан тропикка дылы үүнэр. Арассыыйа элбэх регионнарыгар көстөр. Декоративнай үүнээйи быһыытынан туттуллар.
Үүнээйи туох баар чаастара сүлүһүннээхтэр - алкалоид эттиктэр уонна сапониҥҥа майгынныыр аһыы эттик баар. Силиргэҕэ крахмааллаах.
Марба. Марба — тирии матаҕа. Көспүт суолтаҕа ким эрэ улахан иһэ.
Матаар. Матаар — матаарчахтан улахан, симэхтээх, араас оһуор ойуулаах, ыраас хатыҥы чараас гына таҥастаан оҥоһуллубут былыргы кымыс кутар иһит. Балтараа буут кымыс киирэрэ үһү.
Матаарчах. Матаарчах — кымыһы уонна да атын үрүҥ аһы кутарга аналлаах, үөһээ өттүнэн үмүрүк, аллараа өттө лаппаҕар, хаһан оҥоһуллубут мас иһит, ымыйа.
Матаҕа. Матаҕа — хааһах арааһа. Тугу эмэ угарга эбэтэр кутарга аналлаах сүөһү эбэтэр балык тириититтэн оҥоһуллубут хаа. Холобур матаҕаҕа дьон өйүө аһылыгы, эбэтэр ойуун кумутун уонна дүҥүрүн угаллар эбит.
Мөҥүрүк. Мөҥүрүк — ынах, сылгы үөрэ. 
Аччыгый мөҥүрүк — отут төбөҕө дылы тиийэр үөр. Орто мөҥүрүк — биэс уон төбөҕө тиийэр үөр. Улахан мөҥүрүк — сүүс төбөҕө тиийэр үөр.
Муутака. Муутака (, ) — үүтүнэн иитиллэр күндү түүлээх муора кыыла.
Мүһэлгэ. Мүһэлгэ - дьахтарга төрүүр сааһа ааһар кэмэ, түөрт уон саас.
Мүүчээр. Мүүчээр - алта саастаах атыыр таба.
Мыкса. Мыкса (, ) — ыт сутуллан ыалдьар сыстыганнаах ыарыыта.
Мэйиилэ. Мэйиилэ — тыһыынчанан ахсааннаах кыыл таба үөрэ.
Мэндир. Мэндир - үрдүк сырыынньа сыыр, дабаан.
Мэҥкэрэ. Мэҥкэрэ - акка, табаҕа таһаҕас ыҥыырдар хааһах, бэрэмэдэй.
Өссө маны көр.
Мэҥкэрэ (өрүс)
Мэрэкэ. Мэрэкэ - тирииттэн оҥоһуллубут тыы.
Наргыча. Наргыча — эһэ быйылгы оҕото.
Ноор. Ноор () — ас буһарар симэһини оҥорор, куртах аннынааҕы быччархай.
Нотурууска. Нотурууска — үксүн булт тэриллэрин (холобур буорах иһитин, чокууру, буулдьа мөһөөччүктэрин) тиһэн санныга иилинэр тирии быа. Аҥар санныларыттан нөҥүө ойоҕоско түһэрэн иилинэллэр.
Нөрүөн. Нөрүөн — кыыл, сүөһү арҕаһа, сиһин илин өттө, киһи курданарыттан үөһээ өттө (түөһэ, сиһэ уо.д.а.).
Нуоҕай. Нуоҕай - бэргэһэ оройуттан намылыйан түспүт куорсун эбэтэр түү.
Нуолур. Нуолур - кытаанах умнаһа суох ньуолах сымнаҕас көтөр түүтэ.
Уһуна кыра — 1 мм. уһуна 10-20 мм. сулумах ойоҕоһуттан өрө тардыллар, ол гынан баран биир миллиметртэн ордук усталаах, өрө тардыллар кыахтаах. Бытык сүүрүктээх, 1 мм кэриҥэ кэтиттээх, онон борода үүтүн халыҥа 5-7 мкм кэриҥэ, кытаанах, имигэс, уохтаах.
Көтөрдөр операциялара барыта үс тииптээх: маховой, контрурнай уонна буут. Улахан көтөрдөр контурнай тарбахтарынан кистииллэр. Бастакы сабыыта ситэ сайда илик чыычаахтар буут эрэ сабыллыбыттар. Түү эттэн- сииннэн тэйиччи соҕус, ол суотугар хамсаабат эбэтэр кыра уҥуохтаах салгын үөскүүр. Бу кыра уҥуохтаах салгын бу араҥата көтөргө хас да оруолу оонньуур: уу үрдүгэр көҥүл сылдьар, Опера намыраабат, көтөр тымныы кэмҥэ тоҥмот. Сороҕор бастакы Покровкаҕа контурнай уонна буут икки ардыларыгар арахсар быыс- арыт көрсөллөр. Уһун уонна дириҥ силистээх, ол гынан баран бытыктар пластинкаҕа иҥнибэккэ хаалбыттар. Маннык үөрэх кыһалара Пухов холобур диэн ааттыыллар.
Ууга көтөр кынатын ууһугар эрэ баар-кус, хаас уо. д. А.
Буут намыһах тепловодностаах, намыһах гигроскопичностаах, дөбөҥ, төлөммөт.
Бүүс- бүтүннүү туттуу.
Хаас кус кутуйаҕа туһаныллар:
Köhler's Medizinal-Pflanzen. Köhler’s Medizinal-Pflanzen («Көлер эмтээх үүнээйилэрэ») — эмтээх үүнээйилэр ойуулаах уонна кылгас кэпсээннээх атластара, XIX үйэ биллэр ыйынньыктарыттан биирдэстэрэ.
ниэмэс тылынан толору аата — "«Köhler’s Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte. Atlas zur Pharmacopoea germanica, austriaca, belgica, danica, helvetica, hungarica, rossica, suecica, Neerlandica, British pharmacopoeia, zum Codex medicamentarius, sowie zur Pharmacopoeia of the United States of America»".
Томе Отто Вильгельм. О́тто Ви́льгельм Томе́ (, 1840, Кёльн, Германия – 1925) – ниэмэс ботанига уонна худуоһунньуга - ботаника ойууһута.
"«Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz in Wort und Bild für Schule und Haus»" ("Германия, Австрия уонна Швейцария флоратын туһунан осуолаҕа уонна дьиэҕэ туттарга аналлаах кэпсээннэр уонна ойуулар") диэн ааттаах хомуурунньук ааптарын быһыытынан биллэр. 4 туомнаах, 572 ойуулаах издание 1885 сыллаахха тахсыбыта. Салгыы 8 туомун Мигула Вальтер () таһаарбыта. Хос барыта 1903 сыллаахха тахсыбыта.
Отто Томе ойууларын холобурдара:
Күөрт (өҥ). Күөрт — бөрө курдук дьүһүннээх, араҕастыҥы бороҥ.
Күөрт (тэрил). Күөрт — тимир ууһа кыһаҕа уотаах чоҕу күөдьүтэригэр аналлаах үрдэрэр тэрил.
Күөрчэх. Күөрчэх — чөчөгөйү анал ытыгынан ытыйан хойуннарыллыбыт үрүҥ ас.
Күөрчэх ойуун. Күөрчэх ойуун - ортотунан үүттээн кииҥҥэ олордуллубут угунан эргитиллэр төгүрүк хаптаһын оонньуур.
Күөрэ. Күөрэ - ойуур иһигэр сытар, от-мас охтубут чычаас уулаах сир.
Күөс (иһит). Күөс — үксүн эти буһарарга аналлаах лаппычах, төгүрүк быһыылаах тимир иһит.
Күөс. Күөс — мииннээн уокка буһара ууруллубут ас (эт, балык).
Ходулов Дмитрий Федорович. Ходулов Дмитрий Федорович (04.08.1912—03.10.1976) — ССРС народнай артыыһа, Саха АССР народнай артыыһа.
Олоҕун олуктара.
Баатара нэһилиэгин (билигин Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Булгунньах диэн сиргэ 1912 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ. 12 саастааҕар дьоно Төхтүргэ көспүттэрэ, онно икки кылааһы бүтэрбитэ, онтон ликбезкэ үөрэммитэ.
20 саастааҕар Д. Ф. Ходулов Дьокуускайга барар уонна музыка-драма тыйаатырын драматын устуудьуйатыгар үөрэнэ киирэр. 
1934 сыллаахха бүтэрэн баран Саха сиринээҕи Ойуунускай аатынан музыка-драма тыйаатырын труппатыгар үлэлии киирэр.
Д. Ф. Ходулов бастакы оруола — В. Чиряев «Саһыл Сыһыы» драматыгар кыһыл армеец.
1960-с сылларга режиссуранан дьарыктаммыта.
Дмитрий Ходулов 1962 сыллаахха туруорбут «Сыгый Кырынаастыыр» диэн спектээкилэ, дьон биһирэбилин ылбыт бастакы эпическэй туруоруу буолбута. 
ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 6-с ыҥырыытын дьокутаата. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин 5-с ыҥырыытын дьокутаата, Президиумун чилиэнэ.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ