mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Дорофеев Иван Андрианович. Дорофеев Иван Андрианович — Саха АССР НКВД-тын наркома, кини ис дьыала уорганнарын салайан олорбут кэмигэр Саха сиригэр репрессия чыпчаала буола сылдьыбыта.
1895 сыллаахха тохсунньу 18 күнүгэр оробуочай дьиэ кэргэнигэр Нижегородскай күбүөрүнэҕэ Кулебяки куоракка төрөөбүтэ. 1915 сылтан Хара байҕал флотугар мотуруоһунан сулууспалаабыта, онно сэриини утары аҕытаассыйаны ыыппытын иһин икки ый хаайыыга сыппыта, онтон миннай оскуоланы бүтэрэн "Счастливый" диэн миноносецка слууспалаабыта. 1917 сыл бэс ыйыгар хараабыл кэмитиэтин бэрэстээтэлинэн уонна Севастополь реввоенсоветын чилиэнинэн талыллыбыт. Бу кэмҥэ бассабыык тар баартыйаларыгар киирбит. Гражданскай сэрии кэмигэр румыннары уонна Щербаков генерал сэриилэрин утары сэриилэспит кыһыл чаастарга сулууспалаабыта. Одесса куоратын өрөпкүөмүн чилиэнэ буола сылдьыбыт. Наарва анныгар кыргыһыыларга батальону хамаандалаабыт. 1919 сыллаахха төрөөбүт куоратыгар Кулебякига ыытыллыбыт, онно полка тэрийэн хамыһаар буолбут. Колчак утары сэриилэспит. 1920 сыллаахха Тургай истиэптэригэр ыытыллыбыт, онно өстөөх тыылыгар бартыһааннар этэрээтэрин баһылыгынан сэриилэспит.
1921 сыллаахтан ис дьыала уорганнарыгар үлэлээбит. 1922 сыл сэтинньитигэр Орто Азия ОГПУ-тун политотделын начаалынньыгынан анаммыт. Ибрагим-бек этэрээттэрин урусхаллааһыҥҥа кыттыбыт, 1928 сыллаахха Туркмен ССР Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанынан, онтон 1930 сыллаахха Узбек ССР Кыһыл Знамятын уордьанынан наҕараадаламмыт.
1933 сыллаахха эмискэ үлэтиттэн ууратыллан Алдаҥҥа ыытыллыбыт. Ол төрүөтүнэн кини эппиэттиир кыраныыссатын учаастагынан Сталин көмөлөһөөччүтэ Н. Бажанов кыраныысса таһыгар күрээбитэ буолбут. Алдаҥҥа оперативнай сектор начаалынньыга буолбут, кэлин 1937 с. НКВД управлениета Саха АССР НКВД-та (ис дьыала наркомаата) буолбутугар онно нарком Андрей Коростин бастакы солбуйааччытынан анаммыт.
Карпат хайалара. Карпат хайалара (өссө тарҕаммыт аата Харпаат хайалара), хайа буолар, улахан хайа хас да учуостаах, Украина Арҕаа өттүн, Чехия, Румыния, Венгрия, Польша, Словакия, кыратык Аустрия уонна Сербия сирдэригэр баар. Аан Дойдуга биир улахан хайа системата буолар. Ынырык айылҕалаах сир буолар.
Visible Mobile. Visible Mobile (), АХШ сэттис улахан сотовай оператора, сүрүннээн Илиҥҥи Штаттарга үлэлиир (Флорида, Нью Йорк, Хоту Каролина, Соҕуруу Каролина, Мэриленд, Пеннсүлваниа). Ити штаттарга бэйэтэ бас билэр 4G уонна 5G билэр вышкалардаах. 
Онтон атын штаттарга Verizon вышкаларын арендалыыр.
Speedtest этэринэн, 5G интернета биир түргэн көрдөрүүлээх. Тарифтара безлимиттарынан биллэр.
Dish Network. Dish Network — Колорадо штатын сотовай оператора, АХШ ахсыс улахан оператора. 19 штат территориятыгар бэйэтэ 5G вышкаларын туруорар. 
2025 сыллаахха Америка 50 штаттарын барытын 5G ситиминэн сабыахтаах. 
Boost Mobile операторы кытта доҕордоһор.
Speedtest этэринэн Америкаҕа 5G ситимэ саамай түргэн, 2Гбит/сек саайар.
Канаадаҕа, Мексикаҕа, Кытайга эмиэ вышкалары туруорар 5G ситимин.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Ultra Mobile. Ultra Mobile — АХШ тохсус улахан сотовай оператора, сүрүннээн Калифорния штатыгар вышкалардаах. Атын штаттарга сүрүннээн Sprint вышкаларын туттар.
U.S. Cellular. U.S. Cellular — АХШ бэһис улахан сотовай оператора, 28 штат территориятыгар 4G/5G ситими тарҕатар. 
Америкаҕа олорор сахалар сүрүннээн бу операторы тутталлар.
Verizon. Verizon (Верайзон) — АХШ саамай бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэтэ, интернет тарҕатыы, спутниковай телевидение уонна медия конгломерат буолар. Бу тэрилтэ бас билиитигэр Америка саамай бастыҥ сотовай оператора киирэр — Verizon Wireless.
Verizon Wireless. Verizon Wireless (Верайзон Уаерлис) — АХШ саамай бөдөҥ сотовай оператора уонна бастыҥ федеральнай 5G ситиминэн 50 штаты, бары куораттары, дэриэбинэлэри, федеральнай суоллары сабар. 200 мөллүйүөн абненнардаах, ол эбэтэр Америка 70% дьоно туттар.
Verizon конгломератка киирэр.
Пуэрто-Рико. Пуэ́рто-Ри́ко ( — «баай порт»), толору аата — Көҥүл холбоспут судаарыстыба Пуэ́рто-Ри́ко (), эбэтэр Пуэ́рто-Ри́ко Холбоһуга () — Америка Холбоһуктаах Штааттарыттан тутулуктаах сир, «холбонуллубатах тэрээһиннээх сир» ыстаатыстаах (ол аата АХШ салайар, ол гынан баран арахсыбат сорҕото буолбатах); АХШ Конституцията бу сиргэ хааччахтаах; үрдүкү былаас АХШ Кэнгириэһигэр, ол гынан баран туспа бэйэни салайынар уорганнардаах.
Кариб байҕалын Бөдөҥ Антил арыыларын Пуэрто-Рико арыытыгар уонна кэккэ кыра арыыларга тайаан сытар.
Speedtest. Speedtest — программа, интернет скороһын бэрэбиэркэлиир.
А.С. Константинова-Дархаана олоҕо, айар үлэтэ. Александра Степановна Константинова-Дархаана 1948-ыс сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Чурапчы улууһугар Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүт. 
1968-ыс сыллаахха Дьокуускай куорат 20-c нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбит. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа. 1976-ыс сыллаахха Магаданскай салаа юридическай үнүстүүтүн бүтэрбит. Бүтэриэҕиттэн идэтинэн үлэлии-хамныы сылдьар. Аан бастаан САССР борокуратууратыгар юристконсультант, адвокат дуоһунаһыгар сылдьыбыт. Билигин нотариуска үлэлиир. Төһө даҕаны уустук эйгэҕэ сырыттар, кини талааннаах поэтесса быһыытынан биллэр.
1995-ис сыллаахха Арассыыйа Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ буолбут, 2003-үс сыллаахха Арассыыйа Суруналыыстарын Сойуустарын бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыт. 2007-ис сыллаахтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһугар киирбит. 1986-ыс сыллаахха «Хотугу сулус», «Чолбон», «Полярная звезда» сурунаалларга, «Кыым», «Сахаада», «Эдэр саас», «Саха сирэ» хаһыаттарга айымньылара бэчээттэммиттэр. Александра Степановна Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах мецената. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Меценаттарын көмүс кинигэтигэр киирбитэ ону туоһулуур.
Кини хоһоонноругар биллиилээх мелодистар Алексей Калининскай-Луҥха Өлөксөй, Валерий Платонов матыып оҥорбуттара. Ырыа буолбут хоһооннорун Людмила Акимова-Спиридонова, Фатина Иванова толороллор. Кини «Олох», «Мин эйигин таптыыбын», «Эйиэхэ», «Күһүҥҥү сэбирдэх», «Чараҥ суугуна», «Олох устар, устар», «Эйигинэ суох», «Олох лоскуйдара», «Килбик иэйиим» о.д.а. кинигэлэрдээх.
Саха киһитэ айылҕаҕа чугас. Саха – айылҕа оҕото диэн мээнэҕэ эппэттэр. Александра Степановна хоһоонноругар айылҕаны үрдүктүк тутар, доҕор-атас оҥостор. Ол курдук кини сайыҥҥы уоппуска сынньалаҥын, ийэни санатар алаадьыны, тэтэркэй сибэккини, куруһуба күөх хатыҥы, тоһуттар тымныыны, сулус тырымын, кыталык үҥкүүтүн туойар. Маны таһынан, айылҕа киһини арчылыыр, ыар кэмнэргэ өйүүр-өйдүүр диэн нуоҕайбыт хатыҥы, үрүҥ ыйы, сиикэрэ ардаҕы, Ийэ Сири, чараҥ суугунун, түүҥҥү халлааны, күһүҥҥү түүнү, үрүҥ көмүс былыттары, сиккиэр тыалы уо.д.а. көстүүлэри хоһуйан суруйар. 
Ити курдук, Дархаана хоһоонноро төрөөбүт-үөскээбит дойду ахтылҕанын иэйиитинэн кууһаллар, дойдунан киэн туттууга, сарсыҥҥы саргыга салайаллар, ыҥырар-угуйар тардар күүстээхтэр.
1.  Константинова А. С., Күһүҥҥү сэбирдэх. хоһооннор - Дьокуускай: Офсет, 2003.
2.  Константинова А. С., Олох устар, устар... – Дьокуускай: Сайдам, 2014.
3.  Константинова А. С., Оһуордаах оҕо сааһым. – Дьокуускай: Сайдам, 2015.
4.  Константинова А.С. Килбик иэйиим. –Дьокуускай, Алаас, 2018.
Агния Барто олоҕо, айар үлэтэ. Сэбиэскэй кэм биир биллэр оҕо бэйиэтэ Агния Львовна Барто 1906 с. олунньу  4 күнүгэр Москубаҕа еврей дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата Лев Николаевич Волов – бэтэринээр, ийэтэ Мария Ильинична Волова – дьиэ хаһаайката. Агния Львовна оҕоҕо аналлаах элбэх хоһоон ааптара, киинэ сценариһа, араадьыйа ыытааччыта. Иккис истиэпэннээх Сталин (1950) уонна Ленин бириэмийэтин (1972) лауреата. Айар үлэтин гимназияҕа үөрэнэ сылдьан хоһоон суруйан саҕалаабыт. Онтон үҥкүү үөрэҕэр киирэн баран салгыы суруйбут. 1924 с. үөрэҕин түмүктүүр айар биэчэргэ хоһооннорун аахпыт, онно кинини норуодунай үөрэхтээһин комиссара А.В. Луначарскай бэлиэтии көрөн, оҕоҕо аналлаах көрдөөх-нардаах хоһооннору суруйарын сүбэлээбит. 
А.Л. Барто 1925 с. аан бастакы кинигэтэ тахсыбыт.  Онно «Китайчонок Ван Ли»  уонна «Мишка-воришка» диэн хоһоон киирбит. 1936 с. «Игрушки» диэн билиҥҥэ диэри биллэр хомуурунньугун суруйбут. 1949 с. «Стихи детям», 1970 с. ”За цветами в зимний лес” диэн хомуурунньуктара тахсыбыт. 1940 с. “Подкидыш” (Р. Зеленаяны кытта), “10000 мальчиков”, “Слон и веревочка” диэн киинэлэр сценарийын суруйбут. 70-ус сылларга улаатан эрэр оҕолорго хоһоон суруйбут. Сэрии кэннэ 150-ча кинигэни таһаарбыт. 1964-73 сылларга  «Маяк» диэн араадьыйаны ыыппыт. Онно «Найти человека» диэн, сэрии кэмигэр дьонун сүтэрбит оҕолорго анаан, бырагыраама оҥорбут.  927 дьиэ кэргэни холбооттообут. 1968с. «Найти человека» диэн сэһэн суруйбут.
Эдэр суруйааччыга В.В. Маяковскай айар үлэтэ сабыдыаллаабыт. Кини хоһоонноро үксүлэрэ сатира саанырдаах. Хоһоонугар араас оҕо уобараһын киллэрэн туттар. 1956 с. Агния Барто 50 сааһын туоларыгар К. Чуковскай эҕэрдэлээн эппит: «Кинигэҕэр ханнык эрэ Соня, Клава туһунан доҕотторо күлүү гыналларын курдук суруйаҕын. Эн бэйэҥ Егоркаларгын, Катяларгын, Любочкаларгын кытта учуутал курдук буолбакка, табаарыс курдук кэпсэтэҕин».
Агния Барто хоһоонноро үксүлэрэ кыра оҕолорго эбэтэр кыра кылааска үөрэнэр оскуола оҕотугар аналлаахтар. Кини истиилэ олус чэпчэки, ааҕарга, үөрэтэргэ судургу. Ааптар оҕолуун тэҥ саастыылааҕын кытта кэпсэтэр курдук суруйар, ол эрэн рифманы тутуһар. Барто хоһоонноро куруук билиҥҥи олох тиэмэтигэр сөп түбэһэллэр. Элбэх хоһооно оҕо аатынан ааттаммыт: «Мы с Тамарой», «Кто не знает Любочку», «Наша Таня громко плачет», «Лёшенька, Лёшенька, сделай одолжение», «Вовка добрая душа» о.д.а. 
Барто хоһоонноро араас омук тылыгар тылбаастаммыта элбэх. Ол курдук, сахалыы  24 хоһоонун А.А. Борисова, Н.Г. Дьяконов, С.Ф. Софронов, С.А. Саввин, К.Н. Туйаарыскай тылбаастаабыттар.
ССРС хайдыыта. ССРС Хайдыыта эбэтэр ССРС ыһыллыыта (өссө биллэринэн ), ССРС биир дойду буолан бүтэн 18 туспа туспа дойдуларга арахсар, хайдыытын процеһын ааттыыллар.
ССРС хайдыытын сүрүн биричиинэтинэн буолаллар:
Ити биричиинэлэр бары түбүллэн ССРС эстэр процеһын салҕаабыттара.
ССРС кэнниттэн сыыйа ыһыллыы салҕааһына баран испитин Чечня сэриитэ тохтоппута. Саха Сирэ эмиэ туспа дойду буолан бара сыспыта.
Арассыыйа хайдыыта. Арассыыйа хайдыыта (өссө биллэринэн Дезинтеграционнай процестар Арассыыйаҕа эбэтэр Иккис ыһыллыы) - гипотетическай теория, ырытыы, концепция, Арассыыйа биир дойду буолан бүтүө, ыһыллыа хас да дойдуларга диэн. 
Арассыыйаҕа 23 национальнай республикалар бааллар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ. 23 республикалар бары туспа барыахтарын баҕараллар. 
Ону таһынан, сүрүннээн нууччалар олорор уобаластара эмиэ арахсыахтарын баҕараллар, холобура Приморье, Хабаровскай кыраай, Иркутскай уобалас, Урал регионнара. 
Дьиктитэ диэн, Иркутскай уобалас Саха Сирин иннинэ ССРС эстибитин кэннэ "суверенитет" конституциятыгар ылыммыта.
Ванга этэринэн Арассыыйа ыһыллыыта 18 от ыйын 2036 сыллаахха буолуохтаах.
Мариуполь блокадата. Мариуполь блокадата — Арассыыйа Украина сэриитэ биир тутаах чааһа буолар, ол түмүгэр Мариуполь куорат практически сири кытта тэҥнэнэр. Азовсталь тула өлөрсүү бөҕөтө буолар. 
Блокадата кэмигэр 70 тыыһынча киһи өлбүт буолуон сөп.
Азовсталь. Азовсталь (укр. Metalurgійний Kомбінат Азовсталь) ПФТС: AZST, Мариуполь куоратка баар улахан тимир уһаарар уонна дойдуга биир улахан сталепокатнай тэрилтэтэ этэ.
«Азовсталь» Завод Украинаҕа Арассыыйа саба түһэригэр Марууполь осадатын биир саамай бэлиэ пуунунан буолла. Собуокка ядернай атааканы тулуйар туннеллар уонна бункердар бааллара ол иһин позицияны көмүскүүр олус табыгастаах сир буолбутаа. Арассыыйа сэриитэ Маруупольга барбытыгар Украинскай сэриилэр Азовсталь диэки саһа барбыттара уонна муус устар бүтүүтэ куоракка Украинскай утарсыы бүтэһик түһүмэҕэ буолбута. Бу миэстэҕэ Азовсталь, кульминация кэнниттэн хаалбыт көмүскээччилэри капитуляциялааһын буолбута.
Собуот кыргыһыы кэмигэр Россия бомбардировкатынан бүүс-бүтүннүү кэриэтэ урусхалламмыта. Мариуполь кэлбитин кэннэ куораты чөлүгэр түһэриигэ собуот тобоҕун сөргүтэр былааннааҕын биллэрбиттэрэ.
Саха Сирэ уонна АХШ сыһыана. Саха Сирэ уонна АХШ сыһыана (, өссө биллэринэн ) — АХШ уонна Саха Сирэ 1992–1994 сыллардаахха бэлэмнээбит программалара, ол эрэн олоххо киирбэккэ хаалбыт юридическай документ. Бу документ туһунан өйдөбүлү 2002 сыллаахха Владимир Путин сотторбута, Арассыыйа хайдыыта буолуо диэн. 2004–2008 сыллардаахха Америка уонна атын Арассыыйа регионнара быстыбыта Москва уурааҕынан. 2012 сыллаахха Саха Сирин конституциятыттан "суверинитет" диэн тылы соппуттара.
Сигэлэр.
Ол эрэн Саха Сирэ уонна АХШ сыһыана төттөрү саҕаланыан сөп, кэнники Украина Арассыыйа сэриитин түмүгэр.
Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана. Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана — хаһан да тэҥнээх буолбатахтара, алдьархайлаах хаан тохтуулаах, баттабыллаах сыһыан буолбуттара, Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ, сахалары геноцидтааһын кэмнэрэ, Чурапчы көһүүтэ, Сталин репрессийалара, Аччыктааһын кэмэ. 
2022 сыл туругунан Арассыыйа Саха Сирин оккупациялаан тутан олорор процеһа бара турар, неоколония буолан олорор Саха Сирэ.
Саха Сирэ бэйэтин халлаанын, тыатын, сирин, хостонор баайын бас билбэт. Хостонор баай харчыта барыта Москваҕа бара турар, онтон Саха Сирэ өссө униженно көрдүөхтээх Өлүөнэ өрүс муостата тутулларыгар.
Кистэлэҥ ыйытык этэринэн 78% сахалар уонна 45% саха сиригэр олорор нууччалар Саха Сирэ туспа дойду буоларын наһаа кэтэһэллэр.
Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ. Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ (, , , ), 11 бэс ыйын 1632 сыллаахха саҕаламмыта интервенция Саха Сиригэр. 
Аныгы историяҕа национальнай айдаан таһаарымаарылар Добровольная вхождения Якутии в состав России дииллэр.
Араас историктар чинчийэн үөрэтэллэринэн сүрүннээн 97 000 сахалар өлбүт буолуохтарын сөп. 
Төлөй боотур таҥнарыахсыт буолан (Уус Алдан) нууччалар Саха Сирин оккупациялара түргэнник барбыта. Тоҕо диэтэххэ оччолорго Уус Алдан Республиката диэн туспа государство курдук үөскээн Хаҥаластары кытта сэриилэһэ сылдьыбыта. 
Сэрии кэмигэр Уус Алдан Республикатын принцессата Абакайаада Семен Дежнев нуучча үспүйүөнүгэр холбоһон ыал буолбуттара. Сураҕа Төлөй боотур кыыһа буолар уонна нууччалары Хаҥаластары утары ыытаары союз төрүттээри диэн политиката буолар.
Сураҕа, Абакайаада күүһүлэнэн кырбанан олорбут сурахтааҕа.
Сахалары геноцидтааһын кэмнэрэ. Сахалары геноцидтааһын (, ), Саха Сирин историятыгар араас кэмнэргэ буолан ааспыт түбэлтэлэр, элбэх киһи өлүүлээх:
Ону таһынан Иккис Аан Дойду сэриитигэр немецтэр сахалары өлөрөллөрө киириэн сөп. Быһа холоон сэриигэ 190 тыыһынча саха өлбүт буолуон сөп. Быраһыанынан аахтахха атын омуктартан саамай элбэх сүтүктээх буолар.
Аан дойду ыччатын сомоҕолоһуутун күнэ. Аан дойду ыччатын сомоҕолоһуутун күнэ — сылын ахсын муус устар 24 күнүгэр бэлиэтэнэр.
1955 сыллаахтан социалистыы уонна хомуньуустуу хамсааһыннар тэрийбит Аан дойдутааҕы дэмэкирээтии ыччат федерацияларын көҕүлээһинэн бэлиэтэнэр. Бастаан Аан дойду ыччатын холуонньалары утары сомоҕолоһуутун күнэ диэн ааттааҕа. ССРС сууллубутун кэннэ сүрүн өйөөччүтүн сүтэрэн биирдиилээн хомуньуус баартыйалар бэлиэтиир күннэригэр кубулуйбута.
Саха бала5ана ыраах Исландия5а. Биhиги ийэбит Евдокия Гаврильевна Аргунова, Герой ийэ бииргэ тѳрѳѳбүт балта Александра Гаврильевна Аргунова (Күөрэгэй) Исландияҕа олорор, түөрт оҕолоох. Кини 60-сыллар саҕана Москваҕа театральнай училищеҕа үөрэнэ сылдьан, ВГИК-кэ режиссерскэй факультекка үөрэнэр Магнус Йонссоны, исландеhы көрсөн ыал буолбут. 1966с. Исландияҕа олохсуйбуттар. 47 сыл олорорун тухары, төрөөбүт сахатын тылын умнубакка, холкутук саҥарар, кэпсэтэр.
1990с. Дьокуускайга кэлэ сылдьан, музыка үрдүкү оскуолатын ректора В.А.Босиковы көрсөн, саха балаҕанын туттарыан баҕалааҕын эппит. Ол туhунан В.Босиков Республика Правительствотын кытары кэпсэтэн, быhаарыы ылыллыбыта. Биhиги, бырааттара, нэhилиэкпит сиригэр мас кэрдэн, тиэллэн барар гына бэлэмнээбиппит. Эдьиийбит баҕа санаата туолан, 1999с. балаҕан буолар мас, Тикси-Архангельскай-Голландия порда-Рейкьявик маршрутунан, муоранан айаннаан тиксибитэ.
2002с. сайын мин бырааппынаан Колялыын Исландияҕа тиийэн, балаҕан дьиэтин икки ый устата туппуппут. Коля- норуот уус-уран оҥоhуктарын маастара. Эдьиийбит балаҕаны, дьиэтин тиэргэнигэр, туох баар сиэри-туому тутуhан туттарбыта. Олорор дьиэтигэр сэдэх музейдаах, онно сахалыы иhит, мал-сал, хартыыналар, кинигэ арааhа баар. Бу тэриллэрин эрдэ самолетунан ыыттарбыт, онуоха Культура министиэристибэтэ көмөлөспүт. Сахалыы ырыаны холбоон истэрин сөбүлүүр.
Сахатын сирин маhын, сибэккитин үүннэрэр, ол курдук хатыҥы, бэhи, харыйаны, ньургуhуну, сардаананы.
Исландия дьоно сүрдээх судургу майгылаах үлэhит дьоннор эбит. Атын омуктарга ытыктыбыллаахтык сыhыаннаhар үрдүк культуралаахтар. Айылҕата дьикти, тыйыс, тымныы, биhиги сылдьар кэммитигэр иккитэ эрэ күн кѳрѳн ылбыта уонна барыта ардахтаах этэ. Күѳллэригэр куhа-хааhа дэлэй, ол эрээри бултаабаттар, хас биирдии кѳтѳрү бэлиэтии, кѳрѳ-истэ сынньаналлар. Каникул кэмигэр элбэхтик айанныыллар, туристыыллар. 
Эдьиийбит хас да омук тылынан иҥниhэ суох кэпсэтэрин, бараммат эрчимин, элбэх доҕоттордооҕун, дьулуурдаах улэhитин сѳхтүбүт уонна кининэн киэн тутуннубут.
 Савва Иннокентьевич Данилов
 2014с.
"Кировскай" кинигэ 2014с.
Редакционнай коллегия: Иванова Т.В.,Угарова В.Н., Дьячковская А.Н., Леонтьева Е.А., Леонтьева Е.Н., Леонтьева М.И., Николаева О.С., Александров И.Н.
Федоров Александр Николаевич. Федоров Александр Николаевич (24.04.1957) — ирбэт тоҥу чинчийэр Арассыыйа учуонайа, Ирбэт тоҥу чинчийэр институт солбуйааччы дириэктэрэ, география билимин дуоктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ.
Исакова Мария Дмитриевна. Исакова Мария Дмитриевна (5.12.1933–) — сэрии оҕото.
Оҕо сааһа.
Уус Алдан оройуонугар Өнөр нэһилиэгэр 1933 сыллаахха ахсынньы ый 5 күнүгэр төрөөбүтэ. Биир ийэттэн, аҕаттан төрөөбүт эдьиийэ Саанньа (Лукачевская Александра Дмитриевна) иккиэлэр. Аҕата Лукачевскай Дмитрий Ионович, ийэтэ Афанасьева Татьяна Семеновна. Ийэтээрдэ эрдэ өлөн хаалбыт, аҕабытынаан сылдьыбыттар. Аҕалара иккистээн кэргэннэнэ сылдьыбыта да арахсыбыттар.
Сэрии кэмэ.
Сэрии кэмигэр аҕалара кыһыны быһа Ааллаах Үүн таһаҕаһын таһа барара. Кыргыттар абаҕаларыгар Сөдүөттээх Балбаара дьиэ кэргэннэригэр хаалаллар эбит. Онтон Өнөр оскуолатын интэринээтигэр олорорбуттар. Хам аччык буолаллара. Туох да ас суох. Сут бөҕө, сэрии бөҕө. Иэдээннээх олох этэ. Оҕо даҕаны, улахан даҕаны дьон өлүүлэрэ элбэҕэ, быһыыта, өлбүт үһү диэн тылы элбэхтэ истибиттэр.
Дьиэ кэргэнэ.
Кыайыы үөрүүтэ умнуллубат. Дьон ытыы-ытыы күлэн-үөрэн айманаллара. Аҕалара кыайыы кэнниттэн кэргэн ылбыт - Протопопова Ульяна Максимовнаны. Онон үс балтыламмыттар уонна үс бырааттаммыттар.
Өнөр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэххэ киирбит уонна бүтэрэн «Мастер пошива верхней одежды» диэн исписээлинэс ылбыт. Дьокуускайга үлэҕэ киирбит. 1956 сыллаахха Исаков Гаврил Николаевич диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыта, кини дойдутугар Хаҥалас улууһун Булгунньахтааҕар иккис дойду оҥостон, үйэтин тухары олорор. Элбэх оҕолордоох, сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх.
Литература.
А.С.Черноградскай, В.П.Иванов, Н.Н.Литвинцев, А.Д.Попова Олох өһүөтүн көтөхсөн: сэрии сылларын оҕолоро - Дьокуускай: Алаас, 2020, 552 с.
Лукина Роза Николаевна. Лукина Роза Николаевна (12.01.1946–18.02.2020).
Эдэр сааһа.
1946 сыллаахха тохсунньу 12 күнүгэр Сунтаарга төрөөбүтэ. Ийэтэ Татьяна Ивановна Лазарева тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ, ыанньыксыт этэ. Түөрт кыыс оҕо соҕотох ийэҕэ улааппыттара. 1953 сыллаахха Сунтаарга «О» кылааска үөрэнэ киирбит, аҕыс кылааһынан бүтэрэн баран, Уссурийскай куоракка үүт маастарын үөрэҕин бүтэрбит, 1964 сыллаахха Нөмүгү нэһилиэгэр үүт собуотугар маастарынан үлэтин саҕалаабыт.
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнин - Эдуард Константинович Лукины, 1964 сыллаахха С.С.Шадрин туту биригээдэтигэр үлэлии сырыттаҕына көрсөр. Булгунньахтаах нэһилиэгиттэн Нөмүгүгэ көһөн кэлэллэр уонна 1965 сыллаахха ыал буолаллар. Алта оҕону төрөтөн, иитэн-такайан, атахтарыгар туруортаан дьон оҥорбуттара.
Үлэтэ, дьарыга.
ОПХ (опытно-производственное хозяйство) собуотугар 35 сыл үлэлээн «Үлэ бэтэрээнэ» буолбута. Бочуоттааз сынньаныытыгар баран элбэҕинэн дьарыгырбыта – урбаанньыт буолбута, элбэх оҕолоох ийэлэр кулуубтарыгар сылдьара, Нөмүгү тыйаатырыгар «Тирэх» диэн ансаамбылга киирэн сири-дойдуну кэрийбитэ.
Кини оҥорбут быырпаҕын испэтэх киһи диэн суоҕа буолуо, ыһыах саҕаланна да быырпахха элбэх сакаас киирээччи. Дьүөгэлэрэ «Ыалдьыттыы кэлэн баран эбии илии тутуурдаах, өттүк харалаах барар этибит» диэн ахтан саныыллар.
Литература.
Н.Н.Васильев Умнуллубат 25 сыл: Нөмүгү нэһилиэгин бэтэрээннэрин "Тирэх" ансаамбыла - Дьокуускай: Дани-Алмас, 2021, 212 с.
Колесов Иннокентий Николаевич. Колесов Иннокентий Николаевич (1926–2011) — сэрии оҕото.
Сэрии сылларыгар ааспыт оҕо саас.
Ийэтэ эрдэ өлөн, 1940 сыллаахха үөрэнэ киирбит, 1941 с. окко оҕус сиэтэ сылдьан сэрии буолбутун истибит. Кини холкуоһуттан аан бастаан сэриигэ Потапов Василий Степанович диэн киһи соҕотоҕун барбыт. Чэркээччигэ оттуу сырыттаҕына ылан барбыттар, нэһиилэ дьиэтигэр киирэн уларыттар таҥаһын ылбыт.
1942 с. иккис кылааска үөрэнэ киирбит, бу сыл сайыныгар ыанньык ынахха көмөлөһөөччү бостуугунан үлэлээбит. Саас окко киириэх инньинэ холкуос үлэһиттэрэ сэриигэ барбыттар.
Иккис кылааһы бүтэрэн алта дояркаҕа үүт отчуотчутунан үлэлээбитэ. Биирдии ынаҕынан суруйар буолан олус уустук үлэ этэ.
Үһүс хомуурга эмиэ уолаттар сэриигэ барбыттар, онон кыра холкуоска үлэһитэ суох хаалбыттар. 1943 с. сүүс ынахха бостуугунан анаммыт. Ол спҕпнп күҥҥэ 4 ыыллар, ол иһин ынахтарын батыһа сылдьара. Бу сыл аҕата ыалдьан хаалан, ымын быыһыгар аҕатын ыарыылыыра. Күҥҥэ 5 киилэ үүт биэрэллэриттэн сороҕун суортан оҥорон иһэр, сороҕун аҕатыгар ынах хомуйа сылдьан хомуйбут сир аһыгар буккуйан биэрэр.
4 кылааска тулааах хаалан үлэлии барбыт. Сайын 1 га сири мунньар, 150 бугул бугуллуур.
Кыһын 30 сылгыны биэрэн, 4 сиринэн аһатан кыстаппыт.
Сэрии бүппүтүн туһанан үлэлии сылдьан истибит. Холкуостан сэриигэ барбыт дьонтон, 6 киһи эргиллибэтэх. 1946 сыллаахха Кыайыы ыһыаҕар Сталин төбөлөөх мэтээл биэрбиттэр.
Лукачевскай Дмитрий Дмитриевич. Лукачевская Дмитрий Дмитриевич (1938-2009) — сэрии оҕото.
Оҕо сааһа.
Уус Алдан Өнөр нэһилиэгэр ахсынньы 5 күнүгэр 1938 сыллаахха Лукачевскай Дмитрий Илларионович уонна Анна Матвеевна Лукачевская дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Өнөргө бастакы холкуоһу тэрийсибит, кыладыапсыгынан, биригэдьииринэн үлэлээбит. 1942 сыллаахха сэриигэ барбыт. Ийэтэ сэрии кэмигэр арыы маастарынан үтүө суобастаахтык үлэлээн "Аҕа дойдуну Улуу сэрии 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Миитэрэй, 4 оҕо кэнниттэн соҕотох ордон, төрөппүттэригэр күндү этэ.
Дьарыга.
Өнөр оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан сайын аайы холкуос оҕуруотугар уу кутааччыннан үлэлээбит. Өнөргө 7 кылааһы бүтэрэр, онтон армияҕа пограничнай чааска Благовещенскайга 4 сыл сулууспалаабыт. Армияттан кэлэн Бороҕон промкомбинатыгар столярынан үлэлии кииэрэ. Талааннаах тарбахтаах уус уиһи этэ. 1969 сыллаахха Горькайга столяр-станочник курсугар үөрэнэн саамай үрдүк5 разряды ылбыт. Маһы таһынан кинигэни ордорон ааҕара, волейболга, теннискэ оонньуура, бултуура.
Уус Алдан улууһугар тутуспут объектара элбэх: Мүрү 8 кылаастаах орто оскуолата, администрация, банк дьиэлэрэ, Мүрү таас оскуолата, 2-лии этээстээх уопсайдар уо.д.а. Кини бэйэтэ туппут саха балаҕана сайылыкка билигин да баар. Өнөргө, үөрэммит оскуолатыгар махтанан 40 устуука түннүк арааматын оҥорбута.
Үлэ бэтэрээнэ. 
сэрии сылларын оҕолоро
Сивцев Гавриил Федотович. Сивцев Гавриил Федотович (1909—1975) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, 1979 сыллаахха Дьокуускайга тахсыбыт "Сахалыы кылгас тылдьыт" ааптара.
1909 сыллаахха кулун тутар 16 (аныгыннан 29) күнүгэр Бүлүү улууһун Бастакы Чочу нэһилиэгэр төрөөбүт.
Андросов Иван Афонасьевич. Андросов Иван Афанасьевич — айанньыт-Россия Журналистарын союһун чилиэнэ, Саха Республикатын Суруйааччыларын союһун чилиэнэ.
Бастакы кэпсээнэ, булчуттар тустарынан «Кыым»хаһыат сирэйигэр бэчээттэммитэ. Сүүстэн тахса кэпсээн уонна очерк автора. Республика хаһыаттарыгар уонна сурунаалларыгар бэчээттэнэр. 
СӨ үөрэҕириитин уонна бэчээтин туйгуна, спорт ветерана, булчуттар тустарынан кэпсээннэр республикатааҕы интернет- конкурстарын кыайыылааҕа. Республикатааҕы «бэриниилээх темаҕа», республикатааҕы спортивнай журналистар конкурстарын лауреата. В. Г. Степанова уонна Саха литературатын сылыгар аналлаах республикатааҕы конкурс конкурса. 
2021 с. «тумаҥҥа суураллыбыт» романын иһин «СӨ» Айар- Арчы «бириэмийэтэ номинацияламмыта.
Источник: https://www.rus.eurasiancreativeguild.uk/%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2-ivan-androsov/