mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы. Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталаларынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыы.
1991 сыл ахсынньы 27 күнүгэр Саха ССР Саха Өрөспүүбүлүкэтэ буолбута.
1992 сыл олунньу 5 күнүгэр СӨ Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Ленин оройуонун аата Ньурба оройуона буолбута. Алтынньыга Орджоникидзе оройуонун аата Хаҥалас оройуона буолбута. Уус-Маайа оройуонун киинэ Уус-Маайа бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.
1995 сылтан оройуоннар улуустар диэн ааттаналлар.
2004 сыл сэтинньи 30 күнүгэр СӨ «"Об установлении границ территорий и о наделении статусом городского округа муниципальных образований Республики Саха (Якутия)"» Сокуонунан «Жатай» муниципал тэриллии куорат уокуругун стаатуһун ылбыта.
2005 сыл алтынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн уурааҕынан Өлөөн улууһа эбэҥки национальнай улууһун стаатуһун ылбыта.
2007 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун киинэ Майаттан Аллараа Бэстээх бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.
2008 сыллаахха Нүөрүҥгүрү дьаһалтатын сирэ Нүөрүҥгүрү улууһа диэн ааттаммыта. 
2008 сыл сэтинньи 26 күнүгэр Ил Түмэн уурааҕынан Эдьигээн улууһа эбэҥки национальнай улууһун стаатуһун ылбыта.
 Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыы 2004 сыл сэтинньи 30 күнүгэр ылыллыбыт СӨ Сокуонунан маннык
Роберт Кийосаки. Роберт Кийосаки (, ) — дьоппуон төрдүлээх АХШ-ка олорор миллионер, суруйааччы. 
1947 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Гавайи штаат үөрэҕин миниистирэ эбит. 
Кинигэлэригэр хайдах баай дьон байалларын, дьадаҥылар тоҕо байбаттарын ырытан кэпсиир. Дьону үлэҕэ сыһыаннарынан 4 бөлөххө араарар: наймылаһан үлэлээччилэр, бэйэлэригэр үлэлээччилэр, элбэх дьону тэрийэн үлэлэтээччилэр уонна инвестордар. Икки бастакы бөлөххө киирэр дьон бэйэлэрин күүстэрин-күдэхтэрин эрэ туһанан харчы өлөрөллөр, онон хамнастара ханнык эрэ сыыппараҕа тиийэн улааппат буолар, кырыйдахтарына, ыарыйдахтарына өссө кыччыыр. Оттон икки бүтэһик бөлөх дьоно атын дьон күүһүн сатаан туһанан, үлэлэрин салайан бэйэлэригэр хамнас оҥостоллор, онон хамнастарын кээмэйэ бүтэр уһуга суох буолар, баҕардахтарына уонна сатабыллаах буоллахтарына үрдүү турар.
Степанов Захар Константинович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;77278&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-06-05T10:10:19Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ардах18&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;категорияларга сигэннэ&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;295120&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Захар Константинович Степанов — композитор, педагог.
Нэһилиэк. Нэһилиэк, Саха сиригэр олохтоох администрация алын таһыма, Арассыыйа сельсоветыгар эбэтэр тыа сирин сэлиэнньэтигэр сөп түбэһэр.
Арассыыйа Империятын кэмигэр нэһилиэк диэн хас да саха ууһа олорор тыа сирин уобсастыбата. 
Саха сирнээҕи буолас (улус) нэһилиэккэ арахсар этэ, кулубата - быыбардаммыт староста. Нэһилиэк мунньаҕар бары олохтоохтор куоластаах этилэр.
1790 - 1800 сылларга буолас уонна нэһилиэк диэн ааттар тэҥнээх этилэр. 1840 сылтан ыла архыып докумуоннарыгар нэһилиэк эрэ диэн аат туһаныллар.
Билиҥҥи кэмҥэ нэһилиэк диэн муниципал администрациятын алын таһыма. Саха сиригэр 365 нэһилиэк баар.
Нэhилиэк..
Бастаан аҕа уустарын былаастар "волости" диэн ааттаабыттара. Салгыы, 1767 сылтан са5алаан сыыйа-баайа волость (аҕа ууhун) баhылыктарын "наслежный князь волости" диэн ааттыыр буолбуттара, саханы былааска кытыннарбыттара. Кырдьыга, буккаас хааннаах да элбээтэ5э. "Наслежный" тыл олоҕо - наслегать (стараться, заботиться). Дьэ, ити "наслежный" диэнтэн "наслег" диэн тыл өйдөбүл үөскээбитэ. ("Буоластанан-тайданан" диэбит курдук.) Ити "наслежный" диэҥҥэ сыһыаннаах 1769 сыллаа5ы Иркутскай губернатора Брилгэ Сенаттан кэлбит бирикээс: ..."Не посылать за ясаком сборщиков в якутские улусы, а в случае если бы якуты не доставили в срок положенного с них ясака, то депутат, князец их, Софрон Сыранов, сам должен посылать нарочных для бездоимочного сбора, чем ясачные избавятся от обид, чинимых им сборщиками".
Эурозона. Эурозона диэн Эуропа Холбоhугун 20 кыттааччы дойдута, кинилэр официал валюталарынан эуро буолар.
«Өлүөнэ» (магистрал суол). Федерал суолталаах М56 «Лена» магистрал суол — М58 «Амур» суолтан Дьокуускайга диэри. Уһуна — 1235 км.
М58 уонна М56 «Халыма» суоллары кытары силбэһэр.
Суол моһоллоро.
Суол сүрүннээн ирбэт тоҥ тарҕаммыт сиринэн барар. Асфальт Нүөрүҥгүрү, Алдан кураттар уонна Хачыкаат сэлиэнньэ тасстарыгар кыракый учаастактарыгар эрэ баар. 
Саас (ыам ыйа — бэс ыйын саҥата) массыыналар уйуулара хааччахтаныллар. 
2006 сылга суол туруга мөлтөөн Арассыыйа үрдүнэн биллибитэ.
Өлүөнэни туоруур күргэ тутуулла илик буолан суолунан сырыы кэминэн хааччахтаныллар. Сайын Хачыкаатка уонна Аллараа Бэстээххэ паромынан тураталлар, онтон кыһын (ахсынньы — муус устар) мууһунан туоруу суол аһыллар.
Тимир суол тутуутун бэрээдэгинэн Табаҕаҕа күргэ тутуута сотору саҕаланыахтаах.
Аудиовизуальнай наследие күнэ. Аудиовизуальнай наследие күнэ — ЮНЕСКО быһаарыытынан бэлиэтэнэр күн. Бу XIX—XXI үйэлэргэ буолбут түбэлтэлэр тустарынан киинэлэр, араадьыйа уонна теле бырагырааммалар, аудио- уонна видео- суруйуулар инники көлүөнэлэргэ чөл туруктаах хаалалларыгар болҕомто уурар күн. Бу матырыйааллар тыл уонна култуура атынын нөҥүөлээн, харахха уонна кулгаахха быһа киирэн, сатаан ааҕар-аахпат дьоҥҥо барыларыгар өйдөнөр буолан уопсастыбаны уларыппыттара, сурукка-бичиккэ сүҥкэн көмө, самалык буолбуттара.
Ол да буоллар бу матырыйааллар наһаа улгумнук буортуйар, суох буолар кыахтаахтар. Аудиовизуальнай суруллуулары 10-15 сылынан сыыппараҕа көһөрбөтөххө, сүтэн-симэлийэн бараллар. Элбэх маннык матырыйаал бэлиэр суох буолла, ол бар-дьон култууратын дьадаппыта саарбаҕа суох. Өскө аан дойду барыта турунан туран биир дьаһаныыны ылымматаҕына бу сүтүү-дьадайыы салҕанан бара туруо. Ол иһин ЮНЕСКО 33-с Генеральнай конференцията 2005 сыллаахха бу күнү анаан-минээн бэлиэтииргэ уурбута.
Аан бастаан 2007 сыллаахха бэлиэтэммитэ.
«Халыма» (магистрал суол). Федерал суолталаах М56 «Халыма» магистрал суол — Дьокуускайтан Магадаан куоракка диэри магистрал суол, уһуна 2032 км, ол иһинэн 1197 км Саха сирин территориятынан, 835 — Магадаан уобалаһынан. Суол өссө Халыма трассата (Колымская трасса) диэн хос ааттаах. Литэрэтиирэҕэ уонна дьон өйүгэр ити аатынан киирбитэ.
Устуоруйата.
1920 сыллардаахха Халымаҕа уонна Саха сиригэр хайа-хостуур промышленность сайдыытынан сибээстээн олохтоох суоллары тутуу саҕаламмыта.
1931 сыл сэтинньигэ «Дальстрой» тэриллибитэ. Бу тэрилтэ сыала-соруга Магадаантан Уус Ньараҕа диэри суол тутуута. Хаайыылаахтары киэҥник туһаммыттара. 
1932 сыл сайыныгар маҥнайгы 30 км суол уонна 90 кыһыҥҥы суол үлэҕэ киирбиттэрэ. Өссө 1042 км суол 1953 сылга диэри тутуллубуттара.
1941 сылга Дьокуускай хайысхатынан «Хаандыга трассата» тутуута саҕаламмыта.
2003 сыл от ыйын 11 күнүгэр суол 13 км уһаабыта. Дьокуускайга почтамт дьиэтигэр диэри уһаппыттара.
Суол туруга.
2008 сыл алтынньы 25 күнүгэр суолу официал быһыытынан бүтүннүү мэлдьи сырыылаах суол буолбута.
Соҕуруу полюс эргимтэтэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;259129&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T01:25:11Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 43 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;282050&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Соҕуруу полюс эргимтэтэ, Сир биэс сүрүн параллельлартан биирдэстэрэ
Кэтирээһинэ 66° 33′39″ (66.56083°) экватортан соҕуруу диэкки. Бу эргимтэттэн соҕуруу сытар сир Антарктида диэн ааттаах.
Соҕуруу полюс эргимтэтэ полюс күнүн уонна полюс түүнүн буолар сири хоту өттүнэн чэрчилиир.
Климата тыйыс буолан нэһилиэнньэ манна суох. Манна олохтоохтор наука станцияларын үлэһиттэрэ.
География координаталара. География координаталара, точка балаһыанньатын быһаараллар.
География координаталара сфера координаталарын курдук быһаарыллар. Итинник координаталар атын халлаан куйаарын системаларга эмиэ туттуллаллар.
Кэтирээһин.
Кэтирээһин formula_1 зенит хайысхатын уонна экватор ньуурун ыккардынааҕы муннук. Экватортан икки өттүгэр 0 - 90° ааҕыллар. 
Сир дьҥнээх халыыба сфераттан атын буолан география кэтирээһинэ геоцентр кэтирээһиниттэн арыый ураты буолар. 
Усталааһын.
 
Усталааһын formula_2 точканнан ааһар меридиан уонна 0 кыраадыстаах меридиан ыккардыларынааҕы муннук. 
Билигин Сиргэ 0 кыраадыстаах меридиан Лондон аттынааҕы Гринвич обсерваториянан ааһар меридианы ааҕаллар.
0 до 180° илин диэкки кэтирээһиннэр илин диэн, онтон арҕаа диэкки арҕаа диэн ааҕыллаллар. 
Кэтирээһин олохтоох кэми быһаарар.
Үрдүгэ.
Точка балаһыанньатын толору быһаарар сыалтан үһүс координата наада - "үрдүгэ". 
Планета кииниттэн ааҕыллыбат, муора таһымыттан ааҕыллар.
Муора таһымыттан үрдүгэ өссө салгын баттааһыны кытта сибээстээх.
Blogger (сиэрбис).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-10-27T11:07:45Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Timir2&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы үрдүнэн Blogger (сиэрбис) сирэй аата манныкка уларытылынна: Blogger&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;77510&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Муора таһымыттан үрдүгэ. Муора таһымыттан үрдүгэ, үс кээмэйдээх куйаар координататын биир кээмэйэ (атын икки — кэтирээһин уонна усталааһын). Ханнык эмит точка нуултан (ол аата муора таһымыттан) төһө үрдүк баарын көрдөрөр.
Төһөннөн бу кээмэй улаатар да (муора таһымыттан үөһэ таҕыстах аайы) салгын баттааһына намтаан иһэр.
Сиргэ ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Гималай хайаларыгар баар Эверест хайа, кини үрдүгэ муора таһымыттан 8844,43 миэтэрэ. Саха сиригэр ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Улахан Чыыстай сискэ баар Победа хайа (3002 миэтэрэ).
Аан дойдуга ордук намыһах кураанах сиринэн Өлбүт байҕал кытыла буолар, кини муора таһымыттан 417,5 миэтэрэ аллараа сытар.
Балтик байҕал таһымын системата.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;101315&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T01:26:08Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 3 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;282054&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Балтик байҕал таһымын системата, ССРСка 1977 сыллаахха ылыллыбыт абсолют үрдүгү быһаарар система.
Балтик байҕал кытылыгар турар Кронштадт куоракка баар футшток нуулуттан ааҕыллар. Бу системанан Арассыыйаҕа уонна да атын дойдуларга геодезия пууннарын үрдүктэрэ суоттаммыттара уонна каартаҕа бэлиэтэммиттэр.
Салгын. Салгын диэн Сир атмосфератыгар айылҕа үөскэппит гаастар булкаастара, сүрүннээн азот уонна абалык
Салгыҥҥа бары сиргэ баар харамайдар, үүнээйилэр, тэллэйдэр уо.д.а. организмнар тыыналларыгар наадалаах абалык баар.
Киһи-аймах былыр былыргыттан бэйэтин олоҕор туттуллар итиини салгыҥҥа уматан ылар.
Салгын иһинээҕитэ уларыйыан сөп, ол курдук улахан куораттарга харыалык диоксида элбиир, онтон ойуурга намтыыр.
Ону таһынан салгыҥҥа уу чаана баар. Ол курдук температура 0°C буоллаҕына 1 м³ салгыҥҥа 5 грамм уу баар буолуон сөп, онтон +10°C — 10 грамм.
Дьүүктэ. Дьүүктэ — Сир аннынааҕы уу тыгар сирэ.
Дьүүктэ үөскээһинэ араас сабыдыалтан буолуон сөп:
Дьүүктэлэр буолааччылар: баттааһыннаах тахсыы уонна баттаһына суох тахсыы; кэмнээх, сезоннаах уонна мэлдьи тыгааччылар.
Температуранан дьүүктэлэр тымныы, сылаас, итии уонна оргуйар буолааччылар.
Химия өттүнэн тыгар уу уонна гааһын састааба ураты буолар; ити сүннээн уулаах горизоннар геология састаабтарыттан быһаарыллар.
Искэх.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;269165&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T01:27:24Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 34 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;282060&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Искэх — балык, моллюскалар уонна да сорох атын харамайдар тыһыларын сымыыта.
Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы). Дмитрий Михайлович Никифоров — Дабайааҥкы (30.10.1883—1965) — «Саха саҥата» сурунаал бастакы эрэдээктэрэ, сахалартан бастакы анал үөрэхтээх муосчут.
Олоҕун олуктара.
Кини 1883 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Бороҕон улууһун I Лөгөй нэһилиэгэр Михаил Семенович уонна Мария Софроновна Никифоровтар дьиэ кэргэҥҥэ "Арыылаах" алааска төрөөбүтэ. Аҕата уолун үчүгэй киһи тахсыыһы диэн сылыктыы көрөн 1896 сыллаахха Бээрийэҕэ сыаркап приходун оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрэр. Мүрү сыаркабын приходун оскуолатыгар эмиэ үөрэммит. 
21 сааһыгар 1902 сыллаахха таайын Охлопков Николай Кузьмиһы батыһан Дьокуускайга барсар. Болуотунньуктаабыта. Миссионерскай оскуолаҕа оһох оттооччунан үлэлии сырыттаҕына нууччалыы ааҕарын билэннэр үөрэн диэннэр 1907 сыллаахха ол оскуолаҕа үөрэххэ киирбит. 
1909 сыллаахха Саха уобалаһын губернатора Иван Иванович Крафт соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбытын истэн приемҥа сылдьан үөрэнэ барарга көҥүл ылбыт. Ол курдук үһүө буолан (Никифоров, А.И. Говоров, К.И.Неустроев) Москуба анныгар (Сергиев — Посад) үөрэнэ бараллар. 1909—1911 сылларга муос — мас ууһа И. С. Хрустачев (Хрусталев?) мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн Ем. Ярославскай аатынан уобаластааҕы музейга туттарбыт.
1912 сыллаахха Сахалар I сийиэстэригэр Бороҕон улууһуттан сөбүлэһэр куоластаах дэлэгээтинэн талыллар. Ити сыл 5 киһилээх уустар артыалларын тэрийэр. 1912-1914 сс. сэлии муоһуттан араас оҥоһуктары оҥорор бэйэтэ бас билэр мастарыскыайданар. Арассыыйаҕа муоһунан дьарык сайдыбатах дойдута эбит диэн Японияҕа үөрэтэ ыыталларыгар көрдөһөн сайабылыанньа суруйар.
1917 сыллаахха Дьоппуоҥҥа үөрэнэ барар. Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин Токио куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ. Дьокуускайга «Муосчут» диэн артыал тэрийэр. Дойдутугар салгыы ситиһиилээхтик үлэлээн араас таһымнаах быыстапкаларга кыттар. 1921 с. «Кустпром» быыстапкатыгар бириэмийэлэнэр. 
1925 сыллаахха артыал сабыллар, ол гынан баран кини салгыы муосчуттуур. 1932, 1937, 1941, 1944 сс. тэриллибит быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттар.
1930—1933 сыллардаахха Уус-Алдан толорута суох орто оскуолатыгар үлэ учуутала.
1938 сыллаахха дьоппуон үспүйүөнэ диэн уорбаланан хаайылла сылдьыбыта.
1939 с. — ССРС худуоһунньуктарын холбоһуктарыгар киирэр.
1940 сыллаахтан Дьокуускайга Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга үлэлиир.
1965 сыллаахха өлбүтэ.
Миллер Герард Фридрих.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;252124&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T01:27:35Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 9 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;282061&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Герард Фридрих Миллер (Арассыыйаҕа кинини Фёдор Иванович Миллер диэн ааттыыллар этэ), академик, устуорук уонна археограф.
Шергин шахтата.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;79672&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T01:27:46Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 1 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;282063&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Шергин шахтата, Дьокуускайга "Ярославскай" уонна "Кулаковскай" уулуссалар муннуктарыгар урукку оскуола мас дьиэтин олбуорун иһигэр баар.
Аан дойдуга маҥнай манна ирбэт тоҥ температурата кээмэйдэммитэ.
Федор Шергин Арассыыйа - Америка хампаанньатын управляющайа уунан хааччынаары кудук хаһаары гыммыт. 
Шергин Дьокуускайга кэлиэн иннинэ Өлүөнэ баһыгар баар "Качуг" диэн сэлиэнньэҕэ олоро сылдьыбыт. Онно кини ирбэт тоҥу курдары хаһан ууга тиийбит. Онно кудугун дьириҥэ 128 м. эбит. Дьокуускайга ити уопуту туһанан дьиэтин таһыгар эмиэ кудук хаһарга быһаарыммыт. 
15 м. дьириҥҥэ тиийэн баран аккаастана сыспыт. Ол кэмҥэ Дьокуускайга хоту сири чинчийээччи Ф. Врангель кэлэ сылдьыбыт. Кини шахтаны көрөн баран өссө хаһарыгар көрдөспүт уонна үбүлээһини Наукалар Академиятыгар сүктэрбит. 
Билигин кудугу наука чинчийии сыалтан уонна ирбэт тоҥ Дьокуускайга төһө халыҥын быһаараары төһө кыалларынан дьириҥэтиэххэ диэн буолбут. 
1837 сыллаахха 116,5 м. дьириҥҥэ тиийэн баран Шергин үлэтин тохтоппута. 
1838 сыллаахха Фёдор Шергин бэйэтин чинчийиитин "Журнал Министерства народного хозяйства" диэн сурунаалга таһаарбыт. Аан дойду учанайдарын ити ыстатыйыта улаханнык сөхтөрбүтэ уонна саарбахтаппыта. 
Шергин 1837 сыллаахха наукаҕа үтүөтүн иһин кыһыл көмүс мэдээл уонна бриллианнаах биһилэҕинэн наҕараадаламмыта.
1934 сыллаахха шахта түгэҕиттэн 140 м. дьириҥҥэ дылы скважина үүттэммитэ. 1942 сылга диэри ирбэт тоҥ температуратын кээмэйдээһин салҕаммыта.
1942 сылтан билиҥҥи кэмҥэ диэри шахтаны ким да туһамматаҕа.
Билиҥҥи туруга.
2009 сыл сэтинньи 4 күнүгэр НВК "Саха" уонна Андрей И салалталаах түөрт киһи шахтаҕа түһэ сырыттылар.
Улуу кэхтии.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;389354&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T19:47:31Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401199&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Улуу кэхтии ( "Great Depression") диэн Иккис аан дойду сэриитин иннинээҕи уон сылга буолбут улахан экономика кризиhа. Улуу кэхтии буолбут кэмэ араас дойдуларга араас араас, ол гынан баран үгүс дойдуларга кини 1929 с. саҕаламмыта уонна 1930-с сс. бүтүүлэригэр бүппүтэ. XX үйэ ордук уhун, киэҥ тарҕаныылаах уонна дириҥ кэхтиитэ буолар. Алтынньы 29 1929 АХШ-ка акция баhаарын эстиититтэн саҕаланар (бу түбэлтэ Хара чэппиэр диэн ааттаммыта). Атын дойдуларга түргэн үлүгэрдик тарҕаммыта.
Улуу кэхтии баай да дьадаҥы да дойдулары улаханнык охсубута. Тус барыс, түһээн киириилэрэ, барыстар уонна сыаналар түспүттэр, омуктар икки ардыларынааҕы эргиэн 2/3 аччаабыт. Үлэтэ суох буолуу АХШга 25% үүммүт, сорох дойдуларга 33% дылы үүммүт. Улуу кэхтии аан дойду элбэх куораттарын күүскэ охсубут, бастатан туран ыарахан индустрияттан тутулуктаахтары. Элбэх дойдуларга тутуу тохтообут. Үүнүү сыаналара 60% кэриэтэ түhэннэр тыа хаhаайыстыбата уонна тыа сирдэрэ ночоотурбуттар. Уопсайынан кэхтииттэн сылтаан экономика бастакы сектора улаханнык эмсэҕэлээбитэ.
Төрүөттэрэ.
Улуу кэхтии саҕаланыан иннинэ Уолл Стрит биржатыгар 1929 с. алтынньы 24-29 күннэригэр акциялар сыаналара күр гыммыттара.
Экономистар Улуу кэхтии төрүөттэрин тустарынан биир санаалара билигин да суох.
Бу экономика кризиhын үөскээhинин туhунан хас да теория баар, ол иhигэр хас да фактор холбоhуута да буолуон сөп диэн санаа эмиэ баар.
Америка Хотугу штааттарын экономиката "аһара итийбитин" төрүөтэ өссө биир быһаарыылаах. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн АХШ экономиката хаһан да буолбатах өрө күүрүүнү билбитэ. Америка сыаннай кумааҕыларын рыынаага аан дойдуга саамай тургэнник үүнэр буолбута, тоҕо диэтэххэ сэриигэ эмсэҕэлээбит Европа - ордук сэриигэ хотторбут Германия - олох мөлтөхтөр этэ. Холобур 1923 сыл саҥатыгар биир дуолларга 9000 маарканы биэрэр буоллахтарына, алтынньы ортотугар - 4,2 триллион! 1923 сыллаахха Германияҕа сыана хас 49 чаас аайы икки төгүл үрдүүр этэ. Бу кэмҥэ сэриигэ эмсэҕэлээбэтэх, көмүһүнэн хааччыллар валюталаах уонна бассабыыктартан байҕалынан арахсан турар АХШ инвестордар харахтарыгар дьиҥнээх ырай курдук көстөллөр этэ. 
Култуураҕа.
Улуу кэхтии туhунан биир аатырбыт литература үлэтинэн буолар Уордайыы сүүмэхтэрэ ("The Grapes of Wrath") диэн Дьон Стайнбек романа.
Крашенинников Степан Петрович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;366016&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2021-03-21T07:20:48Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;366017&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Крашенинников Степан Петрович (1711 - 1755), нуучча чинчийээччитэ, ботаник, этнограф, айанньыт, нуучча бастакы академиктарыттан биирдэстэрэ, Санкт-Петербурдааҕы университет ректора, Ботаническай саадын төрүттээччитэ, «Описание земли Камчатки» кинигэ ааптара (1755). Өссө устудьуон сылдьан аан бастакыннан Кэмпэндээйи туустаах сирин билим таһымынан чинчийбитэ, ойуулаабыта.
Готтфридинг. Готтфридинг () - Германия дойдутугар баар кыракый дэриэбинэ, Бавария сиригэр Дингольфинг Ландау диэн оройунна баар, Аллараа Бавария сиригэр баар. Нэһилиэнньэтэ 3 тыһ курдук, манна элбэх олохтоох сахалар бааллар. Бастакы сахалар өссө 1941 сыллаахха кэлбиттэрэ. Иэнэ 27,07 км². Официал куода - "09 2 79 116"
Готтфридинг интернет сүрүн сирэйэ
Лөйхинг. Лөйхинг (сорох омук тылларынан "Лойхинг" диэн этиллэр) - () - Германия дойдутугар Бавария сиригэр баар кыракый тыа дэриэбинэ буолар. Нэһилиэнньэтэ 4 тыһ курдук (2009). Манна 1942 сылтан ыла син элбэх соҕус саха олорор, үксүлэрэ сүтэн эстэн кырдьан бүттүлэр. Манна саамай эдэр олохтоох сахаҕа 51 сааһа. 
Иэнэ 38,93 км². Официал куода - "09 2 79 124".
Сигэлэр.
Лөйхинг сүрүн интернет сирэйэ
Өфө. Өфө (, ) — Башкортостан киин уонна саамай улахан куората буолар, Арассыыйа бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ. Нэһилиэнньэтэ 1 мөл курдук.
Грознай. Грознай () - Чечня киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 210 тыһ. курдук, үксэ чечен омуктара 98% ылаллар. Аҕыйах саха олорор. 
Сэрии кэмнэрэ.
Сэрии кэмигэр куоракка уопсайа ФСБ кистэлэҥ информациятынан 467 тыһ киһи өлбүт, олортон 78% Чечен, Нуучча 21%, Ингуш 3% уонна да атыттар. Куоракка 4 тыһ. саха саллааттара олохтон туораабыттара. Өссө кэнники 201 тыһ. киһини таанканан тэпсибиттэрэ.
Билиҥҥи кэм.
Куорат сайдар. Саҥа олохтоох дьон олохсуйа кэлэр. Ол кынан баран националистар айдааннара баар. Сотору сотору терактар буолаллар.
Йэллоунайф. Йэллоунайф (саха тылынан индеецтэртэн перефодтаатахха Араҥас Быһах диэн) () - Канаада дойдутугар баар кыракый куорат, нэһилиэнньэтэ 19 тыһ курдук (2009).
Үөт. Үөт (, ) — бу үөттүҥүлэр семействоларыгар киирэр мастар, талахтар, сэппэрээктэр бөлөхтөрө. Аан дойдуга 350-ча көрүҥ баара биллэр. Онтон Саха сиригэр 60 көрүҥ баар. Олортон түөрдэ мастар, 35 — талах (кустарник), 21 көрүҥ — сэппэрээк (кустарничек). Атын аата Талах.
Тирэх. Тирэх (, ) — бу үөттүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр мас ууһа. Аан дойдуга 30-ча көрүҥ баара биллэр. Онтон Саха сиригэр 2 көрүҥ баар: Сыттаах тирэх уонна тэтиҥ. Тирэхтэр уһуннара 30-35 м тиийэр, сороҕор 60 м буолуон сөп, умнастарын диаметра 0,6-1,5, ардыгар 3 м тиийэ. Силистэрэ үөһээҥи уонна элбэх салбахтардаах.
Уулаайы. Уулаайы ( эбэтэр "Salix arbutifolia", ) — бу үөттүҥүлэр семействоларыгар киирэр мастар бөлөхтөрө. Саха Сиригэр соҕотох көрүҥ баар: Бөдөҥ хатырыктаах уулаайы.
Харастыҥы үөт. Харастыҥы үөт (, ) — Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт талах. 
Ареала.
Арҕаа Польша уонна Германия сирдэриттэн илин Чуумпу акыйаан кытылыгар тиийэ үүнэр. Саха сиригэр уһук хоту сирдэриттэн ураты барытыгар баар.
Тас көстүүтэ.
Биир миэтэрэттэн намыһах үрдүктээх талах, эбэтэр 0,4-0,5 м үрдүктээх сэппэрээк (кустарничек). Сэбирдэхтэрэ ньолбуһах, сымыыт курдук эбэтэр "таҥнары" сымыыт курдук көрүҥнээхтэр, 1-1,5 см уһуннаахтар, үрдэ сырдык от күөҕэ, маатабай.
Экологията.
Элбэх сииктээх сирдэргэ, өрүстэр, үрэхтэр кытылларыгар, маардарга, аҕыйах мастаах тиит уонна бэм тыаларга үүнэр. Сырдыгы сөбүлүүр, буорга улахан таламаһа суох, элбэх сииги тулуйар.
Ойуун тыата. Ойуун тыата диэн Мэҥэ Хаҥалас улууһугар баар тыа аата. Улахан бултаах алтаах сир. Төхтүртэн 8 км тэйиччи.
Уоруллубут кус. Уоруллубут кус диэн Мэҥэ-Хаҥаласка баар тыа аата буолар.
Кыыс тимирбит. Кыыс Тимирбит Саха Сиригэр баар, Мэнэ-Ханалас улууһугар баар син улахан күөл. Ойуун тыата диэн сиргэ киирэр.
Курдар көстүүтэ 84,61%.