mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Python. Python ("Пайтон", сахалыы "Питон", ол эбэтэр эриэн үөн тыла), программированийа тыла, үрдүк таһымнаах тыл, ол эрэн синтаксис системата минималистичнай. Пайтон тыл библиотеката биир халыҥ буолар. Пайтон туттар интерпретатора CPython, ол иһин практически бары платформаларга барар. 
Python императивнай, процедурнай, структурнай, объект-ориентированное программирование и функциональное программирование. Программалары түмэр соруктар динамическай типография суотугар быһаарыллаллар. Аспект-ориентированнай программаны сорҕотун декоратор нөҥүө өйүүр, ордук толору өйөбүлү эбии фреймворынан хааччыйаллар. Контракт уонна логическай программа быһыытынан методиканы бибилэтиэкэ эбэтэр кэҥэтии көмөтүнэн олоххо киллэриэххэ сөп. Сүрүн архитектурнай көстүүлэр-динамическай типизация, автоматическай управление, толору интростекция, оһорунуу, араас хабааннаах ааҕыылары өйөөһүн, глобальнай блокировканан (ГИЛ), үрдүк таһымнаах структуралар. Программалары ырытыы, бастатан туран, бакыаттарга холбоһуон сөп. 
Этии — саҥаны олоххо киллэриинэн, үксүн Саха тылын стандарта буоларын өйүүр, көмө буолар. Кини ханнык баҕарар сыһыаҥҥа туох да хааччаҕа суох көҥүл лицензияланан барар. Үөһэ ааттаммыт байт- код текстэри стекция виртуальнай массыынаҕа толорор. Тыл атын үс сүрүн реализацията дьоппуон (ДЖVМ), Iropyhon (CLR/.NT) уонна о.Д. А. Pyhon (Rpyhon) тылларынан суруллубута уонна программа түргэнник толоруллуутун түргэтэтэр сыаллаах альтернатива быһыытынан оҥоһуллубута. 2020 с.тахсыбыт. Билиҥҥи кэмҥэ тыл версията күүскэ сайдар. Тылы оҥоруу рэп (англ. Саҥа былааннар суруллаллар, олору төттөрү сибээскэ сөп түбэһиннэрэн көннөрүүлэр оҥоһуллаллар уонна түмүк быһаарыылар оҥоһуллаллар.
Оҥоһуллуута.
Пайтон тылынан оҥоһуллубут программалар Linux, Unix, Android, Windows системаларга барар, тоҕо диэтэххэ универсальнай тыл буолар. Оннооҕор Java тылынан оҥоһуллубут программалары кытта үлэлиэн сөп - Jython диэн Java виртуал эйгэтин нөҥүө.
Расизм уонна полициа наһаалааһынын утары Америкаҕа протестар. 2020 с. ыам ыйын 25 күнүттэн расизмы утарар дьон протестара уонна полицияны кытта утарыһыылара буолбут. Миннеаполис куоракка Джордж Флойд () диэн афро-американеһы полицейскай (американец) тутарыгар алхас өлөрөн кэбиспиттэн саҕаламмыт. Ол кэнниттэн Америкаҕа 180 куоракка хас да күннээх миитиннэр уонна протестар буолбуттар.
АХШ бэлиитиктэрэ этэллэринэн, ити протестары Арассыыйа тэрийэр диэн ааттаабыт. Онтон Арассыыйа бэлиитиктэрэ, Дональд Джон Трамп утарылаһар политиктар, политтехнологтар үлэлэрэ - диэн сабаҕалаабыттар.
2020 с. бэс ыйын 2 күнүгэр протест өссө улаатан, Лос Андьелес уонна Нью Йорк куораттарга киһи өлүүлээх күргүөмнээх охсуһуулар тахсыталаабыттар.
Астана опера. Опера уонна балет судаарыстыбаннай тыйаатыра "Астана опера", Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ Нурсултан Назарбаев көҕүлээһининэн 2013 с. арыллыбыта.
"Астана опера" - Киин Азия улахан тыйаатырдарыттан биирдэстэрэ - аан дойдутааҕы дьиэ-уот тутуутун бастыҥ үгэстэригэр олоҕуран тутуллубут, ону кытта кини тас көстүүтүгэр казахскай национальнай истиил чорботон тутуһуллубут.
Тыйаатыр тиэхиниичэскэй өттүнэн хааччыллыыта аан дойду таһымыгар сөп түбэһэр.
"Астана опера" репертуарыгар казах омук биллиилээх композитордарын айымньылара бааллар, ол курдук: "Биржан - Сара" М. Тулебаев, "Абай" А. Жубанов, Л. Хамиди, "Кыз Жибек" Е.Брусиловскай опералара, "Карагоз" Г.Жубанова муусукатыгар балет.
Аан дойдутааҕы классикаттан, опернай испэктээхтэр: "Аида", " Травиата", "Дон Карлос" Дж. Верди, "Богема", "Тоска", "Мадам Баттерфляй", "Турандот" Дж.Пуччини, "Кармен" Ж.Бизе, "Севильский цирюльник" уонна фарс-опера "Шелковая лестница" Дж.Россини, " Евгений Онегин" П. Чайковскай, "Ромео и Джульетта" С.Прокопьев, "Спартак" А. Хачатурян, "Бахчисарайский фонтан" Б.Асафьев, "Баядерка" уонна "Дон Кихот" Л. Минкус, "Корсар" уонна "Жизель" А. Адан, "Коппелия" Л.Делиб;
"Шопениана" уонна "Шехерезада" М. Фокин, "Роден" Б.Эйфман, "Собор Парижской Богоматери" Р.Пети, "Манон" К. Макмиллан уо .д.а.постановкалара.
Сүрүн дирижер - Алан Бурибаев, балетнай труппа уус-уран салайааччыта - Алтынай Асылмуратова.
Ону кытта, испэктээхтэри тас дойдулар уонна Казахстан култууратын биллиилээх диэйэтэллэрэ туруораллар - Франко Дзеффирелли, Юрий Григорович, Борис Эйфман, Джанкарло дель Монако, А. Бурибаев уонна атыттар; сценограф Эцио Фриджерио уонна көстүүмнэри уруһуйдааччы Франки Скуарчапино кыттыылаах.
"Астана опера" сыанатыгар казахтар биллиилээх артыыстарын Бибигуль Тулегенованы, Алибек Днишевы, Айман Мусахаджаеваны, Нуржамал Усенбаеваны уонна атыттары кытта аан дойдутааҕы опера чаҕылхай сулустара Пласидо Доминго, Зубин Мета, Елена Образцова, Валерий Гергиев, Хосе Каррерас, Анна Нетребко, Марсело Альварес, Светлана Захарова, Ильдар Абдразаков бииргэ ыллаабыттара.
"Астана операҕа" Милантан Ла Скала, Неаполь куораттан "Сан Карло" , Генуэттан "Карло Феличе" тыйаатырдар, Париж национальнай операта, Санкт-Петербуртан Мариинскай тыйаатыр гастроллаан ааспыттара.
ЭКСПО-2017 чэрчитинэн, "Опералия" Пласидо Доминго вокалистар Норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэрэ ыытыллыбыта.
2014 с. "Астана опера" аан дойдутааҕы турнета буолбута.
Балаҕан ыйыгар, "Астана опера" Россияҕа "Большой театрга" ыалдьыттыырга былааннанар.
"Астана опера" тыйаатыр Казахстан өрөспүүбүлүкэтин литэрэтиирэҕэ уонна ускуустубаҕа судаарыстыбаннай бириэмийэтин икки төгүллээх лауреата. А.Жубанов уонна Л. Хамиди "Абай"(2018) операларын иһин уонна классическай ускуустуба эйгэтигэр "Театральная площадка года"(Москва, Большой театр" России, 2019) диэн түһүмэххэ Норуоттар икки ардыларынааҕы "ВraVo" бириэмийэтин иһин.
Linux Lite. Linux Lite ("Линукс Лайт", "Чэпчэки Линукс"), Linux операционнай система, былыргы ноутбуктарга уонна компьютердарга ананар. Ubuntu LTS версиаларыгар олоҕурар пакеттара, саҥардыллыытын эмиэ онтон ылар.
Саайта https://www.linuxliteos.com/index.html
Аан дойдуга буруйа суох толук буолбут оҕолор күннэрэ. Аан дойдуга буруйа суох толук буолбут оҕолор күннэрэ — сылын ахсын бэс ыйын 4 күнүгэр бэлиэтэнэр.
1982 сыллаахха бу күн Ливан Бейрут куоратын Израиль авиацията буомбалаабытыгар өлбүт оҕолору кэриэстээн ХНТ Генассамблеятын 7-с сиэссийэтэ олохтообута.
Тулалыыр эйгэ күнэ. Тулалыыр эйгэ күнэ ().
Сыл аайы бэс ыйын 5 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Устуоруйата.
ХНТ Генеральнай ассамблеятын 27-с сиэссийэтигэр 1972 сыл ахсынньы 15 күнүгэр быһаарыы (№ A/RES/2994 (XXVII) резолюцията) ылыллыбыта.
Бэс ыйын 5 күнэ — 1972 сыллаахха бу күн Стокгольмҥа буолбут тулалыыр эйгэ кыһалҕаларын кэмпириэнсийэтэ аһыллыбыта.
Генеральнай Ассамблея резолюциятыгар дойдулары уонна ХНТ тэрилтэлэрин бу күн тулалыыр эйгэни харыстыырга уонна тупсарарга тэрээһиннэри ыытарга ыҥырар. 
Бу 27-с сиэссийэҕэ ХНТ саҥа тэрилтэтэ — Тулалыыр эйгэҕэ ХНТ Программата (ЮНЕП) олохтоммута. Бу ЮНЕП эгиидэтынан Тулалыыр эйгэ күнэ бэлиэтэнэр.
Фатих Султан Мехмет күргэтэ. Фатих Султан Мехмет күргэтэ () диэн Босфор силбэтин нөҥүө барар иккис ыйанан турар күргэ. Истанбул Европа уонна Азия өттүлэрин ситимниир .
Күргэ уһуна — сүрүн устата 1510 метр, уу үрдүгэр уһуна — 1090 м, күргэ кэтитэ — 39 м, ууга турар тирэхтэрин үрдүгэ — 165 м буолар. Суолтан уу ньууругар диэри — 64 метр.
Күргэ тутуута 1985 сыллаахха саҕаламмыта уонна 1988 сыллаахха түмүктэммитэ. Күргэ ыам ыйын 29 күнүгэр 1988 сыллаахха, Константинополу ылыы 535 сылыгар арыллыбыта Мехмед Фатих Султан (Кыайыыны Ситиһээччи) аата иҥэриллибитэ. Күргэни Дьоппуон тутааччылара (ол иһигэр IHI Corporation уонна Mitsubishi Heavy Industries компаниялар), Италия Salini Impregilo уонна Түүркүйэ STFA Group кыттыбыттара. Күргэ тутуутугар 130 мөл АХШ доллара бараммыта.
Күн аайы күргэнэн 150 тыһ. тахса таһаҕаһы тиэйэр транспорт, 500 тыһ. пассажирдар айанныыллар. Күргэнэн айан төлөбүрдээх. Күргэҕэ сатыы сылдьар бобуллубута, тоҕо диэн дьон бэйэлэригэр тиийинии тарҕаммыта.
Таһыы.
Күргэ Эдирнэ уонна Анкара хотолору холбуур. Күргэ устун E80 уонна AH1 иллэрдээҕи суоллар бараллар. Көлө сырыылаах күргэ түөртүү элээннээх уонна хас биирдии хайысхаҕа эбии биир суһал элээннээх. Сарсыарда эрдэ айанныыллар хото таһынааҕы транспорт сырыыта сүрүннээн арҕаа Европа диэки барар, онон аҕыс элээнтэн биэс элээнэ арҕаа уонна үс эрэ - илин диэки бараллар. Төттөрүтүн, киэһэ биэс элээн илин хайысхаҕа уонна үс элээнэн арҕаа хайысхаҕа хамсааһын тахсар. Сатыы дьон күргэнэн туһанара көҥүллэммэт. Билигин икки хайысхаҕа күн аайы 150 000-чэ массыына сылдьар.; 70% кэриҥэ - массыыналар.
Галата башнята. Галата башнята ()- Стамбул европейскай чааһыгар Галат оройуон үрдүк холмугар турар. Кини куорат киин өттүн барыларыттан кэриэтэ көстөр. Үрдүгэ 67 миэтэрэ, диаметра — 9 миэтэрэ, байҕал таһымыттан 140 миэтэрэ үрдүккэ турар. Башня куорат биир бэлиэтэ буолар.
Остуоруйата.
Хаһан эрэ VI үйэҕэ ол сиргэ маяк турара.
Генузецтар бу оройуону византиецтары мантан үүрбүттэрин кэннэ колонияны олохтообуттара. 1341 сыл кинилэр обороналыыр истиэнэлэрин тула бөҕөргөтүүлэри туталларын саҕалаабыттара. 1348—1349 сылларга генузцтар ол томтор үрдүгэр билиҥҥигэ дылы турар башняны туппуттара. Ону «Христос башнята» диэн ааттаабыттар, муораҕа усталларга, атыыһыттарга анал ориентирынан сулууспалаабыта. Оборона истиэнэтин кыракый фрагменнара уонна хоруулара билиҥҥэ диэри оннунан хаалбыта.
Османскай империя бириэмэтигэр билиҥҥи аатын башня ылбыта. Султан Мехмед үрдүгүн куполу суох гынан 6,8 миэтэрэнэн кыччаппыта. III Мурад Султан бырабылыанньатын бириэмтэтигэр (1574-1595) башня обсерватория быһыытынан туһаныллыбыта. В 1632 сыл башня историяҕа бастакы көтүүлэртэн биирдэстэрэ буолбута. Үгэс этэринэн Хезарфен Ахмет Челеби диэн учуонай бэйэтэ оҥорбут кынаттарыгар башняттан ыстанан, Босфор нөҥүө көтөн куорат Азиатскай чааһыгар сиргэ түспүтэ, ол иһин султантан наҕараадаламмыта, кэлин Алжиргэ үүрүллүбүтэ.
В 1791 сыл башня саҥардыллыбыта, үрдүгэ 45 м. буолбута. 1832 сыл реконструкцията үөһээ өттүн таарыйбыта онно көрөр-истэр площадка баар буолбута. Хоту кытылга баар куорат дьуһуурунай харабыла Көмүс Муоһа баһаардары уонна бэрээдэги кэтээн көрөрө.
1875 сыллаахха башня аныгы көстүүгэ чугас буолбута. 1964—1967 сылларга башня реставрацияламмыта, конус формалаах купол саҥаттан тутуллубута. Кэлин башняҕа лифт туруорбуттара.
Билигин башня үөһээ өттүгэр ресторан, түүҥҥү кулууп уонна көрөр-истэр площадка бааллар. Музейнай объект буолар.
Мягков Николай Иванович. Мягков Николай Иванович — Саха тойотторун кытта өйдөһөн күүскэ үлэлээбит, Саха сирин сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрбит Саха уобалаһын начаалынньыга, Псков губерниятын Порхов уеһыттан төрүттээх дворянин, муора аппыһыара. Дуоһунаска 1826 сыллаахтан 1831 сыл ахсынньы 11 күнүгэр диэри олорбут. Петербуурга көспүт, онно 1848 сыллаахха өлбүт
Олоҕун олуктара.
Псков губерниятын, Порхов уеһыттан төрүттээх дворянин. 
1799 cыллаахха Морской кадетскай корпуска гардемаринынан киирбит. 
1801 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн мичман аатын сүкпүт, саҥа ыраахтааҕыга - Александр I андаҕар эппит. Балтика муоратыгар "Гавриил" уо д.а. хараабылларынан устубут. 
1803 с. тохсунньу 30 күнүгэр байыаннай сулууспаттан бэйэтин баҕатынан уурайбыт, статскай чиҥҥа көһөттөрбүт. 
1803 с. ыам ыйын 27 күнүгэр кэнсилээрийэ үлэһитинэн Сенат 2-с департаменыгар үлэҕэ киирэр. 
1804 с. балаҕан ыйын 20 күнүгэр аҕыйах кэмҥэ тэриллибит Сенат казеннай департаменыгар үлэҕэ киирэр. 
1805-1825 сс. Адмиралтействоҕа үлэлиир. 
1825 с. ахсынньы 27 күнүгэр Николай I ыраахтааҕы ыйааҕынан Саха уобалаһыгар начаалынньыгынан ананар. 
1826 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга кэлбит, бэйэтин тула саҥа чинобунньуктары муспут - А.Я. Уваровскайы уонна Ф.П. Булатовы. Саха тойотторун И.Е. Мигалкины, Г.И. Старостины уонна Н.О. Рыкуновы кытары ыкса үлэлээбит. 
1827 сыл кулун тутар 11 күнүгэр Саха Степной думатын арыттарбыт. 
1831 сыл ахсынньы 11 күнүгэр уурайан Петербуурга көспүт.
1848 сыл cэтинньи 27 күнүгэр өлбүт, Санкт-Петербурга Митрофаньевскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Суолтата.
Кэлээт да уоруйах чунуобуньуктары уодьуганнаабыта. Бу салайааччы атын салайааччылартан ойуччу турар, саха тойотторун кытта өйдөһөн күүскэ үлэлээбитэ, Саха сирин сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрбит киһиннэн ааҕыллар. Сибиир генерал-губернатора Михаил Сперанскай ыраахтааҕыттан көрдөһөн, анаан-минээн муораҕа сыһыаннаах киһини анаттарбыта — ол саҕана Саха сиригэр киирэр Чуумпу далайга турар Охуоскай пуорт сайдыытыгар Арассыыйаҕа улахан суолтаны биэрэллэрэ. Афанасий Убаарыскай "Ахтыыларыгар" кини туһунан маннык суруйар: Кини салайбыт сылларын саха дьолунан ааҕар.
Q4OS. Q4OS (ол эбэтэр "Кьү түөт"), Linux төрүттээх операционнай система, Аргентина дойдутугар айыллыбыт. Тринити үлэлиир остуол хаҕын туттар эбэтэр KDE. 
Тас көрүҥэ Windows 98 уонна Windows XP курдук классическай тутуллаах. 
Компьютер уонна ноутбук систематыгар ирдэбилэ отой кыра, ол иһин кинини Linux Lite курдук тэҥниэххэ сөп. 
Debian базатыгар айыллыбыт уонна пакеттарын дааннайдара киниэхэ сөп түбэһэр.
Ас-үөл куттала суох буолуутун күнэ. Ас-үөл куттала суох буолуутун аан дойдутааҕы күнэ () — ас-үөл куттала суох буолуута дьон туругар, экэниэмикэ сайдыытыгар олук буоларын болҕойууга анаан ХНТ Генеральнай ассамблеятын быһаарыытынан сылын ахсын бэс ыйын 7 күнүгэр 2018 сылтан бэлиэтэнэр.
Бу хамсааһын иһинэн эгэлгэ тэрээһиннэр ыытыллаллар. Холобур, "Ас-үөл куттала суох буолуутун биэс тосхолун" тарҕаталлар:
Тойота Чайзер. Toyota Chaser — массыына маарката, Toyota тэрилтэтэ 1977–2001 сыллардаахха оҥорон таһаарбыт массыыналара. Toyota былаанынан Дьоппуон дойдутун эрэ иһигэр атыыланыахтаах массыына, ол эрэн тас көрүҥэ үчүгэйин иһин уонна мотора күүстээҕин иһин АХШ, Канаада, Кытай, Арассыыйа, Мексика, Вьетнам, Саха Сирэ курдук дойдуларга билигин даҕаны тарҕаммыт буолар.
Далай аан дойдутааҕы күнэ. Далай аан дойдутааҕы күнэ () — ХНТ бэлиэтиир күнэ. ХНТ Генеральнай Ассамблеята 2009 сыл олунньу 12 күнүгэр олохтообута (№ A/RES/63/111 резолюция ). Сыл ахсын бэс ыйын 8 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Күн кэнсиэпсийэтин бастаан Канаадаҕа баар Аан дойдутааҕы далайы туһаҕа таһаарар киин (ICOD) уонна Канаадатааҕы далай института (OIC) 1992 сыллаахха оҥорбуттара уонна Сир Саммитыгар – ХНТ кэмпириэнсийэтигэр Рио-де Жанейроҕа (Бразилия) көрдөрбүттэрэ. 2002 сыллаахтан аан дойдуга «Далай» диэн бырайыак тарҕанан барбыта. Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрэ «Далай аан дойдутааҕы күнүн» 2008 сыллаахха аан бастаан билиммитэ. Бу күнү бэлиэтээһин аан дойдуга Бигэ сайдыы соруктарын (всемирные цели устойчивого развития, ЦУР) өйүүр уонна дьон-сэргэ болҕомтотун далайы көмүскээһиҥҥэ уонна кини ресурстарын таба туһаныыга тардар.
Күн дэбиистэрэ.
Сыл ахсын күн дэбииһэ талыллар. Кэнники сыллар дэбиистэрэ:
Курултай. Курултаай () -- түҥ былыр монгуол уонна түүр кинээстэрин, улахан салайааччыларын мунньаҕа, монгуол (Монголия, Бурятия, Калмыкия) уонна сорох түүр норуоттарын (ногайдар, башкирдар, казахтар, киргизтэр, Крым татаардара, татар, тувинецтар, алтайдар) бэрэстэбиитэлистибэтэ, Дьобуруоба дойдуларын парламеннарын курдук, бас-көс дьон судаарыстыба улахан суолталаах боппуруостарын быһаарарга анаммыт мунньаҕа, түмсүүтэ (холобур, Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Курултаайа). 
Монгуол курултаайа.
Курултаай диэн өйдөбүл норуот бүттүүн түмсүүтүн быһыытынан Чингисхан монгуол биис-уустарын биир омук гына түмпүтүн кэннэ, ХII-ХIII үйэлэртэн, туттуллар буолбута. Ити тыл аан бастаан "Сокровенное сказание монголов" суруйуу 282-с парагравар "Yeke Qurilta" диэн ахтыллар (аныгы монгуол тыл. их хуралдай; өйдөбүлэ: Улуу курултаай). Ясаҕа, ол эбэтэр Чингисхан ыйаахтарын кинигэтигэр, курултаайга олус улахан суолта ууруллар.
Курултаай диэн тыл өйдөбүлүн, ис хоһоонун Иран ильхана Ахмед Текудер (1282—1284) Египет султаана Сайф ад-дину Калаунуга маннык суруйбута баар: "«Мы созвали у себя курултай, то есть собрание, в котором излагаются мнения всех братьев, детей, важных эмиров, военачальников и ленных офицеров»" (эмир диэн манна кини судаарыстыба сололоохторун туһунан эппит).
Акчарлак. «Акчарлак» хаһыат -- Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин биир саамай биллэр уонна улахан тиражтаах хаһыата. 2001 сыллаахтан ыла татаар тылынан тахсар. Тэрийэн таһаарааччыта -- ТӨ норуодунай артыыһа, биллиилээх уопсастыбанньык Габдельфат Сафин. Хаһыат нэдиэлэҕэ биирдэ 32 балаһанан, А4 форматынан тахсар. 2001 сылтан тиражтара сыллата 2,5 төгүл элбиир, 2011 сыллаахха -- 42 000 экземпляр буолбуттара. Хаһыат тираһа сэртипэкээттээх (28.05.2010 с. бэриллибит 616 №-дээх сибэдиэтэлистибэ). "Национальнай тылынан тахсар саамай элбэх тиражтаах хаһыат" бириэмиэй "Тираж - рекорд 2010 года" номинациятын кыайыылааҕа.
Хаһыат информационнай-аралдьытар хайысхалаах. «Акчарлак» өрөспүүбүлүкэ, дойду уонна аан дойду бэлиитикэтин, култууратын, социальнай-экэнэмиичэскэй тутулун, итэҕэлин, онтон да атын сонуну сырдатар. Хаһыат балаһаларыгар ырытыылар, ыстатыйалар, репортажтар, ыччат кыһалҕатын, тыа сирин, куорат, о.д.а. туһунан матырыйааллар бэчээттэнэллэр. Ону таһынан татаар сирин биллэр дьонун интервьюта, анал тиэмэлээх рубрикалар тахсаллар. 
Ааҕааччытын сааһа араас. «Акчарлагы» үлэлиир, үөрэнэр ыччат, орто саастаах, аҕам дьон ордук ааҕаллар. 
2003 сылтан ыла «Акчарлак» бэйэтэ туспа биэс таһаарыыны таһаарар буолбут, олор туспа тиражтаахтар: "«Ашыгыч ярдәм», «Уртак хисләр», «Авырмас өчен 101 кинәш», «Акчарлак сканворды», «Татар хатыны»".
Мухтар. Мухтар (араап омук тылыттан  المختار — «таллыллыбыт, биһирэмнээх»):
Аат.
Мухтар — мусульман тыллаах омуктарыгар араап тыллаах омуктартан киирбит эр киһи аата. Дьахтар аата буолбат. Араап тылыттан тылбаастаатахха, «талыллыбыт» диэн суолталаах буолар.
Сир аата.
Мечеть Шейх Мухтар Ата — Хиваҕа баар улахан мечеть.
Талыллар соло.
Мухтар — Израильга уонна сорох мусульман дойдуларга тыа сирин талыллар ыстаараһата.
Ыт аата.
Мухтар — Арассыыйаҕа тарҕаммыт ыт аата. Сулууспалаах ыттар туһунан литэрэтиирэҕэ уонна киинэҕэ туттуллар.
Акгюль, Таха. Таха Акгюль (, 1990 сыллаахха сэтинньи 22 күнэ төрөөбүт) — турок тустууга, Олмипиада чөмпүйүөнэ, аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, Европа алта төгүллээх чөмпүйүөнэ (2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019) уонна 2015 сыллааҕы Европа Оонньууларын чөмпүйүөнэ.
Биографията.
1990 сыллаахха Турцияҕа Сивасе диэн сиргэ төрөөбүт. 
2010 с. Сир ортото байҕал оонньууларыгар уонна ыччаттар аан дойдутааҕы чөмпүйэнээттэригэр үрүҥ көмүс призер буолбута.
2011 с. норуоттар икки ардыларынааҕы биллэр күрэхтэргэ боруонса мэтээллэри ылбыта — Стамбулга Яшара Догу мемориал турнирыгар уонна Минскэй куоракка Александр Медведь турнирыгар.
2012 с. Европа чөмпүйүөнэ буолбута, ол эрээри Лондоннааҕы Олимпиадаҕа 8-с миэстэҕэ тиксибитэ
2013 с. Европа, Универсиада уонна Сир ортото байҕал чөмпүйүөнэ буолбута, Аан дойду Куубагар, Яшар Догу мемориалыгар бастаабыта, Аан дойду чөмпүйэнээтигэр үһүс миэстэҕэ тиксибитэ.
2014 с. Яшар Догу мемориалыгар иккиһин бастаабыта, ону таһынан Аан дойду уонна Европа чөмпүйүөнэ буолбута. 
2015 с. Европа Оонньууларын уонна Аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута. 
2016 с. Рио-де-Жанейро куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпия ооннууларыгар бастаабыта.
2017 с. Европа Чөмпүйэнээтигэр кыайбыта уонна Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 2-с буолбута. 
2018 с. Европа чөмпүйүөнэ буолбута.
2019 с. Европа чөмпүйэнээтигэр 6-с төгүлүн бастаабыта.
2019 сыллаахха Казахстан куоракка ыытыллыбыт Олимпиала иннинээҕи чөмпүйэнээккэ 125 кг Таха Акгюль үрүҥ көмүс мэтээли ылан, Олимпиадаҕа барар лиссиэнсийэни ылбыта. 
Билинии.
2016 с. Турцияҕа "Сыл спортсмена" ааты ылбыта
Сигэлэр.
Таха Акгюль — Sports-Reference.com (англ.) саайка олимпиада статистиката
Таха Акгюль — International Wrestling Database (англ.) саайка профила
Яшар Догу. Яшар Догу (, 1913—1961) — туурак тустууга, аан дойду, Европа уонна Олимпиада чөмпүйүөнэ. Омуга — убых.
Яшар Догу 1913 сыллаахха Кавак эбэтэр Самсун оройуонун Карлы дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Кини 15 сааһыттан туурок национальнай тустуутунан дьарыктанан саҕалаабыт. Ол кэннэ байыаннай сулууспаҕа сылдьан, аан дойду норуоттарын тустуутун көрүҥнэринэн эрчиллэн саҕалаабыт. 1939 сыллаахха дойду национальнай сүүмэрдиир хамаандатыгар киирбит.
Яшар Догу эмиэ атын тустууктар курдук, грек-рим да тустуутунан, көҥүл да тустуунан утумнаахтык дьарыктаммыта. Ол гынан баран, кини ордук көҥүл тустууга ситиһиилэммитэ. 1946 уонна 1949 сыллардаахха Европа, 1948 сыллаахха - Олимпиада, 1951 сыллаахха - аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута. Тустуутун түмүктээн баран өр кэм устата дойду национальнай сүүмэрдиир хамаандатын тириэньэрин быһыытынан үлэлээбитэ.
1955 сыллаахха Швецияҕа ыытыллыбыт аан дойду чөмпүйэнээтигэр тириэньэр быһыытынан кытта сылдьан, эмискэ сүрэҕэ ыалдьан (инфаркт) балыыһаҕа киирбитэ. 1961 сыллаахха иккистээн инфарктаан баран, өлбүтэ.
Кэриэс.
Стамбул куоракка сыл аайы Яшар Догу кэриэһигэр көҥүл тустууга норуоттар икки ардыларынааҕы күрэх ыытыллар.
Бэлиэтээһиннэр.
 Журнал «Эхо Кавказа». №3, 1993. с. 11
 Мемориал Яшара Догу
Эрдоган, Чингисхан. Опан Владимирович Сат, (1987 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт) — Арассыыйа успуордун үтүөлээх маастара (көҥүл тустуу), Европа үс төгүллээх чөмпүйүөнэ.
Биографията.
Сат Опан 1987 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр Туваҕа Чадан диэн кыра куоракка төрөөбүтэ. Кини олох кыра эрдэҕиттэн көҥүл тустуунан утумнаахтык дьарыктаммыта. Бастакы тириэньэрэ В.Х. Тулуш диэн киһи этэ. С.Опаны билигин даҕаны кини дьарыктыы сылдьар. Ону таһынан Сат Опаны Красноярскай тириэньэрэ И.А. Матиев эрчийэр. Онон кини Красноярскай кыраай уонна Тува өрөспүүбүлүкэтин ааттарыттан тустубута. 2014 сыллаахха гражданствотын уларытан, Турция өрөспүүбүлүкэтигэр көспүтэ, аатын уларытан Чингисхан Эрдоган буолбут.
Арассыыйа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера (4) - 2009, 2010, 2011, 2012.
Европа чөмпүйүөнэ (3) - 2010, 2011, 2013.
Рамзан Кадыров Куубагын боруонса призера (1) - 2010.
Аан дойду Куубагын хаһаайына (1) - 2010
Иван Ярыгин Гран-при Куубагын хаһаайына (2) - 2011, 2013.
Иван Ярыгин Гран-при Куубагын үрүҥ көмүс призера - 2012.
Юниордарга Европа чөмпүйүөнэ - 2005, 2006,
ФИЛА Кэнтиниэннэр икки ардыларынааҕы куубагын хаһаайына.
Европа нацияларын Куубагын хаһаайына.
Үөрэҕэ.
2009 сыллаахха Туватааҕы судаарыстыбаннай университеты бүтэрбитэ.
Тува судаарыстыбаннай университета. Тува судаарыстыбаннай университета (ТувГУ) (2011 сыллаахха диэри — Тыва судаарыстыбаннай университета) 
(тув. Тываның күрүне университеди) — Тыва Өрөспүүбүлүкэтин саамай улахан үөрэҕин кыһата, Кызыл куоракка баар.
Устуоруйата.
"Тува судаарыстыбаннай университета --" Тыва өрөспүүбүлүкэтин соҕотох үрдүк үөрэҕин кыһата. 1995 сыллаахха балаҕан ыйын 30 күнүгэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнин Ыйааҕынан төрүттэммитэ. Университет оччолорго Кызыл куоракка баар Кызыллааҕы судаарыстыбаннай педогогическай институту уонна Красноярскайдааҕы политехническай институт, Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай аргарнай университет филиалларын холбообуттарын түмүгэр үөскээбитэ. Ити үөрэх кыһаларын үөрэтэр-сайыннарар кыаҕа барыта биир сиргэ түмүллүбүтүн түмүгэр, өрөспүүбүлүкэни үрдүк таһымнаах каадырдарынан хааччыйар кыах үөскээбитэ. 1995 сылтан 2011 сыллаахха диэри универститет Тыва судаарыстыбаннай университета дэнэр. 
Университет структурата улахан. Ол иһигэр киирэллэр: Кызыллааҕы педогогическай институт, Идэтийиини уларытыы уонна каадыр таһымын үрдэтэр институт, Үрдүк үөрэх иннинээҕи үөрэх института, Кызыллааҕы педогогическай колледж, тоҕус араас факультет, түөрт уон биир кафедра, түмэл комплекса, Ботаническай сад, ааҕар саалалаах билим бибилэтиэкэтэ, информационнай-аналитическай киин, Доруобуйа киинэ, харбыыс бассыайын, успуорт саалалара, о.д.а. 
Ректордар.
Тува судаарыстыбаннай университетын бастакы ректорынан 1995 сыллаахха математика билим хандьыдаата, дассыан, Арассыыйа үтүөлээх учуутала Бузур-оол Орлан Базырович анаммыта.
1999-2009 сыллардаахха ТувГУ ректорынан биология билимин дуоктара, бэрэпиэссэр Дубровскай&amp;nbsp;Николай Григорьевич үлэлээбитэ.
2009-2014 сыллардаахха ТувГУ ректорынан биология билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, Тыва Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ Ондар Сергей Октяевич үлэлээбитэ.
Күн бүгүн ректорынан бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, Тыва Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах үлэһитэ Ольга Матпаевна Хомушку үлэдиир. 
Структурата.
Күн бүгүн ТувГУ 11 факультеттаах.
Бэчээккэ үлэтэ.
"Вестник Тувинского государственного университета".
2009 сыллаахха тэриллэн тахсыбыта. Сылга түөрт төгүл, түөрт выпуһунан тахсар.
Куулар Начын Сергеевич. Начын Сергеевич Куулар — 1995 сыллаахха бэс ыйын 9 күнүгэр Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр Кызыл куоракка төрөөбүтэ. Арассыыйа тустууга, Европа чөмпүйэнээттэрин призера.
Биографията.
1995 сыллаахха Тываҕа Кылыз куоракка төрөөбүтэ. 2015 сыллаахха юниордарга Европа чөмпүйүөнэ буолбута.
2016, 2017 уонна 2018 сыллаахха байыаннай сулууспалаахтар ортолоругар аан дойду чөмпүйэнээтин кыайбыта. 2019 сыллаахха Европа чөмпүйэнээтигэр боруонса мэтээли ылбыта.