mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Тэҥнээх тылбаас. ТЭҤНЭЭХ ТЫЛБААС (Эквивалентный перевод)
1. Тиэкси араас өттүнэн ырытыахха сөп:
а) анала ("функцията"): иһитиннэрэр, билиини кэҥэтэр; итэҕэтэр, ылыннарар; долгутар, үөрдэр-хомотор о.д.а.;
б) ис хоһооно ("денотативное содержание") - туох туһунан кэпсиирэ;
г) тыла-өһө, формата ("структура"): хоһоон строката, сүһүөҕэ, рифмата ("ЕО" онегинская строфа: 14 строка, кириэстии+кэккэлэһэ+куустарыы+кэлимсэ рифма; Шота Руставели: 15 сүһүөхтээх кэлимсэ рифма);
ҕ) дорҕоону үтүктүү ("звукозапись"): М. Горькай "Барабыай оҕото", ар-ар, чик-чик; С. Омоллоон "Чычып-чаап", чы-ча, чып-чап "чап-чараас кынаттаах, үчүгэй да чыычаах"; П. Тобуруокап "Кырдал кыыһа", рд-рд "кырдал-кырдал, бардым ыраах-ыраах, үөрдэ-көттө сүрэх"; В. Маяковскай, ст-сп "кымньыы тыаһа молоткастый, серпастый советский паспорт").
2. Тылбаас оригиналын кытта тэҥэ:
а) муҥутуур тэҥ тылбаас ("максимальный эквивалент") - үс өттүнэн тэҥ;
б) сөбүгэр тэҥ тылбаас ("оптимальный эквивалент") - сорох өттүнэн тэҥ;
г) барбах тэҥ ("минимальный эквивалент") - биир эмэ өттүнэн тэҥ.
3. Тиэрмин омук тылыгар тылбааһа:
"Нуучча тылыгар:" буквальный, точный, равный, соответствующий, тождественный, полноценный П;
"Омук тылыгар:" идентичный, адекватный, эквивалентный П;
"Саха тылыгар:" туруору, үүт-үкчү, толору, сөптөөх, дьүөрэ, тэҥнээх Т.
4. Тылбаас сайдан истэҕин ахсын көрүгэ эмиэ уларыйан испит:
а) тылыттан-тылыгар, туруору тылбаас, сүһэн ылыы ("концепция формального соответствия") - библия, марк.-лен. литература, билигин Президент этиитин тылбааһа, СИА матырыйаала;
б) ис хоһоонун+тыл нуорматын тутуһар тылбаас ("концепция нормативно-содержательного соответствия"), сөптөөх тылбаас;
г) ис хоһооно+туттар ньымата тэҥ тылбаас;
ҕ) ис хоһооно+формата+дьайыыта тэҥ тылбаас ("концепция функциональнодинамической эквивалентности; эквивалентность реакции читателя"), тэҥнээх тылбаас (Латышев). Тиэримини араас ааптар араастык туттара эмиэ баар.
Тэҥнээх тылбаас судургу тиэкискэ ордук кыаллар. Тылбаас функцията төһө киэҥ да, тэҥнээх тылбаас ыараан иһэр.
Тылбаас итэҕэһэ. Тылбаас итэҕэһэ хас да көрүҥнээх, араас төрүөттээх.
1. Тылбааска тиэкис ис хоһоонун итэҕэһэ маннык араастаах:
а) информацияны токурутуу ("искажение"):
Холобур, "К Керн": "В глуши, во мраке заточения..." / Хараҥа хаайыыга, түҥ тыаҕа (М. Тимофеев) - "хаайыыга", Пушкин хаайыыга олорботоҕо;
"Был Сережа именинник, и подарили ему... и волчки, и кони..." (Л. Толстой "Птичка") / ... "киниэхэ бөрөчөөннөрү, аттары бэлэхтээбиттэр" ("волчок" - бөрө буолбатах, юла, мас ойуун);
б) халбаҥ тылбаас ("неточность, двусмысленность"):
"П.А. Слепцов АЕК, АИС, НДН айымньыларын тылын-өһүн ырыппыта." ПАС, АЕК, АИС, НДН - б.у.ч. курдук өйдөнөр, "бастакы суруйааччылар" диэн кыбытыахха сөп; "Государственный театр оперы и балета / государственнай опера уонна балет театра" ( г"осударственнай опера" диэн суох, государственнай театр баар);
г) мунаах, өйдөммөт тылбаас ("неясность"):
Бырайыак оҕо тэрилтэлэрин, ситимнэрин эбэтэр уопсайынан секторын эргимтэтигэр ордук көдьүүстээх (Конкурс балаһыанньата);
ҕ) информацияны көтүтүү ("потеря информации") икки араастаах:
- сөптөөх көтүтүү ("закономерные потери);
- сөбө суох көтүтүү ("нежелательные потери").
Тылбаас ис хоһоонугар тахсар алҕас маннык төрүөттээх:
- тылбаасыт предмет ис хоһоонун билбэт (ол иһин специализация баар);
- ону өйдүү сатаабат;
- тыл суолтатын, кыаҕын араарбат (х-р, "заточенье");
-санаатын сатаан эппэт.
Тылбаас ордук өйдөнөр буоларыгар сороҕор тиэкискэ тылы, информацияны эбэн биэрэр эбэтэр тылы көҕүрэтэр наада буолар:
- киһи дуоһунаһыгар, сир, тэрилтэ аатыгар: х-р, фирма, штат аата;
- уус-уран айымньы тылбааһыгар.
Тылбаас тиэхиникэтэ. Тылбаас үлэтин сүһүөҕэ маннык:
1. Тиэкис ис хоһоонун өйдөө, көрүҥүн, истиилин быһаар.
2. Тылбаас сыалын-соругун толкуйдаа ("целеполагание").
3. Тиэкис тылын ырытан көр, ыарахан тылы эрдэ тылбаастаа.
4. Этии туһаанын, кэпсиирэтин бул, тиибин быһаар (с.э., т.х.х.э, б.х.э.).
5. Этии тутулун быһаар: БУЧ, АОЧ, туһулуу, кыбытык тыл о.д.а.
6.Этии туһаанын, ону быһаарар тыллары тылбаастаа. Хас да быһаарыы оннун бул (үһүс Азия "оҕолорун оонньуута" - "Азия оҕолорун" үһүс оонньуута).
7. Этии кэпсиирэтин тылбаастаа. Кэпсиирэҕэ сыстар сиһилии, толоруу оннун бул (туһата суох энергияны "ороскуоттаама" - "энергияны" туһата суох ороскуоттаама).
8. Б.х.э. салаа чааһын оннун бул.
9. Тылбаас этиини бүтүннүү ааҕан, тылын, тыл сыһыарыытын, оннун чочуйан биэр ("постпереводческое редактирование").
10. Тылбааһыҥ бүтүннүү төһө табыллыбытын таска ааҕан иһит.
Версааллааҕы сөбүлэҥ. Версааллааҕы сөбүлэҥ диэн биэс дойду (Франция, Германия, Британия, Австро-Венгрия уонна АХШ ыккардыларыгар эйэ сөбүлэҥэ. 1919 сыллаахха илии баттаммыта, онно Германия салалтата кыттыбатаҕа. 
Французтар сөбүлэҥи Германия аныгы сэриини сатаан саҕалаабат гына оҥоро сатаабыта. Ол иһин армията 6 мөл. киһиттэн 100 тыһ. дылы аччатыллыахтаах, уонна подводнай лодкалартан, самолеттартан уонна артиллериятын улахан аҥарыттан аккастаныахтаах этэ. Флота биир эрэ крейсерга дылы аччыахтаах этэ. Ону тэҥэ Аан дойду бастакы сэриитигэр былдьаабыт сирдэрин Францияҕа уонна Польшаҕа төнүннэриэхтээх этэ уонна бары колонияларын. Ыар сүгэһэринэн экономикаҕа репарация, ол аата сэриигэ сүтэриилэри компенсация төлөбүрэ ааспыта. Суммата суруллубатах этэ, Германия Аан дойду бастакы сэриитин компенсациятын 2010 сыллаахха эрэ төлөөбүтэ..
Бу сөбүлэҥ Германияҕа эйэ диктата этэ, ол иһин националистар уонна Адольф Гитлер былааска кэлэригэр биир улахан биричиинэ буолбута.
Сөбүлэҥ быһыытынан саҥа тэрилтэ - Нациялар Лигалара тэриллибитэ. Аан дойду сорох боппуруостарын быһаарар буолбута, ол гынан баран Аан дойду иккис сэриитин тохтотор кыаҕа суоҕа.
Народичи. Народичи () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 585 (2011).
Грузское (Киев уобалаһа). Грузское () сэлиэнньэ Украина Киев уобалаһын Макаровскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Дьонун ахсаана 862 (2013).
Аббревиатура тылбааһа. Аббревиатура тылбааһа — кылгатыыны атын омук тылыгар тылбаастааһын.
Аббревиатура тылбааһыгар 3 ньыма туттуллар:
1. Бэйэтинэн хаалларыы.
2. Дорҕоонун сахатытыы.
3. Тылбаас.
1) Бэйэтинэн хаалларыы. Аббревиатура тылбааһын нуорбата бигэргэтиллэ илик, эбэтэр тылбааһа уустук, кыаллыбат буоллаҕына, уларыйбакка бэйэтинэн хаалар. Холобур: "ЮНЕСКО, НАСА, НАТО, ГАИ, DVD".
2) Дорҕоонун сахатытыы. Бу ньымаҕа омук аббревиатурата иһиллиитинэн (дорҕооно) сахатытыллар. Манна уруккуттан олоҕуран хаалбыт үгэс быһыытынан сылдьар тыллар киирсэллэр: "СААХСА (ЗАГС), ЭСИЭР (СР, ЭСЕР)".
3) Тылбаас. Омук тылыттан киирэр аббревиатура хас биирдии тылын толору тылбаастааһын: "ХИФУ, АХШ."
Гришковцы. Гришковцы () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 296 (2012).
Гуйва. Гуйва () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 438 (2012).
Новогуйвинское. Новогуйвинское () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 258 (2012).
Баранивка. Баранивка () диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 978 (2012).
Корнин. Корнин () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 283 (2014).
Чоповичи. Чоповичи () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 016 (2012).
Черняхов. Черняхов () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 724 (2014).
Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ. Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ (Судургутуллубут кытайдыы: 无产阶级文化大革命, Традиционнай кытайдыы: 無產階級文化大革命, Пиньинь: Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng, туруору тылбаастаатахха: Пролетариат Культурнай Улуу Революцията); кылгатыллыбыта or ), өссө Култуура өрөбөлүүссүйэтэ диэн тарҕаммыта, Мао Дзедун саҕалаабыт Кытайга культура уларыйыытын бириэмэтин ааттыыллар. 1966 сыллаахтан 1976 сыллаахха дылы ааспыта.
Улахан Ыстаныы табыллыбатаҕын кэнниттэн саҕаламмыта. Мао Коммунистическай паартияттан капиталистары суох оҥоруон баҕарара. Ол иһин социалист үөрэхтээһин хамсааһынын саҕалаабыта. Үөрэхтээһин 1962 сыллаахха саҕаламмыта уонна 1965 сыллахха бүппүтэ. Ону кытары тэҥҥэ үөрэхтээһин систематын үлэлиир дьон үөрэнэн кыахтанар гына уларыппыттара.
Коммунист партията Мао батыһааччыларга уонна утарааччыларга хайдыбыта. Утарааччылары Дэн Сяопин салайар этэ. Мао эдэр дьон быыһыгар өйөбүлү көрдөөн Мао Дзедун цитаталдаах кинигэни (өссө "Кыра кыһыл кинигэ" диэн биллэр) таһаарбыта. Ол кинигэлээх эдэр дьон атын дьоннору сөбүлэспэт буоллахтарына кырбыыр этилэрэ, уонна дьиэлэри, музейдары уматар этилэрэ. Араас кыргыһыы элбээбитин кэннэ Кытайга анархия буолбут..
1967 сыллахха Культуура өрөбүлүүссүйэтэ аччаабыт, уонна 1969 сыллахха бүппүт. Тохсус Национальнай партия ассамблеятыгар Культуура өрөбүлүүссүйэтэ бүппүтүн туһунан иһитиннэрбиттэр.
Дьайыылара.
Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ Кытайга өлбөх проблемалары аҕалбыттар, тоҕо диэн үлэһиттэр политика деятельноска бириэмэни барыыр буолбуттар. Ону таһынан собуоттары уонна фабрикалары салайаччынан туруоруллубут дьон хайдах үлэлиирин билбэт буолбуттар. Транспорт эмиэ үлэтэ мөлтөөбүт тоҕо диэн хунвейбиннары таһарга элбэх поезд наада эбит. Учуонайдары уонна инженердары тыа хаһаайыстыбатыгар үлэҕэ ыыппыттар, онно тиийэн билиилэрин сүтэрбиттэр. Онтон сылтаан Кытай ВВПта 14 % аччаабыт.
Кытай дьоно үөрэҕириитэ тохтообут уонна элбэх университетаттар уонна оскуолалар сабыллыбыттар. Үрдүк үөрэхтээх дьону тыаҕа ыытыы эмиэ үөрэҕирии таһымын аччаппыт.
Любар. Любар () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 153 (2014).
Азис. Васил Траянов Боянов (Азис) (07.03.1978–) — цыган төрүттэрдээх Болгария поп-фолк ырыаһыта. Карьератын 1999 сылга саҕалаабыт.
Куор. Куор диэн вирустаах сыстыганнаах ыарыы. Киһи ыалдьар киһиттэн эрэ ыалдьыан сөп. Салгынынан тарҕатыллар. Ыалдьыбыт киһи күөмэйэ ыалдьар, киһи этиитэ итийэр, сөтөллөр, хараҕа кыһыл буолар уонна тумууланар. Киһи этигэр кыһыйар ымынахтар тахсаллар.
Куор сыстыганыыта олус улахан, ыарыһах аттыгар сылдьар киһи ыалдьара 100% кэриҥэ буолар. Ону тохтоторго вакцинация тарҕаммыта. Арассыыйаҕа вакцинация оҕолорго ыытыллар - 6 уонна 12 ыйдаахтарыгар. Оҕо 3 ыйыгар дылы ийэтиттэн куор утары иммунитеттаах төрүүр.
Ыалдьыбыт киһиэһэ эмп суох. Дьону сибикилэринэн эмтииллэр уонна сынньаныахтаах дииллэр.
Каменный Брод. Каменный Брод () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 607 (2012).
Полянка. Полянка () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 728 (2012).
Великие Коровинцы. Великие Коровинцы () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 384 (2011).
Брусилов. Брусилов () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 627 (2022).
Национальнай нэһилиэк. Саха Сиригэр билигин 42 Национальнай нэһилиэк уонна 3 көһө сылдьар нэһилиэк баар. Онно хоту норуоттар олороллор: эбэҥкилэр, эбээннэр, юкагирдар, уонна да атыттар. .
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ диэн Арассыыйаҕа Владимир Ильич Ленин уонна Лев Троцкай салайыылаах Большевиктар өрөбөлүүссүйэтин ааттыыллар. Быстах парабыытылстыбаны түҥнэһиллибиттэрэ. Өрөбөлүүссүйэ 1917 сыл сэтинньи 7 күнүгэр (Юлиан халандаарынан алтынньы 25 күнүгэр) саҕаламмыта.
Дьиҥэр, улахан утарсыыны көрсүбэтэҕэ. Өрө туруу эрдэттэн быланнанммыта уонна алтынньы 25 күнүгэр саҕаламмыт II Сэбиэттэр съезтарыгар бэлэмнэммитэ. Өрөбөлүүссүйэ биир күн иһигэр 18 киһи хаайылламмыта уонна икки киһи өлбүтэ. Большевиктар телеграфы, төлөпүөн пууннарын, тимир суол станциятын уонна хаһыаттары ылбыттара.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ атын дойдуларга атын өрөбөлүүссүйэлэри ыытарга холобур буолбута, ол курдук Венгрияҕа, 1918–1919 сыллаах Германияҕа уонна 1925–27 сылларга Кытайга.
SWIFT. SWIFT диэн Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication кылгатыллыбыта буолар. Бааннар уонна атын үп-харчы тэрилтэрэ туттар ситимнэрэ. Атын ааттара SWIFT-BIC (англ. Bank Identifier Codes), BIC code, SWIFT ID эбэтэр SWIFT code.
1973 сыллаахха тэриллибитэ, 15 дойдуттан 237 баан хомуйсан олохтообуттара.
SWIFT — коопертивнай уосастыба, ол аата 2010 сыллаахха 209 дойдуттан 9000 бааннарга бас билинэр этэ. Бельгия сокуоннарынан үлэлии, төбө офиһа Брюссельга баар.
Хас холбоммут баан SWIFT-куоду ылар, уонна биир дойдуттан атын дойдуга харчы ыытыаххын баҕардаххына IBAN-код эрэ ирдэбиллээх буолар. 
Күн аайы SWIFT нөҥүө харчы ыытыытын, араас сыаналаах кумааҕы хамсааһынын туһунан мөлүйүөнтэн тахса эпирэссийэ ааһар.
Санкцияларга туһаныы.
2012 сыллаахха АХШ Иран санкцияларын түмүгүнэн Иран бааннары уонна Иран киин баанын SWIFT систематтан араарбыттара. Онуоха майгыннатан 2014 сыллахха Холбоһуктаах Хоруоллук Россия Украинаҕа конфликка кыттыһыытын иһин бааннарын SWIFT ситимиттэн араарар санааны тарҕаппыта. Ол гынан баран SWIFT ону оҥорору аккаастаабыта, биллэриитигэр "SWIFT батааһын оҥоруллубутуттан уонна медиа спекуляцията баарыттан хомойор, тоҕо диэн SWIFT туттар тэрилтэлэр төрүт система буоларын мөлтөтөр"
Гириэк суруга-бичигэ. Аныгы Гириэк суруга-бичигэ 24 буукубалардаах. Гириэк тылын суруйарга туттуллар
Гириэк тылыттан аныгы Европа алпабыыттара барыта тахсыбыттар. Быһа холоон биһиги эрабыт иннинэ 100 сыллахха Финикийскай алпабыыттан тахсыбытын да иһин гириэк тылыгар кэлэн уларыйбыта. Гириэк тылыгар суох дорҕоонноох буукубаларын суох оҥорбуттара уонна атын буукубаларын оннук дорҕоон суоҕуттан аһаҕас дорҕоон буолбуттара. Финикийскай тылга аһаҕас дорҕоон суруллубат эбит. Ол иһин ааҕыы олус күүстээхтик чэпчээбит.Бастаан уҥаттан хаҥас ааҕыллар эбит, онтон биһиги эрабыт иннинэ 6 үйэҕэ хаҥастан уҥа суруйар буолбуттар. 
Аныгы гириэк тылыттан сорох уратылардаах. Уруут икки араастык суруллар эбиттэр, онтон кэлин биирдик суруйар буолбуттар.
Вакуленчук. Вакуленчук () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 017 (2011).
Энрико Ферми. Энрико Ферми (1901 сыл балаҕан ыйын 29 — 1954 сыл сэтинньи 28) диэн бастакы атомнай реакторга үлэлээбит уонна квантовай физикаҕа улахан сайдыыны оҥорбут Италия физига. Ону тэҥэ элементарнай частицалар физикатыгар уонна статистическай механикаҕа сүдү кылааты киллэрбитэ. 1938 сыллаахха индуцированнай радиацияҕа үлэтин иһин Нобель бириэмийэтин ылбыта. Аан дойдуга бастакы атомнай реакторы туппута. XX биир чаҕылхай учуонайынан ааҕыллар.
Олоҕун олуктара.
Ферми Римҥа төрөөбүтэ уонна онно баар грамматика оскуолатыгар үөрэммитэ. Математикаҕа уонна атын точнай наукаларга улахан ситиһиилэри көрдөрөрө, уонна ол иһин Пиза Scuola Normale Superiore диэн бирииһин ылбыта. Пиза университетыгар киирэн физиканы үөрэппитэ. 1923 сыллахха Италия барабыытылстыбатыттан стипендия ылан Гөттинборг университетыгар салҕыы үөрэххэ ыытыллыбыта. 1924 сыллаахха Лейдеҥҥа салҕыы үөрэнэргэ Рокфеллер стипендиятын ылбыта. 1924 сыл бүтүүтэ Италияҕа төннүбүтэ уонна Флоренция университетыгар Математика, Физика уонна Механика лектора буолбута.
Италияҕа учуонай.
1926 сыллаахха Ферми статистика сокуоннарын быһарбыта. Ону билигин Ферми статистиката диэн ааттыыллар. Ол сокуоннар элементарнай частицалар "Паули принцибыттан" атынын дакаастаабыта. 1927 сыллаахха Рим университетыгар Физика теориятыгар профессор буолбута. Кини электординамиканы үөрэтэр этэ уонна ол бириэмэҕэ атомнай ядроны үөрэтэрин саҕалаабыта. 1934 сыллаахха Волфганг Паули, Фредерик Жолио, Ирен Жолио-Кюри үлэлэригэр олохтонон ханнык баҕар элемены нейтроннарынан бомбалаатахха уларытылларын арыйбыта. Манан ситтэрэн бытаан нейтроннары, ядро хайыллыта уонна Периодическай таблицаҕа суох элеменнары айарга ньыма буолбута.
АХШ олоҕун кэмэ.
1939 сыллаахха Нобель бирииһин дьиэ кэргэнин кытары Стокгольмҥа ыла баран, Италияҕа төннүбэтэҕэ, тоҕо диэн онно дьэбэриэйдэр утары сокуон ылыллыбыта. Ол кэнниттэн АХШга эммиграциялаабыта уонна Колумбия университетыгар профессор буолбута.
1940 сыллаахха атом проегынан дьарыктанар. 1942 Чикаго университетын стадионын анныгар Аан дойдуга бастакы үлэлиир атом реакторын коллегаларыгар көрдөрөр. Кэлин реакторга "Чикаготааҕы мас саһаана" диэн ааты иҥэрбиттэр. 1943 "Манхеттен проекка" кыттыыны ылар. Атом буомбатын оҥоруутугар биир сүдү кылаатын киллэрбитэ. 1946 Чикаго куоракка төннөр, Ядернай чинчийии Институтугар профессорынан үлэлиир. Кэлин институкка кини аатын иҥэрбиттэрэ. 
Олоҕун тиһэх сыллара.
50 сааһыгар ядернай физикаттан тэйэр уонна астрофизиканан уонна үрдүк күүрүүлээх частицалар физикатынан дьарыктанар. Манна кини арыйыылара ордук элбэх: космос сардаҥаналарын сайдыытын уонна кини иһигэр частицалар тоҕо түргэтииллэрин теориятын айар; мезоннар элбэхтик үөскүүр статистиката; изотопическай квадруплет арыйбыт, онтуката кэлин адроннай резонанс диэн теорияҕа кубулуйбут; протоннар уонна пи-мезоннар дьайыыларын үөрэппит. 1954 сыл сайынын Европаҕа атаарбыт, АХШ-ка төннөөт икки ый доруобуйатын көрдөрүммүт. 1954 Сэтинньи 28 утуйа сытан олохтон туораабыт.
Фридрих Людвиг Готлоб Фреге үс муннуга. Фридрих Людвиг Готлоб Фреге () үс муннуга.
Семиотикаҕа, лингвистикаҕа уонна коммуникация теориятыгар бэлиэлэр сыһыаннарын чинчийиигэ «Фреге үс муннуга» диэн өйдөбүлүнэн туһаналлар. 
Бэлиэ туһунан ниэмэстии ахсаан логикатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, ниэмэс учуонайа Фреге суруйбута: «Биһиги бэлиэни туһанан бэлиэ бэйэтин туһунан буолбакка, сүрүн быраабыла быһыытынан, кини суолтатын туһунан этиэхпитин баҕарабыт». Тэрил көрүҥүн, предметы, билигин буолар түгэни бэлиэ денотатынан ааттыыллар. Чопчу биир тэрил бэлиэ референдума диэн суолталаах. Киһи араас тэриллэри бэйэтин ис өйдөбүлүнэн ылынан өйдүүрүттэн сиэттэрэн бу үс муннук оройугар, бэлиэ сигнификата диэн өйдөбүлү туруораллар.
Бу өйдөбүлү өссө атыннык бэлиэ кэнсиэбэ уонна десигната дииллэр.
Гранитное. Гранитное () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 508 (2012).
Яблунец. Яблунец () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 151 (2012).
Пулины. Пулины () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 472 (2011). Житомир куоратыттан 47 км. сытар.
Историята.
Бастаан XII үйэҕэ Чертолесы диэн аатынан биллэрэ. Олус былыргы сэлиэннэ, ону летописьтарга олус хойуу тылартан уонна маардатыттан "Чертов лес" диэн ааттыыллар эбит. Киевтан арҕаа сытар Житомир, Каменка уонна Вильск куораттарга барар суолга сытар. XIV үйэттэн Литва княжествотын састаабыгар баара.
Новая Боровая. Новая Боровая () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 603 (2012).
Иванополь. Иванополь () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 476 (2011).
Червоное (Житомир уобалас). Червоное () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 880 (2012).
Үһүс рейх. Үһүс рейх () диэн Германияны 1933 сыллаахтан 1945 сыллаахха буола сылдьыбыт дойдуну ааттыллар. Ол бириэмэҕэ Адольф Гитлер Нацист партиятын салайар этэ. Ол иһин сороҕор бу периоды Нацист Германия диэн ааттааччылар.
Үһүс рейх диэн "үһүс империя" диэн тылбаастанар тоҕо диэн ниэмэстэр бастакы империянан Рим империятын, онтон иккис Германия империятын (1871–1918 сс) буолар диэн ааттыллара. Гитлер былааскэ кэлиэҕиттэн 1945 сыллаахха бүтүөр дылы салайааччы этэ. 1945 сыллаахха Нацист партията тохтообута, онтон салайааччылара куоппуттара, эбэтэр сууттаммыттара эбэтэр тийиммиттэрэ. Сорох тутаах дьонноро Гаага трибуналыгар суттаммыттара.
Историята (кылгастык).
Аан дойду иккис сэриитэ: 1939-1945.
1930 сыллар бүтүүтүгэр Гитлер атын дойдуларга саба түспүтэ. Ол кэнниттэн 1939 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр Польшаҕа саба түспүтэ, онтон Аан дойду иккис сэриитэ саҕаламмыта. Дойдуну түргэнник ылбыта.
Ол кэнниттэн Францияны сэринньи 12 күнүгэр ылбыта. Ол кэнниттэн Холбоһуктаах Хоруоллукка бэринэллэрин туһунан сурук суруйбута. Ону истибэтэхтэринэ син биир бас түһэн ылыам диэн куттаабыта. Ол бириэмэҕэ Холбоһуктаах Хоруоллук премьер-миниистиринэн Уинстон Черчилль үлэлиир этэ уонна кини бэринэргэ аккаастаабыттара. 
Британия сэриитэ 1940 сыл от ыйыттан сэтинньигэ дылы ааспыта. Ниэмэстэр элбэх көтөр аалларын сүтэрбиттэрэ, онтон сэтинньи ыйыгар Германияҕа төннүбүттэрэ. Гитлер атын ньыманан Холбоһуктаах Хоруоллугу бэринэттэриэххэ наада диэн эппитэ. Ол кэнниттэн аҥылычааннар Германияҕа буомба бырахпыттарын кэнниттэн Лондон куораты киэҥник буомбалаабыттара. Ол иннинэ промышленность эбэтэр байыаннай точкалары эрэ буомбалыыллара, тоҕо диэн "арийскай раса" дьоннорун тыыннаах хаалларыахтарын баҕараллара. 
1941 сыллаахха Гитлер Сэбиэскэй Сойууска саба түһэргэ бирикээс биэрбитэ. Бастакы атакатын "Барбаросса эпирэссийэтэ" диэн ааттаабыта уонна бэс ыйын 22 күнүгэр саҕалаабыта. Кыһын буолбутун кэнниттэн элбэх саллаат тоҥор этэ. Гитлер армията Сталинград куораты ылыыга дылы хотторбот этэ. Сталинград кыргыһыытын иннинэ хас биир өлбүт ниэмэс саллаакка 5 Сэбиэскэй сойуус саллаата өлөр этэ. Сталинградтан саҕалаан ити пропорция уларыйбыта уонна ниэмэстэр хоттороллорун саҕалаабыттара.
Ол кэнниттэн АХШ, Холбоһуктаах Хоруоллук, Франция уонна ССРС атын дойдулары кытта Гитлер армиятын кытта бииргэ охсуспуттара. 1945 сыл муус устар 30 күнүгэр Гитлер ыйаммыта, онтон сэрии ыам ыйын 8 күнүгэр бүппүтэ. Германия хотторбута
Быковка. Быковка () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 788 (2011).
Мирополь. Мирополь () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 834 (2011).
Сосин Тимофей Егорович. Сосин Тимофей Егорович — Тохсунньу 8 күнүгэр 1915 сылга, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар, Моорук Суолатыгар төрөөбүтэ. Фронтовик-быраас, 1941–1945 сыллардааҕы сэрии кыттыылааҕа.
Бучманы. Бучманы () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 731 (2011).
Гагауз тыла. Гагауз тыла () — гагауз тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын уонна кириллица олоҕор оҥоһуллубут.
Суруг-бичиг.
"Билиҥҥи Гагауз алпабыыт":
"Кириллик Гагауз алпабыыт":
Головино (Житомир уобалаһа). Головино () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 109 (2011).
Xbox 360. Xbox 360 ("Икс Бокс 360"), Саха Республикатыгар киэнник биллибит оонньуу приставката буолар, Саха Сиригэр сэтинньи 22 , 2007 сыллаахха Американы уонна Еврозона (28 государство) территориятын премьератыгар атыыга тахсыбыта. Икс Бокс 360 аатырбыт транснациональнай Microsoft тэрилтэ киэнэ буолар, 2 семейства приставката буолар. Дьоннор манна оонньуулларын таһынан киинэ, ырыа, шоу холбоон көрүөхтэрин сөп.
Xbox One. Xbox One ("Икс Бокс Уон", "Икс Бокс Биир", "Бастыҥ Икс Бокс"), Microsoft тэрилтэ саамай бүтэһик оонньуу приставката буолар (15 олунньу 2015 кэмҥэ). Атыыга Сэтинньи 22 күнүгэр 2013 сыллаахха АХШ, Канаада, Еврозона (28 дойду), Саха Сирэ, Дьоппуон, Аустралиа курдук судаарыстыбаларга уонна регионарга тахсыбыта, аатырбыт Аан Дойдутааҕы премьератыгар. Бастакы күнүттэн саҕалаан Аан Дойду үрдүнэн миллионунар экземпляр атыыга барар. Икс Бокс Уон атын Xbox 360 быдан күүстээх буолар. Сүрүн конкурена аатырбыт Дьоппуон оонньуу приставката PlayStation 4 буолар.
PlayStation 4. Sony PlayStation 4 (, "Сони Плэйстэйшн 4"), Дьоппуон тэрилтэтэ Sony онорон таһаарбыт оонньуу приставката, 2014-2015 сыллар кэмнэригэр саамай күүстээх мэйиилээх, элбэх оонньууну тардар приставка буолар. Оонньуурун таһынан улахан дьиэтээҕи сынньалаҥ киинэ буолар, ырыа, киинэ, шоу, интернет барытын тардар. Сүрүн конкурена американскай- Xbox One. 
Сэтинньи 15 күнүгэр 2013 сылаахха бэйэтин Дьоппуон дойдутугар, ону таһынан Канаада, АХШ, Еврозона (28 дойду), Саха Сирэ, Аустралиа, Кытай курдук улахан регионнарга атыыга тахсар, премьератынан сибээстээн. Атыыга тахсаатын кытта, аатырбыт Xbox One акциятын биржаларга суулларар, сразу 25 миллион экземплярга тар5анар. Билигин да атыыга барарынан 1 миэстэ 120 омук дойдуларыгар.
Урукку версията — PlayStation 3
PlayStation 3. Sony PlayStation 3 (, "Сони Плэйстэйшн 3"), Sony аттырбыт оонньуу приставка буолар. Конкурена — Xbox 360.
Dendy. Dendy ("Денди"), 80-90-2000 сыллардаахха аатыра сылдьыбыт оонньуу приставка буолар. Аан Дойдутааҕы премьерата 80 сыллардаахха АХШ, Еврозона билинни террияториятыгар, Дьоппуон дойдуларыгар буолар. Онтон хойутуу Саха Сирэ, Украина, Канаада улахан регионнарга тахсар.
Городница. Городница () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 470 (2011).
Долгура. ДОЛГУРА аат тыл. Тыала суох биир кэм чуумпу диэн өйдөбүллээх.
Дороххой. ДОРОХХОЙ даҕааһын. Сымнаҕаһа суох кытаанах, хоччорхой.
Дубук. ДУБУК сыһ. Итэҕэс, ситэтэ суох, тиийбэт гына, тутахтык.
Дугдуруй. Дугдуруй туохт. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ кими-тугу эмэ охсоору гын.
Дуксуур. ДУКСУУР даҕ. 1. Сытыы, өтөрү-батары көрөр уоттаах (харах). 2. көсп. Өтөрү-батары киирэр гына чочуйуллубут, сытыы синньигэс уһуктаах (тумус, батыйа).