mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Саха Сирин арыгы харчыта. Саха сирин «арыгы» харчыта — арыгы этикеткалара, Саха Сиригэр Өктөөп Өрөвөлүүссүйэтин кэнниттэн харчы оннугар туттулла сылдьыбыттар. Эргиэҥҥэ 1919 — 1921 с. Семёнов Алексей Алексеевич киллэрбит, кэлин кини Республика нарокмфина буолбут. 
История.
«Арыгы» харчы туһунан Максим Горькай уонна Лазарь Розенберг көмөлөрүнэн биллибит. 1929 с. Максим Горькай «О единице» диэн саха чинчийээччитин уонна сырдатааччытын Алексей Семеновка анаммыт очерк суруйбут. Аллара Горькай суруйуутуттан быһа тардыы: «Из всех бумажных денег, которые пускались в оборот на безграничном пространстве Союза Советов, самые оригинальные деньги выпустил Алексей: он взял разноцветные этикетки для бутылок вина, своей рукой написал на «Мадере» — 1 р., на «Кагоре» — 3 р., «Портвейн» — 10 р., «Херес» — 25 р., приложил печать Наркомфина, и якуты, тунгусы очень хорошо принимали эти деньги, как заработную плату и как цену продуктов. Когда Советская власть погасила эти своеобразные квитанции, Семенов прислал мне образцы их»
1960 Горькай кэпсээнэ «Новый мир» журналга күн сирин көрбүт. Ону Розенберг ааҕан баран ити харчылар тустарынан 1964 с. хас да кыра ыстатыйатын таһаарбыт. 
Революция иннинэ арыгыны субу-субу этикетката суох атыылыыллар эбит, онтон этикеткаларын атыылаһааччыга туспа биэрэллэр эбит, хаачыстыба знагын туоһутун курдук. Семенов биир складка баһаам элбэх этикетка сытарын булан ылбыт, ол саҕана дьон 90% үөрэҕэ суох эбит, ол иһин булуллубут араас өҥнөөх этикеткалар харчы оннугар үчүгэйдик сөп түбэспиттэр. Семенов дьиэ кэргэнигэр иитиллибит Е.П. Угловская ахтыыларынан арыгы харчылар 1918 бүтүүтүгэр — 1919 саҕаланыытыгар бэчээттэммиттэр. Дьиҥнээҕин Семенов буочара, илии баттааһына уонна бэчээтэ бигэргэтэр эбит. 1922 саха харчылара тахсыбыттарын кэннэ арыгы харчылара төлөммүттэр. Розенберг Горькай архивыгар 1, 10, 25 солкуобайдаах (7, 8 уонна 216 нүөмэрдээх) үс бонаны булбут.
1 рубль.
Бэлиэ «мадера» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр илиинэн суруллубут сурук «Квитанция № . Предъявитель имеет получить от Якутского т-ва розничной торговли один рубль». Уҥа муннугар номинал «1 р.». Аллараа илии баттааһына «Уполномоченный Т-ва А. Семёнов», уҥа «А. А. Семёнов» төгүрүк фиолет бэчээт уонна фиолет штемпель «Алексей Алексеевич Семёнов»
10 рублей.
Бэлиэ «кагор» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр суруга номиналыттан ураты 1 солк. кумааҕыны кытта сөп түбэһэр.
25 рублей.
Бэлиэ «опорто» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр суруга номиналыттан ураты 1 солк. кумааҕыны кытта сөп түбэһэр.
Кылаат. Кылаат — сиргэ (буорга) эбэтэр ханна эмэ кистэммит ким киэнэ буолара чопчу биллибэт үп, харчы, сыаналаах мал-сал.
Кылааты түҥэттии.
Кылааты булбут киһи РФ сокуонун быһыытынан кылаат булуллубут сирин хаһаайынын кытта тэҥҥэ үлэстэр бырааптаах. Өскө кылаат көстүбүт сирин хаһаайына сөбүлэспэт түгэнигэр кылаат сирдээх хаһаайын бас билиитэ буолар. 
Көстүбүт, булуллубут кылаат олус сыаналаах күндү уус-уран мал (оҥоһук) буоллаҕына, бу кылаат судаарыстыба туһатыгар бэриллэр, ол эрэн компенсация төлөнөр. Судаарыстыба булуллубут кылаат иһин төлүүр харчытын (кылаат уопсай суумматын аҥаарын) кылааты булбут киһи уонна кылаат көстүбүт сирин хаһаайына тэҥинэн үллэстэллэр.
Кылааты көрдүүргэ ананан наймыламмыт дьон, эбэтэр идэлэрин эбээһинэһин толорон сыаналаах маллары көрдүүр дьон (холобур археологтар) бу категорияҕа киирбэттэр, онон кинилэргэ туох да төлөммөт. 
Атын дойдулар кылаат туһунан сокуоннара.
Улуу Британияҕа кылаат судаарыстыба баайа, булбут киһи 14 хонук иһигэр судаарыстыба уорганнарыгар биллэриэхтээх. Биллэрбэтэҕинэ холуобунай эппиэтинэһи сүгэр. Ол эрэн судаарыстыба кылааты булбут киһиэхэ төннөрүөн сөп. 
АХШ-ка штааттарынан араастаах, холобур, сорох штааттарга кылааты булбут киһи ылар, сорох штааттарга - сир иччитэ, Луизианаҕа булбут киһи уонна сирдээх киһи тэҥҥэ түҥэттэллэр.
Европа сорох дойдуларыгар тимири көрдүүр аналлаах тэриллэри атыылыыр уонна көҥүлэ суох туһанар бобуллар.
Литвинцев Николай Николаевич. Литвинцев Николай Николаевич (1937 - 2023 с.) — поэт, 1995 с. Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Айар үлэнэн 1957 сылтан дьарыктанар. 
Биография.
Уус Алдан оройуонугар Өнөр нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр Кэбээйи оройуонугар «Чкалов» колхоз сүөһүтүн-аһын көһөрөн кыстатыыга төрөппүтэрин кытта көһүүгэ сылдьыбыта. Оҕо сааһыттан тыа сирин ыарахан үлэтин билэ улааппыта. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан айар үлэнэн дьарыктаммыта, Мүрү оскуолатыгар уһун сылларга үлэлээбит литературнай куруһуокка дьарыктаммыта,Дьоҕурдаахтык эдэр сааһыгар спорт элбэх көрүҥэр дьарыктанан ситиһиилэрдээх.
Саха Государственнай университетыгар филологическай факультет саха салаатыгар үөрэммитэ. Дойдутугар, Тулуна уонна Өнөр аҕыс кылаастаах оскуолаларыгар саха тылын, литературатын, физкультура учууталынан үлэлээбитэ. Төрөөбүт нэһилиэгэр совет бэрэсээдэтилинэн, колхоз, совхоз орто сүһүөх салайар үлэтигэр өр сылларга үлэлээбитэ, тыа хаһаайыстыбатын ветерана.
Элбэх поэтическай хомуурунньуктар автордара, 1995 сылтан МСПС чилиэнэ, СР суруйааччыларын союһун чилиэнэ.
Улууһун Мүрү саһарҕата хаһыатыгар корреспонденынан үлэлээбитэ, кыраайы үөрэтиинэн утумнаахтык дьарыктанар,7 кинигэни төрөөбүт нэһилиэгин, дьонун- сэргэтин туһунан таһааттарда.,Россия журналстарын2005 сылтан чилиэнэ
Төрөөбүт, үлэлээбит Өнөр нэһилиэгин, Уус Алданын ытык олохтооҕо.
Аҕа дойду сэриитин тиэмэтэ Николай Литвинцев поэзиятыгар.
Литвинцев Николай Николаевич «сэрии кэмин оҕото» буолан, кыратыттан үлэ5э мускуллан киһи буолбутун туһунан «оҕус мунун быатыттан олоҕу соһон барбыппыт» диэн биир хоһоонугар бэргэнник этэн кэбиспит. Литвинцев Н. Н. поэзиятыгар Аҕа дойду сэриитин тиэмэтэ улахан миэстини ылар. Кини «Өйдөбүнньүк» диэн кинигэтэ Кыайыы 60 сылын көрсө бэчээттэнэн тахсыбыта. Поэт үгүс хоһоонноро сэрии, тыыл бэтэрээнннэригэр анамыттар: «Сэрии…Оо, санааттахха ынырык да эбит. Дьон ньургуннара, чулуулара баран оҕуннахтара. Бу бүгүҥҥү биһиги туспутугар муҥҥа буһан өллөхтөрө. Ол иһин этэбин:
Сүүрбэ мөлүйүөн сүрэх тэппэт буолбута,
Сүүрбэ мөлүйүөн олох сууллубута,
Кэлэр кэм курдаттыы ытыллыбыта,
Кэлэр олох эчэйиини ылбыта…»
Обутова-Эверстова Мария Петровна. Обутова-Эверстова Мария Петровна — драматург, 1993 сылтан Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Республикатын Үөрэҕин туйгуна, Нам улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Поскачин Григорий Илларионович. Поскачин Григорий Илларионович — поэт, литературнай кириитик, 1938 с. ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Үөһээ Бүлүү оройуонуттан бастакы суруйааччы, саха суруйааччыларын I конференциятын делегата. Уон саастааҕар оскуола боруогун аан бастаан атыллаабыта. Үөрэҕэр дьоҕурдаах, билиигэ-көрүүгэ тардыстар уолчаан Бүлүүтээҕи педтехникумҥа үөрэнэ киирэр. Учуутал техникумугар үөрэнэ сылдьан Бүлүү куораттааҕы литературнай куруһуокка дьарыктанар. "Кыайыы кыымнара" хомуурунньугу 1933 сыллаахха Саха государственнай издательствотыгар таһаартараллар. Бу хомуурунньукка 12 автор хоһооно киирбит, олор истэригэр Григорий Поскачин икки хоһооно "Ударник комсомол", "Ыллыам" тахсаллар.
Дьокуускайга үлэлиир кэмигэр "Бэлэм буол", "Эдэр большевик", "Кыым" хаһыаттарга "Саас сардаҥата" 1935 с., "Кыайыыга" 1937 с., "Уус-уран литература" 1938 с.эдэр суруйааччылар хомуурунньуктарыгар хоһоонноро бэчээттэммиттэрэ.
Саввин Василий Васильевич. Саввин Василий Васильевич — бэйиэт, 1997 сыллаахтан Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Айымньылара.
Уустук дьылҕалаах бэйиэт бастакы уонна иккис хомуурунньуктарын ыккардыгар 21 сыл ааспыт.
Кэлин бэйиэт айымньыларын хомуурунньуга «Иэйиим сырдык сыдьаайа» диэн ааттанан тахсыбыт. 
Олоҕун, айар үлэтин туһунан.
Атаһа скульптор уонна суруйааччы Василий Бочкарев поэт олоҕун уонна айар үлэтин туһунан «Киhи – бүппэт ырыа» диэн кинигэни бэчээттэппитэ. Бу кинигэҕэ Баһылай Саабын туһунан ахтыылар, киниэхэ анаммыт хоһооннор киирбиттэр. Ааптардар истэригэр – поэттар, суруйааччылар, литератураны ырытааччылар, суруналыыстар, артыыстар, худуоһунньуктар Сэмэн Данилов, Сэмэн Руфов, Борис Попов, Анатолий Старостин — Сиэн Кынат, Зоя Багынанова, Борис Павлов уонна да атыттар. Маны таһынан кинигэҕэ Баһылай Бочкарев тус архыыбыттан хаартыскалар бэчээттэммиттэр.
Босиков Василий Иванович - Босяк. Босиков Василий Иванович — Босяк (07.02.1946 төр.) — бэйиэт, 1991 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үтүөлээх учуутала.
1946 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Дүпсүн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Василий Босяк айар үлэнэн 1964 сылтан дьарыктанар. Ити сыл "Эдэр коммунист" хаһыакка кини хоһоонноро тахсыбыттара. II-с «Азия оҕолоро» спортивнай оонньуулар гимнин автора. Василий Босяк 2008 сыллаахха муус устар ый 29 күнүгэр өлбүтэ.
РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара (тиһик). РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала:
Данилова Варвара Васильевна. Данилова Варвара Васильевна — эбэҥки поэта, 1995 с. Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, "Илкэн" хаһыат редактора.
Илкэн (хаһыат). «Илкэн» — Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан тахсар өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыат. 1999 сыллаахха сэтинньи ыйга хаһыат бастакы нүөмэрэ бэчээккэ тахсыбыта.
Тэрийэн таһаарааччылар: СР правительствотын иһинэн Бэчээт департамена, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуотттар Ассоциациялара.
"Илкэн" хаһыат хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан тахсар бастакы хаһыат буолар.
"Илкэн" хаһыат сэттэ араас омук тылынан бэчээттэнэн тахсар: нууччалыы, сахалыы, эбэҥки, эбээн, дьүкээгир, чукотскай, долган тылларынан. Маны таһынан «Коренные народы мира» рубриката английскай тылынан тахсар.
Данилов Иван Кононович. Данилов Иван Кононович (29.02.1916, Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 08.04.1995) — сэһэнньит, очеркист, публицист, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1965).
Олоҕун олуктара.
Айар үлэтин норуот фольклорун хомуйууттан саҕалаабыта.
Роман Данилов. Роман Данилов (Данилов Семён Романович) — поэт, 1998 с. Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, 1960 с. Россия журналистарын Сойууһун чилиэнэ. 1953 сылтан саҕалаан хоһоон суруйар.
Губин Юрий Александрович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;303690&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2014-01-16T15:56:57Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Kaganer&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;303691&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Губин Юрий Александрович (1942 төр.) — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна.
1942 сыллаахха балаҕан ыйын 30 күнүгэр Ивановскай уобалас Пестяки куоратыгар төрөөбүтэ. Ивановатааҕы государственнай пединституту үөрэнэн бүтэрбитэ.
1965 сыллаахтан Аллараа Халыма оройуонугар оойуонугар учууталлаабыта, 1979 сылтан РОНО сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1986 сылга Черскэй 2№-дээх орто оскуолатын директора.
Софианиди Мэри Михайловна. Софианиди Мэри Михайловна (17.01.1937 - 4.07.2015, Мирнэй) — поэт, сэһэнньит, тылбаасчыт. 1994 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. 
Мэри (Мерóпи) Краснодар кыраайыгар Крымскай куоракка 1937 сыллаахха төрөөбүт (сорох источниктарга Грузияҕа төрөөбүт диэн суруллар). Ийэтэ нуучча уонна гириэк тылын учуутала, суруналыыс, тылбаасчыт, гириэк кинигэ кыһатын эрэдээктэрэ эбит. 1963 сыллаахха Саха сиригэр Мирнэй куоракка көспүт. Ол сылтан Мирнэйгэ олорон үлэлиир. "Кимберлит" диэн ааттаах литературнай холбоһугу төрүттээбитэ. 
Айымньылара.
Сүүрбэттэн тахса кинигэ ааптара, хас да документальнай киинэни уһулууга кыттыбыт, саха суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаабыт, Сунтаар учууталларын уонна түмэллэрин туһунан ыстатыйалары суруйбут. Бүлүүчээҥҥэ уонна Таас-Үрэххэ мэҥэ бэлиэлэри туруортарбыт.
Кинигэлэрэ.
Тылбаасчыт быһыытынан Варвара Потапова, Осип Филиппов, Николай Харитонов, Василий Босяк, Уйбаан Ороһуунускай, Уйбаан Бөтүүнүскэй хоһооннорун нууччалыы тылбаастаабыта.
Асфер Тимофей Павлович. Асфер (Алфер) Тимофей Павлович — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр 1919 сыллаахха аһыллыбыт оскуола маҥнайгы учуутала.
Чиряев Георгий Николаевич. Чиряев Георгий Николаевич — 
Бүлүү улууһун Кыадаҥдатыгар 1885 с. төрөөбүт, I Хороҕо Харбахтаҕа 1888 сыл көһөн кэлэн олохсуйбуттара, аҕата Николай Иванович түөрт бииргэ төрөөбүттэр этэ. Бииргэ төрөөбүт убайдара Семен Николаевич (Бугууйап), Николай Николаевич (Ньукуу) уонна балта Ульяна Николаевна. 10 саастааҕар Куорамыкыга таҥара дьиэтин иһинэн арыллыбыт церковнай-приходской оскуолаҕа үөрэнэ киирэр, оҕолору Василий Григорьевич Монастырев үөрэппитэ. Бу Иркутскайга учуутал семинариятын бүтэрбит, оччотооҕу кэмҥэ улахан учуутал, суруксут киһи. Георгий үөрэҕин бүтэрэн улууска суруксуттуур. Кини ити үлэлиир кэмигэр 1911 сыллаахха Саха Уобалаһын народнай училищеларын инспектора тойон Атласов К.К. Үөһээ Бүлүүгэ кэлбитигэр, Өргүөт нэһилиэгин икки дэбиэринэй киһитэ быраабаҕа киирэн улуус суруксута Георгий Чиряевка көрдөһүү сурук суруйтаран, Атласовы сирэй-харах көрсөн, үҥэн-сүктэн көрдөспүттэрэ. Дьэ ити ылыннарыылаах, итэҕэтиилээх көрдөһүү сурук Өргүөккэ оскуола аһыллыытыгар улахан оруоллаах буолбута. 1912-13 сс. үөрэх дьылыттан Өргүөккэ 1 кылаастаах (түөрт сыл үөрэнэр) церковнай-приходской оскуола аһыллар. Мантан да көстөрүнэн, Георгий Николаевич улууска суруксутунан үлэлиир кэмигэр Уобалас таһымыгар элбэх грамотнай, күүстээх туруорсар суруктары дьон көрдөһүүтүнэн суруйбута.
Георгий 1911 сыллаахха Ульяна Николаевна Иванованы кэргэн ылан ыал буолар. Аҕыйах сылынан дойдутугар тахсан Тыымпы диэн үтүөкэннээх алааска дьиэ-уот туттан, сүөһү-ас ииттэн олохсуйбута. Үөрэх туһатын билбит буолан дьон үөрэхтээх буоларыгар олус баҕалаах этэ, оҕолорун бары үөрэттэрбитэ «Мин эһиэхэ хаалларар баайым үөрэххит, туһамматаххытына бэйэҕитин буруйданаарыҥ» диирэ. Үөрэҕи өрө туппут буолан оҕолорун барыларын үөрэттэрэн үөрэхтээх дьон, үлэһит гынаттыыр.
Вера Георгиевна – Үөһээ Бүлүү улууһугар бастакынан «Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала» бочуоттаах ааты ылбыта; Валерий Георгиевич – учуутал үөрэхтээх, саха бастакы суруйааччыларыттан биирдэстэрэ, тылбаасчыт; Мария Георгиевна – сэрии сылларыгар Тыымпыга учууталлаабыт, кэлин врач; Зинаида Георгиевна – эмиэ учуутал, эдэр сааһыгар өлбүт; Георгий Георгиевич – учуутал, «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера.
1919 сыл алтынньы ыйга I Хоро нэһилиэгэр Тыымпыга оскуола аһыллыбыта. Бу оскуоланы Георгий Николаевич Чиряев сэттэ хостоох саҥа дьиэтин оскуолаҕа анаан биэрэн астарбыта. Бодойботтон Асфер Тимофей Павлович диэн учууталы бэйэтэ аҕалан, хамнаһын төлөөн туран оҕолору үөрэттэрбитэ. Георгий Чиряев астарбыт оскуолата, дьэ, ити кэмтэн нэһилиэгин, аттынааҕы нэһилиэк оҕолоругар үөрэх сырдык аанын тэлэччи аспыта.
Сахалар киһини харайар сиэрдэрэ-туомнара. Сахалар киһини харайар сиэрдэрэ-туомнара — Саха омук өлбүт киһини харайар сиэрдэрин-туомнарын кэлин кэмҥэ археологическай матырыйаалларынан үөрэппит Бравина Розалия Иннокентьевна, Попов Василий Васильевич буолаллар.
Сахаларга киһини харайыы үс көрүҥэ биллэр:
XVII-XIX үйэтээҕи көмүүлэрэ үксэ алаас халдьаайытыгар эбэтэр булгунньахтарга эбит. Киһини таһаарарга сахалар "халдьаайыга таһаарыы" диэн этэллэр эбит. 
В.Л. Серошевскай бэлиэтээн көрбүтүнэн, сахалар улаханнык ытамньыйбаттар, олохпутун сыыһа олордубут диэн кэмсиммэттэр үһү. «…Два богача, смерть которых я имел случай наблюдать вблизи, один Винокуров в Верхоянске, другой Сыромятников в Баягантайском улусе, оба за несколько часов до смерти, убедившись в ее неизбежности, приказали убить своих любимых коней, ели их мясо и веселились с домочадцами…» В.Л. Серошевский "Якуты"
Биир сүрүн сиэринэн "хоолдьуга" сүөһүнү өлөрүү буолар. Хойукка дылы ити сиэр-туом хоту улуустарга баара үһү. Дьадьаҥы дьон бүтэһик да сүөһүлэрин өлөрүөхтэрин сөп үһү. «…Если ты хочешь, чтобы мы нанялись, - говорили якуты Кеньюряхской станции казаку, хлопотавшему об устройстве памятника на могиле своего брата, умершего в пути в этой местности, - то ты дложен убить животное, теленка или оленя. На могиле твоего брата не было пролито крови, и мы боимся! (Верхоянский окргу, 1884 год)…» В.Л. Серошевский "Якуты"
Киһини көмүү тутууларыгар уҥуох үрдүнээҕи тутуу, уҥуох аттынааҕы тутуулар (сэргэ, күрүө, куочай), ииҥ, ииҥ иһинээҕи тутуулар, араҥас киирэллэр.
Уҥуох үрдүнээҕи тутуулары 6 көрүҥҥэ араарыахха сөп "Бравина, Р. И., Попов, В.В. " Погребально-поминальная обрядность якутов: пмятники и традиции (XV-XIX вв.). — Н. : Наука, 2008. — С. 38.
Уҥуох аттынааҕы тутууларга этиллибитин курдук күрүө киирэр, эбэтэр атын аата "бүтэй". Биллэр көрүҥнэрэ - сылбах бүтэй, үүт күрүө, сүлдьэҕэс күрүө. Онно эбии сэргэ туруораллар эбит (муҥурах сэргэ, Өбүгэ сэргэтэ, кийиит сэргэтэ, хоолдьуга ат сэргэтэ). Уҥуох аттыгар куочай сааллар эбит. Куочай диэн хоолдьуга сүөһү тириитин ыйыырга анаммыт сиэлдьийэ курдук мас буолар.
Киһини кистииргэ үксүгэр былыргы сахалар хоруоп оҥороллор эбит - аата "холбо" диэн (түрк. - колбо, моҥол - холбо - "связать, соединять"). Аныгы хоруоптартан атына диэн холбо иһигэр сохуруокка курдук (үксүн атаҕар) оҥороллор эбит. Онно өлбүт киһи таҥаһын, туттар малын угаллар эбит. 
Холбо үрдүнэн хатыҥ туоһун урааллара бэлиэтэнэр. Биир эрэ түгэҥҥэ тиит хатырыгын уурбуттара биллэр эбит. Холбону гробница иһигэр угаллара эбитэ үһү. Онно анал туттар тылларара - "тэбиэх" диэн. Пекарскайга "деревянный склеп, сруб из лиственничного дерева" диэн быһаарыыта бэриллибит.
Холбо иһигэр Өбүгэ дойдутугар туттар малларын угаллар эбит - иһитин, таҥаһын, аһыыр аһын. Баай дьон аттарын, тэһиинньитинэн кулуттарын, чаҕрдарын бииргэ көмпүт түгэннэрэ аҕыйаҕа суох. Угуллар малы-салы кыратык эмтэритэн, алдьатан угаллар эбит, ити аата аннаараа дойдуга аналлаах диэн бэлиэтэ буолар. Ол иһин да буолуо, аныгы сахалар бэйэлэрэ да билбэккэ, алдьаммыт иһиттэн аһыылларын аньыырҕыыллар. Көмүү сиэригэр-туомугар өлбүт киһи аһын илии таһынан уураллара биллэр. Күн хаамыытын утары үс төгүл эргийэллэр.
Ыллык (үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр). «Ыллык» — үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр.
Хоро орто оскуолатыгар «Ыллык» кыраайы үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр 2007 сылтан тэриллэн үлэлиир. Начальнигынан Бестинова Мария Васильевна, история учуутала, иитээччилэринэн Бабаранова Евдокия Николаевна, Хобусаров Софрон Романович үлэлииллэр. Лааҕыр сүрүн сыалынан үөрэнээччилэри төрөөбүт дойдуларын ааспыт кэмин кытта билиһиннэрии. Ол курдук лааҕыр оҕолоро нэһилиэк эргин сытар алаастары кэрийэн ааттарын-суолларын, бу алаастарга кимнээх олоро сылдьыбыттарын, нэһилиэк историятын үөрэтэн билиилэрин хаҥаталлар.
"Улуу хоролор суолларынан" диэн Саха сирин улуустарыгар тарҕанан олохсуйбут Хоро оҕонньор удьуордарын кытта билсэр сыалтан бырайыак оҥорон Республика араас улуустарыгар баар Хоро нэһилиэктэригэр экспедиция тэринэн айаннаабыттара. Ол курдук:
Хичкок Альфред. Хичкок Альфред (1899 сыл атырдьах ыйын 13 — 1980 сыл муус устар 29 ) — Британия киинэ режиссера, кэнники АХШ гражданина буолбута, ол гынан баран син биир Британия подданствотын хаалларбатаҕа. Кини сүнньүнэн мистика уонна халбаҥа киинэлэри оҥорбутунан биллэр. Ситиһиилээх карьералаах эрээри Академия бириэмийэтин хаһан даҕаны ылбатаҕа. 
Үлэтэ.
Хитчкок үлэтин Англияҕа саҕалаабыта, бастаан саҥата суох киинэлэри 1920-1930 сыллардаахха ситиһиилээхтик таһаарбыта, ол курдук "Наһаа элбэҕи билбит киһи" (1934), "39 хардыы" (1935) уонна "Лэди сүтэр" (1938). Ол кэнниттэн АХШга көспүтэ, уонна Голливудка үлэтин салҕаабыта. Бастакы Америкаҕа оҥоһуллубут киинэтинэн Ребекка буолар, ол киинэ Оскары ылбыта.
Сорох биллэр киинэлэринэн буолаллар:
Бастакы өҥнөөх киинэлэринэн 
уонна да атыттар. 
Киинэлэрин үксүгэр кыра да оруолга кыттан ааһара.
Чааһынай олоҕо.
Хитчкок Лейтонстоун куоракка төрөөбүтэ, католик этэ. Альма Ревиль диэн дьахтары кэргэн ылбыта, Патриша диэн оҕолоох этэ. Бел Эр - Лос Анжелес аттыгар баар куоракка өлбүтэ.
Лукас Джордж. Лукас Джордж Уолтон, джуниор. (1944 сыл ыам ыйын 14 күнүгэр Калифорния штатын Модесто сиригэр төрөөбүт) — АХШ киинэ режиссера, продюсера, сценарий суруйааччыта. Ордук биллэр үлэлэрэ) Сулустар сэриилэрэ (Звездные войны) уонна Индиана Джонс киинэлэрэ.
Кини ону тэҥэ "THX 1138" (1970) уонна "Америка Граффитита" (1973) диэн киинэлэри режиссердаабыта. "Индиана Джонс" сериялаах киинэлэри Стивен Спилбергы кытта оҥорбута Кини ол киинэлэргэ араас специальнай эффектары киллэрбитэ, ол кэнниттэн киинэҕэ эрэ буолбакка ооннььууларга, телевизор программаларыгар туттуллар специальнай эффектары оҥорор хампаанньаны тэрийбитэ.
Лукас Pixar анимациялары оҥорор студияны тэрийбитэ, уонна кэнники Стив Джобска 10 мөл дуолларга 1986 сыллаахха атыылаабыта.
Чааһынай олоҕо.
Кини үс оҕолордоох: Кэйти, Аманда уонна Джет Лукастар. Джет Лукас Сулустар сэриилэригэр иккис уонна үһүс эпизодтарыгар Зет Джукасса аатынан кыттыбыта.
Лукас 2006 сылаахха Ариель Инвестмент хампаанньа бэрэсидиэнин уонна Дримворкс хампаанньа сэбитэтигэр баар дьахтары кытары - Мелоди Хобсоны кытта көрсөр буолбута. 2013 сыл тохсунньутугар дьиэ кэргэн буолалларын туһунан кэпсээбиттэрэ уонна 2013 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр Лукас Скайуокер ранчотыгар холбоспуттара.
Эйфель талата. Эйфель талата () — диэн Париж биллэр тутуута 1887 уонна 1889 сыллар икки ардыларыгар быыстапкаҕа киирэр аарка курдук тутуллубута. Тутуутун сыаната £35 мөл. этэ. Үрдүгэ 300 миэтэрэ, ол гынан баран 24 миэтэрэлээх антенна ааҕыллыбат. Антеннаны аахтахха 324 миэтэрэ үрдүк буолар. Үөһээ тахсарга 1655 үктэллээх, ыйааһына 10 тыһ тонна. 18,038 чаастартан турар. Сырдатарга 20,000 лаампа умайар, уонна 80 км кабеллардаах. .
Историята.
Эйфель талатын Густав Эйфель Франция Революциятын 100 сылыгар анаан туппута. Бастаан Барселонаҕа туруохтаах этэ, ол гынан баран Барселона олохтоохторо аккаастааммыттар. 1887 сыл тохсунньу 28 күнүгэр тутуу саҕаламмыта уонна 1889 сыл кулун тутар 31 күнүгэр туттарыллыбыта. Бастаан тутуллубутун кэннэ 20 сыл эрэ туруохтаах диэн толкуйдаах оҥоһуллубута уонна Париж олохтоохторо таланы сөбүлээбэтэхтэрэ. 20 сыл кэнниттэн тала куорат баайа буолбута, ол кэмҥэ биэриигэ туттуллара саҕаламмыта.
Туризм.
Эйфель талата аан дойду биир бастыҥ кэрэхсэбиллээх сирэ буолар. 1889 сылтан ыла 300 мөлүйүөнтэн тахса киһи манна кэлэ сылдьыбыта. Биир күҥҥэ ортолоон 25,000 турист кэлэр.
Биэрии.
Эйфель талатыттан 1909 сылтан радио биэриитэ ыытыллар. 1957 сылтан телевидение биэриитэ саҕаламмыта.
Павлов Николай Гаврильевич. Павлов Николай Гаврильевич — педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Учууталлар учууталлара, тылбаасчыт.
Иена бэлиэтэ. Иена (юань) бэлиэтэ — традиционнай иероглифтар эбэтэр аныгы графема төрут латиницаҕа (¥), кылгас бэлиэлэр туттулаллар японскай иенага уонна китайскай юаньҥа.
Традиционнай иероглифтар.
Кытайга икки юань бэлиэтэ баар — боросутой (') уонна уустук согус, финансовай докуменнарга туттулаллар (' или ). Кэпсэтиигэ «юань» диэн тыл оннугар «куай» (块) диэн тылы эмиэ туталлар.
"Юань" диэн «төкүнүк объект» эбэтэр «төкунук манньыат». Китайскай тылга "юань" диэн базовай ханнык баҕар харчы кээмэйин этэллэр; холобур, "доллар США" — "мэй юань" ('). Международнай контекстка ити тыл "юань КНР" эбэтэр, Китай тылын туттар регионнарга — "тайваньский доллар", "гонконгский доллар" уонна "патаку Макао". "юань" диэн тылтан Япония харчытын аата ("иена") уонна Корея ("вона") тахсар. Ол иһин урут бу дойдуларга харчыларын бэлиэтэ эмиэ оннук иероглиф этэт — 圓. Онтон Японияҕа кылгапыттара', отто Кореяҕа (Хотугу уонна Соҕуруу) национальнай харчыны тыл сүһүөгэ бэлиэтиир .
Бэлиэлэр латиницаҕа олоҕуран.
11 ыам ыйын 1953 сыллааҕыта Аан дойдутааҕы харчы пуондата японскай "иенаны" 2,5 миллиграмм кыһыл көмүскэ тэҥинэн көрүүнү бигэргэппитэ , уонна бу валюта международнай (саппаас) статуһун. Онно "иена" бэлиэтэ маннык буолта— ¥ (латинскай буукуба Y икки туора сурааьыннаах). Билигин элбэхтик тутталлар "юань" бэлиэтин (латинскай буква Y биир сурааһыннаан). 
Туттуу биир эбэтэр икки кэрчик.
Бэлиэлэр ¥ и Ұ кодтарын стандартара араас Unicode (соответственно U+00A5 и U+04B0).Бастакы символ— "японскай иена", иккис — "китайскай юань". Саамай компьютерга туттуллар икки кэрчиктээх. Онтон биир кэрчик манных шрифтарга, Blackadder ITC, Forte, Georgia, Goudy Stout, High Tower Text, Juice ITC, Kristen ITC, Magneto, MS Reference Sans Serif, OCR A Extended, Old English Text MT, Palace Script MT, Snap ITC, Tahoma, Trebuchet MS, Verdana и Wide Latin,туттуллар.
Холобур ¥ араас шрифтарга