mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Эмодьи. Эмодьи — — диэн бастаан Дьоппуон электроннай суруктарыгар туттуллубут идеограммалара, билигин туттуута аан дойдуга тарҕаммыта. Бастаан пикограф диэн бэлиэлээх этэ, "эмодьи" тылын тылыгар тылбаастаатахха "уруһуй" ("e") + "киһи" ("moji"). Эмотикон уонна каомодьи курдук туттуллар, ол гынан баран уруһуйдарын тиһигэ быдан киэҥ уонна Сиэп төлөппүөннэригэр туттуллар буолбута.Сорох эмодьилар Дьоппуон культуратыгар эрэ баар өйдөбүллэр уруһуйдаммыттар, ол курдук, бокулуоннуу турар бизнесмен, үчүгэй дьиэ үлэни оҥорбукка биэриллэр маҥан сибэкки, уонна Дьоппуоҥҥа үгэс буолбут астар: рамен, данго, онигири, суши игин уруһуйдара баллар. 
Бастаан Дьоппуоҥҥа эрэ туттуллар этэ да, Юникод иһигэр киирбитин кэнниттэн ханна баҕарар туттулуон сөп буолбута. Ол иһин iPhone уонна Windows Phone базатыгар үлэлиир төлөппүөннэр көрдөрөр буолбуттара. Араас сервистар, ол курдук Gmail эмодьины көрдөрөр буолбуттара. Apple таһаарбыт Mac OS X операционнай системата 10.7 версиятыттан өйүүр буолбута.
Android тэриллэрэ билигин өйөөһүнэ тэрил моделыттан тутуктаах. Google хампаанньа эмодьины 2013 сыл сэтинньитигэр Android 4.4 версиятыгар эппитэ..
Юникод стандартыгар.
Юникод стандартыгар сүүһүнэн уруһүйдар баар буолбуттара, 2010 сыл алтынньытыгар эбиллибитттэрэ.
Эмодьи уруһуйдара.
Apple хампаанньа сурллуута.
OS X Lion.
Эмодьи маннык набору OS X Lion уонна iOS 5 операционнай системаларыгар Apple хампаанньа эппитэ.
 # 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ⃣ 
 #⃣0⃣1⃣2⃣3⃣4⃣5⃣6⃣7⃣8⃣9⃣©®
 ™ℹ
 ⌚⌛
 Ⓜ
 ☀☁☎☑☔☕☝☺♈♉♊♋♌♍♎♏♐♑♒♓♠♣♥♦♨♻♿⚓⚠⚡⚪⚫⚽⚾⛄⛅⛎⛔⛪⛲⛳⛵⛺⛽
 ⤴⤵
 〰〽
 
 🇨🇳🇩🇪🇪🇸🇫🇷🇬🇧🇮🇹🇯🇵🇰🇷🇷🇺🇺🇸
 🌀🌁🌂🌃🌄🌅🌆🌇🌈🌉🌊🌋🌌🌍🌎🌏🌐🌑🌒🌓🌔🌕🌖🌗🌘🌙🌚🌛🌜🌝🌞🌟🌠
 🍠🍡🍢🍣🍤🍥🍦🍧🍨🍩🍪🍫🍬🍭🍮🍯🍰🍱🍲🍳🍴🍵🍶🍷🍸🍹🍺🍻🍼🎀🎁🎂🎃🎄🎅🎆🎇🎈🎉🎊🎋🎌🎍🎎🎏🎐🎑🎒🎓
 🏠🏡🏢🏣🏤🏥🏦🏧🏨🏩🏪🏫🏬🏭🏮🏯🏰🐀🐁🐂🐃🐄🐅🐆🐇🐈🐉🐊🐋🐌🐍🐎🐏🐐🐑🐒🐓🐔🐕🐖🐗🐘🐙🐚🐛🐜🐝🐞🐟
 👐👑👒👓👔👕👖👗👘👙👚👛👜👝👞👟👠👡👢👣👤👥👦👧👨👩👪👫👬👭👮👯👰👱👲👳👴👵👶👷👸👹👺👻👼👽👾👿
 💰💱💲💳💴💵💶💷💸💹💺💻💼💽💾💿📀📁📂📃📄📅📆📇📈📉📊📋📌📍📎📏📐📑📒📓📔📕📖📗📘📙📚📛📜📝📞📟
 🔐🔑🔒🔓🔔🔕🔖🔗🔘🔙🔚🔛🔜🔝🔞🔟🔠🔡🔢🔣🔤🔥🔦🔧🔨🔩🔪🔫🔬🔭🔮🔯🔰🔱🔲🔳🔴🔵🔶🔷🔸🔹🔺🔻🔼🔽
 😁😂😃😄😅😆😇😈😉😊😋😌😍😎😏😐😒😓😔😖😘😚😜😝😞😠😡😢😣😤😥😨😩😪😫😭😰😱😲😳😵😶😷
 🚀🚁🚂🚃🚄🚅🚆🚇🚈🚉🚊🚋🚌🚍🚎🚏🚐🚑🚒🚓🚔🚕🚖🚗🚘🚙🚚🚛🚜🚝🚞🚟🚠🚡🚢🚣🚤🚥🚦🚧🚨🚩🚪
OS X Mountain Lion уонна кэнники.
Маннык набор OS X Mountain Lion уонна iOS 6 операционнай системаларыгар баар буолбута.
Дьон.
 😢😂😭😪😥😰😅😓😩😫😨😱😠😡😤😖😆😋😷😎😴
 👶👦👧👨👩👴👵👱👼👸😺😸😻😽😼🙀😿😹😾👹👺
 👍👎👌👊✊✌👋✋👐👆👇👉👈🙌🙏☝👏💪🚶🏃💃
 👟👞👡👠👢👕👔👚👗🎽👖👘👙💼👜👝👛👓🎀🌂💄
Айылҕа.
 🐦🐤🐥🐣🐔🐍🐢🐛🐝🐜🐞🐌🐙🐚🐠🐟🐬🐳🐋🐄🐏
 💐🌸🌷🍀🌹🌻🌺🍁🍃🍂🌿🌾🍄🌵🌴🌲🌳🌰🌱🌼🌐
 ☀⛅☁⚡☔❄⛄🌀🌁🌈🌊
Араас объектар.
 🎥📷📹📼💿📀💽💾💻📱☎📞📟📠📡📺📻🔊🔉🔈🔇
 🛁🛀🚿🚽🔧🔩🔨🚪🚬💣🔫🔪💊💉💰💴💵💷💶💳💸
 📜📋📅📆📇📁📂✂📌📎✒✏📏📐📕📗📘📙📓📔📒
 🃏🎴🀄🎲🎯🏈🏀⚽⚾🎾🎱🏉🎳⛳🚵🚴🏁🏇🏆🎿🏂
 🍱🍣🍥🍙🍘🍚🍜🍲🍢🍡🍳🍞🍩🍮🍦🍨🍧🎂🍰🍪🍫
Миэстэлэр.
 🗾🗻🌄🌅🌃🗽🌉🎠🎡⛲🎢🚢⛵🚤🚣⚓🚀✈💺🚁🚂
 🚨🚓🚔🚒🚑🚐🚲🚡🚟🚠🚜💈🚏🎫🚦🚥⚠🚧🔰⛽🏮
🇯🇵 (Дьоппуон былааҕа) = U+1F1EF U+1F1F5 (JP)
🇰🇷 (Соҕуруу Кэриэйэ былааҕа) = U+1F1F0 U+1F1F7 (KR)
🇩🇪 (Германия былааҕа) = U+1F1E9 U+1F1EA (DE)
🇨🇳 (Кытай былааҕа) = U+1F1E8 U+1F1F3 (CN)
🇺🇸 (АХШ былааҕа) = U+1F1FA U+1F1F8 (US)
🇫🇷 (Франция былааҕа) = U+1F1EB U+1F1F7 (FR)
🇪🇸 (Испания былааҕа) = U+1F1EA U+1F1F8 (ES)
🇮🇹 (Италия былааҕа) = U+1F1EE U+1F1F9 (IT)
🇷🇺 (Россия былааҕа) = U+1F1F7 U+1F1FA (RU)
🇬🇧 (Холбоһуктаах Хоруоллук былааҕа) = U+1F1EC U+1F1E7 (GB)
Символлар.
 1⃣2⃣3⃣4⃣5⃣6⃣7⃣8⃣9⃣0⃣🔟🔢#⃣🔣⬆⬇⬅➡🔠🔡🔤
 ↗↖↘↙↔↕🔄◀▶🔼🔽↩↪ℹ⏪⏩⏫⏬⤵⤴🆗
 🚻🚹🚺🚼🚾🚰🚮🅿♿🚭🈷🈸🈂Ⓜ🛂🛄🛅🛃🉑㊙㊗
 🅰🅱🆎🅾💠➿♻♈♉♊♋♌♍♎♏♐♑♒♓⛎🔯
 🕛🕧🕐🕜🕑🕝🕒🕞🕓🕟🕔🕠🕕🕖🕗🕘🕙🕚🕡🕢🕣
 ◼️◻️◾️◽️▪️▫️🔺🔲🔳⚫️⚪️🔴🔵🔻⬜️⬛️🔶🔷🔸🔹
Гречиха. Гречиха () диэн үүнээйи. Курууппа быһыытынан туттуллар. 
Араастара уонна сорттара.
Гречиха икки тутаах араастардаах — судургу уонна татарскай. Татарскай гречиха быдан кыра уонна хаата халыҥ. Судургу гречиха крылатай уонна бескрылайга арахсар.
Судургу гречиха.
"Судургу гречиха", "гре́ча", "гре́чка", "гречуха", "гре́ческай сэлиэһинэй" () — килиэп уонна мүөт тахсар үүнээйитэ, тураҕын киһи аска туттуллар уонна кыыллары аһатарга туһанар.
Татарскай гречиха.
"Татарскай гречиха", "татарскай дикуша", "кырлык" () — Сибииргэ тыаҕа үүнэр уонна икки араастаах буолар - боростуой уонна ржаной. Хаһыҥҥа тутулумтуо уонна кырыска ирдэбилэ кыра. Киһи кырыһы удобрение курдук туттар.
Урожайноһа.
Россияҕа хомуйуута гектартан быһа холоон 8—10 центнер буолар, ол аата сэлиэһинэйи кытта тэҥнээтэххэ икки төгүл кыра курдук буолар. :
Тахсыыта (Гектаарга)
Аһы туттуу.
Гречиха отонноро-астыыр- таҥастыыр бородуукта. Куруппа хас да көрүҥэ биллэр: ядрица-цельнэй бурдук, бөдөҥ уонна бытархай ас-үөл — көмүлүөк бурдуга, Смоленскай куруппа — бытарытыллыбыт ядрица. Гидро-уонна термоабработкалыыр куруппа (хара өҥнөөх сырдыгар тиийэ) гречневай хааһы, пудинг, котлет, суоппары, ону тэҥэ Илин өттүгэр гречневай чэй буһарар. Гречка бурдуга бурдукка мелтуен эрээри, килиэп суоҕуттан көннөрү бурдук бурдуга эбиллибэт. Ону блинов, алаадьы, лэппиэскэ, галочкаҕа туһаналлар.
Гречка уонна сэлиэһинэй булкааһыттан (эбэтэр атын) бурдугу лапшаны, макарон оҥоһуктары, Япония (собону) уонна альпал итальянскай (пицкери) атыылыыллар. Францияҕа традиционные бретонские блинчики делаются из гречиха бурдук. Ол иьин курэхтэьэр еврейдэр вернмишели кытта булкуллубут гречневай хааһы «варнавшес» буолар. Греция урукку ССРС дойдуларыгар (каши курдук) гарнир быһыытынан киэҥник туһаныллар уонна үөһэ ахтыллыбыт холобурдартан ураты арҕаа Европа дойдуларыгар олус аҕыйах. Кэнники сылларга гечка куруппатыттан бородуукта кээмэйэ диетическэй сыалга туһаныллыбытын кытары сибээстээх.
«Зеленая гречка» курдук биллэр, «зеленая гречка» диэн аатырар диетическэй уонна "доруобай" бородууктанан ааҕыллар, ону таһынан көннөрү гречкалааҕар икки төгүл ыарахан. Ол иһиттэн хааһы уонна да атын ас- үөл оҥороллор. Кытайга гречка куруппа бурдуга чэйи бэлэмнээһиҥҥэ, ааҕарга курдук, урукку өттүгэр үчүгэйи- куһаҕаны намтатарга туһаныллар.
Гречка куруппата, бурдук олус өр хараллан, армейскай ыскылааттарга харайарга табыгастаах.
Гречневай хааһы. Гречневай хааһы — гречневай курууппаттан оҥоһуллар хааһы, Нуучча, белоруус, украинскай уонна польскай кухняларга тарҕатыллыбыт
Буһарыыта.
Бытарыйымтыа хааһыны оҥорорго ядрица туттуллар. Онтон минньигэс хааһыны буһарарга смоленскай курууппа тутууллар. Ууга эбэтэр үүккэ буһарыллар. Туспа ас курдук бэриллиэн сөп. Үксүгэр үүттээх, арыылаах, саахардаах сиэниллэр, ону тэҥэ гарниир курдук туттуллар. . Гречневай диета тутаах аһа буолар.
Историята.
Биллэр кулинар Похлебкин этэринэн, "Щи да каша - пища наша" диэн нуучча өс этиитигэр хааһыта чуолаатахха гречневай буолар. Гречканы чэпчэкитин, туттуута судургута буоларын иһин дьон таптаабыт диэн суруйар .
ССРС-ка хааһы Аҕа дойду Улуу сэриитин аһын кытта ситимнэнэр.
Волга. Волга (нууч."Во́лга", мари."Юл", чув."Атӑл", , ног."Эдил", калм."Иҗил-һол", , эрз."Рав") диэн Европа ордук уһун өрүһэ. Россия национальнай өрүһүнэн ааҕыллар. Дойду арҕаа өттүгэр сытар. Уһуна 3690 километр. Валдай хайаларыгар саҕаланар, муора уровеныттан 225 м үөһээ сытар, Москва куораттан хотугу-арҕаа саҕаланар. Улахан салаалара - Кама, Ока, Ветлуга уонна Сура өрүстэр.
Чукотка автономиялаах уокуруга. Чукотскай автономнай уокурук — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Уһук Илин федеральнай уокурукка киирэр.
Томашполь. Томашполь () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 557 (2011).
Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга. Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Арҕаа Сибиир федеральнай уокурукка киирэр.
Ханты уонна Манси автономиялаах уокуруга. Ханты уонна Манси автономиялаах уокуруга — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Арҕаа Сибиир федеральнай уокурукка киирэр.
Овруч. Овруч () диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 681 (2011).
Трояны.  () — Польша дэриэбинэтэ, Мазовецкай воеводствоҕа баар. Нэһилиэнньэтэ 490 кэриҥэ киһи (2014).
Амазонка. Амазонка – (порт: "Rio Amazonas"; испан: "Río Amazonas") диэн аан дойду Нил (6 437 км).кэнниттэн ордук уһун өрүһэ. Перуга Анды хайаларыгар саҕаланар уонна Соҕуруу Америка нөҥүө сүнньүнэн Бразилия нөҥүө ааһар уонна экватор аттыгар Атлантическай океаҥҥа түһэр. Ааһар уу кэриҥин хамсаныытынан аан дойдуга ордук улахан буолар. Амазонка ууну хомуйар бассейнын иэнэ (7 050 000 км²) аан дойдуга ордук улахан буолар. Ардахтаах дьыл-кэм бириэмэтигэр биэрэктэрэ бэйэ бэйэлэриттэн 120 километрга ыраах сытар буолаллар. Ол иһин сороҕор ‘’Амазонканы байҕал’’ өрүһэ диэн ааттыллар.
Дашев. Дашев () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 943 (2013).
Поисеев Иннокентий Иннокентьевич. Поисеев Иннокентий Иннокентьевич — саха учуонайа, экономика билимнэрин доктора, М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай укниверситет профессора.
Олоҕун олуктара.
1963 сыллаахха Москватааҕы сири олохтооһун инженердэрин институтун бүтэрбит.
Сигэлэр.
Поисеев Иннокентий Иннокентьевич
Янцзы. Янцзы Кытай уонна Азия ордук уһун өрүһэ, уһутунан аан дойдуга үһүс (Нил уонна Амазонка кэнниттэн).Кытай цивилизациятын төрөөбүт сиринэн ааҕыллар.
Уһуна 6,300 километр уонна Кытай арҕаа провинцияларыттан Илин Кытай байҕалыгар дылы барар.
Хуанхэ. Хуанхэ (黄河) - Кытайга Янцзы кэнниттэн иккис уһун өрүс, уонна аан дойдуга алтыс. Өрүс уһуна - 5464 километр, уонна Араҕас байҕалга тиийэр.
Панаама ханаала. Панаама ханаала - диэн Орто Америкаҕа баар Панаама дойдутугар Атлантическай уонна Чуумпу океааннары холбуур уунан барар суол. Үс шлюзтаах. Хас сыл аайы ханаалынан 14 000 кэриҥэ хараабыллар ааһаллар. Тутуллубутун кэнниттэн 2002 сыллахха 800 000 хараабыл ааспыта.
XX Дыгын оонньуулара. XX Дыгын оонньуулара 2014 сыл бэс ыйын 28—29 күннэригэр «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн Дьокуускайга «Үс хатыҥҥа» ыытыллыбыт.
Торума.
Бастакы түһүмэх. Бэс ыйын 28 күнүгэр 3 көрүҥҥэ күрэстэр:
Бастакы күн хапсыһыыларын түмүгүнэн 12 бастыҥ боотур салгыы иккис түһүмэххэ киирсэллэр.
Иккис түһүмэх. Бэс ыйын 29 күнүгэр 4 көрүҥҥэ күрэстэр:
Кыайыылаахтар.
Бастыҥ боотурдарга туттарыллыбыт наҕараадалар:
Күрэхтэһии хаамыыта.
Үс төгүл үс: 3 кылыы (аҥар атаҕынан үстэ ойуу), 3 ыстаҥа (икки атахха олбу-солбу түһүөлээн үстэ ойуу), 3 куобах (икки атаҕынан тэҥҥэ тирэнэн үстэ ойуу). Кылыы сүүрэн кэлэн ойууттан саҕаланар. Күрэс түмүгүн үс холонууттан биир ордук көрдөрүүтэ быһаарар.
Хапсаҕай: Бөҕөс ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбуттар туораан, бастыҥнар сүүмэрдэнэн салгыы тусталлар.
Тааһы көтөҕүү: 117 кг cымара тааһы саба харбаан төһө кыалларынан ыраахха илдьии; тааһы санныга «быраҕар» көҥүллэммэт; бэлэмнэниигэ, тааһы көтөҕүүгэ 2 мүнүүтэ бэриллэр.
Оҕунан ытыы: 35 м ыраахтан оҕунан кегль ытыы сиэринэн ыытыллар; икки холонуу ытыы бэриллэр. Түмүк биэстэ субуруччу ытыы кэнниттэн, квадраттан уһулу ытыллыбыт кегль нүөмэрдэрин ахсаанынан тахсар (кегль нүөмэрдэрэ: 1—10). 
Мас тардыһыы: Кыттааччы ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбут туоруур.
Кыыһы эккирэтии: 400 м сүүрүү, түмүк биэтэккэ тиийии туругунан быһаарыллар. Кыыс боотуртартан 100 м кэриҥэ биэтэккэ чугас турар.
Тутум эргиир: 2 мүнүүтэ бэриллэр, биир төхтүрүйүү. Элбэх эргиири оҥорбут хотор.
Күрэхтэһиигэ 13 боотур кыттыбытыттан, оонньуулар быраабылаларынан, 1 боотур иккис түһүмэххэ ааспатах.
Ближнэй Восток. Ближнэй Восток - соҕурулуу арҕаа Азияҕа уонна Хоту Африкаҕа баар дойдулар бөлөхтөрүн ааттыыллар. Сир ортотунааҕы байҕал илин баалларын иһин уонна орто Азияттан арҕаа сыталларын иһин "Чугас Илин" диэн ааттанар.
Бу дойдулар Ближнэй Восток тиһигэр киирэллэр:
Сороҕор ону тэҥэ дьон Улахан Ближнэй Восток дойдуларынан маннык дойдулары ааҕаллар:Африка хотутуттан: Алжир, Марокко уонна Тунис, Орто Азия дойдулара: Пакистан, Афганистан Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Туркменистан, уонна Узбекистан.
Билиҥҥи бириэмэҕэ Ближнэй Восток суолтата улаатан турар, тоҕо диэн Ближнэй востокка элбэх ниэп хостонор. Ближнэй востокка элбэх мөккүөр буола турар, ол курдук сунниттар-шиитар конфликтара, Израиль-Палестина иирсээнэ уонна Сирия гражданскай сэриитэ.
Николаев Любомир Владимирович. Николаев Любомир Владимирович — мадьыны, Дыгын оонньууларын чемпиона (2013).
Олоҕун олуктара.
1983 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. 2001 сыллаахха 5 №-дээх Дьокуускайдааҕы спортивнай оскуоланы үөрэнэн бүтэрбит.
5 №-дээх спортивнай оскуола чэпчэки атлетикаҕа тренерэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
XIX Дыгын оонньуулара. XIX Дыгын оонньуулара 2013 сыл бэс ыйын 30 — от ыйын 1 күннэригэр «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн Дьокуускайга «Үс хатыҥҥа» ыытыллыбыт.
Кыайыылаахтар.
Бастыҥ боотурдарга туттарыллыбыт наҕараадалар:
Күрэхтэһии хаамыыта.
Үс төгүл үс: 3 кылыы (аҥар атаҕынан үстэ ойуу), 3 ыстаҥа (икки атахха олбу-солбу түһүөлээн үстэ ойуу), 3 куобах (икки атаҕынан тэҥҥэ тирэнэн үстэ ойуу). Кылыы сүүрэн кэлэн ойууттан саҕаланар. Күрэс түмүгүн үс холонууттан биир ордук көрдөрүүтэ быһаарар.
Хапсаҕай: Бөҕөс ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбуттар туораан, бастыҥнар сүүмэрдэнэн салгыы тусталлар.
Тааһы көтөҕүү: 116 кг сымара тааһы саба харбаан төһө кыалларынан ыраахха илдьии; тааһы санныга «быраҕар» көҥүллэммэт; бэлэмнэниигэ, тааһы көтөҕүүгэ 2 мүнүүтэ бэриллэр.
Оҕунан ытыы: 35 м ыраахтан оҕунан кегль ытыы сиэринэн ыытыллар; биир холонуу ытыы бэриллэр. Түмүк алтата субуруччу ытыы кэнниттэн, квадраттан уһулу ытыллыбыт кегль нүөмэрдэрин ахсаанынан тахсар (кегль нүөмэрдэрэ: 1—10). 
Тутум эргиир: 2 мүнүүтэ бэриллэр, биир төхтүрүйүү. Элбэх эргиири оҥорбут хотор.
Мас тардыһыыта: Кыттааччы ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбут туоруур.
Кыыһы эккирэтии: 400 м сүүрүү, түмүк биэтэккэ тиийии туругунан быһаарыллар.
Күрэхтэһиигэ 13 боотур кыттыбыт.
Вапнярка. Вапнярка () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 891 (2011).
Богота. Богота диэн Колумбия киин куората. 2009 сыллаахха Боготаҕа 7 мөл тахса киһи олорор этэ. Муора таһымыттан 2640 миэтирэ үрдүгэр сытар, онон аан дойдуга үһүc үрдүк куорат буолар. Куоракка элбэх университет уонна библиотекалар бааллар, ол иһин Боготаны "Соҕуруу Америка Афината" диэн ааттааччылар.
Арааб-израиль иирсээннэрэ. Арааб-израиль иирсээннэрэ ( ', ') диэн тиэрмин Ближнэй Востокка баар арааптар уонна Израиль дойдутун дьэбэриэйдэрин икки ардыларыгар баар политическай күүрүүлээх туругун аатыылар. Иирсээн уһуна номнуо үйэттэн уһаата. Сорохтор иирсээн элбэх дьэбириэй Палестинаҕа кэлбититтэн саҕаламмыта дииллэр, чуолаан Сионисткай хамсааһын саҕаламмытын кэнниттэн. Иирсээн Израиль дойдута олохтоммутун кэнниттэн күүһүрбүтэ, ол сири дьэбириэйдэр бэйэлэрин уһуннук олорбут сир иһин дьиэнэн ааҕаллара, ол гынан баран Араабтар кинилэргэ бас билиниллиэхтээх дии саныыллар. 
Бастаан политическай уонна националистическай конфликт курдук сааламмыта, онтон Осмаан империятын эстиитин кэнниттэн сир мөккүөрэ улааппыта. Сыллар ааспыттарын кэнниттэн Араабптар-Израиль иирсээниттэн Израиль-Палестина иирсээнигэр кубулуйбутун да иһин Арааб дойдулар син биир Израиль сир бас билиниитин ылымматтар. Бу иирсээнтэн араабтар уонна дьэбэриэйдэр өстөөх буола сылдьаллар.
Рудница. Рудница () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 175 (2011).
Суэц ханаала. Суэц ханаала (Arabic: قناة السويس, "Qanā al-Suways", French: "Le Canal de Suez") Египет дойдутугар баар ханаал. Синай тумул арыытыттан арҕаа өттүгэр сытар. Ханаал уһуна 163 километр, уонна ордук кыараҕас сиригэр 300 миэтирэ кэтит. Средиземнай байҕалга баар Саид португар ("Būr Sa'īd") саҕаланар уонна Кыһыл байҕалга баар Суэц ("al-Suways") диэн сиргэ дылы барар. Франция хампаанньата 1859 сыллаахха тутуутун саҕалаабыта уонна 10 сыл буолан баран бүтэрбитэ.
Туттуута.
Ханаал нөҥүө Европаттан Азияҕа дылы хараабыллар бараллар, Африка континенын эргиччи барбат курдук. Египеттан Индия океаныгар дылы барар курдук тутуллубута.
Историята.
1859 сыллаахха Universal Suez Ship Canal Company Суэц ханаалын тутуутун саҕалаабыта уонна 10 сылынан бүтэрбитэ. Бастакы хараабыл 1867 сыл Олуннньу 17 күнүгэр ааспыта. Арыллыытын церемониятыгар анаан Джузеппе Верди Аида оператын айбыта.
Ханаал баар буолан табаардары аан дойдуга тарҕатар сөп буолбута. Ону тэҥэ Европа дойдулара Илин Африка дойдуларыгар барар табыллар буолбута, ол иһин сотору буолан баран Европа дойдулара былаастарын олохтообуттара.
Суэц ханаалын ситиһиилээҕин иһин Франция хампаанньата Панаама ханаалын тутарга санаммыта да, бүтэрбэтэҕэ. Панаама ханаалын кэнники толорбуттара.
1967 сыллаах алта күннээх сэрии буолар бириэмэтигэр ханаал 1975 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр дылы сабылла сылдьыбыта. Ол иһин ХНТ эйэ харабылын күүһэ туруоруллубута, онно сэрии буолбатын диэн.
15 тыһ хараабыл кэриҥэ сыл аайы ханаал нөҥүө ааһаллар, ол аата аан дойду хараабылларыттан 14%. Биир хараабыл ааһарыгар 16 чаас наада .
Чечельник. Чечельник () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 187 (2011).
Килиманджаро. Килиманджаро (эбэтэр Килима Ндьаро, ол аата Суахили тылыгар "сырдатар хайа"), Танзания хотугулуу-илин өттүгэр баар хайа. Килиманджаро аан дойдага соҕотох турар хайалартан ордук үрдүӄ буолар - 4600 миэтирэ. Аттыгар баар дэхси сирдэртэн ордук кыраһыабай көстүүнү оҥорор. 
Килиманджаро хайаны тоҕо ыhан таhаарыы докумуонна киирбэтэх эрээри, бу хайа 150-200 сылы быhа турбут диэн номох баар.
Уу ханаала. Уу ханаала диэн дьон оҥорбут уунан барар суол. 1800-с уонна 1900-с сыллаахха ыарахан маллары таһарга тутуллубуттара. Үксүгэр уу ханааллара күөллэри, өрүстэри эбэтэр океаннары холбууллар. Сорох ханааллар уунан хааччыйыыга туттуллар. Ол курдук, Панаама ханаала Атлантическай океаны Чуумпу океаны кытта холбуур.
Футболга аан дойду чемпионата 2014. 2014 FIFA Аан дойдутааҕы чемпионата (, ) диэн FIFA 2014 сыллаахха Бразилияҕа ыытыллыбыт футбол чемпионата. Бразилия Аан дойду чемпионатын иккистээн хаһаайынныыр чиэһи ылбыта уонна Соҕуруу Америка дойдуларыгар төрдүһүн ыытыллар.
Бириистэр.
Оонньуу саҕаланыан иннинэ хас хамаанда 1,5 мөл доллар ылбыта, хамаанданы бэлэмнииргэ. Групповой этапы ааспатах хамаанда 8 мөл доллары ылар, 9 мөл. групповойтан тахсан баран, 14 финал чиэппэригэр кыайтардаҕына. Төрдүс миэстэ 20 мөл, үһүс миэстэ 22 мөл., иккис миэстэ 25 мөл, уонна чемпиона 35 мөл дуоллары ылар.
Стадионнар.
2009 ыам ыйын 31 күнүгэр 12 чемпионат буолар стадионнара талыллыбытыттара.
Копайгород. Копайгород () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 323 (2011).
Чурапчы улууһун ытык дьоно. Чурапчы улууһун Ытык дьоно ()
Эбии маны көр.
Чурапчы улууһун үтүөлээх дьонноро
Сигэлэр.
Трудовая слава Якутии. — 2 том. — Дь.: Сахаполиграфиздат, 2006.
Тунах. Төрүт суолтата:
Айылҕа хайа эрэ көстүүтэ тэйиччиттэн көрүүгэ тунаҥыран (биир кэлимсэ холбоhон) көстүүтэ.
Ордук туттуллар суолтата:
Үрүҥ (тунах) ас дэлэйэр кэмэ саҕаланыыта уонна үрүҥ Айыылары айхаллааhын, көрдөhүү алгыhа, ыhыаҕа.
Стрижавка. Стрижавка () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 869 (2011).
Тывров. Тывров () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 661 (2011).
Соҕуруу Буг өрүһүгэр сытар.
Пётр Старостин. Пётр Старостин — саха ыстаҥаларыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара, «Дыгын оонньууларын» чулуу боотура (2014).
Олоҕун олуктара.
Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сэтти кылаастан чэпчэки атлетиканан (сүүрүүнэн, саха ыстаҥаларынан) дьаныардаахтык дьарыктанар. Чурапчытааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар үөрэммит. 
Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университеты экономист идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит. 
Дьокуускайга тутуу тэрилтэтигэр экономиһынан үлэлиир.
Шпиков. Шпиков () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 363 (2011).
Хотугу муора. Хотугу муора диэн Европа хоту өттүгэр баар муора. Атлантическай океан бассейныгар киирсэр. Норвегия уонна Дания илин өттүттэн, Шотландия уонна Англия арҕаа өттүттэн, Голландия уонна Германия соҕуруу өттүттэн уонна Бельгия уонна Франция соҕуруу өттүттэн кытыылардаах.
Кытыылара.
Скагеррак Хотугу муораны Балтика муоратын кытта холбуур. Соҕуруу өттүттэн Ла Манш
Хомус. Хомус — саха музыкальнай инструмена.
Икки сыҥаах тимир ыккардынан олордуллубут тылын охсон тыаһатыллар.
1990 сыллаахха Дьокуускайга аан дойду норуоттарын хомуһун түмэлэ аһыллыбыт. Бу түмэл аһыллыытыгар Алексеев Иван Егорович — Хомус Уйбаан сүҥкэн өҥөлөөх. 
2011 сыллаахха бэс ыйыгар хомуска 1344 киһи тэҥҥэ оонньооннор Гиннесс рекорда олохтоммут. 
Хомус көстөр дьүһүнүнэн судургу курдук эрээри, музыката баай, киэҥ, дириҥ. Кинини ытыска бигии, уоска-тиискэ даҕайа тутулуннаҕына, тардааччы тыыныттан тыын ыллаҕына, киһи ис айылгытын арыйар ураты иэйиилээх музыканы үөдүтэр. Атын музыкальнай тэриллэртэн хомус уратыта диэн киһилиин «кыттыһан», тыын киллэринэн, кинилиин тэҥҥэ иэйдэҕинэ эрэ дууһаны долгутардыы туойара-ыллыыра буолар. 
Билиҥҥи кэмҥэ саха тыллаах оҕо уһуйааннарыгар, оскуолаларыгар хомус бу саха дьонун саамай күндү уонна киэҥник тарҕаммыт этигэн музыкальнай инструмена буоларын оҕо-аймахха сырдатар үлэни ыытыы, өйүн-санаатын сайыннарыыга сүүнэ суолталаах. Кэнчээри ыччат кэрэҕэ-үчүгэйгэ тардыһарыгар хомус «коҕулээччинэн» буоларын, төрөөбүт норуотун культуратын, искусствотын уһун кэмнээх сайдан кэлбит историятын биллэриигэ, киниэхэ интэриэһи үөскэтиигэ, ытыктыырга-убаастыырга үөрэтиигэ, хомус абылаҥын нөҥүө саха киһитин майгытын-сигилитин уратытыгар: киэҥ коҕүстээх, сайаҕас майгылаах, уйан дууһалаах, холку буоларга иитиигэ хомус сүрүн суолталаах.
Хомуска сыһыан ирдэбилэ.
Оҕолор тутар кэмнэригэр хомуска сэрэхтээхтик, харыстабыллаахтык, сыһыаннаһалларыгар эрдэттэн үөрэтэр наада. Хомуһу тутуу быраабылаларын үгэс курдук өрүүтүн тутуһуохтаахтар.
Хомуһу тутуу, харыстааһын ирдэбиллэрэ:
Туос иhит. Холбуон (уопсайынан) саха туос иhиттэрин бё5ёргётуулэринэн кёрён ус кёруццэ араараллара: 
1/ уёhээ -аллараа иилээх (урут, алын курдаах) кыра кээмэйдээх туос иhиттэр (тууйас, чабычах) 
2/ уёhээ-аллараа (уонна ортоку) иилэргэ кэтэрдэ сиэл ситиинэн ууйуллубут тымтыктардаах орто бё5ёргётуулээх иhиттэр. (тымтай). 
3/ уёhээ -аллараа (уонна ортоку) иилэргэ кэтэрдэ сиэл ситиинэн ууйуллубут эркиннэрдээх (кэтит тымтыгы инньэ диэн ааттыыллара.) лаппа бё5ё туос иhиттэр (холло5ос).
Туос туёрт муннуктарын буурэ тутан маhынан тоhо5олоон быстах кэмцэ туhанарга тордуйа оцостоллоро.
Айыы итэҕэлин бэлиэ кэмнэрэ. Айыы итэҔэлин бэлиэ кэмнэрэ.
А. ИРЭР- ИЛИЙЭР, ХААТЫН ТОЛОРОР кэмигэр, 
б. ЭБЭ ТУРАР кэмнэригэр уөскэ киирэн кытылга илии иһинэн алаадьы ууруу, алҔааһын угэһэ.
Муус устар 1 саҥатыттан саҥалаан саха Саҥа Дьылы ААҔЫЫТА саҔаланар. Саҥа Дьыл саҔаланыытын улахан дирбиэнэ дарбаана суох "ДЬЫЛ ЫПСЫЫТА" диэн ааттаан айылҔаҔа тахсан көрсүллэр, туом толоруллуон сөп.
Өбугэ сааскы быстарыкка, аһа баранан, бэс сутукатын тар уутугар кыһыйан сиир кыһалҔаныгар да тиийэр кэмнэрдээҔэ.
Аар Айыы Тойон. Аар Айыы Тойон
Эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар Кэм утумнара харыыта суох хатылана тураллар. Олох уёскуу- уёдуйэ, сайда- салҕана турар. Ону барытын кёрён- истэн дьаhайааччынан уонна сири- халлааны, Орто дойду хамныыр харатын, кынаттаах кётёрун, устар балыктарын, ону таhынан уёну- курдьэҕэни, уёну- кёйууру айааччы- уёскэтээччи ууТ-ТААС ОЛБОХТООХ ууС- ААС БЭЙЭЛЭЭХ ААР АЙЫЫ ТОЙОН буолар. Кини уруц Айыы Тойон, уруц Аар Тойон, Айыы Хаан диэн ааттарынан биллэр.
Аар Айыы Тойон 44 АЙЫЫ ТуС- БАС ДЬОНО арыалдьыттаах.
Айыы аймаҕа УРАhАҕА уматар ААЛ УОТА Айыы итэҕэлин биир сурун олоҕо.
Бэрдычив. Бэрдычив () диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 78 547 (2012).
Алексеев Анатолий Николаевич. Алексеев Анатолий Николаевич — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ректора (1998 сылтан).
Олоҕун олуктара.
1946 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр Саха АССР Бүлүү куоратыгар учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бүлүү орто оскуолатын бүтэрбит.
1972 с. — СГУ историко-филологическай факультетын бүтэрбит.
1972—1976 сс. — аспирантураҕа «археология» идэтигэр үөрэммит.
1977—1982 сс. — СГУ археологияҕа уонна этнографияҕа түмэлин директора.
1981 с. — «Каменный век Нижней Олекмы» диэн тиэмэҕэ история билимнэригэр кандидат диссертациятын көмүскээбит (салайааччыта Г. П. Башарин).
1986—1990 сс. — Россия историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1991 сылтан — СГУ проректора.
1994 с. — история билимнэрин доктора.
1995—2000 сс. — Дьокуускай депутаттарын куораттааҕы Мунньахтарын депутата.
1999 сылтан — археология уонна Саха Сирин историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1998 сылтан — СГУ ректора.
2002 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай депутата.