mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Муhаммед. Муhаммед (араб. محمّد "Muḥammad", 570 Мекка — бэс ыйын 8, 632 Медина) диэн Ислам итэҕэлин сүрүн киhитэ уонна Таҥара (Аллах) көрбүөччүтэ уонна илдьитэ. Ислам көрбүөччүлэриттэн тиhэх уонна ордук ытыктанар. Онтон таhынан дипломат, эргиэмсик, философ, оратор, сиэрдьит уонна сэрииhит быhыытынан биллэр.
Олоҕо.
Муhаммед 570 с. Мекка диэн араб куоратыгар төрөөбүтэ. Курайш биистэн төрүттээх. Оҕо сааhыгар тулаайах хаалбыта, ол иhин кинини абаҕата, Абу Талиб, бэйэтигэр иитэ ылбыта. Эдэр сылдьан Муhаммед эргиэмсиктээбитэ уонна маныыhыттаабыта. 25 сааhыгар бастакытын кэргэн ылбыта (бастакы кэргэнин аата Хадидьа). Сотору Муhаммед дьонтон тэйэр буолбут, Мекка аттыгар баар Хира диэн хайаҕа тиийэн, хаспахха олорон эрэн, хас да нэдиэлэ устата Таҥараҕа үҥэр идэлэммит. 610 с., Рамадан ыйга, түүн хаспахха үҥэ олордоҕуна, киниэхэ Хабырыыл аанньал аан бастаан көстүбүт уонна Таҥара этиилэрин тириэрдибит. Ол этиилэртэн кэлин мусулмааннар ытык кинигэлэрэ Коран суруллубута. Хабырыыл бастакы көстүүтүн кэнниттэн Муhаммед үс сыл устата, биир Таҥара итэҕэлин, Исламы, кистээн тарҕаппыт. Саҥа итэҕэли бастакы ылынааччыларынан буолбуттара кини кэргэнэ Хадидьа уонна сорох чугас дьоно. Онтон сыыйа Исламҥа атын дьон кэлэн барбыттар, биирдии да, бөлөҕүнэн да. Батыhааччыларын ахсаана син балай эмэ элбээбитин кэннэ, Муhаммед Таҥара этиилэрин дьоҥҥо-сэргэҕэ аhаҕастык этэн барбыт. Ол гынан баран, Мекка элбэх олохтоохторо кинини уонна кини этиилэрин утарбыттар. Ол иhин 622 с. Муhаммед бэйэтин батыhааччыларын кытта Мединаҕа көспүт (онтон ыла Ислам халандаара саҕаланар). Мединаҕа, Муhаммед олохтоох бэйэ бэйэлэрин кытта өстөһөр биистэри эйэлэhиннэрбитэ уонна бэйэтин итэҕэлигэр сүгүрүппүтэ. Аҕыс сыл устата Мекка биистэрин утары сэриилэhэн кинилэри хотон Мекканы баhылаан ылбыта (ол кэмҥэ батыhааччыларын ахсаана 10 тыh. дылы улааппыта). Муhаммед 632 с. Мединаҕа бүтэhигин кэриирдьиттээн баран аҕыйах ыйынан өлбүтэ. Кини өлүүтүн кэнниттэн, сотору кэминэн, Ислам Араб тумул арыытын улахан өттүгэр тарҕаммыта уонна Арабия биистэрин бииргэ холбообута.
Коран. Коран (араб. القرآن ‎al-qur’ān) диэн Ислам сүрүн ытык суруйуута. Бастакы Коран арабтыы суруллубута. Коран Таҥара этиитэ буолар уонна мусулмаан сиэрин-туомун наардыыр уонна дьаhайар.
Мусулманнар итэҕэллэринэн, Коран ис хоhоонун Муhаммедка Хабырыыл аанньал 610—632 сс. тириэрдибитэ. Муhаммед Кораны тылынан бэйэтин батыhааччыларыгар кэпсээбитэ. 633 с. Коран текста суруллубута. 653 с. биир халыыптаммыта, түҥэтиллибитэ уонна киэҥник оҥоhуллан тарҕаныллыыта саҕаламмыта.
Кинигэ ис тутула.
Коран тиэкиһэ 114 бастартан турар, бас сура дэнэр. Суралар меккатааҕыларга уонна мединатааҕыларга арахсаллар, хайа сиргэ үөскээбиттэриттэн (көстүбүттэриттэн). Мусулмааннар итэҕэллэринэн, суралар ааттарын Муhаммедка Таҥара ааттаабыта. Бары суралар, тохсустан ураты, «Ордук аһыныгас, ордук аһымаллаах, Таҥара аатынан…» (بسم الله الرحمن الرحيم "bismi-llāhi ar-raḥmāni ar-raḥīmi") диэн этииттэн саҕаланаллар.
Хас биирдии сура хас да этиилэртэн турар, этии айат дэнэр.
Утах. Утах диэн киhи иhэр убаҕаhа. Утах үс араас көрүҥнээх: ыраас уу, арыгы уонна арыгыта суох утахтар.
Буор Хайа, хомо. Буор Хайа. Лаптевтар быйҕалларын соҕуруу өртүнээҕи хомо. Материкка 120 км. киирэр. Дьириҥэ 18 м. тиийэр. Сыл улахан аҥарын мууһунан бүрүллэн сытар. Атырдьах ыйыгар уу температурата 7 - 9 кыраадыска тиийэр. Тууһа 5 промилле. Прилив 0,3 м тиийэр. Хотугулуу арҕааҥҥы өртүгэр Тиксии хомото баар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Быковскай, тумул арыы. Быыковскай. Өлүөнэ өрүс төрдүгэр баар тумул арыы. Неелов хомотун уонна Буор Хайа хомону араарар. Соҕурууттан хотуга 60км усталаах.
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980г.
Батько (хайа). Батько. Томмот грядаҕа Селигдаар үрэх баһыгар баар хайа. Үрдүгэ муора таһымыттан 1510 м.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Эвота. Эвота — Арҕаа ДЬааҥы сиһин илиҥҥи өртүгэр баар икки төбөлөөх хайа. Алдан уонна Төмтөөн өрүстэр кирбиилэригэр. Улахан төбөтө муора таһымыттан 1600 м., кыра төбөтө - 1360 м. Төбөлөр икки ардыларынан Тиит дабаанынан Амуур - Дьокуускай массыына суола барар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдулара. Хотугу Муустаах байҕал (муора) кытылын дойдулара
Аныгы олох улускэннээх сайдыыларын хайысхатын тутулун быьаарар терут биир керуцунэн олорор уонна тайаан сытар сирдэр ейдебуллэригэр олоҕуран дойдулар икки ардыларыгар сыьыаннары уонна аан дойду салайар тутулун быьаарар тэрийиинини аттаран туруоруу буолар.
Холбоьуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин иьинэн ылыллыбыт Муора 1982 сыллааҕы сокуонунан тайаан сытар сирдэр диэн ейдэбул аан дойду уунан хабыллан сытар сирдэригэр аан бастаан тарҕаммыта диэн ейдебулу кытта себулэьиэххэ сеп. Онтон ыла тайаан сытар сирдэр диэн ейдебулгэ олоҕуран тэрээьин саҕаламмыта. Бу ейдебул киириэҕиттэн Хотугу Муустаах байҕалга улахан болҕомто Аан дойду уутун эйгэтин биир сурун салаатын быьыытынан ууруллар. Хотугу Муустаах байҕал Соҕуруу Муустаах байҕалтан биллэр уратыта диэн уйэттэн уйэлэргэ Хотугу Муустаах байҕал кытылыгар дьон олорон кэллилэр уонна ол сирдэргэ хас да дойду бэйэтин бас билэр сиригэр бэйэтин салайынан олорор. Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдуларынан ааҕыллаллар: Америка, Дания (Гренландия), Исландия, Норвегия, Канада, Россия, Швеция, Финляндия. Бу дойдулартан биэстэрэ – Америка, Дания Гренландия), Норвегия, Канада уонна Россия бас билэр кытыллара Хотугу Муустаах байҕал уутун эйгэтигэр тахсаллар, онтон Исландия, Швеция уонна Финляндия бас билэр кытыллара Хотугу Муустаах байҕал уутун эйгэтигэр тахсыбаттар, ол оннугар ити дойдулар Хотугу эргимтэҕэ сыталлар.
Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдуларын икки ардыгар сыьыаннар олохтонууларын тутаах уратытынан буолар Хотугу Муустаах байҕалынан ааьар араарар кэрчик (граница).
Аан дойду салайар тутула. Аан дойду салайар тутулун быьаарар (мировая политика) кууьунэн ааттанар аан дойду эйгэтигэр аналлаах быьаарыныылары бэлэмниир, ылынар уонна олоххо киллэрэр ситимин быспакка оцоьуллар дьайыы. 
Аныгы аан дойду салайар тутулун быьаарыыга араас элбэх кыттааччы баар. Ол гынан баран, билиццэ диэри баьыйар ейдебулунэн, аан дойду салайар тутулун быьаарыы сурун кыттааччыларынан биирдиилээн дойдулар уонна хас да дойду кыттыспыт тумсуулэрэ буолаллар. 
Ол да буоллар бугуццу куццэ норуоттар икки ардыларын сыьыаннаьыыларыгар кыттааччы ахсаана элбии турара саарба5а суох кестуу курдук сыаналанар. Норуоттар икки ардыларынаа5ы сыьыаннаьыыга сурун оонньооччунан Аан дойду тэрилтэлэрэ буолаллар.
Аан дойду тэрилтэлэрэ. Аан дойду тэрилтэлэрэ, угэс курдук, дойдулар икки ардыларынааҕы эбэтэр дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы тэрилтэлэргэ уонна дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэргэ арахсаллар.
Дойдулар икки ардыларынааҕы эбэтэр дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр сыьыаннаьыылара дойдулар икки ардыларыгар туьэриллибит анал кэпсэтиигэ олоҕурбут, чопчу сыаллаах-соруктаах, дьайар хамсатыылаах уонна ситимин быспакка улэлиир тэрилтэлээх, олоҕун булбут холбоьуулар буолаллар.
Дойдулар салалталарын икки ардыларынааҕы сыьыан дойду тутулун быьаарар хайысхалара ыараан иьииитэ уонна аан дойду таьымыгар сыьыаннары дьаарыстааьын тирээн кэлбитин кестуутэ дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр олохтонууларыгар тиэрдибитэ.
Дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр ис саланыылара дойдуну салайар тэрилтэлэр киэннэринээҕэр уустук туруктаах. Книнлэр толору дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр буолуохтарын сеп эбэтэр буккуллубут ис туруктаах буолуохтарын эмиэ сеп. Ол эбэтэр кинилэр истэригэр киириэхтэрин сеп: дойдуну салайар тэрилтэлэр, олохтоох нэьилиэнньэ тэрилтэлэрэ уонна, олору таьынан, биирдиилээн дьон.
Аан дойду тэрилтэлэрэ норуоттар икки ардыларынааҕы сыьыан туллубат тутаах суьуехтэрэ буолалларын быьыытынан дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы сыьыаннаьыыларга тус бэйэлэрин ааттарыттан эбэтэр бу тэрилтэҕэ киирэр дойдулар ааттарыттан кыттыахтарын сеп. Аан дойду тэрилтэлэрин ахсаана кун-туун уксуу турар. Аан дойду тэрилтэлэрэ норуоттар икки ардыларынааҕы сыьыан араас еруттэрин хабаллар. Маннык тэрилтэлэр атыы-эргиэн уонна олох уйгутун тоьумун оцорон таьаарыы, салайар тутул хайысхатын быьаарар, омук олоххо ситиьиитин таьымын кэрдэрэр-биллэлэр, норуотттар сыбыаннаьыыларын быьаарыы эйгэтигэр тэриллэллэр уонна бэйэлэрин истэригэр тус-туьунан торумаах, суоллаах-истээх буолаллар.
Иисус Христос. Исус Назареттааҕы эбэтэр Иисус Христос () (7-2 б.э.и. Бэтлэhэм, Иудея — 26-36 Голгота, Иудея) диэн Христианизм сүрүн киhитэ уонна христианнар үгүстэрэ итэҕэйэринэн, Таҥара уола уонна сирэйдэниитэ. 
Ислаамҥа Корааҥҥа Иса диэн ааттанар уонна көрбүөччүнэн ааҕыллар. Сорох атын да итэҕэллэргэ тутаах суолталаах киhинэн ааҕыллар.
Аатын суолтата.
Иисус — былыргы дьэбириэйдэр ישוע (Йешу́а) диэн ааттарын былыргы гириэк тылынан суруллуутун Ιησούς билиҥҥи нуучча сыаркаба итинник ааттыыр. Йешуа диэн аат יהושע [Йеhошу́а] диэнтэн кылгатыллыбыта (икки олохтоох — «Йеhова» уонна «Быыһаныы»). Патриарх Ньыыкан реформатын иннигэр нууччалыы биир «и» буукубалаах суруллар эбит: «Iсус». Ньыыкан гириэк барылыгар чугаһатан «Iисус» диэбит. 
Йеһошуа — былыргы дьэбириэйдэргэ тарҕаммыт аат. Дьэбириэйдэргэ сирдэрин төннөрөргө төһүү буолбут киһи, Моисей үөрэнээччитэ "Йехошу́а бин Нун" (барыллаан б.э. инн. XV—XIV үйэлэргэ олорбут) диэн ааттаах этэ, синод нууччалыы тылбааһынан Иисус Навин. 
Христос — христианнар көрөллөрүнэн Иисус оруолун көрдөрөр хос аат. 
 диэн гириэк аата ивриттэн משׁיח (Маши́ах) арамей тылыттан משיחא (Меши́ха) диэн тыллар тылбаастара. Суолтата «таҥара талыыта» (помазанник, мессия).
Биибилийэ. Биибилийэ диэн иудаизм уонна христианизм сүрүн ытык суруйууларын хомуурунньуктара. Биибилийэ элбэх битиктэртэн турар. Кинилэр Эргэ уонна Саҥа Ыйаахтарга арахсаллар. Эргэ Ыйаах битиктэрэ былыргы иврит тылынан суруллубуттара. Саҥа Ыйаах битиктэрэ былыргы грек тылынан суруллубуттара.
Ляхов арыылара. Ляхов арыылара — Лаптевтар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕаллары араарар Саҥа Сибиир арыыларыттан соҕурууҥҥу түөрт арыы:
Уопсай иэннэрэ 6650 кв. км. Саҥа Сибиир арыыларыттан Санников силбэһиитэ араарар, онтон материктан Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ. 
Арыылар рельефтара хаптаҕай. Саамай үрдүк сирэ Улахан Ляхов арыытыгар Эмий таас хайа муора таһымыттан 311 м. 
Кыра термокарст күөл дэлэй. Казак Меркурий Вагин 1712 сыллаахха арыйбыта. 1770 сыллаахха мамонт уҥуоҕунан эргинэр атыыһыт Уйбаан Ляхов аатын иҥэрбиттэрэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
Үргэл, астеризм. Үргэл (), өссө "Мессье M45 эттигэ" диэнинэн биллэр — Оҕус бөлөххө киирэр сулус ыһыллаҕас бөлөхтөһүүтэ; Сиргэ саамай чугас уонна киһи хараҕыгар көстөр сулус бөлөхтөһүүлэриттэн биирдэстэрэ. 
Аһыллыыта.
Үргэл кыһын хотугу полушарийаҕа, сайын соҕуруу полушарийаҕа үчүгэйдик көстөр (Антарктида уонна кини таһыттан ураты). Бу эттик былыр былыргыттан аан дойду элбэх култуураларыгар биллэр этэ. 
Кэрэхсэтэр уратылара.
Үргэлгэ ырааҕын кээмэйдээһин Вселеннай улаханын быһаарарга сүрүн кээмэй буолар.
Үргэл араас култуураларга.
Көннөрү хараҕынан көстөр буолан элбэх аан дойду култуураларыгар туһунан миэстэни ылар эттик буолар.
 ургэл.
Былыргы саха сайыццы ёттугэр кун хаамыытыттан кёрён кун тёhёлёёбутун билэрэ. Онтон кыhыццы- сааскы ёттугэр киэhээцци- тууццу кэми ургэлинэн сирдэтэрэ. Ис дьицэр киирдэххэ, чаhыы диэн тэрил киэцник дэлэйиэр дылы кыhыццы киэhэни- тууну ургэл сулуhунан быhаарар буолуллара.Кырдьа5астар ый уонна ургэл алтыhыыларынан кёрён куну-дьылы билгэлииллэрэ. "Чолбон уонна ургэл бэйэ-бэйэлэригэр дьулустахтарына тыал-куус кэлэр",- дииллэрэ эрэ чопчу ёйгё хатанан хаалаахтаабыт. Аны туран, Чачыгыр Таас ойуун ургэл сулус аhары улааппытыгар (чугаhаабытыгар эбитэ дуу) онно ыттан, кэрдэн а5ыйатан Орто дойду оло5ун хабараан тыйыс тымныыттан ёруhуйбуттээх. Холбуон (уопсайынан) былыр ургэл ХАЛЛААН ТУРУГАР УЛАХАННЫК ДЬАЙАР сулус диэн ёйдёбул баара билигин барыта умнууга хаалла.-----------------------Аны кэпсээнтэн кэпсээн. "Тиргэ ыйа" диэн баара дииллэр. Аатыттан таайдахха, Сайыццы кэмцэ сыhыаннаах. Кёруё5уц: май-(дьиц) муус устар ыйа. июнь-(дьиц) ыам ыйа. июль-от ыйа. август-атырдьах ыйа. сентябрь-бала5ан ыйа. Кёрёргут курдук "тиргэ ыйа" ханна да кыбыллар кыа5а суох. Арай, "тиргэ кэмэ" диэн эрэ баар буолуон сёп курдук. Ону таhынан, ёссё, биир тугэни кёруё5уц: 1 олук// Ахеменидтар са5ана Ирацца (Авеста5а) ТИШТРЙА диэн ааттаах сулус божествота баара. Киниттэн арда5ы туhэрэригэр кёрдёhён туом толорор этилэр. 2 олук// Эбэ мууhа устан бутэр. Халлаан сылыйар. Аны от хамсыы-хамсыы уунэрин туhугар кэмигэр ардаата5ына сатанар.Санаан кёруёцуц: уёhээ этиллибитин курдук, ургэл халлаан туругар улаханнык дьайар сулус диэн ёйдёбул баара. Дьэ, киниттэн ("Тиштрйа" саха5а "Тиргэ ыйа" диэн буолан хаалбыт быhыылаах) ёбугэбит арда5ы кёрдёhёрё буолаарай?.
Ляхов кыра арыыта. Кыра Ляхов арыыта. Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ. 
Уһуна 45 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 43 м. тиийэр. Иэнэ 1325 кв.км. 44 км уһуннаах Кубалаах Үрэх баар. 
1712 сыллаахха казак Меркурий Вагин арыйбыта. 1780 сыллаахха Этэрикээн арыыта диэн ааттаабыттара, ол гынан баран Екатерина II ыраахтааҕы уурааҕынан ити арыы Кыра Ляхов арыыта диэн ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ляхов улахан арыыта. Ляхов улахан арыыта. Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 4600 кв.км. 
Саамай үрдүк Эмиий таас хайа муора таһымыттан 311 м. үрдүккэ тиийэр. 
60 үрэх баар. 
Онтон саамай улаханнара Улахан Этэрикээн (111 км.), Блудная (151 км.), Орто үрэх (69 км.). 
Арыыны 1712 с. казак Меркурий Вагин арыйбыта. Кини аатынан уһук арҕаа тумул ааттаммыт.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 сыл.
Остуолбалаах арыы. Остуолбалаах арыы. Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 315 кв.км. Уһуна 55 км. Кэтитэ 10 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 222 м. тиийэр. 1800 сыллаахха промышленник Дьаакып Санников арыйбыта. Остуолбаларга маарыҥныыр үрдүк томтордооҕун иһин Остуолбалаах диэн ааттаммыта. Анжу П.Ф. салалталаах Уус Дьааҥы экспедицията 1821 сыллааха чинчийбитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Нууччалар. Нууччалар () диэн илин славян омуга, сүрүннээн Арассыыйаҕа уонна кини аттынааҕы дойдуларга олороллор. 2002 с. сурутуутунан нууччалар Арассыыйа олохтоохторуттан 80 % буолаллар. Европа ордук элбэх ахсааннаах омуга буолар. Атын дойдуларга, ол курдук Украинаҕа, Казахстаҥҥа, АХШга уонна Белоруссияҕа эмиэ улахан диаспоралаахтар. Аан дойду үрдүнэн 133 мөл. киһи нуучча буолар. Сүнньүнэн православияны итэҕэйллэр, ол гынан баран элбэх киһи ханнык даҕаны итэҕэли билиммэт. Тыллара - нуучча тыла.
Ахсааннара.
Нууччалар бары ахсааннара билигин 133 мөл киһи буолар (сорох дьон — 127 мөл киһиттэн 150 мөл киһиэхэ дылы ааҕаллар), ол иһигэр Россияҕа  — 111 мөл (2010 сыл) ол эбэтэр дойду олохтоохторуттан 77,8 % (2002сыллаахха  — 116 мөл. ол эбэтэр дойду 79,8 % этэ).
Арассыыйа Федерациятын улахан аҥарын ылаллар уонна урукку ССРС республикаларыгар бөдөҥ группа буолаллар.
Жаннетта арыыта. Жаннетта арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 3,3 кв.км. Үрдүгэ 351 м. тиийэр. Мууһунан бүрүллэн сытар. 1881 сыллахха Америка хотугу сири чинчийээччи Де Лоҥ экспедицията арыйбыта уонна хараабылларын аатарын иҥэрбиттэрэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Жохов арыыта. Жохов арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэн 58 кв.км. Үрдүгэ муора таһымыттан 123 м. тиийэр. 1914 "Вайгач" уонна "Таймыр" борохуоттарынан сылдьыбыт гидрографическай экспедиция арыйбыта. Экспедиция кыттыылааҕа Жохов А.Н. атынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Вилькицкай арыыта. Вилькицкай арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. 1913 сыллаахха гидрографическай экспедиция арыйбыта. 1914 сыллахха биллиилээх гидрограф, геодезист, Арктиканы чинчийээччи Вилькицкай Б.А. аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Саҥа Сибиир арыы. Саҕа Сибиир арыы. Анжу арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 6200 кв.км. Үрдүгэ муора таһымыттан 76 м тиийэр. Туундара үүнээйилэрэ. 70 үрэх уонна 100 күөл баар. Үрэхтэртэн саамай улаханнара Большая, Надежная уонна Илин Үрэх. 1806 сыллахха арыллыбыта. 1809 - 1810 сыллардаахха Геденштром М.М. чинчийбитэ уонна аат иҥэрбирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Татаардар. Татаардар (татаар. "татарлар") диэн түүр омук. Арассыыйаҕа нууччалар кэннилэриттэн ахсааннарынан иккис омук, ахсааннара 5554,6 киhи (Россия олохтоохторун 3,83%, Татарстан 53%).
Бельков арыыта. Бельков арыыта. Лаптевтар байҕалларыгар Анжу арыылартан биирдэстэрэ. 
Иэнэ 500 кв.км кэриҥэ. Уһуна 58 км., кэтитэ 18 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 127 м. тиийэр. Кытыллара очуостардаах. 
Көтөр харамай сайылыыр уонна төрүүр сирэ. 1808 сыллаахха саха түүлээҕинэн эргинэр промышленнига Бельков Н.С. арыйбыта уонна кини аатынан ааттаммыта.
Фундаментализм. Фундаментализм (лат. "Fundamentum" - олоҕуруу) диэн муҥутуур консерватив итэҕэл санааны тутуhуу. Сүрүн илгэлэринэн буолар ытык суруйуулар дьаhалларын булгуччу тутуhуу, уонна олору сэмэлээhини эбэтэр либераллык тойоннооhуну утарыы.
Фундаментализм аныгы дьоҥҥо-сэргэҕэ бара турар секуляризацияҕа хардарыы буолар уонна итэҕэл институттарыгар дьоҥҥо-сэргэҕэ бастыҥ туруктарын төннөрөр сүрүн сорудахтаах.
Фундаменталистар итэҕэл аан бастакы, төрүкү сиэрдэригэр төннөрүн ситиhэллэр уонна кэлин буолбут уларыйыылары иэрэс быhыытынан көрөллөр.
Татаар тыла. Татаар тыла ("татар теле") түүр тылларыттан биирдэстэрэ.
Географията.
Татаардыы саҥарааччылар Арассыыйаҕа, Орто Азияҕа, Украинаҕа, Польшаҕа, Кытайга, Финляндияҕа уонна Түркийэҕэ бааллар.
Ил статуhа.
Татаар тыла Татарстан Республикатыгар ил статустаах.
Диалектара.
Татаар тыла үс сүрүн диалектаах:
Бу диалектар бары субдиалектарга арахсаллар.
Арассыыйаҕа.
Арассыыйаҕа татаар тылынан 5,300,000 киhи саҥарар. Татаар тыла хас да тыhыынча башкорттарга, мариларга уонна мордваларга (каратайдар) төрөөбүт тыллара буолар.
Суруга-бичигэ.
Татаар тыла устуоруйатын тухары араас алпабыыттарынан суруктаммыта. Олор ахсааннарыгар:
Атеизм. Атеизм (грек. άθεος, "Таҥарата суох") диэн Таҥара уо.д.а. аар көстүүлэр баалларыгар эрэммэт буолуу эбэтэр утарыы.
Монотеизм. Монотеизм ( "соҕотох, биир эрэ" уонна θεός "таҥара") диэн биир эрэ Таҥара баарыгар итэҕэл. Сүрүн монотеист итэҕэллэринэн буолаллар иудаизм, ислам уонна христианизм. Монотеизм политеизм уонна пантеизм утарылара.
Политеизм. Политеизм (, «элбэх» + , «таҥара») элбэх таҥара баарыгар итэҕэйии уонна сүгүрүйүү. Үксүн ол таҥаралар уонна атын аардар пантеоҥҥа хомуллаллар. Политеист итэҕэллэринэн буолаллар индуизм, синто уо.д.а. Политеизм монотеизм утарыта.
Дьон олоҕун эйгэтэ. Дьон олоҕун эйгэтэ (общөство) – киэҥ өрүккэ туттуллар өйдөбүл. Дьон олоҕун эйгэтэ диэн өйдөбүл дьон араас хайысхаларга олоҕуран тэриллибит түмсүүтэ эмиэ ааттаныан сөп. Ол курдук, биир эйгэҕэ үөскээн-төрөөн олоруу түмүгэр, үлэ–хамнас ситиһиитигэр, биир санаалаахтар эбэтэр соруктаахтар эйгэлэригэр аттарыллан туран түмсүөххэ сөп. 
Киэҥ өйдөбүлгэ «дьон олоҕун эйгэтэ» диэн айылҕаттан туһунан суолланан-иистэнэн арахсыбыт көстөн турар олох эйгэтин биир өрутэ. Ол эбэтэр дьон олоҕун тухары бииргэ олорон кэлии тутулун ситиһии көстүүтэ – дьон олоҕун эйгэтэ. 
Судургу өйдөбүлгэ туттар буоллахха «дьон олоҕун эйгэтэ» диэн тиһигин быспакка киэҥ араҥаны хабар эйгэҕэ дьон олоҕун араас өрүттээх ситигин быспат ситимэ буолар. Ол ситим дьон бэйэ икки ардыгар аттарыллан тыырыллыбыт алсыһыыларыттан, сыһыаннарыттан турар.
Покровскай.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;346205&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T10:23:05Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402601&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Покровскай — Саха Республикатын куората, Хаҥалас улууhун киинэ. Өлүөнэ хаҥас кытылыгар, Дьокуускайтан 78 км соҕуруулуу-арҕаа турар. Олохтоохторун ахсаана 10,1 тыh. к. (2008).
1682 c. тутуллубут.
Покровскай куорат Покровка үрэх үрдүгэр турар, былыргы (дьиҥнээх) аата Сиэллээх Үрэх диэн. 1678 сыл куhун Хоруол Тумуhа диэн бу үрэх Өлүөнэҕэ түhэр тумуhугар сахалар хаhаахтар утары бүтэhик түмсүүлээх утарсыылара буолбута, тэрийээччилэр Эргис Ойуун, Нөмүгү Тойон уонна Дьэник. Өрө турааччылары Покров таҥара күнүгэр хам баттаан баран кыргыhыы буолбут сиригэр аарыма кириэс туруорбуттар уонна бу сири Покровскай диэн ааттаабыттар.
Алдан (куорат).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;396675&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T00:42:11Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402027&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Алдан диэн Саха Республикатын куората, Алдан улууһун киинэ. Амур-Саха магистралын тимир суол станцията. Олохтоохторун ахсаана 23 486 (2009).
1923 с. тутуллубута. Куорат суолтатын 1932 с. ылбыта.
Удачнай. Удачнай диэн Мирнэй улууhун куората. Олохтоохторун ахсаана 15,000 (2008). 1955 с. бөһүөлэк тутуллубута. 1987 с. куорат суолталаммыта.
Томмот. Томмот диэн Алдан улууhун куората. Олохтоохторун ахсаана 8 684 киһи (2009 сыл). Алдан өрүскэ турар, Дьокуускайтан 390 км, Алдантан 65 км. Тимир суол станцията (Беркакит — Томмот — Дьокуускай).
Беркакит. Беркакит диэн Саха Республикатыгар, Нүөрүҥгүрү улууhугар баар бөһүөлэк. Дьокуускайтан 740 км соҕуруу баар. Олохтоохторун ахсаана 4770 киһи (2009 сыл). Нүөрүҥгүрү — Алдан — Томмот линия тимир суол станцията. Амур-Саха аутомагистрала ааhар. Нүөрүҥгүрү куорат салалтатыгар киирэр.
Тымтык күүгүнэй. Тымтык күүгүнэй - 2—3 мм халыҥнаах, 20-чэ мм кэтиттээх, 70—80 мм уһуннаах тымтыгы ортотунан туора, икки кытыытынан курдаттыы үүттүүллэр. Үүттэринэн сөбүгэр суон 50-ча см уһуннаах сабы угаллар. Сап төбөтүн холбуу баайаллар. Быа аҥаар төбөтүн хаҥас илии эрбэҕэр иилэн, иккис төбөтүн уҥа илии ортоку тарбаҕар кэтэрдэн баран, быаны мөлтөтө-мөлтөтө ууннары тардыалыыллар. Оччоҕо сап төттөрү-таары хатыллан тымтыгы эргитэр, араас дорҕоонноох тыас тахсар.
Күүгүнэйи дэбигис эргиппит уонна киһи сэргиир, араас дорҕоонун таһаарбыт оҕо хайҕанар.
Көҥүл тустуу. Көҥүл тустуу диэн тустуу көрүҥэ. Англияҕа уонна АХШ-ка XIX үйэ бастакы аҥарыгар тарҕаммыт.
Олимпийскай оонньуулар программатыгар эр дьоҥҥо 1904 сылга киллэриллибит. Дьахталларга 2004 сылтан ыытыллар. Аан дойду чөмпүйэнээттэрэ 1951 сыллаахтан., Еуропа чөмпүйэнээтэ - 1928 сыллаахтан тэриллибит. Аан дойду тустуу федерациятыгар ФИЛА (FILA; [1912] сыллаахха төрүттэммит]) 120 тахса дойду киирэр (1997). 
Саха сиригэр көҥүл тустуу сайдыытыгар Н.Тарскай, Е.Кычкин, В.Румянцев, Д.Коркин, К.Григорьев, Н.Волков төһүү күүс буолбуттара. Көҥүл тустууга бастакы чемпионат 1956 с. ыытыллыбыта. 6 ыйааһыҥҥа 34 тустуук кыттыбыта. Чемпионнарынан С.Алексеев, М.Савенков, К.Григорьев, И.Малыхин, В.Румянцев, Г.Семенихин ааттаммыттара. 
1958 с. биһиги тустууктарбыт бастаан зональнай, онтон Россия күрэхтэһиилэригэр кыттар буолбуттара. 1959 с. бастакынан маастар нуорматын Д.Данилов толорбута, 1962 с. РСФСР чемпионунан Н.Гоголев буолбута. 1965 с. ССРУ уолаттарга чемпионунан В.Карпов, эдэрдэргэ А.Ермолаев ааттаммыттара. Онтон И.Федосеев 1969 с. уолаттарга аан дойдуга чемпионнаабыта.
XX, XXI, XXII Олимпия оонньууларын түмүктэринэн саамай үрдүк ситиһии бэлиэтэммитэ. 1972 с. Р.Дмитриев чемпион , 1976 с. П.Пинигин чемпион, Р.Дмитриев уонна А.Иванов үрүҥ көмүс призер, 1980 с.