mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Олимпия оонньуулара. Олимпия оонньуулара диэн омуктар икки ардыларынааҕы элбэх спорт көрүҥнэрдээх күрэхтэhиилэр. Олимпия оонньуулара икки көлүөнэлээхтэр. Бастакынан буолаллар Былыргы Грецияҕа Олимпияҕа ыытыллар Былыргы Олимпия оонньуулара. Иккиhэ Аныгы Олимпия оонньуулара буолаллар, кинилэр аан бастаан 1896 с. Греция киин куоратыгар Атинаҕа ыытыллыбыттара. Кинилэри Эвангелос Заппас диэн грек филантроба үбүлээбитэ. Олимпия оонньуулара түөрт сылга биирдэ ыытыллаллар, кинилэр сайыҥҥыларга уонна кыhыҥҥыларга арахсаллар. Параолимпия оонньуулара уонна Ыччат Олимпия оонньуулара Олимпия Хамсааhыныгар киирэллэр.
Омуктар Икки Ардыларынааҕы Олимпия Комитета (ООК) 1894 с. тэриллибитэ, тэрийээччитэ Пьер де Кубертен. ООК "Олимпия Хамсааhынын" тутаах органа, аан дойду спорт федерацияларын бииргэ түмэр уонна Оонньуулары тэрийиинэн дьарыктанар. Олимпия оонньууларын девиhа: Citius, Altius, Fortius (лат. Түргэнник, Үрдүктүк, Күүскэ).
Бэрдьигэстээх. Бэрдьигэстээх диэн Горнай улууһун киинэ. 6 387 киһи олорор. Дьокуускайтан 184 км ыраахха турар. Олохтоохторун 95% сахалар, 2% нууччалар, 1% хоту аҕыйах ахсааннаах омуктара, 2% соҕуруу дойдулартан кэлбит омуктар (Азербайдьан уо.д.а.).
Citius, Altius, Fortius. Citius, Altius, Fortius (лат. Түргэнник, Үрдүктүк, Күүскэ) диэн Олимпия оонньууларын девиhа. Аан бастаан Пьер де Кубертен 1894 c. Омуктар икки ардыларынааҕы Олимпия Комитета тэриниллэригэр эппит. 1924 с. ылыныллыбыт.
Анжу. Анжу Петр Федорович (1796 - 1869). Арассыыйа флотун адмирала, Арктиканы чинчийээччи.
Муустаах муораны чинчийэр экспедиция кыттааччыта. Саҥа Сибиир арыыларын хотугу группата кини аатынан ааттаммыта.
Петр Федорович Анжу 1796 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Вышний Волочок диэн сиргэ уезд бырааһын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт (билигин Тверь уобалаһыгар куорат). Эһэтэ Арассыыйаҕа Францияттан итэҕэлин баттааһынтан күрэнэн көһөн кэлбит. XVIII үйэ иккис аҥаарыгар Москваҕа олохсуйбут уонна чаһыы маастарынан үлэлээбит. 
1808 сыллахха Морской корпуска киирбитэ., 1812 сыллахха гардемарин буолбута, онтон 1820 сыллахха - лейтенант. Балтийскай флот хараабылларыгар сулууспалаабыта. 1820 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Петербургтан Хоту океаҥҥа анаммыта. 19 күнү быһа айаннаан Уус Дьааҥыга тиийбитэ. Экспедиция Уус Дьааҥыныттан 1821 сыллаахха тахсар. Өлүөнэ төрдүттэн экспедиция Остуолбалаах арыыга барар. Ол кэнниттэн Олгуйдаах арыыга тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Олимпия спордара. Олимпия спордара диэн аныгы Олимпия оонньууларын 28 сайыҥҥы уонна 7 кыhыҥҥы спорт көрүҥэ.
Бадминтон. Бадминтон диэн ракеткалаах спорт, биирдии эбэтэр паараласпыт оонньооччулар, чэрчиктэммит сиргэ илим нөҥүө воланы ракетканан охсон бырахсаллар. Волан чэрчиктэммит сири таарыйдаҕына, ол хамаанда кыаттарар.
Мөкүчүк. Мөкүчүк диэн оонньууларга туттуллар тэрил. Төгүрүк эбэтэр ньолбуhах буолар. Оонньууга мөкүчүгү тэбэллэр, саайаллар эбэтэр быраҕаллар.
Ордук.
Мээчиктэрин кэккэ уратыларын оҕо уонна спортивнай оонньууларга табыгастаахтык оҥорор:
История.
Гимнастическай оонньуу араас омуктарга күөн көрүстэ. Өссө былыргы пааматынньыктарга ханнык эрэ төгүрүк эттээх- сииннээх, оонньуулаах дьон дьүһүннэрэ ойууламмыттара. Гомер Навзикай, феаков ыраахтааҕытын кыыһа мээчиктээн оонньуур. Кэлин гректэргэ бу оонньуу мээчиктэргэ уонна кыргыттарга ыытыллыбыт Спартакт таһынан бүтүн территорияҕа эр дьон ортотугар тарҕанна. Оттон «сферистика» эбэтэр «сферамия» диэн ааттанан гимнастика ураты отдела буолбута. Оонньуу араас ньымалара билиҥҥи туругунан сөп түбэһэллэр. Гректэргэ икки партиялаах «куораттар» оонньуу эмиэ биллэр этэ.
Мээчиги оонньуурбут эмиэ кырдьаҕас, эдэрдэргэ тапталлаах эрчиллиилэртэн биирдэстэрэ этэ. Кыра оонньуулаах мээчиктэр (), улахан салгынынан шар () уонна орто Халыма икки ардыларыгар Харбалаах, балбаах (паган). Мээчик сутуругунан эбэтэр илиитинэн төттөрү оҕуста, онуоха уҥа илиитин үтүлүк курдук кэтэрдибиттэр. Кыра мээчиги атыттарга үксүн тутталлар. Оонньууну дуу, оһуохайдьыттары көрөн баран, мээчиги тамнаабыттар дуу, төттөрү тэйэн хаалбыттар. Оонньуулар таптыыр көрүҥүнэн үс партнер кыттыбыт, фигуратын хаҥатар фигуратын туруорбут.
Орто үйэлэргэ мээчиги оонньооһун олус тэнийдэ. Сорох куораттарга оонньуулар салайааччылара аһыныгас сүрэхтэниилэрин тэрийэллэрэ.
Саҥа кэмҥэ мээчиги оонньооһун Францияҕа уонна Италияҕа олус киэҥник тарҕаммыта, бүтэһик кэмҥэ дьон- сэргэ сэҥээриитин сулууспалаабыта уонна ардыгар анал обществолары салайбыта. Итальянскай оонньууга (гиио allala) лапта илии баттааһыннаах мас покрышканан солбуйар.
Баскетбол. Баскетбол (ааҥ. "Basketball") - эрэhиинэ мээчиги тимир төгүрүмтэҕэ быраҕыылаах хамаанда успуорда.
Икки хамаандаҕа биэстии оонньооччу дьон баар буолар (солбуйуу хааччахтааһына суох). Хас биир хамаанда сүрүн сыала - утары хамаандаттан элбэх сүүйүү ылан баран оонньууну кыайааһын. Тимир төгурумтэ 305 см сиртэн үөһээ турар, мээчик эргимтэтэ 749—780 мм буолуохтаах (14 саастан улахан оонньооччуларга). Тимир төгүрүмтэҕэ 6,75 миэтирэттэн кыра ыраахтан бырахпыт буоллахтарына 2 сүүйүүнэн ааҕыллар, онтон ыраах 3 сүүйүү буолар. Ол гынан баран баскетбол элбэх быраабылалардаах, сорох кэһиилэргэ ыстаараап быраҕыыны оҥороллор (1 сүүйүүнэн ааҕыллар).
Баскетбол историята.
1981 сыл кыһыныгар Джеймс Нейсмит диэн колледж Молодёжной христианской ассоциации учуутала баскетболу айбыта.
Бокс. Бокс (бөҕө хапсаҕай) диэн спорт көрүҥэ, икки утарылаhааччы сутуруктарынан саайсаллар. Аныгы бокс сиэрдэринэн боксёрдар ыйааhыннара тэҥ буолуохтаах, киирсиини көрөр киhи (рефери), киирсии 1-3 мүн. кэрдиистэргэ (раунд) арахсар. Охтон баран 10 сөк. устата турбатах боксёр кыаттарар (нокаут), рефери санаатынан, улаханнык эчэйбит боксёр киирсииттэн туоратыллар (техник нокаут). Бэриллибит рауннар устата биир да боксёр нокауттамматаҕына эбэтэр киирсииттэн туораабатаҕына, сууттааччылар харах ааҕан кыайыылааҕы быhаараллар.
Оонньуу. Оонньуу диэн аралдьытар, дуоhутар эбэтэр үөрэтэр сыаллаах дьарык. 
Оонньуу арааһа элбэх: ол курдук, видео оонньуулар, оччоҕуна дьон экраҥҥа буола турары дьойстигынан эбэтэр атын контроллерынан салайар; остуол оонньуулара - дьон остуол үрдүгэр сытар маллары хамсатар, онно "Монополия" (), дуомат, саахымат киирсэллэр, ону тэҥэ хаарты оонньуулара бааллар.
Аралдьыйыы. Аралдьыйыы диэн дьон астынар эбэтэр сынньанар дьарыктара.
Атын ааттара- суоллара омос көрүүгэ, күрүө- хаһаа уо. д. А. Энергозативноһынан араас индивидуальнай уонна бөлөхтөр баар буолаллар. Искусство араас көрүҥнэрэ куруһуогу ыытар ньыманан буолуохтарын сөп.
Аралдьыйыы холобурдара.
Вечерний — человек (сотору- сотору доҕоттор, билэр) көрсүһүү, сүрүннээн, дьарык уонна сынньалаҥ. Киэһэлик киэһэлик ыытыллар, хантан, туох диэн өйдөбүлү үөскэтэр. Вечерний вечера очень праздником или фестивале, но этот термин для огромных, чтобы своих встречений, а таких государственных или религиозных наждах.
Киэһээҥҥи сирдэр — тус олорор дьиэ, рестораннар уонна кафелар уонна да атын хостонор дьиэлэр, ону тэҥэ автотранспорт.
Вечерний дня рождения - человека. Сиэри- туому кэһии диэн түүҥҥү сырыы — аан дойду үгүс культурата, сиэрэ- туома ыытылынна.
Арҕааҥы культураларга, ордук АХШ, Великобританияҕа, Австралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа, төрөөбүт күнүн сотору- сотору кырааскалаах киэргэллэри, флажкалары сотору- сотору арыаллыыллар. Үксүгэр үөрэ- көтө аһыыр тортка үксүгэр чүмэчи умайан, эрдэ таайтараары гынна. Оҕолорго бастакы куһуок биэриэхтээхтэр.
Оонньуур. Оонньуур диэн оонньууга аналлаах тэрил. Оҕо куукулаларын, кыыллары, саллааттары уонна ооннььур оҥорор маллары археологтар булаллар. 
Бастакы оонньуурдар таастан, мастан эбэтэр туойтан оҥоһуллаллара.. Былыргы Грецияҕа, уонна былыргы Римҥа оҕолор террактоттаах мастан оҥоһуллубут ооннььурдаахтара. Оҕо улааттаҕына оонньуурдарын таҥараларга бэлэхтиэхтээхтэрэ.
Оҕо өйүн- санаатын, этин- сиинин, этин- сиинин, этин- сиинин, эт- хаан өттүнэн иитиитин сыалын- соругун таба өйдөөн, тулалыыр эйгэни билсэн, өйүн- санаатын, өйүн- санаатын, өйүн- санаатын, иэйиитин сайыннарарга көмөлөһөр. Оонньуур оҕолору кытта үөрэтэр- иитэр үлэҕэ, чуолаан техническэй уонна уус- уран айымньыны сайыннарыыга (оҕо оонньуута, оҕо айымньыта) киэҥник туһаныллар. Оонньуурдары оҥоруу, характерын, ис хоһоонун оҥоруу уонна оҥоруу типтэрэ оҕо саастарыгар сөп түбэһиннэрэн сайыннаран, интэриэһин учуоттаан чопчу иитиллибит соруктарга быһаарыллаллар. Декоративнай- прикладной искусство айымньыларын быһыытынан, ордук национальнай- үгэс буолбут, декоративнай элеменнэр быһыытынан туһаныллаллар.
Оонньуурдар ис хоһооно уонна формалара общество социальнай тутулун кытта, кини культуратын таһымын кытта быһаччы сибээстээх.
Оонньуурдар оҕону төрөппүттэрин кытта алтыһыылара, аныгы эйгэ олус актуальнай проблеманан буолар диэн быһаччы этэллэр.
Сымнаҕас оонньуур — искусственнай тирииттэн, таҥастан уонна набильнай матырыйаалтан оҕо оонньуур. Араас кэмҥэ технологическай технологическай матырыйааллары: синтепон, синтетическэй кыраныыссалары, стружканы, ватаны, волокнаны уо. д. А.
Преистория. Преистория (лат. præ = иннинэ, грек. ιστορία = история) диэн дьон-сэргэ сайдыытын бастакы кэмин ааттыыллар, суруктаах-бичиктээх история саҕаланыан иннинэ.
Таас үйэ. Таас үйэ диэн преистория кэмин периода, дьон мал оҥорорго тааhынан тутталлара.
Хронологията.
Таас үйэ үс периодтаах:
Чаҥ үйэ. Чаҥ үйэ диэн таас үйэ кэнниттэн кэлэр уонна тимир үйэ иннинээҕи история периода. Бу периодка дьэс уонна хорҕолдьун металлартан чаҥ оҥоhуулары уулларар буолбуттара.
Тимир үйэ. Тимир үйэ диэн археология быhаарыытынан дьон малларын уонна сэрии сэптэрин сүрүннээн тимиртэн оҥорор буолбут таhымнара.
Месопотамия. Месопотамия ("Өрүс икки арда") диэн Тигрис уонна Эуфрат өрүстэр икки ардыларыгар сытар сир. Аныгы Ирак улахан өттө, хотугулуу-илин Сирия, соҕуруулуу-илин Түркийэ уонна Иран Хузестан улууhа.
Месопотамия цивилизация үөскээбит сирдэриттэн биирдэстэрэ. Араас кэмҥэ араас цивилизациялар үөскүү сылдьыбыттара: Шумер, Аккад, Бабилония, Ассирия, Ахеменид империята, Сасанид империята уонна Халифат.
Unix. Unix (UNIX) диэн көмпүүтэр операциялыыр системата. 1969 c. AT&amp;T Bell Labs үлэhиттэрэ Кен Томпсон, Дэннис Ритчи, Дуглас Макллрой уонна Дьо Оссанна оҥорбуттара. Бүгүн Unix системалар AT&amp;T, эргинэр уонна эргиммэт тэрилтэлэр оҥорон таhаарбыт араас салаалара бааллар.
2007 с. эргиэн мааркатын тутааччыта The Open Group диэн индустрия консорциума. Эргиэн мааркатынан кыайан туттубат оҥорооччулар системалара Unix-курдуктар дэнэллэр.
Unix-курдук. Unix-курдук (, ) диэн Unix дьайыытынан оҥоhуллубут операциялыыр система.
Linux. Linux (Linus (Torvalds) + Unix) диэн *nix операциялыыр системалар уустара. Linux иччитигэр олохтонор. FOSS оҥоhук ордук биллиилээх холобурдарыттан биирдэстэрэ. Төрүт кодун ким баҕар туттуон, уларытыан эбэтэр тарҕатыан сөп. Билигин Linux иччитэ элбэх элетроникаҕа туттуллар, холобур компьютерга операционнай системанан - GNU/Linux ubuntu, телефоҥҥа - android, SmartTV телевизога, маршрутизаторга
Linux иччитин 1991 с. Линус Торвальдс суруйбута. Система утилиталара уонна библиотекалара GNU операциялыыр систематтан ылыллыбыттара. Ол иhин система атыын аата GNU/Linux. 
1990- с сыллар саҕаланыыларыгар тэриллибит салаа ресурсалара номнуо 2000- с сыллар саҥаларыгар компьютердар уонна сервердэр ситимнэрэ кэҥээн, көрүү- истии систиэмэтэ кэҥээн, сорох сирдэргэ персональнай компьютердарга эмиэ туһаныллыбыттара. 
Хас биирдии Linux систематтан волонтердары тардыы уонна атыылааһын олус суолталаах программнай кыахтардаах: холобур, 2008 сылга суоттааһын 9 млрд долларга тэҥнэһэр системаны оҥорорго 10,8 млрд долларга наадыйарын, оттон холбоһуктаах себестоимоһа 1,4 млрд долларга тэҥнэспитин, аҥардас 2008 сылга 315 мөл. долларга тиийэ улаатарын, холбуу үлэ 73 мөл. долларга тэҥнэспитин көрдөрбүттэрэ.тыһ. киһи-сааһа.
Семейство системы, включающих компонентов включающих программы ГNU, gcc, gcc, golbc, coutils и ряды других, сороҕор идентичность как GNU/Linux. Так как традиционные системы чако- то, под "Linux" обычно подразумываются чако- то; притом существует спорка о имении GNU/Linux. Linux - Linux-Linux-Linux Standa base, докумуоннар сорҕолоро стандарт быһыытынан регистрацияламмыт; ол гынан баран, система барыта сертификацияланар буолбатах, уопсайынан, Linux-система биир кэлим стандартнай комплект эбэтэр дьиэ кэргэҥҥэ киирэр формальнай усулуобуйа суох. Ол эрээри биирдиилээн Linux базатыгар олоҕуран кэккэ системалар бааллар эрээри, "GNU/Linux" программаттан көрөн, "Linux" диэбэттэр, чуолаан, мобильнай системалар уонна собуоттар бааллар.
Официальнай логотибынан уонна талисман Linux 1996 сыллаахха Ларри Юининг буолар. «Linux» атыы- эргиэн марката Айааччыга уонна сүрүн оҥорооччу ядра Линус Твальдс тиксэр. Онуоха проект ханнык да тэрилтэҕэ эбэтэр чааһынай дьоҥҥо тиксибэтэҕэ, кини сайдыытыгар кылаатын иһин тыһыынчанан тутулуга суох бэдэрээтчиттэр уонна компаниялар бииргэ үлэлииллэрин биир сүрүн инструменнарынан буолаллар. Linux сайдыытын уонна хаамыытын сүрүн сыалынан- соругунан туруорар кэккэ коммерческайа суох холбоһуктар бааллар-2007 сыллаахха The Linuux порядка. Linux-Linux-система тутаах ырыынага баар, олор 70 %- тан тахса (2017) Red Hat (IBM в 2019 году).
Тэрилтэ. Тэрилтэ диэн дьон-сэргэ тэриллиитэ, биир сыалы ситиhэр, биир бас билиилээх уонна тула эйгэттэн туспа арахсар лоп курдук чэрчилэрдээх.
Тэрилтэ өйдөбүлүн чинчийэллэр социология, экономика, политика үөрэҕэ, психология, мэнэдьмэнт уонна тэрилтэ коммуникацията.
Информация технологията. Информация технологията (, ) диэн көмпүүтэргэ олохтонор информация системаларын үөрэтии, оҥоруу, сайыннарыы, олоххо киллэрии, өйөөһүн эбэтэр салалта.
Атын бэлиэтээһиннэр:
Информационнай система уонна технология салаатыгар специалистар үксүн ИТ- эбэтэр IT- специалистар (англ. Information technology).
Гений (джуниор эбэтэр юниор, мин билэр киһим техническэй директор) - бу бастакы позициям, Аля стажерскай өйдөбүллэргэ. Ол эрээри эрэллээхтик чугаһаабыт Джуналар баар буолаллар. Дьуниордар уустуга суох сорудахтары толорор билиилэрин- көрүүлэрин хомуурунньуктара.
Мидле (мидл) - бу программист эбэтэр оҥорон таһаарааччы, бэйэтин дьыалатыгар үчүгэйдик ырытыллар орто таһымнаах испэсэлиис. Сыл сурун сыалын- соругун толорон иһэр. Оннук туруктаах уонна күүстээх киһи!
Сэмэн (сенор- помидор) - биһиги төрөөбүт дойдубутугар тылбаастаан, быдан сайдыылаах, үлэлээх специалист буолар. Бэйэтин соруктарыгар дириҥник уонна эрэллээхтик ырытыллар, бырайыактыыр бөлөх иһинэн үлэлиир кыахтаах, кини күүстээх хонтуруол наадата суох, биир сорукка хас да быһаарыы баар.
Информационнай технология салаата.
Информация технологиялара ыҥырыллан, компьютернай техника уонна атын үрдүк технологиялар, коммуникация үптэрин, бырагырааманан хааччыйыы уонна практическай уопуту тэрийии, бириэмэ ороскуотун, үлэ, энергияны уонна материальнай ресурсалары көдьүүстээхтик тэрийии соруктарын быһаараллар. Информационнай технологиялар хардарыта бииргэ үлэлииллэрэ уонна чаастара үксүн өҥөлөр, салалта, промышленнай производство, социальнай процесстар.
Технологическай потенциал уонна үүнүү.
Гильберт уонна күрдьэх экспоненнар технологическай прогресса (бэйэтин төрүт сокуона) нэһилиэнньэ дууһатыгар бары массыына кыамтатын улаатыннарыы быһыытынан хас биирдии 14 ый аайы 1986 уонна 2007 сыллар икки ардыларыгар икки төгүл икки төгүл көҕүрүүр; нэһилиэнньэ дууһатыгар туһуламмыт информация кыах хас биирдии 34 ый аайы икки төгүл көҕүрүүр; ол эбэтэр үс сыл аайы), оттон информацияны биэрии нэһилиэнньэҕэ икки төгүл икки төгүл икки төгүл эбиллэр.
Софтуэр. Софтуэр () диэн көмпүүтэр систематыгар сорудахтары толорор көмпүүтэр программаларын, процедуралар уонна документациялар хомуурунньуктарын аата.
Алгоритм.  
Алгоритм диэн бэриллибит инструкциянан сорудаҕыы анаммыт кэм устата утум-ситим толоруу.
Муус хоккей. Муус хоккей диэн мууска оонньонор хамаанда спорда. Хамаанда спордарыттан ордук түргэн. Сүрүннээн хоту дойдуларга тарҕаныылаах (Канада, АХШ, Россия, Скандинавия дойдулара). Кажне командыште шке капкам аралыше капкаорол уло шке командыж, пасу да икмыняр модмаш. Хоккей шуко видше уло, шайбе дене хоккей кузе тыге, мече дене хоккей, шудо хоккей да молат.
Шуко эл тӱняште терминлан «хоккей» дене рашемдаш шудо хоккей деч посна, тудо жапыште кузе уашыште, канадыште, Россий ден Эрвел Европысо шуко эл Йӱдвел да шукыж годым тиде мут-шайбан хоккейлан. В частности, шайбе дене хоккей российысе реестрыш пуртымо спорт тӱрлык лӱм дене хоккей, посна рашемдыш.
Хоккей оонньуулара (швед. Beijer Hilds) - Швецияҕа ыытыллар хоккей турнира. 1991 сылтан ыытыллар. 1997 сыллаахтан турнир Чехия, Финляндия, Россия уонна Швеция сүүмэрдэммит хамаандалара кыттыылаах Еврохокейтура буолар. Канада турнирыгар 1992-2003 сс. Швейцария сүүмэрдэммит хамаандата Россия сезонугар 2021/2022 сс. 2015 уонна 2016 сылларга турнир ыытыллыбатаҕа.
История.
Токур палаткалаах уонна мээчиктээх оонньуулар үгүс култуура историятыгар булуохха сөп. Египеккэ палаткалаах, снарядтаах хамаандалары ойуулуур 4000 сыллаах эрэһиинэ үлэ булулунна. Б.э. ИНН. 1272 сыллаахха диэри ити көрдөрүү 600- тэн тахса сыл буолбут. Ис Монголияҕа бейкоу оонньуур[en], аныгы хоккейга маарынныыр оонньуу 1000- чэкэ сыл буолла.
Хоккей оонньууларын үксэ орто үйэҕэ спорт уонна оонньуу сыһыаннаах сокуоннарынан булуохха сөп. Голуэй Статута 1527 с.Ирландияҕа мээчиктээх оонньуур сорох көрүҥнэрин боппута, ол иһигэр «hooky» («hooky») палокаҕа маарынныыр «крючковай» ("hooky"). XIX үйэҕэ араас форумнар уонна историческай оонньуулар көрүҥнэрэ дифференциацияланан, спорт биирдиилээн көрүҥнэригэр холбонон барбыттара. Быраабылалар уонна балаһыанньалар кодификацияларынан дьарыктанар, ону тэҥэ национальнай уонна аан дойдутааҕы органнар ис уонна аан дойдутааҕы конкуренцияны салайар тэрилтэлэр тэриллэн барбыттара.
Айылҕа.  
Айылҕа диэн аан дойду, тулалыыр эйгэ. Олох, харамайдар, үүнээйилэр, Сир, күн-дьыл, материя уонна энергия, Мироздание эмиэ айылҕа өйдөбүлүгэр сыhыаннаахтар.
Географияҕа: 1) дойду, сир тас көстүүтэ; 2) түөлбэ сир үктэлин, туругун, климатын, уутун, үүнээйитин, хамсыыр харамайын барытын холбуур өйдөбүл; 3) тулалыыр эйгэ; 4) сир-халлаан барыта.
Черскэй. Черскэй. Бөһүөлэк, Аллараа Халыма улууһун киинэ. 1963 сылга диэри Нижние Кресты диэн сэлиэнньэ этэ. 
Дьокуускайтан саамай ыраах сытар улуус киинэ, 1920 км. Халыма уҥа кытылыгар турар. 
Нэһилиэнньэтэ 2007 сыллаҕы туругунан 3300 киһи, 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 11456 киһи этэ. 
Зеленай Мыс диэн ааттаах муора порда, балыгы таҥастыыр завод, Икки орто оскуола, культура дьиэтэ, балыыһа. 
Геолог уонна географ Черскэй И.Д. аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Рожин тумула. Рожин тумула. Саҥа Сибиир арыы арҕаа өртүгэр баар тумус. XIX үйэ бастакы аҥарыгар уу кыылын муоһунан эргинэр саха промышленнига Рожин аатынан ааттааммыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", яловарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Дьэһиэй. Дьэһиэй — Красноярскай кыраайга баар улахан күөл. Полярнай эргимтэ кэннигэр Куотуй өрүс тардыытыгар Эбэҥки оройуонун хоту өттүгэр сытар. Иэнэ — 238 км². Үгүс тумуһахтардаах, хомолордоох, биэс киллэрэр, биир таһаарар Сиикэй Сээн диэн үрэхтээх.
Алтынньы бүтүүтүттэн тоҥон, бэс ыйын ортотуттан мууһа ирэн барар. Бу түбэҕэ саамай бодөҥ аар саарга аатырбыт Эбэ хотун.
Дьэһиэй күөл аан бастаан 1745 с. Езель диэн аатынан каартаҕа киирбит. Кэлин литератуураҕа араа көрүҥүнэн ааттанар буолбут: Ieзiejя, Евсеевское, Жессей, Жоссей. Билигин каартаҕа нууччалыы Ессей диэн суруллар.
Кытылыгар Дьэһиэй диэн ааттаах бөһүөлэк баар.
Олох. Олох диэн тыыннаах организмнар тыына суох эттиктэртэн эбэтэр өлбүт организмнартан атыннара. Тыыннаах организмнар үүнэллэр уонна ууhууллар.
Родионова Надежда Михайловна. Родионова Надежда Михайловна (1944 с. муус устар 11 күнэ - Кэмпэндээйи с., Сунтаар улууһа, Саха АССР - 2019 с. тохсунньу 8 күнэ) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин систиэмэтин бочуотаах бэтэрээнэ. 
Олоҕун олуктара.
1968 с. Дьокуускай куорат педагогическай училищетыгар «Начаалынай оскуолаучуутала» идэни ылан бүтэрбитэ. Сунтаар иккис нүөмэрдээх орто оскуо-латыгар начаалынай кылаасучууталынан, онтон старшай пионер баһаатайынан улэлээн, педкэлэктиип, төрөппүт общественноһын уопсай билиниитин ылбыта 1978 с. Надежда Михайловнаны, үүнэн иһэр, айымньылаахтык, 0ҕо интэриэһин тардар гына үлэлиир педагогу, оройуоннааҕы пионердар дьиэлэрин дириэктэринэн анаабыттара. Бу Дьиэ кэлин, пионерскай тэрилтэни эспиттэрин кэннэ, Оҕо дьоҕурун сайыннарар киин (ОДьСК) диэн уларытыллан ааттанан салгыы үлэлии турар. Манна араас куруһуоктар, студиялар арыллан үлэлииллэр. Родионова Н.М. туруорсуутунан оройуон салалтата Оҕо дьоҕурун сайыннарар киинигэр саҥа дьиэ тутан биэрбитинэн, үлэ өссө кэҥээбитэ, сылдьар oҕo элбээбитэ. Манна oҕo айымньытын оҥоһуктара уопсай көрдөрүүгэ туруоруллар, оройуон, өрөспүүбүлүкэ конференциялара, араас семинардар тэриллэллэр.
Аатын үйэтитии.
Н.М.Родионова аата бэс ыйын 18 кунун 2022 сыллаах Сунтаар улууһун депутаттарын Сэбиэтин XVIII ыҥырыылаах мунньаҕын быһаарыытынан "Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннар киин" эбии үөрэхтээhин муниципальнай бюджетнай тэрилтэтигэр иҥэриллибитэ.
Арассыыйаҕа мобилизациа (2022). Арассыыйаҕа мобилизациа — Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар Балаҕан ыйын 21 күнүгэр 2022 сыллаахха Владимир Путин ыйааҕынан саҕаламмыта.
Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2022 Арассыыйа Украина сирин оккупациялыырын туһунан биллэрэр, Алтынньы 1–2 күнүгэр 2022 сыллаахха тотальнай сэрии биллэрэрэ күүтүллэр. Эдэр уолаттары уонна кыргыттары омук сиригэр таһаарбат буолаллар.
Мобилизация саҕаланыаҕыттан Арассыыйаттан 300 тыыһынча киһи куотта.
Павлова Анна Петровна. Павлова Анна Петровна, бэс ыйын 10 күнүгэр 1939 сылаахха  Сунтаар оройуонун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха АССР үтүөлээх учуутала, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүблүкэтин учууталларын учууталлара, «Саха-Азия» пуонда стипендиата. Сунтаардааҕы 1-кы №-дээх оскуолаҕа уонна Сунтаардааҕы политехническэй лицейга химия учуутала.
Олоҕун олуктара.
Бэс ыйын 10 күнүгэр 1939 сылаахха  Сунтаар оройуонун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1958 с. Тойбохой орто оскуолатын бүтэрбитэ. Салгыы 6 сыл иитээччинэн уонна учууталынан үлэлээбитэ. 1969 с. СГУ биология-география факультетын бүтэрэн, Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. 1993 сылтан Сунтаардааҕы политехническэй лицейгэ химия учууталынан көһөрүллүбүтэ. Анна Петровна бастаан үлэлиэҕиттэн уруок тэрээһинигэр ураты суолтаны биэрэрэ, хас биирдии уруокка уһулуччу кичэйэн бэлэмнэнэрэ. Программалаах матырыйаалы наука-техника билиҥҥи ситиһиилэрин кытары ыкса сибээстиирэ, үөрэнээччилэр интэриэстэрин үрдэтэргэ, дириҥэтэн үөрэтиигэ ыҥырара. 1984 сылтан Анна Петровна СГУ устудьуоннарыгар бэйэтин предметигэр актыыбынай практиканы салайбыта. 1-кы №-дээх оскуолаҕа уонна лицейгэ естественнэй наукалар кафедраларын салайбыта.
Анна Петровна үөрэтэн таһаарбыт оҕолоруттан 34 киһи биолог-химик үөрэҕин ылбыттара, кинилэртэн 17 химия учууталлара. Лицейгэ үөрэтэн таһаартаабыт оҕолоруттан үрдүк үөрэх заведениеларыгар киирбиттэрэ: мединститукка 39, биолог идэтигэр 11, химик идэтигэр 14, химик-технолог идэтигэр 14. Анна Петровна үөрэтэр предметигэр кэнники 10 сыл устатыгар үөрэҕин ситиспэтэх оҕо диэн суоҕа, оҕо 80-90% «4», «5» сыаналарга үөрэниилэрэ ситиһиллибитэ.
Павлова А.П. старшай учуутал, учууталлар учууталлара, «Саха-Азия» пуонда стипендиата, Сорос стипендиата, оройуон чулуу үлэһитэ.