mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Соҕуруу Буг. Соҕуруу Буг (; ) — Украина соҕуруулуу илинигэр баар 806 км усталаах өрүс. Бассейна 63 700 км². Украина иһигэр бүттүүн киирэр соҕотох бөдөҥ өрүс.
Аата.
В. В. Лобода суруйарынан былыргы гириэктэр бу өрүһү "Гипанис", "Ипанис" дииллэр эбит, оттон былыргы нуучча летопистарыгар — "Богъ", "Бъоугъ" диэн ааттанар. Чопчу суолтата биллибэт. Польша тыл үөрэхтээҕэ Тадеуш Лер-Сплавинский балтика-славян "Bog" («сүүрүк») эбэтэр "bougb" («туора барыы, эриллии-буруллуу») диэн тылларыттан буолуон сөп диир. Франция гидрограба Элизе Реклю "бог" (таҥара) диэн тылынан быһаарар. Ян Розвадовский уонна Макс Фасмер былыргы ниэмэс "Bach" («үрэх») диэн тылыттан таһаараллар.
Гидрографията уонна бассейна.
Соҕуруу Буг Подольеттан саҕаланар, онтон илин диэки Винница нөҥүө ааһар, онтон чугас соҕуруулуу-илин эргийэр Буг лиманыгар түһэр, онтон Днепрдыын Днепр-Буг лимана буолан былыргы Ольвия куорат таһынан ааһар уонна Хара муораҕа түһэр. Үөһээ тардыытыгар бадарааннаах сиринэн устар, намыһах кытыллардаах; орто сүүрүгэр — дириҥ хочонон устар; харгыстардаах. Онтон Хара муоратааҕы хапталынан устар. 
Уута баһыйар сорҕото хаар уута.
Дьадаҥыларга көмө аан дойдутааҕы күнэ. Дьадаҥыларга көмө аан дойдутааҕы күнэ - ахсынньы 19 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Полуектов Иван Иванович. Полуектов Иван Иванович — дворянин, Дьокуускай олохтооҕо, 1725 сыл бэс ыйыттан 1725 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Трифонов Степан олорбут. Полуектов кэнниттэн бойобуоданан камергер Жадовскай Фадей Иванович анаммыт.
Жадовскай Фадей Иванович. Жадовскай Фадей Иванович - дворянин, Дьокуускай олохтооҕо, 1730 сыл бэс ыйыттан 1733 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Дуоһунаһыттан баайын-дуолун былдьаан туран босхоломмута.
Кини иннинэ бойобуоданан Полуектов Иван Иванович олорбут. Жадовскай кэнниттэн бойобуоданан хаһаах полковнига Серединин Борис анаммыт.
Серединин Борис. Серединин Борис - хаһаах полковнига, 1733 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1733 сыл ахсынньы 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Тоболькайга ыытыллыбыта.
Кини иннинэ бойобуоданан Жадовскай Фадей Иванович олорбут. Серединин кэнниттэн бойобуоданан лейб-гвардия капитаана Заборовскай Алексей Еремеевич анаммыт.
Заборовскай Алексей Еремеевич. Заборовскай Алексей Еремеевич - лейб-гвардия капитаана, 1734 сыл ахсынньытыттан 1740 сыл от ыйын 20 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Бэрик ыларын иһин ууратыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Серединин Борис олорбут. Серединин кэнниттэн бойобуоданан майор Павлуцкай Дмитрий Иванович анаммыт.
Павлуцкай Дмитрий Иванович. Павлуцкай Дмитрий Иванович — майор, 1740 сыл бэс ыйын 20 күнүттэн 1742 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Анаадырга чукчалары хам баттыы ыытыллыбыт, онно ыам ыйын 14 күнүгэр чукчалар өлөрбүттэр.
Кини иннинэ бойобуоданан Заборовскай Алексей Еремеевич олорбут. Павлуцкай кэнниттэн бойобуоданан капитаан Остяков Иван Яковлевич анаммыт.
Остяков Иван Яковлевич. Остяков Иван Яковлевич - майор, 1742 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Бэрик ыларын иһин ууратыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Павлуцкай Дмитрий Иванович олорбут. Остяков кэнниттэн бойобуоданан статскай советник Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович) анаммыт.
Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович). Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович) — статскай советник, 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүттэн 1745 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Дьокуускайга өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Остяков Иван Яковлевич олорбут. Генрих кэнниттэн бойобуоданан "якутский сын боярский" Аммосов Федот анаммыт.
Аммосов Федот. Аммосов Федот - "якутский сын боярский", 1745 сыл ыам ыйын 19 күнүттэн 1747 сыл ыам ыйын 26 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 1749 сыллаахха Дьокуускайга өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович) олорбут. Аммосов кэнниттэн бойобуоданан полковник Жеребятников Иван Петрович анаммыт.
Жеребятников Иван Петрович. Жеребятников Иван Петрович - "якутский сын боярский", 1745 сыл ыам ыйын 26 күнүттэн 1752 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 1754 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга силиэстийэ кэмигэр өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Аммосов Федот олорбут. Жеребятников кэнниттэн бойобуоданан Дьокуускай полкатын порутчига Замощиков Иван Иванович анаммыт.
Замощиков Иван Иванович. Замощиков Иван Иванович - Дьокуускай полкатын порутчига, 1745 сыл ыам ыйын 26 күнүттэн 1752 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 1754 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга силиэстийэ кэмигэр өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Жеребятников Иван Петрович олорбут. Замощиков кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Еропкин Уар Иванович анаммыт.
Еропкин Уар Иванович. Еропкин Уар Иванович - коллежскай асессор, 1752 сыл атырдьах ыйын 29 күнүттэн 1754 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга барбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Замощиков Иван Иванович олорбут. Замощиков кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Лесли Иван Васильевич анаммыт.
Лесли Иван Васильевич. Лесли Иван Васильевич - коллежскай асессор, 1754 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1759 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Еропкин Уар Иванович олорбут. Лесли кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Павлуцкай Андрей Степанович анаммыт.
Павлуцкай Андрей Степанович. Павлуцкай Андрей Степанович - коллежскай асессор, 1759 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 1759 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Лесли Иван Васильевич олорбут. Павлуцкай кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Лебедев Михаил Михайлович анаммыт.
Лебедев Михаил Михайлович. Лебедев Михаил Михайлович - коллежскай асессор, 1759 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн 1761 сыл сэтинньи 30 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Дьокуускайтан барбыта биллэр.
Кини иннинэ бойобуоданан Павлуцкай Андрей Степанович олорбут. Павлуцкай кэнниттэн бойобуоданан титулярнай советник Чередов Федор Васильевич анаммыт.
Чередов Федор Васильевич. Чередов Федор Васильевич - титулярнай советник, 1761 сыл сэтинньи 30 күнүттэн 1764 сыл тохсунньу 29 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Дьаам сүүрдээччини өлөрбүтүн иһин ууратыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Лебедев Михаил Михайлович олорбут. Чередов кэнниттэн бойобуоданан прапорщик Дуреев Козьма анаммыт.
Дуреев Козьма. Дуреев Козьма - прапорщик, 1764 сыл тохсунньу 29 күнүттэн 1764 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Тобольскайга кистэлэҥ хамыыһыйаҕа ыытыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Чередов Федор Васильевич олорбут. Чередов кэнниттэн бойобуоданан коллежскай советник Черкашенинов Мирон Мартынович анаммыт.
Черкашенинов Мирон Мартынович. Черкашенинов Мирон Мартынович - коллежскай советник, 1764 сыл бэс ыйын 1 күнүттэн 1766 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Уурайан баран дьаһаах хамыыһыйатын начаалынньыгынан үлэлээбит.
Кини 1765 сыллаахтан салайбыт кэлин "Бастакы Саха дьаһааҕын хамыыһыйата" (Первая Якутская ясачная комиссия) диэн ааттаммыт хамыыһыйата дьаһаах хомуйуутун сааһылаабыта. 1767 сыл от ыйыгар диэри Саха сирин сирдэрин уонна дьонун ревизиялээн уонна биэрэпистээн бүтэрбит. Бу хамыыһыйа үлэтин уонна хадаатайыстыбаларын түмүгүнэн хас да докуомуон тахсыбыта. Оннук Сенат ыйааҕынан 1769 сыл муус устарыттан дьаһааҕы бойобуода сборщиктара буолбакка, саха кулубалара (князцы) бэйэлэрэ хомуйар буолбуттара. Ону таһынан сахаларга дьаһааҕы киис тириитинэн эрэ буолбакка, атын түүлээҕинэн эбэтэр харчынан төлүүр быраап бэриллибитэ. 1769 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр (аныгы ааҕыынан от ыйын 4) Сибиир күбүрүнээтэрэ Денис Чичерин аманаат институтун Саха сиригэр суох гынар туһунан ыйаах таһаарбыта. Нуучча атыыһыттара, промышленниктара, чунуобунньуктара анал көҥүлэ суох улуустары кэрийэллэрэ бобуллубута (тоҕо диэтэххэ хамыыһыйа быһаарбытынан куораттан сылдьар "тойоттор" дьаһаах төлөөччүлэри дьадаталлар, дьаһааҕы төлүүр кыахтарыттан таһаараллар эбит). Сири туһаныыны бэрээдэктиир дьаһаллар тахсыбыттара. Ону таһынан дьаһаах төлөөччүлэр иэстэрин кулубалар уонна чаччыыналар буолбакка, атын, кинилэргэ сыһыана суох дьон ирдииллэрин туруорсубута (третьи лица). Бу дьаһал көннөрү дьону аһары күүстээх батталтан көмүскүөхтээҕэ. Маны таһынан хамыыһыйа араҥастаан көмүүнү бопсубута, тоҕо диэтэххэ бу ыарыылар тарҕаналларыгар усулуобуйа оҥороро (ыарыы дьаһаах төлүүр дьон ахсаанын аҕыйатар диэн санааттан).
Сахаҕа кини аатынан өс номоҕо үөскээбит: "Мөрүөн хамыыһыйа саҕаттан"," туос биэдэмэскэ суруллубутунан". Сири сыһыарыы биэдэмэстэрин, кумааҕы суох буолан, Мөрүөн хамыыһыйата туоска суруйбута биллэр.
Кини иннинэ бойобуоданан Дуреев Козьма олорбут. Черкашенинов кэнниттэн бойобуоданан коллежскай советник Дебринин Алексей Петрович анаммыт.
Дебринин Алексей Петрович. Дебринин Алексей Петрович - коллежскай асессор, 1766 сыл ыам ыйын 3 күнүттэн 1769 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга ыытыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Черкашенинов Мирон Мартынович олорбут. Дебринин кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Афросимов Дмитрий Тимофеевич анаммыт.
Афросимов Дмитрий Тимофеевич. Афросимов Дмитрий Тимофеевич - коллежскай асессор, 1769 сыл балаҕан ыйын 28 күнүттэн 1772 сыл ахсынньы 1 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга ыытыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Дебринин Алексей Петрович олорбут. Афросимов кэнниттэн бойобуоданан секунд-майор Малтефельцей Петр Михайлович анаммыт.
Малтефельцей Петр Михайлович. Малтефельцей Петр Михайлович - секунд-майор, 1771 сыл кулун тутар 11 күнүттэн 1773 сыл кулун тутар 13 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Афросимов Дмитрий Тимофеевич олорбут. Малтефельцей кэнниттэн бойобуоданан Воинов Михаил Васильевич анаммыт.
Воинов Михаил Васильевич. Воинов Михаил Васильевич - секунд-майор, 1773 сыл кулун тутар 13 күнүттэн 1774 сыл тохсунньу 17 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Малтефельцей Петр Михайлович олорбут. Воинов кэнниттэн бойобуоданан Черемисинов Ларион Михайлович анаммыт.
Черемисинов Ларион Михайлович. Черемисинов Ларион Михайлович - Илим бойобуодата, 1774 сыл тохсунньу 17 күнүттэн 1774 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Воинов Михаил Васильевич олорбут. Черемисинов кэнниттэн бойобуоданан секунд-майор Шатилов Степан Михайлович анаммыт.
Шатилов Степан Михайлович. Шатилов Степан Михайлович - секунд-майор, 1774 сыл ахсынньы 14 күнүттэн 1778 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Черемисинов Ларион Михайлович олорбут. Шатилов кэнниттэн бойобуоданан Озеров Данил Петрович анаммыт.
Озеров Данил Петрович. Озеров Данил Петрович - коллежскай асессор, 1778 сыллаахтан 1783 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Дьокуускайга өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Шатилов Степан Михайлович олорбут. Озеров кэнниттэн бойобуоданан Горохов Михаил Михайлович анаммыт.
Горохов Михаил Михайлович. Горохов Михаил Михайлович - коллежскай асессор, 1778 сыллаахтан 1783 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 
Кини иннинэ бойобуоданан Озеров Данил Петрович олорбут. Горохов кэнниттэн бойобуоданан Верещагин Алексей Степанович анаммыт.
Верещагин Алексей Степанович. Верещагин Алексей Степанович - надворнай советник, 1784 сыллаахтан Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 
Кини иннинэ бойобуоданан Горохов Михаил Михайлович олорбут. Верещагин Саха сирин тиһэх бойобуодата. 1784 сыллаахха Саха уобалаһа үөскээбитэ, онон бойобуодалар суох буолбуттара, кинилэр оннуларыгар комендант дуоһунаһа баар буолбута.
Холецистит. Холецистит ( — үөс уонна — хабах) — үөс хабаҕын элбэхтик көстөр ыарыыта. Үксүн үөс кыайан тахсыбакка хабахха хонуутуттан (таас үөскээн эбэтэр атын төрүөттэн сылтаан) саҕаланар.
Михаил Прохоров. Михаил Дмитриевич Прохоров (Москваҕа 1965 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт. бизнесмен, миллиардер, ОНЭКСИМ бөлөх президена, Россия биатлонистарын союһун президена, 2011 сыллахтан политикаҕа кыттар. 2011 сыл от ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри "Правое дело" партия бирисидээтэлэ. 2012 сыл президент быыбарыгар кандидат.
Навальнай Алексей. Алексей Анатольевич Нава́льнай (1976 сыл от ыйын 4 күнэ, Бутынь, Москва уобалаһа, ССРС - 2024 сыл олунньу 16 күнэ, Харп, Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга, Арассыыйа) — юрист, инвест-активист, политика уонна уобсастыба диэйэтэлэ. "Живой журналга" саамай рейтиннээх блогтар ааптардарыттан биидэстэрэ. Россияҕа коррупцияны кытта охсуһарынан биллэр. "Роспил" антикоррупционнай проект оҥороччута уонна салайаччыта.
2020 сыллаахха Тохсунньу ыйга Путин харчы уорбутун дакаастаан уонна Единай Арассыыйа тойотторо харчы уорбуттарын дакаастаан YouTube көрүлтэлэри укпута. Ол сыл Путин ыйааҕынан ФСБлар "новичок" диэн веществонан өлөрө сатаабыттара. 2021 сылтан ыла Путин ыйааҕынан хаайыллар сытар. 
Владимир Путин ыйааҕынан ФСБлар олунньу 16 күнүгэр 2024 сыллаахха хабарҕалаан өлөрбүттэр.
Сирия гражданскай сэриитэ. Сирия гражданскай сэриитэ — 2011 сыллаахха саҕаламмыт уонна буола турар атын дойдулар кыттыылаах хас даҕаны өттүлээх гражданскай сэрии.
Сэрии кыттыылаахтара - билиҥҥи Сирия президена Башар Асады өйөөччүлэр (Сирия арааб армията), орто соҕус оппозиция чаастара (Босхо Сирия армията) уонна араас ислам террорит группалара(ИГИЛ, Фронт ан-Нусра уонна да атыттар).
Арааб сааһын кэнниттэн саҕаламмыт правительство утары туруулар уонна миитиннар Сирия араас куораттарыгар өрө турууну саҕалаабыттара. Онтон сайын номнуо толору сэрии саҕаламмыт. Оппозиция ирдэбилинэн Башар Асад отставкаҕа тахсыыта, 1962 сыллаахтан үлэлиир ЧП режимын уһалыы уонна демократия диэки эргийии буолар. 
Бастаан правительство армията уонна Сирия босхолооһун армията эрэ кытталлара. Онтон кэлин оппозиция хайдыбыта - бастаан курд тэрилтэлэрэ тахсыбыттара, уонна 2013 сыллаахха ордук радикальнай группалар ИГИЛ олохтообуттара.
Хайдыы түмүгэр оппозиция мөлтөөбүт, ол иһин радикальнай ислам группалара бастакы миэстэҕэ тахсыбыттар, ол курдук«Фронт ан-Нусра» (Аль-Каида салаата) и «Исламское государство» (ИГИЛ).
ИГИЛ ордуу түргэнник тарҕаммытын кэнниттэн АХШ кыттыыны ыларын саҕалаабыта уонна 2014 сыл балаҕан ыйыттан исламистар базаларын уонна атын сыалларын буомбалыырын саҕалаабыта. (Сирия былаастарын ыйыппака эрэ). 2015 сыл балаҕан ыйыттан Россия эмиэ кыттыны ылбыта, ол гынан баран Сирия президена көрдөһүүтүнэн уонна Сирия правительствотын армиятын кытта бииргэ үлэлиир.
Сэрии араас өттүлэрэ атын дойдулартан көмөнү ылаллар - ол курдук правительство өттүн Россия уонна Иран өйүүр, онтон оппозиция өттүн арҕаа дойдулар уонна Персия хомотун дойдулара көмөлөһөллөр. 
ХНТ этэринэн, бу сэриигэ 220 тыһ киһи өлбүт, дойду экономикатыгар уонна инфраструктуратыгар баараҕай улахан хоромньу оҥоһуллубут. Исламистар баар сирдэригэр кулуту бас билии тарҕаммыт, атын итэҕэллээх дьоннору сойуолааһын баар буолбут, уонна араас культурнай наследние объектарын алдьаппыттар.
Башар Асад. Башар Асад (Башар Аль Асад) - Сирия президена. 
Өстөөхтөрө кинини "бэйэтин норуотун өлөрөөччү, демократияны утарааччы, АХШ өстөөҕө, Владимир Путин доҕоро" - диэн ойуулууллар.
Дьиэ кэргэнэ.
Башар Асад Хафез Асад уонна Анис үһүс оҕолоро. Киниттэн ураты өссө үс уол: убайа Басиль, бырааттара Махер уонна Маджид, уонна эдьиийэ Бушра бааллар.
2001 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Башар Асад Асма аль-Ахрас диэн биллэр суннит уустарыттан төрүттээх кыыһы ойох ылбыта. Кэлин Асма аль-Асад кэпсээбит: "«Кыра эрдэхпититтэн билсэбит. Оҕо сылдьан доҕордоһуубут тапталга кубулуйбута.»". 2001 сыллаахха Хафез диэн уолу, 2003 сыллаахха — Зейн диэн кыыһы, 2004 Карим диэн өссө биир уолу төрөппүттэрэ.
Уитни Хьюстон. Whitney Elizabeth Houston ( 1963 Атырдьах ыйын 9 күнэ - 2012 Олунньу12, ) Америка поп уонна R&amp;B стилларга ырыаһыта. Кыраһыабай уонна күүстээх куолаһынан биллэр. Саамай биллэр ырыалара - 'I Will Always Love You' уонна 'I Wanna Dance with Somebody (Who Loves Me)'. Америка өрөгөй ырыатын The Star Spangled Banner', Super Bowl XXVҕа ыллаабыта уонна туспа диска таһаарбытын хит-парадтарга бастаабыта. Онон, Америка историятыгар Америка өрөгөй ырыатын ситиһиилээхтик атыылаабыт соҕотох артыыс буолар. Саамай ситиһиилээх дьахталлар быыстарыгар баар. Саамай биллэр уонна ситиһиилээх альбома - The Bodyguard' (Телохранитель) уонна "Whitney" альбомнара буолаллар. Ону тэҥэ "Священник кэргэнэ" (Жена Священника) киинэҕэ кыттыбыта. Өлүөн иннинэ наркотигы уонна арыгыны кытта үөрүйэх буолбут.
Чжуанлар. Чжуанлар, Чжуаннар (Чжуан Bouчcueŋь/Bouxcuengh, кытайдыы 壯族, судургу кытайдыы 壮族, пиньинь Zhuàngzú) диэн Кытай хоту өттүгэр олорор Бэиүуэ. Кытай Гуангси-Чжуан Аутоном Оройуона төрүт олохтоохторо, дойду олохтоохторун 34%. 2010 сыллаахха 1854 тыһ- Кытай (18 000 000), Вьетнаҕа (50 000), Лаосҕа (30 000), Камбодьаҕа (25 000), Тайлаҥҥа (20 000), Холбоhуктаах Штаттарга (20 000), Дьоппуоҥҥа (15 000), Арассыыйаҕа (13 000), Канадаҕа (10 000).
Байбал Сэмэнэп. Байбал Сэмэнэп (Павел Степанович Семенов) — Саха биллэр ырыаһыта, ырыа айааччыта. СӨ үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
1974 сыл от ыйын 2 күнүгэр Бүлүү улууһугар Тыымпыга төрөөбүт. Аныгы саха эстрадатын биир биллэр-көстөр ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ. 
Айар олоҕо.
«Бабочкалаах уолаттар» (салайааччылара С. уонна Е. Неустроевтар) ансаамбылга ыллыы сылдьыбыт.
Ырыалара.
Барыта 50 тахса ырыалаах. Үксүн бэйэтэ суруйар, матыыптыыр.
Хит буолбут ырыалар:
Ый кыыһа. Варя Ларионова — "Ый кыыһа" диэн псевдонимнаах Чурапчы улууhун Хатылытыттан төрүттээх Саха Республикатын биир бастын ырыаһыта. Киэҥник 2004 сыллахха биллибитэ.
2012 сылга дылы үс альбомнары таһаарбыта: "Ый ымыыта" (2007), "Кыыс дууhата" (2008), "Олох эргиирэ" (2008).
Арҕаа Бүлүү улууһа. Арҕаа Бүлүү улууһа эбэтэр Үөдүгэй улууһа - 1911-12 сылларга Бүлүү өрүс хаҥас өттүнээҕи нэһилиэктэрэ Үөһээ Бүлүү улууһуттан арахсан туспа улуус буола сылдьыбыттара. Ол улуус киинэ Далыр этэ.
Маннык турук арааһа Арассыыйа импиэрийэтэ сууллуор дылы буолбут кэриҥнээх.
Анастэйша.  Анастэйша (Anastacia) (Чикаго куоракка, 1968 сыл Балаҕан ыйын 17 төр.) Америка ырыаһыта, ырыаны суруйаччы уонна стилист.
Альбомнара.
Ырыалара
Азаров Михаил Дмитриевич. Азаров Михаил Дмитриевич (1877- биллибэт) - ВЯОНУ чилиэнэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, учуутал.
М.Д. Азаров 1877 с. Нам улууһун 2 Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускай куорат икки кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 1901 сылтан учуутал стажтааҕа.
М.Д. Азаров 1904 с. Мэҥэ улууһун «Соло» диэн сиргэ Ф.Г. Сивцев – Сүөдэр Аҕабыты уонна кини кэргэнин А.И. Сивцеваны кытта бииргэ учууталлаабыттарын туһунан «Школьный листок за 1904 год» диэн отчуот-докумуоҥҥа үчүгэйдик ахтыллар.
М.Д. Азаров Мэҥэ улууһун 1907 с. тэриллибит Төҥүлү оскуолатын саамай маҥнайгы учуутала. Кини элбэх сыл араас оскуолаларга учууталлаабыт. Элбэх бэлиэ, үчүгэй дьону иитэн-үөрэтэн таһаарбыт үтүөлээх-өҥөлөөх. М.Д. Азаров 1921-22 сылларга повстанчествоҕа салайар үлэҕэ активнай кыттыыны ылбыта. ВЯОНУ чилиэнинэн буолбута. Ол аата повстанчество правительствотыгар – саамай үрдүкү салалтаҕа үлэлээбитэ. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.
Үүттүүр Уола (Алексеев Николай Иванович). Алексеев Николай Иванович – Үүттүүр Уола (олоҕун сыллара биллибэт) — Саха Сиригэр гражданскай сэрии кэмигэр үрүҥ бастаанньыттар хамсааһыннарын кыттыылааҕа.
Үүттүүр Уола I Амма улууһун II Чакыр нэһилиэгиттэн төрүттээҕэ биллэр. Кини үрүҥ повстанчество иннинэ тугунан дьарыгырбыта биллибэт. 1921–22 сс. үрүҥ повстанчество уонна 1922–23 сс. пепеляевщина активнай кыттыылааҕа. Кини бу событиеларга олус киэҥ сырыылары сылдьыбыт. Илин эҥэринэн, үрүҥнэр Соҕурууҥҥу Бөлөхтөрүн сэриилэһиилэринэн сылдьыбыт. 1922 с. от-атырдьах ыйдарыгар Өлүөхүмэҕэ командировкаҕа сылдьыбыт. Онно кини этэрээт тэринэн Өлүөхүмэ куоратын, Өлүөхүмэ дэриэбинэлэрин ылыахтааҕын кыайан толорбокко кэлбит.
1922–23 сылларга пепеляевщинаҕа Үүттүүр Уола Маралах туһаайыытынан, бэйэтэ кэпсииринэн, 200 саллааттаах С.М. Михайлов экспедиционнай этэрээтин утары уонна Амма Солобуодатын көмүскээһиҥҥэ сылдьыбыт. Сорох сэһэнинэн Үүттүүр Уола 1924–25 сс. «Тоҥустар восстаниеларын» кэмигэр Верхоянскай куораты штурмалааһыҥҥа кыттан баран хотторуу түмүгүнэн Табалаах нэһилиэгэр Тумуһах диэн сиргэ 40-ча буолан сайылаабыт, онтон илин диэки барбыт эбиттэр.
Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.
Сорох сэһэнинэн хотугу улуустартан биирдэстэригэр саһан олорон кырдьан өлбүтэ үһү диэн эмиэ баар эбит..
Афанасьев Георгий (Егор) Васильевич (Суон Кинээс Сиэнэ). Афанасьев Георгий (Егор) Васильевич – Суон Кинээс Сиэнэ (1899-1928) — Саха Сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ бастаанньыт.
Г.В. Афанасьев Арҕаа Хаҥалас дуу, Илин Хаҥалас дуу киһитэ. Баай ыалтан төрүттээҕэ аатыттан да биллэр. Кини туһунан билигин Покровскай музейын архивыгар баар Н. Гордеев ахтыыта бэрт кылгастык бэлиэтээн аһарар.
Г.В. Афанасьев үрүҥ повстанчествоҕа холбоспут төрүөтүнэн 1922 с. кулун тутар саҥатыгар Покровскайтан П.М. Крылов диэн хамандыыр II Дьөппөн нэһилиэгэр баран 20-чэ туох да буруйа суох дьону кыргыбыта буолбута. «Образцовай карательнай рейдэ» кэмигэр Крылов этэрээтин дьоно мас эрбии турар дьону, ойбоҥҥо сүөһү уулата турар оҕонньору, оскуола учууталын, таҥара дьиэтигэр үлэлиир аҕабыты, офицер уолун кытары уо.д.а. барыта 20-чэ буруйа суох дьону кыргыбыттара. Нөҥүө күнүгэр бу ынырык дьулаан быһыы улууһу биир гына тарҕаммыт, иһиллибит. Бэрт түргэнник олохтоох нэһилиэнньэттэн үрүҥ этэрээттэрэ тэриллэн киирэн бараллар. Ол курдук, үрүҥ этэрээттэрин хамандыырдарынан Н.ф. Дмитриев – Кэлэҕэй Дмитриев, С.И. Михайлов – Кырсаан Уола, Е.Е. Старостин – Урдус кулуба Уола, И.Г. Кириллов (16 саастааҕар), С.А. Широких, Г.В. Афанасьев – Суон Кинээс Сиэнэ. Бу туһунан Н. Гордеев ахтыытыгар суруллубут.
Г.В. Афанасьев этэрээтэ үрүҥнэр Соҕурууҥҥу бөлөхтөрүгэр сылдьыбыт. Н.Ф. Дмитриевы – Кэлэҕэй Дмитриевы бэйэтин саллааттара өлөрбүттэрин кэнниттэн кини этэрээтин Г.В. Афанасьев салайбыт. Устунан тупсууга киирэн амнистияламмыттар. Г.В. Афанасьев олоҕо, охсуһуута билигин чуолкай биллибэт, чинчиллэр кэриҥнээх. 
П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбыт. Ол кэнниттэн суорума суолламмыт.
1999 сыллаахха реабилитацияланан үтүө аата тиллэн норуотугар төннүбүтэ.
Белолюбскай Иннокентий Лонгинович. Белолюбскай Иннокентий Лонгинович (1898-1928) - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ бастаанньыт.
Арҕаа Хаҥалас улууһун III Маалтааны нэһилиэгэр 1898 сыллаахха төрөөбүтэ.
1921-22 сылларга повстанчествоҕа сылдьыбыт. 
1927-28 сс. П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбыт. Ол иһин 1928 с. кулун тутар 27 күнүгэр ытыллыбыт.
Кини Ксенофонтов хамсааһынын иннинэ биир үчүгэйэ суох быһыыны оҥорбут: 1927 с. балаҕан ыйыгар Главсуут бэрэссэдээтэлэ Кузьмиҥҥа: «сэрэн, эйиэхэ дьон саба түһээри сылдьаллар – дьиэҕэр олор, ханна да барыма», - диэн. Ол кимнээх Кузьмиҥҥа саба түһээри сылдьалларын С.М. Михайлов – Чемаикинскай, Е.Е. Старостин – Урдус Кулуба Уола, К.А. Стручков – Илиитэ Суох Көстүүн уо.д.а. повстанчествоҕа урут сылдьыбыт дьоннору ааттаталаабыт.
Кузьмин барытын ОГПУ-га этэн биэрдэҕэ дии. Сорохторун хаайан кэбиспиттэр. Сорохторо куотан биэрбиттэр. Сыыйа П.В. Ксенофонтов хамсааһынын активнай кыттыылаахтарынан буолбуттар. И.Л. Белолюбскай эмиэ хамсааһын кыттыылааҕа буолбут. Баҕа өттүнэн барбыта да, сорудаҕынан барбыта да биллибэт.
Кэлин тутан баран ыйыппыттарыгар: «Хантан Кузьмиҥҥа ити дьон саба түһэн өлөрөөрү гыммыттарын билбиккиний?» - диэҥҥэ И.Л. Белолюбскай: «арыгылыы сылдьан истибитим»,- диэбит. Бүттэҕэ ол. (М.С. Иванов – Багдарыын Сүлбэ. Олох долгуна. Бичик. Дьокууускай, 1992).
Белолюбскай ол Кузьмины олус ытыктыыр, аһыйар киһитэ буолан харыстаан тыллаабыт буолуон сөп. Ол эрээри кини ити тыллааһына олус ыарахан содулланан тахсыбытт.