mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Мапуто боротокуола. Мапуту боротокуола диэн ордук биллэр Киһи уонна омуктар Африкатааҕы хартияларын иһинэн Африка дьахталларын быраабын боротокуола, дьахтар толору быраабын, ол иһигэр бэлиитикэҕэ кыттар быраабын, эр дьону кытта тэҥин мэктиэлиир, оҕо төрөтөрү бэйэтэ быһаарарын уонна дьахтар уорганнарыгар эппэрээһийэни бобору хааччыйар. Боротокуолу Африка сойууһа Мапуту куоракка (Мозамбик) мунньаҕар ылыммыта.
Төрүөтэ.
1995 кулун тутарыгар Ломе куоракка (Того) «Дьахтар Африкаҕа бырааба уонна сайдыыта» (WiLDAF) диэн мунньахха боротокуол суруйар туһунан быһаарыныы ылыммыттара. ОАЕ ассамблеята 1995 с. Аддис-Абебаҕа буолбут 31-с сиэссийэтигэр боротокуолу Киһи уонна омуктар быраабтарын Африкатааҕы хамыыһыйатыгар (ACHPR) соруйбута.
Ратификация.
Боротокуолу Африка Сойууһа 2003 сыл от ыйын 11 күнүгэр Мапуту куоракка (Мозамбик) буолбут иккис саммитыгар ылыммыта.
Женева конвенциялара. Женева конвенциялара диэн аан дойду 4 сөбүлэһиилэрэ. Швейцария Женева куоратыгар илии баттаныллыбыта. Бары 4 сөбүлэһиилэр дьон туһунан суруллубут. Швейцария олохтооҕо Генри Дюнант 1859 сыллаахха буолбут Солферино кыргыһыытын кэнниттэн туох буолбутун көрөн конвенциялары суруйуутун саҕалаабыта. 
Женева конвенцияларын сорох баһалара илии баттаабыт дойдулар Женева конвенцияларын кэһиини холуобунай буруй буолар сокуоннардаах буолуохтаах.
Түөрт конвенциялар.
Конвенциялар уонна сөбүлэһиилэр
Уларытыылара.
Бастакы конвенция илии баттаныллыбытын кэннэ Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ 1863 сыллаахха олохтоммута.
Билигин, бары 200 кэриҥэ дойдулар илии баттаабыттара уонна Женева конвенцияларын тутуһуохтаахтар.
Түмэт технологиятын теплицата. Түмэт технологиятын теплицата — түмэт урбааныгар общественнай үөрэтэр проект. Ситимҥэ бу аадырыска баар: http://te-st.ru/
Үлэтэ.
«Түмэт технологиятын теплицата» 2002 сыллаахха олунньуга төрүттэммитэ. Төрүттээччи - веб-дизайнер, география наукатын кандидата Алексей Сидоренко.
Аан бастаан тэриллэригэр теплица соругун маннык быһаарбыттар: туһалаах үлэни оҥорор эрээри, веб-дизайнеры наймылаһар кыаҕа суох дьоҥҥо көмөлөһүү. « „Теплица“ Ситим кыаҕын кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэргэ көрдөрүөхтээх» - диэбит интервьюга төрүттээччи.
AmBAR урбаан ассоциацията «Түмэт технологиятын теплицатын» 2013 сыллаахха түмэт урбаанын бырайыактарыттан үс ордук ситиһиилээхтэрин ахсааныгар киллэрбит
Күнүскү аһылык. Күнүскү аһылык диэн күн ортотунааҕы аһааһын ааттанар.
Былыргы кэмҥэ сахалар күнүс элбэхтик аһаабаттар эбит. Кэпсээннэргэ сурулларынан от үлэтигэр күүстээх үлэни үлэлии сылдьар киһи тууйаска ымдаан уонна буспут эт куһуогун илдьэ барара кэпсээннэртэн биллэр. Утаттаҕына ымдааныттан иһэн кэбиһэ-кэбиһэ уһун күнү быһа, өҥүрүк куйааска күүстээх үлэни үлэлиир. Көлөнү туһанан үлэлиир дьон көлөлөрүн сынньата түһээри иккитэ омурҕанныыллара эмиэ кэпсэнэр.
Күнүскү аһылыкка былыргы сахалар ханнык да улахан суолтаны биэрбиттэрэ биллибэт. Сынньана таарыйа утаҕы ханнаран чэй эбэтэр ымдаан иһиититтэн уонна лэппиэскэ дуу, буспут эт дуу сиэһининэн эбиэккэ аһааһын бүтэр. Билиҥҥи аһылык үөрэхтээхтэрин этиилэринэн уонна эньиэргийэ ороскуотун ааҕан таһаарар ньыма үөскээбитигэр сахалар итинник аһыыллара олус сөп түбэһэр.
Күнүскү кэмҥэ киһи үлэлээн-хамсаан үгүс эньиэргийэтин быччыҥнарынан ороскуоттуур кэмигэр элбэх аһы иһигэр толору хаалаан буһара сылдьара сыыһа. Элбэх аһы аһаан баран ону буһара сылдьан өссө эбии үлэлээтэххэ киһи сүрэҕэр, этигэр-сиинигэр олус элбэх эньиэргийэ ороскуотун таһаарарыттан киһи сылайан утуктуур, ис уорганнара эбиискэ ноҕуруускаланар эбиттэр.
Сэбиэскэй кэм саҕана киһи сүрүн аһылыгын эбиэккэ сииргэ сүбэлииллэр да, күһэйэллэр да этэ. Оччотооҕу медицинэ науката эбиэккэ элбэхтик аһыахха наада диэн сүбэлэри биэрэрэ күһэйиигэ тэҥнэнэрэ. Бары аһыыр сирдэргэ элбэх аһылыгы эбиэккэ бэлэмнээн аһаталлара. 
Өй үлэтинэн дьарыктанар киһи эбиэккэ тото аһаатаҕына эбиэт кэннэ утуктаан улахан эрэйи көрөрө чахчы баар суол этэ. Ону дэлэҕэ даҕаны букатын өс хоһооно оҥоруохтара суоҕа дуо? Бу өс хоһооно маннык этэ: «Вся жизнь борьба; до обеда - с голодом, с обеда - со сном». Бу кэмҥэ арҕаа дойду үлэһиттэрин эбиэттэрин кэмин уһуна икки чаастан кырата суох буолара. Тото аһаабыт киһи аһын буһаран, өссө кыратык утуйан, сынньана түһэригэр кыах биэрэннэр эбиэт кэмин итинник уһун оҥороллор эбит.
Билигин үөрэхтээхтэр киһи аһаабыт аһын буһарарыгар элбэх эньиэргийэтэ барар диэн ааҕаллар. Эбиэккэ тото аһаабыт киһи утуктуура итинэн быһаарыллар. Олус тото аһаан эбиэт кэнниттэн бэйэтэ мөлтөөбүт киһини күүһүлээн туран хамсата, үлэлэтэ сатааһын букатын сыыһа. Үлэттэн-хамнастан төһө эньиэргийэ ороскуоттанарын быһааран, онтон аһара барбат гына аһыыры аныгы олох көрдөбүлэ ирдиир.
Аһыыр ас эмиэ тупсан эньиэргийэтэ эбиллэн иһэр. Элбэҕи аһаан эти-сиини эрэйдиэх, буортулуох кэриэтин аҕыйаҕы аһаатахха доруобуйаҕа ордук туһаны аҕалан, уһун үйэлэнэри ситиһиэххэ сөп. Былыргы сахалар аһылыкка талымаһа суох олохторо уонна ол кэмҥэ ордук уһун үйэлээх эбиттэрэ аҕыйаҕы аһааһынтан киһи үйэтэ уһуурун дакаастыыллар. (1,21).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Киэһээҥҥи аһылык. Киэһээҥҥи аһылык диэн үлэ кэнниттэн аһааһын ааттанар.
Сахалар былыр киэһэ эттэрин сиэхтэрин иннинэ чэйдэрин иһэллэр этэ дииллэр. Үлэлээн бүтэн дьиэлэригэр кэлэн баран күөстэрэ буһарын кэтэһэ таарыйа, утахтарын ханнаран чэйдэрин иһэллэрин кэпсээннэргэ ахталлар.
Үлэттэн кэлээт да «Утахтарын ханнараары» чэйдэрин эрдэ иһэллэрэ сахалар аһылыктарын культуратын биир биллэр уратыта. Бу аата, үчүгэй иҥэмтэлээх аһылыгы аһыахтарын иннинэ ууну, чэйи иһэн утахтарын ханнаран кэбиһэллэрэ доруобуйаларыгар ордук туһалаах эбитин билэн үгэс оҥостон туһаналлар эбит.
Үлэттэн кэлэн баран сынньанар кэмҥэ тото-хана аһааһын киһи этин-сиинин көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэһэр. Тото аһаабыт киһи утуйуон баҕарар, хараҕа сабылла сылдьар буолуор диэри уута кэлэр, ханнык да хамсааһыннары оҥорор кыаҕа аҕыйыыр, сынньанарга, сытарга, утуйарга сөп буолар. Этэ-сиинэ үлэттэн сынньанар кэмигэр тото аһаабыт киһи ис уорганнара эрэ үлэлииллэр, эньиэргийэтин ороскуота ас буһарыыга эрэ ороскуоттанан, аһаабыт аһа лаппа үчүгэйдик буһар. Сынньана, сытан эрэ, атын эньиэргийэ ороскуота суох кэмигэр киһи этэ-сиинэ аһы ордук иҥэмтэлээхтик буһаран туһанар.
Саха дьоно былыр киэһэ аһыыллар этэ диэн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр хомуруйаллар. Оччотооҕу эмп-том суох кэмигэр сахалар бүтүн Россия үрдүнэн биллэр уһун үйэлээх, ол аата бөҕө доруобуйалаах дьон эбиттэрин умнан кэбистилэр. Сахалар уһун үйэлээхтэрин билигин, арҕаа омуктардыы аһааһыны киллэрэннэр кылгаттылар, ортотунан ыллахха нууччалардааҕар хас да сылынан кылгас үйэлэммиттэрин уонна эр дьон олохторун уһуна 58, дьахталлар – 72 сылга эрэ тиийэллэрин саҥа билэн соһуйдулар. 
Саха дьонун үйэлэрин ким кылгатта диэн чуолкай боппуруоска билигин эппиэти хайа да наука кыайан биэрбэт, билбэтэҕэ буолаллар. Нууччалар аһылыктарын үөрэхтэрэ сахалар үйэлэрин кылгатар диэтэххэ соччо сөбүлүөхтэрэ суоҕа эрээри, ити барыта кырдьыгын архив докумуоннара бигэргэтэллэр. Ыраахтааҕы кэмин саҕана сахалар тустарынан суруйбут үөрэхтээхтэр бары сахалар уһун үйэлээх кырдьаҕастара олус элбэхтэрин уонна доруобуйалара бөҕөлөрүн бэлиэтээбиттэрэ сурулла сылдьаллар.
Билигин арҕаа дойдулар үөрэхтээхтэрэ П.Брэгг киһи үлэттэн сынньанар кэмигэр, киэһэ эрдэ тото аһаатаҕына аһылыга утуйуор диэри буһан, тарҕанан бүтэрин бэлиэтиир. Киһи сөптөөх аһылыгы буһарар кэмэ балтараа чаастан улаханнык ордубат диэн быһаарар.
Киэһэ киһи үлэттэн-хамнастан сынньанар кэмигэр элбэх соҕус аһылыгы аһыыра этин-сиинин көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэһэр. Бу кэмҥэ киһи элбэх эньиэргийэтин аһылыгы эрэ буһарыыга аныырыттан ас буһуута түргэтиир уонна аһылык ордук иҥэмтэлээх буолар.
Киһи Айылҕаттан аналын быһыытынан күнүскү кэмҥэ сылдьар аналлаах. Бу кэмҥэ кини күүһэ-уоҕа, эньиэргийэтэ элбэх. Элбэх хамсааһыннары, үлэни-хамнаһы оҥорор кэм - күнүскү кэм. Онтон түүн үчүгэйдик утуйан, сынньанан бэҕэһээ киэһэ тото-хана аһаабыт аһын иҥэринэн күүһэ-уоҕа эбиллэрин ситистэҕинэ сарсын күнүһүгэр ордук күүскэ үлэлиирэ табыллар. (1,22).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Крейг Килбургер. Крейг Килбургер (; төр. 1982 сыл ахсынньы 17 күнэ, Торнхилл (), Онтарио, Канада) — канада  урбаанньыта, менеджер, общественнай үлэһит уонна актыбыыс, оҕолор көҥүллэрин туһугар охсуһааччы, убайын Марк Килбургеры кытта «Оҕолорго көҥүлү» түмсүү (англ. Free the Children) уонна " "тэрийээччитэ уонна салайааччыта.
Олоҕо.
Крейг Килбургер Торнхилл куоракка (; Онтарио, Канада) 1982 сыл ахсынньы 17 күнүгэр төрөөбүт.
Bishop Scalabrini Catholic School католик оскуолатыгар үөрэммит.
1995 сыл муус устарыгар 13-с саастаах Крейг Килбургер Торонто Стар хаһыакка баар комикс көрө олорон кинини кытта биир саастаах Икбал Масих диэн Пакистан оҕотун туһунан ыстатыйа аахпыт. 4 саастааҕар бу уол кулут буолбут, онтон күрээн Аан Дойдуга бэйэтин олоҕун туһунан кэпсээбит. Кэлин онтон сылтаан Икбал Масихы өлөрбүттэр.
Бу кэпсээн Крейкка сүрдээх күүстээхтик дьайбыт уонна кини киһи бырааптарын туһунан уонна ол бырааптары тутуһуу туһунан элбэҕи билэргэ соруммут. Кэлин Килбургер Алан Рахман (англ. Alam Rahman) диэн канада быраабы көмүскээччитин кытта Соҕуруулуу-Илин Аасыйаҕа баран олохтоох оҕолор хайдах үлэлииллэрин илэ хараҕынан көрбүт.
Төннөн баран Крейг бииргэ үөрэнээччилэрин кытта оҕолор түмсүүлэрин тэрийэр, кэлин бу түмсүү «Оҕолорго көҥүлү» диэн Аан Дойдуга саамай улахан түмсүү буолар (ааҥл. Free the Children).
«Оҕолорго көҥүлү» түмсүү соругун Крейг маннык диир: «Оҕолору дьадаҥытыйыыттан босхолооһун. Кулутуйууттан босхолооһун. Оҕолор бэйэлэрэ уларыйыылары ситиһиэхтэрин сөбүн быһаарыы».
Дьыалата этэҥҥэ сайдан иһэн мөлтүүр.
Убайа Марк Килбургер ол кэмҥэ Гарвардка үөрэнэ сылдьан быраатыгар көмөҕө кэлэр уонна түмсүү иккис тэрийээччитэ буолар.
1999 сыллаахха 16 саастаах Крейг «Оҕолорго көҥүлү» диэн кинигэни таһааттарар.
Крейг Килбургер Торонто Университетагыр үөрэммит.
Крейг 2008 сыллаахха убайын Маркы кытта  диэн экология өттүнэн ыраас оҥоһуктары тарҕатар түмсүүнү тэрийэр.
"Me to We" түмсүү дохуотун аҥара «Оҕолорго көҥүлү» түмсүүгэ барар, онтон иккис аҥара тэрилтэ сайдыыгар ыытыллар.
2009 сыллааха Крейг Йорк университетын иһинэн баар Шулих урбаан оскуолатыгар () MBA таһымын (степень) ылар.
2009 сылтан 2012 сылга дылы Крейг Килбургер  диэн Канада скауттарын хамсааһынын салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
Наҕараадалара уонна премиялара.
2007 сыл олунньу 20 күнүгэр генерал-губернатор Крейг Килбургка Канада Орденын биэрэр.
Крейг II. Елизавета Бриллианнаах юбилейын Мэдээлин бас билээччитэ.
Крейг Килбургер хас да премия лауреата, холобур: Нельсон Мандела аатынан киһи көҥүлүн туһугар премия (2006; ), Христос Түмсүүтүн Эйэ премията (2005 ), Оҕолор Эйгэлэрэ премия (2002 и 2012; ), "Түөрт көҥүл" премия (1998 - Кутталтан көҥүл) уонна да атыттар.
Крейг Килбургер 13 университет ытыктабыллаах доктара, ол иһинэн: Альберт, , Йорк, Карлтон, , Торонто уонна да атын университеттар.
2012 сыллаахха алтынньы 9 к. Крейг Килбургер аатынан Милтон куоракка (Онтарио, Канада) баар  орто оскуола ааттаммыта.
Олох килиэбэ. Олох килиэбэ () — Польша үтүөнү оҥорор тэрилтэ. 
Тэрилтэ сүрүн соруктара дьэллик дьоҥҥо үлэнэн уонна дьиэнэн хааччыйыы, ону таһынан дьэллик буоларга күһэйэр сылтахтарга дьон болҕомтотун тардыы. Бастаан тэрилтэ сүрүннээн дьахталларга эрэ көмөлөһөр этэ, ол гынан баран кэлин барыларга көмөлөһөр буолбуттара.
Тэрилтэ Польшаҕа сайдыбытын кэннэ, Хмелевска ыаллыы дойдуларга да үлэни саҕалаабыта (холобур, майгынныыр тэрилтэ Белоруссияҕа үөскээбитэ). Ону таһынан кини Украинатааҕы уонна Румыниятааҕы актыбыыстарга сүбэнэн көмөлөһөр этэ.
Остуоруйата.
Түмсүүнү 1990 сыллаахха Малгоржата Хмелевска диэн дьахтар манаах тэрийбитэ. 1995 сыллаахха түмсүү номнуо 4 дьиэлээх этэ. Биир дьиэҕэ быраас, медсестра уонна социальнай үлэһит күнү быһа үлэлииллэрэ уонна дьоҥҥо эминэн көмөлөһөллөрө. Иккис дьиэ хат дьахталларга уонна кыра оҕолоох дьоҥҥо анаммыта. Үһүс дьиэ сааһыттан тутулуга суох ийэлэргэ уонна оҕолорго анаммыт этэ, бу дьиэҕэ ыалынан да олоруохха сөп этэ. Саамай уһун программа төрдүс дьиэни кытта ситимнээх: бу программанан дьахталлар, ийэлэр, дьиэ кэргэннэр уонна хаамаайы эр дьон аа-дьуо бастаан бэйэлэрин онтон атын да дьиэлэри хааччыйыахтаах этилэр (холобур, бастаан аһы туора тэрилтэлэр биэрэр этилэр, онтон бу дьиэ олохтоохторо бэйэлэрэ үүннэриэхтээхтэр).
Дьиэҕэ айан (уулусса хаһыата). Дьиэҕэ айан (2003 сылга диэри — «Түгэххэ») — 1994 сылтан тахсар Санкт-Петербургтааҕы уулусса хаһыата; 2003 сылтан саҕалаан ыйга иккитэ тахсар сурунаал; 2008 сылтан төттөрү хаһыат буолбута.
Хаһыат сүрүн соруктара дьиэтэ суох дьоҥҥо сокуонунан харчы өлөрөргө кыах биэрии уонна дьон хаамаайыларга сыһыанын уларытыы.
Редактор — Аркадий Тюрин.
Бизнес-модель.
Бизнес модель уулусса хаһыаттарын принциптарыгар олоҕурар:
Остуоруйата.
А3 форматтаах «Түгэххэ» диэн хаһыаты1993 сыллаахха Санкт-Петербургтааҕы «Ночлежка» диэн көмө пуондата тэрийбитэ уонна 1994 сыл балаҕан ыйын 5 к. бастакы нүөмэрин таһаарбыта.
Сорох дьон санаатынан хаһыат аата XX үйэ саҕаланыытыгар Москваҕа тахса сылдьыбыт П. Максимов хаһыатыгар таайтарар.
Сүрүннээн бу хаһыат куорат түбэлтэлэрин, публицистика, аныгы кэм искусствотын, ырыатын, киинэтин, Санкт-Петербург уонна Москва афишаларын туһунан этэ.
«Түгэххэ» хаһыакка дьиэтэ суох дьон суруйбут кэпсээннэрэ уонна хоһоонноро тахсаллара.
Хаһыаты оҥорор суруналыыстар, литератордар, ырытааччылар — Лариса Петрова, Андрей Кудряшов, Дмитрий Пиликин, Олег Юрченко, Нина Захарова, Алексей Варсопко, Анна Комарец, Евгений Майзель, Александр Покровский, Владимир Нахимов, Эмилия Кундышева уонна да атыттар, хаартыскаҕа түһэрээччилэр — Андрей Чежин, Игорь Лебедев, Андрей (Вилли) Усов, Дмитрий Виленский уо.д.а., уруһуйдьут — Александр Менус.
Марина Дмитриева редактор этэ, таһаарааччы — Валерий Соколов.
Хаһыат араас бырайыактарга «АХЕ» тайаатыр бөлөҕүн, «Галерея-21» уонна «Борей» көрүлтэлэри (галереялары), «Пушкинская 10» култуура киинин уонна «Кибер-феминклубу» кытта тэҥҥэ үлэлээбиттэрэ.
1995 сыллаахха хаһыат Аан Дойдутааҕы уулуусса хаһыаттарын ситимин чилиэнэ буолбута (, ).
1999 сыллаах туругунан хаһыат ньочооттоох этэ, оросхуоттары атын бырайыактар сабаллара. Биир нүөмэри бэчээттииргэ 12 500 доллар наада этэ. Төһө да суруйааччылар төлөбүрэ суох үлэлээтиллэр, бу хаһыакка үлэлиир моднай этэ.
2000—2001 сылларга хаһыат тирааһа 23-25 тыһынча экземпляр этэ.
2000 сыллаахха хаһыат иһинэн дьиэтэ суох дьоҥҥо анаммыт арт-студия тэриллибитэ.
2003 сыллаахха ыам ыйын 27 к. идэлээх маркетологтары кытта сүбэ кэнниттэн «Түгэххэ» хаһыат сиэп форматтаах «Дьиэҕэ айан» сурунаалга кубулуйар.
2004 сыллаахха «Ночлежка» көмө пуондатын салайааччыта Валерий Соколов эбии хаһыат түөрт нүөмэрин таһаарар; уопсайа «Түгэххэ» диэн ааттаах хаһыат 168 нүөмэрдээх буолар.
2003 сылтан саҕалаан «Дьиэҕэ айан» сурунаал үлэһиттэрэ дьиэтэ суох дьоҥҥо футболга чемпионаттары тэрийэллэр.
2003—2004 сылларга, редактор Аркадий Тюрин этэринэн, сурунаал тирааһа аччыыр, ол гынан баран 2007 сыллаахха  «үчүгэй таһымҥа тахсаллар: куорат иһинэн 5 тыһынча экземпляр».
2004 сыллаахха арт-студия үлэлэрин бастакы көрүлтэтэ (выставката) буолар.
2008 сыллаахха ыам ыйын 27 күнүгэр сурунаал төттөрү хыһыат буолар. Ол кэмҥэ тахсар 5 000 экземпляры 12 куруутун үлэлиир тарҕатааччы атыылыыра.
Аан дойдутааҕы Түмэт урбаанын күнэ. Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнэ 2010 сылтан саҕалаан бэс ыйын 28 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күҥҥэ анаммыт тэрээһиннэр түмэт урбаанньыттарын, былааһы, общественнай тэрилтэлэри уонна түмэт сайдыытын туһугар долгуйар дьону сомоҕолуур. 
Арассыыйаҕа Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнүн аан бастаан 2013 сыллаахха РФ Эргиэн-бырамыысыланнас палаататын (РФ ТПП) Сүрүннүүр сүбэтин көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ. Бэс ыйын 28 күнүгэр дойду 20 регионнарыгар ааспыт тэрээһиннэргэ 2 тыһынчаттан тахса киһи кыттыбыта.
2014 сыллаахха Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнүн РФ ТПП кытта Ньуучча сирин промышленниктарын уонна урбаанньыттарын холбоһуга, «Ньуучча сирин өйөбүлэ» диэн Арассыыйатааҕы дьоҕус уонна орто урбаан түмсүүтэ, «Инники кэскилбит» диэн региональнай түмэт программаларын пуондата уонна Арассыыйатааҕы микрофинансовай киин тэрийсибиттэрэ..
Бөх баана. Бөх баана () — Индонезияҕа үөскээбит кытаанах бөҕү хомуйуу уонна наардааһын бизнес-модела.
Бизнес-модель.
Бөх бааннара көрүҥнэринэн арахсыбыт бөхтөрү ылаллар уонна бөҕү аҕалбыт дьоҥҥо суот арыйаллар. Бу суокка бөҕү аҕалбыт киһи аатын, бөх ыйааһынын уонна көрүҥүн суруйаллар.
Кэлимник аҕалбыт бөхтөрү кубулутааччыларга эбэтэр талбыт сэҥээрэр дьоҥҥо (холобур, коллекционердарга, аныгы уруһуйдьуттарга уо.д.а.) атыылыыллар.. Бөх сыаната күн аайы уларыйа турар.
Бөх атыыламмытын кэннэ харчы бөҕү аҕалбыт киһи суотугар барар (харчы элбэҕэ-аҕыйаҕа бөх көрүҥүттэн, ыйааһыныттан уонна сыанатыттан тутулуктаах). Дохуот 85 %нын бөҕү аҕалааччы ылар, 15 % бааҥҥа тиксэр.
«Харчы» уурааччы (бөҕү аҕалбыт киһи) өлөрбүт харчытын 3 ый ааспытын кэннэ ылар кыахтаах.
Бу бааҥҥа соҕотох да, бөлөҕүнэн да кыттыахха сөп, холобур, дьиэ хаһаайыстыбатынан, оскуоланан уо.д.а.
Сорох бааннар аҥардас бөҕү ылыынан уонна атыынан эрэ дьарыктаммакка бэйэлэрэ бөҕү ол бу оҥоһуктарга кубулутууга үлэлииллэр.
Үлэ көрдөрүүлэрэ.
"Bank Sampah Gemah Ripah "диэн бастакы бөх баана 2012 сыллаахха ыйга 500-700 кг бөҕү ылар эбит.
"Bank Sampah Cahaya Partha Jaya" диэн бөх баана этэринэн, 2012 сыллаахха ый аайы 15 миллиона рупия (1 590 доллар) сыаналаах 5 тонна ол бу бөҕү ыла сылдьыбыт.
Баликпапанатааҕы бөх баана 2013 сыллаахха ыйга 2-3 тонна бөҕү хомуйар эбит. Бу баан көмөтүнэн биир дьиэ кэргэн ыйга 50 000 рупияны (быһа холоон 5 доллар) кэмчилиир эбит.
2012 сыллаахха бөх бааннара дойдуларыгар 30-40 % пластиковай бөҕү «хонтуруоллуур» эбиттэр.
Остуоруйата.
Бөх баанын бырайыагын 2008 сыллаахха, Ява арыыга Джокьярта куоракка (Индонезия) "Bank Sampah Gemah Ripah/Bank Sampah Bantul"  диэн ааттаах бастакы бөх баанын арыйбыт, Бамбанг Суэрда (индон. Bambang Suwerda) диэн киһи оҥорбут. Бу бааны кини төрөөбүт дойдутун айылҕатын туһугар долгуйан тэрийбит.
Кэлин бөх баанын идеята түргэнник тарҕанан, Индонезияҕа хас да бэйэ бэйэлэриттэн тутулуга суох бааннар үөскээбиттэр.
2010-с сыллар саҕаланыыларыгар Бамбанг Суэрдаттан Таилаҥҥа бөх бааннарын тэрийэригэр көрдөспүттэр.
2012 сыл бэс ыйын бүтүүтүгэр Индонезияҕа уопсайа 31 миллиард эргийэ турар рупия харчылаах 782 бөх баана баар этэ.
2012 сыллааха Бамбанг Суэрда бөх баанын идеятын иһин Ашока пуондатынан бэлиэтэммитэ.
Индонезия салалтата Бамбанг Суэрда идеятын үрдүктүк сыаналаан бөх бааннары тэрийэргэ уонна өйүүргэ соруммута.
Куорат салалталара эбии бөх контейнердарын туруорар уонна сыл аайы хас биирдии бөх бааннарыгар харчынан көмөлөһөр буолбуттара.
Фермер оскуолата. «Фермер оскуолата» — араас группа уонна ыччат агробизнеска профориентациятын оҥорор регионнааҕы түмэт тэрилтэтэ. Бу тэрилтэ олорор сири уонна үлэни көрдүүр тулаайах оҕолору, төбөтүнэн мөлтөх тулаайах оҕолору, тыа сириттэн сылдьар ыччаты, хаайыыттан босхоломмут ыччаты кытта уонна тыа хаһаайыстыбатын үөрэхтээһин тэрилтэлэрин бүтэрбит ыччаты кытта үллэлиир. 
Устуоруйата.
1980 сыллаахха Горелов Вячеслав спорт ориентированиетыгар спортсменнары бэлэмнии сылдьара. 1994 сыллаахха кини спортоскуолатыгар уонна киинигэр сокуон кэһиитин кытта үлэни ыытыыга тэрийээччи буолбут. Ол сылга "Койва" диэн тэрилтэ олохтоммут, онно куһаҕан дьайыыга киирбит оҕолор уонна сууттаммыт оҕолору өрүһүнэн устуу тэрийбит. Онно Горелов "Туризм сокуону кэһии утары" диэн бырайыагы көрдөрбүт, ону куорат администрацията өйөөбүт. 1997 сыллаахха "Ирень" диэн лааҕыр тэриллибит, онно атынан уонна билисипиэтинэн барар маршруттарынан 2000 тахса киһи ааспыт. 1998 сыллахха лааҕыр ил тэрилтэ буолбут. 2000 сыллаахха чааһынай урбаанньыт быһыытынан суруллубут уона Пермскай кыраай Ильин оройуонун Кривец диэн дэриэбинэтинэр кэлии балыксыттарга "ыалдьыт диэтин" туппут. 2003 сыллаахха тулаайах оҕолорго анаан лааҕыр ааспыт. . Ол сыллаахтан Вагит Алекперов "Биһиги кэскилбит" пуондатын кытта үлэлиир..
«Фермер оскуолата» тэрилтэ 2009 сыллаахха арыллыбыт. Программата хас да этааптарга арахсар: профориентация куурсугар уонна социализацияҕа 18тан 23 саастарыгар дылы 30 кыттааччыны ыҥыраллар. Иккис этаапка ордук ситиһиилээх кыттааччылары агробизнеһы кытта сыһыаннаах араас специализацияларынан бэлэмнииллэр. Тэритэ бородууксуйатын араас ханаалларынан батарар, онон эдэр дьон бородууксуйаны атыылаан харчыны ылан дохуоттаныахтарын сөп.. 2012 сыллаахха «Фермердар оскуолата» бырайыага "Биһиги кэскилбит" пуондатын бириэмийэтин ылбыта.
Водянова Наталья Михайловна. Ната́лья Миха́йловна Водяно́ва (үлэтигэр Водя́нова диэн уларыппыта);  1982 сыл олунньу 28 күнүгэр, Горькийкуоракка төрөөбүтэ) — арассыыйа супермодела, актриса уонна филантроп.
Олоҕун олуктара.
Наталья Михайловна Водянова 1982 сыл олунньу 28 күнүгэр Горькай куоракка (билигин Нижний Новгород) Михаил Водянов уонна Лариса Викторовна Громова дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Икки балтылаах — Оксана (оҕо сааһыттан инбэлиит, аутизмнаах уонна ДЦПлаах төрөөбүт) уонна Кристина (1997 сыллаахха төрөөбүт).
16 саастааҕыттан Евгения Чкалова «Евгения» диэн модельнай агенствотыгар сылдьар буолбут. Онно английскай тылы үөрэттэрбиттэр. Биир көрүүгэ "Viva Model Management" агенство скаута көрөн Парижка үлэни ыйыппыт. Хас да ый буолан баран Франция киин куоратыгар үлэҕэ барбыт.
Үтүөнү оҥоруу.
2004 сыллаахха «Обнажённые сердца» () диэн пуонданы олохтообут. Сыала - Арассыыйаҕа уонна атын сиргэ оҕолор ооннььур площадкаларын тутуу. Россия 68 куоратыгар билигин 100тэн тахса оонньуу площадкаларын тутуллубут. Ол иһигэр төбөтүнэн мөлтөх оҕолорго анаммыт биир оонньуу площадкатын туттарбыт..
2011 сыллаахтан пуонда ону тэҥэ "Хас оҕо дьиэ кэргэннээх буолуохтаах" диэн программанан дьарыктанар, онно оҕо сайдыытыгар уратылаах оҕолортон аккаастанары тохтооһун туһугар үлэлиир. Ол программа иһинэн Нижнэй Новгородка "Дьиэ кэргэн өйөбүлүн киинэ" уонна Тула уобалаһыгар "Лекотека тутуллубут".
Ночлежка (тэрилтэ). «Ночлежка» — государственнай буолбатах дьэллик дьоҥҥо уонна регистрацията суох сылдьар дьоҥҥо көмөлөһөр үтүөнү оҥорор тэрилтэ. Санкт-Петербург куоракка 1990 сыллаахтан үлэлиир. «Ночлежка» хас даҕаны бырайыак холбооһуна буолар, онно гуманитарнай, түмэт уонна быраап көмөтө киирэр. Тэрилтэ сүрүн сыалынан дьон төттөрү мэлдьи баар олоххо төнүннэрии.  
Тэрилтэ олохтооһуна уонна сайдыыта.
«Ночлежка» бастаан дьон холбоһуннарынан 1990 сыллаахха тэриллибитэ, ол бириэмэҕэ ас тиийбэтинэн сылтаан карточка системата үлэлиирэ.  Дьэллик уонна прописката суох дьоннорго ас карточката бэриллибэт этэ, ону  «Ночлежка» бастакы сылыгар администрацияттан дьэллик уонна регистрацията суох дьоҥҥо ас карточкатын биэрэри ситиспитэ. 
1994 сыллаахтан 2004 сыллаахха ыдылы «Ночлежка» дьэллик дьоҥҥо анаан  «На дне» хаһыат таһаарара (билигин Дьиэҕэ айан диэн ааттаах);
Бырайыактара.
Реабилитацияланар хорҕойор сир бырайыага.
Санкт-Петербург куоратыгар дьэллик дьон ордук улахан реабилитацияланар хорҕойор сир. 52 киһи олорор(40 эр киһи, 12 дьахтар). Хорҕойор сир туспа турар дьиэҕэ баар, аадырыһа Боровой уул. 112 Б. Бу хорҕойор сиргэ киһи утуйуон, ас, уонна психолог волонтердартан көмө ылыаҕын сөп. Уонна социальнай үлэһит көмөтүнэн сүтэриллибит докумуоннары чөлүгэр түһэрии уонна үлэни буларга уонна да атын көмөнү ылыахха сөп.
Сүбэ сулууспата.
Ол хорҕойор дьиэ тутуутугар консультация сулууспата үлэлиир, онно ханнык баҕар киһи социальнай уонна быраап көмөтүн ылыан сөп..
Социальнай үлэһиттэр уонна юриистар балыыһаҕа барар полиһы ылыыга, үлэни булууга, пособиялары уонна пенсияны оҥорторуу, кырдьаҕас дьон дьиэлэригэр, инбэлииттэр дьиэлэригэр суруллутунгар, докумуоннары чөлүгэр түһэриитигэр көмө оҥороллор. Ону тэҥэ киһи быраабын быһыытын үөрэтэллэр, паспору оҥоруутугар аккаастары, балыыһа полистарын, пенсия уонна атын социальнай харысхал аккаастарын быһаараллар, уонна наада буоллаҕына суукка дылы көмөлөһүөхтэрин сөп.
«Ночлежка» «Дьэллик ыйынньыгын» бэчээттииллэр, онно уулуссаҕа хайдах тыыннаах хаалары суруйаллар, ханна аһыахха, утуйуохха, суунуохха сөбүн, хайдах балыыһаҕа барыахха уонна докумуоннары чөлүгэр түһэриитигэр уонна да атын. 2014 сыл кулун тутар ыйыгар 11 тахсыы тарҕанара..