mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Зырянка аэропорда. Зырянка аэропорда Зырянкаттан 8 км арҕаа баар. Полярнай авиалиниялар сырыылара баар.
Бүлүү аэропорда. Бүлүү аэропорда Бүлүүттэн 3 км илин баар. Кыра транспорт көтөр ааллары ылар кыахтаах.
Югоренок аэропорда. Югоренок аэропорда Югореноктан биир километр хоту баар. Көтөр суолун уhуна 2000 м, бетон ньуурдаах.
Актиноид. Актиноидтар диэн 15 химия элеменнарын бөлөҕө. Периодик табылга кинилэр атом нүөмэрдэрэ 89-103.
Актиниум. Актиниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Ac уонна атом нүөмэрэ 89. 1899 c. арыллыбыта.
Ториум. Ториум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Th уонна атом нүөмэрэ 90.
Протактиниум. Протактиниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Pa уонна атом нүөмэрэ 91.
Ураниум. Ураниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ U уонна атом нүөмэрэ 92.
Нептуниум. Нептуниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Np уонна атом нүөмэрэ 93.
Плутониум. Плутониий диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Pu уонна атом нүөмэрэ 94.
Америциум. Америциум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Am уонна атом нүөмэрэ 95.
Күриум. Күриум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Cm уонна атом нүөмэрэ 96.
Берклиум. Беркелиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Bk уонна атом нүөмэрэ 97.
Калифорниум. Калифорниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Cf уонна атом нүөмэрэ 98.
Эйнштейниум. Эйнштейниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Es уонна атом нүөмэрэ 99.
Фермиум. Фермиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Fm уонна атом нүөмэрэ 100.
Менделевиум. Менделевиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Md уонна атом нүөмэрэ 101.
Нобелиум. Нобелиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ No уонна атом нүөмэрэ 102.
Лоренсиум. Лоренсиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Lr уонна атом нүөмэрэ 103.
Борисов, Андрей Саввич. Борисов Андрей Саввич — судаарыстыбаннай уонна култуура диэйэтэлэ, уhулуччулаах режиссер. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын уонна духуобунаһын сайдыытын миниистирэ (1990-2014с.с.), Былатыан Ойуунскай аатынан Саха академическай тыйаатыр уус-уран салайааччыта, Олоҥхо тыйаатырын төрүттээччи.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара.
Кэргэнэ — Борисова Степанида Ильинична, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ырыаһыт, Российскай Федерация норуодунай артыыһа.
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Акаси. Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх.
Акаси-Кайкүө күргэтэ. Акаси-Кайкүө (明石海峡大橋) диэн Дьоппуон дойдутугар баар олох аныгы технологиянан оҥоһуллубут ыйаныы күргэ, 2009 сылтан ыла ордук улахан күргэ буолар. Тутуута 5 миллиард доллар буолбута уонна 20 сыл курдук барбыта, улахан инвестициялааhын сирэ. Күргэ оройуонугар технопааркалар бааллар. Кобе куораты Авадзи арыытын кытта ситимниир.
А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра. А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра, Дьокуускай куоракка баар театр.
Дьокуускайдааҕы А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;79756&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-12-05T02:11:54Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Xqbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;Робот: исправление двойного перенаправления → А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;83148&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра. Д.К. Сивцев - Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна Балет тыйаатыра, Дьокуускай куоракка баар тыйаатыр.
Куэбэк (куорат). Куэбэк () — Канаада сиригэр дойдутугар баар куорат, Куэбэк сирин киин уонна иккис улахан куората буолар. Куорат 86% Франко тыллаахтар. Элбэх саха олорор. Улахан индустрия киинэ буолар. Парламент баар. Нэһилиэнньэтэ 900 тыһ киһи.
Дьимми Уэйлс. Дьимми Донал Уэйлс ("Jimmy Donal Wales") (Атырдьах ыйын 7, 1966) диэн АХШ Интэриниэт урбаанньыта уонна Бикипиэдьийэ тэрийсээччитэ. Дьимбо ("Jimbo") диэн хос ааттаах.
Уэйлс төрөөбүт сирэ Хантсвилл, Алабама. Кини кыра чааhынай оскуоланы бүтэрбитэ уонна хас да университекка үөрэммитэ. Үп бакалавра уонна магистра. Хас да сыл устата Чикагоҕа үп фирматыгар үлэлээбитэ. 1996 c. Уэйлс икки партнердарыныын Bomis диэн интэриниэт компанияны олохтууллар. Бу компания Bomis.com көрдөбүл порталга рекламаны атыылаан харчы өлөрөрө. Ол харчы Нупедия (2000-2003) уонна Бикипиэдьийэ энциклопедиялар бастакы үбүлээhиннэригэр угуллубута.
2001 c. Уэйлс Ларри Сэнгердыын Бикипиэдьийэ диэн көҥүл, аһаҕас иhинээҕилээх () энциклопедияны олохтууллар. Бикипиэдьийэ дьоҥҥо-сэргэҕэ биллиитэ улааппытын кэннэ Уэйлс бырайыак өрө таhаарааччыта уонна кэпсээччитэ буолбута. Wikimedia диэн Бикипиэдьийэнэн салайар барыhа суох тэрилтэ (пуонда) үөскэтээччитэ уонна сүбэтин кыттааччыта. 2004 c. Уэйлс Андьела Бизли Старлиҥныын Wikia диэн уэбхостиҥ сервиhын тэрийэллэр.
Wikimedia. Wikimedia Foundation, Inc. диэн АХШ барыстаммат тэрилтэтэ, пуонда. Штаб-квартирата Сан Франсиско, Калифорния. Флорида штатын сиэрдэрин тутуhар (аан бастаан олохтоммут штата). Хас да ситимнээх wiki бырайыактарынан салайар: Бикипиэдьийэ, Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks (ону кытта Wikijunior), Wikisource, Wikimedia Commons, Wikispecies, Wikinews, Wikiversity, уонна . Wikimedia бастыҥ бырайыага, Ааҥллыы Бикипиэдьийэ, аан дойду уон ордук сылдьыылаах сайтарын ахсааннарыгар киирсэр.
Пуонда 2003 c. бэс ыйын 20 к. тэриллибитэ. Тэрийээччитэ Дьимми Уэйлс.
Сахалыы Бикипиэдьийэ. Сахалыы Википедия — Википедия саха тылынан тахсар салаата.
Ааҥллыы Бикипиэдьийэ. Ааҥллыы Бикипиэдьийэ () диэн Бикипиэдьийэ ааҥл тылынан салаата. 2001 c. тохсунньу 15 к. олохтоммута. 2009 c. атырдьах ыйын туругунан, үс мөлүйүөн ыстатыйалаах. Бикипиэдьийэ бары салааларыттан ордук былыргылара уонна бөдөҥнөрө буолар. 2009 с. туругунан, Бикипиэдьийэ бары ыстатыйаларыттан 22.3% ааҥллыы салаатыгар суруллубуттар эбит.
Ааҥллыы Бикипиэдьийэ Арбитраж Комитеттаах ("Arbitration Committee"), онно киирэр редактордар бөлөхтөрө энциклопедия атын редактордарын икки ардыларыгар буолар мөккүөрдэрин быhаарар соруктаах. 12 арбитрдаах комитеты Дьимми Уэйлс 2003 c. ахсынньы 4 к. тэрийбитэ.
Чекановскай Александр. Чекановскай Александр Лаврентьевич (1833 - 1876), көскө сылдьыбыт геолог.
1833 сыл олунньу 13 күнүгэр Волынь губерниятыгар төрөөбүтэ.
Киев университетыгар медицина факультетыгар үөрэммитэ, ол кэнниттэн Дерпт (билигин Тарту) университетыгар үөрэммитэ.
1863 сыллаахха поляктар өрө турууларыгар кыттыбыта. Ол түмүгэр Сибииргэ көскө ыытыллыбыта.
Көскө сылдьан сир оҥоруутунан дьарыктаммыта уонна геологияны үөрэппитэ.
1868 сыллаахха Наукалар Академята көрдөһөн Иркутскайгэ олохсуйбута. Онно олорон География уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатын геология үлэлэрин ыыппыта.
1873 - 1875 сылларга География уобсастыба сорудаҕынан Аллараа Тунгуска, Өлөөн уонна Өлүөнэ өрүс алын тардыытыгар экспедицияны тэрийэн сылдьыбыта.
1876 сыллаахха экспедиция матарыйааларын чинчийэргэ Петербург куоракка кэлэ сылдьарыгар көҥүл ылбыта.
1876 сыл алтынньы 30 күнүгэр меланхолялыы сылдьан бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ.
Абхазия. Абхазия (, , ) диэн Хара байҕал илин кытылыгар уонна Хапхаас соҕуруулуу арҕаа өттүгэр баар мөккүөрдээх статустаах регион. Абхазия бэйэтэ (Абхазия Республиката), Арассыыйа, Никарагуа, Венесуэла, уонна маарынныыр статустаах Соҕуруу Осетия уонна Приднестровье, тутулуга суох ил быhыытынан билинэллэр.
Грузия Абхазияны бэйэтин бас билэр сиринэн билинэр. Сир аата Абхазия Автоном Республиката (, Абхазтыы: ). Кини дьаhалтата Тбилисига үүрүүгэ сылдьар. 2008 с. атырдьах ыйын 28 к. Грузия парламена Абхазия статуhун "Арассыыйа былдьаан ылбыт сирэ" диэн быhаарар уурааҕы ылыммыта.
Абхазия статуhа грузин-абхаз иирсээнин сүрүн төрүөтэ буолар. Абхазия 1991 диэри Сэбиэт Холбоhугар киирэр Грузия ССРын чааhа этэ. 1980-стар бүтүүлэригэр Сэбиэт Холбоhуга эстиитэ саҕаламмытын уонна Грузия тутулуга суох буолуу суолугар туруммутун кэннэ абхазтар уонна грузиннар утарсыылара күүһүрэр. 1992-1993 сс. Абхазия сэриитэ буолар, онно Грузия сэбилэниилээх күүстэрэ хоттороллор. Ол түмүгүнэн Абхазия де факто тутулуга суох буолар. Олохтоох грузиннары өлөрөллөр уонна кыйдыыллар.
1994 тупсуу сөбүлэhиитэ буолар. Холбоhуктаах Нациялар уонна Тутулуга суох иллэр доҕордоһуулара (Арассыыйа салайыытынан) эйэни олохтооhун миссиятын тэрийэллэр. 2008 атырдьах ыйыгар 2008 Соҕуруу Осетия сэриитэ саҕаламмытыгар, Абхазия Грузиялыын эмиэ сэриилэhэр. Ол кэнниттэн Арассыыйа Абхазияны тутулуга суох ил быhыытынан билинэр, 1994 сыллааҕы тупсуу сөбүлэhиитэ көтүрүллэр, ХН уонна ТИД миссиялара сабыллаллар.
Соҕуруу Осетия. Соҕуруу Осетия (; ; ) диэн Соҕуруу Хапхааска баар мөккүөрдээх регион.
Сэбиэт Холбоhугун кэмигэр Грузия Сэбиэт Социалист Республикатыгар киирсэр Cоҕуруу Осетия Автоном Уобалаhа.
Соҕуруу Осетия Республиката Грузияттан тутулуга суох буолуутун туhунан 1990 c. эппитэ. Онтон сылтаан 1991-1992 сыллардааҕы Соҕуруу Осетия сэриитэ буолар. 2008 Соҕуруу Осетия сэриитин түмүгүнэн осетин сепаратист күүстэрэ уонна Арассыыйа сэриилэрэ урукку Cоҕуруу Осетия Автоном Уобалаhын сирин бүтүннүүтүгэр хонтуруолларын олохтууллар.
Арассыыйа, Никарагуа уонна Венесуэла Соҕуруу Осетияны тутулуга суох ил быhыытынан билинэллэр. Грузия Соҕуруу Осетияны туспа дойду быhыытынан билиммэт, дойду Шида Картли регионун чааhа курдук көрөр.
Цхинвали. Цхинвали (; ; ) диэн Соҕуруу Осетия (мөккүөрдээх регион) киин куората.
Улахан Лиахви өрүскэ турар, Грузия киин куоратыттан Тбилиситтан 100 км хотугулуу арҕаа.
Сухуми.  
Сухуми (Абхазтыы: ; ; ) диэн Грузия (мөккүөрдээх регион) киин куората, Хара байҕал илин кытылыгар турар. Порт, тимир суол ыпсыыта уонна курорт.
Мама (Иркутскай уобалас). Мама — Иркутскай уобаласка баар бөһүөлэк, Мама - Чүүйэ оройуонун администрациялаах киинэ. 
Витим өрүскэ Мама үрэх төрдүгэр бириистэн.
Олохтоохторун ахсаана 3537 киһи (2007 сыл). 
Устуоруйата.
1928 сыллаахха төрүттэммитэ. Бөһүөлэк статуһун 1932 сыллаахха ылбыта.
Малибу. Малибу () — Лос Анджелес куорат кытыытыгар баар (4 км тэйиччи) баайдар олохсуйан олорор куораттара, үксүлэрэ һолливуд артыыстара.
Хотугу сулус. Хотугу сулус (Аччыгый Араҥас α-та) — +2,0m сулус бөдөҥнөөх сулус. Сир Хотугу полюһун зенитыгар баар сулус. Сиртэн 431 уот сыл ыраах.
Билиҥҥи эпохаҕа Хотугу полюс зенитыттан 1° кыра, ол иһин сир күннээҕи эргийиитигэр хамсаабат.
Ориентацияҕа сөптөөх сулус, хайысхата хоту ыйар. 
Прецессия.
Сир иитэ прецессиялаах буолан Хоту полюс 100 сылга 0,5 градус уларыйар. Ол иһин араас кэмнэргэ Хотугу сулуһунан атын сулустар буолаллар. Ол гынан баран "Хотугу сулус" диэн аат Аччыгый Араҥас α-тыгар мэлдьи сыстыбыт аат.
Биһиги үйэбит нөҥүө 13 тыһ. сыл — Вега (Лира α-та)
Биһиги үйэбит нөҥүө 9 тыһ. сыл — Геркулес π-тэ эбэтэр η-та
Биһиги үйэбит нөҥүө 8 — 7 тыһ. сыл — Геркулес τ-та
Биһиги үйэбит нөҥүө 5500 — 3500 сыллар — Дракон ι-та
Биһиги үйэбит нөҥүө 3500 — 1500 сыллар — Тубан (Дракон α-та)
Биһиги үйэбит нөҥүө 1500 г. — 1 сыл — Кохаб (Аччыгый Араҥас β-та).
1 - 1100 сыллар — хотугу сулус суох. 
1100 — 3200 сыллар — Аччыгый Араҥас α-та, эбэтэр билиҥҥи Хотугу сулус. 
3200 — 5000 сыллар — Альраи (Цефей γ-та).
5000 — 6500 сыллар — Альфирк (Цефей β-та).
6500 — 8500 сыллар — Альдерамин (Цефей α-та).
8500 — 13000 сыллар — Денеб (Куба α-та) уонна Садр (Куба γ-та)
13000 сылга эмиэ Вега (Лира α-та) буолуо.
Атлантида (киинэ, 1991). «Атлантида» () — Люк Бессон документальнай научно-популярнай киинэтэ. Ханнык баҕарар саастаах оҕо көрүөн сөп.
Киинэ туһунан.
Бу киинэ Бессон инники киинэлэрин «Голубая бездна» и «Никита» прокаатыттан ылыллыбыт үпкэ уһуллубут. Уу аннынааҕы устууга олоҕурбут. Режиссер устар группатын кытта сир араас муннуктарыгар (Арктика, Австралия уо.д.а.) сылдьан устубут. Киинэ кылаабынай геройдара — океан олохтоохторо: балыктар, дельфииннар, кииттэр. Музыкатын Бессон табаарыһа композитор Эрик Серра суруйбут.
Аттаахтар цивилизациялара. Сибиир уонна Киин Азия тюрк уонна монгол омуктара «аттаахтар цивилизацияларын» айбыттара диэн диэн француз чинчийээччитэ, этнография доктора Кароль Ферре быhаарар.
Сахалар истиэптэргэ үөскээбит бу цивилизацияны хоту кэлэн баран, умнубакка, салгыы сайыннарбыттара "экологическай детерминизм" () сыыhатын көрдөрөр. Саха сылгыта билигин уруккутааҕар хаалсыбат улахан оруоллаах, өрөспүүбүлүкэ символа уонна эмблемата буолла диэн суруйар Ферре (2006):
«Ис Азияны ат эйгэтин киинэ диэн олохтоохтук бигэтик этиэххэ сөп. Бу кыылы дьиэтитэн Сибиир уонна Киин Азия түүр-монгол омуктара аттаахтар цивилизацияларын айбыттара-төрүттээбиттэрэ, сайыннарбыттара диэххэ сөп.» (салгыыта нууччалыы тылынан Ырытыы сирэйигэр баар, тылбаастанан манна көһүөхтээх).
Аттила. Аттила (395 сыл саҕаттан — 453 сыллаахха диэри олорбута)
Гунн тыгына, 434 сылтан ыла гуннар улуу хааннара, Хотугу ыраахтааҕы.
Кини олоҕун Европа ученайдара дьаныhан туран чинчийбиттэрин түмүгүн Франция академига Марсель Брион (, 1895–1984) маннык суруйар:
«Аан дойду историятыгар биллэр саамай улахан салайааччыларыттан биирдэстэринэн буолар Аттила баҕа санаатынан Европаны биир сомоҕо оҥорбутун бүгүн ханнык даҕаны омук государственнай деятеллара мэлдьэhэр кыахтара суox».
Аттила туhунан айымньылар.
Аттила туhунан Европа омуктарыгар элбэх кэпсээннэр, номохтор (Нибелуннар тустарынан ырыалар уо.д.а.), романнар, пьесалар (олор быыстарыгар улуу Корней пьесата) уонна опералар бааллар. Сахалартан профессор Григорий В. Томскай (Түргэн), Франция суруйааччыларын союhун (SGDL, ) чилиэнэ, «Аттила доҕотторo» диэн романы 2001 сыллаахха французтуу тылынан суруйбута, кылгатыллан нууччалыы тылбааhа 2001 сыллаахха тахсыбыта, оттон 2005 сыллаахха толору вариана Стамбулга туроктыы тылынан тахсыбыта, ол кэнниттэн, 2007 сыллаахха, Улан-Баторга монголлуу эмиэ бэчээттэммитэ. Ол романын бэйэтэ сахалыы тупсаран тылбаастаата. Ону таhынан Түргэн «Орест — друг Аттиллы» диэн сценарийы уонна «Аттила и Аэций» диэн пьесаны суруйбута.
Атырдьах ыйа. Атырдьах ыйа - 8-с ый. Былыр 4-с ый эбит. Аата этэрин курдук сүнньүнэн бу ыйга от кээһэллэр.
Атырдьах ыйыгар сайыҥҥы куйаас мөлтүүр, түүнүн лаппа сөрүүкүүр. Ылдьыын, Ыспааһаптар ардахтарын кэнниттэн күн соччо күүскэ сырайбат, түүнүн хаһыҥ түс-пэтэҕин да иһин, биллэрдик тымныйар. Быһата, ыи иккис аҥаарыттан күһүн тыына биллэн барар.
Ойуурга уулаах отон, бааһынаҕа бурдук буһар. Бурдук хомуурун былдьаһыктаах үлэтэ саҕаланар. Норуокка «бааһынаҕа куолас баарын тухары — сыралаһан үлэлээ», «төһөнөн эрдэлиигин да соччонон үчүгэй, хойутаатаххына кураанах куолаһы хомуйуоҥ» дииллзрэ.
Хамсыыр харамай олоҕор атырдьах ыйа эмиэ эгэлгэ кэм. Соҕуруу дойдуга кыстыыр көтөрдөр үөрдүүллэр, ыраах суолга бэлэмнэнэллэр, оҕолорун хайдах көтөргө, аһылыктарын булунарга үөрэтэллэр. Кыс-тааччылар даҕаны түбүктэрэ үгүс. Күн сыр-дыгын тухары кыһыҥҥы олохторун хааччынан, ас хаһаанан сыбыытаһаллар.
Атырдьах ыйын тиһэх күннэрэ хаһыҥ доҕуһуолланаллар, күн төһө да кылгаатар, ардыгар куйаас буолар. Ханныгын да иһин, атырдьах ыйа сайыҥҥы ый буоллаҕа.
Атырдьах ыйын күнүн-дьылын билгэтэ.
Атырдьах ыйыгар күһүнү билгэлииллэр.
Ынах, сылгы түүлүүрүнэн күһүн төһө уһуурун таайаллар.
Талах хайдах үүммүтүнэн кэлэр кыһын хаар төһө халыныан быһаараллар.
Ый ардаҕа икки: сайыны иэҕэр самыыр (Ылдьыын), өксүөн түһүүтэ (Ыспааһап). Тыала — оту-маһы орохсутар тыал.
Бу ыйга олунньу тэҥнэһэр.
Ардыы туран, халлаан оройуттан аһылыннаҕына, былыт халлаан тула өттүгэр түһэн халлар буоллаҕына, ардах ааспат, сотору кэлэр.
Тыала суох туран, өрүс уута тыаһаатаҕына, сотору тыал түһэр. Ардах түһэр кэмигэр элиэ кистээтэҕинэ, ардах астар. Кустук кытархай, өҥө чаҕылхай буоллаҕына, ардах түһэр.
Ынах тыла уу түөлбэтигэр уста сыддьарын, биитэр уу аннынааҕы үүнээйи умнаһыгар сыылларын көрдөххүнэ, куйаас түһэр. Оттон ынах тыла түөлбэ уутун үрдүгэр баар үүнээйи умнаһыгар ыттыбыт, биитэр уу урсунутар таҥнары ыйанан турар буоллаҕына, сотору ардах кэлэр бэлиэтэ.
Чыычаах үөрүн саҥата иһийдэҕинэ, ол кэннэ хойуу от сэбирдэҕэр састаҕына, сотору кэминэн ардаҕы күүт.
Түөлбэ тылыгар.
муус тоҥор ыйа;
ньаалаҕай ыйа;
оҕолоох хаас ыйа;
спаасаптар ыйдара;
төрдүнньү;
хаас барар ыйа;
хатыыр хаалар ыйа;
ыргахта ыйа.
Афанасьев Михаил Алексеевич. Михаил Алексеевич Афанасьев - Дүпсүн улууһун I Өспөх нэһилиэгиттэн төрүттээх. Маҥнай дойдуттугар үөрэнэн баран кылгас кэмҥэ Илин Хаҥалас улууһун Бүтэйдээҕэр политсыылынай П.П. Подбельскай аспыт оскуолатыгар үөрэммит. Кэлин 1897 сыллаахха Москватааҕы императорскай университет юридическай факультетын бүтэрэн Москва, Рязань уобаластарыгар, кэлин Саха сиригэр юриһынан үлэлээбит.
Ахсынньы. Ахсынньы - 12 ый.
Түөлбэ тылыгар.
ортоку кыһыҥҥы ый;
үрэх суокурун ыйа;
хараҥа ый.
Багдарыын Сүлбэ. Иванов Михаил Спиридонович (Багдарыын Сүлбэ) — топонимист, биллиилээх кыраайы үөрэтээччи.
Олоҕун олуктара.
Багдарыын Сүлбэ кэрэхсиир эйгэтэ киэҥ: саха оҕотун саҥатын түмэн хас да кинигэни суруйбута, Саха Сиригэр репрессия аҕалбыт алдьархайын киэҥник арыйар икки кинигэлээх, Саха Сирин топонимикатыгар үгүс научнай уонна научно-популярнай кинигэлэри суруйбута.
Сигэлэр.
[[Категория:Чинчийээччилэр]]
[[Категория:Саха биллиилээх дьоно]]
[[Категория:Саха учуонайдара]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]
[[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Бүлүү улууһун ытык дьоно]]
Балаҕан ыйа. Балаҕан ыйа - 9 ый.
Түөлбэ тылыгар.
атыыр сүүлэр ыйа;
бэһинньи;
көппөх тоҥор ыйа;
кыһыл ый;
оноҕос ыйа;
отор ыйа;
сир тоҥор ыйа;
сэмээнэп ыйа;
таба сүүлэр ыйа;
түүн хараарар ыйа.
Библия уонна Эллайада. Г.В. Ксенофонтов «Сахаларга былыргы бостууктар Библиялара» диэн архыыпка сытар үлэтигэр Эллэйада матыыптара Библия сэhэннэрин кытары олус дьүөрэлэhэллэрин көрдөрбүтэ.
Ол курдук еврей Иакова Эллэй курдук кырдьаҕас уонна хараҕа суох аҕалаах. Онтон чугас аймахтарын кытта мөккүhэр, быраата Исав аҕата киниэхэ үчүгэй сыhыаннааҕын иhин өлөрөөрү гынар. Ол иhин Эллэй курдук Иаков дойдутуттан күрүүр. Син биир Эллэйгэ аҕата Татаар-тайма Омоҕойу ыйан ыыппытын курдук, Иаков ийэтэ-аҕата Лаван диэн баай киhини булаҕын дииллэр, ол киhи кыргыттарыттан кэргэнин таларын эмиэ этэллэр. Онтон Иаков Лаван олорор сиригэр кэлэр, онно кинини холуодьас аттыгар бу киhи кыргыттара көрсөллөр. Онтон Иаков Эллэй курдук баай Лаванҥа бостуук буолар. Лаван Омоҕой курдук икки кыыстаах, онтон биирэ Рахиль кырасаабысса, Лия мөкү соҕус уонна Омоҕой биир кыыhын курдук хараҕынан мөлтөх. Өссө Рахиль оҕолонор кыаҕа суох, онтон Лия төрүөҕэ элбэх, онон кинилэр Омоҕой кыргыттарын курдуктар. Омоҕой баай кэрэ кыыhа бэйэтигэр тиийинэр, кыраhыабай Рахиль эдэригэр Иаков дойдутугар төннүөн иннинэ өлбүтүн курдук. Иаков уонна Эллэй бэйэлэрин баай сурдьуларын сүөhүтүн, малын баhылаан дэлби байаллар. Бу тэҥнээhин түмүгэр, Г.В.Ксенофонтов Библия Иаков туhунан кэпсээнэ уонна Эллэй туhунан саха номоҕо биирдэр диэн санааҕа кэлэн турар.
Болот Боотур. Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур (15.04.1915—24.05.1993) — саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1966).
Олоҕун олуктара.
1915 с. муус устар 15 күнүгэр Боотур Уус улууһун (билигин Чурапчы) IV Хатылы нэһилиэгэр төрөөбүт. Кыра эрдэҕиттэн норуот уус-уран айымньытыгар убанан үөскээбит.
15 саастааҕар оройуоннааҕы сир салаатыгар бастакы артыаллары тэрийэргэ көмөлөспүт. Всеобуч учууталларын кылгас кэмнээх бэлэмниир курустарын бүтэрэн 1933 с. Мындаҕаайы бастакы сүһүөхтээх оскуолатыгар учууталынан анаммыт.
Үлэлии сылдьан репрессияҕа түбэспит, учуутал үлэтигэр 1939 с. биирдэ төннүбүт. Мугудай оскуолатыгар үлэлии сылдьан Дьокуускайдааҕы педагогическай институт тыл уонна литература факультетыгар кэтэхтэн үөрэммит. Сэрии саҕаланан үөрэҕэ уурайбыт.
1942 с. сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Калининград, Ленинград уобаластарын, Литваны, Белоруссияны, Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт, сэриини Германияҕа түмүктээбит. Ыараханнык бааһыра сылдьыбыт. 
Сэрии кэнниттэн үөрэтэр үлэҕэ төннүбүт. Фольклор уонна этнография матырыйааларын хомуйууннан дьарыктаммыт, оскуола түмэлин тэрийбит. 1955 с. кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы педагогика институтун бүтэрбит.
1993 с. ыам ыйын 24 күнүгэр өлбүт.
Айар үлэтэ.
1957 с. кимиэхэ да биллибэт ааптар «Ол күн» диэн поэматынан Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 40 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэ таһымнаах куоҥкуруска кыттан иккис бириэмийэни ылбыт. Поэма 1958 с. туспа кинигэнэн тахсыбыта.
«Сааскы дьыбардар» романа 1967 сыллаахха буолбут куонкуруска эмиэ иккис миэстэни ылан суруйааччы прозаик быһыытынан сиппитин-хоппутун көрдөрбүт. Айымньы 1971 с. бэчээттэммит. Роман саха литературатыгар көс эбээннэр олохторун-дьаһахтарын көрдөрбүт бастакы айымньыннан буолбут.
Бранли музейа. Бранли музейа, эбэтэр Аан дойду норуоттарын музея (фр. Le musée du quai Branly) — Африка, Азия, Океания уонна Америка төрүт норуоттарын оҥоһуктара мунньуллубут сирэ.
Франция президена Ширак этиитинэн 2006 сыл бэс ыйыгар аһыллыбыта. Музей французтуу аата турар сиринэн — Сена кытылыгар Бранли диэн набережнай аатынан. Сена өрүс хаҥас кытылыгар Эйфель башнятын анныгар турар. Музей таһыгар хас да аатырбыт музей комплекстара бааллар: Лувр, Орси музейа (Musée d’Orsay), Улахан уонна Кыра диэн ааттанар дыбарыастар (Grand et Petit Palais), Токио дыбарыаһа уонна современнай искусство музейа (Musée d’art moderne de la Ville de Paris). Дьиэтин аатырбыт француз архитектор Жан Нувель бырайыактаабыт.
Музей саайтыгар киирэн виртуальнай экскурсия оҥоруохха сөп.
Музей саҥалыы үлэлиир: музей да курдук, үөрэтэр-иитэр уонна научнай киин быһыытынан да, уонна өссө кулууп курдук үлэлиир. Музейга араас хабааннаах тэрээһиннэр ыытыллаллар.
Музей фондатыгар 300 тыһыынча искусство оҥоһуктара уурулла сыталлар, ол гынан баран сүрүн дьиэтигэр 3500 экспонат көрдөрүүгэ турар. Экспонаттар география принцибинэн наардаммыттар: Африка, Азия, Океания уонна Америка.
Брижит Бардо. Брижи́т Анн-Мари́ Бардо́ (, балаҕан ыйын 28 күнүгэр 1934 сыллаахха төрөөбүт) — француз киинэтин артыыската уонна фотомодель, кыыллар бырааптарын көмүскүүр хамсааһын кыттааччыта. 1950-с сылларга Европаҕа секс-символ быһыытынан биллэрэ (Америкаҕа Мэрилин Монро курдук).
Биографията.
Брижитт Бардо балаҕан ыйын 28 күнүгэр 1934 с. Париж куоракка Луи Бардо диэн бизнесмен дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕиттэн балетынан дьарыктанара. 1950 с. "Эль" сурунаал ("ELLE") № 232 обложкатыгар тахсыбыта, ону Марк Аллегре режиссер көрөн кинопробаҕа ыҥырбыт. 1952 с. аан бастаан киинэҕэ уһуллар ("Le Trou Normand"). Ол сыл эдэр режиссер уонна суруналыыс Роже Вадимҥа кэргэн тахсар. Роже Вадим кинини бэйэтин киинэтигэр устар «И Бог создал женщину» (1956). Ол саҕанааҕы уопсастыба киинэ 18 саастаах аһаҕас таҥастаах, сүөргү быһыылаах Жюльет диэн героинятыттан шок ылар. 
1960-с сылларга Бардо бэйэтигэр барсар оруоллары оонньуур инженю уонна женщина-вамп амплуаларыгар, ол гынан баран аата-суола улам сөҕүрүйэр. "1966" с. Голливудка киинэҕэ уһуллар («Милая Брижит»). Түөрт уон сааһын туолар сылыгар Бардо киинэҕэ уһуллан бүппүтүн туһунан биллэрэр уонна кыыллар бырааптарын иһин охсуһууну бэйэтин олоҕун сыалынан талар.
Олоҕо.
1957с. Вадимтан арахсан баран, Бардо икки сыл "И Бог создал женщину" киинэҕэ бииргэ уһуллубут киһитин кытта Жан-Луи Трентиньянныын олорор.1959 с. Жак Шарье диэн артыыска кэргэн тахсар, киниттэн 1960 с. Николя диэн уолу төрөтөр. Арахсыбыттарын кэннэ оҕо Шарье дьиэ кэргэнигэр ииттэрэ бэриллибит.француз музыканнарын Саша Дистели, Боб Загури уонна Серж Гейнсбурдуун көрсүүлэспит (кинилиин хас да хит буолбут ырыалары суруттарбыт, холобур «Я тебя люблю… я тоже нет» ("Je t’aime… moi non plus"), кэлин бу ырыаны Гейнсбур Джейн Биркин диэн ырааһыты кытта толорбута).Сак Гюнтер диэн ниэмэс миллионерыгар кэргэн тахса сылдьыбыта (1966-1969). 1992 с. Бардо Бернар д'Ормалга кэргэн тахсыбыт. Билигин да бииргэ олороллор.
Бууктаах сон. Бууктаах (бууттаах) сон – былыргы саха дьахтарын киэргэлгэ кэтэр мааны таҥаһа.
Бууктаах сон - кылааннаах түү кытыылаах сон. Киис, бэдэр, бөрө түүтүн сон тэллэҕэр, эҥэригэр, сиэҕэр, оноотугар (тыыраҕаһыгар) тигэллэрэ. Былыргы сон дьогдьуурдаах, кэннигэр биилин аллара өттүнэн тыыраҕастаах буолара. Бу ат миинэргэ табыгастаах эбит. Иннин-кэннин өҥнөөх сукунанан сирийэллэрэ. Биир соҥҥо дьүөрэлэнэр өҥнөр - кыһыл от күөҕү кытта эбэтэр хара кыһылы кытта.
Сону үрүҥ көмүһүнэн, оҕуруонан киэргэтэллэрэ. Сүрүн сииктэрин синньигэс үрүҥ көмүс пластинкаларынан саба баттатан киэргэтэ, сороҕор ойуу гына тигэллэрэ. Сон түү истээх буолар. Былыр баай дьахтар таҥаһа.
Нууччалыыта: "шуба с буерами".