mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Көмүөл (кинигэ кыһата). Көмүөл — Дьокуускайга баар кинигэ кыһата. Бэйиэт, кэпсээнньит Борис Павлов бас билэр уонна салайар.
Көмүөл кинигэ кыһата 2000 сыллаахха бэс ыйыгар тэриллибитэ.
Тыва тыла. Тыва тыла (тыв. тыва дыл) диэн тывалар тыллара, түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Тылынан саҥараачылар ахсааннара барыллаан 283 тыһ.киһи.
Сурук-бичик.
Латыын (1930-1943).
Буква Ɉ ɉ исключена из алфавита в 1931 году.
Биология.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;405154&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-04-12T00:44:17Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;CommonsDelinker&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Replacing EscherichiaColi_NIAID.jpg with (by because: : Exact or scaled-down duplicate: ).&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;406609&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Биология олох арааһын үөрэтэр "(үөһээ хаҥас ойууттан саҕалаан чаһы хоту)" "E. coli", tree fern, gazelle, Goliath beetle
Биология ( - βίος, bios, "олох"; -λογία, -logia) диэн олоҕу үөрэтии уонна тыыннаах организмнары уонна кинилэр бэйэ бэйэлэриниин уонна тула эйгэлиин дьайсыыларын үөрэтэр айылҕа үөрэхтэрин салаалара. Тыынар тыыннаах тутулун, үлэтин, үүнүүтүн, төрүөтүн, эволюциятын уонна тарҕаныытын чинчийэр. Организмнары уонна функцияларын наардыыр уонна суруйар.
Аныгы биология олоҕо.
Биология биэс холбуур принциптара:
Организм. Организм диэн тыынар тыыннаах. Бары организмнар күүрдүүгэ хардараллар, ууhууллар, үүнэллэр, сайдаллар уонна хомеостазистаахтар. Организм биир эбэтэр элбэх сааныктаах буолар.
Организмнар прокариоттарга уонна эукариоттарга арахсаллар.
Прокариот. Прокариоттар диэн саанык иччитэ суох организмнар. Икки домеҥҥа арахсаллар: бактериялар уонна архейдар.
Бактериялар. Бактериялар - ядросу жок, цитоплазма мембрана менен бөлүнгөн микроорганизмдер.Көпчүлүк бактериялары тамактануусу гетеротрофтук (даяр азык заттар менен тамактануучу)организмдер. микробиология салаата бактериология Бактериялар - спораларды пайда кылышат жана шарты жок чөйрөдө да жашай алышат 
Бактериялар фото: []
Происшествия и ранья эволюция.
Аныгы бактериялар өбүгэлэрэ сиргэ олохторун бастакы форматынан буолбут биир кэмнээх микрооройуон этэ, 4 миллиард сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Микроскопическай сир олоҕо үс миллиард кэриҥэ сыл буолла. Бактериялар ааттара биллэр эрээри (холобур, строматолиттар), морфология олус биир көрүҥэ, туспа идентификациялыыр кыах суох. Ол эрээри, бактериялар филологияларын чөлүгэр түһэриигэ туттуохха сөп уонна кинилэр көмөлөрүнэн архей уонна эукариот арахсаллара бэлиэтэммит. Бактериялар уонна архей уопсай көрдөрүүлэрэ, арааһа, 3-2,5 млрд сыл анараа өттүгэр олорбут гипермофил этэ.
Бактериялар эукариот киириитигэр улахан оруолу оонньоотулар. Эукариотическай клетка бактериялар эндосимбионтарын эндосимбионтара буолбуттарыгар, арааһа, аныгы археологтарга чугас буолуо дии саныыбын. Атыннык эттэххэ, боротокуол- эукариот клетка миитохондрия уонна гидрогеносомалар төрүт- Уус клеткаларын ыйыстыбыт. Билиҥҥитэ ол органнар митохондриялар уонна гидрогеносордара биллибэт эрээри, сороҕор ити органнар улаханнык редуциацияламмыттар. Кэлин митохондриялаах эмукариоттартан сорохторо клеткалары, үүнээйилэри уонна уулаах сирдэри дьапталҕалаан ыйыстыбыт.
Архейдар. Архейдар диэн биир сааныктаах микроорганизмнар бөлөхтөрө. Прокариоттар.
Микроорганизм. Микроорганизм диэн олус кыра организм. Микроорганизмнары микробиология үөрэтэр. Аан бастаан микроорганизмнары микроскобунан көрбүтэ Antonie van Leeuwenhoek.
Эукариот. Эукариот диэн сааныктара иччилээх организмнар. Харамайдар, үүнээйилэр, тэллэйдэр уонна протистар.
Протистар. Протистар диэн араас эукариот микроорганизмнар. Биир да элбэх да сааныктаахтар. Харамайдартан, үүнээйилэртэн уонна тэллэйдэртэн атыттар.
Таҥха Хаан. Таҥха Хаан - итэҕэл быһыытынан, Таҥха дьылҕа таҥарата буолар. Кини сиргэ түһүүтүн былыр кыһыҥҥы күн туруутун кытта сибээстииллэрэ. Ити быһа барыллаан ахсынньы 22—23-с күнүгэр бэлиэтэнэр. Кини Билгэ Хаанныын бииргэ кэлэр уонна олунньу ый 18-с күнүгэр диэри сылдьар. Билгэ Хаан уонна Таҥха сэттис халлаан Үрдүк Айыылара буолаллар.
Таҥха Хаан киһи айылҕа ханнык эргииригэр түбэһэ төрөөбүтүнэн сыһыаран, кини дьылҕатын быһаарар. Онон Таҥха киһи таайар, сэрэйэр күүстэрин кытта сибээстээх. Айыы үөрэҕэ этэринэн, Таҥха киһи дьылҕатын билгэлиир ньымалары түмэр. Онуоха киһи күн, дьыл, үгэс эргииригэр түбэһэ төрөөһүнэ улахан суолталаах.
Дьылҕа, Таҥха, Билгэ айыылар киһи инники дьылҕатын, сайдыытын билэн-көрөн таҥхалыыллар, билгэлииллэр.
Билгэ, Таҥха, Дьылҕа билии араас таһымын көрдөрөллөр.
Билгэһит билгэлэргэ (тугу эрэ этэр көстүүлэргэ) болҕомто уурар, билгэлэри таба көрөр, кинилэргэ олоҕуран тойоннуур. Кини өтө этэр идэлээх, тыла оттомноох, учуонайы кытта чугас.
Таҥхаһыт (эмчит, поэт, суруйааччы буолуон сөп) бити билэр, туох буолуон сэрэйэр. Кини ити билиитин киһи итэҕэйэр гына чопчулаан эппэт, быһаччы этэр эбэтэр уоба-растаан кэпсиир.
Дьылҕаһыт (өтө көрөөччү, сэһэнньит, ойуун уо.д.а.) туох буолуоҕун көрөр дьоҕурдаах. Кини ол көрүүтүн көстүү курдук кэпсиэн сөп эбэтэр санаа хаамыытынан бигэргэтэр.
Дьулурҕан, хаһыат. «ДЬУЛУРҔАН» - спорт хаһыата. 
Устуоруйата.
1999 с. оччотооҕу «Республика бүттүүнэ — Вся республика» хаһыат (кыл. редактор Г. А. Бочкарева) спорка сыһыаннаах «Дьулурҕан» диэн балаһата аан бастаан бэчээттэммитэ. 
2000 с. редакция салалтатын көҕүлээһининэн хаһыат спорка, чөл олоххо уонна туризмҥа анаан түөрт балаһанан анал сыһыарыы таһаарар буолбута. 2002 с. «Республика бүттүүнэ — Вся республика» хаһыат тохтотуллан, «Саха сирэ» хаһыакка (кыл. редактор Н. И. Харлампьева) сыһыарыы быһыытынан киирбитэ. Хаһыат уратыта диэн, тастан кэлбит сурукка, авторга болҕомто ууруу, төһө кыалларынан, кинилэр үлэлэрин киэҥ эйгэҕэ таһаарыы буолар. Редакция элбэх куонкуруһу, викторинаны тэрийэр. Футболу, хоккейы, көҥүл тустууну, дуобаты таптааччыларга араас сыаналаах бирииһи туттаран, хаһыат тэрийэр дьоҕурдааҕын, ааҕааччылары кытта араас ньыманан сибээстэһэрин көрдөрдө.
Хаһыаты хара тахсыаҕыттан Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Петр Павлов редактор быһыытынан үлэлэтэн кэллэ. Араас кэмҥэ корреспонденынан Геннадий Бечеряков (1999—2004 сс), Сергей Муксунов (2005—2007 сс.) үлэлии сылдьыбыттара.
Тэллэйдэр. Тэллэйдэр () диэн эукариот организмнар хоруоллуктара.
Барыта 100 тыһыынча кэриҥэ көрүҥ киирэр, сорох дааннайдарынан балтараа мөлүйүөнтэн тахса көрүҥ.
Тэллэйдэр органиканнан аһылыктаналлар, ол аата үүнээйилэр уонна харамайдар сэймэктэринэн эбэтэр ардыгар тыыннаах сааныктарынан (килиэккэлэринэн). Тэллэй этэ-сиинэ сип-синньигэс гиф диэн ааттанар саптартан турар. Грибница (тэллэй сир аннынан тарҕанар силиһэ) эмиэ гифтартан турар. Гифтар туох баар иэннэринэн иҥэмтэлээх эттиктэри иҥэринэллэр. Аһыыр ньымаларынан тэллэйдэр харамайдартан да, үүнээйилэртэн да атыннар.
Тэллэйдэр хоруоллуктара икки хоруоллук үөдүҥүттэн турар: Слизевиктар (Миксомицеталар) уонна Дьиҥнээх тэллэйдэр. Дьиҥнээх тэллэйдэр Алын уонна Үрдүкү тэллэйдэргэ арахсаллар.
Тэллэйдэр аныгы систематикалара.
Арассыыйа микологтара үксүлэрэ тутуһар классификациялара маннык.
Хоруоллук аҕыс салааҕа арахсар:
Аһыыр туһайыы.
Сиэнэр тэллэй.
Холобур, сырощкалар, үрүҥ, түөстэр уо. д. А, убаҕас кэнниттэн аһылыкка туттуллар. Тэллэй аһылыгар тыа хаһаайыстыбатын култууратын курдук үүннэрэллэр эбэтэр айылҕа үүнэр сирдэригэр хомуйаллар. Тэллэйдэри мунньуу, эбэтэр» тэллэй бултааһын " элбэх дойдуга тарҕаммыт булт, көхтөөх сынньалаҥ эбэтэр хобби буолар.
Астыыр- таҥастыыр промышленноска араас микроскопическай тэллэйдэр туттуллаллар: арыгы, арыгы, арыгы, пиибэ, кымыс, кефир, ону таһынан килиэби астааһыҥҥа улахан суолталаах. Түүнүк культуралар иллэрээ сылтан сыру (рокфор, камамбер), ону сэргэ сорох арыгыны (херес) оҥорорго туттуллаллар.
Тэллэйдэргэ киитэрэй ис хоһооно улахан буолан, иҥэмтэлээх сыаннастара кыра уонна организмынан хааччыллаллара уустук. Ол гынан баран, ас-үөл сыаната итиччэ үрдүк амтаннаах уонна амтаннаах хаачыстыбалаахтар, онон припавкаҕа, заправкаҕа, тууһаммыт, туустаах, маринованнай тэллэйдэр, онтон да атын бороһуок курдук тэллэйдэр туттуллаллар.
Дьааттаах тэллэй.
Холобур, үгүс мухомордар, үгэс курдук, аһыыр- таҥастыыр сыалтан туттуллубаттар, ол эрээри сорох дьон анал көрүүнү (үксүн хас да төгүл таһаарыыны) туһаналлар. Ол гынан баран, итинник тупсарыы мэлдьи баҕалаах түмүгү аҕалбат, туох баар доза, характерын кээмэйиттэн, киһи маассатыттан уонна кини тус санаатын, сааһыттан (уопсайынан, улахан дьоҥҥо ордук кутталлаах) тутулуктаах.
Пинигин Павел Павлович. Павел Пинигин —Олимпиада чөмпүйүөнэ.
Олоҕун олуктара.
1953 кулун тутар 12 күнүгэр Чурапчы улууһун Дириҥ сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Көҥүл тустуунан 1967 с. дьарыктаммыта. Аан дойду үс төгүллээх (1975, 1977, 1978), Эуропа уонна XXI Монреаллааҕы Олимпия оонньууларын чемпиона. «Бочуот Знага» уонна «Хотугу сулус» уордьаннарынан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн надараадаламмыта. Саха АССР физическэй култуураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ. Украина үтүөлээх тренерэ. Омуктар икки ардыларынааҕы категориялаах экстра-кылаастаах судьуйа. СР «Динамо» түмсүүтүн вице-президенэ, милииссийэ полковнига, СР спортивнай тустууга Федерациятын вице-президенэ, республика тустууга хамаандатын Ил тренерэ.
Билиҥҥи кэмҥэ «Триумф» спорт Киинин тэрийэр директора. 
Кэргэнэ.
Кэргэнэ — Мария Джумабаевна Кульчунова-Пинигина чэпчэки атлетикаҕа үгүс үрдүк көрдөруүлэрдээх бастыҥ спортсмен, ССРУ спордун үтүөлээх маастара, СР физическэй культураҕа, спорка үтүөлээх үлэһитэ. ХХIV Олимпиада чемпиона. Чэпчэки атлетиканан 1970 с. дьарыктанар. ССРС хас да төгүллээх чемпиона, рекордсмена, 400 м аан дойду чемпионатын икки төгүллээх боруонса призера. 16 сыл устата ССРС сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнинэн сылдьыбыта.
Волков Николай Николаевич. Николай Николаевич Волков — Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогическай наука кандидата, Россия уонна Саха сирин үтүөлээх тренерэ.
Бүлүүттэн төрүттээх. 1933 сыл кулун тутар 10 күнүгэр төрөөбүт. Мастаах сэттэ кылаастаах оскуолатын, Бүлүүтээҕи педагогическай училищены, Москватааҕы физическэй культура киин институтун иһинэн тренердэр оскуолаларын уонна СГУ историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Үлэтин 1959 с. Республикатааҕы спорткомитет сэбиэдиссэйинэн саҕалаабыта. Саха сиригэр көҥүл тустууну төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. Киэҥ эйгэҕэ спортсмен, тренер, тэрийээччи, салайааччы быһыытынан биллэр. Кини иитэн-такайан таһаарбыт уолаттарыттан 15 киһи Россия уонна ССРС чемпионунан уонна призерунан буолбуттара.
Н.Н. Волков Д.П. Коркин аатынан СР Государственнай бириэмийэтин лауреата.
Диодорова Анастасия Алексеевна. Анастасия Диодорова диэн харбааһыҥҥа омуктар икки ардыларынаады кылаастаах спорт маастара. Арассыыйа, Эуропа хас да төгүллээх чемпиона, Аан дойду рекордун олохтообута, Эуропа Кубогын кыайыылааҕа.
2008 с. Пекиҥҥэ ыытыллыбыт параолимпия оонньууларын кыттыылааҕа.
Аҕата биллиилээх тустуук Алексей Диодоров омуктар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. ССРУ омуктарын спартакиадатын (1979) уонна Сүбэ Униятын чемпионатын (1982) призера, Болгарияҕа, Ираҥҥа, Монголияҕа ыытыллыбыт омуктар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа, Москва куорат хас да төгүллээх чемпиона. Билигин Дьокуускай куоракка 3 №-дээх оҕо спортивнай оскуолатын (ДЮСШ) тренерэ.
Спиридонов Леонид Николаевич. Леонид Спиридонов диэн көҥүл тустууга омуктар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. XXVIII Сайыҥҥы Олимпия оонньууларын (Атина 2004) уонна ХХIХ Олимпия оонньууларын (Пекин 2008) кыттыылаахтара. Аан дойду чемпионатын боруонса призера (Дания), Казахстан сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар Аан дойду Кубогар 4-с миэстэлээх (Тегеран, Иран). 
Хаҥалас улууһуттан төрүттээх. 2003 сылтан Казахстан чиэһин көмүскүүр. Бастакы тренерэ О. Д. Лебедев, билигин РФ үтүөлээх тренерэ Б. Г. Яковлев салалтатынан дьарыктанар.
Одун Хаан. Одун Хаан — Айыы үөрэҕэ этэринэн, олунньуга Одун Хаан чугаһыыр. Одун ахсыс халлаан айыыта буолар.
Кини — Орто дойду буор кута. Одун — төрүт буор кут. Халлаан эттиктэрин, киһи бодотун Одун үөскэппит. Одун Хаан Дьылҕа Хаан курдук дьылҕаны оҥорор эбит.
Уратылара: Дьылҕа Хаан суолтата — билиини таһаарыы, оттон Одун Хаан дьылҕаны оҥорор.
Одун Хаан, Чыҥыс Хаан — дьон-сэргэ инники түһүн, өйүн-санаатын, билиитин-көрүүтүн тосхойор.
Одун, Чыҥыс биэриилэрэ. Одун, Чыҥыс айылҕа күүһүгэр дириҥник орооһор дьоҕуру биэрэллэр.
Саҥаны айааччы (конструктор, инженер уо.д.а.) — Одуну кытта сибээстээх. Кини айылҕа күүһүн туһанан, киһиэхэ наадалаах маллары толкуйдаан таһаарар. Саҥаны айааччы сүрдээх мындыр, элбэх билиилээх, иннин диэки туһаайыллыбыт киһи.
Өтө көрөөччү (дириҥ өйдөөх, учуонай уо.д.а.) — айылҕа дириҥ күүстэригэр өйүнэн өтөн киирэр, ити күүстэри билэн-истэн уларытан таһаарар сокуоннары арыйар.
Балакшин Георгий Русланович. Балакшин Георгий Русланович — боксер, чэпчэки ыйааһыҥҥа боксёр-любитель, Эуропа 2002, 2004 уонна 2006 сс. чөмпүйүөнэ, элбэхтэ Россия чөмпүйүөнэ (2000—2003, 2006, 2007 сс.), Россия 2004 уонна 2008 Олимпиадаҕа хомуллубут хамаандаларын чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1980 сыл кулун тутар 6 Ньурба улууһун Антоновкатыттан төрүттээх.
Иккис кылаастан ыла Ньурбатааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар СР үтүөлээх тренерэ А. И. Пахомов салалтатынан боксанан утумнаах дьарыгын саҕалаабыта. 1996 — «Азия оҕолоро» оонньуу чемпиона, 1997 — уолаттарга Эуропа чемпиона, Аан дойду күрэхтэһиитин иккис призера, 1999 — Россия-АХШ хамаандаларын табаарыстыы көрсүһүүтүн кыайыылааҕа. 2000, 2001, 2002, 2003, 2006, 2007 — Россия чемпиона. 2001 — Аан дойду чемпионатын боруонса, Үтүө Дьулуур оонньууларын үрүҥ көмүс призера. «Кыһыл көмүс ринг» турнир кыайыылааҕа, нефтяниктарга Аан дойду Кубогын хаһаайына. 2002, 2004, 2006 — Европа чемпиона, 1999 сылтан Россия сүүмэрдэммит хамаандатын кыттааччыта. 2008 с. Пекиҥҥэ (Кытай) буолбут XXIX Олимпия оонньууларыгар боруонса мэтээли ылары ситиспитэ. Киирсэр ыйааһына 51 киилэ. Омуктар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. Спорт үтүөлээх маастара.
В 2006 ХИФУ Физическай культура уонна спорт институтун бүтэрбитэ.
2008 сыл кулун тутар 2 — 2013 сыл муус устар 19 — Ил Түмэн дьокутаата
2010 бэс ыйыгар Арассыыйа Федерация Сэбиэтигэр Саха Сириттэн представитель.
2013 сыл кулун тутар 21 күнүттэн — Саха Сирин спордун министрин бастакы солбуйааччыта.
2015 сыл — Саха Сирин спордун министрэ.
Михайлов Александр Михайлович. Михайлов Александр Михайлович — боксаҕа омуктар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, Приморскай кыраай икки төгүллээх, Саха АССР үс төгүллээх, РСФСР, ССРУ чемпиона, ССРУ омуктарын VII спартакиадатын үрүҥ көмүс призера.
Спортка ситиһиилэрэ.
Бастакы тренерэ Вильям Иванов. Чуумпу океаннааҕы флокка сулууспалыыр кэмигэр Вадим Откидачка уонна Борис Кубасовка эрчиллибитэ. А. Михайлов үөрэнээччилэриттэн кикбоксиҥҥа биллэр спортсменнарынан Александр Иванов, Алексей Уваров уонна Илья Черкашин буолаллар.
Васильева Оксана Владимировна. Оксана Васильева — WIBF барылынан профессиональнай боксаҕа аан дойду чөмпүйүөнэ, кикбоксиҥҥа аан дойду чөмпүйүөнэ, боксаҕа любителлэр истэригэр Европа уонна Россия чөмпүйүөнэ.
Сунтаар улууһугар 1981 с. муус устар 3 күнүгэр төрөөбүт.
Москватааҕы сервис государственнай университетын студентката. Боксанан 1998 сылтан дьарыктанар. Бокс эйгэтигэр «Гюрза» диэн аатынан биллэр. Профессиональнай рингэҕэ, барыта 10-на киирсэн, сэттэ кыайыылаах. Аан дойду үс, Европа икки, Россия алта төгүллээх чемпиона, боксаҕа РФ спордун үтүөлээх маастара, кикбоксиҥҥа норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. Дьахталлар Аан дойдутааҕы боксаҕа федерацияларын быһаарыытынан профессионалларга Аан дойду чемпионатын кыайыылааҕа.
Үүнээйилэр. Үүнээйилэр диэн тыынар тыыннаахтар хоруоллуктара. Мастар, эмтээх оттор, сэппэрээктэр, папоротниктар уонна муохтар. 350,000 тахса үүнээйи көрүҥэ баар. От күөх үүнээйилэр энергияларын улахан өттүн Күн уотуттан ылаллар, бу процесс фотосинтез дэнэр.
Дьөһөгөй Айыы. Дьөһөгөй Айыы — сылгы таҥарата. Кини үһүс халлааҥҥа олорор. Киһиэхэ үлэһит, хаһаайын буолууну биэрэр.
Дьөһөгөй Айыы киһиэхэ күүһү, үлэлиир дьоҕуру, хаһаайын буолууну биэрэр. Хаһаайын диэн бэйэ бас билэр күрүөлэниитэ-хаһааланыыта, дьиэлэниитэ-уоттаныыта, сүөһүлэнии, сылгыланыы.
Дьөһөгөй бэрдэриилээх киһи сылгыһыт, отчут-масчыт, тутааччы буолар.
Дьөһөгөйтөн Айыы ыйыгар төрөөбүт дьон биһиктэрэ таҥха онус оронугар олорор. Кинилэр аһаҕас майгылаахтар, алгыстаах тыллаахтар уонна хаһаайыстыбаны тэринэр дьодурдаахтар. Кинилэри Дьөһөгөй таҥаралаах дьон диэн ааттыыллар.
Харамай. Харамайдар (лат. "Animalia") диэн элбэх сааныктаах, эукариот организмнар хоруоллуктара. Харамайдар хамсыыр кыахтаахтар уонна херетрофтар.
Көс. Көс — суол уһунун, эбэтэр туочукаттан туочукаҕа дылы ырааҕы кээмэйдиир былыргы единица.
Ыал туох баар малын-сээкэйин илдьэ, сүөһүтүн үүрэн биир күҥҥэ көһөн барар суолун уһуна буолуон сөп. Оччоҕо көс уһуна сир ньууруттан уонна дьыл хайдаҕыттан тутулуктаах буолуон сөп. Кэлин олоххо киэҥник туттуллар судаарыстыба единицаларынан кээмэйдэнэр буолбут. Ыраахтааҕылаах Арассыыйаҕа биэрэстэнэн (1 көс — 10 биэрэстэ), онтон кэлин метрическэй систиэмэҕэ көһүү кэнниттэн километрынан (10 километр).
Мохсоҕоллоох. Мохсоҕоллоох. Хаҥалас улууһугар баар бөһүөлэк. Өлүөнэ хаҥас кытылыгар улуус кииниттэн 18 км сиргэ турар. 1964 сыллаахха цемент оҥорор завод тутуллубутунан төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтин ахсаана 7 000 киһи (2007 с.). Орто оскуола, оҕо музыкальнай оскуолата, кулууп. Саха Сирин бүттүүн хааччыйар цемент оҥорор завод.
Жиркова Татьяна Юрьевна. Татьяна Жиркова — Россия спордун үтүөлээх маастара, сүүрүүк.
Олоҕун олуктара.
1970 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Төҥүлү с. төрөөбүтэ. Павловскай орто оскуолатын бүтэрбитэ. Бастакы тренерэ Павловскай оскуолатын физкультураҕа учуутала А. Н. Осипов. Дьокуускайдааҕы медицинскэй училищеҕа үөрэнэ сылдьан, хайыһарга республика үтүөлээх тренерэ П. П. Харитоновка дьарыктанан, спорт маас-тарыгар кандидат нуорматын толорбута, сүүрүүгэ ДьТХА тренерэ А. Н. Ивановка дьарыктаммыта.
100 км Аан дойду 2 төгүллээх уонна Европа чемпионката, рекордсменката, Соҕуруу Африкаҕа «Комрадс» уонна «Икки акыйаан» Аан дойду 15-тии тыһыынча киһи кыттыылаах профессионал супермарафонецтарын саамай улахан сырсыыларын кыайыылааҕа.
Нохтунскай Гаврил Федорович. Гаврил Федорович Нохтунскай — Россия спордун маастара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ. 
Олоҕун олуктара.
Хабаровскай пединститут физкультураҕа салаатын бүтэрбит.
1985 сылтан чэпчэки атлетикаҕа тренерынан үлэлиир.
Д. П. Коркин аатынан Чурапчы спортивнай оскуолатын старшай тренерэ.
Феофанов Артур Егорович. Артур Егорович Феофанов — чэпчэки атлетикаҕа сахалартан ССРС спордун бастакы маастара, СӨ үтүөлээх тренерэ, универсиадалар чөмпүйүөннэрэ, СӨ сүүрүүгэ араас дистанцияларга экс-рекордсмена. 
Артур Егорович Феофанов Чурапчы улууһуттан төрүттээх. 1983—87 сс. СГУ педагогическай факультетын үөрэнэн бүтэрэн, Дьокуускайдааҕы 5 №-дээх оскуолаҕа физкультура учууталынан үлэлээбитэ. 
1990—92 сс. СГУ физкультураҕа кафедратын ассистена, 1992—95 сс. ЯПУ-1 тренерэ, 1995 с. чэпчэки атлетикаҕа ШВСМ тренерэ, СӨ чэпчэки атлетикаҕа федерациятын толорооччу дириэктэрэ. 
Ураалга, Сибииргэ, Уһук Илиҥҥэ, Орто Азияҕа, Казахстаҥҥа ыытыллыбыт студеннар Универсиадаларын, 1986 с. Пермҥэ 3000 м, 1987 с. Кемеровоҕа 5000 м, 1999 с. Алма-Атаҕа 10000 м сүүрүүлэргэ чөмпүйүөн буолбута. 
1991 с. муус устар 21-с күнүгэр сахалартан бастакынан Калининградка ыытыллыбыт марафоҥҥа ССРС спордун маастарын нуорматын толорбута. 1992 с. Хабаровскайга, 1993 с. Владивостокка ыытыллыбыт 10000 м сүүрүүгэ Сибиир, Уһук Илин зоналарын чөмпүйүөнэ. 1992 с. Иркутскайга буолбут Бүтүн сойуустааҕы тыа сирин оонньууларыгар 5000 м сүүрүүгэ чөмпүйүөн, 1999 с. Москуба уобалаһыгар 50 км Арассыыйа чемпионатын үһүс призера буолбута.
Хордалыктар. Хордалаахтар ("Chordata") диэн тоноҕостоох харамайдар бөлөхтөрө.
Тоноҕостоохтор. Тоноҕостоохтор (лат. "Vertebrata") диэн тоноҕостоох хордалыктар араастара.
Кочнев Валерий Пантелеймонович. Валерий Пантелеймонович Кочнев — педагогика билимнэрин доктора, Аан дойдутааҕы педагогическай академия академига, Хотугу Форум Академиятын академига. М. К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора.
Олоҕун олуктара.
Төрүттэрэ.
1931 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр Куочайга төрөөбүт. Эһэтэ Иннокентий Кочнев, Куочай атыыһыта, ыһыахтарга күрэхтэһэр бэйэтин кыанар киһи эбит. Аҕата Пантелеймон Иннокентьевич, көскө сылдьар дьон төрүттээбит оскуолаларыгар ааҕарга-суруйарга үөрэммит, онтон Ньурба оскуолатын бүтэрэн баран 1913 с. Бүлүүтээҕи үрдүкү начаалынай училищеҕа киирэн үөрэммит. 15 саастааҕар Марха начаалынай оскуолатыгар учууталынан анаммыт. 2014 сыл күһүнгэр Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтигэр киирбит, өрөбөлүүссүйэ буолуон иннинэ П.Ойуунускайдыын, М.Аммосовтыын, С.Аржаковтыын, М.Мегежекскэйдиин, С.Васильевтыын үөрэнэн бүтэрбит. Ийэтэ Александра Кузминична Кочнева (Габышева), эмиэ олохтоох Куочай. Түөрт кылаастаах оскуоланы бүтэрбит үөрэхтээх дьахтар эбит. 
Үөрэҕэ.
Кыра Валерий 1938 с. оскуолаҕа киирэригэр нууччалыы билбэт эбит. Оскуолаҕа киириэн иннинэн убайдара дьарыктааннар 2-3 ый иһигэр ааҕарга-суруйарга үөрэммит. 1954 сыллаахха Москубаҕа И. В. Сталин аатынан физкультура институтун бүтэрбит.
Үлэтэ.
Барыта 100-н тахса научнай ыстатыйа, 43 кинигэ суруйбут. Научнай үлэтин хайысхатынан республикаҕа спорт уонна физкультура хамсааһынын историята, итиэннэ саха төрүт оонньуулара буолаллар. 1995 с. кандидатскай, 1998 с. докторскай диссертацияны Москваҕа Россиятааҕы киин научнай-чинчийэр институтка көмүскээбит.
2001 сылтан — СГУ физическэй культураҕа институтун саха төрүт көрүҥнэригэр кафедратын сэбиэдиссэйэ, профессор. «Эллэй Боотур» муус дыбарыаһыгар спорт историятын музейын тэрийэн үлэлэппит.
Амфибия. Амфибиялар ("Amphibia") диэн тымныы хааннаах харамайдар. Ууга да кураанах сиргэ да бааллар.
Дмитриев Роман Михайлович. Роман Михайлович Дмитриев (07.03.1949—11.02.2010) — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ. 
Олоҕун олуктара.
1949 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Эдьигээн улууһун Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
Көҥүл тустуунан 1963 с. саҕалаан дьарыктаммыта. 1967 с. спорт маастарын, 1969 с. норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарын нуорматын толорбута. Тренердэрэ — И. П. Габышев, Д. П. Коркин, С. А. Преображенскай.
Роман Дмитриев — Олимпиада чөмпүйүөнэ (1972), Олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призера (1976), Аан дойду чемпиона (1973), Аан дойду чемпионатын үрүҥ көмүс призера (1969), Европа чемпиона 1969 с, боруонса призера 1981 с. буолуталаабьгга. Кини 11 төгүл ССРС чемпионатыгар кыттыбыта. 1969, 1971, 1973, 1976, 1980 сс. ССРС чемпиона, 1975, 1978, 1979 сс. ССРС чемпионатын үрүҥ көмүс призера, 1977 с. III призер. 1971 с. уонна 1979 с. ССРС норуоттарын Спартакиадатын чемпиона, 1975 с. үрүҥ көмүс призер. Аан дойду турнирдарын сэттэ төгүллээх кыайыылааҕа (1969—1971, 1975, 1976, 1978, 1979, 1981 сс).
2010 сыл олунньу 11 күнүгэр Москваҕа өлбүтэ.
Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу. Тарбаҕы үтүктүһүннэрии - оҕо оонньуута.
Хас да оҕо оонньуур. Биир көрдөрөөччү, атыттар үтүгүннэрээччи буолаллар. Көрдөрөөччү тарбахтарынан хамсатарын атыттар үтүгүннэрэн иһиэхтээхтэр. Кыайан үтүгүннэрбэтэхтэр оонньууттан туорууллар, атын оҕолор кытталлар. Көрдөрөөччү тарбахтарын сыһыары тутан баран, илиитин иннин диэки уунар уонна тарбахтарынан араастаан оонньуур. 
Холобур маннык, атын үс тарбахтарын хамсаппакка эрэ сөмүйэтин киэҥник арааран атытар, араарбыт сөмүйэтигэр, атын тарбахтарын хамсаппакка, ортоку тарбаҕын сыһыарар, онтон ити икки тарбаҕар, ылгын чыҥыйатын хамсаппакка эрэ, аата суоҕун арааран, холбуу тутар. Ылгын чыҥыйатын атын тарбахтарыгар холбоон баран, аны ылгын чыҥыйатыттан саҕалаан, эмиэ тарбахтарын биирдии араартыыр. Хаҥас илии тарбахтарынан эмиэ оонньуохха сөп. Тарбахтары араастаан бытааннык, түргэнник, арыт хат-хат араартыыллар.