mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Монголоид арааса. МОНГОЛОИД АРААСА, Сир шарын урдунэн саамай элбэх ахсааннаах арааса буолар 3,8 - 4 миллиард киhи. Сир шарын дьонуттан уопсай бырыhыана - 50 %. Бу арааса5а киирэр омуктар - Ханнар, Кытайдар, Индия омуктара, Монголдар, Лаостар, Камбоджалар, Покехалар, Малайзиялар, Индонезия бары омуктара, Корейнери, Японнар Дуопоннар, Чукчанар, Сахалар, Бурядтар, Татаардар, Алтайдар, Тывалар, Тувалар, Башкиртар, Узбекипар, Калмыкдар, Кыргызстар, Казахтар, Хакастар, Непалцинар — Непал омуктара, Бутанапар, Тибетипар, Бали Омуктара — Балицинар, Биетьнамнар, Баошаныинар, Шира—Сарыг Югур йоҕырдар, Филипин—Пилиппииннэр, Эбэнкилэр, Эбээннэр, Манчжурдар, Сибир Сибияннар, Алеутанар, Коряканар, Чукчинар, Удигейцинар, Шорцинар, Тофалар, Сибир Илин Халханар Омуктара Арктика Илин Сибир Омуктара, Чинастан Кытай И Монголия Тюркидар Турактар Тюркитар Түүрдэр Халханар Омуктар, Мир Халха уонна өссө 1100 омуктар. 
Маны эмиэ эбээhээт аах уонна көр.
Негроид арааса, Европиэйскэй арааса
Афронууччалар. Афронууччалар диэн Африкаттан төрүттээх эбэтэр биир төрөппүтэ онтон төрүттээх Арассыыйа олохтоохторо.
Ребров Иван Климентьевич. Ребров Иван Климентьевич - биллиилээх булчут.
1931 с. Дьүкээгир нэһилиэгэр Усуйаана улууһугар удьуор булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамятын уордьаннар кавалердара. Өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан күндү түүлээҕи-маҥан кырсаны биригээдэнэн бултуурга 1968 с. саҕалаабыта. 80-с сылларга Лээхэп арыыларыгар бултааһыны тэрийсибитэ. 1971 с. Биэнгирийэҕэ Булт Аан Дойдутааҕы быыстапкатын кыттыылааҕа.
Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ. Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ ("République centrafricaine") диэн Орто Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр: хотуттан Чад, соҕурууттан Конго Өрөспүүбүлүкэтэ уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ, арҕааттан Камерун.
Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтин улахан өттө саванналар, хоту саhель уонна соҕуруу экватор тыалара бааллар. Дойду сирин 2/3 Убанги өрүс тардыытыгар сытар.
Руанда. Руанда Республиката ("Republic of Rwanda") диэн Орто Африка кыра дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Уганда, Бурунди, Конго Демократ Республиката уонна Танзания. Олохтоохторун ахсаана 10.1 мөл.
Руанда 1994 буолбут геноцидтан сылтаан аан дойдуга биллибитэ. Онно 800.000 — 1 мөл кэриэтэ дьон өлбүтэ.
Сан Томе уонна Принсипи. Сан Томе уонна Принсипе Демокрааттыы Өрөспүүбүлүкэтэ ( ) диэн Гвинея хомотугар баар арыы дойду, киин Африка арҕаа кытылын аттыгар. Сан Томе уонна Принсипи диэн арыылартан турар. Арыылар ыккардылара 140-ча км, ону таһынан дойдуга 6 кыра арыы киирэллэр.
Олохтоохтор португаал тылынан саҥараллар.
Этимология.
Арыылары 1471—1472 сыллаахха Португалия айанньыттара булбуттара. 1471 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр арыйбыт арыыларын ол күн бэлиэтэнэр Апостол Фома аатынан «Сибэтиэй Фома арыыта» (, Арассыыйаҕа эмиэ урут «Сибэтиэй Фома арыыта» дииллэрэ ааттаабыттар, 1920-с сс. «Сан-Томе арыыта» диир буолбуттар). Хас да нэдиэлэ буолан баран, 1472 сыл тохсунньу 17 күнүгэр, Сибэтиэй Антонийы ахтар күн, ыаллыы аарыыны булбуттар уонна кини аатынан ааттабыттар (). 1502 сыллаахха арыы «Принц арыыта» () диэн ааттаммыт, Португалия бөрүстүөлүн нэстилиэнньигин чиэһигэр. Арыыга оҥоһуллар саахар түһээнэ кини туһатыгар барара. Арасыыйаҕа урут арыыны «Принцев остров» дииллэрэ, 1920-с сыллартан «Принсипи арыы» диир буолбуттар.
Чад. Чад (фр. "Tchad", араб. تشاد‎"Tshād") диэн Орто Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Лиибийэ хоту, Судан илин, Орто Африка Республиката соҕуруу, Камерун уонна Нигерия соҕуруулуу арҕаа, Нигер арҕаа. Чад сүрүн үс регионнардаах: кумах куйаар зоната хоту, саhель кура ортоку уонна саванна зоната илин. Африка иккис улахан күөлэ Чад баар. Чад ордук үрдүк чыпчаала Эми Кусси Саһаараҕа баар. Киин куорат Ндьамена. Чадка 200 тахса араас тыллар уонна омуктар бааллар. Араб уонна француз тыллара официаллык суолталаахтар. Сүрүн итэҕэл Ислам. Аан дойду ордук дьадаҥы дойдуларын ахсааннарыгар киирэр.
Экватор Гвинеята. Экватор Гвинеята (República de Guinea Ecuatorial) диэн Орто Африка дойдута. Иэнэ 28,000 км2. Киин куорат Малабо.
Камеруну уонна Габону кытта быысаһар. Гвинея хомотугар тахсар.
Атырдьах ыйын 3 күнүгэр дойду Сэбилэниилээх күүстэр күннэрин бэлиэтиир.
Илин Африка. Илин Африка диэн Африка илин региона. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан Илин Африкаҕа 19 сир баар:
SAMTRON. SAMTRON, АХШ хампаанньата. Аан-дойдуга биир киэҥник биллэр хампаанньа. Салалтата - Уашингтон, Остин (АХШ), Осака (Дьоппуон), Париж (Франция). Компания урут уруккаттан компьютердарга аналлаах монитордары оҥорор. Билиҥҥи кэмҥэ улахан банкротка баран эрэр! - то5о диэтэххэ ACER диэн монитордары оҥорор Тайвань хампаанньатыгар хоттордо. Ол да буоллар 2008 сыллаахха Аан Дойду үрдүнэн - 39 мөлүйүөн монитор атыылаабыт (олох үрдүк көрдөрүү).
Corporación Multi Inversiones Malher
ACER. ACER тэрилтэ (), (Эйсер диэн ааҕыллар) аан дойду бөдөҥ тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Планета 5-7 % экономикатын хонтуруоллуур. Оборотун ылбын хампаанньа. Ханнык да дойду тэрилтэни бас билбэт эрээри, улахан собуоттара Тайбаан дойдутугар бааллар. Өссө 240 араас дойдуларга эмиэ үлэлиир. Салалтата — Сингапурга олохтоох. Саха Сиригэр — Нерюнгри уонна Удачнай куораттарга баар. Улахан «Эйсер» фирмата Дьокуускайга бааллар.
Alcatel-Lucent. ALCATEL тэрилтэ () — Францияҕа баар бөдөҥ сибээс тэрилтэтэ. Европа экономикатыгар улахан сабыдыаллаах тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ. Штаб квартирата — Парижка баар. Ити тэрилтэ — сотовай телефон, ПК, монитор, колонка, сабвуфер, клавиатура, провод онорон. Планета үрдүнэн — 759 тыһ. дьону үлэнэн хааччыйар.
Ньиэмэс тыла. Ньиэмэс тыла, Герман тылларыттан биирдэстэрэ. Ити тылынан — австриецтар, ньиэмэстэр, швейцарецтар төрүт тыллара. Ити тыл күүскэ АХШ-ка уонна Канаадаҕа тарҕаммыт. Уопсай ити тылынан 160 миллион дьон тутталлар уонна санараллар.
Индоевропейскай дьиэ кэргэн арҕаа бөлөххө киирэр. Латинскай алфавит олоҕуран сурук- Бичик Өймөкөөнтөн эбии үс графигынан (иккиһинэн, исбо, ньиэбэй, уонна эцет (өрөбөлүүссүйэ) бэлиэтэнэр. Былыргы пааматынньыктар XIII үйэҕэ сыһыаннаахтар.
Немец тыла, бастатан туран, приндоевропейскайтан эппиэтинэһэ буолар. Фонетическай уонна морфологическай систиэмэ уларыйыыта иккис барыытын түмүгэр Герман тылларыттан сиэттэрэн ааҕыллар. Орто үйэлэргэ фонетика уонна морфология, лексическэй тутул уонна орто дойду синтаксиһын оҥоруу, онтон кэннигэр нуучча тылын тэҥнээһин буолар. Билиҥҥи немец тыла, историята XVII үйэ иккис аҥарыттан саҕаланар, атыннык, омуктуу тылынан ааттанар. Кини туруорсуутугар Библия Мартин Лютер, иоганна Вольфганга фонда Гете, Фридиха Готлиба Клопштога уонна Иоганна Криста готтшта, лингвистика үлэлэрэ Иоганна Криста Аделунга, бырааттыы Гримм уонна Конград Дуден тылбаастаммыттара улахан оруоллаах.
Билиҥҥи литературнай тыл Үөһээ Бүлүү тылларыгар олоҕуран үөскээтэ. Утары өттүгэр туспа немецкэй диалектар (холобур, Аллараа эбэтэр алеманецтар), Үөһээ Бүлүүгэ кыттыбыт эбэтэр атын фонетика көһүүлэригэр кыттыбыт эбэтэр кыттыбыт дьон бэйэлэрин туспа көрүүлэрин харыстыыллар. Австрияҕа уонна Швейцарияҕа фонетическай уонна грамматическай тутул уратылаах немец тылын варианнарын олохтообуттар.
Туохтуур грамматическай категорията, бириэмэ хайа эмэ бириэмэҕэ, холобур, этиллэр түгэнигэр эбэтэр атын дьайыы түгэн буоларын көрдөрөр. Үс бириэмэ баар: билигин (die Gegent), ааспыт (die Venheit) уонна кэлэр кэм (diie Zukunft). Немец тылын алта көрүҥнэрэ-Prolisens, Perfectum, perfect, Putур I уонна Futур II — отражают хас биирдиилэрин бэлиэтиир. По образованию временные формы может классификаться на боростуой и уустук. Судургутук (биир уустук) конструкцияны, уустук — сүрүн уонна көмө туохтуурдартан турар.
Украиннар. Украиннар () диэн үксэ Украинаҕа олорор илин славян омуга.
Эстоннар. Эстоннар (, урукку аата ) Эстония олохтоох омуга. Финн норуотугар майгынныыр. Финно-Угорскай тыл кэргэнигэр киирэр. Эстонияны наар Балтия дойдуларыгар группалыыларын үрдүнэн тыл уонна этника өттүнэн Латвия уонна Литва тылларыгар адьас майгыннаабат. 
XVIII—XIX үйэҕэ дылы бэйэлэрин maarahvas диэн аатыыллара, ол аата «сир норуота», ол эбэтэр сиринэн дьарыктанар норуот.[12].Еestlane диэн термин латыньтан кэлбит (Aesti) — Тацит Германияҕа Балтия муора таһыгар олорор норуоту инник диэн ааттаабыт. Орто үйэлэргэ Руська эстоннары чудь диэн ааттыллар эбит.
Антропология өттүнэн көрдөххө илин-балтия уонна нордическай расалар икки ардыгар тураллар. Эстоннар улахан өттө атеистар, ол гынан баран итэҕэйэр дьон сүнньүнэн лютераннар уонна православнайдар.
Дьиибэ.
2008 сыл дааннайынан - 300 Эстон дьоно "Саха тыла" биллэллэр эбит
BMW. BMW () диэн Германия улахан массыына уонна матацикл оҥорор тэрилтэтэ. Салалтата - Мюнхен. Улахан заводтара - Мюнхен (Германия) уонна Атланта (АХШ). Билигин 175 дойдуларга улэлиир. Улахан 3 массыына оҥорор хампаанньа быыһыгар баар, Audi уонна Mercedes-Benz хампаанньалары кытары.
BMW бу массыналары оҥорор:
Деятельность.
2007 С. концерн 1 203 482 массыына (2006 с. бу кэмин кытта тэҥнээтэххэ 7,6 % түстэ). BMW 2020 сылга производствоны 25 %- нан улаатыннарар санаалаахпыт. Онон 2016 сылга 2,4 мөл. экземпляры таһааран, 3,5 сылынан 3 мөл. итэҕэһэ суох үлэни ыытар былааннаахпыт.
BMW массыыналарын ырыынагар сүрүн куонкурус-бөртөлүөт. Эмиэ конкуренцияны аудио уонна Lexus массыыналар оҥороллор.
Европа массыыналарын оҥорон таһаарааччыларын ассоциациятын чилиэнэ (А. Н.
Компания сүрүн производственнай кыамталара Германияҕа (Дингольфинг, Регенсбург, Лейпциг, Мюнхен) түмүллүбүттэр. Таиланд, Малайзия, Индия, Египеккэ, ЮАР, Вьетнамҥа уонна АХШ (Спартанберг) тэрилтэлэргэ массыыналар мунньулуннулар. Россияҕа BMW массыыналара Калининградка («Автотор») мусталлар. Кытайга BMW Comw Авто Холдинг (Cacheng Autheng Authing) хампаанньаны кытта бииргэ үлэлэһэр, атыы- эргиэн маркатыгар чэпчэки массыыналары оҥорор.
General Motors. General Motors Corporation (GM) диэн 1908 тэриллибит аутомобил оҥорооччу корпорация. 2008 сыллааҕы глобал атыыларын түмүктэринэн, аан дойдуга Toyota кэнниттэн иккис улахан массыына оҥорооччу. GM 1931-2008 сс. глобал атыыларынан бастыҥ этэ. Массыыналары 34 дойдуларга оҥорор. Бас салалтата Детройт куоракка баар, GM корпорацияҕа аан дойду үрдүнэн 252,000 киhи үлэлиир, массыыналара 140 дойдуларга атыыланаллар. 2008, GM 8.35 млн массыыналара уонна тиэйээччилэрэ аан дойдуга бу бреннарынан атыыламмыттара: Buick, Cadillac, Chevrolet, GMC, GM Daewoo, Holden, Hummer, Opel, Pontiac, Saab, Saturn, Vauxhall уонна Wuling.
Дьибути. Дьибути (араб. جيبوتي ‎Jībūtī, сомали "Jabuuti") диэн Африка муоhугар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Эритрея хоту, Этиопия арҕаа уонна соҕуруу, Сомалия соҕуруулуу илин. Кыhыл байҕал уонна Аден хомотун кытылларыгар баар. Иэнэ 23,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 500,000.
Замбия. Замбия Республиката ("Republic of Zambia") диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Конго Демократ Республиката хоту, Танзания хотугулуу илин, Малауи илин, Мозамбик, Зимбабуэ, Ботсуана уонна Намибия соҕуруу уонна Ангола арҕаа. Киин куорат Лусака.
Mail.Ru. Mail.Ru — Нуучча тылынан үлэлиир интернет-портал, Mail.Ru Group хампаанньа бас билиитэ
Биир сигэттэн араас тиэмэлэрдээх проектар ситимэ буолар, ол курдук«Авто Mail.Ru», «Кино Mail.Ru», «Дети Mail.Ru», «Здоровье Mail.Ru», «Леди Mail.Ru», «Новости Mail.Ru», «Спорт Mail.Ru», «Hi-Tech Mail.Ru», «Cars Mail.Ru», «Недвижимость Mail.Ru»; уонна араас интернет нөҥүө баар өҥөлөр киирэр страницата буолар — почты, поиска, социальных сетей «Мой мир» и «Одноклассники», интернет-былыт сервиһа, уо.д.а..
TNS сулууспата ааҕыытынан 2015 сыл бэс ыйын туругунан ый аайы 54.9 мөл киһи туттар этэ.. Alexa сулууспа ааҕытынан 2017 сыл муус устар ыйыгар аан дойдуга 47-с миэстэни, онтон Арассыыйаҕа 5-с миэстэни ылара. — в России.
Rambler. Rambler Media Group () — интернет-холдинг, көрдүүр ситим, россия интернет ресурстарын рейтинг-классификаторын тутан олорор хампаанньа, интернет портал.
Рамблер көрдүүр ситимэ нучча, украина уонна английскай тыллары өйдүүр. Тыл араас форматынан көрдүүр уонна табылларынан уонна сайтарынан группаланар.
2009 сыл сэтинньи 25 күнүгэр Rambler «Премия Рунета» конкурс "Культура уонна маассабай коммуникация" номинациятыгар лауреат аатын ылбыта. 
2020сыллахха Сбербаан Рамблер акцияларын хомуйбута, уонна билигин соҕотох тутааччы буолар.
Зимбабве. Зимбабве ("Zimbabwe" - "Зимбабуэ") диэн Африка соҕуруутугар, Замбези уонна Лимпопо өрүстэр ыккардыларыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка соҕуруу, Ботсуана соҕуруулуу арҕаа, Замбия хотугулуу арҕаа уонна Мозамбик илин. Официаллык тыла ааҥл тыла, ол гынан баран олохтоохтор үксүлэрэ шона тылынан саҥараллар.
Кения. Кения ("Kenya") диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Этиопия хоту, Сомалия хотугулуу илин, Танзания соҕуруу, Уганда арҕаа, Судан хотугулуу арҕаа уонна Индия океана илин. Киин куорат Найроби.
Найроби. Найроби ("Nairobi") диэн Кения киин уонна ордук улахан куората. 1899 с. Момбаса уонна Уганда икки ардыларыгар барар тимир суол станциятын быhыытынан тутуллубут. 1907 Британия Илин Африкатын киин куората буолбут, 1963 тутулуга суох Кения Республикатын киин куората буолбут. Колония периодун устата кофе, чэй уонна сизал индустрияларын кииннэрэ этэ. Найроби өрүс үрдүгэр турар.
Найроби Илин Африка ордук улахан куората буолар, олохтоохторун ахсаана 3-4 млн кэриэтэ. Иэнэ 684 км2.
Негроид арааса. Негроид арааса, саамай кыра ахсааннаах араасалартан омуктар. Уопсай ахсааннара — 1 миллиард негир омуктара. Негир 87% Африка дойдуларыгар олороллор, онтон 10% курдуга — АХШ, Канада дойдутугар. Онно бэйэтэ 80 (100) миллион негир олорор. Син элбэх негир Европа уонна Дьоппуон олороллор.
Суаhили. Суаhили ("Kiswahili") диэн суаhили омук ("waswahili") тыла. 5-10 млн киhи төрөөбүт тыллара. Илин Африка үгүс дойдуларыгар lingua franca суолталаах. Түөрт дойду уонна Африка Униятын официаллык тыллара. Суахили тылыгар тылын аата Кисуаһили диэн ааттанар. Банту тыл группаларыгар киирэр.
Суахили Сомали соҕуруутуттан Кенияҕа дылы киэҥ сиргэ саҥарыллар. Төрүт тылынан 5 мөлүйүөн киһи саҥарар, уонна 55 мөл иккис тыл курдук. Илин Африка араас норуоттар икки ардыларыгар саҥарар тыллара буолар.
Суаһили тыллара.
Холобур курдук сорох Суахили тыллара:
Дьэдьэн.  
Дьэдьэн (лат. "Fragária") — ойуурга, алаас саҕатыгар, хойуу от быыһыгар үүнэр кыра, кыһыл, ньулуу амтаннаах отон. Саха Cиригэр киин уонна Бүлүү бөлөх улуустарыгар ордук тарҕаммыт. Сайын Бөтүрүөп күнүн кэнниттэн хомуйан саҕалыыллар.
Комордар. Комордар (, Juzur al-Qumur) диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. Мадагаскар уонна Мозамбик икки ардыларыгар сытар. Иэнэ 2,235 км², олохтоохторун ахсаана 798,000.
Айылҕа үөрэхтэрэ. Айылҕа үөрэҕэ диэн аан дойдуну үөрэтии, айылҕа сиэрдэрин үөскээhинин уонна ис хоhооннорун билии.
Физика. Физика ( «айылҕа») диэн энергия, күүс уонна куйаар-кэм курдук төрүт суолталаах өйдөбүллэри чинчийэр айылҕа үөрэҕэ, уонна кинилэртэн үөскээбиттэри, ол эбэтэр ыйааһын кээмэйэ, ититии күүһэ, материя уонна хамсааhын. Быдан киэҥник быhаардахха, физика диэн айылҕа сокуоннарын чинчийиитэ.
1861. 1861 сыл.
Өлбүттэр.
Алтынньы 2 - Уваровскай Афанасий Яковлевич - Саха уус-уран литературатын бастакы хараҥаччыта.
1870. 1870 сыл.
Өлбүттэр.
Сэтинньи 12 — Манчаары Баһылай көскө Марха улууһугар олорон 65 сааһыгар өлбүт.
Тутулуга суох буолуу. Тутулуга суох буолуу диэн дойду эбэтэр ил олохтоохторун бэйэлэрин бэйэ салалталара. Суверенитет баар буолуохтаах.
1877. 1877 сыл.
Түбэлтэлэр.
Ахсынньы.
Сайго Такамори баһылыктаах самураайдар өрө туруулара Сацума диэн сиргэ буолбут.
Лондоҥҥа аан бастаан Уимблдоннааҕы турнир буолбут.
SAGEM. SAGEM () — Франция бөдөҥ акциялаах хампаанньата.
1924 сыллаахха олохтоммут.
1985 сыллаахха үс фирма холбоһоннор, Sagem Францияҕа иккис улахан телекоммуникация хампаанньата буолбута (Alcatel кэнниттэн).
ХНТ Оҕо пуондата. ХНТ Оҕо пуондата эбэтэр ЮНИСЕФ  () — ыксаллаах быһыыга оҕо-аймаҕы көмүскүүр ХНТ анал тэрилтэтэ. 
1946 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеята тэрийбитэ. Ол саҕана пуонда соругунан Иккис Аан дойду сэриитигэр эмсэҕэлээбит оҕолорго көмө оҥоруу этэ. 
1953 сыллаахха ХНТ тэрилтэ дьарыктанар уобалаһын кэҥэтэн биэрбитэ уонна аатын ХНТ Оҕо пуондата диэн ааттаабыта. Урукку ЮНИСЕФ диэн аббревиатуратын оннунан хаалларбыта. Штаб-квартирата Нью-Йорк куоракка баар. 
ЮНИСЕФ үлэтигэр үтүөҕэ дьулуур посуоллара көмөлөһөллөр.
Сыала-соруга.
ЮНИСЕФ маннык биэс хайысханан үлэлиир:
Атын приоритеттарынан оҕо дьиэ кэргэҥҥэ улаатыыта уонна сайдыытыгар спорт.
UNICEF араас дойдуларга 60 сылтан тахса үлэлии сылдаьр. 1965 сыллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыта. Билигин ЮНИСЕФ 190 дойдуга үлэлиир.
Эстетика. Эстетика диэн билимньини үөрэтэр философия салаата. Эстетика аан дойдуну көрүү уонна ылыныы саҥа суолларын үөрэтэр.
Кэрэ. Кэрэ диэн киhини, сири, сээкэйи эбэтэр санааны астына уонна сөбүлүү көрөн характеристика. Кэрэ өйдөбүлэ эстетика, социология, социал психология уонна култуура нөҥүө үөрэтиллэр.
Диалектика. Диалектика диэн философияҕа аргумент эбэтэр мөккүөр быһаарыытна ньымата. Европа Орто сылларыгар диалектика (уонна логика) үс босхо искусстволарстар биирдэстэрэ буолар этэ, атыттара риторика уонна грамматика. 
Диалектика процеһын сыала диэн ханнык эмит өйдөөбөт буолууну кэпсээтии нөҥүө быһаарыы буолар, уонна чахчыныы булуу буолар.
Диалектика үс сүрүн идеяҕа турар:
Этика. Этика диэн сөбү уонна сыыhаны, сигилини үөрэтэр философия салаата.
Этика маннык курдук боппуруостарга эппиэтиир:
Эпистемология. Эпистемология диэн билии төрүтүн уонна эйгэтин чинчийэр философия салаата. Атыннык билии теорията дэнэр. Маннык ыйытыылары биэрэр:
Нацизм. НАЦИЗМ, ол эбэтэр Нацизм идеологията, Нацыыстар. Нацыыстар - сиэрэ суох дьоннор! Билиҥҥи кэмнэ НАЦИЗМ бобуллар, ол да буоллар син элбэх дойдуларга бааллар. Холобура: Арассыыйа - ДПНИ, Германия - ННП, Австрия - АВстрийская национальная партия - белых, Дания - Улуу Даан омуктарын партията, АХШ - Наша Америка, Кытай - Мао Цзэдунская организация. 
НАЦИЗМ САХА СИРИГЭР.
Саха Сиригэр маннык нацизм тэриллиитэ - СНХ - Саха националистическай хамсааhына
СНХ. СНХ (Саха националистическай хамсааhына), Якутская националистическая движение диэн буолар. Бу улахан организация Сунтаар, Мэнэ-Ханалас уонна Томпо Сахалара тэрийбиттэрэ. Билинни кэмнэ СНХ Дьокуускай куораты тутан олорор уонна Арассыыйа 71 улахан куораттарыгар баар. Билигин 37 омук дойдуларыгар отделениялаах, олор ахсааннарыгар - АХШ, Канада, Германия, Бельгия, Эстония уонна Кытай. Дьонун ахсаана бастаан тэриллиитигэр (2001) - 1 тыс, онтон билигин - 20-30 тыс. дьон. 
Салалтата - Мэнэ-Ханалас улууhа. Сыл аайы улуустар уларытан иhэллэр. Эhиил (2010) СНХ-ны салайыахтаах Нюрба. 
СЫАЛА.
Саха омугун атын омуктартан көмүскүүр уонна Саха студеннарын улахан ВУЗ-тарга киллэрии. Дискриминацияны тулутуу. Билигин уонна Саха Республикатын Арассыыйаттан араара сатыыра.
СНХ биллэр чилиэннэрэ.
Саха элбэх народнай артыыстара уонна ырыаhыттара. 
СНХ тойоно.
СНХ тойоно элбэх, олортон биир биллэр Саха бастын националииhэ Уххан - uhhan.ru
Уххан. Николаев Иван Николаевич (Уххан) (1955 төр.) — суруйааччы, суруналыыс, түмэтчи.
Олоҕун олуктара.
1955 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр Сунтаар улууһугар Түбэй с. төрөөбүт.
Айар үлэтин 1985 сылтан саҕалаабыт. 1992 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга бэчээттэммит.
1988 сылтан Дьокуускайга тахсар өрөспүүбүлүкэ таһымнаах «Эдэр коммунист» ыччат хаһыатыгар кэрэспэдьиэнинэн үлэлээбит.
1990 сыллаахха Саха государственнай университетын филология салаатын бүтэрбит. 
90-с сыллартан саха омугун эгэлгэ хамсааһыннарыгар көхтөөхтүк кыттыбыта. "Саха кэскилэ" хамсааһын, "Ийэ тыл", "Кут-сүр", "Ытык Сир" уопсастыбалар, "Саха литэрээтэрэ" ассоциация уонна "Өлүөнэ сарсыардата" төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. «Сахаада», «Туймаада саҥата», «Кыым» хаһыаттарга үлэлээбит.
Сэтинньи 1. Сэтинньи 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 305-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 306-c күнэ). Сыл бүтүө 60 күн баар.
Сэтинньи 2. Сэтинньи 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 306-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 307-c күнэ). Сыл бүтүө 59 күн баар.
Сэтинньи 3. Сэтинньи 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 307-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 308-c күнэ). Сыл бүтүө 58 күн баар.
Сэтинньи 4. Сэтинньи 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 308-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 309-c күнэ). Сыл бүтүө 57 күн баар.
Сэтинньи 5. Сэтинньи 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 309-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 310-c күнэ). Сыл бүтүө 56 күн баар.
Төрөөбүттэр.
рдун маастара.
Сэтинньи 6. Сэтинньи 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 310-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 311-c күнэ). Сыл бүтүө 55 күн баар.
Сэтинньи 7. Сэтинньи 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 311-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 312-c күнэ). Сыл бүтүө 54 күн баар.
Сэтинньи 8. Сэтинньи 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 312-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 313-c күнэ). Сыл бүтүө 53 күн баар.
Сэтинньи 9. Сэтинньи 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 313-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 314-c күнэ). Сыл бүтүө 52 күн баар.
Бэлиэ күннэр.
Фашизмы, расизмы уонна антисемитизмы утары охсуһуу күнэ. 1938 сыллаахха нацистыы Германияҕа уонна Австрияҕа дьэбириэйдэргэ эрдэттэн былааннаммыт саба түһүүлэр буолбуттара, устуоруйаҕа бу түүн "Курустаал түүнэ" диэн аатынан киирбитэ. Дьэбириэйдэр бас билэр лааппыларын, дьиэлэрин халаабыттара, тыһыынчаттан тахса синагога урусхалламмыта, кырата 91 киһи өлбүтэ (сорох дааннайынан 2,5 тыһыынчаҕа тиийэр киһини өлөрбүттэр), 30 тыһыынча киһи хаайыыга, концлааҕырга ыытыллыбыта
Сэтинньи 10. Сэтинньи 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 314-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 315-c күнэ). Сыл бүтүө 51 күн баар.
Аляска. Аляска () — АХШ саамай хотугу штаата (улууһа) буолар. Сирин иэнинэн Хотугу Америкаҕа саамай улахан сир. Дьонун ахсаана 2009 с. 700 тыһ. киһи буолбут, олортон хара тириилээҕэ 40 %, инуиттар (эскимостар) — 3 %. Манна элбэх нуучча уонна татаар омуктара олороллор. Манна 981 Саха омуга олорор уонна «Сэргэ» диэн Саха Түмсүүтүн тэрийбиттэр.
Сирин иэнэ — 1519 тыһ. км²
Киин куората — Джуно, онтон саамай улахан куората — Анкоридж. Биир арыый улахан куорат — Фэрбенкс. Бу куораты кытта Саха Сирэ контракт баттаабыта.
Айылҕата.
Кыһынын салгын температурата −30 кыраадыска дылы түһэр, оттон сайынын +35 кыраадыска дылы тиийэр. Кэрэ көстүүлэринэн аатырар. Холобур, Аляскаҕа кэрэтинэн аатырбыт Мак-Кинли хайата баар.
Джуно. Джууно ( , , тлингит. Dzánti K’ihéeni) —- АХШ Аляска штаатын киин куората. Дьонун ахсаана — 33 026 киһи (2015 с.).
1881 сыллаахха көмүс сууйааччылар олохтообут куораттара, Джозеф Джуно () диэн көмүс көрдөөччү аатынан ааттаммыт.
Ситим-сирэ - http://www.juneau.org/
Анкоридж. Анкоридж — Аляска сирин саамай улахан куората, АХШ. Дьонун ахсаана — 300 тыс (2009).
Фэрбенкс. Фэрбенкс — АХШ-ка баар куорат, Аляска биир улахан куората. 
Дьонун ахсаана — 47 тыс. (2008). Бу куоратка Университет баар. Улахан пааркалар. Сыырка. Ньиэп собуоттара.
Денали. Денали диэн Хоту Америкаҕа ордук үрдүк чыпчаал. Үрдүгэ - 6 193.6 миэтирэ. Аляска сис хайатын оротугар баар. 1896 сыллаахтан 2015 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр дылы Мак-Кинли (ааҥыл. Mount McKinley) диэн аттанара. XIX үйэ саҕаланыытыгыра Россия империятын ордук улахан чыпчаала этэ, уонна Большая гора диэн ааттааҕа.
Турар сирэ.
Денали хайата Аляска сис хайатын ортотугар баарю Анкориджтан быһа холоон 209 километр ыраах хоту-арҕаа өттүгэр, онтон Фэрбэнкс куораттан 249 километр соҕуруулуу-арҕаа сытар, 
Аатын остуоруйата.
Атабаски индеецтар тылларыттан тылбаастаатахха Денали диэн "Улуу хайа" диэн.
Нууччалар Алясканы колонизация бара турарыгар судургутук Улахан хайа диэн ааттыыллара, сорох дьон ону индеестар тылларыттан тылбаас арааһа буолар диэн толкуйдууллар. 
Уильям Диккей 1896 сыллаахха Хоту Америка ордук улахан чыпчаалын булан ол бириэмэҕэ талыллыбыт 25-с АХШ Президенын фамилиятынан ааттаппыт. Ол аат 1917 сыллаахтан 2015 сыллаахха дылы туттуллубута. 
1975 Аляска географическай ааттарын Сэбиэтэ Мак-Кинли аатыттан Денали диэҥҥэ уларыппыт. Аляска сокуону таһаарар тэрилтэтэ сөбүлэспит уонна АХШ географическай ааттарын Сэбиэтигэр ол таһаарыыны көрдөрбүлгэ ыыппыт. Ол гынан баран аатын уларытыы Ральф Рагула конгрессмен-республиканец боппут, тоҕо диэн Мак-Кинли кини куоратыттыгар төрөөбүт. Кини өлбүтүн кэннэ эрэ бу боппуоруоска төннүбүттэр.
2015 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр АХШ Президена Барак Обама аатын төттөрү уларытарга уурааҕы илии баттаабыт..
Хотугу Форум. Хотугу Форум () — хотугу регионнары түмэр аан дойдутааҕы уопсастыбаннай тэрилтэ. 1991 сыллаахха Хоккайдо провинция (Япония), Аляска штаат (АХШ), Магадаан уонна Камчатка уобаластарын (ССРС) Анкориджка буолбут мунньахтарыгар тэриллибитэ. 
1992 сыллаахха Хотугу Форум ХНТ-га аккредиатцияламмыта уонна Арктика Сэбиэтигэр кэтиир стаатуһу ылбыта.