mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Акбузат ипподром. Акбузат ипподром
Акбузат - Уфа куоракка баар ипподром.
Башкир мифологиятын дьоруойа Урал-Батыр кынаттаах атын Акбузат аатын сүгэр.
1883 с. Коннозаводство уонна коневодство сүрүн управлениета Уфаҕа ипподромнаах көнньүүһүнэни тутар бырайыагы ылыммыта. 1892 с. ипподром Арассыыйаҕа баар 36 ипподромнар ортолоругар сурунаалга ахтыллар.
1924 с.Башкир АССР Наркомземын дьаһалынан, рысь көрүҥүнэн сүүрэр аттары тургутар Уфаатааҕы өрөспүбүлүкээнскэй ипподром тутуута бүппүтэ. 1970 с. аттары тургутуу Дуваҥҥа көһөрүллүбүтэ.
1968 с. Башкир АССР бырабыыталыстыбата саҥа ипподрому тутарга быһаарыммыта. Кини, 1982 с., Башкирия Арассыыйаҕа көҥүл өттүнэн холбоспута 425 сылын көрсө арыллыбыта. Ити сылга, от ыйын 26 күнүгэр бастакы, ат сүүрдүүтэ буолбута. Онтон ыла, "Акбузат" ипподром, маҥнай ССРС, онтон, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бастыҥ ипподромнарыттан биирдэстэрэ буолар. Киниэхэ улахан күрэстэр буолаллар: Бүтүн Сойуустааҕы колхуостар, сопхуостар уонна аты ууһатар собуоттар куонньуктарын куоталаһыыта(1983), "Зона Урала" куоталаһыылар(1985, 1987, 1989, 1992, 1993 сс.), Куонньуктар Бүтүн сойуустааҕы куоталаһыылара(2001 уонна 2004 сс.), ат сүүрдээччилэр кыра чемпионаттара(1995 с.), "Башкортостан - Италия" ат сүүрдээччилэр норуоттар икки ардыларынааҕы көрсүһүүлэрэ(2003 с.), "Башкортостан - Финляндия" ат сүүрдээччилэр чемпионаттара - доҕордуу көрсүһүү(2004 с.). "Акбузат" сэттэ төгүл Арассыыйа бастыҥ ипподромунан буолбута:1984, 1986, 1990, 2001, 2002, 2003, 2004 сс.
2005 с.сэтинньи ыйыттан, 2007 с. алтынньы ыйыгар диэри ипподром, "RAUM Arthitekts" японскай фирма бырайыагынан, "Башкортостаннефтезаводстрой" фирма үлэтинэн хаппытаалынай реконструкцияны барбыта.
Реконструкция, Башкортостан Арассыыйа састаабыгар көҥүл өттүнэн киирбитэ 450 сыла буоларын көрсө ыытыллыбыта. Ипподром арыллыытыгар, куонньуктар Бүтүн Арассыыйатааҕы куоталаһыылара ыытыллыбыта(2007 сыл алтыннь ый 11-14 күннэригэр).
Ипподром дьиэтигэр, ипподром ситиһиилэрин кэпсиир түмэл баар. Түмэлгэ башкир боруода аттарыгар анаммыт экспозиция, ат успуордун салаата, рекорд истиэнэтэ - Уфа ипподромугар рекорды олохтообут 12 саамай биллиилээх аттар, ону кытта, башкир хамаандата араас куоталаһыыларга ылбыт кубоктара бааллар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%82_(%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC)
https://akbuzat-ufa.ru/about_us/
Бендеры. Бендеры — Приднестровье куората.
1992 сыллаахха бэс ыйын 19-22 күннэригэр Молдавияҕа Бендеры куорат иһин кыргыһыы саҕаламмыт. Биир өттүттэн Приднестровьены тутулуга суох гына сатыыр күүстэр, иккис өттүттэн Молдавия бүтүн буоларын туруулаһааччылар кыргыспыттар. Приднестровье өттүттэн генерал Лебедь салайааччылаах ССРС 14-с аармыйатын чаастара кыттыбыттара. Бу баччааҥҥа диэри сүгүн чинчиллибэтэх кыргыһыы кэмигэр Лебедь өстөөҕө Костенко диэн, кинини кытта Афганистааҥҥа сулууспалаабыт эппиһиэр, биллибэт быһыыга-майгыга өлбүтэ (Лебедь Афганистааҥҥа "договорной" кишлак дьонун ытыалаабытын иһин Костенко кинини кырбаабыта биллэр).
Бурнашева Александра Григорьевна. Бурнашева Александра Григорьевна — сүүс харахтаах дуобакка саха дьахталларыттан бастакы гроссмейстер.
Орхон-Енисей тыла. Орхон-Енисей тыла (Орхон-Енисей суруктарын тыла, "былыргы түүр тыла" да дииллэр) – түүр рунатынан суруллубут былыргы түүрдэр тыллара.
Алтай сабаҕалааһынын өйөөччүлэр этэллэринэ Орхон-Енисей тыла түҥ былыргы түүр тылыттан (нууч.: "пратюркский язык") үөскээбит. Бу тыл суруга былыргы түүр бичигэ этэ. Бу суругу В. Томсен уонна В.В. Радлов диэн тыл үөрэхтээхтэрэ 1893–1894 сылларга аахпыттара.
История.
Орхоно-Енисей суруктара сэттэ бөлөххө арахсаллар: Өлүөнэ-Байҕал, Енисей, Моҕол, Алтаай, Илиҥҥи Түркистан, Орто Азия уонна Илиҥҥи Европа. С.Е. Малов этэринэн Орхон суруктарын тыла "оҕус тыла". Ол аата былыргы түүрдэр оҕус биистэрэ буолуохтаахтар эбэтэр былыргы түүрдэр оҕус бииһин тылынан кэпсэтэр этилэр.
Тыл туһунан.
Орхон-Енисей тылын туохтуу түһүгүн сыһыарыыта: -ыг/-иг; икки аһаҕас дорҕоон ыккардыгар уонна тыл бүтүүтүгэр -д- дорҕоон баар (саха тылыгар -т- дорҕоон буолбут, холобур: adaq ~ атах); -с- уонна -ш- дорҕооннор дьүөрэлэһэр этилэр. Таһаары түһүгэ ситэритэ суох этэ; ааспыт кэм сыһыарыыта оҕус тылларыгар курдук -мыш диэн этэ (сахалыы -быт); кэлэр кэм сыһыарыыта -тачи/-тэчи.
Дорҕооннор.
Аһаҕас дорҕооннор.
Орхон-Енисей тылын аһаҕас дорҕоонноро: /a/, /e/, /ė/, /i/, /ï/, /o/, /ö/, /u/, /ü/. Тыл саҕаланыытыгар бары тоҕус аһаҕас дорҕоон көстөр этилэр. Тыл ортото /a/, /e/, /ï/, /i/ этэ аһаҕас дорҕооннор көстөллөр. 
Бүтэй дорҕооннор.
Бүтэй дорҕооннор үс көрүҥнээхтэр: ньиргиэрдээх, ньиргийбэт, мурун бүтэй дорҕоонноро.
Шаки-Зинда. Шахи-Зинда (узб. Shohizinda, перс. "тыыннаах ыраахтааҕы") — Самарканд куоракка баар (Узбекистан) орто үйэлэр архитектураларын пааматынньыга. Караханиттар уонна Тимуриттар биллиилээх дьоннорун мавзолейдара. Билиҥҥи кэмҥэ тиийбит комплекска, 14-15 үйэлэргэ бэйэ бэйэлэригэр салгыы тутуллан испит 11 мавзолей баар.
2001 с. Шахи-Зинда мавзолейдар ансаамбыллара, Самарканд куорат былыргы тутууларын кытта, Аан дойду баайа диэн ЮНЕСКО испииһэгэр киирбитэ.
Шахи Зинда ансаамбылы, Караханидтар диэн түүрдэр династиялара саҕалаабыта, 9 үйэни быһа салҕанан тутулла турбута, XI-XIV уонна XlX үйэлэрдээҕи сүүрбэттэн тахса тутуулардаах. 16 үйэҕэ диэри Шах(Кусам ибн Аббас) Мазара диэн ааттаах этэ. ХVl үйэттэн Шох-и Зинда - "тыыннаах шах" диэн аатынан биллибитэ. Номох кэпсииринэн, Кусам ибн Аббас, пророк Мухаммед тастыҥ быраата, ислам итэҕэлин Самаркаҥҥа олохтуу кэлэн баран бааһырбыт эрээри, холуодьаска(хайа хаспаҕар) саспыт уонна күн бүгүнүгэр диэри тыыннаах диэн эбит. Ансаамбыл былыргы мавзолейдарыттан, акылааттара, биитэр, суруктаах таастара эрэ ордон хаалбыттара, Караханидтар түүр династияларын саҕанааҕы(Xl-Xll) буолаллар. Тутуулар баһыйар үгүс өттүлэрэ, Тимуридтар кэмнэринээҕилэр((XlV-XVүү.), оттон XVl-ХlX үйэлэлдээҕи уларыта тутуулар комплекс композициятыгар уонна тас көстүүтүгэр сабыдыаллаабатахтар. Мавзолейдар бирюзовай өҥүнэн сирэйдэммиттэр уонна цветочнай орнаменнаах хараҥа күөх өҥнөөх плиткаларынан бүрүллүбүттэр.
Шахи-Зинда, Самарканд, Афросиаб култууратын араҥаларын киллэрэн туран, куорат 25 үйэлээх устуоруйатын кэрэһэлиир соҕотох археолого-архитектурнай пааматынньык.
1945 с.кулун тутар 27 күнүгэр, Орто Азия уонна Казахстан мусульманнарын Духуобунай салалтатыгар итэҕэллээхтэр саамай сылдьар сэттэ мазардара бэриллибитэ, ол иһигэр, Шахи-Зинда ансаамбыл эмиэ баар этэ.
1977 сылтан комплекс территориятыгар саҥа көмүүлэр буолбаттар.
Секс көрүҥнэрэ. Секс көрүҥнэрэ (жаргоннай тылга "Анньыһыы көрүҥнэрэ") араас буолар, дьон араас фантазиалаах буолар. Былыр былыргаттан дьон төрөөн ууһаан эрэ буотах, үчүгэй дуоһуйуу туһугар эмиэ имэҥҥэ (секска) киирэллэр. 
Секс төрдө киһи уонна кыыл, араас атыыр уонна тыһы диэҥҥэ арахсарыттан тахсар. Секска тардыһыы ордук атыыр кыылларга уонна киһиэхэ (эр киһи) буолар, сымыыттарыгар баар сперма (сүмэ) сүөкүүр туһуттан, оҕо оҥорор туһугар. Дьахтар киһи уонна тыһы кыыллар үксүн секска тардыспаттар, ол эрэн атыыр кыыл эбэтэр эр киһиэхэ бэриниэхтэрин сөп. Ол эрэн түмүгэр атыыр уонна тыһы анньыһыылара (секстара) традиционнай буолар.
Ол эрэн секс көрүҥэ традиционнайынан эрэ бүппэт, холобур атыыр атыыры кытта эбэтэр тыһы тыһыны кытта эмиэ сексуальнай оонньууга алтыһыан сөп. Сорох билимньиттэр (ученай) этэллэринэн итинник араас гомосексуальнай туттуу хаптыы уруккуттан баар, итинниккэ кыыллар даҕаны, дьоннор даҕаны тардыһыахтарын сөп.
Онтон сорохтор этэллэринэн билиҥҥи порнографиа индустриата дьону гомосексуальнай туттууга хаптыыга рекламалыыр дии саныыллар. 
Анньыһыы сорох көрүҥнэрэ тыһыга эбэтэр атыырга эрэ буолбат, сороҕор араас сээкэйдэргэ эмиэ буолуон эмиэ сөп, холобур фетишизм. Сиһилии Секс парафилиалара.
Секс парафилиалара. Секс парафилиалара (ол эбэтэр Көҕүйүү атын көрүҥнэрэ), итинник диэн дьон эбэтэр кыыл бэйэ бэйэтигэр буолбакка атыннык сексуальнай көҕүйүү турукка киирэллэрин ааттыыллар. 
Холобурдар:
Жакиев Бексултан Жакиевич. Жакиев Бексултан Жакиевич — Кыргыстаан норуодунай суруйааччыта, Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин Дьоруойа, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ 2017 сыллааҕы лауреата.
Кыргыс хаҕаната. Кыргыс хаҕаната () – Барс-бэк хаҕан тэрийбит уонна VI–X үйэлэргэ Соҕуруу Сибииргэ баар буола сылдьыбыт былыргы кыргыстар дойдулара. Хаҕаннар Барс аҕа ууһуттан эрэ буолар кыахтаах этилэр. 840–916 сылларга Кыргыс хаҕаната муҥутуур күүһүгэр тиийбит этэ. В.В. Бартольд бу кэми "кыргызское великодержавие" диэн ааттаабыта.
История.
"Кыргыс хаҕаната" диэн өйдөбүлү аан маҥнай түүр историятын чинчийээччи академик В.В. Бартольд туттубута.
Енисей кыргыстара VI—VII үйэлэр тыа омуктарын кытта "элтэбэр" диэн баһылыктаах былыргы түүрдэр хаҕанаттарын кытыыларыгар туспа кыра улуус тэрийбиттэрэ. VIII үйэ саҕаланыытыгар Барс-бэк диэн кыргыстар баһылыктара көҥүл туһугар түүрдэри утары сэриини саҕалаабыт уонна бэйэтэ хаҕан буола сатаабыт.
IX үйэ Кыргыс хаҕаната күүһүрэр уонна сирэ тэнийэр. Кыргыстар хаҕаннарыгар таҥараҕа курдук үҥэр кэмнэрэ (обожествление каганского рода).
Кыргыстар 840 сыллаахха уйгуурдары кытта сэриилэһэн баран Уйгуур хаҕанатын суох гыммыттар, ол сэрии түмүгэр Тыва уонна Моҕол сирин баһылаабыттар. Кыргыстар куоппут уйгуурдары эккирэтэн Иртыш уонна Амур өрүстэргэ, Илиҥҥи Түркистаҥҥа тиийбиттэр. Академик В.В. Бартольд бу кэми "кыргызское великодержавие" диэн ааттаабыта.
Енисей кыргыстара сэриилэһэннэр Арҕааҥҥы Сибиир соҕуруу өттүгэр диэри тиийбиттэрэ. Кинилэртэн куотан былыргы угордар-мадьярдар Урал хайаларыттан арҕаа диэки көспүттэр.
80 сыл буолан баран Кыргыс хаҕаната Моҕол сириттэн барбыт. Ол кэмҥэ Енисей кыргыстара сүрүннээн Енисей, Иртыш өрүстэринэн уонна Алтаайга олорбуттара.
Култууралара.
Сэрииһиттэр "таҥараттан айдарыылаах хаҕаҥҥа" сулууспалыыр ытык иэстээхтэр диэн сананаллара. Хаҕанат баһылыга "хаҕан" диэн ааттанар. Хаҕан кэргэнэ "катун" (хотун) дэнэр. Дьон хаҕаны сирдээҕи Таҥара (Тэнгри), катуну Умай (сир айыыта) диэн өйдүүллэрэ. 
Кыргыстар былыргы түүрдэр курдук руна суруктаах этилэр. Бу сурук Согд сириттэн кэлбит буолуохтаах уонна муҥур уһугар арамейскай төрүттээх буолар.
Дьон үксэ биир сиргэ олорор уонна ону-маны үүннэрэр этэ, холобур, бурдук. Сорох источниктар туоһулуулларынан былыргы кыргыстар куораттардаах этилэр, ол эрээри маны бигэргэтэр археологическэй даннайдар суохтар. Кыргыстар Илиҥҥи Түркистаны, Афганистаны, Орто Азияны, Кытайы уонна Тибиэти кытта атыы-эргиэн ситимнээх этилэр.
Сэрии дьыалата.
Хаҕан үрдүкү былааһа сэрии күүһүгэр олоҕорор этэ. Сэрии уон тыһыынчалаах ("түмэн") уокуруктарга арахсара. Кыргыстар аттаах сэрииһити "алып" диэн ааттыыллара, кини сэриитин сэбэ: үҥүү, кылыс, ох саа, сүгэ. Сэрии "сангуннар" (генераллар) салайаллара. Сэрии атын сололоро — бэк, тархан, тутук, дьархан уо.д.а. Сэрии дьонун ахсаана 100 000 киһиэхи тиийэрэ: олортон 30000 талыллыбыт кыргыс сэрииһиттэрэ, 70000 сэрииһит "кыштымнартан", ол аата кыргыстарга бэриммит омуктартан
Citibank. Citibank (), сир шаарын үрдүнэн биир саамай тутаах уонна баай харчылаах баана буолар, 204 араас омук дойдуларыгар үлэлиир (Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр Ситибанк Рус диэн филиаллаах). Уопсай глобальнай капитала 2 трлн долларов тэҥнэһэр. 
Citibank 56 дойдуларга саамай улахан баанынан биллэр, олор ахсааннарыгар Арассыыйаҕа уонна Америкаҕа. Аан Дойдуга системнай бааннар ахсааннарыгар киирэр. 
Citibank бэйэтэ Citigroup диэн улахан харчы конгломератыгар киирэр.
Citigroup. Citigroup ("Сити групп"), улахан Аан Дойдутааҕы харчы конгломерата, итинник тэҥ ааттаах араас тэрилтэлэри бас билэр, олор ахсааннарыгар Citibank. 
Citigroup харчыта ынырык элбэх, ол иһин салайар салаалара географианан арахсар:
Азиа макрорегиона — Кытай, Дьоппуон, Соҕуруу Кэриэйэ, Индия, Аустралиа, Саҥа Зеландия, Гонконг, Тайвань, Индонезия, Малайзия. Салалтата — Гонконг.
Европа макрорегиона — Германия, Недерланд, Франциа, Казахстан, Швеция, Улуу Британия, Испания, Польша, Финляндиа, Арассыыйа, Кыргызстан, Узбекистан, Таджикистан, Украина, Беларусь, Эстония, Латвиа, Литва, Румыния, Болгария, Турциа, Кипр, Италия, Марокко, Египет, Тунис, Ирландия, Соҕуруу Африка Республиката, Бельгия. Салалтата - Лондон (Улуу Британия).
Америка макрорегиона — АХШ, Канаада, Мексика, Бразилия, Аргентина, Боливия, Чили, Уругвай. Салалтата - Нью Йорк (АХШ).
American Express. American Express (Американ Экспресс), АХШ 20-улахан баана буолар, ону таһынан биир үс иһигэр киирэр төлөбүр систематын бас билээччи. Улахан харчы конгломерата.
Кэнники кэмҥэ кредитнай карталара Аан Дойдуга биллэр, холобур 1000$ тутуннаххына 250$ кэшбек быһыытынан төннөр.
Альфа Банк. Альфа Банк (Alfa Bank), Арассыыйа биир улахан баана. Альфа Групп холдиҥҥа киирэр.
Мармарис. Мармарис ()- Турцияҕа баар пуорт уонна курорт. Оннук ааттаах административнай киин оройуон. Турция соҕуруулуу- арҕаа Эгей муора кытылын өттүгэр, Мугла провинциятыгар баар. (Орто уонна Эгей байҕалын кирбиитэ Мармарис уонна Даламан икки ардыларыгар баар). 2014 с. туризм сезонугар аан дойдуттан 2 мөл. тахса турист кэлэ сылдьыбыта.
Географията.
Мармарис хайалар тула өттүлэриттэн субус гына турар. Бухтаҕа киирии арыыны көмүскүүр, онон штормнар уонна күүстээх долгуннар биэрэккэ хаһан да тиийбэттэр.
Греция Родос арыытын кытта утумнаах паром ситимэ баар . Куоракка хас да оройуон — Сельер, Армуталан, Меркез бааллар. Меркез - киин оройуон буолар. Армуталан ( "груша») - куорат кытыытыгар турар. Ичмелер - киинтэн 15 мүнүүтэ айаҥҥа турар кыра куорат, Мармарис оройуона.
Мармарис Турция соҕуруулуу- арҕаа өттүгэр Турция Эгей байҕалын кытта холбоһон турар.
Климата.
Мармариска типичнэй средиземноморскай климаттаах. Тохсунньу орто температурата 7,5 кыраадыс кэриҥэ ардахтаах уонна инчэҕэй хаардаах. Абсолютнай саамай кырата -4.
Сайын температура +30 аттыгар халбаҥныыр. Ордук үрдүк температурата +52 этэ.
Транспорт.
Куорат Даламан аэропортан 95 км ыраах сытар. 
Куорат устун лоскуй сибэккинэн арчыланар маршрутнай таксилар (долмуштар) сылдьаллар. Бирюза хочото куоратынан, оранжевай долмуш Ичмелер оройуоҥҥа тиийэ барар , күөх хонуу-Армуталан оройуоҥҥа.
Куорат хотугулуу- илиҥҥи өттүгэр автостанция (Отогар) баар, онно атын куораттарга барыахха сөп. Датча (Datcha), Мугла (Mugla), Кушадас (Kusadasi), Айдын (Aydi), Акция (Aykka)), Даламан (Dalaman), Дальян (Dalyan), Анталья онтон атыттар.
Куораты кытта уу биллэрии баар Датча (Datca), Ичмелер (Icmelер) уонна Дальян (Dalyan).
Spotify. Spotify (Спотифай), Швецияҕа айыллыбыт ырыа, радио уонна подкаст истэр программа. Билиҥҥи туругунан Аан Дойдуга саамай популярнай ырыа истэр программа буолар, рынокка 69% ылар. 
Android, iOS, Linux, Windows системаларга баар.
Huntington Bancshares. Huntington Bancshares ("Хантингтон Бэншейрз"), АХШ дойдутун биир улахан баана уонна харчы конгломерата, 20 иһигэр киирэр капитала улаханынан. Huntington National Bank диэн бааны бас билэр, конгломератын иһигэр биир сүрүн тутаах акционера. 
Салалтата — Колумбус (Огайо, АХШ).
Бу баанынан Америкаҕа олорор сахалар киэҥник тутталлар, холобур хамнас ылалларыгар. 
Сүрүн интернеткэ сирэйэ https://www.huntington.com/
U.S. Bancorp.  U.S. Bancorp (АХШ Баан корпорациата), АХШ 5 улахан баана, Америка сахалара хамнас ылалларынан иккис миэстэҕэ турар. 
Салалтата — Миннеаполис (Миннесота, АХШ).
Capital One. Capital One (Кэпитал Уан), АХШ биир сүрүн баана, 10 миэстэ капитала улаханынан. 80с, 90с сыллардаахха аан бастаан Америкаҕа, Японияҕа, Кореяҕа, Улуу Британияҕа, Мексикаҕа, Канаадаҕа бастакы кредитнай карталары оҥорон дьону иэскэ киллэрбит баан буолар. Билиҥҥи турукку Америкаҕа, Канаадаҕа, Улуу Британия курдук дойдуларга сүрүн автокредит биэрээччи уонна биир сүрүн кредитнай карта оҥорооччу.
Кредитнай карта. Кредитнай карта (өссө саха тылыгар атыннык маннык ааттыыллар "кредитка" эбэтэр "кредит кард"), баан каартата, каарта иһигэр сүрүннээн баан харчыта баар. Дьон баан харчытын бааҥҥа отчуоттаабакка эрэ төһө баҕарар уонна ханна тутталларын эппэккэ аата туһаналлар, ол иһин кэш кредиттааҕар быдан ордук.
Билиҥҥи кредитнай каарталар үчүгэй APR (ПСК) көрдөрүүлээхтэр, ол эбэтэр грейс период клиеннарга бэриллэр, онтуктара 100 күҥҥэ тиийэ барыан сөп. Грейс период диэн бырыһыан аахпат. Баан аайы кредитнай каарталар тэҥ буолбатахтар, барыта тус туһунан. 
Кредитнай карталар хас биирдии киһи кредит скор олохтууругар олус наада, Арассыыйаҕа даҕаны, Америкаҕа даҕаны, эбэтэр атын дойдуларга. 
Америкаҕа сүрүн кредитнай каарта биэрээччи Bank of America уонна Capital One, Саха Сиригэр Алмазэргиэнбанк уонна Сбербанк, Арассыыйа үрдүнэн Тинькофф Банк уонна Альфа Банк.
Бары кредитнай каарталар үксүн MasterCard, Visa эбэтэр МИР төлөбүр систематыгар холбоно сылдьар буолаллар.
История.
Бастакы төлөбүр хаартыскалара кредитнэй буоллулар. Арассыыйаҕа эволюция төттөрү барбыта. Россия бааннарыттан билиҥҥэ диэри кэмчи картата сүрүн көрүҥүнэн дебеткалар буолбуттара. Эмиссия сүрүн кээмэйэ билигин да «хамнастаах бырайыактар» диэн ааттанар каартаҕа баан клиеннэрин үлэһиттэрин хамнастарын төлөттөрөр инструмент быһыытынан көстөн турар. Карточнай бартыбыалга бааннар сүрүн маассаларын карточнай бартыбыалыгар төһө да кыратын иһин, кинилэр эргиэн- сервис тэрилтэлэригэр туһаналларыгар интэриэстээхтэр.
2016 сылтан Россияҕа хаарты бары көрүҥнэрин өйүүр аан дойду төлөбүрүн тиһигин көхтөөхтүк киллэрии саҕаланна. 1 октября 2018 года выпускных карты насчитывается 270 миллионов
Кредитнэй карталар ордук барыстара.
Кредитнэй карталар эмиссиялара бааннарга туһалаах, тоҕо диэтэххэ:
Баан харчы оҥорор отделениеларын салааларын салааларыгар наадатын тургутар, тоҕо диэтэххэ, бу операциялар улахан өттүлэрэ (табаар уонна өҥө төлөбүрэ, получения/внедрение наличности на счет) клиент бэйэтэ ыытар кыахтаах.
Карточнай операциялары оҥоруу классическай кредиттэргэ операциялары оҥорууынааҕар автоматизацияланан, кинилэр бэйэлэрин себестоимоһын күүһүрдэр.
Карточнай кредиттэр-классическай кредиттэри кытта тэҥнээтэххэ, каартаны туһаныы процеһыгар (сыл устата төлөбүрдэри биэрии, наличнай биэриини, суругу уонна чеков копияларын уо. д. А.) үөскэтэр эбии операционнай хамыыһыйа суотугар. Бу хамыыһыйалар биллибэккэ эрэ клиеннэргэ талан ылбаттар (холобур, картаны атыылаһарга буолбакка), эмиссия кээмэйигэр балачча биллэр ыстатыйаны көрдөрөллөр.
Төлөбүрэ суох операциялары Стимулирование бааннарга эбии хамыыһыйа эбэтэр эргиэн- сервиснэй точкаттан эбэтэр төлөбүрдээх систиэмэттэн эбии хамыыһыйа ылыан сөп.
Кредит картатын туһаныы эмиэ дьиссипилиинэлээх иэс ылааччы көдьүүһэ суох буолар, тоҕо диэтэххэ, чэпчэтиилээх кэм усулуобуйатын тутуһан, кини стоимоһын төлөөбөт харчытынан туһанар. Оччотугар бэйэ үбэ- харчыта департамеҥҥа уонна генеральнай дохуоттаах буолуон сөп.
Массыынаны арендалааһыҥҥа кредит картатыгар, бэйэтин үбүнэн буолбакка, дөбөҥнүк киллэрэргэ солуок ылыллар. Нолуок суумата кредит картатыгар блокацияланар уонна арендаҕа ылыы кэнниттэн босхо түҥэтиллэр.
Пои Калян. Пои Калян
Пои Калян(узб.Poi Kalon ansambli) - Калян минарет анныгар турар архитектурнай ансаамбыл.
Комплекс үс, Xll-XVl үйэлэрдээҕи тутуулартан турар: Калян минарет, Калян мэчиэт уонна Мири Араб медресе. Пои Калян Регистан параднай болуосакка турар уонна Бухара куорат(Узбекистан) киин архитектурнай ансаамбылынан буолар.
Минарет уонна соборнай мэчиэт, Vlll үйэҕэ, Трансоксанияны араабтар сэриилээн ылыахтарыттан бааллар, ол кэмҥэ, мэчиэт куорат кириэппэһин анныгар турара.Xll үйэҕэ Арслан хан куораты уларыта туппута: кини Бу-Ляйса уулуссатыгар баар куорат дыбарыаһын көтүрбүтэ, урусхалламмыт ис кириэппэһи хаттаан туппута уонна куорат мэчиэтин көһөрбүтэ. Саҥа мэчиэт, ис кириэппэстэн соҕуруулуу-илин 150 м тэйиччи сиргэ тутуллубута, киниэхэ анаан минарет туппуттара. Минарет, тутуллан баран мэчиэт үрдүгэр сууллан үс гыммыт иккитин алдьаппыта. 1121 с.саҥа мэчиэт тутуллан бүппүтэ. 1127 с. билиҥҥи кэмҥэ диэри тиийбит минарет тутуллубута.
Арслан хан мэчиэтин миэстэтигэр, XV үйэҕэ, билиҥҥи Калян мэчиэт тутуллан, 1514 с.бүппүтэ. Ансаамбыл аныгы көрүҥү, Убайдулла-хан үтүө доҕоро Йеменскэй Мири Араб сүбэтинэн медресе тута сырыттаҕына 1536 с. ылбыта. Мири Араб өлбүтүн кэннэ, мавзолейын кини аатын ылбыт медресе тиэргэнигэр оҥорбуттара, Убайдулла-хан бэйэтэ эмиэ, онно сытар.
Калян мэчиэт(Улахан мэчиэт) ис тиэргэнэ По-и-Калян комплекс сорҕото. Кини, Самаркҥҥа баар Биби-Ханум мэчиэтин кэнниттэн, Узбекистаҥҥа иккис улахан мэчиэт. Тимуридскай архитектура үгэстэрин тутуһан тутуллубут уонна поливной мозаиканан киэргэтиллибит.
Калян минарет)(Улахан минарет)болуоссакка саамай кырдьаҕас тутуу, 1127с. Арслан хан туттарыаҕыттан, 900 сыл кэриҥэ өрөмүөнэ суох турар. Бухара үрдүк тутууларыттан биирдэстэрэ, 46,5 м. үрдүктээх, төбөтүгэр банаардаах.
Мири Араб - "Араб Эмира" - медресе 1535-1536 сс.шейх Абдулла Йеменскэйгэ анаан Убайдулла-хан туппут. Мэчиэккэ 111 худжр(келья) уонна икки кириэстии быһыылаах саала бааллар. Бастакы саала мэчиэт уонна лиэксийэ ааҕар саала быһыытынан туттуллар, иккис саала Убайдулла-хан, Абдулла Йеменскэй уонна атыттар харалла сы тар сирдэрэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B8-%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD
https://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/places/bukhara/poi_kalyan
Асанбаев Нажиб. Асанбаев Нажиб (, ; Дьиҥнээх аата Николай Васильевич Асанбаев; 1921 с.сэтинньи 7 күнүгэр РСФСР, Уфимскай күбүөрүнэ, Белебеевскай уезд, Бакалинскай волоһын Ахманово дэриэбинэтэ - 2013 с. кулун тутар 28 күнүгэр, Уфа куоракка.) — башкир поэта, прозаига уонна драматурга.
Омугунан - татаар.1939 с. Уфатааҕы финансовай техникуму бүтэрэн, Башкир судаарыстыбаннай педагогическай үнүстүүтүгэр киирбитэ.
Ермекеевскай орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
1940 с.Кыһыл Армияҕа сулууспалаабыта, Рязаннааҕы артиллеристар училищеларын бүтэрэн, Аҕа дойду улуу сэриитигэр, артиллеристар батареяларыгар хамандыырдаабыта.
1949-1959 сс."Кызыл тан" хаһыакка үлэлээбитэ.
1961-1963 сс.Москваҕа, Үрдүкү литературнай курстар истээччилэрэ этэ.1963-1965 сс. Башкир академическай дырамтыйаатырын дириэктэрэ этэ.
2013 сылга кулун тутар ый 28 күнүгэр өлбүтэ. Уфаҕа, Соҕуруу кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ.
Айар үлэтэ: 
Карим. Кэпсээннэр хомуурунньуктара. Уфа. 1947 с.
Валима. Кэпсээннэр хомуурунньуктара. Уфа. 1953 с.
К нам приехали парни. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1955 с.
Райса. Пьесалар. Уфа. 1959 с.
Файзи. Пьесалар. Уфа. 1964 с.
Помолвка. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1964.
Когда расправлялись крылья. Драма. Уфа. 1969 с.
Счастье с неба. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1969 с.
Золотая колыбель. Пьесалар. Уфа. 1971с.
Родник. Кэмиэдьийэ.  Уфа. 1972 с.
Утренняя звезда.  Пьесалар. Уфа. 1976 с.
Широкие улицы были узкими(Ф.Асямовы кытта). Кэмиэдьийэ.
Зайтунгуль. Пьесалар. Уфа. 1975 с.
Красный паша. Пьеса. Уфа. 1982 с, сэбиэскэй дипломат Карим Хакимов туһунан.
Башкир из Кузяна. Пьеса. Уфа.2004 с, Заки Валида туһунан.
Наҕараадалара:
Кыһыл Сулус уордьан(07.02.1945)
Аҕа дойду сэриитин l истиэпэннээх уордьана(15.04.1945)
Аҕа дойду сэриитин ll истиэпэннээх уордьана(06.04.1985)
Норуоттар доҕордоһууларын уордьана.
"Хорсунун иһин" мэтээл(18.11.1943)
Бойобуой мэтээллэр.
Салават Юлаев уордьан(2005).
Салават Юлаев аатынан өрөспүүбүлүкэ бириэмийэтин лауреата(1983).
Башкирскай АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ(1976).
РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BF_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.jpg
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%9D%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%B1