mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Мурманскай уобалас. Мурманскай уобалаhа эбэтэр Мурманск уобалаһа (Нууччалыы: Мурманская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокуругар киирэр. 1938 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 780 401 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 5,39 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 92,71% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 234 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,4% эбит, ол эбэтэр 46 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Мурманскай уобалас Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 72 миэстэни ылан олорбут .
Оренбург уобалаһа. Оренбург уобалаhа эбэтэр Оренбургскай уобалас (Нууччалыы: Оренбургская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Волга федеральнай уокуругар киирэр. 1927 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 2 016 086 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 16,3 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 59,66% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 455 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,5% эбит, ол эбэтэр 72,1 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Оренбург уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 38 миэстэни ылан олорбут .
Омскай уобалас. Омскай уобалас эбэтэр Омск уобалаһа (Нууччалыы: Омская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Сибиир федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыллахха төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 1 973 985 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 13,99 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71,76% (2013).
Национальнай састааба.
2010 сыл даннайдарынан маннык омуктар Омскай уобаласка олороллор:
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 371 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 175,1 тыһ. солкуобай буолар. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,0% эбит, ол эбэтэр 95.7 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Омскай уобалас Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 68 миэстэни ылан олорбут .
Сахалиин уобалаһа. Сахалиин уобалаһа эбэтэр Сахалиинскай уобалас (Нууччалыы: Сахалинская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Уһук Илин федеральнай уокуругар киирэр. 1932 сыл алтынньы 20 сылл төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 493 302 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 5,66 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 80,82% (2013).
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 492 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 989,55 тыһ. солкуобай буолар. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 8,7 эбит, ол эбэтэр 25,3 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Сахалиин уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 66 миэстэни ылан олорбут .
Ульяновскай уобалас. Ульяновскай уобалас эбэтэр Ульяновск уобалаһа (Нууччалыы: Ульяновская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Приволжскай федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл тохсунньу 19 күнүгэр төрүттэммитэ. 
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 1 274 487 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 34,28 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74,03% (2013).
Национальнай састааба.
2010 сыллаах биэрэпис түмүгэ: 
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 174 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 115,5 тыһ. солкуобай буолар. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,5 эбит, ол эбэтэр 44,7 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ульяновск уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 37 миэстэни ылан олорбут .
Лингвистическэй экспертиза. Лингвистическэй экспертиза — суут эбэтэр атын судаарыстыба уорганнара ыытар тылы (саҥаны) чинчийиилэрэ. Тэрилтэлэр, албакааттар, биирдиилээн дьон ыыттарар чинчийиилэрэ сокуон хараҕынан көрдөххө экспертиза диэн ааттаммат. Ол аата лингвистическэй экспертиза көннөрү лингвистическэй чинчийииттэн уратыта судаарыстыба сакаастааһыныгар сытар.
Суут лингвистическэй экспертизата — суут экспертизатын сорҕото, туһунан көрүҥэ. Чинчийэр биридимиэтэ — ханнык эмит гражданской эбэтэр холуобунай дьыала иһинэн саҥаны (суругу) чинчийии түмүгэр көстөр чахчылар (обстоятельства). Эбийиэгэ — сурукка киирбит саҥарыы (биирдиилээн тылтан саҕалаан бүтүн тиэкискэ эбэтэр тиэкис бөлөҕөр тиийэ).
RT. RT (, ол эбэтэр "Rossia segodnya", ), Арассыыйа гсударственнай телеканала буолар, Аан Дойдуга биэс улахан медиа ресурснай базалаах медиа холдинг буолар. Сүрүн салалтата — Уашингтон (АХШ) уонна Москуба (Арассыыйа). Тэбистэнҥэ 227 омук дойдуларыгар вещания ыытар 7 омук тылларынан. Саха Сиригэр 2008 сылтан ыла элбэх провайдердарга уонна оператордарга булуохха сөп.
Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа. Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа (Нууччалыы: Еврейская автономная область, идиш: ייִדישע אווטאָנאָמע געגנט, "йидише автономэ гэгнт") — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Уһук Илин федеральнай уокуругар киирэр. 1934 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 172 671 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 4,76 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,87% (2013).
Зебра. Зебра () — Африкаҕа үөскүүр сылгы ууһун үөдүҥэ, үс көрүҥнээх (сыһыы, куйаар уонна хайа зебралара). Сорох чиничийээччилэр зебралары туспа үөдүҥҥэ киллэрэри алҕаһынан ааҕаллар, тоҕо диэтэххэ сылгылар атын көрүҥнэриттэн уратылара бэйэлэрин ыккардыларыгар уратыларынааҕар элбэҕэ суох. 
Зебралар дьоҕус үөрүнэн сылдьаллар, үөр биир атыыртан уонна хас да оҕолоох биэттэн турар.
Аттар. Аттар () диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын Аттыҥылар кэргэннэригэр ("Equidae") киирэр соҕотох тыыннаах уус. 4-4,5 млн сыллааҕыта үөскээбитэ.
Тылбаас Аан дойдутааҕы күнэ. Тылбаас Аан дойдутааҕы күнэ (Journée mondiale de la traduction, International Translation Day) — тылбаасчыт идэлээхтэр күннэрэ. Балаҕан ыйын 30 күнүгэр бэлиэтэнэр (бу күн 419 биитэр 420 сыллаахха библияны латыынныы тылбаастаабыт Сибэтиэй Иероним өлбүтэ). Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара (FIT) 1991 олохтообута. 
Күн сылын аайы ханнык эмит девизтаах ыытыллар.
2004 сыллаахха девиһа маннык этэ: «Тылбаас — элбэх тыл уонна култуура чэчирээһинин олоҕо» (ТАФ).
«Тылбаасчыттар куруук алтыһыы киинигэр сылдьаллар. Санаалары уонна дьайыылары тарҕатар дьон буолалларын быһыытынан биһиги олорор эйгэбитин уларытарга төһүү буолаллар. Онон, тылбаас элбэх тыллаах дьон алтыһыыларын хааччыйар уонна сорох өттүнэн быһаарар күүс буолар, ону тэҥэ дьоҥҥо аһаҕас буолууну уонна демократияны кэрэһэлиир.» (ТАФ пресс-релииһиттэн, 2004.)
2005 сыллаҕы девиз: «Тылбаасчыт идэ уонна уопсастыба иннигэр эппиэтинэһэ» (ТАФ).
2006: «Элбэх тыл — биир идэ».
2007: «Сорук-боллуру өлөрүмэҥ».
2008: «Терминология: тыллар суолталаахтар».
2009: «Бииргэ үлэлиибит».
2010 сыллаахха Арассыыйа тылбаасчыттара киллэрбит этиилэринэн маннык девиз ылыныллыбыта: «Эгэлгэ куоластаах аан дойдуга хаачыстыба стандаарта» (англ. Quality Standard for a Variety of Voices).
2011: «Култууралар ыккардыларынааҕы күргэлэр» (англ. Bridging Cultures).
2012 сыллаахха «Тылбаас — култууралары ситимнээччи».
2013 сыллаахха «Тылга хааччаҕа суох — биир Аан дойду» (англ. Beyond Linguistic Barriers — A United World).
Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара. Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара, ТАФ – (Federation internationale des traducteurs - FIT) 1953 сыллаахха Парижка олохтоммут тылбаасчыт идэлээхтэр холбоһуктара, кэммиэрчэскэйэ суох, бэлиитикэҕэ орооспот тэрилтэ. Пьер-Франсуа Кайе диэн киһи тэрийбитэ. Федерацияҕа 80 000 тахса тылбаасчыты түмэр 55 дойдуттан 100 тахса идэлээх холбоһуктар киирэллэр. ЮНЕСКО-ны кытта бииргэ үлэлиир.
Сыаллара:.
Араас дойдулар тылбаасчыттарын тэрилтэлэрин түмүү, ол тэрилтэлэргэ туһалаах информацияны хомуйуу уонна тарҕатыы, тылбаасчыттар бырааптарын көмүскээһин, тылбааһы идэ уонна ускуустуба көрүҥүн быһыытынан пропагандалааһын, уопсастыбаҕа тылбаасчыт стаатуһун тупсарыы. 
ТАФ BABEL диэн билим сурунаалын уонна Translatio диэн федерация олоҕун кэпсиир бюллетень таһаарар. 
Салалтата.
ТАФ үрдүкү уоргана Аан дойдутааҕы кэҥгириэс буолар. Кэҥгириэс талбыт Бюрота тэрилтэ күннээҕи кыһалҕатын быһаарар үлэни салайар. ТАФ штаб-квартирата Парижка баар.
ТАФ II кэҥгириэһигэр (Рим, 1956 сыл) тылбаасчыт ааптар быһыытынан бырааба аан бастаан ырытыллыбыта. IV кэҥгириэскэ (Дубровник, 1963 сыл) тылбаасчыттары бэлэмнээһин туһунан ыйыы-кэрдии уонна тылбаасчыттары аттестациялааһын киритиэрийдэрэ оҥоһуллубуттара, Тылбаасчыт быраабын уонна эбээһинэһин туһунан Хартия ылыныллыбыта. 
XIII кэнгириэскэ (Брайтон, 1993) ТАФ Арассыыйа тылбаасчыттарын сойууһун толору бырааптаах чилиэн быһыытынан ылбыта. 
XV кэҥгириэс 1999 сыл атырдьах ыйын саҥатыгар Монсе куоракка (Бельгия) буолбута. Сиэксийэлэрэ: уус-уран тылбаас; билим, техническэй уонна урбаан тылбааһа; саҥарыы тылбааһа; тылбаасчыт идэтин статуһа уонна идэ кэнэҕэскитэ; тылбаас туһунан үөрэх (переводоведение).
XVI кэҥгириэс Ванкувер куоракка үлэлээбитэ (Канаада). 2002-2005 сылларга үлэлиэхтээх ТАФ Сэбиэтин саҥа састааба уонна бэрэсидьиэнэ Бетти Коэн (Betty Cohen, Канаада) талыллыбыттара. 
XVII кэҥгириэс 2005 сыллаахха атырдьах ыйын 2-10 күннэригэр Тампере куоракка (Финляндия) буолбута.
Онтон Кэҥгириэстэр Шанхаайга (2008) Сан-Францискоҕа (2011) буолбуттара. Аныгыскы ХХ кэҥгириэс Берлииҥҥэ 2014 сыллаахха атырдьах ыйын 4 - 6 күннэригэр буолуоҕа.
Орто үйэлэр. Орто үйэлэр эбэтэр орто үйэ — киһи-аймах устуоруйатыгар антика үйэтин уонна саҥа кэм ыккардыларынааҕы кэм. Бу кэмҥэ норуоттар улуу хамсааһыннара буолбута, Торҕо улуу суола Азияны уонна Европаны ситимнээбитэ, Европаҕа сыаркап бүрүүкээн олорбута, Крестовай бохуоттар буолбуттара.
Арҕаа Рим Империята эстибитин кытта саҕаламмытынан ааҕыллар, уонна Колумб Саҥа сири 1492 арыйыаҕар дылы ааспытынан ааҕыллар. 
Рим империята эстибитин кэннэ Европа үрдүнэн варвардар саба түһүүлэрэ элбээбит. Рим олохтоохторо айбыт айыылара улахан аҥара, ол курдук билимҥэ, технологияҕа, медицинаҕа уонна литэрэриитэҕэ сүппүттэрэ. Бу бириэмэҕэ сиртэн сиргэ көһүү улааппыта, дьон эпидемиялара киэҥ буолбута. 
Орто үйлэлэр бириэмэлэригэр Европа син биир улахан империя этэ, уонна ол бириэмэҕэ кыра-кыралаан тутулуга суох дойдулар (Англия, Франция, Германия, Венгрия, Испания, Португалия, Польша уонна Россия дойдулара үөскээһиннэрэ саҕаламмыта).
Үс кэмҥэ арахсар:
Рут Флаверс. Рут Флаверс (), DJ Ruth Flowers эбэтэр Mamy Rock ааттарынан биллэр ди-джей.
1940 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр Англияҕа Бристоль куоракка төрөөбүтэ. Кини 2010 сыллаахха сиэнин төрөөбүт күнүн бэлиэтээһиҥҥэ сылдьан диджейдэр үлэлэрин сэргээбит. Онтон ыла бу эмээхсин диджей буолбут. Электроннай музыканан үлүһүйүөн иннинэ сыаркап хуоругар ыллыыр уонна хаартыска түһэриитинэн дьарыктанар эбит. Ону таһынан Лондоннааҕы марафоҥҥа кыттыбыта биллэр.
Аҥгун. Aҥгун (; 1974 сыл кулун тутар 29 күнүгэр төрөөбүт) дьиҥ аата Aҥгун Cипта Cасми () - Индонезияттан төрүттээх поп-ырыаһыт, R-n-B истииллээх ырыалар ааптардара, билигин Францияҕа олорор. Төрөөбүт тылынан, француз уонна ааҥыл тылларынан ыллыыр. Францияҕа дойдутунааҕар кырата суох кэрэхсэбили ылбыт диэн суруйаллар.
J-pop. J-pop (; , ааҥл. "Japanese pop" «Дьоппуон поп музыката») — Японияҕа үөскээбит музыка жанра.
Artis :
Semua 
Историята.
Бу тиэрмин 1988 сыллаахха үөскээбитэ.
Форд Генри. Форд Генри (; 1863 от ыйын 30 күнэ — 1947 муус устар 7 күнэ) — АХШ инженера уонна бизнесмена. 1896 сыллаахха массыыналары оҥорорун саҕалаабыт уонна Форд Мотор Хампаанньатын олохтообут. Кини хас үлэһит кыра чааһын оҥоруохтаах диэн санааны киллэрбит. Кини ол санаатынан массыынаны элбэх ахсаанынан оҥоруохха сөп буолбут. Ону конвейер диэн ааттаабыт. Билигин даҕаны улаханнык тарҕаммыт ньыма буолар. Ол бириэмэҕэ ол ньымата олус саҥа буолан уонна массыынаны түргэнник уонна сыаната чэпчэки буолар буолбут. Кэргэнэ — Клара Брайант уонна биир Эдсель Брайант Форд диэн аттаах оҕолоох эбит. 
Форд Мотор Хампаанньатын олохтооһуна.
1903 сыллаахха Форд хампаанньаны саҕалыырга көмөлөспүтэ. Хампаанньа бастакы вице-президенынан үлэлээбитэ. Бастакы массыынаны 1903 сыл от ыйын 23 күнүгэр атыылаабыта. 1906 сыллаахха хампаанньа президена буолбута.
Дойдуга массыналары.
1908 сыллаахха Форд хампаанньата Т моделы оҥорорун саҕалаабыта. Форд ону араас араас массыынаны биир массыынанан оҥорого баҕарабын диэн эппитэ. Ол аата Америка баай дьонноро эрэ буолбакка олохтоохторун үксүтэ массыынаны атыылаһыан сөп оҥооруохтаахпыт диэн толкуйдаабыта. Ол сыалы ситиһэргэ массыына дизайнын саамай боростуой буолуохтаах этэ. Бары массыыналар биир курдук буолуохтаах этилэр. Ол курдук Форд массыыналара өҥө даҕаны биир этэ - хара. Т модель массыыната 850 долларга атыыланара. Ыараханын да иһин син биир массыынаҕа олус чэпчэки этэ. Массыынаны атыылаһар дьон элбэҕиттэн массыына тиийбэт игин буолбут. .
Конвейер системата.
Форд конвейер систематын айарга көмөлөспүтэ, уонна собуоттарга 1913 сыллаахха туттар буолбута. Конвейер систематыттан саҥа массыынаны оҥоруу бириэмэтэ кыыччаабыта. Собуокка хамсыыр лентанты туруорбута, массыыналар ол лентанан хамсаан үлэһиттэр биирдии биирдии чаастарын туруораллара. Хас үлэһит массыынаҕа биир эрэ чааһын туруорар эбээһинэстээҕэ.
Ситиһии.
Конвейер системата олус ситиһиилээх буолбута. Массыынаны оҥорорго аҕыйах бириэмэ наада буолбут, сыаната чэпчээбит. 1916 сыллаахха массыына атыыланар сыаната 360 долларга дылы чэпчээбит, онон үс төгүл элбэх киһи массыынаны атыылаһар буолбут. Форд Т модела Американы уларыппыт. Дьон куоракка олорор быдан боростуой буолбут.
Политическай көрүүлэрэ.
Форд өссө политическай көрүүлэринэн биллэр. Кини Аан дойду бастакы сэриитин утарылаһара, тоҕо диэн кини онно бириэмэ эрэ баранар диэн ааттыыра. Ону тэҥэ кини дьэбэриэйдэр аан дойду араас проблемалары үөскэтэллэр диэн итэҕэйэрэ. Ол оннук көрүүлэр антисемитизм диэн ааттанар. 1919 сыллаахха Диэборн Индепендент диэн хаһыаты атыыласпыта уонна дьибэриэйдэр аан дойду проблемаларыгар буруйдаабыта Ол кэнниттэн дьибэриэй банкиирдары Аан дойду иккис сэриитин саҕалаабыттара диэн буруйдаабыта.
Маамык. Маамык - былыр сахаларга кинээс (князец) диэн тиэрмин киирэ илигинэ салайааччы аата.
Армстронг Нил. Профессор Армстронг Нил Алден (, 1930 сыл атырдьах ыйын 5 күнэ — 2012 сыл атырдьах ыйын 25 күнэ) — Америка астронаава. Огайо штатыгар төрөөбүтэ уонна ол штат араас сиригэр олорбута. Кини астронавт, тест пилот, космос инженерынан, университетка профессорынан үлэлээбитэ. Ыйга бастакынан үктэммитэ. 1969 сыл от ыйын 20 күнүгэр Нил Армстронг уонна Баз Олдрин ыйга түспүттэрэ. Ракеталарын аата Аполло 11 диэн ааттаах этэ. Иккиэн ыйга хаампыттара, ол бириэмэҕэ мөлүйүөнүнэн киһи ону телевизорынан көрбүттэрэ. Пурдью университетын аэронаука инженерын бакалавра буолбута уонна Калифорния Соҕуруу университетыттан Аэрокосмос инженерын билимин хандьыдаата буолбута. 1970 сыллаахха Пурдью университетын ытыктабыллаах билим доктора буолбута. 1971 сыллаахтан 1979 сыллаахха дылы Цинциннати университетыгар космос инженерын профессора буолбута.
Саамай биллэр цитатата; "Бу биир киһиэхэ кыра хардыы, киһи аймаҕар биир улахан ойуу. "
Оҕо сааһа.
Нил Армстронг көтөрүн сөбүлүүрүн икки саастааҕар билбит. Аҕата Кливленд куоракка баар национальнай аэроспорт күрэхтэһиилэригэр ильдэрэ. Кини дьонноругар оҕуруотка ыраастыырга уонна сууйуллубут таҥаһы ыйыырга көмөлөһөрө. Нил Армстронг өссө ааҕарын сөбүлүүрэ, ол курдук бастакы кылааска сылдьан 90 кинигэни ааҕан иккис кылааһы көтүппүтэ. 
Бастакынан самолетка 6 саастааҕар көппүтэ. Кини самолет моделларын оҥоророр уонна дьиэҕэ оҥоһуллубут тыал туннелыгар эксперименнары оҥороро. 16 саастааҕар көтөр праваны биэрбиттэрэ, ол аата кини массыынаны ыытар праватын иннинэ ылбыта. Пурдью университетыгар космонавтика инженерыгар киирбитэ ол гынан баран 1949 сыллахха призывтанан АХШ армиятыгар муора флотыгар ыҥырыллыбыта..
Карьерата.
Астронавт буолуон иннинэ Армстроны Пенсаколаҕа баар Авиа станцияҕа призывтаммыта. Кини пилот статуһун 20 саастааҕар ылбыта, ол аата эскадронугар саамай эдэр көтөөччү буолбута. 1950 сыллахха үөрэнэ сырыттаҕына Корея сэриитэ саҕаламмыта, онно кини 78 байыаннай миссияҕа кыттыбыта. Биирдэ кини самолета түҥнэри охсуллубута. Сэриигэ кыттан кини 3 мэтээли ылбыта. Ол кэнниттэн кини опыттаах пилот буолбут уонна эксперимент быһыытынан ракетанан көтөр Х-15 самолетынан боруоба көтүүлэргэ атмосфера кытыытыгар тиийэ көтөр буолбут. 
Бастакы космос миссиятыгар 1966 сылаахха кулун тутар 16 күнүгэр Гемини 8 хараабылыгар командующай пилот быһыытынан көппүтэ. Кини Гемини 8 хараабылы Агена диэн номнуо космоска көтө сылдьар хараабылга холбоппута. Холбоһуута үчүгэйдик ааспытын да иһин орбитата биир буолбут уонна хараабыл эргийэр буолбут. Онно Армстронг Гемини хараабылы босхолоон хонтуруолу төттөрү ылбыт. Ол гынан баран син биир аварийнайдык эвакуациаламмыт уонна Чуумпу океаҥҥа сирдэммиттэр.
Олоҕо уонна өлүү.
Армстронг Джэнет Шиэрону 1956 сыллахха кэргэн ылбыт уонна 1994 сыллаахха арахсыбыт. Үс оҕоломмуттар: Марк, Эрик уонна Карен. Кини арахсан баран 1994 сыллахха Керол Хельд Найт диэн дьахтары кэргэн ылбыт уонна 2012 сыллаахха өлүөҕэр дылы олорбут. 2012 сыллаахха коронарнай артериятыгар операция кэнниттэн ыарырҕатыылар кэнниттэн Цинциннати куоракка 82 саастааҕар өлбүт.
Кэриэйэ сэриитэ. Корея сэриитэr(한국 전쟁) Кэриэйэ тумул арыытыгар ааспыт Хоту Кэриэйэ уонна Соҕуруу Кэриэйэ икки ардыгар буолбут сэрии. Сэрии 1950 сыл бэс ыйын 25 күнүгэр саҕаламмыта уонна 1953 сыл от ыйын 27 күнүгэр тохтообута. Икки мөлүйүөнтэн тахса киһи өлбүтэ. 
Икки өттүттэн бэйэ-бэйэлэрин сэриини саҕалаабыттарын буруйдууллар. Хоту өттө хоммунньуус Ким Ир Сен лидердаах, уонна Кытай уонна ССРС өйөөһүннээх этэ. Соҕуруу өттө Ли Сын Ман басханнаах уонна ООН дойдуларын улахан өттө өйөөһүннээх, ордук чуолаан АХШ. Сэрии быстах тохтотуунан бүппүтэ. Билигин даҕаны Хоту уонна Соҕуруу Кэриэйэлэр сэриилэһэ сылдьаллар, уонна АХШ бэйэтин сэрии дьоннорун Соҕуруу Кэриэйҕэ тутар. Хоту уонна Соҕуруу Кэрийэлэр 38 параллелынан арахса сылдьаллар.
Дьиэ. Дьиэ диэн дьоннор олорор тутуулара буолар. Наар турар тутуу буолар, ол курдук хомуйан баран көһөрөргө ыарахан буолар, ол аата балаакка буолбат. Дьон биир сиргэ син уһуннук олорор буоллахтарына, ол сири Дьиэ диэн ааттыыллар. 
Дьиэлэр араас кээмэйдээх уонна көрүҥнээх буолаллар. Биир хостоох буолуон сөп, ол эбэтэр хосторо сүүстэн тахса буолуон сөп. Араас таһымнаах буолуохтарын сөп. Холбоммут дьиэлэр эрээтинэн турар буолуохтарын сөп, араас таһымнаах буоллаҕына кыбартыыра диэн ааттанар. 
Дьиэҕэ ардахтан уонна күнтэн хахханарга кырыыһалаах буолар. Тымныыттан уонна тыалтан хаххаланарга истиэнэлэрдээх буолар. Үксүгэр сырдыгы киллэрэргэ түннүк аһыылаах буолар. Араас дойдуларга дьиэлэр араас араас буолаллар - матырыйааллара уонна истииллэрэ. 
Дьиэлэр араастара.
Аныгы дьиэлэр араас соруктаргар арахсар хостордоох буолаллар, ол курдук аһы бэлэмниир хос, аһыыр сир, утуйар сир, суунар сир. Үксүгэр бу араас араас хосторго баар буолаллар. Кухня, гостиннай, ваннай, туалет диэн аттаналлар.
Дьиэ тутуутугар туттуллар материаллар.
Үксүгэр дьиэ боростуойдук булуллар эбэтэр атыыланар матырыйааллартан тутутуллаллар. Ол иһин араас араас дэрибинэлэргэ дьиэ көрүҥэ араас араас буолуон сөп. Аныгы дьиэлэр матырыйааллара чэпчэкитик таһыахха сөп ол аата тутар дьоҥҥо быыбар оҥоруута боростуой буолар. 
Туой.
Аан дойду элбэх сиригэр туой дьиэ туттуутугар тутаах матырыйаал буолар. 
Мас.
Мастан оҥоһуллубут дьиэлэр ханна баҕар көрсүөххэ сөп, тыа баар буоллаҕына. 
Half-timbered houses.
A well-known type of old-fashioned house is the "half-timbered" house. These are seen in the British Isles, France, and across northern Europe and the Alps. These houses date mainly from about 1200 to about 1800. 
Таас дьиэлэр.
Таас элбэх баар сиригэр дьиэни таастан оҥороллор. 
Аныгы дьиэни тутуу.
Үксүгэр аныгы дьиэлэр собуокка оҥоһуллубут полуфабрикаттартан чэпчэкитик холбонон тутуллар.
Билигин тутуллар дьиэлэр матырыйааллара XX үйэҕэ арыллыбыттара.
Чайковскай Пётр Ильич. Чайко́вскай Пётр Ильи́ч (нуучч:Чайко́вский Пётр Ильи́ч) ( , Воткинск, Вятская губерниятыгар, Российская империяҕа төрөөбүт  — , Санкт-Петербург) — нуучча композитора, дирижёра, педагога, муусука уонна уопсастыба деятеля, муусука журналииһа.
Аан дойду биир сүүнэ улахан композиторынан ааҕылллар.. 80тан тахса муусука айамньыларын автора, ол иһигэр 10 опера уонна үс балет. Атын да айамньылара, ол курдук фортепианоҕа айамньылара, сэттэ симфониялара, түөрт сюиталара, программа симфония муусуката, Куба күөлэ, Утуйбут кырасаабысса, Щелкунчик балеттара, сүүстэн тахса романстара аан дойду культуратын биир сүүнэ айамньы буолара биллэр.
Моҕой ото. Моҕой ото (, ) — Пекарскай тылдьытыгар бу оту Stáchys sylvática быһыылаах диэбит.
Аксиома. Аксио́ма ( — этии, тус санаа), биитэр постула́т — ханнык эрэ түөрүйэ олоҕо, дакаастаммакка эрэ олоҕурар санаата.
Аксиоманы ылыныы маннык санааҕа тирэнэр: ханнык баҕарар дакаастааһын ханнык эрэ бигэ санааларга, этиилэргэ олоҕуруохтаах, ол сатаммат буоллаҕына дакаастабыл түмүгэ суох бара туруон сөп. Бастаан биири дакаастыыбын, онтон ол дакаастааһыммар туохха олоҕурарбын дакаастыыбын, онтон ол олоҕуруубун дакаастыыбын... итинник бара туруон сөп. Онон хаһан эрэ тохтоон, тугу эрэ кырдьык курдук дакаастабыла суох ылыныахха наада. Оннук ылыныллыбыт этиилэри, санаалары, аксиома дииллэр
Евклид аксиомалара.
Эклид диэн Александрияҕа биһиги үйэбит 300 сыл иннинэ Александрияҕа олоро сылдьыбыт математик. Кини маннык аксиомалары таһаарбыта:
Зоология. Зоология — хамсыыр харамайдары үөрэтэр билим салаата: кинилэр оҥоһууларын, олохторун, олорор сирдэрин, аһыыр ньымаларын, ууһааһыннарын уонна айылҕаҕа да, киһи эйгэтигэр да быһыыларын-майгыларын.
Кыыллар саарыстыбалара наһаа киэҥ уонна уустук. Онон зоология хас да туһунан салаалартан турар, холобур, энтомология үөнү-көйүүрү анаан үөрэтэр, ихтиология - балыктары, герпетология - амфибиялары уонна сыылааччылары. Зоология сорох салаалара кыыл-сүөл оҥоһуутун (анатомия), уорганнара хайдах үлэлииллэрин (физиология), төрүөхтэрин иннинэ хайдах сайдалларын (эмбриология) үөрэтэллэр. Онтон холобур, зоогеография кыыллар Сир үрдүгэр тарҕаныыларын үөрэтэр. Этология диэн билим кыыллар айылҕаҕа быһыыларын-майгыларын анаан үөрэтэр. Экология - кыыллар уонна үүнээйилэр тас эйгэни кытта ситимнэрин, бэйэ-бэйэлэригэр дьайыыларын үөрэтэр. Палеонтология былыр сүппүт кыылы-сүөлү, кинилэр таастыйан хаалбыт өлүктэрин чинчийэр.
Зоологиянан дьарыктанар учуонайдар - зоологтар - сорохторо кэбиниэккэ олорон үлэлииллэр, сорохторо лабораторияларга уопут туруораллар, түмэллэргэ, зоопаркаларга эбэтэр айылҕаҕа тахсан үлэлииллэр.
Крейцер (харчы). Кре́йцер (, кройцер)  — грош («гроссо») сыаналаах үрүҥ көмүс манньыат. Аан маҥнай 1271 сыллаахха соҕуруу Тирольга быһыллыбыта. Бастаан крейцер 20 веронскай денарийга тэҥнэһэрэ, ол иһин «цвайнцигер» диэн ааттанара, онтон Италияҕа — «тирольска гроссо», «тиролино» диэн.
Үчүгэй хаачыстыбалаах буолан, манньыат соҕуруу Германияҕа түргэнник тарҕаммыт. Ити сирдэргэ, аверсыгар кириэс ойуулааҕын иһин, «крейцер» () диэн ааттаммыт. XV үйэ саҕаланыытыгар бу аат Тирольга ылыныллыбыт.
1458 сылтан Австрияҕа крейцеры оҥорууну саҕалаабыттар. 1482 сыллаахха бастакы 6 уонна 12 сыаналаах крейцер манньыаттара быһыллыбыттар.
Кэминэн көннөрү крейцердар пробалара кыччаан, XV үйэ иккис аҥарыгар ыйааһыннара 1,06 г эрэ буолбут (үрүҥ көмүһэ 0,53 г).
1551 сыллаахха Имперскай манньыат устааба крейцеры харчы-ахсаан кээмэйигэр таһаарбыт.
1 крейцер = 4 пфенниг= 8 геллер.
4 крейцер = 1 батцен.
XVII саҕаланыытыгар харчы эргиирин быстарыытын түмүгэр Германияҕа уларытар харчы, ол иһигэр крейцер, хаачыстыбата тосту түспүтэ. 1619 сыллаахха талерга 108 крейцеры биэрэллэрэ, 1620 — 180 крейцеры, 1622 сыл күһүнүгэр — 1000 крейцеры.
XVII үйэ бүтүүтүгэр манньыат эйгэтигэр саҥа кризис үөскээбитэ. Түмүгэр манньыаттар номиналлара үрдээбитэ (холобур, 15 крейцер сыаната 17 крейцергэ тиийэ үрдээбит, 6 крейцер сэттэ крейцергэ тэҥнэспит).
XVIII үйэҕэ крейцер алтантан оҥоһуллубут.
Австрияҕа 1/100 флориҥҥа тэҥнэһэр саҥа крейцердары таһаарбыттара.
1/2 уонна 1 алтан крейцердары Австрия 1891 сылга дылы быспыта, биллон манньыаттары (10 уонна 20 крейцердар) 1872 сылга дылы.
Германияҕа крейцеры 1873 сыллаахтан, германскай манньыат системата олохтоммутун кэннэ, тохтоппуттар.