mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Че Гевара. Эрне́сто «Че» Гева́ра ( , толору аата — Эрнесто Гевара, ; (Бэс ыйын 14 1928, Росарио, Аргентина – Алтынньы 9 1967, Ла-Игера, Боливия) — Аргентина марксист революционера, политига, суруйааччыта, эмчитэ, сэрии теорияhыта уонна герилья басхана. Өлөн баран бүтүн аан дойдутааҕы контркултуура им бэлиэтэ буолбута.
Эдэр медик-студент буола сылдьан, Гевара Латин Америка устун айанныыр эбит уонна ол тухары көрбүт дьадайыыттан олус диэн сатарыйбыт. Бу айаннарын устата ылбыт билиилэриттэн-көрүүлэриттэн кини маннык санааҕа кэлбит: региоҥҥа олоҕурбут экономика тэҥэ суох буолуута капитализм, неоколониализм уонна империализм монополияларын түмүктэрэ буолар, ону аан дойдутааҕы революция эрэ суох оҥорор кыахтаах. Маннык санаалаах кини Гуатемалаҕа барбыт, онно президент Хакобо Арбенс Гусман социал реформалары ыытыытыгар кыттыыны ылбыт. Гусманы, Central Intelligence Agency көмөтүнэн, суулларбыттарын кэнниттэн Гевара радикал идеологиятыгар буукса охтубут.
Кэлин, Мексикаҕа, Фидель Кастроны кытта билсибит уонна От ыйын 26 хамсааhыныгар кыттыспыт. 1956 ахсынньытыгар, кини Кастро салайыылаах революционердары кытары Кубаҕа, АХШ өйүүр Фулхенсио Батиста диктаторы суулларар сыаллаах, күүһүлээн киириигэ кыттыспыта. Гевара сотору өрө турааччылар ортолоругар биллибитэ, команданте буолбута уонна икки сылынан герильялар Батистаны ситиhиилээхтик суулларыыларыгар бастыҥ оруолу оонньообута. Куба революциятын кэнниттэн, индустрия миниистиринэн уонна ил баан президенынан үлэлээбитэ, онтон дипломат быhыытынан аан дойдуну кэрийбитэ уонна элбэх дойдулар басханнарыныын көрсүспүтэ. Кини таhаарыылаах суруйааччы этэ, ол курдук герилья сэриитин теориятын уонна практикатын туhунан салалта уонна Соҕуруу Америка устун мотоссыыкылынан айанын туhунан мемуар суруйбута. Гевара Кубаттан 1965 с. революциялары тэрийэ барбыта, бастаан Конго-Киншасаҕа тэрийэ сатаабыта сатамматаҕа, онтон Боливияҕа тиийбитэ, онно кинини CIA көмөтүнэн туппуттара уонна өлөрбүттэрэ.
Гевара уустук уонна суолталаах история фигурата буолар. Бэйэтин санаатын туhугар өлүүтүн, кылаас охсуhуутугар харса суох кыттыытын уонна санаатыгар ойуулааммыт "үп-харчы" оннугар бастатан туран "майгынан-сигилинэн" олорор "саҥа киhини" үөскэтиэн баҕа санаатын иhин Гевара хаҥас идеологиялаах хамсааhыннар бастыҥ сүгүрүйэр мөрсүөннэрэ буолар. Ону тэҥэ, кини идеологиятыныын соhумардык уонна утарсыылаахтык, Че дьүһүнэ глобал маркетиҥ уонна популяр култуура биир тарҕаныылаах бэлиэлэрэ буолар. Кини туhунан элбэх, үксэ иэйиилээх, биографиялар, мемуардар, кинигэлэр, эсселар, ырыалар уонна киинэлэр тахсаллар. Time сурунаал кинини XX үйэ 100 ордук сабыдыаллаах дьонун ахсааныгар киллэрбитэ. Гевара Guerrillero Heroico диэн хаартыската (фотограф Альберто Корда) «аан дойду ордук биллиилээх хаартыската» дэнэр.
Руаль Амундсен. Руаль Энгелбрегт Гравниҥ Амундсен ("Roald Engelbregt Gravning Amundsen") (от ыйын 16, 1872 — бэс ыйын 18, 1928) диэн Норвегия айанньыта уонна полярнай чинчийээччитэ. Кини бастакы Соҕуруу полюска тиийэр соруктаах Антарктика экспедициятын 1910-1912 сс. салайбыта. Хоту уонна Соҕуруу полюстарга тиийбит аан бастакы киhи буолар. Онтон ураты кини Хотугулуу арҕаа аартыгынан бастакынан ааспыт киhи. 1928 бэс ыйыгар быыhааhын миссиятыгар кытта сылдьан мэлийбит.
Myspace. MySpace (Мин Эйгэм, Май Спэйс) диэн аан-дойдуга биллэр АХШ-ка ордук киэҥник тарҕаммыт социальнай интэриниэт-бөлөхтөр ситимнэрэ.
Windows Live Spaces. Windows Live Spaces диэн АХШ биир улахан аан-дойду масштабыгар улэлиир социальнай сайт. Бу саайтка - 11 млн. киһи регистрацияламмыт уонна аккаунт ылбыттар. Олортон 5,5 млн - АХШ буолар.
Фэйсбук. Facebook, АХШ саамай улахан интернет сайтарыттан биир саамай улахан тэрилтэтэ буолар, аҥардас АХШ-ка — 175 млн, Европа дойдуларыгар — 210 млн, Азия уонна Аустралия5а — 210 млн, атын сирдэртэн — 68 млн. Олортон Саха Сириттэн — 377 тыс. Төрүттээччитэ — Марк Цукерберг. 2009 сыл ахсынньы 7 күннээҕи туругунан 350 миллионтан тахса сурутаччылаах эбит.
Facebookole аан дойду биэс саамай улахан веб- сайтын ахсааныгар киирэр. 2017 сыл муус устарыгар 1,968 миллиард киһи олорор. 2017 сыл бэс ыйыгар аудитория аудиторията 2 миллиард туһанааччы баар буолла — бу сайтка саатар ыйга биирдэ эбэтэр лоокуука быыс булан кнопка кнопка киирэн кэлээччилэр. Кулун тутар ыйга 720 мөлүйүөнү тэптэрэр — маннык хабааннаах Ил Түмэн күннээҕи бэбиэскэтэ олохтонор. Атырдьах ыйын 24 күнүгэр 2015 сылга Facebooka социальнай ситимин киириилэрин ахсаана биир миллиард киһи барда. Ыйга 1,03 млрд. киһи мобильнай сыһыаны Facebook. Күн аайы социальнай ситимнэргэ 6 миллиард «лайкалар», комментарийдар хааллараллар уонна 300 мөлүйүөн хаартыскалары таһаараллар. Сайтка 200 миллиард «доҕордуу сибээс»бэлиэтэммит. 2011 сыл алтынньытыгар 1 триллион, видеонан көрүү ахсаана 2015 сылга 8 миллиард тиийбит.
Бу сайты тарҕатан Марк Цукерберг 23 саастааҕыгар ордук эдэр миллиардер буолбут.
2009 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр саайт нуучча тылынан эмиэ тахсар буолбут.
Blogger.  
Blogger (сахалыы "блоггэр" диэн ааҕыллар) — аан дойдуга сэргэммит уонна киэҥник биллибит интэриниэт сиэрбистэртэн биирдэстэрэ. "Pyra Labs" диэн тэрилтэ 1999 сыллаахха олохтообута, 2003 сыллаахха бу сиэрбиһи "Google" атыыласпыт. Сулууспа бу аадырыска баар: www.blogger.com, билигин да үлэлии турар.
Максимова Мира.  
Мира Максимова (Ушканова) (англ. Mira Maximova (Ushkanova), 1981 с. муус устар 4 күнэ, Дьокуускай), Umira2 (ExUmira2) диэн аатынан эмиэ биллэр - поэтесса, тылбаасчыт, авторскай ырыалары фортепиано уонна акустик кавердар доҕуһуолларынан толорооччу. 
Ус о5олоох ыал улахан кыыhа, бырааттаах уонна балтылаах.
Вегетарианскай олох майгытын тутуhар.
Мульткиинэ дьоруойдарын Чебурашка уонна Крокодил Гена ырыаларын үс тылынан (ааҥыл, кытай, саха) тылбаастаан уонна видео-роликтары -ка уган биллибитэ. 
"Человек Мира" ыстатыйаттан быһа тардыы :.
Во всемирной паутине популярность непредсказуема. Изо дня в день Интернет рождает разного рода сомнительных героев – плачущего в защиту Бритни Спирз мальчика, возмущенного клиента требующего от провайдера «кайфа без разрывов», чихающего детеныша панды… Но кроме таких «звезд» однодневок, бывают явления более значительные. 
Например, якутянка, живущая в Китае, Мира Максимова, которая, уже несколько лет ведет свою веб-страничку в известном видеоблоге Youtube. В своих самодельных клипах она знакомит весь мир со своей родиной, с республикой Саха. Она одна из наиболее читаемых русскоязычных ютьюберов...
Ааптарскай ырыалара.
http://www.realmusic.ru/miramaximova
Айымньылара.
http://www.stihi.ru/avtor/umira2
Ырыа тылбаастара.
http://www.realmusic.ru/umira2_translations_and_covers
Youtube-ка тус сирэйэ.
http://www.youtube.com/ExUmira2
Ирлааннар. Ирлааннар (Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil), Ирландия сүрүн олохтооҕо буолар. Ынырык элбэх Ирлаан омуга, бэйэтин дойдутугар олорбот - 93%. Ол курдук 93% Ирландияттан атын сиргэ олохсуйан олороллор, ол курдук АХШ (35-50 млн), Великобритания (20 млн), Бразилия (20 млн) уонна өссө 200 араас омук дойдуларыгар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ эмиэ киирэр.
Хинди. Хинди () — Индия дойдутун биир сүрүн омуга буолар, ону таһынан Пакистаҥҥа (10 млн), Афганистаҥҥа (1 млн) олороллор...
Йоруба. Йоруба (йор. "Ìran Yorùbá", "Ọmọ Odùduwà", эбэтэр "Ọmọ Káàárọ̀-oòjíire") — Африка биир сүрүн омуга, Нигерия сүрүн омуга
1572. 1572 сыл.
Туох буолбута.
Атырдьах ыйын 24-һэ буолар түүнэ - Варфоломей түүнэ - Париижка католиктар гугеноттары өлөрүүлэрэ.
Киһи-аймах бас билиитэ. Киһи-аймах бас билиитэ (, ) — ааптар үп көрдүүр бырааба бүппүт эбэтэр олоччу суох айымньылар бөлөхтөрө. Сороҕор киһи-аймах бас билиитинэн патеннарын болдьоҕо бүппүт айыылары (изобретения) ааттыыллар. Киһи-аймах бас билиитигэр киирбит айымньылары ким баҕарар тарҕатар уонна көҥүл туһанар кыахтаах. 
Киһи-аймах бас билиитигэр киирбит айымньылары ханнык баҕарар киһи ааптарга үп төлөөбөккө туһаныан сөп. Ол гынан баран ааптар бу айымньыны айбыта, аата-суола куөмчүлэниэ суохтаах, ааптар үтүө аата харыстаныахтаах уонна көмүскэнэр бырааптаах. 
Киһи-аймах бас билиитигэр көһүү болдьоҕо уонна бэрээдэгэ араас дойдуларга тус-туспалар. Арассыыйаҕа Киһи-аймах бас билиитэ буолбут айымньы АХШ-ка өссө ааптар быраабынан толору көмүскэниэн сөп, эбэтэр төттөрүтүн АХШ-ка Киһи-аймах бас билиитэ буолбут айымнь Арассыыйаҕа өссо да оннук буола илик буолуон сөп. Европа үгүс дойдуларыгар киһи-аймах бас билиитигэр ааптар өлбүтүн эбэтэр айымньы киэн эйгэҕэ тахсыбыта 70 сыл ааспытын кэннэ көһөр.
1600. 1600 сыл.
Өлбүттэр.
Олунньу 17 - Джордано Бруно (Giordano Bruno), Италия филособа (дьон көрүүтүттэн атын көрүүлэрин иһин уматыллыбыт) (т. 1548)
Маори.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;311040&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-09-15T21:11:25Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;385625&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Маори (Māori) диэн Саҥа Зеландия дойдутун төрүт олохтооҕо буолар, Дьобуруопалар кэлиэхтэриҥ иннэ дойду сүрүн олохтооҕо буолар этэ. Билигин дойду хас 4-6 эрэ олохтооҕо Маори буолар. Саҥарар тыллара — Маори тыла. Итэҕэллэрэ — Маори итэҕэлэ. Сорохторо христианнар.
Аделаида.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;41875&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2010-05-20T05:12:18Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;115846&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Аделаида (Adelaide) - Аустралия улахан куораттарыттан биирдэстэрэ, дьонун ахсаана 1,1 мөлүйүөн (2006). Бу куорат Соҕуруу Аустралия штатын киинэ буолар. Манна элбэх кытайдар олохсуйбуттар. Балачча элбэх сахалар (101 саха дьоно) олороллор диэн буолар.
Соҕуруу Аустралия.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;41883&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2017-05-09T11:51:10Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Egerman&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;333845&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
South Australia (Соҕуруу Аустралия) диэн Аустралия Соҕуруу өттүгэр баар штат буолар. Киин куората - Аделаида. Бу штат территориятын үрдүнэн 103 Саха омуга олорор, олортон 101 Сахата Аделаидаҕа бааллар.
Каландарашвили Нестор.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-04-13T05:20:32Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Каландарашвили Нестор аата манныкка уларытылынна: Каландаришвили Нестор&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;41913&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хабаровскай кыраай.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;298127&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-03-10T01:41:28Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;377954&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хабаровскай кыраай — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Уһук Илин федеральнай уокурукка киирэр. 
"Хабаровскай кырай төрүттэниитэ" алтынньы 20 1938 сыллаахха ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Ыйааҕынан Уһук Илин кыраайын икки кыраайга араарыы түмүгэр (уонна Приморскай кыраай).
"Иэнэ" 788 600 км² — Арассыыйа субъектарыттан 4-с миэстэҕэ турар.
"Олохтоохторун ахсаана" — 1401,9 тыһ. киһи (01.01.2009 туругунан).
"Киин куората" — Хабаровскай, олохтоохторо 578,6 тыһ. киһи (01.01.2009 туругунан).
Ингуштар. ИНГУШТАР (бэйэлэрин - Галгай дэнэллэр), Арассыыйа биир улахан норуота буолар
.io.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;229524&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T21:25:31Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 64 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;280903&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
.io диэн Британия Индия океаннааҕы сирдэрэ үрдүк таhымнаах ил домена.
.is. .is диэн Италия үрдүк таhымнаах ил домена.
.ir. .ir диэн Ираан үрдүк таhымнаах ил домена.
.iq. .iq диэн Ирак үрдүк таhымнаах ил домена.
.je. .je диэн Дьэрси үрдүк таhымнаах ил домена.
.jm. .jm диэн Дьамайка үрдүк таhымнаах ил домена.
.jo. .jo диэн Иордания үрдүк таhымнаах ил домена.
.jp. .jp диэн Дьоппуон үрдүк таhымнаах ил домена.
.in. .in диэн Индия үрдүк таhымнаах ил домена.
Өй. Өй диэн мэйии когнитив бырассыастарын холбуу ааттара. Киһи толкуйдуур, биричиинэтин быһаарар, истэр, сананар уонна өйдүүр өттө буолар. Сорох религиялар дьоннор толкуйдууллар киһи этиттэн атын уонна ону дууһа диэн аттыылар. Билим өттүттэн көрдөххө барыта киһи мэйиитин үлэлиттэн тутулуктаах буолар.
Метафизика. Метафизика диэн чахчы баары чинчийэр философия салаата. Салаалара космология уонна онтология. Баар буолуу уонна аан дойду төрүттээх айылҕаларын үөрэтэр.
Дьулуур көҥүлэ. Дьулуур көҥүлэ ( эбэтэр , ) — киһи туохтан да, кимтэн да тутулуга суох бэйэтэ быһаарыныы ылынар уонна тугу баҕарар көҥүл талар кыаҕа.
Былыр-былыргыттан "дьон бэйэлэрин быhаарыыларын уонна быhыыларын хонтуруоллуур кыахтаахтар дуо?" диэн ыйытыы философия биир мөккүөрдээх ыйытыыта буолар. Бу мөккүөр Сократ кэмиттэн баара биллэр.
Икки утарыта турар санаалар бааллар: метафизическэй либертарианизм — детерминизм алҕаһыыр, дьулуур көҥүлэ диэн баар, эбэтэр баар буолуон сөп, уонна кинину утары турар кытаанах детерминизм — детерминизм сөптөөх, онон дьулуур көҥүлэ суох.
Дьулуур көҥүлүн бириинсибэ итэҕэлгэ, этикаҕа уонна билимҥэ дьайар. Холобур, итэҕэлгэ дьулуур көҥүлэ баарын бигэргэтэр буоллахха, ол аата таҥараны кытта сэргэ киһи бэйэтин баҕатынан тугу эрэ уларытар кыахтаах диэн салгыы этиэххэ сөп. Этикаҕа дьулуур көҥүлэ баара киһи бэйэтин дьайыытын иһин толору эппиэттиир диэҥҥэ тиэрдэр. Билимҥэ дьулуур көҥүлүн үөрэтии киһи майгытын өтө көрүү ньымаларын билэргэ туһаныллыан сөп.
Сигили. Сигили диэн киһи сөбү уонна сыыһаны, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарын өйдөбүлэ. Сигили омук үгэстэрин, философия, итэҕэл, култуура халыыптарыгар уонна тосхоллоругар олоҕурар. Сигилилээх кэпсээннэр үгэ дэнэллэр. Сигилини этика диэн философия дисциплината үөрэтэр.
Быгын.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-04-15T04:09:54Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;'Быгын сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Х…' ыйааһыннаах саҥа сирэй оҥоһулунна&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;42403&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Быгын сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 120 км усталаах.
Лээпискэ уонна кини салаалара быһа охсоллор. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1152 м тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кутургу. Кутургу сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Лээпискэ өрүс тардыытыгар баар. 
Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин диэкки Лээпискэ уонна "Лүҥкүбэй" үрэхтэр икки ардыларынан 100 км. усталаах.
Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1056 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Маймаҕа (Нам улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;350489&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2019-12-28T13:45:57Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Sotiale&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;() көннөрүүлэрэ: бу торумҥа: төннөрүлүннүлэр&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;296017&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Маймаҕа. Нам улууһугар Хатырык нэһилик иһинээҕи муниципальнай тэрил.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 157 киһи (2007 г.). Улуус кииниттэн 42 км. хоту диэкки сытар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Уус Бүлүү (сис).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;350534&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-05-30T14:54:12Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Escarbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;wikidata interwiki&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;354272&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Уус Бүлүү сис. Өлүөнэ хочотун уонна Верхоянскай сиһи чэрчилиир хайалар.
Бүлүү өрүс төрдүн утары сытар. Устата 65 км. Чыпчаала муора таһымыттан 998 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чочум. Чочум сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. 
Өлүөнэ уҥа кытылын аттыгар Алдан өрүс төрдүн таһыгар "Лүҥкүбэй" уонна Белянка үрэхтэр икки ардыларынан сытар.
"Чочума" өрүс хочото быһа охсор. Устата 80 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1363 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Мунньи. Мунньи сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан бирдэстэрэ. Өлүөнэ уонна Алдан уҥа салаалара Белянка, "Батамай", Кэлэ бастарыгар сытар.
Тумара өрүс (Алдан салаата) быһа охсор. Устата 160 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1862 м үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Суоркун. Суоркун сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Өлүөнэ хочотун аттыгар Алдан өрүс төрдүтүн кэннигэр сытар.
Устата 90 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1250 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кэлтэр. Кэлтэр сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Алдан өрүс салаата "Батамай" баһын диэкки сытар.
Устата 150 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2002 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сордоҕун. Сордоҕун сиһэ. Верхоянскай сис систематын соҕуруу өртүнээҕи хайаларыттан биирдэстэрэ. 
Алдан уҥа салаалара Кэлэ уонна "Илин Дэлинньэ" икки ардыларынан сытар. 
Устата 125 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1352 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хунхаады. Хунхаады сис. Верхоянскай сис систематын уонна Эльгэ хаптал хайаларын икки ардыларынан Томпо өрүс салаалара "Дэлинньэ" уонна "Хунхаады" бастарынан сытар.
Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1802 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эстэриктээх Таас.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-04-16T00:59:04Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;'Эстэриктээх Таас сис. Черскэй хайаларын системат…' ыйааһыннаах саҥа сирэй оҥоһулунна&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;42580&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Эстэриктээх Таас сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илиҥҥи сиһэ. 
Уйаандьы өрүс хаҥас кытылын устун 75 км. усталаах. Чыпчаала муора таһымыттан 796 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куйга томтороот. Куйга томтороот. Черскэй хайаларын систаматын биир кыра сиһэ.
Дьааҥы уҥа кытылын өртүгэр баар. Дьааҥы салаата "Куйга" уонна Чондоон өрүстэр билирдэрэ буолар.
Устата 100 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 927 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Буркаат. Буркаат сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи биир кыра сиһэ.
Индигир салаата Силээннээх уонна Дьааҥы салаата "Олдьо" билирдэрэ буолар.
Чыпчаала муора таһымыттан 1052 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хадаранньа. Хадаранньа сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи сис.
Муома - Силээннээх намтал хотугу кытыыта буолар. Хотуттан "Олдьо" өрүс чэрчилиир, соҕурууттан Силээннээх уонна "Олдьо" салаата "Нэннэли" өрүстэр билирдэрэ буолар.
Устата 170 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 2185 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ымый томтороот. Ымый томтороот. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи сис.
"Олдьо" салаатын "Нэннэли" алын сүүрээнин устун сытар.
Устата 50 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 1048 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сан Паулу. Сан Паулу ("São Paulo") диэн Бразилия уонна бүтүн Соҕуруу Америка ордук улахан куората. Аан дойду түөрт ордук улахан метрополитен сирдэриттэн биирдэстэрэ. Бразилия ордук элбэх олохтоохтордоох Сан Паулу штатын киин куората уонна дойду баайынан бастыҥ куората. Онтон таhынан дойду эргиэн, үп, аралдьыйыы уонна дьоҕур эйгэлэрин биир киинэ. 
Олохтоохторун ахсаана 11,105,249 уонна иэнэ 1,523 км2. Сан Паулу метрополитен сирин (Улахан Сан Паулу) олохтоохторун ахсаана 21,616,060 уонна иэнэ 7,944 км2.
Сунтаар Хайата. Сунтаар Хайата — сис хайа. Үөһээ Дьааҥы сис хайатын соҕуруу диэкки салҕааһына буолар. Алдан, Индигир уонна Лаамы байҕалга түһэр өрүстэр билирдэрэ буолар.
Сис улахан өттө Саха Сирэ уонна Хабаровскай кыраай чэрчитэ буолар.
Устата 450 км. Ордук үрдүк чыпчаала — Муус Хайа, муора таһымыттан 2959 м. үрдүк. 
Онтон Хабаровскай кыраай сиригэр ордук үрдүк чыпчаалынан Берилл хайата буолар, муора таһымыттан 2933 м. үрдүк. 1953 сыллаахха дылы бу хайа аата "Берия" диэн этэ.
Аныгылыы мууһуруу киинэ буолар. 
800 км² уопсай иэннээх 250 тарыҥ баар. Муус 2300 м үрдүктэн саҕаланар. Сорох тарыҥнар тыллара 2000 м. үрдүккэ түһэллэр.
Онтон аллараа тиит мастаах ойуур, ойуур буккаастаах туундара уонна болбукта үүнэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Канаадалар. Канаадалар — Аан-Дойду биир мультинациональнай омуктарыттан биирдэстэрэ буоллаллар. Канаадалар уопсай ахсааннара — 38 млн. киһи, сүрүннээн Канаадаҕа уонна АХШ хотугу штаттарыгар олороллор. Олортон 33 миллиона дойдутугар эрэ олорор, ордубут 5 млн аан-дойду араас муннуктарыгар олороллор.
Канаадалар туруктара.
Канаадалар 77 % маннык икки улахан этностарга тиксэр:
Ниигата. Ниигата (Niigata) — Япония порт куората. Хонсю арыы арҕаа кытылыгар Синано өрүс байҕалга түһэр сиригэр сытар. Ниигата префектуратын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 504 тыһ. киһи (2004).
Тояма. Тойама (), Японияҕа баар куорат, Хонсү арыы арҕаа кытылыгар, Дзинцу өрүскэ турар. Тойама префектуратын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 325,5 тыһ. киһи (2004). Транспортнай түмүк, порт. Өҥнөөх уонна хара металлургия, металлообработка, машиностроение. Нефтехимическай, текстильнай, фармацевтическай, целлюлоза-кумаахы промышленноһа.
Давао. Давао (Davao), Филиппин арыыларыгар баар куорат, Минданао арыы киин пуорда. Олохтоохторун ахсаана 951 тыһ. киһи (2004). Норуоттар ыккардыларынааҕы аэропорт. Маһы таҥастыыр, ас оҥорор промышленность, абака оҥоруута.
Минданао. Минданао (Mindanao) - Филиппин арыыларын соҕуруу өттүгэр сытар Лусон кэнниттэн иккис улахан арыы, Филиппин сирэ. Иэнэ 94,6 тыһ. км². Үрдүк туочката — Апо вулкаан (2954 м, Филиппин саамай үрдүк туочката).
В рельефе чередуются горные вулканические массивы и низменности. Остров имеет сложную конфигурацию, изобилует крупными заливами и узкими, далеко выступающими в океан полуостровами. Сложен сланцами, песчаниками, известняками, базальтами. Сейсмичен, имеются действующие вулканы (Апо и др.). Прибрежные низменности и крупные межгорные долины часто заболочены. Месторождения угля, руд железа и цветных металлов.
Климат субэкваториальный, муссонный, на юге — экваториальный. Температура воздуха в течение года на равнинах колеблется от +25 до +28 °С. Осадков от 1000 до 4000 мм в год. Основные реки — Минданао с притоком Пуланги (длина около 550 км) и Агусан. Много озер (крупнейшее — Ланао).
Тропические вечнозеленые и листопадные (муссонные) леса (из диптерокарповых, панданусов, пальмы нипа и др.). Вдоль побережий местами мангровые леса. Плантации кокосовой пальмы; возделывание риса, манильской пеньки, ананасов.
На Минданао — города Давао, Замбоанга.
GFDL. GNU Free Documentation License ("GNU көҥүл документация лиссиэнсийэтэ"), эбэтэр GNU FDL (GFDL) — копилефт-лицензия, Көмпүүтэр көҥүл программаларын пуондата GNU GPL лиссиэнсийэҕэ эбии оҥорбут лиссиэнсийэтэ. Эмиэ GNU GPL курдук туһаныллыбыт үлэни көҥүллүк туһанары, тарҕатары уонна уларытары көҥүллүүр, ол эрээри онно тирэнэн оҥоһуллубут бородууксуйа эмиэ GFDL лиссиэнсийэнэн тарҕанарын ирдиир.
Лиссиэнсийэ бастакы барыла 1999 сыл бүтүүтүгэр бэчээттэммитэ.