mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Коркин Дмитрий Петрович. Дмитрий Петрович Коркин (05.09.1928, Кытаанах нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР — 22.02.1984) — Саха Сиригэр тустуу сайдыытыгар сүҥкэн өҥөнү киллэрбит киһи. 
Олоҕун олуктара.
Тыа сиригэр, спортивнай инвентарь, сөптөөх усулуобуйа, медицинскэй кэтээн көрүү суох бириэмэтигэр, кини үс олимпиеһы бэлэмнээн таһаарбыта (Р. Дмитриев, П. Пинигин, А. Иванов). Учуонай быһыытынан саҥа үөрэтэр-эрчийэр ньыманы баһылаабыта. Эрдэ нэдиэлэҕэ 3—4 эрчиллии ыытыллар эбит буоллаҕына, Коркин Д. П. үрдүк көрдөрүүнү ситиһээри күннэтэ 2—3 дьарыктыыра. 
Бугүҥҥү күҥҥэ бу ньыманан олимпиецтары спорт бары көрүҥэр эрчийэллэр. Дмитрий Петрович научнай үлэһит быһыытынан хаста да Бүтүн Союзтааҕы физкультура институтун чинчийэр киинигэр «Үрдүк кылаастаах спортсменнары аныгы үйэҕэ хайдах бэлэмниэххэ сөбүй?» диэн темаҕа дакылаат ааҕа бара сылдьыбыт.
1984 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр өлбүт. 
Д. П. Коркин туһунан үгүс кинигэ, брошюра, ахтыы таҕыста, ол эрээри үөрэппит маастарыстыбатын туһунан дириҥ научнай ырытыы сурулла илик. 2003 с. бэс ыйын 11-с күнүгэр Президент В. А. Штыров физкультура, спорт эйгэтигэр Д. П. Коркин
Иванов Александр Николаевич, тустуук. Иванов Александр Николаевич — Олимпийскай оонньуу үрүҥ көмүс призера, ССРС спордун үтүөлээх маастара.
Олоҕун олуктара.
1951 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Сунтаар улууһугар Чуона нэһилиэккэ төрөөбүтэ.
Уҕаалаах Уйбаан. Уҕаалаах Уйбаан-Терешкин Иван Кузьмич Ленскэй улууһугар Нөөрүктээйи нэһилиэгэр үөскээбит күүстээҕинэн биллибит киһи. Биир дойдулаахтара бу киһини Күүстээх Баанньа диэн ааттыыллар эбит. Кини уҥуоҕунан улаханын, көхсө кэтитин, илиитэ-атаҕа модьутун, моонньо суонун бэлиэтииллэр.
Биирдэ Күүстээх Баанньа сүүнэ улахан күрбэ тааһы биир күрэхтэһиигэ, күүһү мээрэйдэһиигэ, тобугар диэри көтөхпүт. Ол таас билигин да Витим өрүс бөһүөлэгэр үөһэ биэрэк үрдүгэр сытар, ыйааһына 3 центнертэн ордук буолуон сөп диэн олохтоохтор этэллэр эбит. Былыр Витим өрүһүн тыатыгар, таҥара дьиэтин тутуутугар 9-туу уонна 10-нуу хаамыылаах сүүһүнэн бэрэбинэлэри кэрдибиттэр. Модьу, тардыылаах оҕустарынан таспыттар. Онно Күүстээх Баанньа хайа да бэйэлээх суон, уһун бэрэбинэни кыһыл илиитинэн төрдүттэн ылан одус сыарҕатыгар лэп гына ууран иһэрэ диэн кэпсииллэр.
Саха национальнай спордун көрүҥнэрэ. Саха национальнай спордун көрүҥнэрэ
Бунге сирэ. Бунге сирэ. Олгуйдаах уонна Фаддеев арыылар икки ардыларыгар сытар улахан кумах куйаара. 
Иэнэ 6,2 тыһ. кв.км. 6 - 8 м. үрдүктээх томтордоох, саамай улахана Өксөкү Булгунньаҕа (45 м.) 
Сорох сиригэр үүнээйилэрдээх. 1811 сыллаахха Дьаакып Санников арыйбыта. 
1886 сыллаахха Бунге А.А салалталаах экспедиция чинчийбитэ. Геолог Толль Э.В. Бунге А.А аатын иҥэрбитэ.
 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР," словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Хоромой, тамах. Хоромой тамаҕа () Илин Сибиирдээҕи байҕал хомото. Хотугулуу илинтэн соҕуруулуу арҕаа 110 км усталаах. 
XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар тамахха түһэр үрэх аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР," словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Уомуллаах тамах. Уомуллаах тамах. Илин Сибиирдээҕи байҕал чычаас өртүнээҕи хомото. Материк иһигэр 75 км киирэр. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Анаабыр, хаптал хайалаах сир. Анабыр хаптал хайалаах сирэ. Сибиир платформатын сорҕото. Красноярскай крайга уонна Саха сиригэр баар. 
Кембрий иннинээҕи фундамент чорбойуута. Муора таһымыттан 500 - 600 м үрдүктээх. 
Сорох хайалар 905 м тиийэллэр. Өрүстэр дьириҥ хочолоохтор уонна каньоннахтар. Төрдө архей саҕатынааҕы кристалл буолбут сланецтар (2,5 млрд. сыл нөҥүө өртүнээҕи). 
Плато кытыытын диэкки рифей боруодалара (1,5 млрд. сыл). 
Үүнээйитэ үксүнэн ойуурдаах туундара.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Этэрикээн силбэһиитэ. Этэрикээн силбэһиитэ. Кыра Ляхов уонна Улахан Ляхов арыылар икки ардыларынааҕы силбэһии. Кэтитэ 20 км. Устата 50 км. Сырыынньа кытыллардаах. Дириҥэ 5 - 8 м. Сыл улахан аҥарын мууһунан бүрүллэн сытар. 1759 сыллахха түүлээҕинэн эргинэр саха промышленнига Этэрикээн арыйбыта. XVIII үйэ 60-с сылларыгар кини аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ. Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ. Материк кытылын уонна Улахан Ляхов арыытын икки ардыларынан силбэһии. Кэтитэ 60км. XVII үйэ 40 сылларыгар нуучча быйҕалынан сылдьааччылар арыйбыттара. Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа Лаптев Д.Я. аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Санников силбэһиитэ. Санников силбэһиитэ. Олгуйдаах арыы уонна Ляхов кыра арыыта икки ардыларынан силбэһии. Лаптевтар байҕалларын уонна Илин Сибиирдээҕи байҕалы холбуур. Кэтитэ саамай синньигэс өртүгэр 55 км. Дириҥэ 10 — 20 м кэриҥэ. 1773 сыллаахха түүлээҕинэн эргинэр саха промышленнига Уйбаан Ляхов арыйбыта. 1809—1811 сыллардаахха силбэһии хотугу кытылын чинчийбит Дьаакып Санников аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
Сэттэ Дабаан, сис. Сэттэ Дабаан сис. Верхоянскай сис соҕуруу өттүгэр салҕыыр сис. Хотуттан соҕуруу диэкки Томпо өрүстэн Ааллаах Үүн өрүс улахан тоҕойугар диэри сытар. Уһуна 250 км. Үрдүгэ 1888 м тиийэр. Хайа боруодата үксүнэн известняк. Тиит мас ойуура, муора таһымыттан үрдээн истэҕин аайы болбукта уонна хайа туундарата. Өрүстэр хочолоругар тэтиҥ уонна иирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Лаптевтар байҕаллара. Лаптевтар байҕаллара диэн Хоту океан кытыы байҕала. Таймыыр тумул арыы уонна Хоту Сир арыылар арҕаа өртүнэн, Саҥа Сибиир арыылара илин өртүнэн. 
Иэнэ 662 000 км². Орто дьириҥэ50 м. кэриҥэ, саамай дьириҥ сирэ 3385 м. Бөдөҥ хомолор: Хатанга хомото, Өлөөн хомото, Фаддей хомото, Мария Прончищева хомото, Буор Хайа хомо. Байҕал арҕаа өртүгэр элбэх арыылардаах. Байҕалга түһэр өрүстэр: Хатанга, Анаабыр, Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы. Сыл улахан аҕара уута тоҥ. Сүрүн муора порда — Тиксии.
Байҕал Лаптев Д.Я. уонна Лаптев Х.П. ааттарынан ааттаммыт, маҥнайгы аата Норденшельд байҕала диэн этэ.
Күөл. Күөл — муораны кытта бэйэтинэн силбэспэт уу түөлбэтэ. Күөл хотоолун үөскээһинэ араас буолар: "тектоникаттан" — сир хаҕын быстыылара; "ледниктэн" — ледник рельебин хотооллоро; "лиманнар" — муораттан быстыбыт түөлбэлэр; "элгээннэр" — өрүс эргэ үөстэрин быстаҕас тара; "термокарстан" — сир аннынааҕы муус ууллан, ньуур сууллуута; "карстан" — суураллар боруодалар суох буолбуттарыттан ньуур намтааһына; "быһыттан" — киһи оҥорбут эбэтэр айылҕаҕа эниэ сиҥнэн үөскэппит быһыттааһына. Ууларын эрэ сииминэн "бүтэй" уонна "сүүрээннээх күөллэр" бааллар. Итинтэн да атын классификациялар баар буолуохтарын сөп. Аан дойдуга күөллэр иэннэрэ 2,1 мөл.  км² (күөллээҕэ — 1,4 %). Саамай киэҥ күөл — Каспий муората, саамай дириҥ — Байкал.
Так как: куль, кёль, кел, гёль, кул (түүр.); кул (тадж.); гёль (перс); кул (хинди); гуэлъ (адыг.) — күөл; хель (был. кэриэй) — муора.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Өлүөхүмэ (куорат). Өлүөхүмэ (был. Аанньаах) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин соҕуруу өттүгэр баар куорат, Өлүөхүмэ улууhун киинэ. Олохтоохторун ахсаана 8813 к. (2008). Өлүөнэ хаҥас кытылыгар турар, Дьокуускайтан 530 км.
Климата.
Салгын температуратын орто кээмэйэ (2012 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Сир ортотунааҕы байҕал. Сир ортотунааҕы байҕал диэн Атлантик океан байҕала, Эуропа, Азия уонна Африка икки ардыларыгар баар. Иэнэ 2.5 млн км².
Сир ортотунааҕы байҕал устун былыр былыргыттан эргиэн уонна култуура ситимнэрэ ааhаллара. Байҕал тула эргиннэрэ былыргы култууралар үөскээбит сирдэрэ буолаллар: Месопотамия, Былыргы Эгипет, Финикия, Картаген, Былыргы Греция, Левант, Былыргы Ром уонна Маурдар.
Хара байҕал. Хара байҕал диэн ис байҕал, соҕуруулуу-илин Эуропа, Хапхаас уонна Турция икки ардыларыгар баар. Элбэх улахан өрүстэр, ол курдук Дон, Дунай уонна Днепр Хара байҕалга түһэллэр. Атлантическай океаны кытта Средиземнай уонна Эгейскай байҕаллар нөҥүө холбоһуллубут. Атлантик океан бассейныгар киирсэр. Иэнэ 436,400 км², ордук дириҥэ 2,212 м уонна сабардама 547,000 км³.
Байҕал кытылларыгар Арассыыйа, Украина, Румыния, Болгария, Турция уонна Грузия сыталлар. Ледниковай период биримэтигэр Хара байҕал тууһа суох уулаах күөл этэ.
Кариб байҕала. Кариб байҕала Атлантик океан уонна Мексика хомотун икки ардыларыгар баар. Кариб байҕала иэнинэн аан дойду ордук улахан байҕала (2,754,000 км²).
Каспий байҕала. Каспий байҕала диэн Сир ордук улахан күөлэ. Иэнэ 371,000 км2 уонна сабардама 78,200 км3.
Улахан Харгыс Арыылар. Улахан Харгыс Арыылар диэн аан дойду ордук элбэх корал арыылара. 2 900 туспа рифтартан уонна 900 арыылартан турар. Уhуна 2 600 км уонна иэнэ 344 400 км2. Риф Корал байҕалыгар, Аустралия хотугулуу-илин кытылын аттыгар сыталлар.
Балтика байҕала.  
Балтика байҕала, Балтийскай муора — судургутук Балтика диэн Хоту Эуропа ис байҕала. Иэнэ 377,000 км² уонна сабардама 21,000 км³.
Улуу күөллэр. Улуу күөллэр (ааҥллыы "Great Lakes") диэн Хоту Америка илинигэр, Канада уонна АХШ кирбиhиилэригэр баар ньулуун уулаах күөллэр бөлөхтөрө. Биэс улахан күөл: Үөһээ, Мичиган, Һурон, Эри уонна Онтарио. Холбоhуктаах Штаттарга Улуу күөллэр регионнарын ардыгар Үһүс кытыл диэн ааттыыллар.
Алдан (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Нил. Нил диэн Африкаҕа баар, аан дойду ордук уhун өрүһэ. Икки сүрүн салаалаах: Үрүҥ Нил уонна Күөх Нил.
Гималаай хайалара. Хималайа (, , «хаар сирэ», , , ) диэн Соҕуруу Азияҕа баар аан дойдуга саамай үрдүк хайа сиhэ. Индия субконтиненын хоту сытар Тибет хаптал хайатыттан араарар.
Сискэ 7300 м үрдүк 30 хайа баар, олор истэригэр Дьомолууҥма. Хималай илинтэн арҕааҥа дылы 2400 м усталаах, иэнэ 595 000 км². 
Хайалар тарыҥнарыттан 19 бөдөҥ өрүс саҕаланар, олор истэригэр Инд, Ганг уонна Брахмапутра.
Альпа хайалара. Альпа, Альпа хайалара эбэтэр Альпалар (, , , , ) — Европаҕа бүтүннүү сытар хайа систэриттэн ордук уһуннара уонна үрдүктэрэ. Илин Австрияттан уонна Словенияттан, Италия, Швейцария, Лихтенштайн уонна Германия устун, арҕаа Францияҕа диэри тайаан сытар. Альпалар ордук үрдүк чыпчааллара Мон Блан (4,808 м).
Геденштром хомото. Геденштром хомото — Бунге сирин уонна Фаддеев арыытын араарар хомо. 1821 - 1822 сыллардаахха Анжу П.Ф. салалталаах Уус Дьааҥы экспедиция арыйбыта. Саҥа Сибиир арыылары чинчийбит Геденштром М.М. аата иҥэриллибитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Власово. Власово. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк. 
XX үйэ 60-с сылларыгар улуус кииниттэн 457 км тэйиччи сытар сиргэ төрүттэммитэ. 1973 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 
Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга көмүс хостуур промышленноһа этэ. Орто оскуола, культура дьиэтэ, балыыһа баар этэ. 
1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 2087 киһи олоро сылдьыбыта. 
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 1998 сыл от ыйын 10 күннээҕи уураҕынан бөһүөлэк учуоттан сотуллубута.
Нижнеянскай. Нижнеянскай. Усуйаана улууһугар баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 612 км. ыраах Дьааҥы өрүс дельтатыгар турар. 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн нэһилиэнньэтэ 3005 киһигэ тиийэ сылдьыбыта. 
Билигин 386 киһи (2009 с.) олорор. Иккис Аан Дойду сэриитин кэмигэр өрүc пордунааҕы бөһүөлэк курдук тэриллибитэ. 1971 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 
Өрүс порда, автотранспортнай тэрилтэ, Аал өрөмүөннүүр сыах. Орто оскуола, кулууп, балыыһа баар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Уус Куйга. Уус Куйга. Усуйаана улууһугар баар бөһүөлэк. Дьааҥы өрүс уҥа кытылыгар турар. 
Улуус кииниттэн 262 км. 50 сыллардаахха өрүс бириистэн бөһүөлэгинэн төрүттэммитэ. 
1967 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 1989 сыллаҕи биэрэпиһинэн нэһилиэнньэтин ахсаана 5348 киһи этэ, билигин 1366 киһи (2009 с.) олорор. 
Бириистэн, суолу тутар уонна транспортнай предприятиелэр, аэропорт. 
Усуйаана уонна Үөһээ Дьааҥы улуусатын таһаҕаһы тиэйииннэн хааччыйар. 
Күчүс диэн көмүс хостуур сири хааччыйр геологтар экспедициялара. Орто оскуола, кулууп, балыыһа баар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Депутатскай. Депутатскай. Бөһүөлэк, Усуйаана улууһун киинэ. 
Силээннээх сиһин кытыытыгар турар. Дьокуускайтан салгынынан 1025 км. 
Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн хорҕолдьуну хостуур сиргэ төрүттэмитэ. 
1958 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 1989 сыллаҕы биэрэпэһинэн нэһилиэнньэтэ 13481 киһи этэ. Билигин 3103 киһи (2009 с.) олорор.Омугунан 40%-сахалар,30%-нууччалар,10%-эбээннэр,10%-украинецтар,атыттара молдованнар,дагестанецтар,осетиннар,кыргыыстар,татаардар. 
Хорҕолдьуну уонна көмүһү хостуур тэрилтэлэр. 
Орто уонна оҕо музыкальнай оскуолалара бааллар. Кулууп, балыыһа баар. Аэропорт. Нэдиэлэҕэ үстэ Ан-24 көтөр аал сылдьар.
Баһылык Михай Анатолий Григорьевич-РФ физкультураҕа туйгуна, көҥүл тустууга ССРС маастара, солбуйааччы Таразанова Галина Николаевна.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ленскэй улууһа. Ленскэй улууһа — Саха Сирэ улууһа.
Демография.
2007 сылга киһитин ахсаана улуус 38166 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн киһитин ахсаана 38669 киһи этэ, омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 3944 киһи (10,20%), нууччалар — 30162 киһи (78,00%), украиннар — 1472 киһи (3,81%), татаардар — 512 киһи (1,32%) уонна атын омуктар — 2579 киһи (6,67%).
Муома улууһа. Муома улууһа — Саха Сирэ улууһа.
Демография.
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 4738 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 3290 киһи (70,01%), эбээннэр — 781 киһи (16,62%), нууччалар — 429 киһи (9,13%), эбэҥкилэр — 42 киһи (0,89%), украйыыннар — 38 киһи (0,81%), дьүкээбиллэр - 16 киһи (0,34%) уонна атын омуктар — 103 киһи (2,19%).
Хаҥалас улууһа. Хаҥалас улууһа. Нэһилиэнньэтэ 34 876 киһи.
Устуоруйата.
Хаҥаластар ааттара 1632 сыллаахха хаһаактар кэлбиттэриттэн сурукка ахтыллар. 1860 сыллаахха Хаҥалас улууһа икки улууска арахсыбыта: Арҕаа Хаҥалас уонна Илин Хаҥалас. Билиҥҥи кыраныыссатынан 1930 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр үөскээбитэ, аата 1937 сыллаахха диэри Арҕаа Хаҥалас этэ, онтон манна көскө олорбут Серго Орджоникидзе аатын ылбыта. Урукку аата 1992 сыллаахха төннүбүтэ.
Демография.
2007 сылга киһитин ахсаана улуус 34 876 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн киһитин ахсаана 35 201 киһи этэ, омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 20 955 киһи (59,53%), нууччалар — 11 745 киһи (33,37%), украиннар — 497 киһи (1,41%), эбэҥкилэр — 370 киһи (1,05%), эбээннэр — 234 киһи (0,66%) уонна атын омуктар — 1 400 киһи (3,98%).
Айылҕата.
Улуус сиригэр харыстанар Дьороно диэн эркээйи сир баар.
Үөһээ Дьааҥы улууһа. Үөһээ Дьааҥы улууһа — Дьааҥы өрүс уонна кини салааларын сүнньүгэр сытар нэһилиэктэрдээх, Саха сиригэр суолталаах улуус. Киинэ - Баатаҕай бөһүөлэгэ.
Географията.
Улуус иэнэ — 134,1 тыһ. км². Саха сирин арктика өттүгэр киирэр. Ыксалаһар улуустара илин өттүэгэр Муома улууһа, соҕуруулуу-илин — Томпо улууһа, соҕуруулуу-арҕаа — Кэбээйи улууһа, арҕаа — Эбээн-Бытантай улууһа, хотугулуу-арҕаа — Булуҥ улууһа уонна хоту, хотугулуу-илин — Усуйаана улууһа.
Улуус соҕуруу уонна киин өттүгэр Дьааҥы дьапталҕата, хотугулуу-арҕаа өттүгэр — Кулар сис хайа, илин — Черскэй сис хайата тайаан сытар. Улуус үгүс өттүн Дьааҥы өрүс уонна кини салаалара, Адыаччы (биир сүрүнэ) уонна Туостаах үрэхтэрэ ылаллар.
Дьааҥы өрүс орто сүнньүгэр (х.к.68°) 47 тыһ. сыллааҕынан биллэр верхнепалеолитическай стоянка баар (Бунге-Толля, 1885).
салгына — субарктическай, тосту континентальнай. Орто температура тохсунньуга −38 °C…−48 °C, от ыйыгар +15 °C…+17 °C. Сөҥүү түһүүтэ сылга 150 мм 300 мм диэри.
Салгын саамай тымныйа сылдьыыта (−67,8 °C) 1892 сыл олунньу ыйыгар Верхоянскай куоракка бэлиэтэммитэ. Верхоянскай куораты ол иһин Сир Саарын Хотугу өттүн Тымныы чыпчаала диэн ааттыыллар.
Нэһилиэнньэтэ.
Верхоянскай куоракка, Баатаҕайга уонна Эһэ-Хайаҕа улуус дьонун 43,67% олорор.
2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн: саха — 9599 киһи (70,24 %), нуучча — 2756 киһи (20,17 %), украинец — 403 киһи (2,95 %), эбээн — 376 киһи (2,75 %), атын омук — 532 киһи (3,89 %).
Экономика.
Улууска сир баайа хорҕолдьун, сурьма, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, вольфрам, алтан, о.д.а. хостонор. Сэбиэскэй кэмҥэ манна Баатаҕай уонна Эһэ Хайа чугаһыгар хорҕолдьуну хостооһун күүскэ ыытыллыбыта (ол иһигэр Көстөргө эмиэ), Лазоҕа кыһыл көмүс хостоно сылдьыбыта. 1990-с сылларга годы сир баайын хостооһун барыта кэриэтэ тохтообута. 2001 сыллаахха Лазо дэриэбинэ сабыллыбыта, в 2003 сыллаахха Эһэ Хайа бөһүөлэги сабар туһунан былаан көрүллүбүтэ эрээри, олоххо киирбэтэҕэ.
Кэлиҥҥи сылларга сир баайын хостооһун саҥа биэтэгэ саҕаланна, билигин улууска:
Улуус билиҥҥи сайдыытын уонна уратытын кытта быһаччы ситимнээх. Тыа хаһаайыстыбата сүнньүнэн ынах сүөһүнү, сылгыны, табаны уонна күндү түүлээҕи иитии.
Ссылки.
Үөһээ Халыма улууһа. Үөһээ Халыма улууһа — Саха Сирэ улууһа.
Демография.
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 5243 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1463 киһи (25,88%), нууччалар — 2999 киһи (53,05%), украйыыннар — 318 киһи (5,63%), дьүкээбиллэр - 304 киһи (5,38%), эбээннэр — 269 киһи (4,76%) уонна атын омуктар — 300 киһи (5,30%).
Эдьигээн улууһа. Эдьигээн улууһа — Саха Сирин улууһа. Улуус киинэ — Эдьигээн.
Демография.
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 4273 киһи.
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1445 киһи (33,51 %), эбэҥкилэр — 2046 киһи (47,45 %), нууччалар — 619 киһи (14,36 %), эбээннэр — 63 киһи (1,46 %), украйыыннар — 52 киһи (1,21 %) уонна атын омуктар — 87 киһи (2,02 %).
Кембрий. Кембрий (Кембрий үйэтэ, Кембрий системата) — геология периода, мантан Палеозой саҕаланар. 538,8±0,2 млн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 485,4±1,9 млн сыл нөҥүө бүппүтэ, устата 51-57 млн сыл кэриҥэ. 
Кембрий системата аан маҥнай 1835 сыллахха аҥгл чинчийээччи Седжвик А. киллэрбитэ уонна Уэльс латыын тылынан Cambria ааттаммыта. 
Кини кембрий 3 отделга араарбыта. Аан дойдутааҕы стратиграфияҕа хамыыһыйата төрдүс отделы киллэриэххэ диэбитэ.
Кембрий бытарытыылара.
Кембрий 3 отделга, 4 надъяруска уонна 10 яруска арахсар:
Хоту Америкаҕа уөһээҥҥи кембрий атыннык арахсар, манна 3 яруһу араараллар:
Чокуурдаах.  
Чокуурдаах. Бөһүөлэк, Аллайыаха улууһун киинэ. Индигир хаҥас кытылыгар Дьокуускайтан 1360 км. сиргэ турар. Нэһилиэнньэ ахсаана 2 147 киһи (2009 с.) Бириистэн, балыгы таҥастыыр завод. Орто уонна музыкальнай оскуола, кулууп, балыыһа. Котенко В.Д. пааматынньыга.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Владимир Путин. Владимир Владимирович Путин (Алтынньы 7, 1952, Ленинград, Советскай Союз) — судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Арассыыйа 2012 сылтан 4-үс президенэ, 2008–2012 сылларга премьер миниистирэ, 2000–2008 сылларга 2-ис бэрэсэдьиэнэ уонна Биир ньыгыл Арассыыйа партия баhылыга.
Олоҕо.
1983 сыл от ыйын 28 күнүгэр Путина Людмила Александровнаны кытта дьиэ кэргэн буолбуттар. Икки оҕолоох: Мария (1985 сыллахха төрөөбүт) уонна Катерина (1986 сыллаахха). 
2013 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр Россия-24 каналга Владимир уонна Людмила Путиннар арахсалларын туһунан иһитиннэрбитэр. 2014 сыллаахха Путин пресс-секретара Дмитрий Песков этэринэн номнуо ситэриллибит
Дмитрий Медведев. Дмитрий Анатольевич Медведев (14 балаҕан ыйа 1965) диэн Россия президенэ, 7 ыам ыйыгар 2008 с. инаугурацияламмыта. 2 кулун тутарга 2008 с. буолбут президент талыытыгар 70% тахса куолаhы ылан кыайбыта.
Ираак. Ираак Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арҕаа Азияҕа баар дойду. 
Загрос хайаларын хотугулуу-арҕаа, Сирия кумах куйаарын илин уонна Араб кумах куйаарын хоту өттүлэригэр баар. Кирбиилэhэр Кувейтыын уонна Сауд Арабиятыныын соҕуруу, Иорданиялыын арҕаа, Сириялыын хотугулуу-арҕаа, Түркийэлиин хоту уонна Иранныын илин. Перс хомотугар 58 км уhуннаах кытыл линиялаах. Икки сүрүн өрүстэр Тигрис уонна Эуфрат.
Ираак киин куората, Багдад, дойду ортокулуу-илин өттүгэр баар. Ираак баай историята былыргы Месопотамияттан саҕаланар. Тигрис уонна Эуфрат икки ардыларынааҕы регион цивилизация уонна сурук-бичик үөскээбит сирдэрэ буолар. Уhун историятын тухары, Ираак Аккад, Ассирия, Бабилон уонна Аббасид империяларын киинэ уонна Ахеменид, Македония, Ром, Сасанид, Расидин, Умаййад, Монгол, Осман уонна британия империяларын чаастара буола сылдьыбыта.
Багдад. Багдад (араб. بغداد‎Baġdād) диэн Ирак киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 6.5 млн к. Орто Илин улаханынан үһүс куората, Каир уонна Тегеран кэннилэриттэн. Тигрис өрүскэ турар.
Анаабыр, тамах. Анаабыр тамаҕа. Анаабыр өрүс төрдө намтаабытын иһин муора уута ылбыт сирэ. Устата 24 км., кэтитэ 5 - 7 км. Элбэх чэйдээх. Хотугу өртүгэр Анаабыр хомотугар кубулуйар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Анаабыр хомото. Анаабыр хомото. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу арҕаа өртүгэр материк уонна Нордвик тумул арыы икки ардынан сытар. Материкка 67 км. киирэр. Дьириҥэ 7 - 9 м. Соҕуруу өртүгэр Анаабыр тамаҕар кубулуйар. Алтынньыттан от ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
«Заря» силбэһиитэ. «Заря» силбэһиитэ. Олгуйдаах уонна Бельков арыыларын (Саҥа Сибиир арыылара) икки ардыларынан сытар силбэһии. Кэтитэ 40 км. 1900 - 1903 сыллардаахха Толль Э.В. салалталаах полярнай экспедиция «Заря» диэн хараабылын аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Благовещенскай силбэһии. Благовещенскай силбэһии. Саҥа Сибиир уонна Фаддеев (Саҥа Сибиир арыылара) арыыларын икки ардыларыгар сытар силбэһии. Кэтитэ 48 км. тиийэр. 1809 - 1811 сыллардаахха Геденштром М.М. экспедицията арыйбыта уонна таҥара бырааһынньыгын аата (Благовещение, муус устар 7 күнэ) иҥэриллибитэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Улахан Токо. Улахан Токо. Токо Становигын сиһин хотугу эниэтигэр Учур өрүс тардыытыгар сытар күөл. 
Тектоника сабыдыаллах үөскээбит. Муора таһымыттан 903 м. Тардыытын иэнэ 919 кв.км. 
Бэйэтин иэнэ 82,6 кв.км. Устата 15 км, кэтитэ 7,5 км. Дьириҥэ 80 м. тиийэр. 
Күөлтэн Мулам үрэх тахсар. Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Балыгынан баай.
Күһүн уонна саас ааһан иһэр көтөр үөрэ тохтоон сынньанар сирэ. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Быковскай. Быковскай. Булуҥ улууһугар баар сэлиэнньэ, Быковскай нэһилиэк киинэ. Быыковскай, тумул арыы хотугу уһугар улуус кииниттэн 80 км. сиргэ сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 473 киһи (2007 с.). 1943 сыллаахха балык завода тутуллубутугар үөскээбит. 1943 сылтан 1999 сылга дылы рабочай бөһүөлэк статустаах этэ. Орто оскуола, кулууп, медпункт баар. Нэһилиэнньэ дьарыга балыктааһын.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Быковскай, хос үөс. Быковскай. Өлүөнэ төрдүгэр баар хос үөс. Лаптевтар байҕалларыгар түһэр. Устата 106 км. Өлүөнэ уутун 30% бу хос үөһүнэн устар. Аал сырыыта.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Спорт. Спорт диэн анал сиэрдэринэн уонна үгэстэринэн тэриллибит уонна салайыллар дьарык. Спорт үс көрүҥҥэ арахсар: эт-хаан хамсаныыта үлэтэ (футбол, харбааhын, тустуу уо.д.а.), өй үлэтэ (хаарта оонньуута, саахымат, дуобат уо.д.а.) уонна моторспорт (ауто сыырсыы, мотоссыыкыл сыырсыыта уо.д.а.). Спорт кыайбыты уонна кыаттарбыты быhаарыынан түмүктэнэр.
Фитнес- физкультура салаатыгар сөптөөх аһы- үөлү, сынньалаҥы уонна физическэй нагрузкалары өйүүргэ туһуламмыт физическэй спорт көрүҥэр. В этом смысле широком смысле — общая физическая көдьүүһэ человека для этого деятельности.
Телесериал.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;383287&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-09-14T18:05:57Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;385300&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Телесериал (кылгастык сериал) диэн телевидениеҕа көстөр тус туспа эпизодтартан турар киинэ оҥоhуу.