mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Газпром. ОАО «Газпро́м» — Арассыыйа гааһы уонна ниэби разведкатынан, хостооһунунан, транспортировкатынан, переработкатынан, батарыынан дьарыктанар энергия хампаанньата, ону тэҥэ сылааһы уонна энергияны оҥорор уонна батарар. Россия ордук бөдөҥ хампаанньата, , аан дойду гаас хампаанньаларыттан саамай улаханнара, саамай уһун гаһы транспордыыр системанынан бас билэр. . Аан дойдуга отрасль лидера . Форбс испиэһэгэр, Газпром аан дойду хампаанньаларыттан харчы эргиэнинэн 17 миэстэни тутар уонна 2011 сыл түмүгүнэн ордук улахан барыстаах хампаанньа буолбута..
Толору аата — "«Газпром» аһаҕас акциялаах уопсыстыба". Төбө офиһа Москва куоракка баар.
Салалта.
Директордар сэбиэттэригэр маннык дьон киирэр: :
Үлэтэ.
Саппаастара.
DeGolyer &amp; MacNaughton суоттааһынын түмүгүнэн 2005 сыл бүтүүтүгэр дакаастаммыт гаас саппааһа 20,7 трлн м³, гаас конденсаата — 690,5 млн т, ниэп)— 299,5 млн т. баар этэ. 2011 сылга «Газпром» хампаанньата аан дойду гаас саппааһыныттан 18,3 % тутан олороро. 2007 сыллаххха 16.5% этэ. 2011 сыл түмүгүнэн гаас разведка үлэлэрин түмүгүнэн 720 млрд кубометр улааппыта.
Хостооһун.
2011 сыллаахха «Газпром» 513 млрд кубометр гааһы хостообут, онтон 2010 сыллаахха — 508,6 млрд м3, 2009 сыллаахха — 461,5 млрд м3, 2008 сыллаахха — 549,7 млрд м3. Гаас конденсаатын хостооһун 2010 сыллаахха 11,3 млн т эбит, 2009 сыллаахха — 10,1 млн т, 2008 сыллаахха — 10,9 млн т.
Транспорт инфраструктурата.
«Газпром» Россия биир курдук гаас хааччыйар систематын тутан олорор, онно: 156,9 тыһ км магистрал газопровод уонна отвод, 6,1 тыһ км конденсатопродуктопроводтар, 268 компрессорнай станциялар, 24 сир анныгар гааһы харайар объектар уонна 6 гааһы уонна гаас конденсаатын кубулутар комплекстар бааллар..
Молдова лиэйэ. Молдова лиэйэ (, codice_1) диэн Молдова валютатын биирдигэ.
Бонагий (заамок). Бонагий заамак () — Заамак баар сирэ арҕаалыы-соҕурууҥҥу Франция Лот-э-Гарон диэн департамэныгар турар. Бонагий Франция орто үйэлэр замоктарыттан бүтэһик тутуллубут диэн бэлиэтэнэр о.э. тутуу саҥата XIII үйэҕэ саҕаламмыт ол кэннэ бүтэһик тутуллуута XV үйэннэн түмүктэнэр. Маннык замоктар былыр сэрииннэн саба түһүүттэн көмүскэнэн тутуллаллар эбит.
Фюмель (Fumel) диэн ааттаах куорат мэрията бас билэр дьаһайар заамага. Икки өттүттэн үрдүк томтор сирдэр быыстарыгар турар, аттытынан үрүйэлэр ааһаллар. Хаҥас өттүттэн 7 килэмиэтирдээх тэйиччи Лот (Lot) өрүс устар, уҥа өттүгэр Гарон (Garonne) өрүс. 
Бонагий Франция историческай монумена диэн бэлиэлээх. Сайын элбэх турист сылдьар сирэ, араас культурнай киэһэлэр, көр-нар буолар сирэ. 
Алдьаныыта элбэх буолан кыһыҥҥы өттүгэр сабыллар, чөлгө түһэрии үлэтэ барар.
Румыния лиэйэ. Румыния лиэйэ (, codice_1) диэн Румыния валютатын биирдигэ.
Беларусь солкуобайа. Беларусь солкуобайа (, codice_1) диэн Беларусь валютатын биирдигэ.
Котировка. Котировка ( — сыананы быһыы) — 
1) фондовай биржаҕа сыаналаах кумааҕы (акция, облигация) кууруһун олохтооһун; 
2) тас дойдулар валюталарын кууруһун олохтооһун (валютнай биржаҕа эбэтэр Киин Баан быспыт сыанатынан).
Акция. Акция (, — өлүү чаас, өлүүскэ). 
1) Атыыга анаан акционернай общество таһаарбыт сыаналаах кумааҕыта. Акцияны бас билээччи акционернай общество үлэтигэр-хамнаһыгар быһаччы кыттар бырааптанар, акционернай общество барыһыттан дивиденд аахсан ылан бырааптанар. 
2) полит. ( — дьайыы). Хамсааһын, туох эмэ дьайыы, тэрээһин.
Прованц. Прованс () — соҕуруу Францияҕа баар территория аата. Средиземнай муора кытылыгар дылы тэнийэр. Прованц 4 административнай департаменнардаах: улахан департамена Вар (Le Var), Альп-от-Прованс (Alpe de Haute Provence), Воклюз (Vaucluse) уонна Буш-дю-Рон (Bouche du Rhône). Улахан куораттара Буш-дю-Рон департамэҥҥэ Марсель куорат, Варга Тулон, Воклюзка Авиньон уонна Альп-от-Прованц диэҥҥэ Систерон куораттар буолаллар. 
Былыр былыргыттан манна бэйэлэрэ туспа культуралаах, тыллаах дьон-аймах бөлөхтөрө туспа королевство буолан мустан олороллор эбит, кинилэр прованцалэстэр дэнэллэрэ, кэлин Франция биир сомоҕо государствота буолбутун кэннэ дойду олохтоохторун быһыытынан франсуустар буолбуттар. Ол даҕаны буоллар тылларын, культурнай традицияларын аныаха дылы илдьэ сылдьаллар. Тыллара прованцальскай тыл дэнэр. Культураларын сабыдыала средиземноморье норуоттарын культуратын сабыдыала күүскэ бэриллибит. 
Муора кытыыта буолан күннээх, сылаас өлгөм араас үүнээйилээх сир. Элбэхтик үүнэр мастара оливкавай мас уонна араас бэс мас бииһин ууһа элбэхтик үүнэр. Хатыҥ, тиит курдук мастар үүммэт дойдулара. Араас сыттаах аска туттуллар амтаннаах үүнээйилэр үүнэллэр холобура тмин (du thym), базилик (du basilic). Бу сыттаах үүнээйилэри пиццадиэн аска сөбүлээн тутталлар.
Дивиденд. Дивиденд ( — үллэриллиэхтээх, үллэһиккэ барыахтаах). Акционернай общество акциятын бас билээччилэргэ сылын аайы бу общество барыһын кээмэйиттэн көрүллэн түҥэтиллэр үп. Боростуой акцияны бас билээччигэ тиксэр үп кээмэйэ акционернай общество сыллааҕы барыһыттан быһаччы тутулуктаах. Дивидени түҥэтиини уонна кээмэйин акционердар уопсай мунньахтара быһаарар. Хааччыллыбыт акцияны бас билээччигэ тиксэр үп кээмэйэ кини бас билэр акциятын сыанатыттан быһаччы тутулуктаах.
Сорох хампаанньалар дивидены сылга хаста да төлүүллэр, онтон сорох хампаанньалар төрүт төлөөбөттөр. Дивидени төлөөһүн хампаанньа капитализациятын кыччатар уонна тарҕанар харчытын мунньуохха наада. Финансовай сыл бүтүөн иннинэ төлөнөр дивиденд промежуточнай эбэтэр предварительнай дивиденд диэн ааттанар.
Арассыыйа нолуогун кодесыгар.
Арассыыйа нолуогун кодекса дивидены маннык быһаарар:
Статья 43. Дивиденнар уонна бырыһыаннар
1. Дивиден диэн ханнык эмит хампаанньа нолуок кэнниттэн ылыллыбыт барыһын тарҕаппытыгар акционерынан уонна кыттааччынан ылыллыбыт ханнык баҕар дохуот (ол иһигэр привелегированнай акцияларынан), бу хампаанньаҕа тутан олорор акцияларынан, өлүүтүнэн.
Ону тэҥэ дивиденд диэн Россия Федерациятын таһынан дивидеҥҥа барса атын дойду сокуонунан ылыллыбыт дохуот,
Арассыыйа нолуогун кодекса дивидедҥҥа нолуоктанар диэн этэр, ол нолуок ыйааһына 9 бырыһыанынан олохтонор.
Тунис динаара. Тунис динаара (, codice_1) диэн Тунис валютатын биирдигэ.
Облигация. Облига́ция ( — эбэһээтэлистибэ; — уһун бириэмэлээх, — кылгас бириэмэлээх) — тутааччыта таһаарбыт эмитеныттан номинальнай сыанатын уу харчынан эбэтэр атын малынан ылыан сөптөөх эбэһээтэлистибэ сыаналаах кумааҕы. Сорох облигациялар ону тэҥэ араас бырыһыаны ылары быһаарар.
Облигация уопсай барыһа диэн төлөнөр бырыһыан уонна атыылаһыы бириэмэтигэр оҥоһуллар дисконт ().
Эмитеҥҥа облигация эбиискэ уу харчыны аҕалыан сөп уонна харчы иэһигэр майгынныыр. Сороҕор облигацияны таһарааһын ханнык эмит программаны эбэтэр объегы үбүлээһин буолар, ону тутуллубун кэннэ облигациянан төлөнүллүөхтээх харчы онтон киирэр диэн. 
Облигация дьиҥэ харчы иэһигэр олус күүскэ майгынныыр. Ол гынан баран облигация таһаарааччыгар уонна атыылаһааччыгар баранар харчыны эрдэттэн быһаарыахха сөп буолар, тоҕо диэн облигацияны ханнык баҕар бириэмэҕэ атын илиигэ атыылыахха сөп. Облигациялар ырыынагар үксэ орто уонна уһун иэс ылыы буолар - биир сылтан 30 сылга дылы.
Алжир динаара. Алжир динаара (, codice_1) диэн Алжир валютатын биирдигэ.
Крокет. Крокет () — мээчиги өтүйэнэн охсон боруоталарга киллэрэр оонньуу. Икки киһиттэн алта киһиэхэ дылы ахсааннаах дьон оонньууллар. 
Устуоруйата.
Францияҕа былыр сүүһүнэн сыл ынараа өттүгэр үөскээбит оонньуу. Ол саҕана «Пэлли Мэлли» диэн ааттаах эбит. XIX үйэ саҥатыгар Англияҕа «Пол Мол» диэн аатынан үөдүйбүт. Кэлин аан дойдуга араас көрүҥүнэн тарҕаммыт. Холобур, Америкаҕа (АХШ уонна Канаада) 6 боруоталаах көрүҥү оонньууллар.
Хайдах оонньоноро.
Саамай судургу барыла "тиэргэн крокета" диэн ааттанар, ол маннык. Хонууга мээчик эрэ батар тоҕус дьоҕус боруотатын туруораллар. Мээчиги боруоталары барыларын иһинэн киллэрэн өстөөх маһыгар тиэрдэн баран төттөрү бэйэтин маһыгар бастаан аҕалбыт хамаанда кыайар.
Оонньуу хонуута.
Оонньонор сир көнө сиргэ түөрт муннук хонуу буолар. Кээмэйэ көрүҥнэриттэн тутулуктаах. Тиэргэн крокетын кээмэйэ 30,5 х 15,25 м. Америкаҕа 6 боруоталаах крокет 32 х 26 м.
Хоту Кэриэйэ воната. Хоту Кэриэйэ воната (, codice_1) диэн Хоту Кэриэйэ валютатын биирдигэ.
Домино. Домино — остуол оонньуута, утарылаһааччылар аналлаах таастары сөп түбэһэр өрүттэринэн утуу-субуу уураллар. Ким эрдэ тааһын ууран бүтэрбит ол кыайар.
Иккиттэн биэскэ дылы киһи оонньуур. Таастар ахсааннара 28. Хас биирдии таас икки аҥардаах, ол аҥардарыгар бииртэн алтаҕа дылы ахсааннаах туочукалар ойууланаллар. 
Хайдах оонньоноро.
Аан бастаан таастары барытын умса уураллар уонна хас биирдии оонньооччу бэйэтигэр таас ылынар (икки-үс оонньооччу баар буоллаҕына сэттэлиини, 4-5 буоллахтарына - биэстиини). Таастарын утарылаһааччылар көрбөттөрүн курдук бэйэлэрин иннилэригэр уураллар. Саамай улахан дубльлаах киһи саҕалыыр (холобур, алта-алта), тааһын остуол ортотугар сирэйинэн үөһэ уурар. Иккис киһи (хаҥас өттүгэр олорооччу) онно сөп түбэһэр ахсааннаах туочукалаах тааһы салгыы уурар. Үһүс киһи ол икки таастан хайаларыгар эрэ эмиэ сөп түбэһэр тааһы ууран биэрэр. Сөп түбэһэр тааһа суох киһи баһаартан таас ылар. Баһаарга таас бүттэҕинэ хаамыытын көтүтэр уонна уочаратын кэтэһэр.
Кыайбыт оонньооччуга атыттарга хаалбыт таастарга туочукаларын ахсаана эбиллэр. Ким 100 эбэтэр 50 очкуону бастаан ылбыт ол хотор. 
Ким да хаамар кыаҕа суох буолан хааллаҕына бүтэһик уурбут киһи кыайбытынан ааҕыллар, киниэхэ хаалбыт очкуолары атын дьон оскуотуттан көҕүрэтэн баран ону ааҕынар. 
Домино көрүҥнэрэ.
Домино өссө да элбэх ньыманан оонньонор. Холобур «Тутуу доминотун» быраабылата өссө судургу. Кыра оҕолорго барсыан сөп. Икки буоллахтарына 13-түү тааһы ылаллар, ким эрдэ ууран бүппүт ол кыайар. Үс буоллахтарына аҕыстыыны, түөрт буоллахтарына алталыы тааһы ылаллар. Хаалбыт таастар оонньооботтор.
Сербия динаара. Сербия динаара (, codice_1) диэн Сербия валютатын биирдигэ.
Эрмээн драма. Эрмээн драма (, codice_1) диэн эрмээн валютатын биирдигэ. "Харчы" диэн суолталаах, былыргы гириэк драхма диэн манньыатыттан ааттаммыт.
Миллиардер. Миллиардер — аан дойду саамай баай дьонуттан биирдэстэрэ. Баайын-дуолун уопсай кээмэйэ АХШ 1 миллиард дуолларыттан ордук сыаналаах буоллаҕына маннык ааттанар. Бастакы миллиардерынан АХШ Стандарт Ойл хампаанньатын төрүттээччи Джон Рокфеллер балаҕан ыйын 29 күнүгэр 1916 сыллаахха буолбута.
Билигин аан дойду саамай баай уон дьонун тиһигэр киирэллэр:
Карлос Слим Элу — Мексика; Билл Гейтс — АХШ; Амансио Ортега — Испания; Уоррен Баффет — АХШ; Лоуренс Элисон — АХШ; Чарльз Кох — АХШ; Дэвид Кох — АХШ; Ли Кашин — Гонконг; Лилиан Беттанкур — Франция; Бернар Арно — Франция.
Идэ тыла. Идэ тыла () — кыараҕас эйгэҕэ туттуллар лиэксикэ биир көрүҥэ. Ханнык эмит идэ эйгэтигэр тутуллар тыллар уонна тыллар сомоҕолоро.
Холобур, быраастар, байыаннайдар, моряктар үлэлэригэр анаан туттар тыллара. Сорох идэ тыллара билим өйдөбүллэрэ буолаллар уонна ханнык эмит билим салаатыгар тиэрмин быһыытынан туттуллаллар. Холобура юриспруденцияҕа сокуон диэн тыл — судаарыстыба үрдүкү нуормалыыр аактата.
Син жаргон курдук идэ тыла корпоративнай лиэксикэ, онон дьон бу тыллары туһаныынан «бэйэ дьонун» эндэппэккэ билэллэр.
Жаргон. Жаргон ("жаргуон" диэн ааҕыллар, — алдьаммыт, өйдөммөт буолбут тыл) — кыараҕас эйгэҕэ туттуллар тыл-өс, биир интэриэстээх дьон бөлөҕө эрэ өйдүүр, туттар тыла-өһө. Дьон сорох бөлөхтөрө «бэйэ дьонун» бу тылы туттуунан эндэппэккэ билэллэр. Холобур жаргону идэлээх дьон (артыыстар, суруналыыстар, шахтердар, моряктар, учуонайдар, быраастар, атыыһыттар), тугунан эрэ үлүһүйэн дьарыктанар дьон (филателистар, балыксыттар, спорду ыалдьааччылар, рокердар, театраллар), саастарынан бөлөхтөр (оскуола оҕолоро, устудьуоннар), уопсастыба араҥалара (аристокрааттар, итэҕэл үлэһиттэрэ, атыыһыттар), эбэтэр «түспүт» дьон (уоруйахтар, быралгылар, умнаһыттар) тутталлар.
Үгүс үөрэхтээхтэр жаргону уопсастыба олоҕор омсолоох, сөптөөх литэрэтиирэлии тыл тарҕанарын харгыстыыр, тылы киртитэр көстүү быһыытынан сыаналыыллар. Ол эрээри, жаргон тыл-өс култууратын төһө да намтатарын үрдүнэн, кэпсэтэр тыл, саҥарар саҥа биир араҥата буолар.
Эргэрбит тыллар. Эргэрбит тыллар () - билиҥҥи тылга киэҥник туттуллубат буолбут лиэксикэ. Эргэрбит тыллар икки бөлөххө хайдаллар: архаизмнар уонна историзмнар диэҥҥэ.
Дефицит. Дефицит ( — итэҕэс) — туох эмэ итэҕэс, тиийбэт буоллаҕына тахсар быһыы. Холобур, макроэкономикаҕа табаар дефицитэ, бюджет дефицитэ о.д.а. Атыылаһар харчы баарын үрдүнэн ол харчыгар атыылаһар табаарыҥ, наадыйар өҥөҥ суох эбэтэр ситэтэ суох буоллаҕына дефицит үөскүүр.
Саха аһа. Саха аһа. Сахалар сүөһү этин элбэхтик сииллэр. Ынах уонна сылгы эттэрин. Ынах этин ууга буһаран биитэр кыра гынан кырбастаан баран арыылаах хобордооххо ыһаарылаан хороотон ылаллар. Сылгы этин үксүн кыһын сэтинньи ый саҥатыттан саҕалаан кыһыны быһа тоҥнуу сииллэр.
Сүөһү ис буотараҕа эмиэ саха аһа буолар ону ис, үөрэ миинэ диэн ааттыыллар. Оһоҕосторун сууйан хааны куталлар ону ууга буһаран хаан диэн ааттаан сииллэр.
Туйахтарын, кутуругу, төбөнү эмиэ аска ыыталлар онтон халадьыас () диэни оҥорон сииллэр.
Маны таһынан саха булт этин элбэхтик сиир. Кус арааһын, куруппааскы, улар, куобах, тайах, таба, ардыгар эһэ даҕаны эттэрин бултаан сииллэр.
Балык арааһын, кыра улахан күөллэргэ, үрүйэлэргэ, өрүстэргэ ууһуур балыктары ону таһынан хотугу байҕал биэрэр араас балыгын эмиэ балыктаан сииллэр.
Үрүҥ ас элбэхтик сиэнэр. Үүттэн арааһы оҥороллор: сүөгэй, арыы, суорат, чохоон, көбүөр, үрүмэттэн баахыла, саламаат уо.д.а.
Хос аат. Хос аат киһиэхэ сүрүн кумаахыга суруллар араспаанньатыттан ыҥырыллар аатыттан туспа иккис аат курдук дьонтон бэриллэр (). Хос аат араастаан киһиэхэ үөскүөн сөп. Хайдах туттарыттан хаптарыттан саҥарарыттан, биитэр тугу эмэ гыммытыттан дьон ону таба көрөн киһиэхэ хос аат иҥэрэн кэбиһиэхтэрин сөп.
Хос аат биир көрүҥүнэн ыыс аат буолар.
Ыыс аат. Ыыс аат — хос аат көрүҥэ, киһини ыыстаан ааттыыр ааттара. Киһиэхэ мөкү, табыллыбатах өттүн бэлиэтии көрөн сыһыараллар. Ыыс ааты киһиэхэ атын киһи иҥэрэр. Сороҕор ханнык эмит кыра да сылтахтан, үксүгэр туһааннаах киһини сөбүлээбэт киһи ыыс ааты иҥэриэн уонна тарҕатыан сөп.
Латвия лата. Латвия лата (, codice_1) диэн Латвия валютатын биирдигэ.
Македония дэнаара. Македония дэнаара (, codice_1) диэн Македония валютатын биирдигэ.
Чиллэ Хорото. Чиллэ Хорото — Үөһээ Бүлүүгэ баар буола сылдьыбыт, 1954 сыллаахха көһөрүллүбүт нэһилиэк.
Бастакы артыалы тэрийии.
Үөһээ-Бүлүү Ньурба ардыларыгар Чиллэ нэһилиэгин сирэ-уота сытар. Дэриэбинэттэн хоту 30 км, соҕуруу 30 км, илин 40 км, арҕаа 25 км сири тайыыр. Иэнэ 6 600 км2. 1924 с. II Хорону кытта Чиллэ Хорото биир нэһилиэк буолар. 
Дмитриев Павел Васильевич (Тукас), Ороһуттан Дырахов диэн киһи утуу-субуу кэлэн агитациялаан, мунньахтаан 1934 с. бастакы боруобалааһын артыалы тэрийбиттэр. Ким 3-4 ынаҕы, аты, оҕуһу, туттар сэби-сэбиргэли холбоон барбыттар. Мотохо мэлииһэтин холбообут. Артыал бастакы бэрэстээтэлэ Евдокимов Кирилл (Анды) буолбут, суотчутунан Дягилев А.А. Балар иилээн-саҕалаан үлэни тэрийэн барбыттар. Саас ыһыы үлэтин саҕана 24 ыал холбоһон үлэлээбитинэн барбыттар.
Бастакы оскуола.
1948 с. 2 сыл тутуллан начальнай оскуола дьиэтэ бүтэн оскуола аһыллар. Учууталлар:
1948 с. II Хороттон арахсан туспа нэһилиэк буолар. Сельсовет председателэ Евдокимов Василий Герасимович, секретарь–Васильев Иван Тимофеевич. 
1951с. «Ааҕар балаҕан» тэриллэр, сэбиэдиссэй Петрова Татьяна Петровна.
1950с. медпункт, фельдшер Осмотрина Галина Ивановна, нөҥүө сылыгар Воеводин Василий Алексеевич диэн нуучча уоллаах кыыһа утуу-субуу үлэлээбиттэрэ. 
"Пятилетка Геройа" колхоз.
1. Сергеева Анастасия Ивановна
2. Гаврильева Мария Кирилловна I 
3. Гаврильева Мария Кирилловна II 
4. Гаврильева Матрена Кирилловна
5. Евдокимова Варвара Герасимовна
6. Дмитриева Александра Кирилловна
7. Степанова Александра
8. Сидорова Александра Ивановна
9. Матвеева Ульяна Лазаревна
10. Саввинова Матрена Ивановна
11. Сидоров Семен Иванович
12. Филиппов Николай Гаврильевич
13. Саввинов Василий Иванович
14. Саввинов Егор Иванович
15. Васильев Иван Тимофеевич
16. Степанов Иннокентий Гаврильевич
17. Евдокимов Прокопий Лазаревич
18. Сидорова Матрена Самуиловна
19. Саввинова Анастасия Петровна
20. Гаврильева Марина Семеновна
21. Васильева Марфа Тимофеевна
22. Евдокимова Мария Кирилловна
23. Григорьева Марфа Ивановна
Бөдөҥсүйбүт «Горькай» колхозка киирбит 14-16 саастаах оҕолор:
1. Никифоров Семен Иванович
2. Никифоров Владимир Иванович
3. Никифоров Михаил Иванович
4. Никифоров Дмитрий Иванович
5. Никифоров Афанасий Иванович
6. Евдокимов Василий Кириллович
7. Дмитриев Василий Петрович
8. Дмитриева Прасковья Петровна
9. Саввинов Тимофей Иванович
10. Саввинов Егор Иванович
11. Васильева Анна Тимофеевна
12. Васильев Николай Тимофеевич
13. Матвеева Ульяна Лазаревна
14. Игнатьева Мария Ивановна
15. Евдокимов Дмитрий Прокопьевич
16. Евдокимова Мария Прокопьевна
17. Евдокимов Николай Прокопьевич
18. Константинов Николай Иванович
19. Константинов Дмитрий Иванович
20. Степанов Николай Иванович
21. Степанов Егор Павлович
22. Евдокимова Елизавета Ивановна
Нэһилиэги көһөрүү.
1954 с. партия сыыһа политикатын дьайыытынан бэйэлэрин төрөөбүт-үөскээбит сирдэрин үйэ-саас быраҕан атын сиргэ көһөргө күһэллибиттэрэ. Ордук кырдьаҕас өттө көспөккө хааларга туруорса сатааһыннара үөһэттэн өйөммөтөҕө. Онон Хоронон, Оҥхойунан, Ньурбанан ыһыллан хаалбыттара.
Васильева Олимпиада Романовна. Васильева Олимпиада Романовна — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала. 1942 сыллаахха тохсунньу ый 21 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оҥхой начальнай оскуолатын бүтэрэн баран Далыр орто оскуолатыгар үөрэнэ барбыта. 
1960 сыллаахха оскуола кэнниттэн "Оскуола - производство - үрдүк үөрэх" ыҥырыыны ылынан Оҥхой нэһилиэгэр үс сыл М. Горькай аатынан колхозка ыанньыксытынан үлэлээбитэ. 
1963 сыллаахха Омскай куоракка пединститукка үөрэнэ киирбитэ. 1968 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн баран Хоро 8 кылаастаах оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта. 
1970 сыллаахха ЫБСЛКС XVI съеһигэр делегат быһыытынан кыттыыны ылбыта.
Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана. Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана — ССРС судаарыстыбаннай наҕараадата. 
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Ыйааҕынан 1972 сыл ахсынньы 17 күнүгэр ССРС 50 сылын туолуутун бэлиэтээн олохтоммут. Эскиис ааптара — худуоһунньук Александр Борисович Жук. Судаарыстыбаннай наҕараада быһыытынан 1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус суох буолуоҕуттан бэриллибэт буолбут. 
«Социалистыы наассыйалар уонна омуктар ыккардыларыгар доҕордоһууну бөҕөргөтүү» иһин, ССРС уонна сойуустуу өрөспүүбүлүкэлэр сайдыыларыгар бөдөҥ кылаат иһин бэриллэр этэ. Уордьанынан дьон (ССРС гражданнара уонна атын дойду дьоно) уонна тэрилтэлэр, байыаннай чаастар, өрөспүүбүлүкэлэр, кыраайдар, аптаныамыйалаах уобаластар, уобаластар, куораттар наҕараадаланыахтарын сөп этэ. 
Бу уордьанынан Саха судаарыстыбаннай университета (билигин ХИФУ) наҕараадаламмыт.
1992 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын уордьанын быһыытынан хат үөскээбит. 1994 сыллаахха Доҕордоһуу уордьанынан солбуллубут.
Доҕордоһуу уордьана. Доҕордоһуу уордьана — Арассыыйа Федерациятын судаарыстыбаннай наҕараадата. Стаатуһунан бэһис миэстэҕэ Бочуот уордьанын кэнниттэн турар.
Норуоттар доҕордоһууларын уордьанын оннугар кулун тутар 2 күнүгэр 1994 сыллаахха олохтоммута. 
Эскиис ааптара — худуоһунньук Александр Борисович Жук (сэбиэскэй уордьаны эмиэ кини оҥорбута). 
Арассыыйа уонна омук дойдуларын гражданнарыгар маннык түгэҥҥэ туттарыллар:
Казахстан теҥгета. Казахстан теҥгета ()— Казахстаан национальнай валютатын аата. Сэтинньи ый 12 күнүгэр 1993 сыллаахха Казахстан Президенин «О введении национальной валюты Республики Казахстан» ыйааҕа тахсыбыта. 
Быһаарыылар.
http://joker.ykt.ru/2014/01/06/vsadnik-s-yakutskogo-gerba-na-banknote-kazahstana.html
Иудинов Семен Аввакумович. Иудинов Семен Аввакумович (1918— ) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыттан төрүттээх. Аҕа дойду сэриитигэр Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан сэриилэспит.
Кыайыы 40 сылыгар 1985 сыллаахха Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
Яковлев Василий Николаевич. Яковлев Василий Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Омолдоон нэһилиэгэр 1910 сыллаахха төрөөбүтэ. 1938 ссыллаахха Ньурбаҕа холкуос оскуолатыгар үөрэммит, онтон дойдутугар тахсан ферма сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
1941 сыллаахха Харыйалаах үрэҕин баһыгар оттуу сылдьан аармыйаҕа ыҥырыллан барбыт. Байыаннай үөрэҕи ааһан 206 3 с.п. ЗГМСП чааска түбэһэн Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан сэриилэспит. 1942 сыллаахха олунньу 9 күнүгэр утары кимэн киирии кэмигэр хаҥас өттүгэр бааһырбыт. Госпитальга эмтэнэн баран ыам ыйыгар сэриигэ иккиһин киирбит, атырдьах ыйын 24 күнүгэр иккиһин бааһырбыт, уҥа илиитигэр. Бу кэнниттэн эмтэнэн баран дойдутугар төннүбүт. Холкуоска, тутууга үлэлээбит.
Андреев Иван Андреевич. Андреев Иван Андреевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Тыалыкытыттан төрүттээх. Финляндияны кытта сэриигэ 1939—1940 сылларга сылдьыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан 1942 сыл бэс ыйыгар дылы сэриилэспит.
Старостин Семен Тимофеевич. Старостин Семен Тимофеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Амма оройуонун Абаҕа нэһилиэгэр Бойуот диэн хочоҕо 1911 сыллаахха төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт 4 уолтан кыралара. Убайа Сэмэн сэриигэ баран өлбүт, биир убайа Николай аҥаар илиитэ суох эргиллибит.
1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр бастаан Харьков туһаайыытыгар (1942 сыл кулун тутарыгар) сэриилэспит, ыам ыйын 15 күнүгэр бааһыран Саратов куоракка госпитальга эмтэммит. Онтон атырдьах ыйыгар Сталинград хайысхатыгар сэриилэспит, балаҕан ыйын бүтүүтүгэр илиитигэр ыараханнык бааһырбыт. Молотовскай уобалас Усолье диэн госпиталыгар эмтэммит, дойдутугар 1943 с. эргиллибит.
Албан аат III истиэпэннээх уордьанынан, мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
1970 сыллаахха суолдьут оҕолорго суруйбут суругар кэргэннээхпин, 6 оҕолоохпун диэн суруйбут.
Конников Иван Павлович. Конников Иван Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар 1941 сыллаахха сэриилэспит.
Докторов Иван Игнатьевич. Докторов Иван Игнатьевич (1906—?) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар 1941 сыллаахха сэриилэспит.
Кыайыы 40 сылыгар 1985 сыллаахха Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
Андреев Николай Иванович. Андреев Николай Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Үөһээ Бүлүү Иккис Үөдүгэйиттэн төрүттээх.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калиновка куорат аттыгар 1942 сыллаахха тохсунньуга сэриилэспит. Ахтыытыгар олунньу 27 күнүгэр бааһырбытын, «сахалар элбэх этилэр да, сүппүттэрэ» диэн суруйбут.
Мыреев Михаил Кириллович. Мыреев Михаил Кириллович (1909) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Лиэнскэй Бэчинчэтиттэн төрүттээх.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Ахтыытыгар өстөөх траншеяларыгар түүн киирэн ыстыыгынан киирсэрбит диэн суруйар.
Кыайыы 40 сылыгар (06.04.1985) Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.