mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Колесов Иннокентий Дмитриевич. Колесов Иннокентий Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Суотту нэһилиэгэр Уус-Алдан оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. Уус-Алдан оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл алтынньы ыйыттан 3-с Белорусскай фроҥҥа сэриилэспит. Кёнигсбердээҕи авиационнай штурмовой полкаҕа стрелок-радиһынан сулууспалаабыт. 
Эдьиийигэр 1945 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр суругар Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит.
Наҕараадаҕа түһэриллибит лииһиттэн:
Воздушный стрелок сержант Колесов, участвуя на 3-м Белорусском фронте с октября 1944 года по 8 мая 1945 года совершил 96 успешных боевых вылетов. За 60 успешных боевых вылетов награжден медалью «За отвагу», орденами Красной Звезды и Славы III степени. После награждения совершил 36 успешных боевых вылетов на разгром группировки Земландского полуострова. В воздухе смел, решителен и осмотрителен. Смело отражал атаки истребителей противника. Так, 13.4.1945 западнее Кенигсберга его самолет был атакован двумя истребителями типа Ме-109. Прицельным огнем успешно отразил атаки истребителей. При выводе самолета из атаки смело подавил огонь . Так, 6.5.1945 успешно подавил огонь МЗА 4-х точек и поджег автомашину. 
1945 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр старшай сержант Колесов сулууспалыыр эбээһинэһин толоро сылдьан өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Илиҥҥи Пруссия, Вормдитт к.
Кондратьев Семен Семенович. Кондратьев Семен Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1910 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Икки кылаас үөрэхтээх, Буденнай аатынан колхуоска бухгалтердаабыт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ильмень күөлгэ сэриилэспит. 1943 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр өлбүт (Память кинигэҕэ кулун тутар 10 өлбүт диэн сылдьар эбит). Новгород уобалаһыгар, Старорусскай оройуон Шестово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт. 1943 сыл от ыйын 7 күнүгэр суруйбут суруктарыттан көрдөххө бииргэ төрөөбүт быраатын Алексейы кытта бастаан утаа биир сиргэ сылдьыбыттар. Ол дьонугар ыыппыт суруктарыгар Эдьигээн оройуонун Хатылы нэһилигэр көһөрүллүбүккүтүн истибиппит диэбиттэр (Чурапчылары көһөрүү).
1943 сыл олунньу ыйыттан Хотугу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. уонна анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт. Атырдьах ыйын 19 күнүгэр уҥа илиитигэр ыарахан бааһырыыны ылбыт.
«Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (02.10.1943).
1943 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр өлбүт. Ленинград уобалаһыгар Липовицы дэриэбинэ таһыгар ойуурга көмүллүбүт. 
Хойут Старорусскай оройуон Медниково дэриэбинэтигэр буойуннар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт.
Кондратьев Алексей Семенович. Кондратьев Алексей Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Сэттэ кылаас үөрэхтээх, үлэлээбит. Аармыйаҕа 1942 с. ыҥырыллыбыт. Калинин куорат таһыгар сэриилэспит. 1943 сыл от ыйын 7 күнүгэр суруйбут суруктарыттан көрдөххө бииргэ төрөөбүт убайын Сэмэни кытта бастаан утаа биир сиргэ сылдьыбыттар. Ол дьонугар ыыппыт суруктарыгар Эдьигээн оройуонун Хатылы нэһилиэгэр көһөрүллүбүккүтүн истибиппит диэбиттэр (Чурапчылары көһөрүү).
1943 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр бааһырыытыттан өлбүт. Псков уобалаһыгар, Святец дэриэбинэтигэр көмүллүбүт. 1955 сыллаахха дэриэбинэҕэ буойуннар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт.
Кононов Иона Алексеевич. Кононов Иона Алексеевич (1910, Ньурба улууһа, Саха уобалаһа —27.01.1943, Смоленскай уобалас) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1910 сыллаахха Тыалыка нэһилиэгэр Ньурба улууһугар төрөөбүт. Кэргэнэ — Кононова Вера Федоровна.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Рядовой, пулемётчик, снайпер. 
Арҕаа фроҥҥа 20-с аармыйа 415 стрелковай дивизия 1326 стрелковай полкатын кэккэтигэр сэриилэспит. 1943 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Смоленскай уобалас Никоново дэриэбинэтин аттыгар көмүллүбүт. Кэлин дэриэбинэтигэр буойуннар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт.
Корнилов Петр Матвеевич. Корнилов Петр Матвеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1912 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сэрии иннинэ Дьокуускайдааҕы пединституукка преподавателлээбит. Армияҕа сэрии бүтүөр диэри сылдьыбыт. Хас да уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Сэрии кэнниттэн Саха государственнай университетыгар үлэлии сылдьан ыалдьан өлбүт.
1942 сыл олунньутуттан Арҕаа, Соҕуруулуу-Арҕаа, 3-с Украинскай, Белорусскай фроннарга сэриилэспит.
Баласагун Юсуф. Юсуф Баласагун, Ю́суф Хасс Ха́джиб Баласагу́ни () — түүр улуу бөлүһүөгэ, суруйааччыта.
XI үйэҕэ Караханидтар судаарыстыбаларыгар Кашгар уонна Баласагун куораттарга олорбута. Юсуф 68 саастааҕар өлбүт. Кашгар куоракка, Синцзян-Уйгур Автономиялаах оройуонугар, Пайпап диэн сиргэ көмүллэ сытар.
Юсуф Баласагун «Кутадгу билик» («Үтүө билии») поэманы 1070 с. саҕана Кашгар куоракка суруйан бүтэрбитэ. Кини төрөөбүт сирэ Баласагун куорат, билиҥни Кыргызстан Токмок куоратын соҕуруу өттө. Билигин «Кутадгу билик» рукопиһын үс экземпляра баара биллэр. Бастакы Австрияҕа Вена куоракка, иккис Египет Каир куоратыгар, үһүс, саамай толору, Узбекистаҥҥа — Наманган куоракка 1925 с. көстүбүтэ. Бу айымньыга Юсуф Баласагун дьон олоҕор саамай сүрүн күүс быһыытынан өй-санаа сайдыытын, билиини-көрүүнү билинэр.
Надиира (поэтесса). Надиира (, дьиҥнээх аата Махлароим эбэтэр Mohlaroyim) (1792-1842 сс) — узбек улуу поэтессата.
Андижан куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Рахманкулибай, ийэтэ Айша-бегим оччотооҕу кэм улахан сайдыылаах, үөрэхтээх дьоно этилэр. Надиира Коканд баһылыга Умар тапталлаах кэргэнэ уонна көмөлөһөөччүтэ этэ. Аатырбыт поэтесса узбек уонна теле тылынан суруйбут хоһоонноро узбек литературатын классикатынан ааҕыллаллар. Кини айымньыларын «Камила», «Надира», «Магнуна» диэн псевдонимнарынан суруйара. Коканд куораты Бухара эмира Насрулла Надир сэриилээн ылбытын кэннэ кинини эмир бирикээһинэн өлөрбүттэрэ.
Кимаактар. Кимаактар — былыргы омук.
IX-XI үйэлэргэ билиҥҥи Казахстаан сиригэр Кимаактар каганааттара баар буола сылдьыбыта. Кинилэр токуз-огузтары уонна кыргызтары утары сэриилэспиттэрэ. XII үйэҕэ кинилэр 16 куораттаах этилэр. Баһылыктара каган дэнэрэ. Кини Иртыш өрүс биэрэгэр турар Кимакия кириэппэскэ кэлэн олороро. Кимактар үрдүкү таҥаралара — Тэнгри, суруктара — былыргы түүрдүү этэ. Кэнники кимаактар каганааттара кипчаактар киэннэригэр кубулуйбута.
Күрэҥ. Күрэҥ () — сылгы кылаан түүтэ кытарымтыйан көстөр, түүтүн төрдө хараҥа кугас. Сиэлин, кутуругун уонна атахтарын өҥө уопсай өҥтөн харааран көстөр. Күрэҥ дьүһүн — хара уонна хараҥа кугас түүлэр булкуһа үүммүттэриттэн үөскүүр. Хараҥа, сырдык күрэҥ диэҥҥэ арахсаллар.
Кугас. Кугас () — сылгы туох баар миэстэтэ, сиэллиин-кутуруктуун, атахтыын барыта биир кытархай өҥнөөх. Хараҥа, сырдык кугас диэнҥэ арахсар.
Тураҕас. Тураҕас — сылгы төбөтө уонна бары сүрүн миэстэлэрин өҥө сакалаат эбэтэр сырдык өһөх курдук; сиэлэ, кутуруга, тыстара харалар. Сырдык, хараҥа тураҕас диэҥнэ арахсар. Сырдык тураҕас хараҥа тураҕастан уратыта диэн өрөҕөтө, быттыга, хонноҕо, тумса сырдаан (туртайан) көстөллөр, атын миэстэтэ кытарымтыйан көстөр.
Саалыр. Саалыр — сылгы уопсай өҥө соломо эбэтэр кумах курдук араҕас уонна олор икки ардыларынан араас эгэлгэлэрэ (сырдык тураҕастыҥыттан үүт кэрэни майгынныырга диэри); сиэлэ, кутуруга, тыстара харааран көстөллөр. Орохтоох систээх буолуон син. Сырдык, хараҥа саалыр диэҥҥэ арахсар.
Сур. Сур — сылгы төбөтө, уорҕата, өрөҕөтө, самыыта күл өннөөх; сиэлэ, кутуруга, тыстара харааран көстөллөр; сиһин ороҕунан хара сурааһыннаах буолар.
Хараҥа, сырдык, саһыл сур диэҥҥэ арахсаллар. Сылгы сыҥааҕын, уорҕатын, самыытын түүтүн төбөлөрө кытарымтыйар, түүтүн төрдө күл өҥнөөх буоллаҕына «саһыл сур» дэнэр.
Ыҥыыр. Ыҥыыр — аты мииннэн олорорго аналлаах тэрил. Бу тэрил уонна иҥэһэ үөскээһиннэрэ киһи-аймах устуоруйатыгар улахан хамсааһыны оҥорбуттара. Аттаах, ыҥыырдаах-иҥэһэлээх омуктар атын омуктары баһыйар кыахтаммыттара.
Ыҥыыр тэрилэ.
&lt;poem&gt;Кычым — аты харыстаан бэрэмэдэйи уурарга анаан ууруллар халыҥ имитиллибит тирии, сукунаннан, оҕуруонан уонна тимиринэн (көмүһүнэн, алтанынан) киэргэтиллиэн сөп;
Иҥэһэ — киһи атаҕынан үктэнэр тимирэ, акка ыттарга, айан кэмигэр атах сылайбатыгар уонна түргэнник айаннаатахха эбэтэр айаннан иһин тугу эрэ гынарга (холобур саанан ытарга, батаһынан туттарга) тирэнэргэ аналлаах;
Бото — ыҥыыр анныгар угуллар халыҥ таҥас, мөһөөччүк курдук тигэн баран иһигэр сиэл (билигин сороҕор баата) уган биэрэллэр — саха ыҥыыра кылгас, онон аты бааһырдыбатын диэн ботото халыҥ буолуон наада.
Хоҥсуоччу — ыҥыыр сирэйигэр олорор тордуок — ат көнтөһүн, тэһиинин баайар алтан тимир. Ат төбөтүн майгыннатан оҥороллор.
Сирэй — ыҥыыр иннэ, хатыҥ мастан эбэтэр удьурҕайтан оҥороллор, алтан, тимир, көмүс ылтаһынынан бөҕөргөтүллэр, киэргэтиллэр.
Ыҥыыр бэйэтэ
Лэпсэ — ыҥыырга ууруллар сыттык таҥас эбэтэр тирии;
Төргүү — ыҥыыр кэннигэр ону-маны (булду, утуйар таҥаһы иҥин) баайар быалар, ыҥыыр икки өттүгэр иккилии буолаллар;
Чаппараах — ат самыытыгар ууруллар аты кумаартан көмүскүүр таҥас, киэргэл;
Холун — ыҥыыры туттарар кур, холун тыла — кур тыла. Ыҥыыр үс сиринэн курданар.
Дьирим — ыҥыырга холуну ыга тардар хаптаҕай кур курдук оҥоһуулаах тирии быа.&lt;/poem&gt;
Анута. Анута (сахалыы Ануута), олохтоохтор тылларынан Anuda, Anuta, Anuto диэн буолар. Чуумпу океан киэҥ куйаар сиригэр быраҕыллыбыт курдук ыраах сиргэ арыы баар, Соломон арыылара диэн дойдуга киирэр. Киин куората - ? (Фактически суох). Нэһилиэнньэтэ 300 киһи.
Тэмуортч. ТЭМУОРТЧ (Tamworth) диэн Саҥа Англия диэн сир регионугар куорат баар, Саҥа Соҕуруу Уэльс, Аустралия. Нэһилиэнньэтэ 55 тыһ. киһи.
Кыһыл көмүс гитара. Кыһыл көмүс гитара () диэн Аустралия дойдутугар буолар улахан фестиваль, буолар сирэ Саҥа Соҕуруу Уэльс штата, Тэмуортч куоратыгар. Уопсайынан бу куокурус 1988 сыллаахтан ыла ыытыллар. Араас омук дойдулартан мөллүйүөнүнэн ыалдьыттар (туристар) ыалдьыттаан ааһаллар. 
Кыһыл көмүс гитара дизайына.
Кыһыл көмүс гитара — Longyard диэн отель иннигэр тутуллубута, Сидней суолугар. Кини 12 миэтэр үрдүктээх (40 фут), ыйааһына 500 килограмм (1000 фут). Мастан оҥоһуллубут.
Слим Дасти. Слим Дасти (), Аустралия народнай кантри ырыаһыта. Аан-Дойдуга биир улахан кантри музыкатын тэниппит киһи буолар. Улахан кыһыл көмүс гитара куокурсугар кыайыылааҕа. Өлбүтэ.
Саха сиригэр бастакы революционнай куруһуок. Саха сиригэр бастакы революционнай куруһуок 1902 сыллаахха балаҕан ыйыгар тэриллибит. Куруһуогу Н. Родионов диэн Өлүөхүмэттэн сылдьар Дьокуускайга реальнай училище 6-с кылааһын үөрэнээччитэ тэрийбит. Кини сайын Өлүөхүмэҕэ дьонугар сылдьан В. Бибергал уонна Е. Первухин диэн социал-демокрааттары кытта билсибит эбит. Куруһуок салайааччытынан И. Будилович диэн Дьокуускайга көскө кэлбит устудьуон буолбут. Бу киһи 1902 сыл олунньутааҕы устудьуоннар хамсааһыннарыгар кыттан көскө ыытыллыбыт эбит.
И. Будилович ханнык паартияҕа чугаһын туһунан араас санаалар этиллэллэр. Ол иһин куруһуок хайысхата эмиэ хайдаҕа чуолкай биллибэт. В. Е. Охлопков П. У. Петровка сигэнэн кэпсииринэн, И. Будилович бу кэмҥэ социал-демократом этэ. Онтон олоҕун бүутүүтүгэр (1916 с. өлбүт) эсер буолбут диир. Маны утаран Г. Н. Макаров этэринэн куруһуок салайааччыта эсер этэ, ол гынан баран куруһуок бэйэтэ туспа хайысхата суох этэ диир.
Куруһуок кыттыылаахтара сурунаал таһаараллар эбит. Онно социал-демократическэй «Искра» уонна «Южно-русский рабочий» хаһыаттартан, Бунд изданияларыттан уонна эсердар «Революционнай Россияларыттан» матырыйааллар туһуныллаллар эбит.
1903 с. тохсунньутун ортотугар үөрэх кыһатын салайааччылара бу куруһуок туһунан билэннэр полицияҕа тыллаабыттар. Н. Родионов олорор дьиэтин хаһаайыттара биллэрбиттэр. Полиция дааннайынан куруһуокка 5 киһи кыттыбыт, онтон түөрдүгэр обыск оҥорбуттар. Ким показание биэрбитэ биллибэт. Бу туһунан «Искра» хаһыат суруйбут. 1903 с. олунньу 22 күнүгэр И. Будилович тутуллан хаайыллыбыт, уонна силиэстийэ бүтүүтэ 5 сылга Халыма уокуругар ыытыллыбыт. 
Бу куруһуок кыттыылаахтара бастакы политика дьыалатыгар эмсэҕэлээбит олохтоох дьонунан буолбуттара. Суут быһаарыыны ылына да илигинэ Н. Родионову реальнай училищаттан үүрбүттэр «без права поступления в другое учебное заведение», П. Чагин — «с правом поступления в учебные заведения других городов», С. Бушуев, Кокнарский уонна А. Назаров-Наумов училищеҕа хаалларыллыбыттар «с большим предупреждением». Суут буоллаҕына Н.Родионову уонна П.Чагины полиция гласнай кэтэбилигэр уурбут, онон Родионов төрөппүттэрэ олорор сиригэр Солянкаҕа ыытыллыбыт, иккис уол дьоно Дьокуускайга олорор буолан хаалларыллыбыт. С.Бушуев, суут уурааҕынан үөрэх салататыгар кэтэбилгэ бэриллибит, онтон бүтэрбитин кэннэ төрөппүттэрэ олорор сирдэригэр икки сыл полиция кэтэбилигэр ууруллубут. .
Туһаныллыбыт сирдэр.
Сибирь и ссылка
Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета. Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета — XIX үйэ бүтүүтүгэр, XX үйэ саҕаланыытыгар кэлин өрөспүүбүлүкэҕэ уонна Арассыыйаҕа да биллибит элбэх дьахтар үөрэммит сирдэрэ.
1888 с. аан бастаан арыллыбыт. Аһыллыыта балаҕан ыйын 11 буолбут. Училищеҕа духуобунай сыбаанньалаах да таҥара үлэһиттэригэр да сыһыана суох кыргыттар ылыллаллар эбит. Үөрэтэр иитэр үлэ аналлаах дөкүмүөннэринэн салаллар эбит: епархиялар дьахталларга аналлаах училищеларын устааба, духуобунай-үөрэх биэдэмистибэтин циркулярдара уонна Сибэтиэй Синод бигэргэппит Бырагырааммалара. 
Епархия училищалара дьахтар гимназиятыгар тэҥнээтэххэ консервативнайдар эбит. Таҥараҕа сыһыаҥҥа, сиэрдээх буолууга ордук болҕомтолорун уураллар эбит. Иитиллээччи кыргыттарга кытаанах эрэсиимнээхтэр эбит. 
Саха сирин епархиятын училищетыгар маннык бирэдимиэттэр булгуччулаахтар эбит: Закон Божий, нуучча тыла уонна словесноһа, математика, география, история, физика, чистописание, сыаркап ырыата уонна педагогика. Эбии омук тыла, музыка, уруһуй уонна рукоделие биэриллэллэр эбит.
Үөрэтии уонна кэпсэтии нуучча эрэ тылынан барар эбит. Салалта иитиллээччилэр сахалыы кэпсэтэллэрин кытаанахтык бобор эбит, буруйдаахтар сэмэҕэ тардыллаллар эбит.
Сигэлэр.
Аграфена МАКАРОВА, «Вызывая стремление к истине, правде, добру…», «Илин» сурунаал, 2001, 3-4№
Тайбаан. Тайбаан (арыы) (, урукку аата — "Формоза",  — «Кэрэ арыы») — Чуумпу далайга баар арыы, Кытай материкка баар чааһын илин кытылыттан 150 км ыраахха сытар, киниттэн Тайбаан силбэһиинэн арахсар. Географиятын координаталара — 23°30 х. к., 121°00 и. у. Арыыны Араак тропига быһа охсор.
Пиньинь. Пиньи́нь (, pīnyīn; өссө официальнайдык, 汉语拼音, Hànyǔ pīnyīn, Ханьюй пиньинь, ол аата 'Кытай суругун дорҕооннорун суруйуу') — латыын алпабыытын көмөтүнэн кытай тылын романизациялыыр ньыма. Кытайга (КНР) пиньинь официальнай стаатустаах. 
2009 с. пиньинь Тайбааҥҥа официальнай статустаныахтаах этэ. 2009 с. от ыйыгар арыы президена Ма Индзю Экономика, атыы-эргиэн уонна култуура Фуорумугар (Чанша к., Хунань провинция) өссө судургу иероглифтарга көһөргө этии киллэрбит. 
Пиньинь 1958 с. ылынныллыбыт, 1979 сылтан аан дойдуга Кытай ааттарын транскрипциялыырга туттуллар. Кини ол иннинэ баар буола сылдьыбыт транскрипциялары солбуйбут (Уэйд — Джайлз уонна Джуин).
Сникерс. Snickers (, ) — сакалааттан оҥоһуллубут батончиктар, Mars, Incorporated корпорация оҥорон таһаарар.
"Сникерс" сакалаат батончигар нуга, карамель, уонна ыһаарыламмыт арахис эриэхэтиттэн оҥоһуллар, ону тэҥэ үүт сакылаата баар.
Mars. Mars, Incorporated ("Маарс" диэн ааҕыыллар) — АХШ-тааҕы аһы оҥоро хампаанньа. Штаб-квартирата — Виргиния штатын Маклин куоратыгар баар.
Историята.
1911 с. Франклин Клеренс Марсынан (1884—1934) төрүттэммитэ, ол сылга кэргэнин кытары бастаан чөчөгөйдөөх карамелы атыылырын саҕалаабыт. 1920 сыллаахха бу хампаанньа бастакы биллэр сакалаатын — «Милки Уэй» cакалааты толкуйдаабыта, 1923 сыллаахха «Марс» сакалааты.
Тугу оҥороро.
Үс сүрүн подразделениялаах:
Ону тэҥэ группа манныгы таһаарар:
Mars Арассыыйаҕа.
Арассыыйаҕа үлэтин 1991 сыллаахха саҕалаабыта. 1993 сыл бүтүүтэ бастакы регионнааҕы представительствотын Владивосток куоракка арыйбыта, 1994 сыллаахха филиалларын ситимин хаҥаппыта.
Бастакы производственнай площадкатын Ступино куоракка 1995 сыллаахха арыйбыта, в 1996 сыллаахха төбө офиһын Москва куораттан Ступино куоракка көһөрбүтэ. Ол кэнниттэн Москва таһыгар баар куораттарга Лужники, Луховицы, ону тэҥэ Новосибирск куоракка производстваны арыйбыта.
2007 сыл балаҕан ыйыгар Mars Ульяновскай уобаласка икки саҥа фабриканы арыйарын туһунан биллэрбитэ. Бастакы уочаратын сыаната 2008 сыл олунньутугар инвестиция сумматын 4,6 млрд солк дылы икки төгүл улаатыыннарарын туһунан билиннэрбитэ.
Россияҕа 2006 сыллаахха оборуота 24,63 млрд солк., ыраас барыһа — 3,68 млрд солк. Россияҕа 1993 сыллаахтан инвестициятын сууммата — $ 1 млрд кэриэтэ.
Түмэт-ситим. Түмэт-ситим эбэтэр Интэриниэт социал ситимэ () — Интэриниэт эйгэтигэр баар дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэһэр, бэйэлэрин туһунан, санааларын суруйар тиһиктэрэ. Үксүн ханнык эрэ биир сэргиир тиэмэлээх дьон холбоһоллор. Алтыһыы иһинээҕи почта эбэтэр түргэнник кэпсэтэр сиэрбистэр көмөлөрүнэн буолар.
Чурапчы улууhун гимназията.  Макаров Степан Кузьмич аатынан Чурапчы гимназията — Чурапчыга баар улуус бүттүүнүттэн дьоҕурдаах оҕону сүүмэрдээн үэрэтэр оскуола. Гимназия директора — Посельскай Юрий Павлович.
Историята.
Арыллыан иннинэ Чурапчы орто оскуолатыгар гимназическай кылаас быһыытынан олохтоммута. 1995 сыллаахха дьоҕурдаах оҕолору биир сиргэ мунньан дириҥэтэн үөрэтэр табыгастаах диэн санаатын туруорсан, гимназия бастакы директора Иустинова Альбина Степановна математическай уонна гуманитарнай кылаастарын арыйбыта. Саха Сирин президенын оскуолаларын ситимигэр киирэр.
1995 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Чурапчы улуустааҕы гимназията арыллыытын туһунан Саха Сирин үөрэҕин министиэристибэтин 61 № 01-06/506 уурааҕа тахсар.
1999 сылга техническай кылаас арыйыллар
2010 сыллаахха Саха Республикатын президенин уурааҕынан гимназия5а РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталын, Чурапчы улууhун бастакы бочуоттаах гражданинын, Саха Маресьевынан ааттаммыт С. К. Макаров аата иҥэриллибитэ.
Директордара.
Гимназия директордарынан үлэлээбиттэрэ: &lt;br&gt;
1995 - 2002 с.с. Иустинова Альбина Степановна - Саха Республикатын үөрэҕэриитин үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация үөрэҕэриитин туйгуна, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.&lt;br&gt;
2002 - 2004 с.с. Тобохов Семен Владимирович - Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна.&lt;br&gt;
2004 - 2008 с.с. Гуляев Василий Васильевич - Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна.&lt;br&gt;
2008 - 2012 с.с. Манасытова Марианна Алексеевна - педагогическай билим хандьыдаата, Российскай Федерация норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Дети Саха - Азия международнай фонда стипендията.&lt;br&gt;
2012 с. Посельскай Юрий Павлович - СР үөрэҕэриитин туйгуна.
Үөрэҕин профиллара.
Билигин гимназия математическай, гуманитарнай уонна техническай направлениялардаах.
Күн бүгүн гимназияҕа дойду биир бастыҥ учууталлара үлэлииллэр, ол курдук:
Чинчийии үлэтэ.
Оскуолаҕа хас сыл аайы бары «Билии — күүс» диэн үөрэнэччилэр конференциялара тэриллэр. Гимназия үөрэнэччилэрэ араас научно-практическай конференцияларга ситиһиилээхтик кытталлар.
Гимназияҕа атын тэрилтэлэр.
Оскуола баазатыгар «Дьоҕур» республиканскай обществотын филиала үлэлиир. Ону тэҥэ гимназияҕа олоҕуран Чурапчы эдэр учууталларын бөлөҕө тэриллибитэ.
Палладий транскрипцията. Паллаадий транскрипцията — кытай тылын нуучча тылыгар транскрипциялааһын ньымата.
Биллиилээх кытайы үөрэтээччи Н. Я. Бичурин 1839 сыллаахха айбыт. Палладий (П. И. Кафаров) уонна П. С. Попов таһааттарбыт «Толору кытай-нуучча тылдьытттарыгар» (Пекин, 1888) туһаныллан олоххо киирбитэ, онон билигин биллэр аатын ылбыта. Бу транскрипция «сохранила свои позиции и с незначительными изменениями используется и поныне».
Пиньинь Палладий систиэмэтигэр тылбааһа.
Если при транскрипции двух соседних слогов одного слова последний заканчивается на -н, а следующий начинается на гласную, то на стыке ставится разделительный "ъ", например: 长安 Чанъань, 朋友 "пэнъю".
Слоги, заканчивающиеся в пиньине на -ng, в транскрипции Палладия заканчиваются на -н (Shanghai — Шанхай). Слоги, заканчивающиеся в пиньине на -n, в транскрипции Палладия заканчиваются на -нь (Shaolin — Шаолинь).
Слог "hui" произносится как [xuəi], что отражено в написании кириллицей как "хуэй" (напр. Хуэйцзу) и заодно позволяет избежать «неблагозвучия» в русском языке. В некоторых топонимах используется также вариант "хой" (Аньхой). Некоторые авторы ошибочно используют буквальную транслитерацию пиньиня, что создает варианты транслитерации: 安徽 Аньхой — Аньхуй, 回族 Хуэйцзу — Хуйцзу.
Слогом "хуэй" (hui) могут быть записаны китайские фамилии и имена (напр. 辉 Huī) или их часть. Это также название народа (回 Huí) (тж. Хуэйцзу, см. Дунгане) и одного из китайских языков/диалектов хой (徽 Huī).
В научной и художественной литературе, изданной на русском языке, при транскрипции имен собственных и в терминологии часто встречается двоякое написание слогов "мэн — мын, мэнь — мынь, фэн — фын, фэнь — фынь, пэн — пын." Но начиная с 50-х годов XX в. предпочтение стало отдаваться написаниям с буквой э.
В целях сохранения преемственности написаний географических названий и из-за большого объема накопленных картографических и справочных материалов, изданных различными ведомствами или имеющихся в их распоряжении (лоции, различные карты, справочники, картотеки и т. д.), в этой области собственных названий предлагается пока оставить традиционное написание четырех слогов через ы — мын, Мынь, фын, фынь, но приводить их в скобках после написаний с э, например Кайфэн (Кайфын), Сяомэнь (Сяомынь) и др.
Устоявшиеся исключения — топонимы: Пекин, Нанкин, Харбин.
Уэйд — Джайлз транскрипцията.
Уэйд — Джайлз (эбэтэр көннөрү Уэйд, сороҕор Вейд — Жиль; "Wade-Giles") — путунхуаны романизациалыырга сороҕор билигин да туттуллар пиньиньтэн кырдьаҕас систиэмэ.
Дьокуускайдааҕы дьахтар гимназията. Дьокуускайдааҕы дьахтар гимназията — Саха сиригэр бастакы дьахталларга аналлаах орто үөрэх кыһата. 1882 с. аһыллыбыт.
Уопсайынан Арассыыйаҕа дьахталлары дьиэ-кэргэҥҥэ буолбакка, хамнастаах үлэҕэ бэлэмниир орто үөрэх кыһалара XIX үйэ иккис аҥаарыттан эрэ баар буолбуттара. Бу дьахталлары эр дьону кытта биир бырааптаах оҥоруу туһугар охсуһуу түмүгэ этэ. Элбэх утарсыы баара.
Манна Саха сиригэр аан бастакы «Бюллетень Петербургского телеграфного агентства» диэн чааһынай хаһыаты 1905 с. (ыам ыйа-атырдьах ыйа) таһаара сылдьыбыт Василий Жаров үлэлээбит. Ону таһынан Хапсыын атыыһыт кийиитэ, уолун Петр Апексимович кэргэнэ Татьяна Кушнарева, Сорбонна университетын бүтэрбит дьахтар, боронсуус тылын үөрэппитэ биллэр.
Сигэлэр.
Аграфена МАКАРОВА, «Они учились в Якутской женской гимназии», «Илин» сурунаал, 2001, 3-4№
Якутуголь. «Якутуголь» диэн Арассыыйа чох компанията. Толору аата — "Открытое акционерное общество «Холдинговая компания „Якутуголь“»". Штаб-квартирата Нүөрүҥгүрүгэ (Саха Сирэ) баар.
Бас билээччилэрэ уонна салалтата.
Компания акцияларын 100% тутааччы Мечел (2007 c. ыла).
Генеральнай директор — Игорь Хафизов.
Дьарыга.
Компания үс чох хостуур сирдээх — Нүөрүҥгүрүтээҕи, Хаҥаластааҕы уонна Дьабарыкы-Хайатааҕы.
Мантан ураты, Эльгинскай чох сиригэр хостуур лицензиялаах.
Хостоммут чохтон улахан аҥара Дьоппуонҥа уонна Соҕуруу Кэриэйэҕэ экспортанар. Арассыыйа ис баhаарыгар компания чоҕун сүрүн туттааччылара — Ыраах Илин федерал уокуругун энергосистемалара, Урал уонна Сибиир металлургия тэрилтэлэрэ.
2005 с. хостооhуна — 8,97 млн т, күүтүллэр ыраас барыhа — $125 млн кэриэтэ. 2007 c. хостооhуна — 10,279 млн т, онтон 3,33 млн — энергия чоҕо.