mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Аан дойду иллэрин тиһигэ. 2008 сыл атырдьах ыйынааҕы туругунан ХНТга 192 ил киирэр. Ону таһынан Ватикан норуоттар ыккардылырынааҕы субъегынан ааҕыллар.
Уон кэриҥэ ил де-факто тутулуга суохтар да, атын иллэр билиммэттэр эбэтэр аҕыйах ил билинэр, ол иһин статустара мөккүөрдээх.
Ону таһынан икки ил Палестина уонна Сахара Араб Демократиялаах Республика элбэх ил билиммитин да үрдүнэн тутулага суох буолбатахтар
Аан дойду араас өттүлэригэр сорох территориялар тутулуга суох буолуу иһин охсуһаллар.
Чикаго. Чикаго () диэн Иллинойс штатын киин куората, АХШ. Биир саамай улахан куорат аан дойдуга буолар.
Гей дэриэбинэтэ. Гей дэриэбинэтэ диэн элбэх ахсааннаах лесбианнар, гейдар, трансгендердар уонна бисексуаллар түмсэн олорор урбан сирдэрэ. Гей дэриэбинэлэригэр үксүн гейдарга аналлаах сирдэр бааллар, ол эбэтэр баардар уонна пабтар, түүҥҥү кулууптар, рестораннар уонна кинигэ маҕаһыыннара.
Микро ил. Микро ил (эбэтэр виртуал ил) диэн аан дойду дьиҥнээх иллэринэн эбэтэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэринэн билиниллибэт тутулуга суох ил толкуйа эбэтэр бырайыага. Кинилэр үксүн кумааҕыга, Интернекка эбэтэр айааччыларын өйдөрүгэр эрэ баар буолаллар. Билиҥҥи кэмҥэ Силэнд, Гейдар Хоруоллуктара, Лиссарабия уо.д.а. сымыйа дойдулар бааллар.
Lunar Embassy. Lunar Embassy диэн Сиртэн ураты халлаан эттиктэригэр сир атыыта. Түөкүннээһин биир көрүҥэ. Атыылаhааччыга халлаан куйаарын хайа эмэ эттигин (холобур, Ый, Марс уо.д.а.) ньууругар сир иэнин бас билиитин туhунан сертификат бэриллэр.
Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ. Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ (ааҥллыы North Atlantic Treaty Organization — NATO, французтуу Organisation du traité de l'Atlantique nord — OTAN) диэн сэбилэниилээх холбос. Муус устар 4, 1949 Хоту Атлантик Үлэҕинэн тэриллибит. Салалтата Брюссель (Бельгия) куоракка баар. Тэрилтэ холбоhуктаах көмүскэнии систематын тутуhар, ол аата бары кыттааччы иллэр тастан саба түһүүгэ бииргэ сомоҕолоон хардараллар.
Sony. Sony Corporation (ソニー株式会社 "Sonī Kabushiki Gaisha") диэн Дьоппуон конгломерат мультинационал корпорацията уонна аан дойду ордук бөдөҥ медиа конгломераттарыттан биирдэстэрэ, 2008 с. барыhа US$99.1 миллиард. Sony электроника, видео, коммуникациялар, видео оонньуу консоллярын уонна информация технологиятын оҥорооччуларыттан биирдэстэрэ.
Конгломератка Sony Pictures Entertainment, Sony Computer Entertainment, Sony Music Entertainment, Sony Ericsson, Sony Financial Holdings, Sony Entertainment, Epic Games, Bungie, Stainless Games, Sony Interactive Entertainment уонна да тэрилтэлэр киирэллэр.
Sony ону таһынан медия конгломерат буолар, ол курдук Columbia Pictures, TriStar Pictures, Metro-Goldwyn-Mayer Голливуд киинэ устар студиялары бас билэр, 32 телеканаллары АХШ, Канаада, Мексика, Бразилия, Аргентина, Дьоппуон, Арассыыйа, Кытай, Аустралия дойдуларыгар бас билэр, 53 радиостанциялары 37 омук сиригэр, 79 ырыа студияларын (олор ахсааннарыгар Sony Music) 178 омук сиригэр, 6 мультик оҥорор студиялары Голливудка (АХШ). 
Sony аатырбыт IMAX киинэ көрдөрөр театрдары 142 омук сиригэр бас билэр.
Sony IMX линзалары оҥорор, 68% планета смартфоннарыгар камераларыгар үлэлиир (Айфоннарга Самсуннарга эмиэ). 
Sony элитнай Bravia телевизордары оҥорорунан биллэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Социал үөрэхтэр. Социал үөрэхтэр диэн дьон-сэргэ эйгэлэрин чинчийэр үөрэхтэр. Кинилэр ахсааннарыгар киирэллэр: антропология, археология, филология, култуурология, демография, экономика, киhи географията, история, тыл үөрэҕэ, медиа үөрэхтэр, политика үөрэҕэ, психология, социал үлэ уонна социология.
SONY.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-03-03T10:56:24Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Timir2&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;SONY аата манныкка уларытылынна: Sony&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;34228&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Иммиграция. Иммиграция ( — "атын дойдуга олохсуйа барыы"), ханнык эмит дойду дьонноро эбэтэр омуктара, бэйэлэрин дойдуларыттан араас биричиинэттэн атын дойдуга олохсуйа барыахтарын сөп. Холобур:
Ити уонна 10000 араас биричиинэттэн дьоннор атын дойдуга олохсуйа бараллар. Араас аан-дойду омуктара сайдыыта суох дойдуттан арыый сайдыылаах уонна баай дойдуларга олохсуйа бараллар:
Дьоннор арыый баай эбэтэр олох баай дойдуга олохсуйа бараллар, үчүгэй олоҕу була
Иммиграннар бу дойдуларга.
Ити дойдуларга сыл аайы 20 миллион араас омуктар (Үксэ Кытайдар) ити дойдуларга олохсуйа бараллар уонна Permanent Resident буолаллар. 
Green Card.
Бу сылын ахсын аайы АХШ правительствотынан ыытыллар лотерея оонньуу, сыл аайы дойду 1 миллион иммиграннары олордо ылар.
Дьон сэргэ олороругар саамай табыгастаах дойдулар.
Freedom House этэринэн дьон олороругар табыгастаах дойдулар 14-тэр. Олор бары Арҕааҥҥы дойдуларга киирэллэр.
Аустралиаҕа иммиграциа.
Аустралиа - аан дойду биир саамай динамично сайда турар дойдута, айылҕата баайынан уонна араастарынан, экономиката сайдыылааҕынан, криминал суоҕунан, дьон иитиитэ ордугунан биллэр дойду буолан - Аан Дойду эдэр ыччата барыта онно тардыһар буолла.
Аустралиа - эн инники дьолун
3G. 3G диэн мобил ситим теле стандартарын уонна технологияларын үһүс көлүөнэлэрэ. Билиҥҥи үйэҕэ сайдыылаах ситим көрүҥүнэн буолар. International Telecommunication Union (ITU) стандартарыгар олохтонор.
Уhүс көлүөнэ мобильнай ситимэ информацияны пакетнай технологиянан ыытар. Ону олохтуурга туспа сир үрдүнэн барытынан унифицированнай стандартарга эппиэттиригэр маннык рекомендациялары айбыттара:
Телекоммуникация индустрията сүрүн сыала биир сир үрдүнэн үлэлиир мобильнай тулалыыры оноророоhун, ол да эрээри, бастааҥҥыттан хас да стандарт олохтонуо диэн сэрэйбиттэр эбит. Оператор биир эбэтэр хас да стандарка бырааптаах эрэ буолуон сөп, онон сороҕор телефон таларга таарыйа итини кытта наадалаах операторы талыахха наада буолар.
Билигин сир үрдүнэн сүрүн тар5аммыт стандартарынан UMTS (W-CDMA), CDMA2000 уонна CDMA450. 2006 сыллаахха Ахсынньы бүтүүтүгэр барыта 364 мол 3G абоненнара бааллара.
Арассыыйаҕа.
3G Билайн компаниятыгар киэҥник туттуллар. 2009-10 сс - МТС уонна МЕГАФОН киллэриэхтээхтэр.
Түҥ. Түҥ өрүс - Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 1092 км., тардыытын иэнэ 16300 км². 
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ баар уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр. 
Сыллааҕы орто уу ороскуота сөкүүндэҕэ 180 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Тардыытыгар 450 үрэх уонна 9000 күөл баар. Сүрүн салаалара: хаҥас "Чимикидээн" (331 км.), "Дьиппа" (243 км.), "Арҕаа Түҥ" (193 км.); уҥа "Түҥкэн" (174 км.)
Уулаах дьылларга аал сырыыта Тиэрбэскэ дылы.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Таҥнары. Таҥнары өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 352 км., тардыытын иэнэ 4400 км². 
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар. Сүрээнэ Саха сирин ортоку намталга баар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. уҥаттан "Эйим" (123 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Түүкээн. Түүкээн өрүс - Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 747 км., тардыытын иэнэ 16300 км². 
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр. Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 30 м³.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: "Чилли" (349 км.) уонна "Тэҥкэлээх" (85 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чыбыыда. Чыбыыда өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 451 км., тардыытын иэнэ 9960 км². 
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар, аллараа сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталынан устар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар "Тымтайдаах" (193 км.), хаҥас өртүттэн "Сэргэлээх" (114 км.) уонна "Быракаан" (229 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тоҥуо. Тоҥуо өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 350 км, тардыытын иэнэ 6940 км². 
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар, аллараа сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталынан устар. Ньурба уонна Үөһээ Бүлүү улуустар быысаһар сирдэринэн устар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар "Логлор" (76 км), хаҥас өртүттэн "Тоҥуочаан" (94 км).
Тоҥуо үрэх кытылыгар саха норуодунай поэта Бүөтүр Тобуруокап төрөөбүтэ, сахаҕа биллибит худуоһунньуктар уустар Бойтуновтар эмиэ бу үрэх сүнньүттэн төрүттээхтэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Күндэйэ (өрүc). Күндэйэ өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 194 км., тардыытын иэнэ 3300 км². 
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар Муоһааны күөлгэ баар. үөһээ сүүрээнигэр "Табаһанда" уонна "Синэй Сээн" күөллэри курдары ааһар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар "Харыйалаах" (83 км.) 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ыгыатта. Ыгыатта өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 601 км., тардыытын иэнэ 11200 км². 
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар "Өртүкээн" (134 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Олгуйдаах. Олгуйдаах өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаатын Ахтаранда салаата. Уһуна 191 км., тардыытын иэнэ 5450 км². 
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар Тоймоку күөлгэ баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар "Ааллаах" (80 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ахтаранда. Ахтаранда өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 75 км., тардыытын иэнэ 15700 км². 
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргинэн сүүрэр "Алымдьа" уонна Олгуйдаах өрүстэр холбоһууларыттан саҕаланар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар "Олгуйдаах" (191 км.), уҥа өртүттэн "Баатыр" (221 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Оччугуй Ботуобуйа. Оччугуй Ботуобуйа үрэх. Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 342 км. Тардыытын иэнэ 11100 кв.км. 
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 40 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Тардыытыгар албаас үөскээбит сирэ. Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: "Харыйа Үрэх" (109 км.) уонна "Иирэлээх" (112 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Улахан Ботуобуйа. Улахан Ботуобуйа үрэх. Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 459 км. Тардыытын иэнэ 17500 кв.км. 
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 40 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Тардыытыгар албаас үөскээбит сирэ. Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: "Дьункун" (108 км.) уонна "Куруҥ Дьункн" (93 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чуона (өрүс). Чуона - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 802 км. Тардыытын иэнэ 40600 кв.км. 
Баһа Иркутскай уобаласка Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 1300 үрэх уонна 4500 күөл баар. 
Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 120 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Тардыытыгар алмаас үөскээбит кимберлит туруупката баар. Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: "Ичуода" (144 км) уонна "Вакунайка" (362 км), уҥа өртүттэн - "Дьэкиндэ" (158 км) уонна "Дьэлиҥдэ" (137 км)
80-с сылларга Бүлүү өрүскэ "Чона" диэн ааттаах теплоход устар буолара.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Марха (өрүc). Марха өрүс — Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 1181 км, тардыытын иэнэ 99000 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар.
Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 405 м³. Тардыытыгар 4334 үрэх уонна 12000 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салааларынан буолаллар: "Ханньа" (398 км.), Далдын (138 км.) уонна "Куонанчаан" (213 км.); хаҥас өртүттэн "Олдоҥдо" (159 км), "Мархара" (232 км.) уонна Моркуока (841 км.)
Аал сырыыта Маалыкайга дылы.
Танда (өрүc). Танда үрэх - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 159 км., тардыытын иэнэ 3840 км². 
Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэ хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 800 күөл баар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн "Хатанньа" (70 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Таатта. Таатта үрэх — Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 414 км., тардыытын иэнэ 10200 км². Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэ хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 2300 күөл баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 5 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Хонду (58 км.), хаҥас өртүттэн Куталаах (80 км.) уонна Хотугу Наммара (56 км.) Үрэх устун элбэх гидротехника тутуулара бааллар.
Үрэх кытыытыгар уопсайа 15 нэhилиэк баара ааҕыллар. Таатта үрэх үс улууhу таарыйан ааhap: баha Аммаҕа, ортоку сунньэ Чурапчыга, алын сууругэ Тааттаҕа. Нэhилиэктэр улаххан анаардара тыа хаhаайыстыбанан дьарыктанан, аhaaн-сиэн олороллор. Кыhынын Таатта уутун иhэн туорууллар.
Таатта урэх экологията.
Таатта урэх билинни туруга ГОСТ халыыптарыгар эппиэттиир эрээри, киhи-суеhу еттутунэн киртийии бэлиэтэнэр. Ону Тааттатаҕы Ытык-Куел маннайгы нуемэрдээх орто оскуолатын уерэнээччилэрэ чинчийэн быhаарбыттара, улуус дьаhылталарыгар ону керер-хонтуруоллуур 
Халаан уута.
2007 уонна 2014 сс. Таатта улахханнык ууга былдьана сылдьыбыта. 
Ссылки.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Седалищев Валерий Филиппович. 1980 с-ха Үрэх Күөрэҕэ,Дьабыла (Одьулуун) нэһилиэгэр төрөөбүтэ, "Усуйаана улууһун (оройуонун)" МТ-гэр бас сир үллэрээччинэн үлэлиир.
Тумара өрүс. Тумара өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 236 км., тардыытын иэнэ 10300 км². 
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Көлтөр уонна Мунний систэри быһа охсор. Тардыытыгар 700 күөл уонна 17 тарыҥ баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн "Нуора" (110 км.), хаҥас өртүттэн "Дьэлиндьэ" (78 км.).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кэлэ. Кэлэ өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 290 км., тардыытын иэнэ 8600 км². 
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Тардыытыгар 900 күөл уонна 7 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 28 км². 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн "Эйэҕэс" (98 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тукулан (өрүc). Тукулан өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 191 км., тардыытын иэнэ 2880 км². 
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Сордоҕун сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 200 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хуацяо. ХУАЦЯО, Кытай дойдутуттан атын дойдуларга олохсуйа барбын дьон. Холобура: Кытай - Саха Сирэ, Кытай - АХШ, Кытай - Канада. Хуацяо ахсаана 100 миллион.
Мельбурн. Мельбурн () диэн соҕуруу Аустралия куората. Иккис миэстэни ылар Аустралияҕа дьонун ахсаанынан. Дьонун ахсаана 2008 сыллаахха - 3 974 402. Бу куорат Виктория штатын киин уонна саамай улахан куората буолар. Улахан экономически мощно сайдыбыт куорат буолар - 45% дойду экономикатын салайар. Бу куорат сылын ахсын элбэх иммиграннар олохсуйа кэлэллэр.
Outlook.com. Outlook.com, электроннай почта компанията. Аан-дойдуга саамай биир улаханнара. Кини абоненнара 2008 сыллаахха — 780 000 000 киhиэхэ тэннэспит. Кун аайы дьонун ахсаана улаата турар — 100 000 киhинэн. Эhиги эмиэ онно эбиллиэххитин ба5арар буоллаххытына манна регистрацияланын — www.MSN.ru — нууччалыы версията. Сахалыы версия — www.MSN.ykt.ru (IP проблематыттан аhыллымыан сёп). Ангийскай версията — www.MSN.com (АХШ). HOTMAIL — биир Майкрософт компаниятыгар киирэр, ол кынан баран бэйэтин туспа корпорация курдук аа5ынар.
Конкуреннара.
Google, Yahoo, Mail.Ru, Mail.Com, Canada.Com.
Yahoo!. Yahoo! Inc. диэн Америка корпорацията. Интернет сервистарынан дьарыктанар.
Даннар. Даннар, ол эбэтэр Дааннар () — Дания олохтоохторо уонна ол дойду основной нэhилиэнньэтэ буолар. Данияҕа — 5 миллион Даннар, АХШ-ка — 1 миллион, Канада — 990 тыс, Германия — 885 тыс, Исландия — 74 тыс, Норвегия — 10 тыс, Дьоппуон — 9 тыс, Англия — 5 тыс. Россияҕа — 1 тыс Даннар бааллар, олортон 50 Даан омуга Саха Сиригэр бааллар.
Кыргыыстар. Кыргыыстар (кырг. "кыргыздар" /qɯrɣɯzdar/ "хырҕысдар"; "биир ахс. кыргыз /qɯrɣɯz/" "хырҕыс") диэн түүр омуга. Сүрүннээн Кыргыстааҥҥа олороллор. Ону таһынан Узбекистаанҥҥа, Кытайга,Тадьикистаанҥҥа, Арассыыйаҕа, Казахстаанҥҥа, Туурсуйаҕа, Афганистаанҥҥа тарҕанан олороллор. Кыргыыс тылынан саҥараллар. Итэҕэллэрэ сунниттыы ислаам. Монголоид уонна европалыы раасалар икки ардыларынан сылдьар соҕуруу сибирдээҕи раасаҕа киирсэллэр.
Этногенез (Омук үөскээһинэ).
Кыргыыстар бэйэлэрин Сибиир соҕуруу өттүгэр Енисей өрүскэ уонна Алтаайга олоро сылдьыбыт Енисей кыргыыстарын сыдьааннарынан ааҕыналлар. 
Енисей кыргыстара б.э. VI үйэтигэр Енисей өрүһү буланнар, бары аҕа уустара холбоһон Кыргыс хаҕанатаын тэрийбиттэр. 
840 сыллаахха Кыргыс хаҕаната былыргы Уйгуур хаҕанатын сэриилээн урусхаллыыр уонна былыргы Монголия сирин-уотун үксүн баһылыыр. Ол эрэн Х үйэҕэ монгуоллуу тыллаах киданнартан хотторон кыргыыстар Алтаай сиригэр көһөллөр.
Алтаайга тиийэн кыргыыстар биир салаалалара кинилэргэ уруулуу кимаактары уонна илиҥҥи кыпчаактары кытары холбоһон олороллор. Чуолаан бу кэми - X-XII үйэлэри кыргыыс тыла үөскээбит кэминэн ааҕаллар. Алтаай кыргыыстара түүр омуктарыттан бастакынан Чыҥыс Хааҥҥа бас бэриммиттэрэ уонна Монгол империятыгар холбоспуттара. XIII-XIV үйэлэргэ Алтаай кыргыыстарын үксэ Чаҕатай Улууһун сиригэр Тянь-Шань хайа диэки көспүттэрэ. Уонна онно тиийэн ислаам итэҕэлин ылынан олохтоох түүр (кыпчаак, карлук уо.д.а) уонна монгол (кара-кытай, найман уо.д.а.) биис уустарын кытта холбоһон барбыттар, ол түмүгэр билиҥҥи кыргыыс омуга үөскээбит.
Енисейгэ хаалбыт кыргыыстар хакаас омук үөскүүрүгэр олук уурсубуттара. Алтаайдааҕы кыргыыстар (буруттар) алтай омук икки монгол омук икки састааптарыгар киирсибиттэрэ.
Этноним (Омук аата).
Бэйэлэрин "кыргыз" диэн ааттаналлар. Ити курдук омук аата түҥ былыргыттан уларыйбакка кэлбитэ сэдэх көстүү быһытынан сыаналанар. Саха тылыгар биир үксүн сэбиэскэй саҕана нуучча тылыттан киирбит "киргиис" диэн аат туттуллар. Саха үһүйээннэригэр былыр "кыргыс" диэн омук Саха сирин киин өттүгэр олоро сылдьыбыта эмиэ кэпсэнэр. Арааб уонна Персия суруктарыгар былыр "хархыз", "хырхыр", кытайдарга "сяцзясы", "гекун" диэн ааттанар омук баара биллэр.
Кыргыыстар бэйэлэрэ ааттарын түүрдүү "кырк" ("түөрт уон") диэнтэн үөскээбитэ буолуо диэн сабаҕалыыллар, Манаас былыр түөрт уон аҕа ууһун холбообута ахтыллар. Атын сабаҕалааһыннар да бааллар. Саха тылыгар "кыргыс" диэн тыл "сэрииһит, сэрии" диэн суолталаах.
XVIII — XX үйэлэргэ нууччалар казаахтары эмиэ киргииз диэн ааттыыллар этэ. 
Кыргыыстар Саха сиригэр
Toyota. Toyota Motor Corporation (トヨタ自動車株式会社 "Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha") диэн Дьоппуон мультинационал корпорацията уонна аан дойду массыына оҥорооччуларыттан ордук улаханнара. Корпорацияҕа аан дойду үрдүнэн 316,000 киhи үлэлиир.
Dell. Dell, Inc. диэн мультинационал технология корпорацията. Тус көмпүүтэрдэри оҥорор, атыылыыр уонна хааччыйар. Салалтата Раунд Рок, Техас. Үлэhиттэрин ахсаана 82,700.
LG Group. LG Group диэн Соҕуруу Кэриэйэ үһүс улахан конгломерата. Электрониканы, мобил телефоннары уонна нефтехимикаттары оҥорор. Конгломеракка киирэллэр LG Electronics, LG Telecom, Zenith Electronics, LG Chem уо.д.а. 80 тахса дойдуларга үлэлиир.
Samsung Group. Samsung Group () диэн аан дойду ордук улахан конгломерата. Аан дойду хас да индустриятыгар бастаан иhэр. Конгломеракка Samsung Electronics, Samsung Heavy Industries уонна Samsung Engineering &amp; Construction курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.
«Самсунг» диэн тыл (, Кэриэй тылыгар быдан сөпкө эттэххэ ааҕыллыыта атын - «самсоҥ») - "Үс сулус" диэн буолар. Баҕардар бу Самсунг төрүттэччитэ Ли Бён Чхоль (이병철) үс уолун кытта сибээстээҕэ буолу. Кыра уола Ли Гон Хи (이건희) 2008 сыл муус устарыгар дылы хампаанньаны салайан олорбута
Huawei. Huawei Technologies Co. Ltd. (Кытайдыы 華為技術有限公司|华为技术有限公司 Huáwèi Jìshù Yǒuxiàn Gōngsī Хуавэй цзишу юсянь гунсы) Кытай биир мультинациональнай корпорацията, телекоммуникация уонна ситим тэриллэрин уонна өҥөлөрүн оҥорор. Төбө офиһа Шенжень куоракка баар. 2012 сыллаахха телекоммуникация тэрилин оҥорооччулартан бастакы буолбута.
1987 сыллаахха тэриллибитэ. Бастаан төлөпүөннэри холбуур тэриллэри оҥорор этэ, онтон кэлин тэнийбитэ. Huawei хампаанньаҕа билигин 140,000 тахса киһи үлэлиир, онтон 46% саҥа тэриллэри былаанныырга уонна айарга үлэлиир. 21 Чинчийэр кииннэрэ араас дойдуларга баар: Кытайга, АХШ-га, Канаадаҕа, Холбоһуктаах Хоруоллукка, Пакистаҥҥа, Францияҕа, Германияҕа, Колумбияҕа, Швецияҕа, Ирландияҕа, Индияҕа, Россияҕа уонна Турцияҕа. уонна 2013 сыллаахха чинчийиигэ 5 млрд АХШ долларын укпута.
2010 сыллаахха барыһа 23.8 млрд Кытай юаня этэ (3.7 млрд АХШ доллара). Таһаарар оҥоһуктара 140 дойдуга тарҕатыллаан үлэлии сылдьар уонна Аан дойду ордук улахан 50 сотовай хампаанньалартан 45-һэ тутталлар. 
Оҥоһуктара.
Huawei хампанньа оҥоһуктара:
Бэс. Бэс (, ) — куруук көҕөрөр мастар бөлөхтөрө. Манна 70-ча көрүҥ киирэр. Олортон Саха сиригэр үһэ баара биллэр: Ойуур бэһэ, Сибиир сыалааҕа, Болбукта.
Ойуур бэһэ.
Бэс диэн тылынан саха тылыгар үксүн "көннөрү" эбэтэр атын аата "ойуур бэһин" () ааттыыллар. 
Ойуур бэһин ареала.
Бэс Саха сирин киин уонна арҕаа өттүгэр тарҕаммыт мас, Өлүөнэ-Бүлүү уонна Өлүөнэ-Алдан өрүстэр ыккардыларыгар, Өлүөнэ, Алдан хочолоругар үүнэр. Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи хайаларыгар 800-1000 м дылы үөһэ тахсар. Ареалын хотугу кыраныыссата Бүлүү өрүс үөһээ тардыытынан, кини салаата Марха орто тардыытынан, Эдьигээн бөһүөлэгин хоту өттүнэн, онтон Өлүөнэ уҥа кытылыгар тахсан баран ону кыйа Алдан уҥа кытылын кыйа хоту барар уонна Хабааровскай кыраайга тиийэр.
Тас көстүүтэ, үүнүүтэ, сайдыыта.
Бэс 20-45 м үрдүктээх, умнаһын диаметра 20-100 см. Саха сиригэр 30 м дылы үүнэр. Умнаһа толору мас (полнодревесный), аллараа өттө буровато-сиэрэй хайыттаҕас халыҥ хатырыктаах. Үөһээ өттүгэр хатырыга кыһыллыҥы оранж өҥнөөх буолар уонна чараас суба (пленка) буолан арахса турар.
Экологията.
Кураанах кумах, кыра туой булкаастаах кумах уонна хайалаах сиргэ таастаах буордарга үүнэр. Буор кыра тууһун тулуйар. Сырдыгы сөбүлүүр, сырдык, паарка тииптээх бэс чагдалары үөскэтэр.
Суолтата.
Айылҕаҕа кыра кыыллар уонна көтөрдөр олохсуйалларыгар тоҕоостоох ойуурдары үөскэтэр, манна кинилэр сайдалларыгар сөптөөх аһылыгы булаллар. Кыһын тымныы тыалтан хаххаланаллар. Бэс чагдаларга уонна бэстээх тыаларга тэллэйдэр сөбүлээн үүнэллэр.
Ойуур бэһэ кумахтары уонна алдьаммыт сирдэри мастыырга (облесение), маһынан бөҕөргөтөргө мастартан саамай табыгастаах. Силиһэ үчүгэйдик сайдар буолан кумах сири хамнаппат уонна бэйэтэ да кумахтаах буор тыйыс усулуобуйатын үчүгэйдик тулуйар. Тукулааннарга, холобур, бэс эрэ үүнэр. Атын мас кыайан тулуйан үүнэр кыаҕа суох.
Норуот хаһаайыстыбатыгар суолтата сүҥкэн.
Бэс мас үүнэр сирдэрэ (ускуобка иһигэр территория тыатын сабардамыттан бэс төһөтүн ылара көстөр) — Саха Сирэ (57 %), Канаада (75 %), АХШ (41 %), Швеция (69 %), Норвегия (17 %), Дания (11 %), Германия (7,47 %), Польша (30 %), Арассыыйа (87,9 %), Дьоппуон (0,9 %), Кытай (13,1 %).
Талах. Талах () — үүнээйи көрүҥэ; элбэх сыллаах мастыҥы 0,8-6 миэтэрэ үрдүктээх үүнээйилэр.
Мастартан сүрүн уратылара — улааттахтарына да биир умнастамматтар, хас да эбэтэр элбэх умнастаах буолаллар; олохторун уһуна 10—20 сыл.
Үксүн тыа саҕатыгар, талахтаах куйаардарга, ойуурдаах туундараҕа баар буолаллар.
Холобур: биэ эмиийэ, долохуна, харастыҥы үөт.
Астаах талахтар суолталара улахан: моонньоҕон, хаптаҕас уо.д.а.
Айсен. Айсен эбэтэр Айсиэн — киһи аата. Сүрүннээн уолаттарга бэриллэр, кыргыттарга үксүн Айсена диэн көрүҥүнэн бэриллэр. 
Суолтата — Айыы сиэнэ.
Сүрүннээн Саха Сиригэр уонна АХШ-ка олорор сахаларга тарҕаммыт. Киэҥник тарҕаммыт сирдэрэ — Мэнэ-Ханалас, Нам, Сунтаар улуустара уонна Дьокуускай куорат.
Нөруктээйи. Нөруктээйи, хаптал эбэтэр хочо сир баар Мэнэ-Ханалас улууhугар.
Дворкович Аркадий Владимирович. Аркадий Владимирович Дворкович (26 кулун тутар 1972, Москва) — Арассыыйа экономииһа, президент көмөлөһөөччүтэ.
Альбинизм. Альбинизм диэн тирии, баттах уонна харах пигмена суох буолуута.
Уруодтар. Уруодтар, улахан ыарыы буолар. Химикаттан уэскуур. Дьонно тарҕаммыт. Кэнники бириэмэҕэ кыылларга эмиэ баар буолла.
Тасмания. Тасмания ("Tasmania") диэн Аустралия бас билэр арыыта. Аустралия дойдутугар Тасмания штатын үөскэтэр. Дьонун ахсаана - 500 000.
CNN. Cable News Network (CNN) диэн АХШ телекомпанията. 1980 сыллаахха Тед Төрнер тэрийбитэ. АХШ бастакы күҥҥэ 24 чаас устата сонуннар биэриилэрин көрдөрөр буолбут телеханаала.