mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Саввин Иосиф Моисеевич (Кыппыайап). Кыппыайап-Саввин Иосиф Моисеевич - XX-с үйэ саҕаланыытыгар аатырбыт Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары охсуспут киһи.
1898 сыллаахха Мындаҕаайыга Нуойаан диэн сиргэ төрөөбүт. Ийэтэ Лүһүгүр баай кыыһа, аҕата Моисей Иванович Саввин-Баллырҕай, дьадаҥы киһи. Уоһук дьадаҥы аҕатыттан арахсан баай эһэтигэр иитиллибитэ биллэр, Сулҕаччытааҕы церковнай-приходской оскуоланы 1915 сыллаахха туйгуннук үөрэнэн бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы духуобунай училищаҕа үорэҕин салҕаабыт. Манна 1917 сылы көрсөр, М. Аммосовы, П. Ойуунускайы уонна И. Бараахабы кытта бодоруһар, Г. Петровскай, Е. Ярославскай уонна С. Орджоникидзе уоттаах-төлөннөөх этиилэрин истэр.
1921 сыллаахха "үрүҥ хамсааһына" саҕаламмытыгар урукку былааһы көмүскүүргэ турунар. Аатырбыт Никольскай сэриитигэр кыттар. Манна
Хахай. АРСЛАН — Арслан — Арсран.
Арслан — Арсран ("Panthera leo") диэн Felidae ыалын ахсааныгар киирэр, Арслан Panthera ууhун 5 биэс улахан куоскаларыттан биирдэстэрэ. Атыыр Арслан ардыгар 140—200—280 кг дылы ыйааhыннаах буолуон сөп, куоскалартан баабыр эрэ ордук ыарахан. Айылҕаҕа Арсланнар Африкаҕа (Сахараттан соҕуруу) уонна Азияҕа (хотугулуу-арҕаа Индияҕа) олороллор. Арсланнар плейстоцен үйэтигэр үөскээбиттэрэ. Былыр Африка үгүс өттүгэр, Эуразияҕа (Арҕаа Эуропаттан Индияҕа дылы) уонна Америкаларга (Юконтан Перуга дылы) олорбут эбиттэр.
Арсланнар 20 сыл кэриҥэ уhун олохтоохтор. Саваннаҕа, оттоох уонна уктаах сиргэ, тыаҕа бааллар. Арсланнар үөр (прайд) буолан олороллор, үөргэ элбэх тыhы уонна хас да саастаах атыыр баар. Үксүн тыhы Арсланнар бултууллар, бастатан туран туйахтаах кыылларга. Аччык эбэтэр ыарыhах Арслан киhиэхэ саба түһүөн сөп. Атыыр Хибрид Баабыр Арслан ардыгар 200—370—421 кг, 3—4,1 метр, 300—410—411 см.
Баш — Сиэллээх атыыр Арслан төбөтө, дьон культуратыгар баар кыыл бэлиэлэриттэн ордук тарҕаммыттартан биирдэстэрэ: литератураҕа, скульптураларга, ойууларга, дойдулар былаахтарыгар уонна киинэҕэ.
Балык. Балык (лат. "Pisces") диэн уу тоноҕостоох харамайа. Балык тымныы хааннаах, икки иккилии уонна хас да иккилии буолбатах лапчааннаах. Сир бары уу түөлбэтигэр баар.
Балык дьон олус улахан суолталаах аhылыга буолар. Балыктаан туталлар эбэтэр балык фермаларыгар иитэллэр. Балык ойуута былыр былыргыттан аан дойду сорох омуктарын култуураларыгар уонна итэҕэллэригэр баар.
Балык этэ мүлтүгүр быһыылаах — ол ууга түргэнник устарыгар көмөлөһөр. Кини төбөтө сыыйа көҥдөй көҕүс буолан барар. Оттон көҥдөй көхсө кутурукка кубулуйар. Көҥдөй көхсүн итиэннэ кутуругун уҥа-хаҥас куймаҥнатан, иннин диэки сыҕарыйар. Онуоха лапчааннара көмөлөһөллөр. Этэ-сиинэ уҥуох хатырыктарынан бүрүллүбүт.
Балыктар уу куйаарын араас миэстэтигэр олохсуйаллар: байҕалларга уонна тууһа суох ууларга (үрэхтэр, күөллэр, өрүстэр), уу үрүт өттүгэр уонна дириҥэр, сылааска уонна тымныыга. Балык уопсайа 20 тыһыынча кэриҥэ көрүҥэ баара биллэр. Саха Сиригэр балык 42 көрүҥэ үөскүүр. Биһиги дойдубут үгүс балыга олус минньигэс эттээх, эмис, аан дойдуга үөскүүр күндү балык ахсааннарыгар киирэр. Олортон хатыыс (осетр), тууччах (нельма), уомул (омуль), муҥур (чир), муксуун (муксун) курдук күндү балыктары ааттыахха сөп. Маны таһынан майаҕас (сиг), быраҥаатта (пелядь), күндүөбэй (ряпушка) диэн балыктар киэҥник биллэллэр.
Былыр саха сүрүн аһылыгынан күөл балыктара собо уонна мунду буолаллара.
Биһиги тууһа суох ууларбытыгар үөскүүр бөдөҥ сиэмэҕинэн сом буолар. Кини 1—2 м уһуннаах. Сыҥаахтарыгар элбэх, сүрдээх сытыы кыра тиистэрдээх. Дьабадьыларын диэкинэн бытыктаах. Сому «тууһа суох уулар акулалара» диэн ааттыыллар: кини бэл киһиэхэ саба түһэр.
Мунду. Мунду (, ) диэн Cyprinidae ыалга киирэр, ньулуун ууга олорор кыра балыктар уустара. Саха Сиригэр күөл мундута ("P. perenurus") уонна оруука (өрүс мундута) бааллар. Мунду уонтан тахса көрүҥнээх. Күөнэхтэн уратыта - арыый бөдөҥ уонна лаапчаана кыһыл, хараҕа быччаҕар.
Саха сирин күөллэригэр үксүгэр 69 кыраадыс хотугу кэтирээһиҥҥэ диэри үөскүүр. Икки сааһыгар ситэр, биэс сааһыгар диэри олорор. Бэһис сылыгар 12 см усталаах, 34 г тиийэ ыйааһыннаах буолар. Үрэх, өрүс мундута ордук бөдөҥ буолар.
Саас хаар ууллан күөлгэ киириитэ, сайыы тахсыыта аан бастаан собо иннинэ мунду аһыы тахсар. Чычаас сылаас ууга аһыыр. Онтон күөлүгэр төннөр, сотору кэминэн искэҕэ ситэн уу сөбүгэр сылыйаатын ыан барар. Собо курдук эмиэ хас да түһүмэхтээн ыыр. Бастакы ыама бэс ыйын саҥатыгар уу үрдэ 8-9 кыраадыс сылыйдаҕына буолар. Иккис - сүрүн ыама - бастакыттан уонча хонон баран буолар. Үһүс - кыра ыама - собо бастакы ыамын эрэ иннинэ буолар. Биир мунду ортотунан 2500 искэҕи ыыр. Искэҕин уу үрдүттэн 20-50 см дириҥҥэ налыы отугар-маһыгар түһэрэр. Тыаллаахха ыабат, тоҕо диэтэххэ ол күөл отугар-маһыгар ыйанан турар искэҕи долгун хамсатан уу тымныы түгэҕэр түһэрдэҕинэ искэх тоҥон өлөр. Атыыр мунду буоһаабыт искэҕиттэн 5 хонон баран мунду ыамата тахсар. Онтон онус хонугар холкутук устан, аһыыр кыахтанар.
Ньулуун уу. Ньулуун уу диэн туустаныыта 0.1% үрдүгэ суох уу. Улахан өттө полярнай муустарга уонна булуустарга баар (90% Антарктика муустарыгар). Онтон таhынан өрүстэргэ, үрүйэлэргэ, ньулуун күөллэргэ уонна былыттарга баар. Ньулуун уу Сир бүтүн уутуттан 3%.
Туустаныы. Туустаныы диэн ууга баар туус концентрацията. Аан дойду океанын уутун орто туустаныыта 35%.
Дуобат. Дуобат (эбэтэр дуомат) диэн икки киhи оонньуур абстрактнай стратегическэй дуоска оонньуута. Дуобат диагоналынан хардыылыыр уонна күрэстэhээччи дуобатын нөҥүө ыстанан сиир. Дуобат араас көрүҥнээх. Олортон аан дойдуга ордук тарҕаммыттарынан буолаллар омуктар икки ардыларынааҕы дуобат (10×10 дуоска) уонна ааҥл дуобата (8×8 дуоска).
Дуобат былыр сахаларга элбэхтик оонньонор эбит. Дьон дуобат бөгүүрэлэрин бэйэлэрэ талахтан оҥостоллоро. Уһуктаах бөгүүрэлэр хороох, оройо ойо быһыылааҕа — ньыкаа диэн ааттаналлара.
Нотацияны билбэт былыргы сахалар бэйэлэрэ туспа нотациялаахтара. Дуоска суоллара: уһун дьуруу, эбэтэр сүүрэр үөс (a1-h7), алын уонна үрүт тэпсэҥнэр (g1-a7, h2-b8), үс үөс, эбэтэр үс үктэллээх эргиир (c1-h6, b2-g7, a3-f8), олдьу суоллар (e1-a5, a5-d8, d8-h4, h4-e1).
Тулуйумтуо буолуу күнэ. Аан дойдутааҕы тулуйумтуо буолуу күнэ 
(:, , ) — сыл ахсын сэтинньи 16 бэлиэтэнэр. Бу Аан дойдутааҕы күн ЮНЕСКО «Тулуйумтуо буолуу бириинсиптэрин Декларациятыгар» киирбитэ. Бу декларация 1995 сыллаахха ЮНЕСКО 28-с Генеральнай конференциятыгар ылыныллыбыта (резолюция № 5.61).
Тулуйумтуо буолуу (толерантность) - «"биһиги бүттүүммүт сирбит эгэлгэ баай култууратын, бэйэбитин араастаан сайыннарарбытын, киһи тус бэйэтэ атын дьонтон туһунан көстөрүн ытыктааһын, ылыныы уонна сөпкө өйдөөһүн"» диэн Декларцияҕа суруллар. «"Дьоннор айылҕаларын быһыытынан тас көрүҥнэринэн, балаһыанньаларынан, саҥаларынан, тутта-хапта сылдьалларынан уонна тугу сыаналыылларынан тус туспалар, ол гынан баран бары сиргэ олорор уонна индивидуальностарын илдьэ сылдьар бырааптаахтар, признание того, что люди по своей природе различаются по внешнему виду, положению, речи, поведению и ценностям и обладают правом жить в мире и сохранять свою индивидуальность"» диэн Декларация этэр.
Декларация тулуйумтуо буолбат киһи аймахха кутталлааҕын тоһоҕолуур, кинини утарар ньымалары биэрэр.
В 1997 году Генеральная Ассамблея ООН (резолюция № A/RES/51/95) также предложила государствам-членам ООН отмечать этот Международный день. Генеральная Ассамблея в этой резолюции ссылается на свои решения о проведении Года Организации Объединённых наций, посвящённого терпимости; ссылается на Устав ООН, в котором устанавливается, что принцип терпимости должен применяться при предотвращении войн; принимает во внимание решение ЮНЕСКО об утверждении Декларации принципов терпимости.
В своём послании в 2005 году по случаю Международного дня, посвящённого терпимости , Генеральный секретарь ООН говорит, что борьба с нетерпимостью — это одно из главных направлений деятельности ООН. В условиях роста населения и увеличения миграции во всём мире идёт рост ксенофобии и экстремизма. Терпимость, говорится в послании, означает, что надо знать больше друг о друге, выявлять лучшее в традициях и верованиях друг друга. Нужно уважать друг друга как личностей, самостоятельно определяющих свою самобытность, религиозную и культурную принадлежность, как личностей, понимающих, что мы можем ценить свои особенности, не ненавидя особенности других.
Философия. Философия диэн баар буолуу, билии, кырдьык, суут-сокуон, чахчылааҕа, өй уонна тыл курдук өйдөбүллэр бүтүн проблемаларын чинчийэр үөрэх. Философия диэн грек тыла: φιλοσοφία (philosophía) — билиигэ таптал.
Философия салаалара.
Философия бас билиллэр салаалара.
Үгүс академическай субъектар (үөрэхтэр) тус философиялаахтар, холобур үөрэх философията, математика философията уонна история философията. Онтон таhынан, сорох академическай субъектар философия чинчийэр эйгэтин чинчийэллэр. Олор ахсааннарыгар киирэллэр психология, антропология уонна айылҕа үөрэхтэрэ.
Үөрэх. Үөрэх диэн тула эйгэни, аан дойдуну чинчийии нөҥүө билии-көрүү. Тула эйгэҕэ баар эттиктэр хайдах үлэлииллэрин быhаарар гына, үөрэхчиттэр салайыллар үөрэх методтарын туттан информация ылаллар.
Beaujolais nouveau. Божоле нуво ( — саҥа божоле) диэн Франция Божоле улууһугар гаме виноградтан оҥоhуллар кыhыл арыгы. Сэтинньи ый төрдүс чэппиэригэр үөрүүлээхтик фестивальга иһэн саҕалыыллар.
Баарыс. Баарыс (лат. "Uncia uncia") диэн Орто Азия хайаларыгар баар улахан куоска.
Ыарыы. Ыарыы диэн организм куhаҕан туруга, кини мөлтөөһүнэ уонна өлүүтэ. Ыарыы тас эбэтэр ис төрүөттээх. Араас ыарыы араас симптомнаах уонна бэлиэлээх буолар.
Кээмэйдээhин. Кээмэйдээhин диэн эттик хайа эмэ кэриҥин (уhунун, ыйааhынын, дириҥин игин) хайа эмэ кээмэй стандартыгар тэҥнээн сыаналааhын. Кээмэйдээhин үөрэҕэ метрология.
Метрология. Метрология диэн кээмэйдээhин үөрэҕэ. Метрология кээмэйдээhин бүтүн теоретика уонна практика өрүттэрин көрөр.
Математика. Математика диэн ахсаан, структура, куйаар уонна уларыйыы курдук өйдөбүллэри чинчийэр үөрэх. Математик Бендьамин Перс () математиканы «наадалаах түмүктэри оҥорор үөрэх» () диэн ааттыыра. Атын математика практиктара этэллэринэн математика холобур үөрэҕэ уонна ол холобурдары математиктар ахсааннарга, куйаарга, үөрэххэ, көмпүүтэрдэргэ, ойуу абстракцияларыгар уо.д.а. сирдэргэ көрдьөөн булаллар. Математиктар бу өйдөбүллэри чинчийэн, саҥа сабаҕалары сэрэйэн көрөллөр уонна кинилэр дьиҥнэрин кытаанах дедукциянан талыллыбыт аксиомалартан уонна быhаарыылартан таhаараллар.
Этимологията.
«Математика» μάθημα (máthēma) диэн грек тылыттан тахсыбыта. "Үөрэнии" эбэтэр "үөрэх" диэн тылбаастанар.
Историята.
Cаха Сиригэр математика сайдыыта 1960-с сылларга саҕаламмыта. Сахалартан бастакынан үөрэх кандидатынан Софронов Егор Трофимович (1965 сылаахха), онтон бастакы математика докторынан Томскай Григорий Васильевич (1987 сылаахха) буолбуттара.
Математика константата. Математика константата диэн суолтата уларыйбат кэриҥ. Үксүн реальнай ахсаан буолар.
Пи. Пи (π) диэн эргимтэ уhуна диаметрын уhунугар сыhыанын көрдөрөр математика константата.
Ахсаан. Ахсаан диэн ааҕааhыҥҥа уонна кээмэйдээhиҥҥэ туттуллар абстрактнай объект. Ахсаан үөрэҕэ диэн математика ааттанар.
Геометрия. Геометрия (; γεω/гео = сир, μετρία/метрия = кээмэй) диэн кээмэй, быhыы, фигуралар холоонноох турууларын уонна куйаар майгыларын үөрэтэр математика салаата.
Былыргыттан сайдыбыт Эклид классическай элементарнай геометрията "кэрчик" уонна "эргимтэ" диэн сүрүн өйдөбүллэргэ (объектарга) олоҕурар. Кэрчиктэртэн тураллар "үс муннуктар", "параллелограммнар", "трапециялар" уонна да атын геометрия үөрэтэр объектара. Кинилэр уонна төгүрүктэр тустарынан саҥаттан саҥа теоремалары математиктар 2500 сыл устата арыйдылар уонна кинилэр дьиҥнэрин аксиомаларга уонна быhаарыыларга олоҕуран көрдөрдүлэр. 
Соторутааҕыта бу классическай геометрияны байытан, кэрчиктэртэн эбэтэр эргимтэлэртэн турар "траекториялардаах" эккирэтии процестарын үөрэтии саҕаланна. Бу Эклид классическай элементарнай геометриятыгар эрэ олоҕурар саҥа Эккирэтии элементарнай геометриятын cайдыытыгар саха математиктара элбэхтик үлэлэhэллэр (Г.В.Томский, Элементарная геoметрия преследования. - Paris, Editions du JIPTO, 2005).
Геометрия предмета.
Геометрия бэйэ- бэйэлэрин кытта сыһыаран, сыһыаран, сыһыаран " ортоку«,» иһигэр «уонна онтон салгыы; тел. тэҥнээһин туһунан өйдөбүллэр, ону таһынан тел. геометрическай эт- хаан уларыппат,» линия киэҥ«,» туох эрэ уһуна суох буолар «дии санаабыттар. Муҥур уһуга суох, эстракцияны, муҥура суох кээмэйин кытары муҥура суох сыһыаны олохтуур. Геометрическай фигуралары туруоруу, кээмэйдэрэ уонна уларыта тутуу киэҥ сыһыанынан быһаарыллар.
Дьиҥнээх предметтэри, геометриялары чинчийэн баран, атын предметтэри аралдьытан, ыйааһын, сибэкки курдук, хардарыта туруулаһан көрөр. Ити олохтоох объектар икки ардыларыгар баараҕай объектар уонна биир уустаах объектар дьүүлгэ тахсалларыгар, киэҥ сирдээх- уоттаах объектар икки ардыларыгар киэҥ сыһыаннаһыылартан туоруурга кыаҕы биэрэр. Чуолаан, геометрия икки ардыларынан ырааҕы ырыта көрөр.
Арифметика. Аритметика диэн ахсаан судургу көрүҥнэрин (дьиҥ, бүтүн, табыгас) уонна кинилэр судургу операцияларын (эбии, көҕүрэтии, төгүл, түҥэтии) үөрэтэр математика салаата. Ардыгар математиктар ахсаан теориятын "үрдүк аритметика" диэн ааттыыллар.
Комбинаторика. Комбинаторика диэн дискретнай объектары үөрэтэр математика салаата. Математика атын салааларыныын ситимнээх: алгебралыын, буолуон сөп теориятыныын, эргодика теориятыныын уонна геометриялыын. Онтон таhынан туттуллар субъектардыын ситимнээх, ол аата информатикалыын уонна статистика физикатыныын. Комбинаторика объектар туспа критерийдарын "ааҕан" "ордук улахан", "ордук кыра" эбэтэр "сөптөөх" объектары уонна кинилэр алгебра структураларын булан таhаарар.
Сыыппара. Сыыппара диэн ахсааны суруйар бэлиэ.
Булуус. Булуус диэн хаар чиҥ араҥаларыттан үөскээбит улахан муус маассата.
Географияҕа: 1) үйэттэн үйэҕэ сир анныгар, сир хайа тоҥмутугар уу киирэн тоҥон, үллэн, хайа тэбэн, элбии, улаата турарыттан үөскүүр, өрүс, үрэх, аппа, күөл, муора биэрэктэрэ быстан түстэҕинэ көстөн кэлэр сир мууһа; 2) сир ирбэт тоҥо.
Тыа. Тыа (ойуур, тайҕа) диэн элбэх мастаах сир. Тыалар планета кураанах сирин ньуурун 30% ылаллар.
Т.к.: тэ (эбэҥк.) — тайҕа; туу, тоо, тау (түүр.) — хайа, хайа ойуура, ойуурдаах хайа.
Париж. Париж () диэн Франция киин уонна ордук улахан куората.
Рим. Ром () диэн Италия ил уонна Лацио улуус киин куората. Италия олохтооҕун ахсаанынан ордук улахан куората (2,705,317 киhи). Италия тумул арыытын ортокулуу-хоту өттүгэр, Тибер өрүскэ турар.
Ром куорат быhыытынан 2,5 тыh. сыл историялаах.
Дьамайка. Дьамайка (ааҥ. "Jamaica") диэн Кариб байҕалыгар баар арыы-дойду. Улахан Антилларга баар, 234 км уhуннаах уонна 80 км кэтиттээх.
Киҥстон. Киҥстон () диэн Дьамайка киин уонна ордук улахан куората, арыы дойду соҕуруулуу-илин өттүгэр баар.
Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ. Соҕуруу Кэриэйэ, официаллык Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ ( "Тэхань миньгүг") диэн Илин Азияҕа, Кэриэйэ тумул арыытыгар баар дойду, сороҕор "Сарсыардааҥҥы Чуумпуруу Сирэ" диэн ааттанар. Кирбиилэhэр Кытайдыын арҕаа, Дьоппуоннуун илин уонна Хоту Кэриэйэлиин хоту. Соҕуруу Кэриэйэ киинэ Сеул куорат, Азия үп уонна култуура суолталаах киинэ уонна аан дойду иккис улахан метрополия зоната.
Историята.
Кэриэйэ аан дойду былыргы цивилизацияларыттан биирдэстэрэ, бастакы дьон манна аллараа палеолит кэмигэр үөскээбиттэрэ.
Аата.
«Кэриэйэ» диэн нуучча тылыттан киирбит ("Корея") сахалыы уларытыллыбыт тыл, экзоним буолар. Кэриэйдэо бэйэлэрин дойдуларын ""Хангук" эбэтэр "Чосон"" диэн ааттыыллар - 한국 ол эбэтэр 조선 диэн суруллаллар.
Сеул. Сеул (Сөүл) () диэн Соҕуруу Кэриэйэ киин уонна ордук улахан куората. Нэһилиэнньэтэ 12 мөллүйүөн киһи, аттынааҕы дэриэбинэлэрин уонна куораттарын холбоон 26 мөллүйүөн киһи буолар. Аан дойду биир улахан мегаполиһа уонна ордук сайдыылаах куората буолар. Территориятынан биир ордук улахан куорат, холобур куорат кытыытыттан куорат ортотугар (сыантырыгар) диэри 7 чаас айанныыгын (массыынанан) уонна 3 чаас (аныгы түргэн поеһынан). Куоратка 2007 сылтан ыла "Кыталык" диэн Сахалар түмсүүлэрэ үлэлиир. 
Сеул Сахалара.
Ону таһынан куоратка өссө 200 араас омук представителя олохсуйан олорор. Саамай элбэх кытайдар буолаллар (1 мөл.) уонна узбектар (670 тыһ.). Син мээнэ элбэх нуучча олорор (700 тыһ.). Сахалар уопсай ахсааммыт Сеул куоратка 3500 курдук (87% Корея сахаларыттан).
Адыаччы (өрүс). Адыаччы  — өрүс, Дьааҥы өрүс уҥа салаата.
Географията.
Устата — 715 км, ууну 89,8 тыс. км² сиртэн хомуйар.Баһа Бороҥ сискэ сытар.
Гидрологията.
Өрүс ардах уонна хаар уутунан "аһылыктанар" . Орто уу ороскуода секундаҕа 485 куб. м. Алтынньы саҥатыгар муус турар. Мууһа ыам ыйын ортотугар, бүтэһигэр эстэр. 4 ый устата түгэҕэр дылы тоҥуон сөп. Тардыытыгар 4600 күөл баар. Үгүс тарыҥнаах.
Салаалара.
Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн "Чаркы", "Туостаах"; хаҥас өртүттэн "Дэрбэкэ", "Нэльгэһэ", "Боруулаах".
Устар аал өрүс ууһуттан 230 км ыраахха тиийиэн сөп.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", Словарь - справочник,Якутск, 1980 г.
Алаһыай. Алаhыай - Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр өрүс. Устата 1590 км. Ууну 64700 кв. км. иэннээх сиртэн хомуйар. Алаһыай хайаларга Нелькаан уонна Калдылчаан үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар. Бассейныгар 24000 күөл баар. Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 320 куб. м. Балаҕан ыйын бүтэһигэр тоҥор. Мууһа ыам ыйын ортотугар эстэр. Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Рассоха, хаҥас өртүттэн Буор Үрэх.
Олоҥхо.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;400986&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T09:49:13Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402554&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Олоҥхо — саха уус-уран айымньыта. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Олоҥхоhуттар араас айымньылары холбоон уhун олоҥхолору айаллара. Үгүс олоҥхо 10–15 тыh. хоhоон устуруокаларыттан турар эбит. Бөдөҥ олоҥхолор 20 тыh. тахса буолаллар үһү. Хас биирдии кэпсэнэр герой туспа куолаhынан ылланар. Сорох олоҥхолор хас да күн ылланаллар үһү. Ордук биллиилээх олоҥхо буолар Дьурулуйар Ньургун Боотур.
2005 с. олоҥхо ЮНЕСКО киhи аймах тыл баайын-дуолун аан дойдутааҕы тиhигигэр киирбитэ.
Чинчийии.
Олоҥхо чинчийээччилэрэ:
Ботомоойу. Ботомоойу диэн үрэх, Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 299 км. 3930 кв.км иэннээх сиртэн ууну хомуйар. Баһа Өлүөнэ хаптал хайалаах сиригэр сытар. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. Ньурба уонна Сунтаар улуустарын чэрчитэ буолар. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ииндийэ далайа. Ииндийэ далайа () диэн улаханынан аан дойду үһүс далайа, Сир уу ньуурун 20% ылар. Хоту Азияны тулалыыр, арҕаа Африканы, илин Индокытайы, Сунда арыыларын уонна Аустралияны. Атлантик далайныын илин меридиан 20° уонна Чуумпу далайныын илин меридиан 147° кирбиилэhэр. Иэнэ 73,556,000 км² (Кыhыл байҕаллыын уонна Перс хомотунаан). Ииндийэ далайыгар 292,131,000 км³ уу баар. Ииндийэ далайыгар арыы дойдулар бааллар: Мадагаскар, Комордар, Сейшеллар, Мальдивтар, Мауритиус уонна Сри Ланка. Индонезия илин баар.
Ииндийэ далайын байҕаллара.
¹Быһаарыы: гидрология уонна геохимия өртүнэн байҕал.
Ньурба. Ньурба — саха куората. Ньурба улууhун киинэ. Бүлүү өрүскэ турар. 1930 с. тэриллибитэ. Олохтоохторун ахсаана 10 156 киhи (2010). Ньурба куорат өссө от күөх куорат диэн биллэр.
Тэҥнэбил. Тэҥнэбил диэн математика бигэргэтиитэ, бэлиэлэринэн суруллар, бу курдук: formula_1.
Мирнэй. Мииринэй диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин куората. Мииринэй улууhун киинэ. Олохтоохторун ахсаана 37,5 тыh. киhи (2008). Иирэлээх өрүскэ турар (Бүлүү бассейна).
1955 сыл бэс ыйын 13 күнэ Миирнэй куорат олохтоммут күнүнэн ааҕыллар, бу күн Саха Сирин арҕаа өттүгэр, билиҥҥи Мииринэй куорат аттыгар, геологтар этэрээттэрэ (Юрий Хабардин, Екатерина Елагина, Владимир Авдеенко, оробуочайдар Серафим Жуков, Григорий Герасимов, каюр Иннокентий Иевлев) алмаас таас үөскээбит сирин булбут — «Мир» диэн ааттаммыт кимбэрилиит туруупкатын. Бу күнтэн Арассыыйа алмааһы хостуур бырамыысыланнаһа сайдан барар. Санаттахха "Зарница" диэн ааттаммыт бастакы туруупканы билиҥҥи Удачнай куорат аттыгар биир сылынан эрдэ булбуттара, ол эрээри бастаан оччо перспективата суох дии санаан алмааһын хойут хостуур буолбуттара. 
1956 с. сэтинньи 30 күнүгэр оробуочай бөһүөлэк статуһун ылбыт; 1959 с. муус устар 3 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ иһинээҕи куорат буолбут; 1965 с. Миирнэй оройуонун киинэ буолбут.
Мирнэй улууһа. Мирнэй улууhа — Cаха Республикатын арҕаа өттүгэр баар. Сайдыылаах индустриялаах улуус. Салалтата Мирнэй куоракка баар.
Булуҥ улууһа. Булуҥ диэн Саха Республикатын хоту өттүгэр баар улуус. Салалтата Тиксии бөһүөлэккэ баар.
Демография.
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 9713 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 2271 киһи (23,23%), нууччалар — 3500 киһи (35,81%), эбэҥкилэр - 2345 киһи (23,99%), украйыыннар — 663 киһи (6,78%), эбээннэр — 607 киһи (6,21%) уонна атын омуктар — 389 киһи (3,98%).
Улуус. Улуус диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин административнай тэриллиитэ. Сорох түүр тылларыгар ил эбэтэр дьон диэн суолталаах.
Былыр Көмүс Ордуу саҕана Арассыыйа "Нуучча улууһа" диэн ааттана сылдьыбыта. Бүрээтийэҕэ билигин улуус диэн бүрээттэр түөлбэлээн олорор тыа нэһилиэнньэлээх пууннарын (бөһүөлэктэрин) ааттыллар.
Комплекс ахсаан. Комплекс ахсааннар диэн реальнай ахсааннар кэҥэтиилэрэ. Албын биирдээҕи, "i", эбииттэн тахсар. Бу курдук:
Итэҕэл. Итэҕэл диэн айыы күүстэр баалларыгар итэҕэйии, эрэнии уонна кинилэргэ сүгүрүйүү, үҥүү. Онтон таhынан аан дойдуну көрөөһүн, айылҕа көстүүлэрин быhаарыы. Итэҕэл киhи майгытыгар уонна санаатыгар дьайар. Дьон төрүт үгэстэрэ, култуурата, историята уонна күннээҕи олоҕо-дьаhаҕа итэҕэллиин ситимнээх буолар.
Ый (кэм). Ый диэн халандаардарга туттуллар кэм кээмэйэ. Ый Сир тула биир эргииригэр тэҥнэhэр. Ыйга 29,53 кэриҥэ күн баар, сылга 12 ый баар.
Ыйдар сахалыы ааттара: тохсунньу, олунньу, кулун тутар, муус устар, ыам ыйа, бэс ыйа, от ыйа, атырдьах ыйа, балаҕан ыйа, алтынньы, сэтинньи, ахсынньы.
Халлааҥҥа ый үөскээн - бүтэн өссө саҥа ый халлааҥҥа үөскүөр диэри кэм. Өбүгэ кэми кээмэйдиир үгэстэриттэн биирдэстэрэ. Былыргы саха сарсыарда-киэhэ от - мас тиэйэ сылдьан, киирэ-тахса халлааҥҥа көстөр ыйы күн аайы көрө-кэтии сылдьара. Ол да иhин сахалыы ааттаах ыйдар үөскээтэхтэрэ. Өссө: 1 Ый саҥата. 2. Ый ортото 3. Ый эргэтэ. 4 Ый бутүүтэ диэн, билиҥҥи ый фазата (уонна нэдиэлэ) диэн өйдөбүллэргэ сөп түбэhэр, кэм кээмэйин быhаарыылар бааллара. Аны туран, холобура, хаhан буолара чопчу биллэр ый хойутаан тахсар «күбэ киэhэтэ» диэн түүннэр ый эргэтин саҕаланыытыгар бааллара. Кыhын бытархан тымныыга оннук ытыс таhынар хараҕаҕа тубэспит айан киhитэ эрэйи көрөрө. Аhары баран сэрэхтээҕэ. Онон «күбэ киэhэтин» кэмигэр сырыы-айан тохтуура. Билим этэринэн, синодическэй ый 29,5 хонуктаах. үөhээ этиллибиккэ көстөрүнэн, сахаҕа даҕаны ый 29-30 хонуктаах диэн өйдөбүл баара.
Ньидьили. Нидьили — Кэбээйи улууһугар баар улахан күөл. Иэнэ 119 кв.км.
Устата 33,5 км. Кэтитэ 6 км. Орто дириҥэ 3 м. Ууну 1010 кв.км. иэннэх сиртэн хомуйар.
Күөлгэ Күҥкэй уонна Харыйа Үрэҕэ түһэллэр. Гидрология өртүнэн туругун ырытыы 1960 сыллаахха саҕаламмыта.
От ыйыгар уу температурата 18,7° тиийэр. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри уута тоҥ.
Собото Саха сиригэр киэҥник биллэр.
Күн (кэм). Күн (Хонук) диэн кэм кээмэйэ. Сир одоно бэйэтин эргиччи биир эргиири оҥорор кэм кэрчигэ, быһа холоон 24 чаастан турар.
Кумах чаhыта. Кумах чаhыта диэн кэми кээмэйдиир тэрил. Кыараҕас үөлэhинэн холбоммут икки таас иhит, биирэ иккиhин үрдүгэр баар. Атыннык чаас чаhыта диэн ааттанар, тоҕо диэтэххэ, чаhыга баар кумах сүүрэр кэмэ биир чаас.
Мүнүүтэ. Мүнүүтэ (бэлиэтэ min) диэн кэм биирдигэ, чаас 1/60. Мүнүүтэҕэ 60 сөкүүндэ баар.
"Мүнүүтэ" диэн тыл латыын тылыттан үөскээбит. "Минимум" диэн, ол аата "кырата" диэн латыын тылыттан тахсар. "Кыратык кэтэс" диэн суолтаҕа "мүнүүтэ кэтэс" дииллэр. 
СИ единицата буолбатах, ол гынан баран СИ кээмэйдэрин кытта бииргэ туттуллуон сөп. Былыргы астрономия үлэлэригэр мүнүүтэнэн күн 60 гыммыттан бииринэн ааҕыллар этэ (ол аата билигин 24 мүнүүтэ)
Сөкүүндэ. Сөкүүндэ (бэлиэтэ s) диэн кэм биирдигэ. Биирдиктэр омуктар икки ардыларынааҕы системаларын кэм сүрүн биирдигэ. Сөкүүндэ миллисөкүүндэҕэ (s 1/1000) уонна наносөкүүндэҕэ (s 1/1000000000) үллэстэр.
Чаас. Чаас (бэлиэтэ h) диэн кэм биирдигэ. Чааска 60 мүнүүтэ эбэтэр 3,600 сөкүүндэ баар. күҥҥэ 24 чаас баар.