mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Курилов Семен Николаевич. Курилов Семен Николаевич — биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта, аан дойдуга аатырбыт «Ханидоо уонна Халерхаа» диэн романы суруйбут.
Ини-бии Куриловтар.
Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Семен бырааттара Гаврил Курилов (Улуро Адо) уонна Николай Курилов.
Гаврил — лингвист учуонай, суруйааччы, дьүкээгир бастакы букубаарын ааптара.
Николай Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан поэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ.
Курилов, Николай Николаевич. Курилов Николай Николаевич — дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан поэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ.
Олоҕун олуктара.
1949 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр Аллараа Халыма улууһугар Өлүөрэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Ини-бии Куриловтар.
Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Николай убайдара Семен Курилов уонна Гаврил Курилов (Улуро Адо).
Семен Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит суруйааччы, аан дойдуга биллибит «Ханидоо уоннна Халерхаа» роман ааптара.
Гаврил — лингвист учуонай, суруйааччы, дьүкээгир бастакы букубаарын ааптара.
Дьаҕыл тойон. Дьаҕыл тойон (Бар дьаҕыл, Хара дьаҕыл) (, ) — хотой арааһа. Дьүһүннэ күрэҥниҥи хара, сааһырдаҕына, дабыдалын таһа, кутуруга, буутун түүтэ туртайаллар, ала тойоннооҕор өссө улахан.
Дьиэ чөкчөҥөтө. Дьиэ чөкчөҥөтө эбэтэр Кулакы ойууна () — дьиэҕэ үөскүүр көнө кынаттаах үөн-көйүүр арааһа. Тас дьүһүнэ, улахана даҕаны кугас таракааҥҥа майгынныыр, түүҥҥү сырыылаах. Атыыра кынатын төрдүгэр тыаһыыр органнаах, онтунан киэһэ уонна түүн таһыргыыр. Кэлин атаҕа аһыҥа атаҕар майгынныыр.
Сиикээн. Сиикээн - ойуур иһигэр баар хотоол сир.
Сиики. Сиики — тыа иһигэр барбах сииктээх кыракый от үрэх.
Тиргэ. Тиргэ — талах ии иһигэр туһахтаах куска иитиллэр тэптиргэ, кус туһаҕа.
Славянофиллар. Славянофиллар — XIX үйэҕэ Арассыыйаҕа үөскээбит уопсастыбаннай сүүрээн. Тас, дьоҥҥо көстөр өрүтэ: Петр I уларытыыларын утары охсуһуу, Арҕаа Европа сабыдыалыттан босхолонуу. Нуучча омуга ураты омук, Европа омуктарыттан атын суоллаах-иистээх буолуохтаах диэн санааннан салайтарбыт дьон. Кинилэргэ — личность атын личноһы кытта дьол иһин охсуһар буоллаҕына, биһиэхэ — община, кинилэргэ — бэлитиичэскэй көҥүллэр, биһиэхэ — ол наадата суох диэн, уо.д.а. көрүүлээх дьон. Сорохторо ону аһара баран нуучча омуга ураты эрэ буолбакка, кини — уһулуччу омук, диэн санааны күөн туталлара. "Биһиги былыргыбыт Арҕаа Европа дьайыытынан киртитиллибэтэх эҥкилэ суох ыраас, оттон билиҥҥибит наһаа элбэх аньыылардаах (грехи)" — дииллэр этэ.
Биллибит славянофиллар: Аксаков Иван Сергеевич, Киреевскай, Хомяков
Аксаков Иван Сергеевич. Аксаков Иван Сергеевич — XIX үйэтээҕи нуучча уопсастыбаннай диэйэтэлэ, поэт, славянофил.
Уфа губерниятын Белебей уеһын Надеждин диэн сэлиэнньэтигэр балаҕан ыйын 26 күнүгэр 1823 сыллаахха Сергей Тимофеевич Аксаков дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт убайа — Константин Сергеевич Аксаков. Петербуурдааҕы правоведение институутун 1842 сыллаахха бүтэрбит.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ. Аҕа дойду улуу сэриитэ — ССРС фашистыы Германияны кытта 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүттэн 1945 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр кыайыар дылы ыыппыт сэриитэ. Иккис Аан дойду сэриитин сүрүн, быһаарыылаах сорҕото.
Германияны кытта Сэбиэскэй Сойууһу утары кини союзниктара Болгария, Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия сэриилэспиттэрэ.
Машаду де Ассиз. Машаду де Ассиз () (1839–1908) — Бразилия уһулуччулаах суруйааччыта, романист, кэпсээнньит.
Африкаттан кулут быһыытынан аҕалыллан баран көҥүлү ылбыт дьон сиэннэрэ.
Суруйааччы айар үлэтин икки кэмҥэ араараллар: романтика периода уонна реалистическэй период. Бастакы периодка «Воскресенье» (1872), «Илии уонна бэрчээккэ» (1874), «Элена» (1876) уонна «Иайа Гарсия» (1878) ромааннар суруллубуттара. Бу айымньылары билигин ааҕааччы оччо сэҥээрбэт диэн ааттыыллар. Иккис период айымньыларыгар суруйааччы киһи уйулҕатын, кутун-сүрүн туһунан толкуйдуур, киһи мөлтөх өрүттэрин (хаҕыс буолуу, үтүөнү өйдөөбөт буолуу, таҥнарыы, бэйэни үрдүктүк туттуу, чычаас санаа, бэрик ылыы, таҕылга бэринии) ырытар. Бу кэмҥэ суруйааччы Артур Шопенгауэр (1788—1860) айымньыларынан үлүһүйэр.
Бу кэмҥэ де Ассиз «Брас Кубас өлөрүгэр суруйбут суруктара» ромаана тахсар (1881), аатырбыт кэпсээннэрин хомуурунньуктара бэчээттэнэллэр: «Быстах кумааҕылар» (1882), «Хаһан суруллубуттара биллибэт кэпсээннэр» (1884), «Арааһынай кэпсээннэр» (1896) уонна «Тус-туһунан лиистэр» (1899).
Колумб Христофор. Христофор Колумб (, , ; 1451 сыл күһүнэ Генуя (барыллартан бииринэн) — , Вальядолид, ) — испаан муора устааччыта уонна саҥа сирдэри арыйааччыта. Американы арыйбытынан ордук биллэр (1492).
Колумб биллэр айанньыттартан бастакынан Атлантиканы хотугу эҥэлэй (полушарие) субтропик уонна тропик балаһатынан быһа охсубута уонна европалартан бастакыннан Карииб муоратыгар сылдьыбыта. Соҕуруу Американы арыйыыны саҕалаабыта, Киин Америка перешеектарын арыйбыта. Улахан Антил арыыларын барытын арыйбыта — Багаам арыыларын киин өттүн, Кыра Антил арыыларын (Доминикаттан Виргиин арыыларыгар дылы), уонна Кариб муоратын хас да кыра арыыларын, Соҕуруу Америка таһыгар Тринидад арыыны арыйбыта.
Иоанн Павел II. Иоанн Павел II (, , ; Интронизация иннинэ — Ка́роль Ю́зеф Войты́ла, ; , Вадовице, Краковское воеводство,  — , ) — Риимнээҕи католиктар таҥараларын дьиэтин баһылыга (паапа) буола сылдьыбыт поляк төрүттээх киһи. Кини салайар кэмигэр таҥара дьиэтигэр элбэх уларыйыылар тахсыбыттара, атын конфессиялары кытта чугасаһыы буолбута.
Тума. Тума — аска булкуйан амтанын тупсарар ас, аһы тупсарыы.
Тумарык. Тумарык — ыраах көстөр күүдэн буруо, туманныран көстүү.
Туҥуй. Туҥуй — урут төрүү илик быйыл саҥа төрөөбүт тыһы сүөһү. Өссө көһөрүллүбүт суолтаҕа олоҕу ситэ билик кэнэн, эдэр киһини ааттыыллар.
Тутум. Тутум — эр киһи сутуругун кэтитэ (10 см кэриҥэ). Туох эмэ уһунун эбэтэр халыҥын кээмэйэ.
Түҥүр. Түҥүр - эргэ барбыт кыытсаах дьоҥҥо күтүөттэрин эр дьон аймахтара.
Өссө маны көр.
Ходоҕой
Муҥур сүөм. Муҥур сүөм — эргэрбит уста кээмэйэ: эрбэҕи көнөтүк, оттон сөмүйэтин ортоку сүһүөҕүнэн токутан баран атыччы тутуллар (13 см кэриҥэ).
Сөмүйэ. Сөмүйэ — киһи илиитин иккис тарбаҕа (улахан тарбахтан саҕалаан аахтахха). Улахан уонна орто тарбахтар ыккардыларынан баар. Сөмүйэ атын тарбахтартан холкутук хамсыыр, онон киһи бу тарбаҕынан элбэхтик туһанар.
Эрбэх. Эрбэх — киһи илиитин бастакы тарбаҕа. Атын тарбахтарга утары турар.
Тыл туттуллуута.
Тыл номохторо.
"Эрбэх" үрдүгэр сэттэтэ эргийбит баҕадьы.
Ылгын чыҥыйа. Ылгын чыҥыйа — киһи илиитин бэһис тарбаҕа. Саамай кыра тарбах.
Ыбылах. Ыбылах — киһи уллуҥаҕын оҥуута.
Үтүрүм. Үтүрүм — кытараабакка, икки эбэтэр хас да сыл субуруччу төрөөбүт сүөһү.
Чохоо. Чохоо чэй үүтүн тутарга аналлаах кыра дириҥ иһит.
Өссө маны көр.
Чохоол
Чохоол. Чохоол эбэтэр чокоол — чааскы, чэй иһэр иһит, хончоҕор.
Өссө маны көр.
Чохоо
Саһыл кэрэ. Саһыл кэрэ — саһархайдыҥы маҥан, үүт кэрэтээҕэр саһархай (сылгы).
Үүт кэрэ. Үүт кэрэ — барбах саһарымтыйан көстөр маҥан (сылгы) .
Хаан тураҕас. Хаан тураҕас — хара сиэлээх, кутуруктаах, хараҥа кыһыл дьүһүннээх сылгы.
Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара. Тиһик Пестряков Е. П. 2005 таһаарбыт кинигэтиттэн ылылынна.Манна Саха сириттэн төрүттээх, эбэтэр Саха сириттэн аармыйаҕа ыҥырыллыбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдарын тиһигэ, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хорсун быһыыларын иһин кэлин Дьоруой буолбут дьон уонна Дьоруойга түһэриллибит дьон тиһиктэрэ бэриллэр.
Өссө маны көр.
Албан Аат уордьан үс истиэпэннээх кавалердара
Албан аат уордьанын толору кавалердара. Өссө маны көр.
Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара
Иккис аан дойду сэриитин кэминээҕи ленд-лиз сөбүлэҥэ. Сөбүлэҥ төрүттэрэ.
Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр Германия 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр ССРС-ка саба түспүтүн кэннэ икки хонон баран АХШ бэрэсидьиэнэ Ф. Рузвельт Сэбиэскэй Сойууһу өйүүрүн туһунан тыл эппитэ.
Аҕа дойду сэриитэ саҕаланарыгар сирдэрин былдьаппыт Сэбиэскэй Сойуус сэриилэһэр техникаҕа, сэрии сэбигэр, аска уонна стратегическэй матырыйаалларга наадыйара. Онон 1941 с. күһүнүгэр АХШ уонна Великобритания ССРС-ка алтынньыттан көмө оҥорор туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттара улахан суолталаах буолбута.
1942 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр ССРС уонна АХШ Ленд-лииһинэн бэйэ-бэйэни хааччыйыы сөбүлэҥэр илии баттаабыттара. Сэрии сылларыгар маннык сөбүлэҥнэри АХШ 42 дойдуну кытта түһэрсибитэ.
Ленд-лиз суоллара.
ССРС-ка ленд-лиз иһинэн хааччыйыы хас да суолунан барбыта. Биирэ Америка илин кытылларыттан Мурманскайга уонна Архангельскайга дылы муораннан этэ. Бу суол элбэх сүтүктэрдээх буолан биир кэмник туһаныллыбатаҕа. Чуумпу байҕал нөҥүө Уһук Илин портарыгар барар суол наһаа уһун буолан биэрбитэ. Онон сүрүн суолунан Индия байҕалынан Персия хомотугар баар Ираак Басра пордунан, онтон Ираанынан сэбиэскэй кыраныыссаҕа барар суол буолбута.
Бу суолларга ордук сөмүлүөттэр эмсэҕэлииллэрэ. Онон өссө 1941 сыл алтынньыгар ССРС Оборуонаҕа госкомитета сөмүлүөттэри салгынынан аҕалар туһунан быһаарыныы ылыммыта. «Аляска-Сибиир» тыраасса
«Аляска-Сибиир» тыраасса. «Аляска-Сибиир» тыраасса — Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр лендлиз бырагырааматынан сөмүлүөттэри АХШ территориятыттан ССРС-ка сэрии буола турар сирдэригэр аҕалар салгын тыраассата.
Бу тыраасса баарын тухары — 1942 сыл алтынньытыттан 1945 сыл алтынньытыгар диэри — 128 371 пассажир, онтон 17 322 төлөбүрдээх, 18 753 тонна куруус, ол иһигэр 9125 т төлөбүрдээх уонна 319 тонна почта таһыллыбыта.
Кондаков Николай Алексеевич. Кондаков Николай Алексеевич (12.07.1920, Дьөккөн нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа — 11.07.1979) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1990).
Олоҕун олуктара.
1920 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Бүлүү оройуонун Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Бүлүүтээҕи педучилищаны бүтэрбит. Сэрии иннинэ учууталлаабыт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйыгар ыҥырыллыбыта. Артиллерийскай училищаны бүтэрэн баран 1943 сыл ахсынньытыгар фроҥҥа ыытыллыбыт.
Лейтенант Н. А. Кондаков 2-с Украина фронун 1073-с армейскай истребительно-противотанковай артиллерийскай полка огневой взводун хамандыыра буолбута. Аан бастаан Кировоград куоракка сэриилэспитэ. Онтон салгыы Молдавиянан, Румыниянан Яссы куоракка дылы сэриилэһэ-сэриилэһэ барбыта. Онтон 1-кы Украина фронун састаабыгар 5-с гвардейскай аармыйаны кытта Сандомир плацдармыгар сэриигэ кыттыбыта, Одер өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыыны көрдөрбүтэ. Н. А. Кондаков манна бэйэтин хамаандалыыр взводун кытта Одер арҕаа кытылыгар плацдарм былдьаан ылбыта уонна ону кэҥэппитэ. Бу хорсун быһыытын иһин Дьоруой аатыгар түһэриллибитэ.
Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата өлбүтүн кэннэ, 1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр иҥэриллибитэ. 
Сэрии кэнниттэн Кондаков суруналыыстаабыта, тылбаасчыттаабыта, Саха Сирин араадьыйатын кэмитиэтин тутаах эрэдээктэринэн үлэлээбит.
1979 сыл от ыйын 11 күнүгэр өлбүт.
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнэ биллиилээх суруналыыс Нина Протопопова. 1945 сыллаахха аармыйаттан уоппускаҕа кэлэ сырыттаҕына аан бастаан көрбүтүм диэн ахтыбыта баар, кэргэнэ. Нина Иннокентьевна 7 сыл балыс. 1948 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр ыал буолбуттар. Үс оҕолоохтор. Улаханнара кыыс, Елизавета Николаевна - быраас. Уоллаах кыыс оҕолордоох. Иккиэн суруналыыстар.
Иккис оҕо уол, Николай Николаевич. Үһүс оҕо уол. Петр Николаевич. Тутааччы. Ыал.
Чоҕой. Чоҕой — сыстан баран арахсан биэрбэт хойуу маасса. Холобур хамса чоҕойо. Көспүт суолтаҕа хадаар, өһөс, иллэһимтиэтэ суох киһини ааттыыллар.
Сабарай. Сабарай диэн түптүр биир көрүҥэ. Сабарай быһыытынан сфера үөһээ аҥарыгар маарынныыр. Сабарай түҥ былыргыттан баар архитектура ууһуга. Сабарайдары үксүн итэҕэл дьиэлэрин, түмэн дьиэлэрин, стадионнар үрдүлэригэр туталлар.
Сабарай (илии). Сабарай — киһи илиитин (бэгэччэгиттэн тарбахтарын төбөлөрүгэр диэри) салбаҕа эбэтэр көтөр атаҕын тарбахтара.
Сабарай (иһит). Сабарай — үрдүк соҕус улахан чабычах.
Халадаай. Халадаай — түөһүттэн ыла туспа быһыллан оҥоһуллубут кэҥээн түһэр гына тигиллибит ырбаахы.
Апрелевка. Апрелевка () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Наро-Фоминскай оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 25 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Наро-Фоминскай) 28 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 18 497 киһи этэ, иэнэ — 67,5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 274,02 киһи.
Олохтоммут сыла — 1899, 1961 сыллаахха диэри — куорат тииптээх бөһүөлэк.
Куорат баһылыга — Владимир Кутуков.
Почтатын индэксэ — 143360, төлөппүөнүн куода — +7 496 345, ОКАТО куода — 46 238 502.
Сэбиэскэй Сойуус саҕана бу куоракка улахан грампластиинка оҥорор собуот баар этэ.
Балашиха. Балаашиха () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Балашиха оройуон киинэ
Уобалас кииниттэн (Москва) 21 км сиргэ. Пехорка өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 192 837 киһи этэ, иэнэ — 38,72 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4775 киһи.
Олохтоммут сыла — 1830, 1939 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Владимир Самоделов.
Почтатын индэксэ — 143900, төлөппүөнүн куода — 495, ОКАТО куода — 46 404.
Бронницы. Бронницы () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 52 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 120 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 18 704 киһи этэ, иэнэ — 22 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 850,18 киһи.
Олохтоммут сыла — 1453, 1781 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Валерий Егоров. 
Почтатын индэксэ — 140170, төлөппүөнүн куода — +7 49496, ОКАТО куода — 46 405. 
Эбии сибидиэнньэлэр.
Бронницаны Петр I саҕана Александр Меншиковка биэрбиттэрэ. 1964 с. норуот хамсааһына буолан олохтоох КПЗ-ны алдьаппыттара, кэлин хам баттанан 8 киһи хаайыыга барбыта (хамсааһын төрүөтэ - хаайыыга киирбит киһи өлбүт). Бу куоракка улуу нуучча поэта Александр Пушкин табаарыһа Иван Пущин көмүллэ сытар.
Верея. Верея () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Наро-Фоминскай оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 111 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Наро-Фоминскай) 34 км сиргэ. Протва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 4758 киһи этэ, иэнэ — 5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 951,6 киһи.
Олохтоммут сыла — 1371. 
Почтатын индэксэ — 143330, төлөппүөнүн куода — +7 49634, ОКАТО куода — 46 238 505.
Видное. Видное () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Ленинскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 23 км сиргэ. Битца өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 54615 киһи этэ, иэнэ — 10,2 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 5354,41 киһи.
Олохтоммут сыла — 1949, 1965 сыллаахтан — "Расторгуево" куорат тииптээх бөһүөлэк.
Куорат баһылыга — Сергей Троицкай.
Почтатын индэксэ — 142700, төлөппүөнүн куода — +7 495—54, +7 498—618, ОКАТО куода — 46 228 501 000.
Волоколамскай. Волоколамскай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Волоколамскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 119 км сиргэ. Городня өрүс уонна Лама өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 170 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 23 865 киһи этэ, иэнэ — 10 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 238,65 киһи.
Олохтоммут сыла — 1135.
Куорат баһылыга — Василий Шулепов.
Төлөппүөнүн куода — +7 49636, ОКАТО куода — 24 378.
Воскресенскай. Воскресенскай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Воскресенскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 80 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 120 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 91 136 киһи этэ, иэнэ — 44 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2071,27 киһи.
Олохтоммут сыла — 1862, 1938 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Юрий Слепцов (2005 сылтан).
Почтатын индэксэ — 140200, төлөппүөнүн куода — +7 49644, ОКАТО куода — 46 409.
Высоковскай. Высоковскай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Клин оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 100 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Клин) 10 км сиргэ. Вязь өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 200 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 10 673 киһи этэ, иэнэ — 4 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2668,25 киһи.
Олохтоммут сыла — 1928, 1940 сыллаахтан — куорат.
Почтатын индэксэ — 141650, төлөппүөнүн куода — +7 496 24, ОКАТО куода — 46 221 503.
Голицыно. Голицыно ()— Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Одинцово оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 40 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Одинцово) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 180 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 17 265 киһи этэ, иэнэ — 20 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 863,25 киһи.
Олохтоммут сыла — 1872, 2004 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Андрей Шевченко (2003 сылтан).
Төлөппүөнүн куода — +7 49869, ОКАТО куода — 46 241 502.
Дедовскай. Дедовскай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Истра оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 38 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Истра) 20 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 27 862 киһи этэ, иэнэ — 7 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 3980,29 киһи.
Олохтоммут сыла — 1911, 1940 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Александр Рогачев. 
Төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 218 503.
Дзержинскэй (Москва уобалаһа). Дзержинскэй () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 44 808 киһи этэ, иэнэ — 15,65 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2872 киһи.
Олохтоммут сыла — 1921, 1938 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1981 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Алексей Плешаков (2006 сылтан).
Почтатын индэксэ — 140090, төлөппүөнүн куода — +7 495, ОКАТО куода — 46 411.
Ыра. Ыра — олоххо инники кэлиэхтээҕи биттэнии .
Өссө маны көр.
Ыра санаа
Ырба. Ырба — төбөтүгэр уһуктаах ачаахтаах тимирдээх оноҕос, айа оноҕоһо.
Ырбыы. Ырбыы — саас муус барыыта кытыл ыксатынан дьирбиилии дьуххарбыт уу.
Ытарча. Ытарча — уһанарга тимири ытыттарар сэп, эбэтэр оһохтон күөһү таһаарарга туттуллар сэп.
Ыыспа. Ыыспа - эт-балык, тирии таҥаһы ыыһыырга аналлаах кыра кээмэйдээх балаҕан. Мантан таһааран ыыспа диэн буруолуур оһохтоох, кыра, кирдээх-хохтоох балаҕаны ааттыыллар.
Өссө маны көр.
Балаҕан
Чөҥкөй. Чөҥкөй — кыракый кытыйа, чэй иһэр мас иһит.
Чурумчу. Чурумчу — оҕуһу сиэтэргэ, соһорго аналлаах тутаах тиэрбэс.
Хордоҕой (суолталара). Хордоҕой хас да суолталаах тыл.
Хордоҕой (хонуу). Хордоҕой — уһун ньолбуһах үрдүк хонуу сир.
Хохудал. Хохудал — лабаалара, мутуктара тоһутталанан түспүт, туран эрэн хаппыт мас.
Хаарты мааһа. Хаарты мааһа эбэтэр хаарты улууһа.
 — хаартыны хараҕын ойуутунан наардааһын. Билиҥҥи хаарты 4 улуустаах: чиэрбэ, эбиэн, туора уонна буугунай.
Тымтай. Тымтай — ону-маны холобур кыра балыгы сүгэ сылдьарга, арыы-ас хаһаанарга, сороҕор малы да хаалыыр аналлаах ньолбуһах түгэхтээх, туруору эркиннээх туос иһит. Кыра тымтай "тымтака" диэн аатырар.
Үксүгэр туос хаппахтаах буолар. Тигиитэ судургу (арыт олус сиэдэрэй). 
Көрүҥнэрэ - мастаах тымтай, сүлүүдэлээх тымтай, тымтака, чарт тымтай.
Удьаа (суолталара). Удьаа хас да суолталаах.
Удьаа (хамыйах). Удьаа — убаҕас аһы сомсон баһар дириҥ мас хамыйах.
Быыра. Быыра — былыр сэриигэ киһини эбэтэр булка кыылы дьөлө быраҕан өлөрөр сэп. Үҥүү, ох эбэтэр улахан быһах.
Нууччалыы өссө "дротик" диэн өйдөбүлгэ туттуохха сөбө дуу.
Саары. Саары — сылгы самыытын тириитин этэллэр. Бу тирииттэн түү өттүн сүлэн кэбиһэн баран, ис өттүн таҥастаныллыбытын эмиэ саары дииллэр. Саарыны хоруотууллар уонна мааныга кэтэр этэрбэс (чаккы) тигэллэр.
Тордох (суолталара). Тордох хас да өйдөбүллээх тыл.
Тордох (буруо). Тордох — буруону кытта тахсыһар хара күдэн, буруо көмөрө (органическай вещество умайыытыгар ситэ умайбатах углерод кыырпахтара).
Тордох (таҥас). Тордох — ыыһаммыт сарыы. Холобур тордох сон диэн баар буолар.
Тордох (дьиэ). Тордох — ыыһаммыт сарыынан бүрүллүбүт ураһа.
Ылаҕан. Ылаҕан (, ) — боруу арааһа.
Үксүн ойуурга, симилэххэ уонна күөл кыламаннарыгар сөбүлээн үүнэр. Таба сөбүлээн сиир ото.
Обурҕах. Обурҕах — убаҕас аска аналлаах мас иилээх туос иһит.
Боччуук. Боччуук — кыра күөс, көһүйэ.
Сутуруо. Сутуруо эбэтэр сылламыкы — өттүктэн бэрбээкэйгэ диэри тиийэр атахха кэтэр таҥас. Үөһэ өттө тураҕас сыалыйа алтан тиэрбэстэригэр (сургунахтарыгар) сарыы быанан (сыппа дэнэр) эбэтэр тирбэҕэнэн ыга тардыллан баайыллар. Этэрбэс оһугар киирэр, сотото кыараҕас, сарыыттан тигиллэр.
"Сутуруо". Typaҕac ыстааҥҥа салгыы кэтиллэр бэрбээкэйтэн өртүккэ диэри тиийэр атах таҥаһа. Сутуруо ыстааҥҥа тирбэҕэ быанан иҥиннэриллэр. Түүтүн таһыгар гына тигиллибит бултуурга кэтиллэр сутуруо уллук сутуруо дэнэр. Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ
Уллук сутуруо. Уллук сутуруо — этэрбэскэ салгыы (тобуктан өттүккэ диэри) кэтиллэр түүлээх таҥас.
Өссө маны көр.
Сутуруо
Эмэгэт. Эмэгэт — былыргы дьон илдьэ сылдьан үҥэр-сүгүрүйэр ханнык эмэ иччи эбэтэр абааһы дьүһүнүн бодотун үтүгүннэрэн, маһынан дуу, туоһунан дуу оҥоһуллубут оҥоһуктара.
Ойуун эмэгэтэ.
Ойуун кумута икки эмэгэттээх буолара. Куму саҕатыгар, ойуун "таҥаһын таҥыннаҕына уҥа кулгааҕын аннынан, "өтөн кыыла" диэн эмэгэттээҕэ. (Киһи тарбаҕын саҕа дьэстэн оҥоһуллубут киһи фигурката). Кини ойуун "сүбэһитэ- амаһыта" (өбүгэтэ) диэн өйдөнөрө. Былыргы олоҥхоһуттар (номохсуттар) уҥа кулгаахтарын саба туттан (абааһы саҥарсыбатын диэн)олорон олоҥхолууллара үһү, ол ити өйдөбултэн уөскээбитэ. Итини таһынан ойуун кумутугар иккис эмэгэт - ханнык эмит кыыл фигурката баара. Ол - ойуун "ийэ кыыла". Кини эмэгэт буоларын таһынан дьиҥнээх кыыл (көтөр) эмиэ буолар: ол кыыллар ойуун "иннигэр- кэннигэр сылдьааччылар" буолалларын туһунан өйдөбүл эмиэ баара. Ити өйдөбүллэр ханна үөскээбиттэрэй? Шумер кэмнэринээҕи мифтэртэн көстөрүнэн ЭТАНА үөһээ халлааҥҥа тахса сылдьыбыт киһи ("ПАСТЫРЬ, КОТОРЫЙ ПОДНИМАЛСЯ НА НЕБО") быһыытынан биллэрэ.
"ЭТАНА" уонна "БАЛИХ" былыр мифическай өйдөбүл эрэ буолбатах этилэр. Ол саҕана культовай өйдөбүл быһыытынан уөскээбит ити өйдөбүллэр билигин сахаҕа "ӨТӨН КЫЫЛА" уонна "БАЛАЙАХ" диэн ааттарынан биллэллэр. (Өтөн холууптар бөлөхтөрүгэр киирэр көтөр).
Дмитров. Дмитров () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Дмитров оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 65 км сиргэ. Яхрома өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 62 869 киһи этэ, иэнэ — 26 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2418,04 киһи.
Олохтоммут сыла — 1154.
Төлөппүөнүн куода — +7 49622, ОКАТО куода — 46 615.
Долгопруднай. Долгопруднай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 18 км сиргэ. Клязьма өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 180 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 82 252 киһи этэ, иэнэ — 30,74 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2675,73 киһи.
Олохтоммут сыла — 1931, 1938 сыллаахха диэри — "Дирижаблестрой" куорат тииптээх бөһүөлэк, 1957 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Олег Троицкай.
Почтатын индэксэ — 141700, төлөппүөнүн куода — +7 498, ОКАТО куода — 46 416.
Домодедово. Домодедово () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Домодедово куорат уокурук киинэ. 
Уобалас кииниттэн (Москва) 37 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 88 194 киһи этэ, иэнэ — 113 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 780,48 киһи.
Олохтоммут сыла — 1900, 1947 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Леонид Ковалевскай. 
Почтатын индэксэ — 142000, төлөппүөнүн куода — +7 49679, ОКАТО куода — 46 417.