mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Хамчаакы тумул арыыта. Хамчаакы тумул арыыта - Евразия хотугулуу-илин өттүгэрсытар, Арассыыйа сиригэр-уотугар киирэр тумул арыы. Арҕаа өттүгэр Охотскай муора, илин өттүгэр Беринг муората уонна Чуумпу акыйаан иилии сыталлар. Таймыыр кэнниттэн кээмэйинэн Арассыыйа иккис тумул арыыта. Уһуна 1200 биэрэстэ кэриҥэ, оттон муҥутуур кэтитэ 480 биэрэстэ. 
Хамчаакы киин чааһыгар кэккэлэһэ сытар Ортоку уонна Илин сис хайалар икки ардыларынан Хамчаакы киин намтала сытар. Сис хайалар намтал диэки эниэлэрэ сиҥнииттэн үөскээбиттэр, ол иһин туруорулар. 1500-2000 м үрдүктээх ортоку сис хайа дэхсилэммит, көнө ньуурдаах. Ол ньуурун үрдүнэн умуллубут вулканнар хороһон тураллар. Сис хайа соҕуруу чааһыгар үөһэ тахсыбыт былыргы криссталлическай боруодалар кырыылаах арҕастары, өргөстөрү үөскэтэллэр. 
Илин сис хайа уонна муора биэрэгин икки ардыларынан 1300 м диэри үрдүктээх вулканическай плато баар. Плато ньууругар үгүс ахсааннаах умуллубут уонна дьайар вулканнар хороһон тураллар. Барыта Хамчаакы тумул арыытыгар 150-тан тахса вулкан баар, онтон 30-ун кэриэтэ дьайар; ити вулканнар бары бу платоҕа бааллар. Вулканнар сир хаҕын тектоническай быһыттыыларын батыһа тарҕаммыттар. Вулкан үксэ конус курдук быһыылаах; хойуу, сыыйыллаҕас лаабаны тоҕо тэбэн таһаарар. Евразияҕа саамай үрдүк, сотору-сотору эстэр вулкан - Ключевскай сопка (4750 м). Бу Хамчаакы саамай үрдүк туочуката. Сорох вулкан конуһа күүскэ алдьанан, сүүнэ тутуу үлтүрүйэ сытарын курдук буолар. 990-ка диэри итии температуралаах уулаах сыркылар, гейзердэр сир үрдүгэр тахсыылара вулкан дьайыытыттан сибээстээхтэр. Гейзернэй өрүс хочотугар 22 бөдөҥ гейзер баар. Олортон хас биирдиитэ өтөр буола-буола итии ууну, паары өрө тыбыыран таһаарар. Саамай улахан гейзер Великан 3 чаас буола-буола 4 мүнүүтэ устата үөһэ тэбэр. Уу фонтана 30 м үрдүккэ тиийэр, оттон паар 300 м үөһэ тэбэр. Гейзердэр тулалара бүтүннүү паар буолар уонна ууттан арахсар туустар араҥаларынан бүрүллэр. Учуонайдар итии сыркылары эмкэ, дьиэлэри, теплицалары ититэргэ уонна электроэнергияны ыларга туттар ньымалары ырытан оҥорбуттара.
Айылҕатын уратыта.
Элбэх ардахтаах ичигэс сайын, халыҥ кунустаах почва шеламайник, эһэ силиһин, борщевик үрдүк отторо дохсуннук үүнэллэрин хааччыйаллар. Зонтичнай үүнээйилэр ордук үрдүктэр уонна олус түргэнник үүнэллэр: 12 күн устата ол оттор 2-3 м үрдүүллэр. Токур намыһах умнастаах, налыйбыт лабаалардаах, халыҥ хара туостаах таас хатыҥын сэдэх мастаах тыалаах Хамчаакы хамсыыр харамайыгар тайҕа кыыллара баһыйаллар. Хамчаакыга эрэ төрүүр-ууһуур харамайдар бааллар.
Хубсугул. Хубсугу́л (урут Косогол, ардыгар Хувсгел, , ) — Хоту Монголияҕа сытар улахан күөл, Арассыыйа кыраныыссатыттан чугас. Иэнинэн иккис уонна ордук дириҥ күөл буолар. Төрүтүнэн (күөл Байкал рифтыгар киирэр), гидрогеологиятынан уонна уутун састаабынан Байкалга олус майгынныыр, ардыгар күөлү «Байкал биитэ» диэн ааттыыллар эбит. 
Гидрография уонна климатын уратылара.
Хубсугул — хайларга үрдүк сытар күөл, Илин Саяннар соҕуруу эниэтигэр байҕал таһымыттан 1646 м үрдүккэ сытар. Күөл уутун сабардама 381 км³, муҥутуур дириҥэ 262 м., Хубсугул — Монголия ордук дириҥ күөлэ буолар. Күөл уһуна 136 км, ордук кэтирээһинэ 36,5 км. Күөлгэ 96 өрүс уонна үрэх түһэр. Хубсугултан Эгийн-Гол өрүс тахсар (Селенга бассейныгар киирэр). Ахсынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥор. Күөл устун ааллар усталлар. Соҕуруу Хатгал, хоту Ханх бириистэннэр үлэлииллэр. Сыл ахсын күөл сэтинньи бүтэһигэр мууһуран барар, муус халыҥа 1,4 м. Муус ууллуута ыам ыйыгар саҕаланар уонна бэс ыйын саҕаланыытыгар ууллан бүтэр. Уу температурата ортотунан +10…+14 °C, хомолорго сайынын балайда сылыйар. Хубсугул таһыгар фосфориттар сытар сирдэрин булбуттар.
Бэлиэ сирдэр уонна туризм.
Хубсугул иккис аата — Күөх чөмчүүк. Хубсугул — быһа холоон 17 былыргы күөллэртэн (2 мөл саастаах) биирдэстэрэ. Хубсугул олохтоохтор айыыргыыр сирдэрэ буолар. Күөлтэн сүүрдэн тахсар Эгийн-Гол өрүс 1000 км устан Селенга өрүһүнэн Байкал күөлүгэр түһэр. Күөллэр икки ардылара быһаччы 200 км. 
Күөл тула киин Азия истиэбин уонна сибиирдээҕи тайҕа уларыйар сирэ, судургутук харайыллар национальнай парк буолар. Паркаҕа элбэк Аан дойду кыһыл кинигэтигэр киирбит кыыллар уонна харамайдар үөскүүллэр: чубуку, тайах, бөрө, сиэгэн, бүүчээн, эһэ, киис, сибиир хайа козела, күөлгэ балык 9 көрүҥэ иитиллэр, ол быыһыгар быйыт уонна дьарҕаа.
Хубсугул — туристар сөбүлээн сылдьар сирдэрэ. 2007 сыллаахха, Ханх таһыгар 5 турбаза баар эбит, соҕуруу Хатгал диэки 29. Күөл устун дьону таһар «Сухэ Батор» паромсылдьар, ол гынан баран массыыналары тиэйбэт. Күөл хоту өттө Россия кыраныыссатыттан 11 км сиргэ сытар, КПП Монды — Ханх.
Elementary OS. Elementary OS (Элементари ОС), Linux системнай программаларыттан биирдэстэрэ. Кэнники кэмҥэ ордук биллэр, дьиэҕэ да, корпоративнай да секторга, офиснай да секторга (LibreOffice диэн офистаах).
LibreOffice. LibreOffice ("ЛибреОфис", ) — аһаҕас куодтаах офиснай бырагыраамалар бакыаттара. 2010 сыллаахха OpenOffice бакыаттан хайытыллан төрүттэммитэ. Программистар үлэлэрин The Document Foundation диэн барыс киллэрбэт пуонда дьон сиэртибэлээбит харчыарын хомуйан өйүүр.
Офис бакыатын иһигэр тиэкиһи уонна табылыыссаны оҥорор процессордар, презентация оҥорор бырагыраама, векторынан ойуулуур эрэдээктэр, билии олоҕун салайар тиһик уонна формула эрэдээктэрэ киирэллэр. Сүрүн формаата аһаҕас OpenDocument (ODF, ISO/IEC 26300) формаат буолар, ону таһынан атын да формааттары туттуохха сөп, ол иһигэр Office Open XML, DOC, XLS, PPT, CDR.
Офис бакыата GNU LGPL аһаҕас лиссиэнсийэннэн тарҕанар, ол иһин бүддьүөт да, урбаан да, үөрэх да тэрилтэлэригэр, биирдиилээн да дьон босхо туһаныахтарын сөп.
Евразия. Евразия - сир саарын улуукан материга. Иэнэ - 54,759 мөл км². Ити Африканы уонна Хотугу Американы холбуу ылбыкка тэҥнэһэр, кураанах сир бүтүннүүтүн 1/3 ылар. Аан дойду нэһилиэнньэтин 70% тахса киһи олорор, нэһилиэнньэтин ахсаана 5 млрд тахса. 
Евразияҕа сир саарын саамай үрдүк хайата Джомолунгма (Эверест), саамай улахан күөл Каспийскай муора, саамай дириҥ күөл - Байкаал, саамай улахан иэннээх Тибет хайата, саамай улахан Аравия тумул арыыта, саамай улахан географическай уобалас - Сибиир, кураанах сир саамай намыһах туочуката - Өлбүт муора намтала. Евразияҕа сир саарын саамай тымныы полюһа - Өймөкөөн бааллар.
Географическай балаһыанньата.
Евразияны свет икки чааһа - Европа уонна Азия үөскэтэр. Итилэр кыраныыссаларын барыллаан Ураал хайатын илин тэллэҕин кыйа, Эмба өрүһүнэн, Каспийскай муора хоту биэрэгинэн уонна Кума-Манычскай хаспаҕынан ыытар үгэстээхтэр. Муоратааҕы кыраныыссалара Азовскай, Хара муоранан, ону тэҥэ Средиземнэй муораны холбуур силбэһиинэн ааһар. 
Атлантическай акыйаан, Скандинавскай тумул арыыны туспа арааран, кураанах сиргэ ыраахха диэри үтэн киирэр. Материк соҕуруу өттүгэр Аравия уонна Индостан тумул арыыта ойуччу улаханнар. Итилэри Индийскэй акыйаан тулалыыр. Евразия соҕуруу биэрэгин ыксатыгар арыы аҕыйах, саамай бөдөҥнөрө - Шри-Ланка. 
Чуумпу акыйаантан тумул арыылар (Хамчаакы) уонна арыы субурҕалара кытыы муоралары араараллар. Евразияны хотуттан тулалыыр Хотугу Муустаах акыйаан кураанах сиргэ кыратык үтэн кииртэлиир. Арассыыйа сиригэр-уотугар киирэр ордук бөдөҥ тумул арыылар - Кольскай, Таймыыр, Чукотскай. Биэрэктэн тэйиччи соҕус Саҥа Сир, Саҥа Сибиир уо.д.а. арыылар бааллар. 
Евразия - сир саарын түөрт акыйаана тулалыыр соҕотох материга.
Кыраныысса таһынааҕы Азия. Кыраныысса таһынааҕы Азия - Арассыыйа олохтоохторугар сыһыаннаах география өйдөбүлэ, Азия Арассыыйаттан ураты сирдэрэ. Манна уонунан бөдөҥ уонна кыра судаарыстыба баар. Хас биирдии судаарыстыба айылҕата, хаһаайыстыбата уратылаах. Айылҕа, хаһаайыстыба уратыларын көрөн Соҕуруулуу-Арҕаа, Соҕуруу, Киин, Илин уонна Соҕуруулуу-Илин Азияны араартыыллар.
Соҕуруулуу-Арҕаа Азия дойдулара.
Бу бөлөххө Туурсуйа, Иран, Ирак, Афганистан, Саудовскай Аравия уонна Аравия тумул арыыга баар итилэрдээҕэр кыра судаарыстыбалар киирэллэр. Итини барытын ардыгар "Чугас Илин дойдулар" уонна "Орто Илин дойдулар" диэн холбуу ааттыыллар. Соҕуруулуу-Арҕаа Азия - аан дойду саамай былыргы култуурата үөскээбит сириттэн биирдэстэрэ. Биһиги эрабыт быдан иннинэ онно сири оҥоруу, сүөһүнү иитии, үгүс ремесло, сири нүөлсүтүү баара биллэр. 
Киин Азия дойдулара.
Евразия бу чааһыгар Монголия уонна Кытай улахан өттө киирэр. 
Илин Азия дойдулара.
Илин Азия ылар сирэ-уота балачча киэҥ. Чуумпу акыйаан биэрэгин кыйа тыһыынчанан биэрэстэни тайыыр. Материк ити чааһыгар Корея тумул арыытын судаарыстыбалара, Хотугулуу-Илин уонна Илин Кытай, арыыларга - Япония бааллар. 
Соҕуруу Азия дойдулара.
Азия бу чааһыгар сэттэ дойду киирэр. Ол дойдулар үгүстэрэ акыйааҥҥа тахсыылаах, арай Непал уонна Бутан акыйаантан ыраахтар. Соҕуруу Азия сүдү дойдута - Индия, саамай кыралара - Гималайга баар Бутан королевствота. 
Соҕуруулуу-Илин Азия дойдулара.
Соҕуруулуу-Илин Азияҕа Индокитай тумул арыытыгар уонна Малайскай архипелаг арыыларыгар баар дойдулар киирэллэр. Соҕуруулуу-Илин Азия дойдулара Евразия уонна Австралия икки ардыгар айылҕа "муостата" буолар курдук субуһан сыталлар. Материк бу чааһын бөдөҥ судаарыстыбалара - Индонезия, Лаос, Таиланд, Вьетнам,Филиппиннэр, кыракый судаарыстыба - Сингапур бааллар.
Соҕуруу Кэриэйэ воната. Соҕуруу Кэриэйэ воната (, codice_1) диэн Соҕуруу Кэриэйэ валютатын биирдигэ. Биир вона 100 чоҥҥа арахсар, ол гынан баран билигин туттуллубат. Вона Соҕуруу Кэриэйэ киин куоратыгар Сеулга бэчээттэнэр. Өссө атын вона — Хоту Кэриэйэ воната баар.
Аатын устуоруйата.
Урукку вона диэн тыл Кытай юаньын уонна Дьоппуон иенатыгар сыстыганнаах. Хандьаҕа баар иенаттан (), бэйэтэ кытай тылыгар баар иероглифтан тахсыбыт. төкүнүк формалаах диэн тылбаастанара. Билиҥҥи вонаны кэриэйэ буукубалаларынан эрэ суруллааччылар. &lt;/ref&gt;
Эргиигэ 1962 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр тахсыбыта. Онно биир вонаны уон Соҕуруу Кэриэйэ хваныгар уларыталлара. 1975 сыл кулун тутар 22 күнүгэ хваннаах харчы бүппүтүн кэннэ соҕотох төлөбүр ньымата буолбута. ISO 4217 куодугар KRW диэн буукубалаах куод биэриллибитэ.1962 сыллаахха сэрии буолар бириэмэтигэр вона АХШ дуолларыгар баайыллыбыта.
1980 сыл олунньу 27 күнүттэн бэйэтин курсугар тахсарыгар хардыылар оҥоһуллубуттара. Толору бэйэтин курсугар 1997 сыл ахсынньы 24 күнүгэр Аан дойду үп пуондатын кытта сөбүлэһии илии баттаммытын кэннэ тахсыбыта. Сотору буолан баран Азия үп кризиһын түмүгэр икки төгүл чэпчээбитэ.
Эбилгэ (Бүрээтийэҕэ оройуон киинэ). Эбилгэ (бур. Эбилгэ, , барыйааннара — "Ивалга", "Иволга") — сэлиэнньэ (1973—1991 сс. — куорат тииптээх бөһүөлэк), Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин Эбилгэ оройуонун уонна Эбилгэ тыа сэлиэнньэтин киинэ.  
Олохтоохторун ахсаана — 7382 киһи (2010).
Географията.
Эбилгэ хочотун ортотугар  Улан-Удэттэн соҕуруулуу арҕаа 27 км сиргэ Кяхта федераллыы суолталаах А340 тыраагар сытар. Сэлиэнньэ хочо соҕуруу өттүгэр баар. Сирин ньуура — куйаар хаптала, Эбилгэ өрүс диэки кыратык иҥнэри. Сэлиэнньэ соҕуруу кырыытыгар Баян-Тогод диэн хайа турар (710 м).
Устуоруйата.
Эбилгэ хочотунан былыргаттан араас моҕуол биистэрэ сылдьаллара. XVIII үйэ саҕаланыытыгар Байкаал арҕаа өттүттэн кэлбит эхирииттэр уонна булагааттар олохсуйбуттара. Үһүйээн быһыытынан олохсуйбут сирдэрин  "Эбилгэтэ" ("өҥ сир") диэн ааттаабыттар, кэлин бу аат нуучча докумуоннарын сабыдыалынан "Эбилгэ́"," Ивалга́", "Иволга́" диэн ааттанар буолбут.
XX үйэ саҥатыгар билиҥҥи Эбилгэ сэлиэнньэтин оннугар Мангазай уонна Боро-Губээ диэн бүрээт улуустара бааллара.  1940 сыллаахха Мангазай улууска Эбилгэ оройуонун киинэ Саянтуй сэлиэнньэтиттэн көспүт, онон ситимнээн сэлиэнньэ Эбилгэ (Иволгинскай) диэн ааттаммыта. 
1951—1959 сыллардаахха Бүрээт тыа хаһаайыстыбатын  техникумун Иволгатааҕы үөрэтэр-уопуттуур хаһаайыстыбата (ОПХ) баар этэ. 1959 сыл кулун тутар 3 күнүгэр оҕуруот аһын уонна үүтү оҥорон таһаарар  «Иволгинскай» сопхуос үөскээбитэ.
1973 сыл кулун тутар 22 оробуочай бөһүөлэк ыстаатыһа иҥэриллибитэ.
1991 сыл алтынньы 4 күнүгэр тыа сэлиэнньэлээх пууна буолбута.
Сойуоттар. Сойуоттар (, "соёд, сойыт, саяты") — Бүрээтийэ Ахын аймагар (Окинскай оройуонун) түөлбэлээн олорор олохтоох аҕыйах ахсааннаах омук.
Устуоруйалара.
Сойуоттар сайаан самадьыларын сорҕолоро, Илин Сайаан түҥ былыргы олохтоохторо. Кэлин тылларын сүтэрэн, түүр тылламмыттар. Ол эрээри олохторун отуорун, култуураларын уонна сиргэ-дойдуга, олоххо сыһыаннарын чөл хаалларбыттар диэн буолар. Бу омуктар тустарынан сурукка XVII үйэҕэ казаактар скаазтарыгар киллэрбиттэрэ баар. 
Илин Сайааҥҥа хонгодоор диэн бүрээт биистэрэ олохсуйбуттарын кэннэ, сойуоттар бүрээт дьахталларын ойох ылар буолбуттар. Аны тыллара бүрээт тылыгар чугаһаабыт. Ол эрээри таба иитиитинэн уонна булдунан дьарыктаналларын тохтоппотохтор. Хойукка диэри диэри туспа омук быһыытынан билиниллибэттэр этэ. 2002 сыллаахха эрэ биэрэпискэ сойуот туспа омук быһыытынан киирбитэ.
Тыллара.
Сойуоттар ураал тылларыгар киирэр самадьылыы тылынан саҥараллар этэ, кэлин сойуот-цаатан тыла диэн ааттанар тыва тылыгар уонна Монголияҕа монгуол тылын цаатан барыйааныгар чугас түүр тылыгар көспүттэр. Билигин да бу тылы аҕыйах кырдьаҕас киһи билэр.
Кэлин бүрээттэри кытта ыкса олорбуттарын түмүгэр алтаай тылларыгар киирэр бүрээт тылыгар көспүттэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 сыллаах биэрэпис түмүгэр 2739 киһи сойуоппун дэммит, олортон бүрээт тылын  2623 киһи (96 %) билэр эбит, 2429 киһи (89 %) ону тэҥэ нуучча тылын билэр эбит.
2001 сыллаахха сойуот тылын сөргүтэргэ кириллицаҕа олоҕурар алпаабыт оҥоһуллубута. Букубаар уонна үөрэх босуобуйалара тахсыбыттара.  2003 сыллаахха «Сойуот-бүрээт-нуучча тылдьыта» тахсыбыта. 2005 сыллаахтан Ахын аймаагар бастакы сүһүөх оскуолаҕа сойуот тылын үөрэтиини киллэрии саҕаламмыта.
Дьарыктара.
Былыр былыргыттан билиҥҥээҥҥэ диэри сойуоттар сүрүн дьарыктара табаны уонна сарлыгы (як) иитии. Ону таһынан самалык быһыытынан булдунан дьарыктаналлар.
Олох-дьаһах.
Хас да уус холбоһон уус баһылыктарыттан турар сүбэ талаллар. "Иркит", "хаасуут" уонна "онхот"диэн уустар бааллар.&lt;br&gt;
"Жогтаар" («Көрсүү») диэн бырааһынньыктаахтар, 2004 сыллаахха бырааһынньык аатын "Улуг-Даг" («Улуу хайа» — Бурин-хан хайа аатынан) диэн аакка уларыппыттара. 2008 сыллаахтан ол бырааһынньык кэмигэр  "Самаайап ааҕыылара" диэн ааттаах тэрээһин ыытыллар — аҕыйах ахсааннаах омуктар чөл буолууларыгар аналлаах.
Ахан аймагын сирин 90% (сорох источникка этиллэринэн 70%) 2016 сыл ахсынньытыгар "территория традиционного природопользования местного значения коренного малочисленного народа Севера – сойотов" диэн ыстаатыстаммыта. 2016 сыл тохсунньу 12 күнүгэр ТТП судаарыстыба регистрациятын ааһан сир кадастрыгар бэлиэтэммитэ.
Улуус (Бүрээтийэ). Улуус — диэн Бүрээтийэҕэ бүрээттэр түөлбэлээн олорор тыа нэһилиэнньэлээх пууннарын ааттыыллар, Саха сирин нэһилиэктэрин курдук. Оттон оройуоннарын "аймак" биитэр аймаг диэн тылбаастыыллар, бу аймаг диэн тыл билигин нуучча тылыгар туттуллубат, бүрээттии эрэ докумуоннарга туттуллар.
Эхирииттэр. Эхирииттэр () — билигин Байкаал арҕаа өттүгэр олорор биис ууһа (этническая группа, племя),  бүрээт омугун сорҕото.
Аат туһунан.
"Эхирит" — арҕаа бүрээт тылыгар баар "эхир", «игирэ». Сорох нууччалыы суруйууларга "икирес" дэнэр. Бүрээттэр игирэлэри "эхир хубууд" дииллэр.
Устуоруйата.
Эхирииттэр Өлүөнэ баһыгар уонна Куда (Худэ) өрүс орто тардыытыгар олорбуттара. Кэлин Байкаалга көспүттэр. Эхириит бииһигэр 8 уус киирэр этэ — абзай, баяндай, бура, олзойтон, һэнгэлдэр, шоно, нэхэлэй.
Аан бастаан биллэринэн эхирииттэр билиҥҥи Качуг, Баяндай уонна Эхирит-Булагаат оройуоннарын сирдэригэр Өлүөнэ (Зулхэ) үөһээ хочотунан, кини салааларынан (Анга, Манзурка, Куленга, Кудаа орто уонна үөһээ сүүрүгүнэн уонна Мурин үрэҕинэн баар куйаардарга (истиэптэргэ) олорбуттара. Кэлин, тэнийэн, уустар ыккардыларыгар иирсээн, эбэҥкилэри кытта булду былдьаһыы түмүгэр, ону таһынан кураантан сылтаан сүөһүлэрэ аһа суох хаалан эҥин билиҥҥи Ольхон уонна Баргузин оройуоннарын сирдэригэр уонна Сэлэҥэ үрэх дельтатыгар диэри тарҕаммыттара. Манна бастакы көһөөччүлэр эбэҥкилэри кытта сэриилэспиттэрэ. 
Сэлэҥэ үрэххэ маннык уустар олохсубуттар: Хэнгэлдэр, Абазай, Баяндай, Балтай, Бахай, Буровский, Олзон, Хадалай, Шоно.
Ольхон арыыга – Баяндай, Хэнгэлдэр, Харбатов (Хэнгэлдэр сорҕолоро), Шоно.
Байкаал кытылыгар Бугульдейкаттан Онгуреҥҥа диэри уонна материк куйаардарыгар Хэнгэлдэр уонна Шоно сорҕолоро олорбуттара, Сарма үрэх төрдүгэр Баяндай ууһа олорбута.
Өлүөнэ хочотугар уонна уҥа салаата Ангаҕа маннык уустар олорбуттара: Баяндай, Басай, Хадалай, Хэнгэлдэр, Шоно. Өлүөнэҕэ шоно ууһа Тутура уонна Уус-Кут сирдэригэр диэри олороллоро. Куленга диэн Өлүөнэ хаҥас салаатын баһыгар уонна төрдүгэр Олзон уус олохсуан олорбута. Манзурка үрэх хочотугар Абазай, Балтай, Шоно уонна Хэнгэлдэр уустар бааллара.
Кудаа үрэх ортотугар уонна баһыгар Абаганат, Абазай, Буровский, Олзон, Тогто, Хадалай, Хэнгэлдэр уустар олороллор.
Мурин үрэххэ – Абазай, Баяндай, Басаев, Олзон.
Мурин уонна Манзурка ыккардыларыгар – Абазай, Баяндай, Буровский, Хадалай, Хамнагадай, Хэнгэлдэр.
Эхирииттэр сорох уустарын сорҕолоро Бохаан оройуонун Идаа үрэҕэр – Шоно уус; Оса өрүс хочотугар (Осинский оройуон) – Буров, Хамнагадай, Хэнгэлдэр; Зима үрэххэ өссө XVI үйэҕэ Ашабагат ууһуттан көспүттэр курдук, билиҥҥи Зима куораттан Барлук сэлиэнньэҕэ диэри.
Аныгыта.
Эхириит уустара Иркутскай уобалас  Эхирит-Булагат, Баяндай, Бохан, Охан, Ольхон уонна Качуг оройуоннарыгар тарҕанан, түөлбэлээн олороллор.
Эхирииттэр сыдьааннара Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр Сэлэнгэ, Кабан уонна Усть-Баргузин оройоуннарыгар (аймактарыгар) эмиэ бааллар.
Булагааттар. Булагааттар (бур. булагадууд) — Байкаал аттыгар олорбут биис уустара, бүрээт омугун сорҕото.
Устуоруйалара.
Булагаат биис-ууһа XIII — XVII үйэлэргэ Байкаал аттыгар олорбут бүрээт ордук бөдөҥ биистэрэ этэ.
Чинчийээччилэр суруйууларынан булагааттар "чинос" биис ууһуттан биитэр эхириит биис ууһуттан төрүттээхтэр. Бастакы биэрсийэнэн чиностары XIII үйэҕэ Бухаа-нойон диэн Чыҥыс Хаан киһитэ Орто Азияҕа илдьибит. Иккис биэрсийэннэн эхириит саллааттарын монгуоллары кытта булкуйан Чыҥыс Хаан сиэнэ Бату Орто Азияҕа илдьибит. Онно баран Мавераннахр диэн сиргэ олохсуппут. 
Кэлин XIV үйэҕэ Монгол Алтаайыгар, Тянь-Шань чугаһыгар булагааттар Булагачи диэн ханствоны төрүттээбиттэр, ол дойдуну кэлин Тимур (Тамерлан) урусхаллаабыта. Булагачи дьоно ол кэннэ дойдуларыгар төннүбүттэрэ биллибэт эрээри, Байкаалга хаалбыт чинос омуктар булгааттарбыт дэнэр буолбуттар.
Булагааттар өс номохторугар Бухаа-нойон "Булагаат" диэн уоллаах эбит, ол уолуттан "Булган-хара" (Хара Саарба) диэн уол төрөөбүт, киниттэн "Тугалак" төрөөбүт, ол Тугалактан булагаат уустарын үөскэппит сэттэ уол төрөөбүт.
Булагааттар өбүгэлэрин дойдуларынан Кудаа өрүс (үрэх) ортотун (Мурин үрэх төрдүттэн Бозой улууска диэри) ааттыыллар. Онтон төрүттээх уустар: Алагуй, Абаганад, Ашаабагад, Бозой, Бурлай, Буиновский, Бубай, Готол, Ноёд, Онгой, Онхотой, Хогой, Холбутай, Шаралдай, Эрхидэй. Бу уустар ытык сирдэрэ Ухыр-Манхай уонна Удэгэ-Булен (Бэлеэн) диэн хайалар буолаллар, онно өс номох кэпсииринэн уус киинэ көмүллэ сытар.
Аныгыта.
Билигин булагааттар Иркутскай уобалас  Эхирит-Булагат, Охан, Бохан, Нукут оройуоннарыгар уонна Бүрээтийэҕэ олороллор.
Битэмииннэр. Битэмиин — ( диэн тылтан «олох» диэн тылбаастанар) уустук тутулларынан уонна органическай эттиктэрин физиологическай активностарынан киһи-сүөһү этэ-хаана сөптөөхтүк үлэлииригэр-сайдарыгар наадалаахтар. Онон араас ыарыылар сүрүн төрүөттэрэ эттиктэр атастаһыыларын солбуйсууларын кэһиллиититтэн, битэмииннэр тиийбэттэрэ буолар. 30-ча араас битэмииннэр булуллан үөрэтиллибиттэр. Онуоха үксүлэрэ эмтээх үүнээйилэргэ баар эбит. Олортон ордук суолталаахтара А, В, Д, Е, К, РР битэмииннэр, аскорбиновай кислота уо.д.а.буолаллар.
Палеоазиаттар. Палеоазиат омуктар эбэтэр палеоазиаттар ("былыргы азиаттар") — билигин эргэрбит этнография тиэрминэ, нуучча этнограба (гипотеза быһыытынан)  Л. И. Шренк  XIX үйэ ортотугар Сибииргэ уонна Куриил уонна Дьоппуон арыыларыгар олохтоох хас да хотугу омугу (чукчалары, кэрээктэри, айналары уо.д.а.) бэлиэтээри айбыта.  
Төрүөтэ.
Туһунан бөлөххө араарыы төрүөтүнэн бу омуктар тыллара Азияҕа баар тыллар бөдөҥ бөлөхтөрүн кытары чугас ситимнэрэ суоҕа буолбута. "Палео-" диэн сыһыарыы бу омуктар ол саҕана архаичнай култуураҕа олорбуттарын бэлиэтиир. Кэлиҥҥи чинчийиилэр (лингвистикэ, этнография, археология) көрдөрбүттэринэн бу омуктар биир төрүттэрэ суоҕун дакаастабыттара, ол эрээри кинилэр Хотугу Азия былыргы олохтоохторун сыдьааннара буолаллара саарбахтаммат.   Бу омуктартан ительменнэр, кэрээктэр, кэриэктэр уонна чукчалар эрэ биир төрүттээхтэрэ быһаарыллыбыта, онон бу бөлөх билигин да "хотугулуу-илиҥҥи палеоазиаттар" диэн ааттанар, оттон тыллара "чукотка-камчаатка тылларын кэргэнигэр" түмүллэр. Алеут уонна эскимос тыллара бэйэ-бэйэлэрин ыккардыгар чугастар диэн үгүс чинчийээччилэр бэлиэтииллэр, уонна туспа бөлөххө киллэрэллэр. Дьүкээгир тылыгар ураал тылларын түҥ былыргы сорҕото баарын үгүс чинчийээччилэр бэлиэтииллэр, онно олоҕуран дьүкээгир тыла ураал-дьүкээгир тылын кэргэнин үөскэтэр дииллэр. Нивхэлэр тыллара ханнык да атын билигин баар тылга майгыннаабат.
Антропология өттүттэн.
Тас көрүҥнэринэн палеоазиат омуктар майгыннаһар өрүттэрэ элбэх. Байкаал уонна арктика тииптээх монголидтар. Археология дааннайдара көрдөрүнэн Сибииргэ көстүбүт үөһээ палеолит стоянкаларын дьоно эмиэ монголоидтар. Генетика чинчийиилэрэ этэринэн монголоид көрүҥнээх былыргы киһи Киин Азияҕа үөскээбит уонна Сибииргэ Монголияны кытта тэҥҥэ эрдэтээҥҥи таас үйэҕэ олохсуйбут.
Омуктар тиһиликтэрэ.
Палеоазаттарга маннык омуктары барыллаан киллэрэллэрэ: чукчалар, кэрээктэр, ительменнэр, дьүкээгирдэр, чуван, нивхэлэр, кеттэр уонна айналар.
Юань. Юа́нь () — Урукку Кытай сиригэр туттуллар харчылар аатттара. Ол иһигэр Кытай өрөспүүлүбүкэтигэр эмиэ туттуллар. Сороҕор Кытай дуоллара диэн ааттааччылар. .
Тыл туттуута.
Кытай тылыгар ханнык баҕарар валютаны юань диэн ааттыллар, ол курдук АХШ дуолларын "мэй юань" (). Ол гынан баран аан дойдуга юань Кытай валютатынан ааттанар. Сороҕор Тайвань долларын, Гонгконг дуолларын эбэтэр Макао патакатын эмиэ иннэ диэн ааттааччылар.
Тылга өссө юань эрэ буолбакка "куай" (块) диэн туттуллар, онтон «цзяо» оннугар "мао" (毛).
Тыл тахсыыта.
Туруору тылбаастаатахха юань диэн "төкүнүк объегы" эбэтэр "төкүнүк харчыны" ааттыыллар. Цинь династия бириэмэтигэр үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут манньыаталары ааттыыллара. 
Кытайдар сыыппараны ааттыылларыгар юань икки формалаах - судургута () уонна быдан уустуктук суруллар ( эбэтэр ), ону финансовай докумуоннарга подделка суох буолбатын диэн тутталлар. Кэлиҥҥи бириэмэҕэ Кытайга өссө маннык символ (Y биир сытыары черточкалаах) туттуллар буолан эрэр.
Дьоппуон, Кэриэйэ валюталарын ааттара юань тылтан тахсыбыттара, Дьоппуоҥҥа дылы, онтон Кэриэйэлэргэ билигин Кэриэй тылынан суруллар.
Монголия маньыататын аата «тугрик» эмиэ Кытай юаньыттан тахсар, ол гынан баран ол калька буолар - монгуол тылыгар төкүнүк диэн тылтан тахсыбыт.
С 1994 по июль 2005 юань был жёстко привязан к доллару США с обменным курсом 8,28:1.
Билиҥҥи юань.
Билиҥҥи Кытай юаныгар түөрт тылынан суруллуулаах — (чжуан, монгоол, уйгуур, тибет тылларынан), тоҕо диэн ол тыллар автономнай оройоннарга сүрүн буолаллар — (Гуанси-Чжуань, Монгольскай, Синьцзян-Уйгурскай уонна Тибеетскай).
Арассыыйа валюталар классификатордарыгар араастык ааттана сылдьыбыта:
Кытай юаня (26.12.1994 - 01.01.2001),
юань Ренминби (01.01.2001 - 01.02.2007),
юань Жэньминьби (01.02.2007 - 2009 год),
юань (2009 сылтан билиҥҥигэ дылы).
Bloomberg агентство этэринэн SWIFT диэн бааннар икки арыларыгар ситимин эргииригэр 2013 сыл ыам ыйыттан 2014 ыам ыйыгар дылы 1,47 % этэ (сылынан иннинэ 0,84 % этэ). АХШ дуолларын өлүүтэ — 42 %, евро — 32 %, Арассыыйа солкуобайа — 0,35 %.
Тагалог тыла. Тагалог тыла ("Tagalog", ; ) диэн Австронезия тылларыттан биирдэрэ. Филиппиҥҥа ордук тарҕаммыт тыл буолар. 
Атын Филиппин тылларын кытта сибээстээх, ол курдук Биколь, Локаон, Висая, Пангасинан тылларын кытта, уонна ырааҕынан атын Австронезия тылларын кытта сибээстээх, Формоза, Индонезия ууонна малай тылларын кытта, Гаваи уонна Маори олохтоохторун тылын кытта эмиэ сыһыаннаах.
Аһаҕас дорҕооннор.
Тагалог тылыгар уона судургу аһаҕас дорҕоон, биэс кылгас уонна биэс уһун:
Түөрт дифтонг баар , , , уонна .
Пхеньян. Пхеньян (кэр. 평양 "Пхөҥяҥ", , туруору тылбаастаатахха: "Хаптаҕай сир" эбэтэр "Эйэлээх сир") диэн Хоту Кэриэйэ киин куората. Тэдоҥ өрүс үрдүгэр сытар. 2008 сыл биэрэпиһин түмүгүнэн олохтооҕун ахсаана 3,255,388. 1946 сылаахха соҕуруу Пхенган провинцияттан арахсыбыта уонна быһа салайыллар куорат буолбута. ("chikhalsi", 직할시).