mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Пухов Иннокентий Васильевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;397252&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T18:31:35Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401038&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Пухов Иннокентий Васильевич (12.03.1904, Курбуһах нэһилиэгэ, Бороҕон улууһа, Саха уобалаһа — 24.11.1979, Москуба, ССРС) — олоҥхону чинчийбит бөдөҥ фольклорист уонна литературовед учуонай, 1938 сылтан тахсыбыт сахалыы букубаар уонна атын үөрэх кинигэлэрин ааптара, өр сылларга Москубаҕа чинчийэр институттарга үлэлээбитэ, тыл үөрэҕэр билим хандьыдаата, Саха сиригэр гражданскай сэрии уонна Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саха АССР саахымакка бастакы чөмпүйүөнэ (1935).
Олоҕун олуктара.
Кыһыл Сулус уордьанынан (30.05.1951), «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
1966 сыллаахха ИМЛИ үрдүкү билим үлэһитэ буолбут, уонна онно өлүөр диэри үлэлэлээбит.
Кэрэхсэбиллээх чахчы.
Саха норуодунай суруйааччыта Софрон Данилов "Биир олох үөрүйэҕэ" диэн эссетигэр аатын ааттаабакка эрэ, таайтаран, биир үөрэх кинигэлэрин ааптарын, Москубаҕа үлэлээбит биллиилээх саха учуонайын туһунан суруйар. Онно кэпсэнэр киһи былаастан куттанан саха литэрэтиирэтин устуоруйатын токурутууга кыттыһарга күһэллибитин, ол эрээри кэлин эр ылан, өссө да ол токуруйуу көнө илигинэ, Москубаҕа саха устуоруктара мустубут мунньахтарыгар ол алҕаһын билинэрдии уоттаах-төлөннөөх тыллары эппитин кэпсиир уонна маннык түмүктүүр:
Төрөөбүт ийэ буора олох очуруттан бүдүрүйэн ылбыт уолун, кырдьык иһин турунар күүһү булуммутун иһин бырастыы гынан, сымнаҕас, сылаас хоонньугар уктан сытар... Бу киһи олоҕун суола эдэр дьоҥҥо үөрүйэх буоллар дуу...
Степанов Николай Иванович - Ноорой.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;407624&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-05-09T01:01:50Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ojkhol&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Олоҕун олуктара */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;407625&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Степанов Николай Иванович — Ноорой (08.05.1897—1975) — олоҥхоһут, ырыаһыт, ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1897 сыл ыам ыйын 20 күнүгэр (эргэ халандаарынан ыам ыйын 8) Мэҥэ улууһун (билигин Мэҥэ-Хаҥалас) Мөҥүрүөн (Матта) нэһилиэгэр уус ыалыгар төрөөбүтэ.
Николай Иванович Степанов А5а дойду Улуу сэриитин кыттыылаа5а этэ. 1942 с. бэс ыйын 22 күнүгэр 44 саастааҕар армияҕа ыҥырыллыбыта. Ийэ дойдутугар ытык иэһин чиэстээхтик толорбута. Хорсун саллаат хаста да ыараханнык бааһыран, инбэлиит буолан, «Хорсунун иһин» мэтээллээх 1943 с. бэс ыйыгар, дойдутугар ытык иэһин чиэстээхтик толорбута.
1975 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр өлбүтэ.
Айар үлэтэ.
Николай оҕо сааһыттан кыһыҥҥы уһун түүнү кылгатар улахан олоҥхоһуттары, ырыаһыттары батыһа сылдьан кэрэхсээн истэрэ. Онтон сыыйа кинилэри үтүктэн олоҥхолуу, ыллыы, уран тылы наардаан кэпсии үөрэммитэ. Кини онуоха эбии айылҕаттан ураты куоластааҕа. Онон сыыйа дьоҥҥо-сэргэҕэ биһирэтэр олоҥхоһут, тойуксут буолан барбыта. Бэйэтэ да ахтарынан, кинини кытта алтыһан үлэлээбит дьоннор бэлиэтииллэринэн, ордук таптаан, умсугуйан биир дойдулааҕа аатырбыт Бөтүрүүскэ Наһаарап олоҥхолуурун үгүстүк истибит, олоҥхолуур идэҕэ уһуллубут учууталынан ааҕар эбит. Николай 18-19 саастааҕар «Күн Эрили», «Түҥнэри Холорук» диэн олоҥхолору сайылык ыалларыгар олоҥхолоон бэркэ астыннарар буолбут. Николай Иванович олоҥхоһут быһыытынан 30-40 сылларга дойдутугар, республикаҕа тиийэ аатырбыта-сураҕарбыта. Ол курдук «Ала Туйгун», «Оҕо Ньургун», «Сабыйа Баай Тойон, Сабыйа Хотун» диэн олоҥхолорун холкуос кулууптарыгар туруортаабыта, Дьокуускайга драмтеатрга эмиэ туруора сылдьыбыттара. Маныаха бэйэтэ сүрүн оруолларга оонньуура уонна туруорааччы режиссер быһыытынан кыттара. 9 олоҥхону оҥорбут: «Оҕо Ньургун», «Ала Туйгун», «Күн Эрили», «Бэриэт Бэргэн», «Улдьаа Боотур», «Түҥнэри Холорук», «Айталы Куо», «Одунча Бөҕө», «Сабыйа Баай, Айыы Салаҕай». 
Норуот ырыаһытын быһыытынан бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Уопсайа 80-ча ырыаны-тойугу айбыта.
Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич. Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич (25.05.1869—1962), аатырбыт олоҥхоһут.
Олоҕун олуктара.
1869 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр Боотур Уус улууһун Хайахсыт нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһа) удьуор олоҥхоһуттар ыалларыгар төрөөбүтэ.
14 саастаах сылдьан маҥнай олоҥхону толорор. Онтон ыла биллиилээх олоҥхоһутунан ааҕыллыбыта.
1906 сыллаахха Аммаҕа этнограф Васильев В. Н. «Куруубай Хааннаах Кулун Куллустуур» олоҥхотун суруйбута.
1930 сыллаахха олоҥхолуурун салҕаабыта.
1941 сыллаахха Лазарев Д. П. «Эрэбил Бэргэн» олоҥхотун суруйбута. Текст архивка сытар.
1962 сыллаахха өлбүтэ.
Илгэ. Илгэ — саха мифологиятын өйдөбүлүнэн уйгу-быйаҥ төрдө буолар уонна киһиэхэ (холобур олоҥхо бухатыырыгар) күүс киллэрэр, үгүс үүнээйи симэһиниттэн оҥоһуллубут таҥараҕа тиксэрэр күндү убаҕас утах.
Көспүт суолтатыгар - баай-дуол, быйаҥ, уйгу.
Христианизм.
Христиан теологията быһаарарынан, илгэ диэн Таҥара киһиэхэ биэрэр бэлэҕин өйдөбүлэ. Киһи илгэни күүс уонна санаа көтөҕүллүүтэ курдук иэйэр. Илгэ Таҥара үчүгэйин уонна аһымалын көрдөрөр.
Томская Дария Андреевна.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;350948&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-01-11T09:10:52Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Арчы Уола&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;350949&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Томская Дария Андреевна, олоҥхоһут.
1913 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Эҥэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Эһэлээх эбэтигэр иитиллибит кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн үлэһит буола улаатар.
Оҕо эрдэҕиттэн олоҥхолуур идэҕэ уһуллубут, бэйэтин түөлбэтин талааннаах олоҥхоһуттарын толорууларын улаханнык умсугуйа истибит.
Төрөөбүт таайа "Мартыын Бурцев" олоҥхолорун истэн, олоҥхо кэрэ эйгэтигэр биһиктэнэн кэриэтэ улааппыта. 
Онон өссө оҕо сылдьан, олоҥхо хомуһуннаах тылын күүһүгэр ылларбыт суурбэлээҕиттэн олонхо дьоро киэһэлэрин төрүттүүр биллэр-көстөр олоҥхоһуттар репертуардарыттан сөбүлээбитин үтүктэн олоҥхолуур идэлэммит.
Ол курдук Е.Горохов Ньургун Боотур, Кулун Куллустуур, А.Н.Горохов Саһыл улаан аттаах Сандалы Бэргэн, И.Н.Потапов Эрбэҕэр Эрчимнээх Элитэр Бэргэн, А.И.Томская Көмүс Мөкүлүкээн оҕонньор, Элгээн Иэйэхсит эмээхсин, таайа М.А.Бурцев Хаан илбистээн бухатыыр, ийэтэ Е.А.Бурцева Омуннаайы бухатыыр уонна Эллэй Боотур диэн олоҥхолорун сөбүлээн, бэйэтин репертуарыгар ылынан, дьон-сэргэ ортотугар олоҥхолуур буолбут.
Д.А.Томская толорууларын ТЛИ институтугар, норуот айымньытын Дьиэтигэр, радио уонна телевидение компаниятыгар хас да төгүллээн кэрэхсээн истибиттэрэ. 
Кини толоруутун сиэрэ-туома, матыыбын арааһа, олоҥхотун эгэлгэтэ дьиҥ олоҥхоһуттар үгэстэригэр чугас турар.
Харитонов Иона Матвеевич. Харитонов Иона Матвеевич — Саахардаах (1889—1972), олҥхоһут.
1889 сыллаахха Ньурба улууһун Мэҥэдьэк нэһилиэгэ төрөөбүтэ.
Оҕо эрдэҕиттэн олоҥхоһут быһыытынан биллибитэ. 
Саха Сирин кэрийэн ыһыахтарга кыттар этэ. 
Кини тылыттан «Күн Эрэли Бухатыыр» уонна «Күүлүс Бөҕө» олоҥхолор суруллубуттара.
1972 сыллаахха өлбүтэ.
Черканова Дарья Сидоровна. Черканова Дарья Сидоровна — Чааркааннаах Даарыйа (1872 - 1967), олоҥхоһут.
1872 сыллаахха Хочо улууһун (билигин Сунтаар улууһа) Аллаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Эдэр сааһыттан олоҥхоһут быһыытынан биллибитэ, норуот убаастыыр киһитэ буолбута.
Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Ревком чилиэнэ этэ, саҥа Сунтаар улууһэ тэриллэригэр кыттыбыта.
Леонид Попов норуот суруйааччыта Тоҕой Сэлэ арамаанын суруйарыгар көмөлөспүтэ. Ити арамааҥа "Ырыа Ылдьаана" прототиба буолбута.
Кини туһунан сурах П.А. Ойуунускайга тиийэр эбит.
1967 сыллаахха өлбүтэ.
Линдсэй Лоһан. Линдсэй Лоһан (Линси Лохан, Линдсей Лохан) (), АХШ улахан народнай фотомодель, артыыс уонна ырыаһыт, биир супер-баай чүөчэ, төрөөбүт күнэ 1986 от ыйа 2 күнэ Нью Йорк куоракка.
Умберто Эко. Умберто Эко (05.01.1932, Алессандрия, Турин) — Италия суруйааччыта, общественнай диэйэтэл, публицист, учуонай. 
Турин университетын бүтэрбит (1954), философия дуоктара, Европа саамай кырдьаҕас Болоньятааҕы университетын семиотикаҕа профессора (1975), 32 аан дойду университеттарын (ол иһигэр Сорбонна уонна Оксфорд) бочуоттаах профессора. Торонтоҕа, Йельга, Колумбия, Нью-Йорк, Гарвард, Турин уонна Париж университеттарыгар уонна Кембриджка, Сорбоннаҕа лекция аахпыта. Парижтааҕы Аан дойду култууратын Академиятын (1992), Болонья науукатын Академиятын, Дойдулар ыккардыларынааҕы искусство философиятын Академиятын (1994) академига. Джеймс Джойс ассоциациятын салайааччыта (1965), Дойдулар ыккардыларынааҕы семиотика уонна өй чинчийиитин Ассоциациятын Генеральнай сэкиритээрэ (1972-79), вице-президена (1979-1983) уонна президена (1994), ЮНЕСКО дойдулар ыккардыларынааҕы фуорумун чилиэнэ (1992-1993).
Италия суруйааччыта, аан дойдуга биллибит «Имя Розы» (1980), «Маятник Фуко» (1988), «Остров накануне» (1995) романнар ааптардара. Стреги, Анжиари бириэмийэлэрин, Италия национальнай бириэмийэтин (1981) лауреата. Монте-Карло бочуоттаах гражданина (1981). Франция литерауураҕа өҥөлөрүн иһин уордьанын (1985), ЮНЕСКО Маршал Маклахан уордьанын (1985), Почётнай Легион уордьанын (1993), грек Кыһыл көмүс сулуһун уордьанын (1995), Италия өрөспүүбүлүкэтин Улахан кириэһин (1996) кавалердара.
«Полиглоттар федерацияларыгар» диэн аатынан «Le Monde» хаһыакка тахсыбыт бэйэтин табаарыһыгар тылбаасчыт уонна суруйааччы Жан-Ноэль Чифано диэн киһиэхэ биэрбит интервьютугар универсальнай уонна айылҕа тылларын чинчийии туһунан кэпсиир. Ыстатыйаҕа бу проблема устуоруйатын ырытар, тыл саҥа түөрүйэлэрин кытта билиһиннэрэр. Европа инникитин элбэх омуктан, элбэх култуураттан турар уонна элбэх тылынан кэпсэтэр курдук көрөрүн этэр.
Саха сиринээҕи Наука киинэ. Саха сиринээҕи Наука киинэ () — Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар киирэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин билим тэрилтэлэрин түмэр тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.
Устуоруйаттан.
Билигин Наука киинигэр 2242 киһи үлэлиир, ол иһигэр 590 наука сотрудниктара, олортон 60 наука доктордара уонна 300 тахса наука кандидаттара. Наука үлэһиттэртэн 5 Арассыыйы Наукаларын Академиятын чилиэн-корреспонденнар, 12 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын Академиятин дьиҥнээх чилиэннэрэ уонна 33 атын Академиялар чилиэннэрэ.
Наука киинин састаабыгар киирэр тэрилтэлэр.
Урукку кэмҥэ Наука киинин састаабыгар киирэллэр этэ:
Цытович Николай Александрович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;352741&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-08-06T19:30:25Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;382584&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Цытович Николай Александрович (1900–1984), учуонай, геомеханик, инженер геолог, ССРС НА чилиэнэ-корреспондена. 1947–1953 сыллардаахха ССРС НА Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
Дадыкин Всеволод Петрович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;355581&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-04-15T23:02:39Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;379801&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дадыкин Всеволод Петрович (1910 - 1977), учуонай, 1952-1957 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин салайааччытын солбуйааччыта, онтон салайааччыта. 
1910 сыл муус устар 16 күнүгэр төрөөбүтэ. 
1977 сыллаахха өлбүтэ.
Рожков Иван Сергеевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;355584&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-07-29T23:21:58Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;358164&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Рожков Иван Сергеевич (1908 - 1971), учуонай, геолог, 1957 - 1964 сыллардааха ССРС НА Сибиирдээҕи филиалын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
Черскэй Николай Васильевич. Черскэй Николай Васильевич (02.02.1905—11.06.1994) — учуонай, нефть уонна гаас үөскээбит сирдэр механикатын чинчийээччи, 1964—1987 сыллардаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиалын Президиумын бэрэссэдээтэлэ.
Олоҕун олуктара.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин VII - XI ыҥырыыларын депутата.
Өссө маны көр.
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Крымскай Гермоген Филиппович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;210007&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T00:46:15Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 1 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;281862&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Крымскай Гермоген Филиппович, академик, 1988 - 1992 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
Уржумцев Юрий Степанович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;72092&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T12:29:13Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402755&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Уржумцев Юрий Степанович (1929 - 2002), Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена, 1997 - 2002 сылларга Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
Сафронов Александр Федотович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;393145&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T10:52:01Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402641&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Сафронов Александр Федотович — геолог, учуонай, Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена, 2004 сылтан Саха сиринээҕи Наука киинин бөрөсүүдьүмүн бэрэссэдээтэлэ. Орто Түҥ месторождениетын бастакынан арыйбыт геолог.
Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;359357&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-03-17T22:14:59Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;134.19.155.154&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Олонхоьут 2-Неруктээйигэ тереебутэ&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;378464&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич (1866 - 1944), олоҥхоһут.
1866 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Иккис Ньөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Олоҥхоһут быһыытынан 1940 сылтан биллибитэ.
ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ этэ.
Кини репертуарыттан суруллубут олоҥхолор архыыпка бааллар: Куллун Куллустуур, Улуу Даарын, Дьиэрбэк Бэргэн, Тура төрөөбүт Дуо бухатыыр, Босхон Дуолан Бухатыыр (1943). 
1944 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр өлбүтэ.
Борисов Тихон Петрович. Борисов Тихон Петрович — Ырыа Тиихэн (1863—1917) — аатырбыт олоҥхоһут.
1863 сыллаахха Боотур Уус улууһун Дьүлэй нэһилиэгэр (билигин Таатта улууһа) төрөөбүтэ.
Оҕо сылдьан оспаннан ыалдьан хараҕа суох буола сыспыта. Эдэр сааһыттан олоҥхоһуттары сэҕээрэн истээччи: "И. Винокуров-Табахыырабы", "Кээмпэһи", "Бабыата Мохоробу", "Ырыа Киргиэлэйи" уонна да атыттары.
Кини толоруутугар «Мачайар Баһылай», «Чабычах Ырыата» уонна «Суор Ырыата» олоҥхолор бааллара.
1913 сыллаахха кини тылыттан С. А. Новгородов «Байанай Алгыһын» суруйан хаалларбыта.
Бэдьээлэ. Ядрихинскай Прокопий Прокопьевич — Бэдьээлэ (31.03.1901—04.02.1979) — ырыаһыт уонна олоҥхоһут, Саха АССР култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
1901 сыл кулун тутар 31 күнүгэр Нам улууһун Көбөкөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Аймахтара дьиҥнээх араспаанньата Пестерев буолуо дииллэр эбит. 
Көбөкөөн нэһилиэгэ өҥ буордаах, бурдук үчүгэйдик үүнэр сирдэрдээх буолан кураан сылларга өрүс уҥуортан иҥин элбэх киһи кэлэн барар эбит, олор истэригэр уос номоҕун билэр уус тыллаахтар эмиэ бааллара. Холобура, уонча саастааҕар Өксөкүлээх кэлэн хас да хонон ааспытын ахтара. Онон уол кыра эрдэҕиттэн олоҥхону истэн улааппыта.
Аҕата бэйэтин кыанар, үчүгэй охсооччу эбитэ үһү да, хараҕа суох буолан хаалан, ыарытыйан эрдэ өлбүтэ. Уол ийэтинээн Бүөтүр Потапов-Хараарбах диэн ырааҕынан аймахтарын илиитигэр киирбитэ. Ол Хараарбах уос номоҕун үрдүктүк тутара, куруук тойуксуттары, остуоруйаһыттары, олоҥхоһуттары мунньар буолара. Ол кэмҥэ уол бастакы "Баай-тойон" олоҥхотун долоҕойугар хатаан кэбиһэр.
Уон алта сааһыттан олоҥхолуур буолбут. 
1931 сылтан холхуостаах. Завхоз, кассир, биригэдьиир.
1946—1948 сылларга бэрэссэдээтэл. Кэнники сылларга совхозка оробуочай.
Кини олоҥхолоро 1938 сылтан бэчээттэнэр этилэр.
«Күн Дьөһүөлдьүт» уонна «Дьырыбына Дьыраылыата» олоҥхолоро магнитофоҥҥа сурулланнар НВК «Саха» фондатыгар бааллар.
1979 сыл олунньу 4 күнүгэр өлбүт.
Михайлов Алексей Константинович. Алексей Михайлов (1946 - 1994) — бэйиэт уонна литэрэтиирэ кириитигэ, филология билимин хандьыдаата. ССРС суруйааччыларын холбоһугар 1968 с. киирбит.
Дьокуускайга 1946 с. атырдьах ыйын 26 төрөөбүт. 1971 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай универститетын, 1980 сыллаахха Уопсастыбаннай ноуукалар Академияларын (Москуба) аспирантууратын бүтэрбит.
1964 сылтан «Молодёжь Якутии» хаһыакка, хомсомуол обкомугар үлэлээбит. 
1980 сылга «"Формирование романного эпоса как закономерность ускоренного развития новописьменных литератур Севера"» диэн хандьыдааакка диссертациятын көмүскээбит. «Кыым» хаһыакка эрэдээктэрдээбит. Бүтэһик сылларыгар СГУ филологиятын факультетын нуучча XX үйэтээҕи литератууратын уонна литератуура теориятын кафедратыгар доценнаабыт.
Кэргэнэ литэрэтиирэ кириитигэ Михайлова Марта Георгиевна.
1994 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр өлбүтэ.
Айар үлэтэ.
Бастакы хоһооннорун хомуурунньуга 1971 с. тахсыбыт. Михайлов — нууччалыы суруллубут Москуба уонна Дьокуускай кыһаларыгар тахсыбыт хоһооннор хомуурунньуктарын ааптара. Өрөспүүбүлүкэ сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар араас кэмнэргэ литературоведенияҕа сыһыаннаах ыстатыйалары таһаартаабыта.
Авдеева Фаина Иннокентьевна. Авдеева Фаина (Фатия) Иннокентьевна (1924 с. төр., Ньүүйэ, Ленскэй оройуон) — РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
Иохельсон Владимир Ильич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281865&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2019-10-27T12:21:34Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Олоҕун олуктара */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;348990&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Иохельсон Владимир (Вольдемар) Ильич (1855 - 1937), этнограф, народник, Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт киһи.
Мессершмидт Д.Г. экспедицията (1719 - 1727). Мессершмидт Д.Г. экспедицията. 1719 - 1727 сыллардаахха Бүөтүр I сорудаҕынан тэриллибит экспедиция.
Сорудаҕа.
Сэдэхтэри, эмптээх оттору, кыыллары уонна минераллары чинчийии, географияны, метеорологияны, этнографияны, сибиир уонна хотугу норуоттар тылларын үөрэтии.
Экспедиция маршрута.
Петербург - Тобольскай - Томскай - Красноярскай - Ачинскай - Саяннар - Мангазея - Аллараа Тунгуска - Верхоленскай - Селенга - Чита - Нерчинскай - Иркутскай - Петербург.
Үөрэппит норуоттара.
Татардар, эбэҥкилэр, остяктар (хантылар), буряттар, удмурттар, сахалар.
"Forschungsreisedurch Sibirien" диэн экспедиция дневнига Берлин куоракка тахсыбыта. 
ССРС НА архивыгар элбэх рукопись баар, холобура ""Описания Сибири, или картина трех царств природы..." (үс томнаах), "Сибирская орнитология"" (тоҕус томнаах) уо.д.а.
Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730). Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730). Бүөтүр I сорудаҕынан тэриллибит экспедиция. Салайааччыта Витус Беринг.
Экспедиция маршрута.
Петербург - Вологда - Улуу Устюг - Тобольскай - Енисейскай - Илимскай - Усть-Кут - Дьокуускай - Охотскай - Большерецкай - Камчатка өрүс төрдө - байҕалга (67°18‘ дылы) - төттөрү.
Силбэһии баара суоҕа быһаарыллыбатаҕа, ол гынан баран Азия хотугулуу-илин кытыла чинчиллибитэ.
Кырдьаҕастар күннэрэ. Аан дойду кырдьаҕастарын күнэ (, , исп. Día Internacional de las Personas de Edad фр. Journée internationale pour les personnes âgées) — алтынньы 1 күнүгэр 2001 сылтан ыла бэлиэтэнэр. ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 45-с сиэссийэтигэр быһаарыныы ылыныллыбыт. (№ A/RES/45/106 Резолюция).
Бу резолюцияҕа аан дойду олохтоохторо кырдьан иһэллэрэ билиниллэр уонна кырдьаҕас дьон сайдыыга улахан кылааттарын киллэрэр кыахтара этиллэр. 
Бу күн кырдьаҕастарга уонна кинилэр кыһалҕалыгар, бырааптарын көмүскээһиҥҥэ аналлаах фестивааллар, конференциялар уонна конгресстар ыытыллаллар.
Иккис Камчатка экспедицията (1733 - 1743).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281870&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2021-03-21T07:30:31Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;366018&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Улуу Хотугу экспедиция эбэтэр Камчатка Иккис экспедицията (1733—1743) — XVIII үйэ иккис чиэппэригэр Сибиири уонна Уһук Илини чинчийэр хас да тус туһунан экспедициялар холбоһуктаах ааттара. 
Сэттэ этэрээт 1733—1743 сылларга сылдьыбыттара.
Литэрэтиирэҕэ «Сибиир-Чуумпу байҕал экспедицията», «Сибиир экспедицията» диэн ааттарынан эмиэ биллэр.
И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769). И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769). 
1769 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр Чолбон Күн диискатынан ааһар буолан Европа наука эйгэтигэр улахан интириэһи үөскэппит.
Арассыыйаҕа Петербург обсерваториятын ураты өссө сэттэ пуун бэлиэтэммит: Кола, Понья, Умба, Оренбург, Орскай, Гурьев уонна Дьокуускай. Уопсай салалта "С.Я. Румовскай" ыыппыт.
Астрономиятты ураты өссө бу экспедициялар олохтоох олоҕу, айылҕаны, ону таһынан норуоттар сиэрдэрин-туомнарын, кэпсээннэрин үөрэтиэхтээх соруктаахтар этэ.
1768 сыл бэс ыйыттан 1769 сыл атырдьах ыйыгар диэри Дьокуускайга Исленьев И. уонна "Чернай Ф." састааптаах экспедиция үлэлээбитэ.
Анаан-минээн тутуллубут обсерваторияҕа Юпитер аргыстарын өлүүлэрин 14 төгүл чинчийбиттэрэ уонна Чолбон Күн диискатыттан тахсыытын көрбүттэрэ.
Ону таһынан метеорология үлэлэрин уонна астрономия ньыматынан координааттары суоттаабыттара.
Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795). И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795).
Наукалар Академията уонна Адмиралтейство тэрийбит экспедицията.
Исленьев Иван. Исленьев Иван, капитан, Санкт-Петербург Наукаларын Академиятыгар сулууспалаабыта.
1768 сыллаахха Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыта. Сыала Чолбон Күн диискэтинэн ааһарын астрономи өттүнэн чинчийии.
Исленьев отчета туспа тахсыбыта: «"Наблюдения по случаю прохождения Венеры по солнцу, в Якуцке учиненные etc".» (СПб., 1769) уонна Наукалар Академияларын ""Комментарийдарыгар"» (т. XIV, 1770).
М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807). М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807). 
Санкт-Петербург Наукаларын Академиялара 1805 сыллаахха Кытайга "Ю.А. Головкин" посольствотын кытта барсыахтаах учуонайдар этэрээттэрин тэрийэр.
Этэрээт састаабыгар киирдилэр: Ф.И. Шуберт — астроном, М.И. Адамс — натуралист, И.И. Редовскай - ботаник, уо.д.а.
Кытайдар Цин ыраахтааҕылара чэрчи туһунан кэпсэтиини уһатаары посольствоны туоратта.
От түмүгэр учуонайдар бэйэлэрэ сөбүлээбит сирдэригэр тус туһунан экспедициялары тэрийэн чинчийбиттэрэ.
Адамс Өлүөнэ өрүһү баһыттан төрдүгэр диэри чинчийэр.