mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Манһэттан. Манһэттан (өссө биллэринэн Манһаттан, , ) — Нью Йорк куорат саамай центральнай макрокварталын ааттыыллар (макроквартал бэйэтэ микрокварталларга хайдар).
Манһэттаҥҥа аатырбыт уһулуччу үрдүк дьиэлэр бааллар, халлааҥҥа өндөспүт. Ол эрэн Манһэттаҥҥа Чайнатаун, Мидтаун, Гарлем, Челси Нью Йорк, Кирдээх кухня курдук биллэр микрокварталлар бааллар. Манһэттаҥҥа Аан Дойдуга биллэр уонна элбэх киинэҕэ уһуллар Нью Йорк киин паарката баар. 
Манһэттан дьонун ахсаана 5-9 мөллүйүөн киһи, ол эбэтэр Нью Йорк куорат 60% дьоно олорор. Күнүһүн Нью Йорк атын макрокварталларыттан уонна аттыынааҕы штаттартан Манһэттаҥҥа дьон үлэлии кэлэр — оччоҕо дьонун ахсаана 25 мөллүйүөн буолар.
Манһэттан Аан Дойдуга биир "густонаселённай" точка буолар, онон сир сыаната олох үрдүк. Биир хостоох дьиэ арендата 4500$ кыччаабыта, Мидтаун диэки 9000$ саҕаланар.
Нью Йорк киин паарката. Нью Йорк киин паарката (, кыччатыллан ) — Нью Йорк куорат, Манхэттен макрокварталга баар Аан Дойдуга биир биллэр парк.
Бруклин. Бруклин () — Нью Йорк биир улахан макроквартала, сүрүннээн дьон олорор спальнай района буолар. Бруклиҥҥа аатырбыт нууччалар уонна узбектар олорор микроквартала баар Брайтон Бич диэн.
Куинс. Куинс () — Нью Йорк биир бөдөҥ макроквартала уонна саамай индустрия сайдыбыт района буолар. Куинска JFK аирпорда базируйся буолар.
Spirit Airlines. Spirit Airlines ("Спирит Аэрлайнс" эбэтэр "Спайрет Аэрлайнс") — АХШ бүджетнай чэпчэки авиабилетынан дьону таһар авиахампаанньа.
Бронкс. Бронкс — Нью Йорк биир улахан макроквартала уонна саамай дьадаҥы, депрессивнай сирэ буолар. 82% криминал уонна өлөрсүү, 97% охсуһуу Нью Йоркаҕа сүрүннээн Бронкска буолар.
Ньюарк Либерти Интернешнл Аирпорт. Ньюарк Либерти Интернешнл Аирпорт () — Ньюарк куоратка баар интернециональнай аирпорд, Аан Дойдуга биир улахан. Сүрүннээн Нью Йорк куорат дьонун таһар өҥөлөөх, тоҕо диэтэххэ Манһэттан сириттэн 24 км сытар.
Мидтаун. Мидтаун () — Манһэттан макрокварталга баар микрокварталы ааттыыллар, сүрүннээн Нью Йорк куорат саамай киин сирин.
Мидтауҥҥа аатырбыт үрдүк небоскрёбтар, улахан финансовай институттар, аатырбыт Корея, Япония, Америка, Швейцария, Германия, Кытай тэрилтэлэрин офистара уонна филиаллара, аатырбыт биржалар, конгломераттар баар сирдэрэ. Онон Мидтаун густонаселённай буолар.
Мидтаун сиригэр Нью Йорк киин паарката хабыллар.
Мидтауҥҥа аатырбыт Таймс Сквер баар, Нью Йорк куорат центральнай уулусата уонна болуоссата. Мидтауҥҥа Penn Station баар, Аан Дойдуга иккис улахан вокзал. Мидтауҥҥа ону таһынан Гранд Централ баар, планета саамай улахан вокзала.
Мидтауҥҥа бары метро станциялара харбыһар сирдэрэ.
Мидтауҥҥа Отель Плаза баар (Один Дома киинэ уһуллубут сирэ).
Таймс Сквер. Таймс Сквер () — Нью Йорк куорат киин уулуссата уонна болуоссатын ааттыыллар, Мидтаун микрокварталга баар. Аан Дойдуга биир биллэр сир, элбэх туристар, реклама тарҕанар сирэ, элбэх международнай тэрилтэлэр офистара баар.
Таймс Сквер метро станциалара Аан Дойдуга биир загруженнай буолаллар, күҥҥэ 15-24 мөллүйүөн киһини эргитэллэр.
Максимова Рея Павловна. Максимова Рея Павловна, (1928, Мочууһун нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) — Саха АССР үтүөлээх учуутала. 
Олоҕун олуктара.
Сунтаар оройуонун урукку Мочууһун нэһилиэгэр 1928 с.төрөөбүтэ.
1939 с. Хаҥалас начаалынай, онтон Элгээйи оскуолатыгар 7 кылааһы бүтэрэр. 
1943-1946 сс. Бүлүү педагогическай училищетын үөрэнэн бүтэрбитэ. 
1946-1948 сс. Элгээйи ситэтэ суох орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
1948-50 сс. Дьокуускайга учительскай институтка үөрэммитэ, салгыы Элгээйи орто оскуолатыгар завуһунан уонна учууталынан үлэлээбитэ. 
1951-53 сс. педагогическай институту бүтэрбитэ уонна Элгээйи оскуолатыгар завучтаабыта. 
1954-56 сс. пединститут саха тылыгар уонна литературатын кафедратыгар преподавателлиир.
1956 сыллаахха - кэргэннэнэн Уус Алдан оройунугар көспүтэ. Найахы уонна Дупсун оскуолаларыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир.
1960-61 сс. Кутана орто оскуолатын учуутала.
1961-64 сс. Элгээйи интэринээт-оскуолатыгар иитээччи
Петров Михаил Николаевич. Петров Михаил Николаевич, (1905 с  Кутана с., Сунтаар оройуона , Саха АССР] – 1974с.), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Сиэйэ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо. 
Олоҕун олуктара.
Сунтаар улууһугар Кутанаҕа төрөөбүтэ. 1916 сылаахха Кутана церковнай-приходскай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Сайын баай дьоҥҥо хамнаска үлэлиирэ. 1918-1919 сс. 4 сыллаах үөрэҕи үс сыл үөрэнэн бүтэрбитэ уонна Элгээйи икки кылаастаах училищетыгар А.А. Иванов-Күндэ көмөтүнэн үөрэммитэ. Элгээйи оскуолата, кини бүтэрэригэр, үлэ сэбиэскэй оскуолатыгар уларытыллан тэриллибитэ. Бу оскуоланы туйгуннук бүтэрээт, Ньурба оскуолатыгар киирэр. Үлэтин улуус дьаһалтатын дьыалаларын дьаһайааччынан, исполком сэкиритээринэн, кооператив атыыһытынан, ликбез учууталынан саҕалаабыта.
1925 с. Ленскэй уокуругар үс кылаастаах Захаровскай оскуолаҕа учууталлаабыта. Ленскэйтэн доруобуйатынан төрөөбүт дойдутугар эргиллэр уонна Мочууһун нэһилиэгин бэрэссэдээтэлинэн быыбарданар, 1927 с. улуус исполкомун чилиэнинэн уонна үп дьыалатын сэбиэдиссэйинэн ананар.1928 сыллаахха учууталлыырын көҥүллүүллэр. Бастаан Кутанаҕа, онтон олоҕун устата Сиэйэ оскуолатыгар үлэлиир, 5 сыл дириэктэрдиир, 18 сыл нуучча тылын уонна литературатын биэрэр, физиканы, географияны үөрэтэр.
1934 с. Петров М.Н. үөрэхтээһин ударнига буолар, ударник-учууталлар өрөспүүбүлүкэтээҕи слеттарыгар кыттыыны ылар. 1937 сыллаахха ыытыллыбыт аттестация түмүгүнэн Михаил Николаевичка начаалынай оскуола учууталын аатын иҥэрэллэр
Попов Владислав Гаврилович. Попов Владислав Гаврилович, (1927 с. Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1971 с.). РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала. 
Оло5ун олуктара.
Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ньурба орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн, Дьокуускайга педагогическай институкка киирбитэ. Физико-математическай факультеты бүтэрэн, физик-математик идэтин ылбыта. Бастаан Бүлүүчээн сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, онтон Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар физика, математика учууталынан үлэлээбитэ. Владислав Гаврильевич уруоктара наука төрүттэригэр олоҕурбут, программалаах матырыйаалы дириҥэтэн үөрэтиигэ, үөрэнээччилэр теоретическай, практическай билиилэрин ситимнээн, эргиччи сайдыыларыгар туһуланар буолан, оҕо толкуйдуур, арааран өйдүүр дьоҕурдарын сайыннарара, үөрэтии учебник араамкатынан хаайтарарын учуутал төрүт ылыммата.
Владислав Гаврильевиһы райОНО систиэмэтигэр ылан, методист-инспекторынан анаабыттара. Владислав Гаврильевич инициативатын Сунтаарга, Тойбохойго, Бүлүүчээҥҥэ математиканы үөрэтии тирэх пууннара тэриллэн үлэлээбиттэрэ.
Попов Гаврил Спиридонович. Попов Гаврил Спиридонович, (1989? с Хадан нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР- 1959 с.) , РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо. 
Олоҕун олуктара.
Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1937 сылтан олоҕун тиһэх күнүгэр диэри Бүлүүчээн оскуолатыгар учууталынан, завуһунан, дириэктэринэн үлэлээбитэ. Үрдүк квалификациялаах, уһулуччу талааннаах учуутал нэһилиэнньэҕэ, үөрэнээччилэр ортолоругар үрдүк ытыктабылынан туһанара. Үлэтэ, ирдэбилэ эмиэ биир оннуга. Сэрии суостаах сылларыгар Гаврил Спиридонович тиийиммэт ыаллар оҕолорун интернакка олордууну мэлдьи сааһылыыра, быстар олохтоох ыалларга нэһилиэнньэ көмөтүн тэрийсэрэ. Тус бэйэтинэн нэһилиэнньэ уопсай мунньахтарын тэрийэн, күннээҕи кыһалҕалары дьүүллэһэрэ. Оскуолаҕа үлэ уруога киллэриллэн, оҕолор пришкольнай учаастакка, тыыннаах муннукка үлэлииллэрэ, үүнээйи олордоллоро, үүннэрбиттэрин кыһын интэринээт оҕолоругар бэриллэрэ. Гаврил Спиридонович оҕолору кытары сайын аайы төрөөбүт кыраай устун айаннаан, олорор дойдубут былыргытын, үүнээйитин, хамныыр харамайы үөрэтэллэрэ. Оскуолаҕа үөрэнээччилэр сайыҥҥы производственнай биригээдэлэрин аан бастаан Бүлүүчээҥҥэ тэрийбит үтүөлээх. Онон оҕолор сайыҥҥы өттүгэр дьарыга суох сылдьыылара суох оҥоһуллубута.
Оскуола завуһунан олорон, ССРС киин уобаластарын учууталларын бастыҥ опыттарын тустарынан методическай холбоһуктарга дакылаат оҥороро.
Попов Илья Андреевич. Попов Илья Андреевич, (1910 с. бэс ыйын 20 күнэ Уһун Күөл нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1970 с.) , Саха АСС үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 
Олоҕун олуктара.
1910 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр Сунтаар улууһун Уһун Күөл нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1919-1920 сс. - Кутана биир кылаастаах оскуолатын үөрэнээччитэ. Оскуола 7 кылааһын бүтэрэн баран, Бүлүү куоратыгар педтехникумҥа үөрэммитэ.
1929 сыллаахха - Бүлүүчээн трудовой оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. Оҕолору үөрэтэрин таһынан, нэһилиэккэ политическай бэсиэдэлэри ыытара, драматическай куруһуогу үлэлэтэрэ. 
1932 с. - Үөһээ Мэйик оскуолатын директора.
1935 с. - Тойбохой оскуолатыгар саха тылын, географияны үөрэппитэ. Бу оскуолаҕа Илья Андреевич оройуоҥҥа бастакы саха тылын уонна литературатын кабинетын тэрийбитэ. Манна үөрэтии араас ньымаларын туһунан брошюралар, хаһыаттартан ыстатыйалар, научнай-методическай дакылааттар мунньуллубуттара. Илья Андреевич саха тылын учууталларын оройуоннааҕы түмсүүлэрин холбоһугун салайара. 
1936-1939 сс. – Тойбохой оскуолатын завуһа. 
1936 с.- Г.Е. Бессоновы кытары оскуолаҕа краеведческай үлэни сүрүннэспитэ, кыраайы үөрэтэр походтарга сылдьыһара, араас былыргы сэһэннэри хомуйара. 
1941 с. - Дьокуускайдааҕы педучилищены үөрэнэн бүтэрэр.
1947-1954 сс. - Тойбохойдооҕу оҕо дьиэтин үөрэх чааһын сэбиэдиссэйэ.
1959 сылтан - Сунтаардааҕы санаторно-лесной оскуолаҕа иитээччинэн, завуһунан үлэлиир.
Попов И.А. аҕатын – народнай учуутал Андрей Николаевич Попову утумнаан, дьиҥнээх мындыр, талааннаах, оҕоҕо олус чугас учуутал эрэ буолбакка, дьиҥнээх аҕа табаарыс, сүбэһит этэ.
Попов Лука Федотович. Попов Лука Федотович, (1920 с. Үөһээ Мэйик нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР – 1989 с.) , Саха АССР үтүөлээх учуутала. 
Олоҕун олуктара.
Сунтаар улууһугар Үөһээ Мэйиккэ төрөөбүтэ. Бүлүү педагогическай техникумун бүтэрэн, учуутал буолбута. Учительскай институт физика-математика отделениетын бүтэрбитэ. Аҥардас Бүлүүчээн оскуолатыгар дириэктэринэн 29 сыл үлэлээбитэ. Кини бириэмэтигэр оскуола иккис корпуһа тутуллубута, ол базатыгар бастаан 8-с, онтон 9 -с кылаастар аһыллыбыттара. Оскуола интэринээтин миэстэтэ 25-кэ тиэрдиллибитэ, онон чугастааҕы нэһилиэктэртэн үөрэнэ кэлэр оҕолор ахсааннара улааппыта, спортивнай площадка тутуллубута.
Оскуола материальнай-хаһаайыстыбаннай туругун тупсарыыга тус сыаллаах үлэлэр ыытыллыбыттарын түмүгэр Бүлүүчээн оскуолата үөрэтии-иитии өттүнэн оройуоҥҥа биир үчүгэй үлэлээҕинэн билиниллибитэ.
Лука Федотович сал5ыы Куокуну, Сунтаар оскуолаларыгар үлэлээбитэ
Попова Мария Павловна. Попова Мария Павловна, (1915с Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха АССР үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 
Олоҕун олуктара.
Тохсунньу 31 күнүгэр  1915 с. Сунтаар улууhун Хоро нэhилиэгэр төрөөбүтэ, нуучча тылын уонна литературатын учуутала. 1935 сыллаахтан Сиэйэ оскуолатыгар алынкылаас учууталынан үлэтин саҕалаабыта. 1940-1958 сс.  Ньурба улууhун Хаҥалаhыгар, онтон  Сунтаар оскуолатын начаалынай  кылаас учууталынан үлэлээбитэ.
1958-59 үөрэх дьылыгар Липецкай оскуола уопутунан уhатыллыбыт күннээх оскуола диэни тэрийээри Сунтаартан Күүкэйгэ көһөн тахсыбыттара. Бу сыл Мария Павловна оскуола сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлиир. Кэргэнинээн В.Д.Аввакумовтыын үлэни-хамнаhы саҥалыы саҕалаабыттара. Оскуолаҕа уус-уран самодеятельность, ырыа-үҥкүү ансамбыла тэриллибиттэрэ. Уhатыллыбыт күннээх оскуола статуhун ылан, үөрэнээччилэргэ кылаас таhынан үлэ тускуллаахтык тэриллибитэ. 
Мария Павловна нуучча тылын үөрэтиигэ улахан болҕомтону уурбута. Учууталлар идэлэрин үрдэтэр институт үлэhиттэрин кытта ыкса сибээстээхтик үлэлиирэ. Үөрэтэр оҕолоругар кэрэни, үчүгэйи эрэ түстүүрэ, оҕолорго аламаҕай майгытынан үтүө өйдөбүлү хаалларбыта. Мария Павловна уһатыллыбыт күннээх үөрэтии уопутун туһунан 3 дакылаата учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт биһирэбилин ылан өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕатыллыбыта. 
Мария Павловна туруорсуутунан, нэhилиэк Советын исполкомун быhаарыытынан, совхоз директора Журавлев С.М.  өйөөhүнүнэн оскуола Мэлдьэкэттэн Күүкэй бөһүөлэгэр көһөрүллүбүтэ уонна уунан ититэр системаҕа киирбитэ. Оскуола материальнай базата, методическай матырыйааллара кэҥээбитэ.
Кутана нэһилиэгин олохтоох сэбиэтигэр элбэх төгүл дьокутаатынан быыбардаммыта. 1959-1965 сс.  Күүкэй оскуолатыгар үлэлээбиттэрэ. Салгыы Хоро, Толоон оскуолаларыгар кэргэнинээн үлэлээбиттэрэ. 1969-70сс. Дьокуускай куорат 20 №-дээх оскуолатыгар алын кылаас учууталынан үлэлээн түмүктээбитэ. 
Аатын үйэтитии.
Аввакумовтар учууталлар дьиэ кэргэннэрэ үлэлээн ааспыт үтүө сылларын үйэтитэн, кинилэр төрөппүт кыыстара 2014 сылтан сыл ахсын алын кылааһы бүтэрэр туйгун  үөрэнээччигэ стипендия анаабыта.  
Кини туһунан суруйуулар.
-               “Учительская семья – хранитель лучших традиций” - // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 160 с 
-               Педагогическая энциклопедия III том - // 2005г стр 314
-               Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно – // 2020с стр  399
-               Күүкэй сайдыы, үүнүү суолунан - // Күүкэй үйэлэртэн үйэлэргэ – 2003с – стр 33
-               А.К.Акимов аатынан Күүкэй орто оскуолата - // Сунтаар улууһугар норуот үөрэҕириитин сайдыыта – 2009 с стр 106
Сидорова Валентина Ионовна. Сидорова Валентина Ионовна, (1945 с., Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала. 
Олоҕун олуктара.
Сунтаар оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр 1945 с.төрөөбүтэ. СГУ историко-филологическай факультетын нуучча тылыгар уонна литературатыгар салаатын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Илимниир алын сүһүөх оскуолатыгар учууталынан саҕалаабыта. Салгыы кэккэ сылларга үлэлиир ыччат киэһээҥи оскуолатыгар учууталынан, завуһунан, онтон дириэктэринэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Валентина Ионовна бу оскуоланы салайар сылларыгар очнай-заочнай систиэмэнэн кэтэхтэн үөрэтиини киллэрбитэ. Оҕо ахсаана тосту элбээбитэ, үөрэтии хаачыстыбата тупсубута. Үлэлиир ыччат ортотугар үөрэххэ тардаһыы биллэ улааппыта. Валентина Ионовна районо систиэмэтигэр үлэлиир сылларыгар үлэ харыстабылын буппуруостарынан анаан дьарыктаммыта.
Дириҥ билиилээх, сатабыллаах салайааччыны Валентина Ионовнаны Сунтаар политехническэй лицейыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан туруораллар. Валентина Ионовна лицейгэ нууччалыы тыллаах оҕолору саха тылыгар үөрэтиии анал программатын ырытан оҥорон, үөрэтии процеһыгар киллэрэн, бу эксперимент сөптөөҕө дакаастаммыта, Эльконин, Давыдов ньымаларынан үөрэтиини 1999 сылтан киллэрбиттэрэ. Сидорова В.И. саамай опыттаах педагог быһыытынан эдэр учууталларга мастер-кылаастары, аһаҕас уруоктары биэртэлиир, методическай холбоһуктарга дакылааттары ааҕар. Учууталлары аттестациялааһын комиссиятын бастайааннай чилиэнэ, лицейгэ нуучча тылын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Сидорова В.И. –учууталлар учууталлара, олохтоох Сэбиэт элбэх төгүллээх дьокутаата, лектор, пропагандист уонна агитатор
Pixel 7. Pixel 7 (Пиксель 7) — Google тэрилтэтэ саҥа флагман смартфоннара, 11 алтынньы 2022 көрдөрбүт. 
Сүрүннээн Pixel 7 уонна тупсарыллыбыт көрүҥэ Pixel 7 Pro. 
Google Tensor G2 чиптаах.
Мазина Инна Николаевна. Мазина Инна Николаевна (1941 с. ахсынньы 26 күнэ, Ньурба оройуона, Саха АССР) — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо. 
Олоҕун олуктара.
1941 с. Ньурба оройуонугар төрөөбүтэ. 1967 с. Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын бүтэрэн, математика учуутала буолбута. Бастаан Амма орто оскуолатыгар математика уонна физика учууталынан үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолаҕа, онтон Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччынан үлэлиир. Инна Николаевна лицейгэ үлэлээбит сылларыгар лицейи 20 оҕо кыһыл, 55 оҕо үрүҥ көмүс мэтээллэринэн бүтэрбиттэрэ. Бу Инна Николаевна саабыс быһыытынан лицейгэ үөрэтэр үлэни саҥа ирдэбиллэр таһымнарыгар туруоран, преподавателлэр үрдүк эппиэтинэстээхтик үлэлиир усулуобуйаларын тэрийиигэ үлэтин түмүгүнэн ааҕабыт. Оҕолор үрдүк үөрэх кыһаларыгар ыгар киириилэрин орто көрдөрүүтэ 95-95 быраһыан буолара.
Выпускниктар ортолоругар Аан дойдутааҕы, Бүтүн Россиятааҕы Олимпиадалар хас да лауреаттара бааллар. 14 выпускник наука кандидаттарынан уонна доктордарынан буоллулар.
Кини туһунан.
- Рахлеев Ф. Ф., Политехнизация прогресс пульса. [Сунтаардааҕы политехническай лицей директорын солбуйааччы Инна Николаевна Мазина туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1998. - Кулун тутар 26 күнэ-С. 1;
Михайлова Александра Николаевна. Михайлова Александра Николаевна (1932 с, муус устар 15 күнэ, Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2010 с.), нуучча тылын уонна литературатын учуутала, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. 
Олоҕун олуктара.
Михайлова Александра Николаевна 1932 сыллаахха Сунтаар оройуонун Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Сунтаар орто оскуолатын интернатыгар олорон 10 кылааһы бүтэрэн баран Дьаархан, Кириэстээх оскуолаларыгар үлэлээбитэ. 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы государственнай университекка нуучча тылын салаатыгар кэтэхтэн үөрэнэр. 1959 сыллаахха СГУ-ну бүтэрэн, үөрэммит, үлэлээбит оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан, завуһунан пенсияҕа тахсыар диэри бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Кини үөрэтэр кэмигэр элбэх факультативтар үлэлииллэрэ, ол куруһуоктарга элбэх оҕо нуучча тылыгар уһуйуллубуттара, дьаныардаахтык дьарыктаммыттара. 
Учууталларын утумнаан, кини элбэх үөрэнээччилэрэ нуучча тылын учууталын идэтин талбыттара. Нуучча тылын учуутала буоларга төһүү күүс буолбут, олук уурбут киһинэн учууталлара Александра Николаевна Михайлова буоларын, кини бэйэтин предметин толору баһылаабыт, табыгастаах методиканы тутуһан, хас биирдии оҕоҕо тус сыһыан олохтоон ( индивидуальный подход) үөрэтэрин үөрэнээччилэрэ ахталлар. Ону таһынан сатабыллаах иитээччи, күүстээх организатор, активнай общественник быһыытынан ытыктыылларын нэһилиэгин үрдүк наҕараадатын - "Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах гражданина" аатын иҥэриитэ туоһулуур.
Яковлев Илья Ильич. Яковлев Илья Ильич (1920 с., атырдьах ыйын 2 күнэ, Кыыллаах нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ оройуона, Саха АССР – 1974 с. алтынньы 6 күнэ) — Кыһыл Сулус уордьана кавалера, старшай лейтенант, Саха АССР үтүөлээх учуутала
Олоҕун олуктара.
1920 сыллааха Өлүөхүмэ оройуонун Кыыллаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1940 сыл тохсунньутугар Саха сирин комсомола финскэй сэриигэ кыттарга 150 киһилээх хайыһардьыттар комсомольскай батальоннарын ыыппыта. Ол батальон састаабыгар Дьокуускайдааҕы пединститут оробуочай факультетын 3-с куурсун студена Яковлев И.И. киллэриллибитэ. Новосибирскай куоракка хайыһардьыттар батальоннарыттан элбэх доброволец Кыһыл Аармыйа уонна Байыаннай Салгын Флотун байыаннай училищетыгар сүүмэрдэнэн ылыллыбыттара. Илья Ильич Новосибирскайдааҕы пехотнай училищеҕа түбэспитэ. 1941 сыл бэс ыйыгар үөрэҕин бүтэрэн, Арҕааҥҥы фронт резервэтигэр ыытыллыбыта. Яковлев И.И. саппаас стрелковай биригээдэ офицерын быһыытынан элбэх байыаннай эшелоннары фроҥҥа арыаллаабыта: бастаан Наро-Фоминскай куорат оройуонугар – латышскай стрелковай дивизияҕа, онтон Волховскай фроҥҥа – 3-с гвардейскай стрелковай корпуска, үһүһүн Старая Русса куорат оройуонугар – 74-с муора пехотатын биригээдэтигэр. Лейтенат Яковлев И.И. командование быһаарыытынан муора пехотатын биригээдэтин дьаһалыгар хаалларыллан, 74-с разведрота хамандьыырынан анаммыта. 1942 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр биһиги оборонабыт түмүгэр дьоһун суолталаах баһылыыр үрдэли өстөөхтөртөн сэриилээн ылыыга бааһырбыта. Соторунан хабыр кыргыһыыларга аҕыйаабыт 74-с муора пехотатын биригээдэтэ сынньалаҥҥа уонна уларытан тэриллиигэ Ивановскай уобалас Шуя куоратыгар тааһаарыллыбыта. Манна биригээдэ саҥа күүстэри, бойобуой техниканы ылан, 292-с стрелковай дивизияҕа уларытан тэриллибитэ. Дивизия 1942 сыл балаҕан ыйыгар Волгаҕа Сталинград оройуонугар туһаайыытынан тахсыбыт фашистары утары быраҕыллыбыта. 380-с туспа мотострелковай разведрота хамандьыыра Яковлев И.И. өстөөх куйахтаах күүстэрин утары хаан тохтуулаах, кырыктаах хабыр киирсиигэ кыттыбыта. 1942 сыл балаҕан ыйын 209 күнүгэр Яковлев И.И. Кузьмичи станция оройуонугар ыараханнык бааһырбыта уонна тыылга көһөрүллүбүтэ.
1944 сыллаахха лейтенант Яковлев И.И. аармыйаттан босхоломмута уонна төрөөбүт-үөскээбит Сахатын сиригэр эргиллэн кэлбитэ. Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэриэҕиттэн норуот үөрэҕириитин салаатыгар эҥкилэ суох үлэлээбитэ. Сиэйэ орто оскуолатын дириэктэринэн, Сунтаар интернат оскуолатын завуһунан үлэлээбитэ. Саха АССР үтүөлээх учуутала бочуоттаах аата иҥэриллибитэ. Сэрии уонна үлэ бэтэрээнэ Яковлев И.И. 1974 сыл алтынньы 6 күнүгэр олохтон туораабыта
Аввакумов Еремей Кузьмич. Аввакумов Еремей Кузьмич, (1934 с., балаҕан ыйын 10 күнэ, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа – 2012 с.) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ултууратын үтүөлээх үлэһитэ, Сунтаар оройуонун, Элгээйи нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо. 
Олоҕун олуктара.
Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Орто оскуола кэнниттэн Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрэн, учуутал идэтин ылбыта. 1956 сылтан баай ис хоһоонноох үлэтин биографията саҕаламмыта. Комсомол, партия органнарыгар өр сылларга эппиэттээх дуоһунастарга үлэлээбитэ. Эмиэ бэрт уһун кэмҥэ Элгээйи орто оскуолатыгар үүнэр көлүөнэни үөрэтиигэ-иитиигэ үгүс сыратын, сатабылын биэрэн үлэлээбитэ.
1987-1989 сс. Элгээйи нэһилиэгин Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлэ, сэттэ ыҥырыыга нэһилиэк Сэбиэтин дьокутаатынан быыбардаммыта.
1989 с. төрөөбүт төрүт түөлбэтин бүгүҥҥү уонна үүнэр көлүөнэ ыччаттарыгар анаан «Туойдаах алаас» диэн ааттаах историческай-краеведческай Түмэли уһун сылларга эриһэн тэрийбитэ. Манна Элгээйи нэһилиэгэ эрэ буолбакка, оройуон хотугулуу-илиҥҥи нэһилиэктэрин уруккулара уонна билиҥҥилэрэ киэҥник сырдатыллар, ураты баай ис хоһоонноох матырыйааллар түмүллэн тураллар. Элгээйи нэһилиэгин уруккутун, билиҥҥитин, Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларынааҕы олох туһунан хас да дьоһуннаах кинигэлэр ааптардара.
Наҕараадалара, ытык ааттара.
- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна 
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ 
- Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо
- Элгээйи нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
Кини туһунан.
- Аввакумов Еремей Кузьмич (1934 г.р.) -  , // Краеведы Якутии. - 2007. - С. 167-168
- Аввакумов Еремей Кузьмич. [о педагоге-краеведе, Эльгяйский наслег (Сунтарский улус)] - : , //Энциклопедия культуры и искусства Якутии. . - 2011. - Кн. 1-С. 5
Константинова Анна Дмитриевна. Константинова Анна Дмитриевна (1956 с., сэтинньи 16 күнэ, Сардаҥа нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР), РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 
Олоҕун олуктара.
1956 с. сэтинньи 16 күнүгэр Сунтаар улууһун Сардаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Сунтаар улууһун үөрэҕин тиһигэр 1982 с. Саха государственнай университетын биолого- географическай факультетын бүтэриэҕиттэн үлэлиир. Анна Дмитриевна Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар биология уонна химия учууталынан, А.П.Павлов аатынан Сунтаар1 №- дээх орто оскуолатыгар научнай- методическай үлэҕэ директоры солбуйааччынан, Сунтаардааҕы  уолаттар педагогическай гимназияларыгар завуһунан үлэлээбитэ. 
Билигин Сунтаар гимназиятыгар химия учууталынан үлэлиир. Анна Дмитриевна педагогическай уопутун улуустааҕы уонна республика таһымнаах семинардарга, курстарга тарҕатар, эдэр коллегаларга аһаҕас уруоктары биэрэр.
Наҕараадалара, ытык ааттара.
- РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ. 
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
- РФ үөрэҕин уонна наукатын министерствотыттан бочуоттаах грамота.
- Учууталлар династияларын бэрэстэбиитэлэ.
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ.