mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Курил арыылар. Курил арыылара (дьоппуоннуу 千島列島 тисима рэтто), Камчатка тумул арыы уонна Хоккайдо арыы икки ардыларынан сытара вулкан үөскэппит арыылара.
Лаамы байҕалын Чуумпу окентан араараллара. 
Устата — 1175 км. Уопсай иэннэрэ — 10,5 тыһ. км². Барыта 20 бөдөҥ уонна 30 кыра арыылара. 
Билиҥҥи кэмҥэ бука бары арыылара Россия састаабыгар'э бааллара уонна Сахалин уобалаһыгар'э киирсэллэр'э.
Соҕуруу сытара сорох арыылара Дьоппуон уонна Россия икки ардынан мөккүөрдээхтэр'э.
Адыгея.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;403532&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-02-10T22:22:39Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;405532&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Адыгея Өрөспүүбүлүкэтэ (, ) диэн Арассыыйа Федерациятын өрөспүүбүлүкэтэ.
Киинэ — Майкоп.
Краснодар кыраайыныын кирбиилэhэр.
От ыйын 27 1922 тэриллибитэ.
Географията.
Адыгея Хапхаас хайаларын хоту тэллэхтэригэр сытар, хотутугар хонуулар, соҕуруутугар хайалар. Тыалар сирин 40 % ылаллар.
Кэм зоната.
Адыгея Москва кэм зонатыгар (MSK/MSD) баар. UTC уларыйыыта +0300&amp;nbspMSK)/+0400&amp;nbspMSD).
Күөллэр.
Республикаҕа улахан күөллэр суохтар. Уу хаайар сирдэр:
Сир баайа.
Республика ниэбинэн уонна айылҕа гааhынан баай. Атын сир баайдара кыhыл көмүс, үрүҥ көмүс, вольфрам уонна тимир.
Устуоруйата.
Адыыгтар хотугулуу арҕаа Хапхаас төрүт олохтоохторо буолаллар, XIII үйэттэн ыла черкестар диэн биллэллэр.
АСФСР састаабыгар киирэр Адыыг автоном уобалаhа от ыйын 27, 1922 тэриллибитэ.
Дьоно.
Олохтоохторун ахсаана — 442,7 тыh. киhи. (2006), куорат олохтоохторо — 52,6 % (2006). Дьон чиҥэ — 56,8 киhи/км² (2006).
Өрөспүүбүлүкэҕэ 80-тан тахса омук олорор. 2002 сыллааҕы Арассыыйа олохтоохторун сурутуутунан, өрөспүүбүлүкэ омуктара:
Администрациянан араарыыта.
Куораттар:
Муниципальнай оройуоннар:
Экономиката.
Адыгея сайдыылаах индустриялаах уонна тыа хаhаайыстыбалаах республика. Сайдыылаах индустрия салаалара: ас, тыа, мас таҥастааhына уонна кумааҕы, массыына оҥоруута уонна металл чочуйуута.
Туhалаах сирдэрин бүтүн иэнэ 781,4 тыh. гектар (1998), онтон 244,7 гектары хорутуллар сирдэр ылаллар. Олохтоох тыа хаhаайыстыбатын салаалара үүнээйи үүннэриитэ, чооску, хой, көтөр уонна сылгы иитиитэ.
Республика сиригэр олохтоох авиалиниялар, массыына уонна тимир суол транспорта сайдыылаах. Кубань өрүс аал сырыылаах.
Үөрэҕирии.
Адыгея икки сүрүн үрдүк үөрэҕирии кииннэрэ Адыгея ил университета уонна Майкоп ил технология университета.
Политиката.
Республика сүрүн сокуона — Адыгея Республикатын конституцията.
Дагестаан. Дагестаан Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: "Республика Дагестан") диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Махачкала.
Географията.
Республика Хоту Хапхаас хайаларыгар сытар.
Кэм зоната.
Дагестан Москва кэм зонатыгар (MSK/MSD) сытар. UTC уларыйыыта +0300 (MSK)/+0400 (MSD).
Өрүстэр.
Республикаҕа 1,800 тахса өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ:
Күөллэр.
Дагестан Каспий байҕалга кытылын линиятын уhуна 400 км.
Хайалар.
Республика улахан өттө хайалаах сир, соҕуруу Хапхаас хайалара бааллар. Үрдүкү чыпчаала Базардүзү хайа 4,466 м.
Сир баайдара.
Дагестан сирин баайдара: ниэп, айылҕа гааhа, чох.
Дьоно.
Дьонун ахсаана — 2711,7 тыh. киhи (2009). Тыа сирин олохтоохторо 57,6 %, куорат олохтоохторо 42,4 % (2009). Дьон чиҥэ — 53,9 чел./км² (2009). Республика дьаhалтата билиитинэн, кини таhыгар 700 тыh. дагестаннар олороллор.
Дагестан омуктара тылларынан түөрт араас бөлөххө киирэллэр.
Итэҕэллэринэн 96 % мусулмааннар, 4 % христианнар.
Администрациянан араарыыта.
Дагестан састаабыгар 42 оройуон киирэр:
Экономиката.
Оҥоруу сүрүн салаалара: тыа хаhаайыстыбата, арыгы оҥоруу, балыктааhын, төрүт идэлэр (көбүөр өрүү), ниэп хостооhун, чэпчэки уонна химия индустриялара, электроэнергия таhаарыыта.
Политиката.
Республика сүрүн сиэрэ — Дагестан Республикатын конституцията.
Дагестан парламена — Дагестан Республикатын дьон мунньаҕа — 72 депутаттаах, кинилэр 4 сылга талыллаллар.
Ингушетия. Ингушетия Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: "Республика Ингушетия"; Ингуштуу: "ГІалгІай Мохк") диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Магас.
Бэс ыйын 4 1992 тэриллибитэ.
Географията.
Ингушетия Хоту Хапхааска баар.
Кэм зоната.
Ингушетия Москва кэм зонатыгар (MSK/MSD) сытар. UTC уларыйыыта +0300 (MSK)/+0400 (MSD).
Өрүстэр.
Сүрүн өрүстэрэ:
Хайалар.
Хапхаас хайалара.
Сир баайдара.
Мармар, мас, доломит, сыбах, испиэскэ, хайыр таас, гранит, туой, эмтээх уу, күндү металлар, минераал уу, ниэп (60 млрд т тахса) уонна айылҕа гааhа.
Климата.
Ингушетия климата үксэ континентал.
Дьоно.
Дьон ахсаана — 530 100 киhи (2009).
Дьон чиҥэ — 150 к./км² (2009), куорат олохтоохторо — 45 % (2009).
Кабардино-Балкария. Кабардино-Балкария Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: "Кабардино-Балкарская Республика"; Кабарда-Черкестыы: "Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ"; Карачай-Балкардыы: "Къабарты-Малкъар Республика") диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Нальчик.
Балаҕан ыйын 1 1921 тэриллибитэ.
Географията.
Өрөспүүбүлүкэ Хоту Хапхаас хайаларыгар баар.
Калмыкия. Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: "Республика Калмыкия"; Калмыктыы: "Хальмг Таңһч") диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Элиста.
Сэтинньи 4 1920 тэриллибитэ.
Географията.
Сир баайдара.
Чох, ниэп уонна айылҕа гааhа.
Климата.
Калмыкия континентал климаттаах, олус куйаас уонна кураанах сайыннаах уонна аҕыйах хаардаах тымныы кыhыннаах.
Администрациянан араарыыта.
Республика састаабыгар 13 административнай оройуон, 102 сельсовет уонна 3 куорат баар.
Экономиката.
Республика брутто ис оҥоhуга — 9,7 млрд сол. (2005). 
Брутто ис оҥоhук per capita — 33,6 тыh. сол./к. (2005).
Карачай-Черкесия. Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: "Карачаево-Черкесская Республика"; Кабарда-Черкестыы: "Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ"; Карачай-Балкардыы: "Къарачай-Черкес Республика") диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Черкесск.
Тохсунньу 12 1922 тэриллибитэ.
Географията.
Өрүстэр.
Республика сиригэр 172 өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ:
Күөллэр.
Республикаҕа 130 кэриҥэ күөл баар.
Хайалар.
Республика сирин улахан өттө хайалаах (сирин ~80%). Эуропа ордук үрдүк хайата Эльбрус, Кабардино-Балкария кыраньыыссатыгар баар.
Сир баайдара.
Карачай-Черкесия сирин баайдара: кыһыл көмүс, чох, туой уо.д.а.
Дьоно уонна омуктара.
Карачай-Черкесия элбэх омуктардаах республика: кини сиригэр 80 тахса омук олорор. Дьонун бүтүн ахсаана 434,5 тыh. к. (2005). Дьон чиҥэ — 30,8 к./км² (2005), куорат олохтоохторо — 44,1 % (2005).
Администрациянан араарыыта.
Республика 10 муниципальнай оройуоҥҥа арахсар, олорго 144 олохтоох пуун баар, олортон — 4 куорат: Черкесск, Карачаевск, Усть-Джегута уонна Теберда.
Экономиката.
Индустрия күүстэрэ үксэ республика киин куоратыгар Черкесскайга бааллар. Сайдыылаах салаалара химия, мас уонна ас оҥоруулара.
Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ. Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: "Республика Карелия"; Кареллыы: "Karjalan tazavaldu"; Финныы: "Karjalan tasavalta"; Вепстыы: "Karjalan Tazovaldkund") диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Петрозаводскай.
1922 сыллаахха бэс ыйын 8 күнүгэр тэриллибитэ.
Географията.
Өрөспүүбүлүкэ Арассыыйа Федерациятын хотугулуу арҕаатыгар, Үрүҥ уонна Балтик байҕаллар икки ардыларынааҕы сирдэригэр баар. Үрүҥ байҕал кытылын линията 630 км.
Өрүстэр.
Карелияҕа 27,000 кэриҥэ өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ:
Күөллэр.
Карелияҕа 60,000 кэриҥэ күөл баар. Ладога (Финныы: "Laatokka") уонна Онега ("Ääninen") Эуропа ордук улахан күөллэрэ. Атын күөллэрэ:
Сирин баайа.
Өрөспүүбүлүкэ сирин улахан өттө (148,000 км², эбэтэр 85%) тыа.
Сирин баайа: тимир урудаата, алмаас, ванадиум, молибден уо.д.а.
Климата.
Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ Атлантик континентал климат зонатыгар баар. Тохсунньу орто температурата -8.0 °C, от ыйын гиэнэ +16.4 °C. Сыллааҕы сөҥүү орто таhыма 500-700 мм.
Экономиката.
Олохтоох айылҕа баайдарын туттар индустрия салаалара: мас, маhы таҥастыыр, кумааҕы, хара металлургия уонна тутуу материалларын индустриялара.
Кэлии ресурстары туттар салаалар: массыына оҥоруута, өҥнөөх металлургия.
Култуурата.
Аан дойдутааҕы биллиилээх Калевала диэн карел-финн эпоhа.
И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807). И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807).
Санкт-Петербург Наукаларын Академиялара 1805 сыллаахха Кытайга "Ю.А. Головкин" посольствотын кытта барсыахтаах учуонайдар этэрээттэрин тэрийэр.
Этэрээт састаабыгар киирдилэр: Ф.И. Шуберт — астроном, М.И. Адамс — натуралист, И.И. Редовскай - ботаник, уо.д.а.
Кытайдар Цин ыраахтааҕылара чэрчи туһунан кэпсэтиини уһатаары посольствоны туоратта.
От түмүгэр учуонайдар бэйэлэрэ сөбүлээбит сирдэригэр тус туһунан экспедициялары тэрийэн чинчийбиттэрэ.
Редовскай Өлүөнэ өрүһүнэн илин диэкки Лаамы байҕалга барбыта.
Экспедиция маршрута.
Иркутскай - Өлүөнэ өрүһүнэн - Дьокуускай - Алдан өрүс - Лаамы байҕал - Охотскай - Гижига - Камчатка - Курил арыылар - Шантар арыылар - Үт - Дьокуускай - Петербург.
Экспедиция матырыйааллара.
1807 сыл олунньу 8 күнүгэр Редовскай Гижига диэн сиргэ өлбүт, ол иһин экспедиция үлэтин түмүктээбит.
М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810). М.М. Геденштром Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810).
Саха промышленниктарын арыйбыт сирдэрэ Петербургка улахан интириэһи үөскэппит. 1808 сыллаахха Иркутскай губенаторын канцелярията Саҥа Сибиир арыыларын уонна баайдарын туһунан информацияны көрдөөбүт. Губернатор эбии информацияны ылаары экспедиция тэрийбит. Экспедицияны Тобольскай куоракка үлэлии сылдьар чиновник М.М. Геденштром салайбыт.
Кини Дьокуускайга 1808 сыллаахха күһүн кэлэр. Манна экспедиция састаабар сири кээмэйдээччи И. Кожевников, казак Решетников уонна сотник Татаринов киирбиттэрэ.
1809 сыл олунньуга экспедиция Усуйаанаҕа кэлэр. Манна Дьаакып Санниковы уонна Ньукулай Белькову көрсөллөр. Кинилэртэн информацияны ылан баран Саҥа Сибиир арыыларга барар. Экспедиция састаабар 20 Усуйаана олохтоохторо киирбиттэр, олор истэригэр Санников уолаттарынаан, Фаддеев уонна Протодьяконов.
Ф.П. Врангель уонна П.Ф. Анжу экспедициялара (1820 -1824). Ф.В. Врангель уонна П.Ф. Анжу экспедициялара (1820 -1824).
Сыала соруга каартаны чуолкайдыыртан ураты саҕа сирдэри көрдөөһүн, "Земля Андреева", "Земля Санникова" туһунан гипотезалары быһаарыы. 
Икки этэрээт тэриллибитэ. Биирэ, Врангель салалталаах - Халыма төрдүгэр, иккиһэ, Анжу салалталаах - Дьааҥы төрдүгэр. 
Экспедиция үс сыл салҕаммыта.
Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830). Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830).
Сири эргийэр экспедиция этэ. География өттүнэн широтаны уонна сир магнетизмын чинчийиилээх. Он таһынан геология уонна этнография матарыйааларын эмиэ хомуйбута.
1828 сыллаахха Тюмень куораттан саҕаламмыта.
Маршрута 1828 сыллаахха Березово - Обдорскай - Тара - Томскай - Красноярскай - Иркутскай, онтон 1829 сыллаахха Верхнеудинскай - Селенгинскай - Кяхта. Иркутскайга төннөн баран кыһыҥҥы суолунан Дьокуускайдаабыта, саас Охотскайга тиийэр.
Охотскайтан Камчатка, онтот Ситха уонна Калифорния.
Германияҕа төннөн баран 1833 - 1848 сылладаахха отчет таһаарбыта. Кини чинчийиилэрэ К. Гаусска сир магнетизмын теориятын олохтуурга көмө буолбута.
Сахалар тустарынан ахтыытыгар эмиэ кылгастык суруйан аһарбыт.
Дьокуускайга көскө олорор А.А Бестужев-Марлинскайы кытта көрсүбүт эбит.
Миддендорф А.Ф.Сибиир экспедицията (1842 - 1845). А.Ф. Миддендорф (1842–1845) Сибиир экспедицията.
Ньээм от. Ньээм эбэтэр Алтан төбө (лат. "Taraxácum officinále") () — Саха Сиригэр араас көрүҥэ киэҥник үүнэр, сайыны быһа сибэккилэнэр от.
Эмтэнэргэ туттуллуута.
Эмтэнэргэ үксүн силиһэ туттуллар. Силиһэ синньигэс эрээри сиргэ дириҥник тобулу үүммүт буолан, анаан тэриллээх эрэ сылдьан, күһүн эбэтэр саас сибэккилэниэн иннинэ хостоон хомуйаҕын. Сибэккитин ыраас күн сарсыарда аҕыс чаастан тоҕус чааска диэри хомуйар табыгастаах.
Эмчит Куома Чааскын куртахтара баастаах (язвалаах) дьону, бороҥ лоһуорга ньээм от силиһин эбэн, оргутан иһэрдэн үтүөрдэрэ биллэр. Ити курдук, билигин даҕаны ньээм от силиһин аһыыр баҕаны көбүтэргэ, ас буһарар орган үлэтин тупсарарга, ыарыыны мүлүрүтэн оһорорго, үөс туолбутун таһаарарга, сөтөлгө, хойуу хаайтарыытыгар туттуллар.
Анньыыс. Анньыыс (, ). 70–80 см үрдүктээх, зонтиктыны быһыылаах үрүҥ, бытархай сибэккилэрдээх. Сэбирдэҕэ силистиҥи курдук. Бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр. Үксүн тыа саҕатыгар, күөл кытыытыгар, үрэх талаҕын быыһыгар сөбүлээн үүнэр.
Эмтэнэргэ туттуллуута.
Анньыыс сиэмэтин ууга оргутан эбэтэр көөнньөрөн, тыынар уорган ыарыытыгар, сөтөлгө, гастрикка, хойуу хаайтарарыгар (запор), ис үллэригэр, куртах, оһоҕос бааһыгар эмтэнэллэр. Ону таһынан үөс туолбутун таһаарарга көмөлөһөр. 
Мөлтөх доруобуйалаах оҕону уопсай туругун бөҕөргөтөргө, бу үүнээйи ото оргуйбут уутугар сөтүөлэтиэххэ сөп. Итини таһынан анньыыһы аска тума быһыытынан эмиэ тутталлар.
Сугун абаҕата. Сугун абаҕата (, ) — маарга, мыраан сииктээх тэллэҕэр, намыһах сиргэ үүнэр үүнээйи. Сугуну кытта кэккэлэһэ үүнэрин иһин маннык ааттаабыттар. Бу үүнээйи ураты сыттаах буолар.
Кыһыннары-сайыннары хараҥа от күөҕэ өҥнөөх буолар, уһун синньигэс сэбирдэхтэрэ мастыйбыт умнаһын төгүрүччү үүнэллэр. Умнаһын төбөтүгэр үрүҥ эбэтэр тэтэркэй сибэккилэрдээх. Бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр.
Эмтэнэргэ туттуллуута.
Сугун абаҕатын үксүн сөтөлгө, бронхикка, улахан дьон бронхиальнай астматыгар тутталлар.
Ыарахан дьахталлар, кыра саастаах оҕолор бу үүнээйинэн эмтэнэллэрэ бобуллар. Сугун абаҕатын иэрийэн сөтөллүүгэ, солотуохаҕа, ревматизмҥа былыр-былыргыттан тутталлар.
Кулахыны, сахсырҕаны, былахыны суох оҥорорго бу үүнээйи сэбирдэҕин мэлийэн түптэлииллэр. Таҥаһы, түүлээҕи үөнтэн-көйүүртэн көмүскээн, сугун абаҕатын хопполорго, долбуурдарга уураллар.
Сүһүөх, тоноҕос дьарҕатыгар ынах арыытыгар эбэтэр ис сыатыгар оту булкуйан, ыга хаппахтаан, 2—3 чаас устата сылаас сиргэ күҥкүтэн баран, сиидэлээн соттон эмтэниллэр.
Чэмэлиидэ. Чэмэлиидэ (лат. "Parnassia palustris") (). Сииктээх, дулҕалаах от үрэхтэргэ, ойуур, талах быыһыгар сөбүлээн үүнэр. Хойуутук үүммэт.
10—15 см үрдүктээх, сытыы кырыылаах умнастаах. Төбөтүгэр биэс үрүҥ эминньэхтээх, сибэккитэ от, атырдьах ыйыгар ситэр. Угун төрдүгэр хас да туураҕа олорор сүрэххэ маарынныыр сэбирдэхтэрдээх. Умнаһын ортотугар биир туурата суох сэбирдэхтээх. 
Эмтэнэргэ туттуллуута.
Бу үүнээйи уутун, көөнньөһүгүн ииктэтэр эмп быһыытынан туттуохха сөп. Ону тэҥэ үөһүрдэххэ, тымныйан ыарыйдахха, хаан барыытын тохтоторго иһэллэр. Сис дьарҕатыгар ванна эбэтэр угут оҥостон тутуннахха, ыарыы арыый мүлүрүйэр, ыарыһах хамсанара-имсэнэрэ чэпчиир.
Бөрө ото. Бөрө сиир ото (баттах от, таас ото) (), () — утарыта олорор сарбынньах курдук, аллараа өттүнэн синньээн түһэр, хараҥа от күөҕэ дьүһүннээх, намыһах сэбирдэхтээх, үчүгэй сыттаах үүнээйи. Алдан өрүс нөҥүө Үөһээ Дьааҥы хайаларын эниэтинэн, Өлөөн өрүс тардыытынан үүнэр. Кырылас таас быыһыттан чөмөх-чөмөх бөлкөйдүү үүммүт буолар.
Биир саамай тымныыны тулуйар үүнээйи.Сэбирдэхтэрэ кытаанах, синньигэс, өрө көрөн тураллар. Сэбирдэҕин пластинкалара харана от куөх онноохтор. Сайын, уунэр кэмигэр, саҥа сэбирдэхтэр тахсалларыгар, эргэ (үс сыл үүммүт) сэбирдэхтэр өлөллөр, ол гынан баран сиргэ туспэттэр, аргыый аллараа түһэллэр.Кыһын ол түспүт сэбирдэхтэр хаартан хаххалыыллар.
Туттуллуута.
Бу от эмчит Н. В. Герасимов Ньыыкан ойуун үгүс ыарыылары эмтииргэ туттубута биллэр. Куртах, оһоҕос үлэтэ мөлтөөһүнугэр, аанньа утуйбат буолууга, төбө ыарыытыгар, сүрэххэ, сүһүөх дьарҕатыгар туттуллар. Маны таһынан Ньыыкан кырдьаҕас төрөөбөт дьахталларга, куттанан ыалдьыбыттарга, оҕо түүн иигин туппат буолуутугар, сүһүрэн ыалдьыыга уо.д.а. туттубута биллэр. Силистэригэр фенольнай соединениялар (антибактериальнай , вирусостатистическай свойствалаах), сэбирдэхтэригэр эфирнай арыылар бааллар. 
Ветеринарияга настойкатын антибактериальнай эмтэри кытта диспепсия ыарыыга туттуллар. 
Хаппыт сэбирдэхтэрин чэйга , духууга туттуохха соп. Куустээх, өр сылдьар сыттаахын иһин.
Биэ эмиийэ. Биэ эмиийэ (лат. "Rubus idaeus") (, түөлбэ ааттара: ыт атаҕа, матыыка от аһа, өллүн от, марыына, ыт тиҥилэҕэ, бөрө тиҥилэҕэ) — отонноох сэппэрээк. Үрдүгэ 1 м кэриҥэ.
Эмтэнэргэ туттуллуута.
Тыынар уорган тымныйыытыгар, үрдүк температуураны түһэрэргэ чэй оҥостон иһиллэр. Хааны тохтоторго, хааны ыраастыырга, диабекка, ис үөһүрдэҕинэ эмиэ туһаныллар. Ону таһынан сүрэх, тымыр ыарыытыгар, инфарктаабыт, инсууллаабыт дьоҥҥо, хаан үрдүк баттааһыныгар туһата улахан. Биэ эмиийин сүмэтинэн куртахатар баастаах, быардара, бүөрдэрэ, хабахтара ыалдьар дьон эмтэнэллэр. Аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах, оһоҕос үлэтин тупсарарга, сэбирдэҕин эбэтэр аһын көөнньөһүгүн иһиллэр.
Өр кэмҥэ арыгы испит дьоҥҥо арыгыттан босхолонууларыгар туһлааҕа биллэр.
Туттуу суолтата.
Малина үүнээйилэрэ сибиэһэй, тоҥоруллубут курдук туһаналлар эбэтэр варялары, тимири, мармелады, соколу бэлэмнииргэ туһаналлар. Малина арыгылара, наливкалара, ностойкалара, ликердэр үрдүк хаачыстыбалаах буолуохтаахтар.
Эмп сырьетун быһыытынан Малина үүнүүтүн (лат. Fructus Rubi idaei). Отоннорун сибэккитэ, сибэккитэ суох үүнээйилэр хомуйаллар. Эрдэттэн куурдар (температураҕа 50-60° С.), чараас баттаҕы эбэтэр кумааҕыга сырьену уурбут. Медицинэҕэ буорах средство диэн микстуру тупсарар средство быһыытынан туһаныллар.
Норуот медицинэтигэр тымныйыы, гриппкэ итии уонна тиритии курдук сэбирдэхтэр туһаланаллар.
Алтан. Сибэкки түҥнэри көйгөтүтэн, нектары таһаарар, айылҕа анныттан хостуур буолан, оннооҕор бытархай сылаас ардах кэмигэр үлэлиэн сөп курдук. 1 гектартан ойууру үүннэриигэ хомуллубут нектартан 70 кг мүөт, онтон 1 гектартан - 50 кг. Малиновай мүөт 41,34 %, левулезтар 33,57 % глюкозалаах уонна амтаннаах. Ыҥырыалар нектары хомуйан, үүнүүнү 60-100% улаатыннараллар.
Сэбирдэхтэр чэй солбуйар кыахтаахтар. Илиилэрин, сэбирдэхтэрин араарар, ол кэннэ оһоххо хатараллар.
Паданг.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281903&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2015-04-23T00:07:53Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Magioladitis&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;All info is kept in Wikidata, removed: using (10903)&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;317645&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Паданг (Padang) - Индонезия дойдутугар баар биир улахан куорат, нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн, куорат тулатынааҕы дэриэбинэлэри уонна кыра куораттары аахтахха 23 мөллүйүөн курдук буолар. Улахан биир шопинг, үп, туризм уонна мода киинэ буолар. Улахан норуоттар икки ардыларынааҕы Аэропорт баар, 31 мөллүйүөн киһи сылга ити куоратка эргийэн ааһар.
Бу куоратка саха студеннара бааллар.
Дубай. Дубай (Дубаи), () - ХАЭ саамай улахан куората буолар, биир улахан мегапроекка киирбит куорат буолар. Нэһилиэнньэтэ ынырык түргэнник улаата турар, билиҥҥи кэмҥэ 2 мөллүйүөн киһи олохтоох. Аан Дойду биир улахан (5 бастыҥ куораттарыгар) шопинг, күүлэй уонна туризм сирэ. Биир улахан мода киинэ буолар (Париж, Токио, Лондон, Лос-Анджелес, Нью-Йорк, Сеул, Сидней тэҥэ)
Экономиката.
Дубай - ынырык күүскэ сайдыбыт куорат, хас 49 олохтоох миллионер, онтон хас 131 олохтооҕо миллиардер. Куоратка ынырык элбэх һобуоттар бааллар. Уопсайа куоратка 500 тахса тыһыынча тэрилтэ, 600 тахса корпорация филиала үлэлиир. 31 тыһыынча тутуунан дьарыгырар корпорациялар үлэлииллэр. Куоратка ынырык элбэх тутуу бөҕөтө бара турар. Хас күн аайы сэттэлии куартал тутуллан бүтэр, өссө ый аайы биирдии небоскрёб тутуллан бүтэр.
Кыракый хорсун тостер. Кыракый хорсун тостер () — АХШ биир биллэр мультига, 1987 сыллаахха тахсыбыта. Элбэх оҕолорго үөрүүнү аҕалбыта. 
Ис хоһооно.
Биир кыра уол баар Роби диэн ааттаах (сорох серияларыгар Боби дииллэр). Кини тыа саҕатыгар хайа быыһыгар төрөппүттэрин кытта олорбут. Улаатан баран Нью Йорк куоратка олохсуйа барар, колледжын бүтэрэн барар. Арай доҕоор, барбытын кэнниттэн пылесос уонна суорҕан тиллэн кэлэллэр, кэнники радио, лаампа тиллэр. Бары сээкэйдэр хаһаайыннарын көрдүү бараллар, онно тыаҕа мунан хаалаллар. Ынырык иэдээн буолар. Онтон биир киһи тутан ылар уонна кыра куоратка илдьэ барар (билиҥҥитэ Питтсбург куорат). Онно айдаан буолар. Кэнники Нью Йорк куоратка тиийэллэр, онно эмиэ айдаан бөҕөтө буолар.
Питтсбург. Пи́ттсбург (англ. Pittsburgh) — иккис улахан куорат буолар штатка, Пенсильвания, АХШ. Улахан промышленно-сайдыбыт куорат. Бу куоратка Балаҕан ыйыгар 2009 сыллаахха G20 форума буолан ааспыта, ол онно олохтоох саха кыыһа Сардаана Николаева ынырык актуальнай ыйытыыны Дмитрий Медведевкэ биэрбитэ.
Самара уобалаһа. Самаара уобалаһа "(нуучч. Самарская область)" - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Самаара.
География.
Уобалас сир иэнинэн Поволжьеҕа бэһис миэстэҕэ турар - 53,6 тыһ. км². Кэтитэ: хотуттан соҕуруу - 335 км, илинтэн архаа - 315 км.
Сир баайа.
Хостоноллор: нефть, гааз, умайар сланецтар уонна тутуу материаллара.
Экономика.
Күүстээх промышленность баар, ол иһигэр, Тольятти куоракка аатырбыт "АВТОВАЗ", массыыналары оҥорор собуот.
Демография.
Биэрэпис көрдөрбүтүнэн, уобаласка араас омуктар олороллор:
Алын Новгород уобалаһа.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;377951&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-01-25T04:16:20Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Lysenko97&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;origin&gt;405213&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Аллараа Новгород уобалаһа () — Российскай Федерация субъега. Киин куората — Аллараа Новгород.
История.
Тэриллибитэ тохсунньу 14-кэ, 1929 сылга. 1936-с сылтан, 1990-үскэ дылы Горьковскай уобалас диэн ааттана сылдьыбыта.
География.
Уобалас Илин Европатааҕы дэхси сир ортотугар сытар. Климата умеренно континентаальнай, орто температууралар: тохсунньуга -12°С, от ыйыгар +19°С.
Орүстэр уонна үрэхтэр.
Олус элбэхтэр: уобаласка тоҕус тыһынчаттан тахса үрэхтэр бааллар, ол иһигэр Россия икки улахан өрүһэ - Волга, уонна кини уҥа салаата Ока.
Сир баайа.
Торф, фосфориттар, тимир уруудата.
Экономика.
Олус күүстээх - машинострение, химия, тимир уулларыы.
Бааһынай хаһаайстыба.
Эмиэ бэрт, 2009 сылга 1,5 мөл. туонна бурдук хомуллубут.
Демография.
2002-ис сыл биэрэпиһинэн, биэс саамай элбэх ахсаннах омуктар:
Орёл уобалаһа. Орёл уобалаһа, (Нууччалыы: Орловская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Орёл.
География.
Орёл уобалаһа, Европатааҕы Россия ортотугар сытар.
Сир баайа.
Тимир рудата (Курскай Магниттаах Аномалията), бороҥ чох, испиэскэ тааһа, туой, кумах.
История.
Өссө XII-с үйэ летописьтарыгар Мценскай,Новосильскай уонна Кромы куораттар ахтыллыбыттар. Оччолорго билиҥҥи уобалас сирэ Чернигов княжествотыгар киирэ сылдьыбыт. XV—XVI үйэлэргэ Улуу Литва Княжестватын иһигэр.
Уобалас тэриллибитэ балаҕан ыйын 27 күнүгэр, 1937 сылга.
Демография.
Уобалас олохтоохторун ахсаана, Россия Госкомстатын көрдөрүүтүнэн, 775 936 киһи (2013). Нэһилиэнньэ хойуута — 31.48 киһи/км² (2013). Куорат олохтоохторо —  513 665 киһи (65,75 %).
Орёл уобалаһа депопулирующай регион, ол аата нэһилиэнньэтин ахсаана сыл сылтан аччаан иһэр.
Олохтоохтор ахсааннара уларыйыыта.
Барыта уонна куорат олохтоохторо (кинилэрөлүүлэрэ) биэрэпистэр түмүктэринэн:
Брянскай уобалас. Брянскай уобалас, (Нууччалыы: Брянская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Брянскай.
География.
Уобалас Илин Европа дэхси сирин арҕаа өттүгэр сытар.
Сир баайа.
Кумах,туой, тутуу материаллара, фосфориттар.