mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Уордьан. Уордьан — уопсастыба (ыраахтааҕы, судаарыстыба эбэтэр ханнык эрэ улахан тэрилтэ) киһини дуу, тэрилтэни дуу, сороҕор куораты кытта, наҕараадалыыр үрдүкү бэлиэтэ, уордьаҥҥа тиксибит (эбэтэр киирбит) киһи ханнык эрэ льготаларынан уонна бар-дьон ытыктабылынан туһанар.
Былыр Европаҕа бастаан тэрилтэ быһыытынан үөскээбит. Ол тэрилтэлэргэ уопсастыба элиитата эрэ, ол аата дворяннар, киирэллэр эбит. Холобур рыыцардар уордьаннара. Онтон сыыйа бу тэрилтэлэр ыраахтааҕыга чугас дьон бөлөҕүн быһыытынан көрүллэр буолбуттар. Онон уордьан чилиэннэрэ ханнык эрэр льготанан туһаналлара инники күөҥҥэ тахсыбыт.
Кэлин, XIX үйэттэн саҕалаан, өрөспүүбүлүкэлэр үөскээбиттэрин кэннэ, улам-улам билиҥҥи өйдөбүлгэ, ол аата уопсастыбаҕа улахан өҥөлөөх дьону льготанан наҕараадалааһыҥҥа уонна дьон ытыктабылынан туһанныннар диэн кэтэ сылдьар бэлиэҕэ кубулуйбут.
Уордьан (суолталара). Уордьан (, диэнтэн — эрээт, хаттыгас):
Макаров Олег Григорьевич. Оле́г Григо́рьевич Мака́ров (тохсунньу 6, 1933, Удомля, Тверь уобалаһа (ол саҕана — Москуба уобалаһа), ССРС — ыам ыйын 28, 2003) — сэбиэскэй космонавт, икки төгүллээх Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. 
Олоҕо.
Удомля сэлиэнньэҕэ (билигин Тверь уобалаһын куората) тохсунньу 6 күнүгэр 1933 сыллаахха байыаннай кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча.
1957 сыллаахха Москубатааҕы Н. Э. Бауман үрдүкү техника училищетын бүтэрбит, Королев конструктор бюротугар — ОКБ-1 үлэлээбит, бастакы киһилээх хараабыллары айарга кыттыбыт.
1966 сыллаахтан космонаавтар этэрээттэригэр киирбит, космоска көтүү уопсай кууруһун, Сойуус хараабылларынан көтүү уонна Ыйга көтүү куурустарын бүтэрбит.
1961 сыллаахтан ССКП чилиэнэ. ССКП XXVI сийиэһин дэлэгээтэ.
Ыам ыйын 28 күнүгэр 2003 сыллаахха сүрэҕинэн ыалдьан өлбүт. Москубаҕа Останкинотааҕы кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Тараҕайдар. Тараҕайдар бу тыл хас да суолталаах.
Тараҕайдар (ыччат хамсааһына). Тараҕайдар (скинхедтар, скииннэр, тирии төбөлөр) - бу тэрмининэн Арассыыйаҕа үксүн XX үйэ бүтүүтүгэр син тарҕаммыт омугумсуйар ыччат хамсааһынын ааттыыллар, бэйэлэрин атыттартан ураты гынаары баттахтарын күччүччү кырыттараллар, хара тирии кууртка кэтэллэр, атын таҥастара эмиэ үксүн хараҥа өҥнөөх буолар. 
Сүрүн идеологиялара омугумсуйууну күүс өттүнэн туругурдуу, дойдуга мөлтөх, аас-туор олох атын омуктар соҥооһуннарынан буолар диэн санаа. Элбэх ыччат идеологияны улаханнык ахсарбакка, бөлөх тас атрибууттарын уонна күүһүн сөбүлээн киирэр. Бу хамсааһын фашизмҥа чугас буолан атрибутикатын үксүн Германия XX үйэтин 30-с сылларынааҕы штурмовиктар атрибутикаларыттан ылар.
Ол гынан баран дьиҥнээх тирии төбөлөр хамсааһыннара политикаҕа туох да сыһыана суох этэ. 1970/80-с сылларга Англияҕа үөскээбитэ, панк-музыка биир салаатын (Oi!) умсугуйааччылар тэрийбиттэрэ. 1980-с сылларга 2-Tone ска-хамсааһыны уонна футбол ыалдьааччыларын кытта ыкса ситимнээх этэ. 1990-с сылларга кинилэргэ анаан туспа музыка айыллар буолбута, саайтар баар буолбуттара. Хард-истииллээх музыка умсугуйааччылара туспа баар буолаллар. 
НС-скинхедтар (англ. Nazi skinheads эбэтэр англ. National Socialist skinheads) - бу билигин саамай биллэр скииннэр хамсааһыннара. Национал-социализм идеологиятын тутуһаллар, радикаал омугумсуктар уонна расиистар.
Онтон кинилэри утары АХШ-ка S.H.A.R.P. (англ. Skinheads Against Racial Prejudices) — «Раасаннан арахсыыны утарар скинхедтар» баар буолбуттара, ол гынан баран балар бэлиитикэҕэ киирбэтэхтэрэ. 
Өссө биир салааннан R.A.S.H. (англ. Red &amp; Anarchist Skinheads) — «Кыһыл» уонна анархо-скинхедтар хамсааһыннара буолар, балар коммунизм уонна анархизм идиэйэлэрин туттубуттара, бэлиитикэҕэ кыттыспыттара.
Рюрик I. Рюрик I, хос аата "Русский" ("Нуучча") - нуучча судаарыстыбатын бастакы салайааччыта, варяг кинээһэ.
862-879 сылларга салайбыт. Судаарыстыба киинэ: Ладога. Новгород. Үһүйээн этэринэн славяннар кинээстэтэ ыҥырбыттар. Сэриигэ баран иһэн (сэрииттэн кэлэн иһэн?) өлбүт. Кини кэнниттэн дойдуну Игорь I Рюрикович салайбыт.
Игорь I Рюрикович. Игорь I Рюрикович (хос аата "Старый (Кырдьаҕас)")- Русь иккис салайааччыта. 879-945 сылларга кинээстээбит, онтон бэйэтэ туспа 921 сылтан дэнэр, оҕо эрдэҕинэ Олег кинээс (Вещий) салайбыт (ол гынан баран бу дааталар чуолкайа суохтар). Киинэ: Киев, Новгород. Древляннар өлөрбүттэр (үүнэн турар мастар төбөлөрүгэр баайан баран хайа тардыбыттар). Дойдуну кини иннинэ аҕата Рюрик I, кини кэнниттэн уола Святослав I Игоревич Рюрикович салайбыттар.
Святослав I Игоревич Рюрикович. Святослав I Игоревич Рюрикович - Русь үһүс салайааччыта, 945-972 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Оҕо эрдэҕинэ аҕатын өлөрөннөр ыраахтааҕы буолбут, сааһын ситиэр дылы дойдуну ийэтэ Ольга салайбыт. Печенегтар өлөрбүттэр. 
Дойдуну кини иннинэ аҕата Игорь I Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Ярополк I Святославич Рюрикович.
Ярополк I Святославич Рюрикович. Ярополк I Святославович Рюрикович - Русь төрдүс салайааччыта, 972-978 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Аҕатын печенегтар өлөрбүттэрин кэннэ ыраахтааҕы буолбут. Бииргэ төрөөбүтэ Владимир I Святославович дружинниктара өлөрбүттэр.
Дойдуну кини иннинэ аҕата Святослав I Игоревич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Владимир I Святославич Рюрикович.
Владимир I Святославич Рюрикович. Владимир I Святославич Рюрикович (хос ааттара: "Улуу, Сибэтиэй, Креститель, Красное Солнышко") - Русь бэһис салайааччыта, 978-1015 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Бииргэ төрөөбүтүн Ярополк I Святославич кинээһи өлөрөн ыраахтааҕы буолбут. Скандинавияттан төрүттээх дружина көмөтүнэн Ярополк былдьаабыт Новгородын сэриилээн ылбыт, онтон Киевы сэриилээбит. Ыалдьан өлбүт.
Дойдуну кини иннинэ инитэ Ярополк I Святославич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Святополк I Владимирович Рюрикович.
Святополк I Владимирович Рюрикович. Святополк I Владимирович Рюрикович (хос ааттара: "Окаянный") - Русь алтыс уонна тохсус салайааччыта, бастаан 1015-1016 сылларга салайбыт. Дьиҥнээх аҕата Ярополк, онон Ярополчич диэн ааттаныахтаах эбит. Киинэ: Киев. Владимир кинээс өлбүтүн кэннэ хаайыыттан тахсан ыраахтааҕы буолбут. Быраатыттан Ярославтан хотторон баран Польшаҕа аҕа кынныгар Болеслав кинээскэ күрээбит. Онтон Ярославы аҕа кынна Болеслав I Пяст Буг таһыгар үлтүрүтэн Киевка киирбитин кэннэ кэлсэн, 1018-1019 сылларга ыраахтааҕы буолбут. Онтон Ярослав дружината иһэрин истэн печенегтарга күрээбит.
Дойдуну кини иннинэ быстах кэмҥэ Польша кинээһэ Болеслав I Пяст салайбыт диэххэ сөп, кини кэнниттэн - Ярослав I Владимирович Рюрикович.
Ярослав I Владимирович Рюрикович. Ярослав I Владимирович Рюрикович (хос аата: "Мудрый" ("Мындыр"), кириэстэммит аата "Георгий") — Русь сэттис уонна онус салайааччыта, бастаан 1016—1018 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Бииргэ төрөөбүтүн Святополку сэриилэһэн кыайбыт, Киевы былдьаабыт уонна ыраахтааҕы буолбут. Буг өрүскэ хотторон баран Новгородка күрээбит. Онтон Святополку кыайан кини өлбутүн кэннэ улуу кинээс тиитулун ылбыт. Иккис ыраахтааҕылааһына 1019—1054 сылларга түбэһэр. 1026 сыллаахха быраатын Мстиславы кытта эйэ дуогабара түһэрсэн дойдуну икки гына хайыталлар: Днепр илин өттүн кини, Днепр арҕаа өттүн Мстислав. Онтон Мстислав бултуу сылдьан өлбүтүн кэннэ сирдэри холбоон соҕотох ыраахтааҕы буолар.
Дойдуну кини иннинэ бастаан Святополк I Владимирович Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн — Польша кинээһэ Болеслав I Пяст, онтон иккис ыраахтааҕылааһыныгар кини иннинэ эмиэ Святополк I Владимирович Рюрикович, кэнниттэн Изяслав I Ярославич Рюрикович.
Болеслав I Пяст. Болеслав I Пяст (хос ааттара: "Хорсун") - Русь ахсыс салайааччыта, 1018 сыллаахха кылгас кэмҥэ салайбыт. Күтүөтүгэр Святополка көмөлөһөн Киевы былдьаабыт, онтон Киев олохтоохторо наһаа элбэх полягы өлөрбүттэрин кэннэ тахсан биэрбит. Киинэ: Киев. 
Дойдуну кини иннинэ Ярослав I Владимирович Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Святополк I Владимирович Рюрикович.
Мстислав Владимирович Рюрикович. Мстислав Владимирович Рюрикович (хос аата "Хорсун (Храбрый)", кириэстэммит аата "Константин") — Ярослав I Владимирович Рюрикович саҕана уонча сыл Русь аҥаарын (Днепр арҕаа өттүн) салайан олорбут ыраахтааҕы, кини бииргэ төрөөбүтэ. 1026—1036 сыллаахха ыраахтааҕылаабыт. Бултуу сылдьан өлбүт. Өлбүтүн кэннэ нуучча сирдэрин барытын Ярослав I баһылаабыт.
Изяслав I Ярославич Рюрикович. Изяслав I Ярославич Рюрикович (кириэстэммит аата "Дмитрий") - Русь уон биирис, уон үһүс уонна 16-с баһылыга. Бастаан 1054-1068 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев. Бөрөстүөлү аҕата өлбүтүн кэннэ ылбыт. Онтон Киевка норуот бастаанньатын кэмигэр Польшаҕа быраатыгар Болеслав II Хорсун диэн ыраахтааҕыга күрээбит. Онтон нөҥүө сылыгар Польша сэриитин кытта төннүбүт уонна 1073 сыллаахха дылы ыраахтааҕылаабыт. Онтон бырааттара Святослав II Ярославич Рюрикович уонна Всеволод I Ярославич Рюрикович Киевы осаадалаабыттарыгар эмиэ Польшаҕа онтон Германияҕа күрээбит. Онтон Святослав өлбүтүн кэннэ Всеволод бөрөстүөлү киниэхэ туран биэрбит. Нежатина Нива диэн сиргэ кыргыһыыга өлбүт.
Дойдуну кини иннинэ бастаан Мстислав Владимирович Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн кылгас кэмҥэ - Всеслав Брячиславич Полоцкий, онтон эмиэ бэйэтэ олорбутун кэннэ кини кэнниттэн Святослав II Ярославич Рюрикович буолбут, онтон Всеволод I, онтон эмиэ бэйэтэ, онтон кини өлбүтун кэнниттэн Всеволод I Ярославич Рюрикович иккистээн ыраахтааҕы буолар.
Яковлев Петр Дмитриевич. Яковлев Петр Дмитриевич - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, финансист, "Салҕабыл" кредииттыыр кооператив тэрийээччитэ, Гражданскай сэрии саҕана кыһыл террору тохтото сатаабыт киһи.
1892 сыллаахха Арҕаа Хаҥалас Маалтааны нэһилиэгэр (билигин Горнай улууһугар киирэр) төрөөбүт. Дьоно орто баайыылаах ыал. Духовнай училищеҕа Дьокуускайга үөрэммит, ол эрээри үбэ-аһа тиийбэккэ 3 кылаастан тохтообут уонна типографияҕа үлэлээбит. 1910 сыллаахха Санкт-Петербуурга барбыт. Онно Путилов собуотугар, Жуков типографиятыгар наборщиктаабыт. Ол сылдьан бухгалтердар куурустарын бүтэрбит. Онтон үлэлии-үлэлии Норуодунай университекка үөрэммит. 1916 сыллаахха университетын бүтэрэн, дойдутугар төннөр. Холбоско эргиэн бэрэстэбиитэлин быһыытынан Айаантан, Ньылханынан таһаҕас таһар сиргэ ыскылаат сэбиэдиссэйинэн, кылаабынай экспедитор курдук сылдьыбыт.
Өрөбөлүүссүйэ буолар, земствоҕа үлэлиир. Земство мунньаҕар олохтоох салайыныы саханы абырыа диэн этэр эбит. Ол сылдьан Үөһээ Бүлүү кыахтаах ыалын кыыстарын Анна Георгиевна Потапованы кэргэн ылар.
Гражданскай сэрии кэмигэр кыһыл террору улаханнык утарар, үрүҥнэри эмиэ сэмэлиир, өрөпкүөмнэри көмүскэһэр. Ол кэмҥэ Айааҥҥа, Ньылхаҥҥа баайы-дуолу тута сылдьааччы кини, онон Америкаттан, Японияттан сэрии сэбин атыылаһарга үлэлэспит. Онтон ВЯОНУ салайааччыларын кытта бастаан Владивостокка барар, онтон Харбииҥҥа тиийэр. Онно Анатолий Пепеляевы кытта кэпсэтиигэ кыттар. Японияҕа сэрии сэбэ атыылаһа барар. Онно Д.П. Винокуровтуун үлэлииллэр, ол сылдьан түүлээхтэрин төннөрөргө оруоллаах. Пепеляев кыайтарбытын кэннэ Харбииҥҥа тиийэр, онтон Японияҕа барар. Онтон эмиэ Харбииҥҥа төннөр. Манна суоппар куурсун бүтэрэн суоппардыыр (Харысхал этэринэн сахаттан бастакы суоппар идэлээх киһи буолуон сөп).
1924 сыллаахха Манньыаттаах Уолуттан сахалар бөлөхтөрө харчы иэс ылан автобус атыылаһаллар, А. Рязанскайы кытта солбуһа сылдьан суоппардыыллар. Хоютанов Г.Г. уонна Сюльскай Ф.П. кондуктордыыллар. 
1925 сыллаахха Саха сиригэр хаан тохпотох дьоҥҥо амнистия бэриллибитинэн ситимнээн дьонугар (кэргэнэ, оҕолоро) төннөн кэлэр. Салҕабыл диэн кредиттыыр кооператив тэрийэллэр. Бу кооператиив саха бастакы баанынан ааҕыллар. Кининнэн сирэйдээн чекиистэр Манньыаттаах Уолун ыҥыра сатыыллар, ону кини "В данное время нахожусь в гостях у Улахан Василия" диэн телеграмма охсон сэрэтэр. 1927 сыллаахха тутуллар. Онтон дойдутугар тахса сылдьан П.В. Ксенофонтову көрсөр, конфедералиистар хамсааһыннарыгар кыттартан аккаастанар, ол гынан баран кинилэр суруктарын Саха бырабыыталыстыбатыгар тиэрдэргэ сөбүлэһэр. Онно агент быһыытынан уорбалан хаайыллар. Тройка бириигибэринэн үс сыл болдьохтоон Соловки лааҕырга ыыталлар. Өйдөөх, билиилээх киһини бухгалтердаппыттар.
Всеслав Брячиславич Полоцкий. Всеслав Брячиславич Полоцкий - (хос ааттара "Вещий, Волхв, Чародей") - Русь 12-с баһылыга. 1068-1069 сылларга салайбыт. Киинэ: Полоцк. Бөрөстүөлү өрө турбут Киев олохтоохторо хаайыыттан босхолоон баран биэрбиттэр. Польша сэриилэрин илдьэ Изяслав I кэлбитигэр Киевтан тахсан биэрбит, Полоцкайга төннүбүт. 
Дойдуну кини иннинэ уонна кэннинэ Изяслав I салайбыт.
Святослав II Ярославич Рюрикович. Святослав II Ярославич Рюрикович (кириэстэммит аата "Николай") - Русь 14-с баһылыга. Бастаан 1073-1076 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев. Киевы быраата Всеволод көмөтүнэн Изяславтан былдьаабыт. Моонньун искэҥин ылыы кэмигэр өлбүт.
Дойдуну кини иннинэ Изяслав I Ярославич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн кылгас кэмҥэ - Всеволод I Ярославич Рюрикович.
Всеволод I Ярославич Рюрикович. Всеволод I Ярославич Рюрикович (кириэстэммит аата "Андрей") - Русь 15-с уонна 17-с баһылыга. Бастаан 1076-1077 сылларга убайа Святослав II өлбүтүн кэннэ, быстах кэмҥэ салайбыт, онтон 1078-1093 сылларга эмиэ убайа Изяслав I сэриигэ өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлгэ олорбут. Киинэ: Киев. Уһуннук ыалдьан өлбүт.
Кини өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлү Святополк II Изяславич Рюрикович туппут.
Святополк II Изяславич Рюрикович. Святополк II Изяславич Рюрикович (кириэстэммит аата "Михаил") - Русь 18-с баһылыга. 1093-1113 сылларга Всеволод I Ярославич Рюрикович өлбүтүн кэннэ, тастыҥ быраата Владимир Мономах ыҥырыытынан салайбыт, Киинэ: Киев. Ыалдьан өлбүт.
Кини өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлү Владимир Мономах туппут.
Владимир II Всеволодович Рюрикович (Мономах). Владимир II Всеволодович Рюрикович биллэр аата Владимир Мономах (кириэстэммит аата Василий) - Русь 19-с салайааччыта. Святополк II өлбүтүн кэннэ Киев олохтоохторо кинээс быһыытынан талбыттар. Ыалдьан өлбүт.
Кини кэнниттэн уола Мстислав I Владимирович ыраахтааҕы буолбут.
Аустралиан инглиш. Аустралиа тыла сим биир английскай тыл буолар, ол кынан баран кинини сорохтор туспа омук тылын курдук киллэрэллэр ааҕаллар. Араас омук дойдуларыгар "Australian English" диэн кинигэ тахсар, Америка уонна Канаада уонна Британиа английскайыттан ураты анал кинигэ тахсар. Ол кынан баран Аустралиаҕа олохсуйа бараргар IELTS туттараргар, Британиа английскайын туттараҕын.
Тиэрмэ. Тиэрмэ (, ) — Былыргы Грецияҕа уонна ол кэнниттэн Былыргы Риимҥэ тутуллар баанньыктар. Риимҥэ дьон мустан кэпсэтэр, сонун үллэстэр, алтыһар сир буолбуттара. Билигин бу таастан тутуллубут баанньыктар археология мэҥэлэрэ буолан тураллар.
Былыргы Риим тиэрмэлэрин тиһигэ.
Тиэрмэлэр Риим импиэрийэтин бары сирдэригэр тутуллубуттара, ол эрээри билигин үксүгэр сэмнэхтэрэ эрэ хаалбыттар.
Ном. Ном (Нуом) - билиҥҥи Грецияҕа баар иккис таһымнаах сир тыырыллыытын эдинииссэтэ (улуус курдук). Уобаласка (гириэктии "периферияҕа") киирэр, бэйэтин иһигэр общииналарга (биһиэнинэн нэһилиэктэргэ) арахсар.
Астрахань. Астархаан (нучч. "Астрахань"), куорат, Астархаан уобалаһа киин куората буолар. Түүрк омуктар (олор ахсааннарыгар сахалар) олохтообут куораттара.
Баһа Үөһээ Бүлүүгэ, Өлүөнэ өрүс дельтатын 11 арыытыгар баар. Москваҕа диэри 1550 км. куорат 4 административнай оройуонунан арахсар: Кировскай, Советскай, Ленскэй уонна Трусовскай. Олохтоохторун ахсаана: 524 371 киһи ((2021). Иэнэ: 208,70 км. Астраханияҕа 200 национальностаах, 19 конференция, 170- тан тахса национальнай культура обществолара үлэлииллэр.
Этимологү.
Астрахань диэн тыл нуучча тылыгар казах тылыттан киирбит, ис хоһооно "эр хаан" диэн буолар. Казаах тылыттан сахатыттахха "Астархаан" диэн буолар. Казах тылынан куорат аата "Астархан" диэн.
Бу темаҕа былырыын икки тарҕаммыт киһи, куорат аата славянскай «страхань» диэн славянскай «ас "- воеводтан эбэтэр» тарархан «диэн скифтэр тылларыттан быһа тардан, бу көрүҥү өссө В. Н. 
Куорат аата араас летописияларга ПСРЛ: Азсторокань, Азартракань, Азортракань, Азортрокань, Азорохань, Асторокань, Астрохань, Хазотокань.
Маннык олоҕо суох, Иван Грознай версия диэн ааттанар эпохатыгар аан дойду араас пропагандалааһын, бу Москуба былыргы түүрдэр омуктарыгар Москубаны сыһыарыыны олохсутар сыалтан хайа баҕарар бэлитиичэскэй интэриэскэ үөскээбитэ. Астрахан кыраайы үөрэтээччи М. любительскай үлэлэригэр хаттаан ити версия үөскээбитэ. Кононенко 1990- с сылларга (Кононенко «Аз- торок- кань» диэн быһаарбыта) бастакы засеканы «грань (бүтэр) курдук быһаарбыта, ол гынан баран, ханнык да кириитикэни тулуйбат, тоҕо диэтэххэ, ааптар монголлар Поволжьеҕа уонна Подоньеҕа (»Саарыстыба донье«).
Татаар Мишарин-Хан, Ас- хан уонна Касим- хан уолаттара олорбут сарай- Ханалас дьонун туһунан номох баар. Бу лэгэндэҕэ сарай, Астрахань уонна Касимов куораттарын ааттарын быһаарарга холонуу көстөр.
Астраханецтар ортолоругар ордук киэҥник тарҕаммыт Лэгэнтэй астр диэн сиргэ өр кэмҥэ баһылаабыт, эбэтэр кини кыыһын Астратын туһунан үһүйээн баар. Легенда ала- чуо нууччалыы тыллаах (происхождение). Кини научнай эргимтэҕэ кырдьык туһунан боппуруос хаһан да туруоруллубата.
Гайспольсайм. Гайспольсайм ( []) — Франция хотугулуу-илин эҥэригэр Гранд-Эст эрэгийиэҥҥэ баар коммуна. (урукку Эльзас — Шампань — Арденны — Лотарингия), Алын Рейн дэпэртээмэн, Страсбур уокуруг, Ленгольсайм кантон. 2015 сыл кулун тутарыгар диэри коммуна Гайспольсайм кантон киинэ этэ (Страсбур-Кампань уокурук), бу кантон суох буолбута.
Сытар сирэ.
Коммуна Парижтан 390 км илин диэки, Страсбуртан 11 км соҕуруулуу- арҕаа сытар.
Алгыс. Алгыс — дьоҥҥо үтүөнү баҕаран, олох араас түбэлтэлэригэр, көстүүлэригэр үтүө түмүгү көрдөһөн айыыларга, иччилэргэ сүгүгүйэн, махтанан анал тыл этии. Былыргы итэҕэл быһыытынан, киһиэхэ хараҥа күүстэри үтэйэр, ыарыыны эмтиир-домнуур кыахтаах аптаах тыл.
Саллааскылар. Саллааскылар (, ) - кыра, ардыгар орто кээмэйдээх лыахтар кэргэннэрэ. Төбөлөрө саллаҕар, харахтара улахан. Түргэнник көтөллөр. Гусеницата буорга, ситимҥэ эриллибит сэбирдэх быыһыгар кыстыыр.
Таҥалай ойуулаах саллааскы. Таҥалай ойуулаах саллааскы (, ) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Истиэп зонатыгар соҕуруулуу-илин Европаттан саҕалаан Приморьеҕа тиийэ тарҕаммыт. Саха сиригэр Өлүөнэ өрүс хочотугар Сиинэттэн Дьокуускайга дылы көстөр.
Бэс, от уонна атырдьах ыйдарыгар көтөр. Кынатын далааһына 30-42 см.
Дьэдьэн саллааскыта. Дьэдьэн саллааскыта (, ) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Европаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыт. Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа, илин уонна киин улуустарга көстөр.
Бэс уонна от ыйдарыгар көтөр. Кынатын далааһына 24-30 см.
Палемон саллааскы. Палемон саллааскы (, ) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа, илин уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туруупка курдук эриллибит сэбирдэххэ олорор, кыстыыр.
Бэс уонна от ыйдарыгар көтөр. Кынатын далааһына 26-32 см.
Ойуур саллааскыта. Ойуур саллааскыта (, ) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Евразия орто балаһатыгар (Сахалиины, Японияны киллэрэн туран) тарҕаммыт көрүҥ. Саха сиригэр арҕаа, соҕуруулуу-арҕаа уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туорахтаах үүнээйилэргэ олорор, кыстыыр.
Бэс ыйыгар көтөр. Кынатын далааһына 28-32 см.
Дьураалаах саллааскы. Дьураалаах саллааскы (, ) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туорахтаах үүнээйилэргэ олорор, сымыыта кыстыыр.
Кынатын далааһына 26-31 см.
От саллааскыта. От саллааскыта (, ) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Евразия орто балаһатыгар тарҕаммыт көрүҥ. Саха сиригэр киэҥ сиргэ арҕаа, соҕуруу, илин уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туорахтаах үүнээйилэргэ олорор, сымыыта кыстыыр.
От ыйын ортотуттан атырдьах ыйын ортотугар дылы көтөр. Кынатын далааһына 30-36 см.
Сылгы лыахтара. Сылгы лыахтара (, ) - бөдөҥ лыахтар кэргэннэрэ. Кынаттарын далааһына 50-90 см. Кэлин кынаттара кэлин өттүнэн оҥо быһыылаах буолан истэрэ кынатынан сабыллыбат. Наһаа кэрэ көрүҥнээх буолан коллекционердар сыаналыыр лыахтара.
Таҥара кийиитэ (лыах). Кулун туйаҕа эбэтэр Таҥара кийиитэ (, ) - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт, арҕаа, соҕуруулуу-арҕаа уонна киин улуустарга көстөр, илин Үөһээ Халымаҕа, Өймөкөөҥҥө уонна Муомаҕа баар буолар. Гусеницата зонтичнай үүнээйилэргэ олорор, кыстыыр.
Бэс ыйын бүтүүтүгэр, от ыйыгар көтөр. Толбоннордоох, араҕастыҥы дьүһүннээх буолар. Кынатын далааһына 56-85 мм.
Ксут. Ксут (, ) - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Уһук илиҥҥи көрүҥ (Амуурга, Кытайга, Кэриэйэҕэ уонна Японияҕа тарҕаммыт). Саха сиригэр биирдэ 1999 с. Өлүөхүмэҕэ көстүбүтэ. Ыраах көтөрүнэн биллэр. Гусеницата зонтичнай үүнээйилэргэ олорор.
Приморьеҕа ыам ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы көтөр. Кынатын далааһына 100-120 мм.
Феб (лыах). Феб (лыах)|Феб ( - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр илин тарҕаммыт.
Бэс ыйын ортотуттан атырдьах ыйын саҕаланыытыгар дылы көтөр. Кынатын далааһына 55-70 мм.
Кулун туйаҕа. Кулун туйаҕа () — са
аскы уу ылар сииктээх, бадарааннаах сиригэр, үрэх күөл кытыытыгар хойуутук үүнэр от.
Сэбирдэҕэ кулун туйаҕын суолугар маарынныыр, төгүрүктүҥү буолар. Биэс эминньэхтээх, саһархай өҥнөөх сибэккилээх.
Бэс ыйыгар сибэккилэнэр.
Сүлүһүннээх. Сүөһү сиэтэҕинэ сүһүрэр, ыанар ынах үүтэ түһэр.
Эмкэ туттуллуута.
Сибэккилэнэр кэмигэр отун бүтүннүү хомуйан, күлүк сиргэ куурдуллар. Хаппыт сэбирдэҕин итиигэ буһууну (тириини уокка сиэтиини) эмтииллэр.
Мстислав I Владимирович. Мстислав I Владимирович хос аата Великий (кириэстэммит аата Федор) — Русь 20-с салайааччыта. 1125—1132 сылларга бөрөстүөлгэ олорбут. Аҕата Владимир II Всеволодович Рюрикович өлбүтүн кэннэ кинээс буолбут. Ыалдьан өлбүт.
Кини кэнниттэн быраата Ярополк II Владимирович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.
Ярополк II Владимирович Рюрикович. Ярополк II Владимирович Рюрикович - Русь 21-с салайааччыта. 1132-1139 сылларга бөрөстүөлгэ олорбут. Убайа Мстислав I Владимирович өлбүтүн кэннэ киевляннар ыҥырыыларынан кинээс буолбут. Ыалдьан өлбүт.
Кини кэнниттэн быраата Вячеслав Владимирович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.
Вячеслав Владимирович Рюрикович. Вячеслав Владимирович Рюрикович - Русь 22-с салайааччыта. 1139 сыллаахха бөрөстүөлгэ 10 эрэ хонук олорбут. Убайа Ярополк II Владимирович Рюрикович өлбүтүн кэннэ кинээс буолбут. Чернигов кинээһэ Всеволод II Ольгович Киевы осаадалаабытыгар, куораттан тахсан биэрбит.
Онон кини кэнниттэн тастыҥ быраата Всеволод II Ольгович ыраахтааҕы буолбут.
Сибиирдэр. Сибиирдэр ("Сибиряктар", ) - Сибиир олохтоохторун барыларын ааттыылар. Сибиир дьоно сэргэтэ интернациол соҕус буолар, ол курдук нууччалар 74% ылаллар, ол кынан баран сибиир нууччалара, киин Арассыыйа нууччаларыттан менталитеттара, тылларын диалега уратылаах диэн ааттыыллар. Сорох чинчийээччилэр туспа саҥа үөскээн эрэр омук дииллэр.
Сипович Александр Александрович. Сипович Александр Александрович - XIX үйэ бүтүүтүгэр ыраахтааҕы былааһын утарбытын иһин Саха Сиригэр көскө кэлэ сылдьыбыт быраас идэлээх народоволец, омугунан белорус. 
Харьковтааҕы медицина институутугар үөрэммит. Ол сырыттаҕына "Народная воля" баартыйаҕа киирэрин иһин 1882 сыл тохсунньу 31 күнүгэр Харьков уокуругун байыаннай суута Сибииргэ көскө ыытарга уурбут. Саха сиригэр 1883 сыллаахха аҕалыллыбыт. Нам улууһугар олохсутуллубут. Бу кэмҥэ кинини кытта Никифоров-Күлүмнүүр өссө гимназист сылдьан билсэ сылдьыбыт. Ол туһунан ыстатыйа суруйбута биллэр.
Күлүмнүүр суруйарынан Сипович кэлэригэр отой оҕо курдук көрүҥнээҕэ үһү. Үрдүкү куурус устудьуона буолан медицинаны баһылаабыт киһи буоллаҕа, кэлээт дьон олоҕун-дьаһаҕын кытта билсэн баран ыарыһахтары эмтээбитинэн барар. Ойууннарга, аҕабыыттарга төлүү үөрэммит дьон өҥөтүн иһин харчы, ас биэрэ сатыылларын ылбат эбит. Бу кэмҥэ Күлүмнүүр бэйэтэ суруйарынан 80 биэрэстэлээх сиргэ да олордор элбэхтик алтыһар, ыарыһахтарга тылбаасчыт быһыытынан сылдьыһар эбит. Онтон Сипович хас да бэйэтин доҕотторуттан олохтоох "биэксэллэри" (Күлүмнүүр тыла) бэлэмнээн таһаарбыт. Холобур Дүпсүн улууһугар оннук "биэксэллэринэн" Күлүмнүүр, А.А. Афанасьев уонна В.П. Попов буолбуттар. В.В. Попов диэн саха киһитэ, сэниэ ыал, Сипович дьайыытынан медициинэҕэ наһаа убанан медициинискэй кинигэлэри эрэ буолбакка, аналлаах хаһыаттары ("Врач") кытта сурутан ааҕар буолбут. Дьиэтигэр улахан дьиэтээҕи аптека тэриммит уонна таһынааҕы ыаллары эминэн хааччыйар буолбут.
Сипович эмчит албан аата тарҕаммытын түмүгэр кинини оннооҕор Дьокуускайга ыҥыран ыарыһахтары көрдөрөр буолбуттар (куоракка хас да быраас баарын үрдүнэн).
Николай Уус. Борисов Николай Федорович (Николай Уус) — суруйааччы, Российскай Федерация үтүөлээх юриһа.
Айар үлэтэ.
Бастакы кэпсээнэ «Өймөкөөн тыатыгар» 1979 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга тахсыбыт. Онтон ыла 20-чэ кинигэлэри айан бэчээттэппит.