mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Михайлов Иннокентий Николаевич. Михайлов Иннокентий Николаевич (1922 төр.) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1922 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Ньурба улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүт. 
1936—1942 сс. Үөһээ Бүлүү оройуонугар кыһыл көмүһү хостуур артыалга үлэлээбит.
Аҕа дойду сэриитигэр 1942 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр ыҥырыллыбыт. Иркутскай тыатыгар байыаннай үөрэҕи ааспыт. 11-с аармыйа 695-с стрелковай полка састаабыгар Сталинград фронугар 1942 сыллаахха сэриилэспит. Ленинград фронугар 147-с СП кэккэтигэр сэриилэспит, Ленинград көмүскэлин кыттыылааҕа. 
Хаҥас бүлгүнүгэр балаҕан ыйын 23 күнүгэр бааһырбыт. Биир ый устата Рыбинскай куоракка эмтэнэн баран Харьков туһаайыытыгар сэриилэспит. Бу сылдьан ойоҕостотон госпитальга киирбит. 1944 с. Войсковой тимир суоллааҕы аармыйаҕа сулууспалаабыт. Ленинград уобалаһыгар сэрии суолун суһал бириэмэҕэ оҥорон биэрэрбит диэн суруйар 1970 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар.
Сэрии кэнниттэн төрөөбүт дойдутугар Хаҥалас нэһилиэгэр «Кыһыл сухаһыт» (Красный пахарь) колхозка үлэлээбит.
Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан (06.04.1985), Сталинград көмүскэлин иһин, «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» уо. д. а. мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
Бүлүү куоратыгар олорор.
Константинов Фёдор Семёнович. Константинов Фёдор Семёнович (1898 төр.) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1998 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Адамов Терентий ревком чилиэнэ эбит. 1922 сыллаахха үрүҥнэр өлөрбүттэр. 1929 сыллаахтан холкуостаах.
Аҕа дойду сэриитигэр 44 сааһыгар 1942 сыллаахха ыам ыйыгар ыҥырыллыбыт. Чурапчы, Таатта, Амма оройуонун дьонун кытта Өлүөнэ өрүһүнэн илдьибиттэр. Иркутскайга тиийэн строевой пехотнай чааска үөрэппиттэр. 133 нүөмэрдээх батальон састаабыгар Сталинграадтааҕы фроҥҥа барбыт. 
Фёдоров Афанасий Филиппович диэн учуутал үөрэхтээх биир дойдулааҕын алтынньы ортотун саҕана бааһырбытын плащ-балаакканан соһон истэҕинэ өлбүт. Эмиэ нэһилиэгин дьоно Анемподистов Егор Васильевич уонна Атласов Павел эмиэ онно өлбүттэрэ диэн суруйар ахтыытыгар. Иванов Сэмэн (Чэмпээйэп уола диэн тустуук, арааһа атын нэһилиэк киһитэ быһыылаах) эмиэ онно өлбүт. Ахтыытыгар бэтэрээн өссө Догдооноп Михаил (Бөҕө Догдооноп) диэн Болтоҥо киһитин уонна Попов Иван Павлович диэн Кытаанах нэһилиэгин киһитин (улахан күүстээх уол этэ диир) илиилэрэ суох төннүбүттэрэ диэн суруйар. Кыргыһыыга 4 сиринэн бааһыран батальонтан аҕыйах киһи иһигэр тыыннаах ордубут. 1969 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар Камышино госпиталыгар Васильев Дмитрий уонна Фомин Гаврил Петрович диэн бэйэтин нэһилиэгин дьонун кытта сыппыттар. Госпитальга 3,5 ый сытан баран 1943 сыллаахха саппаас полкаҕа ыытыллыбыт. 
1943 сыл бэс ыйыгар саппаас полканы чаастарынан тарҕаппыттар, кини НКВД пограничнай сэриилэригэр түбэспит. Батальоҥҥа связистаабыт, Курскай тоҕойго, онтон Киин фроҥҥа сэриилэспит. Киев уобалаһынан, Белоруссиянан, Польшанан сылдьыбыт. 1944 с. Варшаваны босхолооһуҥҥа, 1945 сыллаахха Берлиини ылыыга кыттыбыт. «Ыам ыйын саҕаланыытыгар түүн 4 киһини туппутум. Ол иһин Албан Аат III истиэпэннээх уордьан ылбытым», — диэн суруйбут ахтыытыгар. 1945 сыл сайын Эльба өрүс үрдүгэр Буденбург куоракка сайылаабыт.
72 саастааҕар суруттарбыт ахтыытыгар билигин хачыгаардыыбн диэбит. Алта оҕолоох эбит..
Албан аат III ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (29.10.1945).
Данилов Иван Еримеевич. Данилов Иван Еримеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Арҕаа Хаҥалас улууһун Мытаах нэһилиэгэр 1902 сыллаахха төрөөбүт. 1942 сыллаахха табаһыттыы сылдьан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 
Молотов куоракка биир ый байыаннай кууруска сылдьан баран Сталинград көмүскэлигэр 1942 сыл атырдьах ыйыттан алтынньы 20 күнүгэр дылы стрелковай батальоҥҥа сэриилэспит. Уҥа илиитигэр бааһыран хас да ый госпитальга сытан баран дойдутугар төннүбүт. 1970 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар, Ньурбаттан Бокучаров Семену уонна Боччусов Анисимы кытта сылдьыбытым диэбит. Бокучаров кинини кытта тэҥҥэ бааһырбыт, атаҕар. Оттон Боччусов кыратык бааһыран Сталинградка хаалбыта диэн суруйар.
«Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (30.05.1951).
Ушницкай Михаил Петрович. Ушницкай Михаил Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
I Өспөх нэһилиэгэр Кэлэдимэ диэн сиргэ 1905 сыллаахха орто бааһынай кэргэҥҥэ төрөөбүт. 1930 сыллаахха «Саҥа хардыы» холкуоска киирбит. Бу холкуос пиэрмэтин сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан 1941 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 
Мальта станцияҕа хас да ый үөрэнэн баран Москуба көмүскэлигэр сэриилэспит. Бэс ыйын 5 күнүгэр илиитигэр бааһыран госпитальга 23 хонук сыппыт. Онтон Волга таһыгар ыытыллыбыт. Онно уоттаах сэриигэ сылдьыбыт, ыстыыгынан атаакаларга сылдьыталаабыт. Биир дойдулааҕа Семенов Максим диэн киһи баар этэ диэн ахтыытыгар суруйар. Бу кыргыһыыга төбөтүгэр уонна атахтарыгар бааһыран 3 ый госпитальга эмтэммит, онтон 1943 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр дойдутугар ыыппытар. Кэлэрин кытта үс хоннороот Кэбээйигэ сүөһү биригэдьииринэн ыыппыттар. «Мин төһө да төбөм ыарыйдар, үлэлииргэ тиийбитим,» - диэн суруйар ахтыытыгар.
1969 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар элбэх оҕолоохпун, кэргэни ыанньыксыттыыр диэбит..
Үҥкүр күөлэ. Үҥкүр күөлэ - Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой нэһилиэгэр баар күөл. 
Уруккута Аһыкай нэһилиэгэр киирэрэ. 1937 сыллаахха манна кииннээн "Кыһыл үүнүү" холкуос тэриллэ сылдьыбыт. Сайынын от өлгөмнөөн үүнэр. Собо, мунду сөбүлээн үөскүүр уулаах. Саас куйуурдаан, сайын илимнээн балыктанар күөл.
Аһыкай нэһилиэгэ. Аһыкай нэһилиэгэ (1824-1951) - Марха уонна кэлин Үөһээ Бүлүү улуустарыгар киирэ сылдьыбыт суох буолбут нэһилиэк.
Уруккута.
Үөһээ Бүлүү улууһа 1808 сыллаахха 13 нэһилиэктээҕэ: I, II Дьаарханнар, I, I Бордоҥнор, I, II Үөдүгэйдэр, Чочу, Нам, Өргүөт, Боотулуу, Мэйик, Үөдэй уонна Хаҥалас. 
1824 сыллаахха олохтоохтор туруорсууларынан туспа Марха улууһа тэриллибитэ. Сүрүннээн Марха өрүс устун сытар нэһилиэктэр киирбиттэрэ. Ону таһынан тоҥустар Солоҕоон, Үгүлээт уустара эмиэ киирэллэрэ. Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү сиригэр киирэр сирдээх Аһыкай нэһилиэгэ эмиэ бу улууска хабыллара. 1835-1836 сыллардаахха Марха улууһа 10 нэһилиэктээҕэ: I, II Бордоҥ, I, II Дьаархан, Акана, Аһыкай, Бэстээх, Хаҥалас, Таркаайы уонна Тыалыкы.
1859 сыллаахха Аһыкайга 168 балаҕаҥҥа 164 эр киһи, 187 дьахтар, барыта 351 киһи тарҕанан олорбут. кинилэр 1114 сылгыны, 229 көлүүр оҕуһу, 1009 ыанар ынах сүөһүнү, барыта 3101 сүөһүнү иитэн олорбуттар. Ол аата биир улахан киһиэхэ тиксэринэн 12,3 сүөһүнү иитэр эбиттэр. Ону сэргэ 147 буут ньэчимиэн бурдугу үүннэрбиттэр, 80 сүөһүнү атыылаабыттар, 90 сүөһүнү айахтарыгар сиэбиттэр.
Маны таһынан олохтоохтор тимири уһаарыынан кыайа хото дьарыктаналларын туһунан Р. Маак суруйар. Ол курдук 1860 сыллаахха Аһыкайдар 100 буут тимири уһаарбыттара ыйыллыбыт.
Сэбиэскэй кэмҥэ.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр 1926 с. биэрэпис түмүгүнэн 347 киһи, о.и. 172 эр киһи, 175 дьахтар баар эбит. Холбоһуктааһын кэмигэр бастаан Аллараа Аһыкайга Сээҥээбигэ "Трактор", оттон Үөһээ Аһыкайга Үҥкүр Күөлгэ "Кыһыл үүнүү" колхозтар утуу-субуу 1931, 1937 сылларга тэриллибиттэр. Аҕа дойду сэриитин иннинэ "Тракторга" Никодимов С.И., "Кыһыл үүнүүгэ" Павлов А.П. председателлээбиттэр. "Трактор" колхоз Үөһээ Бүлүү улууһугар бастакынан тэриллибит колхоз буолар. Бу колхозка барыта 30-тан тахса хаһаайыстыба холбоспута. 
Кривогорницын С.С. - Марха улууһун кулубата.
Семен Семенович Кривогорницын Марха улууһугар кулубалаабыта биллэр. Бэрт толуу киһи эбит: 130-ча киилэ ыйааһыннаах, үрдүгэ 2 миэтэрэни эрэ кыайбат бөдөҥ киһи эбит. Аһыкайга олохсуйан олорбут. Дьоно уол кыра эрдэҕинэ Уус-Алдантан 80-ча сүөһүлээх от сии диэн сут дьыл көһөн кэлбиттэр. Кулубалыыр кэмигэр Мархаҕа оскуола туттарбыт. Бу дойдуга аан бастаан хоруу диэни хастарбыт. Кулуһуннаахтан Куонааҥҥа диэри 1,5 км хорууну хастарбыт. Кулуһуннаах күөлү уолбалатан баран күүлэй тэрийбит. Барыта 25 бастыҥ охсооччу, 15 олоччох охсооччу (олоччох диэн кытыы, быстах сирдэри охсор, мөлтөх охсооччу ааттанар) кыттыбыт.
1905 сыллаахха Кривогорницыҥҥа Өксөкүлээх Өлөксөй кэлэ сылдьыбыт. Өксөкүлээх Өлөксөй үс сэргэни туруоран, кэлэ сылдьыбыт сылын, кириэһин бэйэтэ оҥорон биэрбит. 
1905 сыллаахха кулубалыырыттан уурайан Оҥхойго көспүт.
Rafael Nadal. Рафаэль Надаль Парара (, төрөөбүтэ. Бэс ыйын 3 күнэ. 1986 дьыл Манакор, Балеарскай арыылар) - испанскай теннисист төрдүс миэстэлээх РЕЙТИ АТП.
Кини историяҕа сүҥкэн тенниһинэн ааҕыллар буортовай уонна саамай бастыҥнартан биирдэстэрэ.Бүгүҥҥү күҥҥэ саамай элбэх титуллаах эр дьон ортотугар саамай улахан теннисист буолар Улахан шлема соҕотох разрядка-21, урутаан швейцарец Федор Роджера и серба Дьоковичка Саҥа-иккиэн 20- лии.
TriStar Pictures. TriStar Pictures (ТриСтар Пикчерз), АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ, Голливуд пропискалаах студиялартан биир бөдөҥнөрө. Аатырбыт Sony конгломератка киирэр.
Metro-Goldwyn-Mayer. Metro Goldwyn Mayer (Метро Голдуин Майер), АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, улахан медиаконгломерат, 64 студиялары бас билэр. Голливуд пропискалаах.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Sony империаҕа киирэр уонна юридическай киинэ мультик бырааптара эмиэ Sony бас билэр.
X5 Group. X5 Group — Арассыыйа биир бөдөҥ тэрилтэтэ, хас даҕаны ретейл сетевой гипермаркеттары бас билэр.
Каспи баан. Kaspi Bank (Каспи Банк), Казахстаан биир бөдөҥ баана.
Сир Банк. Сир Банк (), Саха Сирин биир бөдөҥ баана этэ, банкротства барбыта. 
10.06.1992 Дьокуускай куоратка төрүттэммитэ.
24.07.2014 банкротства уонна ликвидация.
Саха Даймонд Банк. Саха Даймонд Банк (Sakha Diamond Bank), Саха Сирин биир улахан финансовай конгломерата этэ, сыыһа туттуунан сибээстээн банкротства процеһын барбыта.
09.10.1995 Дьокуускай куоратка төрүттэммитэ.
29.09.2010 ликвидацията
Америкаҕа уонна Канаадаҕа үлэлээбит баан буолар, NYSE фирменнай "SakhaDiamondBank", Ltd кода итинник этэ, 3272 кодунан Арассыыйаҕа уонна Америкаҕа налоговай резидент этэ.
Credit One Bank. Credit One Bank — Невада штатын муниципальнай баана, 2018 сылтан бары 50 штаттарга үлэлиир. Сүрүннээн кредитнай карта өҥөтүн тарҕатар.
Дмитрий нестерович апросимов. Дмитрий Нестерович Апросимов 1925 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Уус-Маайа улууһугар Күп нэһилиэгэр дьадаҥы эбэҥки ыалыгар төрөөбүтэ. Төрөөбүт сирэ-дойдута Эдьээн сэлиэнньэтэ айылҕата ураты кэрэ көстүүлээх, ыраас салгыннаах, көмүс уулаах Алдан долгуннарыгар сүгүрүйэн инники айар үлэтигэр дойдута, сирэ-уота уус-уран тылынан хоһуйуллан кумааҕыга, хаһыакка, кинигэҕэ бэчээттэнэн, суруйааччы айар талаана үгүс дьон биһирэбилин ылбыта.
Д.Апросимов эбэҥки литературатыгар талааннаах, ураты буочардаах суруйааччынан биллэн барбыта. Кини бэйэтин айымньыларын сахалыы суруйара, хотугу суруйааччылар хоһооннорун сахалыы тылбаастыыра.
Кыра эрдэҕиттэн кыһалҕалаах олоҕу билбитэ. Аҕата удьуор булчут эбэҥки эбит. Ол иһин Дмитрий эмиэ кыра эрдэҕиттэн бултка сыстыгаһа, айар үлэтигэр булт тиэмэтэ үгүстүк көстөр. Ийэтэ - саха дьахтара, Чурапчы Амматыттан төрүттээҕэ. Ийэтэ эрдэ өлөн, оҕо сааһа ыараханнык ааспытын Д.Апросимов ахтыытыттан билэбит. Балтын Катяны хоргуйан өлүө диэннэр, атын Апальковтар диэн ыалга иитэ биэрбиттэр. Иитиэх-аһатыах соҕотох убайдара сэриигэ тылланан баран, Сталинград иһин кыргыһыыга геройдуу охтубут. Миитэрэй төһө да ыарахан олохтоннор, төһө даҕаны ас-таҥас суох буоллар, Якутскайдааҕы художественнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ, онно үөрэнэ сылдьан саха народнай суруйааччытын Семен Даниловы кытта билсибитэ, бу билсиһии кини айар үлэтигэр улахан оруолу оонньообута.
Д.Апросимов поэзияҕа олоҕун бүтүннүүтүн анаабыта. Ол курдук бастакы хоһооно 1958 с. Үөһээ Бүлүү оройуонугар «Дьолоох айаҥҥа» диэн хомууруньукка бэчээттэммитэ. Онтон 1968 с. «Сүүрээн» хоһоон хомуурунньуга, 1978 с. «Үс үрүйэ», 1981 с. Москуба куоракка тахсар «Современник» сурунаалга «Три родника» хоһоон, 1983с. «Куралай Кустук» сэһэнэ бэчээккэ тахсыбыттара.
«Утум» кинигэ хоһооннорун хас да араас тиэмэҕэ усулуобунайдык араарыахха сөп:
Анабыл хоһооннор
Таптал хоһоонноро
Оҕолоругар анаабыт хоһооннор
Дьыл-кэм тиэмэтэ
Көмүс күһүн тиэмэтэ
Ийэ, аҕа уобараһа
Оҕо саас тиэмэтэ
Норуот сиэрэ-туома, дириҥ толкуйдаах хоһооннор.
Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Сүүрээн» диэн ааттанан 1968 с. тахсыбыта. Сахалыы суруйар буолан, эдэр поэт эбэҥки норуотугар туох эрэ уратыны киллэриэхтээҕин өйдүүрэ. Бастакы хоһоонноругар, оччотооҕу поэттар курдук, үксүгэр социализмы, күүстээх үлэни, норуоттар доҕордоһууларын туойарын көрөбүт. Ол кэнниттэн бириэмэ ааспытын кэннэ, Д.Апросимов поэзията сыыйа уларыйан, тиэмэтэ кэҥээн испитэ, бэйэтин эрэ олоҕун туһунан буолбакка, бүтүн норуотун дьылҕатын толкуйдуура көстөн барбыта.
C Spire. C Spire (Си Спайр), АХШ тэрилтэтэ, сотовай оператор, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар. Сүрүннээн Соҕуруу штаттарга үлэлиир.
Иннокентий Иннокентьевич Корякин. Саха биллэр худуоhунньуктарыттан биирдэстэрэ - Корякин Иннокентий Иннокентьевич (эдэрэ). Кини улэлэрэ норуокка киэнник биллэр. Холобура, «Алаас хотуна» (эдэркээн кыыс ынахтар, о5устар мэччийэ сылдьар алаастарыгар кымыс ытыйа олорор) уонна «Атаах боотур» (сайынны хонууга улахан, куустээх бухатыыр киhини ийэтэ хамыйа5ынан аhата олорор). Кини а5ата эмиэ Иннокентий Корякин диэн биллэр живописец - художник. Иннокентий Корякин (эдэрэ) а5атын курдук улахан талааннаах, дьо5урдаах. Кини бэйэтин улэлэригэр саха остуоруйаларын, номохторун, керудьуес кэпсээннэрин туhанар. Кини тыа5а, киэн - куон дьиэ5э, улахан дьиэ кэргэннэ улааппыт. О5о эрдэ5иттэн Сахабыт сирин кэрэ айыл5атын кытта алтыспыт. Онон кини хартыыналара наhаа кэрэлэр, ча5ылхайдар, аптаах курдуктар. Худуоhунньук аптаах тууллэргэ майгынныыр, сахалыы матыыптаах, кестуулээх киhини абылыыр хартыыналары суруйар. Иннокентий Корякин Дьокуускайдаа5ы художественнай училищены бутэрэн баран, Красноярскайдаа5ы художественнай институтка уерэммитэ.
Источники: картины художника; статья Кюннэй Еремеевой «Иннокентий Корякин: диалог мифа и реализма», газета Якутия от 4 декабря 2020 г.
US Mobile. US Mobile — АХШ тэрилтэтэ, 4G уонна 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар дьоҥҥо. Бэйэтин вышкалара сүрүннээн Калифорния штатыгар баар, онтон 49 атын штаттарга T-Mobile уонна Verizon вышкаларын арендалыыр.
2021 сыл түмүгүнэн US Mobile сибээс өҥөтө АХШ территориятын барытын хабар, федеральнай сабар сибээһинэн.
TAG Mobile. TAG Mobile — Техас сибээс өҥөтүн тарҕатар тэрилтэтэ, 4G өҥөнөн туттар. Сотовай оператор. 50 штатка барытыгар үлэлиир. Сүрүннээн дьадаҥылар уонна кыаммат араҥаларга туһааннаах сибээс, тоҕо диэтэххэ TAG Mobile государственнай буолар.
Telestial. Telestial — АХШ тэрилтэтэ, сотовай оператор. 75 омук сиригэр үлэлиир.
Cellcom. Cellcom — Висконсин уонна Мичиган штатыгар үлэлиир сотовай сибээс, 5G өҥөнү тарҕатар.
Репарацийа. Репарацийа ( — «көннөрүү» эбэтэр «төҥүннэрии»), Аан Дойдуга норуоттар икки ардыларыгар туттуллар мораль уонна киһилии сыһыан биир көрүҥэ. Сүрүннээн сэриини тардыбыт дойду харчынан уонна да атын материальнай төлөбүрүнэн алдьаппын тугун төлүүр процеһа ааттанар.
Аан Дойдуга репарацийа бары төлөөбүттэрэ:
Инники репарациа:
Контрибуцийа. Контрибуцийа диэн репарацийа утары өйдөйбүлэ. Төттөрүтүн сэриилиир длйдуга сэриилэппит дойду төлүүр харчы. Билиҥҥи кэмҥэ мораль сайдан туттуллубат.
Рязанскай Асклипиодот Афанасьевич. Рязанскай Асклипиодот Афанасьевич — Амма улууһун бастакы кулубатын Афанасий Рязанскай уола, Кытайга уонна Австралияҕа олорон бэйэтин тула саха эмиграннарын түмпүт киһи, суруналыыс.
1898 сыллахха муус устар 26 күнүгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайга биэлсэр оскуолатын бүтэрбитэ, сэбиэскэй былааһы ылымматаҕа, кыраныысса таһыгар Кытайга тахсан олорбута, бөдөҥ суруналыыс буолбута, 1942 сыллаахха диэри Шанхаайга олорбута, онтон Гонкоҥҥа олоро сылдьыбыта, онно сылдьан аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1949 сыллаахха дьиэ кэргэнин илдьэ Австралияҕа көспүтэ. Бу тухары кыраныысса таһыгар олорор сахалары бэйэтин тула түмэрэ, өйүүрэ. 1968 сыллаахха алтынньы 11 күнүгэр Австралия Брисбен куоратыгар өлбүтэ, онно көмүллүбүтэ. 
Кэргэнэ Елизавета Рязанская (1910 с. т.) 2008 сыллаахха өлбүтэ. Икки уоллаахтар этэ: улаханнара — Афанасий (1933-2018), кыралара — Евгений (1939-2014).
Чомчоев Анатолий Игнатьевич. Чомчоев Анатолий Игнатьевич — аармыйа эпиһиэрэ (1969-1990 сс.), полковник, Чернобыль саахалын ликвидатора, учуонай, Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутаата, Үөһээ Бүлүү улууһун баһылыга (1992 с.), СӨ Гражданскай оборуонаҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ (1992-1994 сс.)
1951 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар Далыр нэһилиэгэр төрөөбүт. 
Уһук Илиннээҕи үрдүкү общевойсковой хамандыырдар училищеларын, М.В.Фрунзе аатынан байыаннай акадьыамыйаны, Гражданскай көмүскэл акадьыамыйатын бүтэрбит.
1969-1990 сс. аармыйаҕа сулууспа. 
1990-1991 сс. СӨ Үрдүкү Сэбиэтин социальнай хайысхаҕа уонна экэниэмикэҕэ отделын сүрүннүүр испэсэлииһэ.
1991-1992 сс. ЯНЦ СО РАН экэниэмикэ институтун аҕа билим үлэһитэ.
1992 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун баһылыга.
1992-1994 сс. СӨ Гражданскай оборуонаҕа Судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ. 
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн бастакы ыҥыырытыгар №5 Орто Бүлүү уокуругуттан дьокутаатынан талыллыбыта. Ил Түмэн Бэрэстэбиитэллэрин балаататын аграрнай реформаҕа, сир бэлиитикэтигэр, хостонор баайдарга уонна экологияҕа кэмитиэтин бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ (1997 сыл ахсынньы 28 күнүгэр диэри).
Наҕараадалара.
«ССРС Сэбилэниилээх Күүстэригэр эҥкилэ суох сулууспатын иһин» мэтээл I, II уонна III истиэпэннэрэ
Уйар. Уйар (, ), Красноярскай кыраайга баар кыра куорат. Былыр сахалар ааттаабыттара, олоро сылдьыбыттара. Үрэх баар Уйар диэн ааттаах.
2022 сыл сааһыгар куорат 30% дьиэтэ умайан хаалбыта баһаарга, 8 киһи умайан өлбүтэ.
Тыа баһаара (2022). Тыа баһаара — 2022 сыл сааһыттан Арассыыйаны айылҕа Украинаҕа сэриинэн түспүтүн иһин иэстэһэн диэбит курдук улахан баһаардар саҕаланан эрэллэр. Быйыл Саха Сиригэр улахан баһаардар буолаллара күүтүллэр.
Интеррос. Интеррос ("Interros Global Invest"), Арассыыйа биир бөдөҥ чааһынай инвестиционнай бөлөҕө. 
2022 сыллаахтар Тинькофф Банк 3% дьиҥнээх сыанатыттан рэкеттаан ылбыта.
Рашизм. Рашизм ("нуучча фашизма"), нууччалар фашисткай идеологиялара, атын омуктартан ордукпут уонна үчүгэйбит диэн, туспа цивилациябыт диэн. Рашизм бастакы төрдө () "русский - старший брат, младший брат - якут, украинец, беларус, татарин, чеченец" диэн буолар. ССРС саҕана ити күркэйэн билигин нууччалар онтуктарын суохтууллар, ол иһин рашизм буолбуттар.
Рашизм символа — георгиевскай лента (атын дойдуларга националисткай диэн бобуллубута) уонна Z буукуба.
Рашизм дьиҥнээх сирэйин Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр көрдөрбүтэ. Ол да иннинэ көстөр этэ, сүрүннээн интернет ситимигэр.
Майкл Наки. Майкл Наки (толору аата Michael Sidney Nacke), блогер, ютубер, журналист, политическай уонна уопсастыбаннай активист, биллэр стример. Ахсынньы 25 күнүгэр 1993 сыллаахха Москваҕа төрөөбүтэ.
Аҕата — американ омук, АХШ олохтооҕо, ийэтэ — нуучча дьахтара.
Майкл утары Владимир Путин уурааҕынан уголовнай дьыала тэрийбиттэрэ, Украина Арассыыйа сэриитэ кэпсиирин иһин YouTube канаалыгар.
2022 сыллаахха сэрии саҕаламмытын кэнниттэн Грузияҕа куоппута,онтон устунан Америкаҕа.
Ойохтоох, биллэр журналист чүөчэ, Эхо Москвы үлэлии сылдьыбыт ойоҕо.
Михаил Ходорковский. Михаил Ходорковский (толору аата Михаи́л Бори́сович Ходорко́вский), Арассыыйа уонна Аан Дойду биллэр политическай активиһа, Владимир Путин күтүр өстөөҕө, харчы уорарын барытын билэн дьоҥҥо тарҕаппыт киһи буолар. Урукку ЮКОС үлэлээбитэ.
Бэс ыйын 23 күнүгэр 1963 Москваҕа төрөөбүтэ, оҕо сааһа Украинаҕа Харьков куоратка ааспыта.
Ийэтэ - украинка, аҕата - нуучча.
Билигин Лондон куоратка олорор дииллэр, ол эрэн Латвияҕа эмиэ политическай куотуу ылбыта. 
2022 сылтан ыла Украина Арассыыйа сэриитэ тохтуурун туһугар антивоеннай комитет айбыта, Youtube Ходорковский LIVE диэн канааллаах.
Эбиһээнэ оспата тарҕаныыта (2022). Эбиһээнэ оспата диэн оспа ыарыы биир көрүҥэ, сахалыыта араҥ диэн буолар. 2022 сылтан бу ыарыы дьоҥҥо сыстан эрэр.
Татыйыына. Татыйыына (ол эбэтэр Татыйыына Бөлөх, Татыйыына хампаанньата, Tatyjyyna Group, норуоттар икки ардыларынааҕы листиҥа Tatyjyyna Group LLC), Сунтаар улууһун биир түргэнник сайда турар тэрилтэтэ, 15 тэрилтэттэн турар конгломерат буолар.
Салалтата — Сунтаар.
Филиаллара — 7 улууска.
Төрүттээччи уонна салайааччы Tatyjyyna Group конгломераты — Нина Прокопьевна Герасимова.
НХЗ Group. НХЗ Group — Нөмүгү килиэн уонна араас бурдук аһы оҥорор тэрилтэтэ, Саха Сиригэр саамай улахан. Биир бөдөҥ конгломерат, 12 тэрилтэлэр бөлөххө киирэр.
Аргыс Кредит. Аргыс Кредит (листиҥ аата Argys Credit), харчы эргитэр уонна үлүннэрэр тэрилтэ. 2014 сыллаахха төрүттэммитэ.
Натали Дениз. Натали Дениз (, ; Котловина киинэ, Рени оройуон Одесса уобалаһа) — диэн Украина гагаузскай ырыаһыт.
DreamWorks Animation Television. Dreamworks Animation Television — АХШ аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара,
Atomic Cartoons. Atomic Cartoons — Канаада саамай улахан аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара.
IHI Corporation. IHI Corporation (толору аата 株式会社) — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ турбированнай двигатель, ракеталары, авиационнай техникалары оҥорор тэрилтэ. 
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Japan Marine United. Japan Marine United — Дьоппуон иккис улахан хараабыл оҥорор тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга иккис буолар улаханынан (Imabari Shipbuilding кэнниттэн). Планета 38% рыногын тутар, ол эрэн Америкаҕа уонна Кытайга 60% рыногы бас билэр. 
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Дьордь Оруэлл. Дьордь Оруэлл () — Улуу Британия биллэр суруйааччыта, Аан Дойдуга биир биллэр киһи буолар. Биллэринэн тоталитаризм уонна диктатура утары үлэлээбит киһи, элбэх политическай көрүүлээх романнары суруйбут киһи, холобура Улахан убай 1984.
Улахан убай 1984. Улахан убай 1984 (сороҕор боростуойдук 1984), роман, үһүйээн, кэпсээн, антиутопическай көрүүлээх, инники ыччакка көлүөнэҕэ ананар, улахан айымньы. Сүрүн айааччыта Дьордь Оруэлл. 
Айымньы ис хоһоонугар сүрүннээн дьон сэргэ улахан убай кэтэбилигэр олорор, фашизм форматыгар маарынныыр кэм.
Экстремизм. Экстремизм (латыын тылыттан - атын көрүүлээх киһи), дьигинэн экстремизм диэн өйдөбүл суох. Ханнык эмит тоталитаризм эбэтэр диктатура былааһа былааһын тутаары киннэри утары барбыт дьону экстремистэр диэн ааттыан сөп. Дьон көрүүтүн уларытар, ол эбэтэр салайар былааһы уларытар санаалаах литературалар киинэлэр ырыалар эмиэ экстремистическай материаллар буолуохтарын сөп салайар былаас өйдөбүлүнэн (сүөһүлэр былааска уһуннук олорор туһугар ону маны толкуйдууллар).
Сарын. 1. аат. 1. Киһиэхэ көхсүн үөһээ өттө, лаппаакытын уҥуоҕа сылдьар сирэ  эҥил  баһын  кытары;  сүөһүгэ  арҕаһыттан  аллара  лаппаакытын  уҥуоҕа сылдьар сирэ. Верхняя часть туловища с лопаточной костью и мышцами от шеи до начала руки, плечо (у человека); широкая, плоская, треугольной формы кость на спине, лопатка. Санныгар сүк. Ат ыҥыырга саннын астарбыт. Кини хараҕа хап-хара, санна быгдыгыр, уҥуоҕунан кыра. Суорун Омоллоон. Соня сиилээбиттии төбөтүн санныгар кыҥначчы түһэрдэ. М. Доҕордуурап. Оҕо сиһин, иһин, саннын, түөһүн быччыҥнарын сайыннарарга сөптөөх үс-түөрт боростуой хамсаныыны оҥорторуллар. Дьиэ к.2. Таҥнар таҥас киһи ити миэстэтин сабар өттө. Часть одежды, облегающая плечи. Сон санна. Таҥас ыйыыртан санныгар икки кыракый сулустаах киитэлин ылан кэттэ. М. Попов. 3. калька. Төһүү эбэтэр туох эмэ төһүү чааһын тирэнэр сириттэн аҥаар уһугар диэритэ. Часть рычага (в технических устройствах и механизмах) от точки опоры до одного конца, плечо. Төһүү санна. Ыйааһын биир санна. Көтөҕөр кыраан саннынан Көхөҕө иилэннэрТуоннанан курууһу таһаллар. Күннүк Уурастыырап. 2. сыһ. суолт. Көлөтө, тырааныспара 
суох көтөҕөн, сүгэн. Вручную, на плечах (носить, таскать чтол.). Таня, хаста да кырынан, омурҕан чэйин уутун саннынан таһар. Дьүөгэ Ааныстыырап. [Кулуба] дьиэтин суон бэрэбинэлэрин дьадаҥылар дар уҥуох сарыннарынан таспыттара. А. Сыромятникова.
Ситим тыл. Этии биир уустаах чилиэннэрин, икки этиини эбэтэр санаа кэрчиктэрин ситимнииргэ идэтийбит тылы ситим тыл дэнэр.
Эрэйдэммиттэр хаамыынан (киинэ). Эрэйдэммиттэр хаамыынан (), АХШ оҥорбут киинэтэ, 1995 сыллаахха. 20th Century Studios тэрилтэ уһулбут киинэтэ. 275 омук тылынан тахсыбыта, олор ахсааныгар саха тылынан. 1996-1998 сыллардаахха Саха Сиригэр VHS форматка сахалыы уонна нууччалыы тылынан тарҕаммыта, ол эрэн эрюн оригинал тылынан (английскай) тылынан эмиэ тарҕанара. Грег Биман () айымньытынан уһуллубут киинэ.
Сүжет.
Оҕолор походка баралларын туһунан.
20th Century Studios. 20th Century Studios (сахалыы: Сүүрбэһис үйэ Студио), АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, Голливуд пропискалаах. Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Walt Disney тэрилтэ 96% акциятын бас билэр, 4% акциятын Sony.