mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кемерово уобалаһа. Кемерово уобалаһа, (Нууччалыы: Кемеровская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Кемерово.
География.
Хоту өттө дэхси сир, онтон соҕурууҥҥута хайалаах дойду, Алтаай уонна Сайаан хайа системаларын кытыыларыгар сытар, уобалас иһигэр Кузнецкай хайалара, Салаир хайалара уонна Шория хайалара бааллар. Уобалас кэтитэ: хотуттан соҕурууга: 500 км, арҕааттан илиҥҥэ: 300 км.
Климат.
Клиимата континентаальнай - уһун, тымныы кыһын уонна кылгас сылаас сайын. Орто температууралар: тохсунньуга −17 … −20 °C, от ыйыгар +17 … +18 °C. Халлаан уутун түһуүүтэ, сылга: дэхси сиргэ 300 мм, хайаларга 1000 (сороҕор үрдүк) мм.
Сир баайа.
Таас уонна буурай чохтор хостоноллор (аатырбыт КУЗБАСС), тимир уонна полиметаал уруудалар, кыһыл көмүс, фосфориттар уонна араас тутуу материаллара.
История.
Уруук сүрүн нэһилиэнньэтэ шор уонна телеут омуктар эбиттэр. 1618 сылтан нууччалар олохсуйан саҕалаабыттара.
Уобалас бэйэто 1943-үс сылга тэриллибитэ, ССРС Үрдүк Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан.
Экономика.
Уобаласка улаханнык сайдыыллыбыт таас чох хостуур промышленнастаах. Сылга 150 мөл. туонна таас чох сиртэн хостонор.
Тимиир ууллары (өҥнөөх уонна хара), машиностроение, химия.
Демография.
Алта саамай элбэх ахсааннаах омуктар, 2002 сыллах биэрэпис көрдөрүүтүнэн:
Курскай уобалас. Куурскай уобалас, (Нууччалыы: Курская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Куурскай.
География.
Уобалас кирбиилэһэр: хотугулуу-арҕааҕа Брянскай уобалаһы кытта, хоту Орёл уобалаһын кыттта, хотугулуу-илиҥҥэ Липецкайы кытта, илиҥҥэ Воронеж уонна соҕуруу Белгород уобаластарын кытта. Соҕуруулуу-арҕаа уоннаа арҕаа өттүлэригэр, Курскай уобалас Украина Сумскуой уобалаһын кытта кирбиилэспит.
Уобалас, орто-россия үрдэлин соҕуруулуу-арҕаа халдьыатыгар сытар.
История.
Билиҥҥи уобалас тэриллибитэ 1934 сылга, бэс ыйын 14 күнүгэр.
Харитонов Лука Никифорович. Харитонов Лука Никифорович (04.10.1901—13.01.1972), филология доктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх наука диэйэтэлэ.
Марков Федор Иванович. Марков Федор Иванович — муосчут, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга. 
Быыстапкалара.
Үлэлэрэ Третьяков галереятыгар (Москва), Нуучча музейыгар, Антропология түмэлигэр (Санкт-Петербург) уонна Саха Сирин түмэллэригэр бааллар. 
Өссө маны көр.
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Денисов Герман Васильевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;72894&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-10-05T04:41:54Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;72895&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Денисов Герман Васильевич, тыа хаһаайыстыба наукатын кандидата, биология доктора, СӨ НА Академига.
1929 сыл алтынньы 7 күнүгэр Нижнэй Новгород уобалаһын "Первомайскай" куоракка төрөөбүтэ.
Готовцев Юрий Александрович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;72907&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T03:48:17Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402223&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Готовцев Юрий Александрович. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин X, XI, XII ыҥырыылаах Норуот депутата, Ил Түмэн III ыҥырыылаах Норуот депутата.
Тамбов уобалаһа. Тамбов уобалаһа, (Нууччалыы: Тамбовская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Тамбов.
География.
Тамбов уобалаһа Илин Европа дэхси сирин соҕуруутугар сытар, Ока-Дон дэхси сирин ортотугар (саамай үрдүк точката 219 м).
Кирбиилэһэр – Рязань, Пенза, Саратов, Воронеж уонна Липецкай уобаластарын кытта.
Күөллэр уонна үрэхтэр.
Уобалас сиригэр 1400 өрүстэр уонна үрэхтэр сүүрүгүрэллэр. Саамай обургу өрүстэр – Цна, Ворона, Битюг, Воронеж уонна Савала. 900 көлүйэ уонна водохранилища, уопсай киэлитинэн 534,5 мөл. м³.
Экосистема.
Уобалас лесостепь зонатыгар сытар.
Сүрүн кырыһа – чернозём.
Тыаларга сүрүн үүнэр мастар – бэс, дууб, клён, липа, ясень, хатыҥ, тэтиҥ.
Кыыллар – куобах, саһыл, хорёк, кэрбээччилэр.
История.
Былыргы нэһилиэнньэтэ Мокша (Мордва) омук эбит, онтон нуччалар XVII үйэттэн олохсуйбуттара.
Демография.
Уобалас дьонун ахсаана – 1117119 киһи (2006), олортон куораттарга 57,6% киһи (2006) олорор.
Фрэнк Борзедж. Фрэнк Борзедж () (Муус устар 23, 1894 – Бэс ыйын 19, 1962) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера уонна актера.
Дьон Форд. Дьон Форд ("John Ford") (Олунньу 1, 1894 – Атырдьах ыйын 31, 1973) диэн АХШ киинэ режиссера. Вестерн киинэ жанрын биир уhулуччулаах ууhа. Бастыҥ режиссер иhин түөрт Оскар (1935, 1940, 1941, 1952) соҕотох кыайыылааҕа.
Фрэнк Капра. Фрэнк Расселл Капра () (Ыам ыйын 18, 1897 – Балаҕан ыйын 3, 1991) диэн АХШ киинэ режиссера. 1930-1940-с сылларга биллиилээх киинэлэри оҥорбута, олор ахсааннарыгар "It Happened One Night" (1934), "Mr. Deeds Goes to Town" (1936), "You Can't Take It With You" (1938), "Mr. Smith Goes to Washington" (1939), "Arsenic and Old Lace" (1944) уонна "It's a Wonderful Life" (1946).
Фрэнк Ллойд. Фрэнк Ллойд () (Олунньу 2 1886, Глазго, ХК – Атырдьах ыйын 10 1960, Санта Моника, Калифорния, АХШ) диэн Оскар кыайыылаах Улуу Британия киинэ режиссера, сценариhа уонна продюсера. Ллойд Киинэ дьоҕурдарын уонна үөрэхтэрин академиятын олохтооччуларыттан биирдэстэрэ уонна 1934-1935 сыллардаахха кини президенэ.
Льюис Майлстоун. Льюис Майлстоун (, төрөөбүт аата Лев Мильштейн) (Балаҕан ыйын 30, 1895 — Балаҕан ыйын 25, 1980) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера.
Лео Маккэри. Томас Лео Маккэри () (Алтынньы 3, 1898 – От ыйын 5, 1969) диэн АХШ киинэ режиссера, сценариhа уонна продюсера. Олоҕун тухары 200 кэриэтэ киинэ оҥоруутугар үлэлэспит, сүрүннээн комедияларга.
Виктор Флеминг. Виктор Флеминг ("Victor Fleming") (Олунньу 23, 1889 – Тохсунньу 6, 1949) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ "The Wizard of Oz" (1939) уонна "Gone with the Wind" (1939).
Суорат от. Суорат от эбэтэр Харыйа от ("Achilléa millefólium" L.) () СИБЭКИ
Кини тыа саҕатыгар, ходуһаҕа, алааска, от үрэх сүнньүнэн хойуутук үүнэр. Умнаһын үрдүгэ 20—50 см, уһун синньигэс силиргэх силистэрдээх. Хардарыта үүммүт, куорсуҥҥа маарынныыр бытырыыс сэбирдэхтэрдээх. Кыра тэтэркэйдиҥи үрүҥ сибэккилэрэ ситтэхтэринэ, умнаһын тоһута тутан хомуйуллар. Күлүк, салгыннаах сиргэ холбуу баайталаан, ыйаан куурдуллар. Сэбирдэҕэ күһүөрү сайдар. Сайын убаҕас, иинэҕэс буолар.
Туттуллуута.
Суорат оту ис ыарыытыгар, аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах ыарыытыгар, куртах хаана барыытыгар, эмтэрэр ийэ үүт киллэрэригэр, геморройга, кутургуйа тохтообокко тахсарыгар, ииги кыайан туппат буолууга, панкреатикка (ноор ыарыыта), киһи сирэйигэр, этигэр искэн таҕыстаҕына тутталлар. Көөнньөһүгү матка ыарыытыгар, атеросклерозка, аллергияҕа, анемияҕа тутталлар.
Сылгы ньургуһуна. Сылгы ньургуһуна эбэтэр Куба кулгааҕа (, ) 
Биэс эминньэхтээх, үрүҥ сибэккилээх, туурата суох тула өттүгэр сарайбыт биир сиртэн тахсар сэбирдэхтэрдээх. Алааска, кураанах сиргэ, тыа саҕатыгар, үрэх кытыытыгар үүнэр. Бэс-от ыйдарыгар сибэккилэнэр.
Туттуллуута.
Бу үүнээйи дьааттаах, куурдаҕына дьаатын сүтэрэр. Көөнньөһүгүнэн невралгия, радикулит, ишиас, остеохондроз, артрит, ревматизм курдук дьарҕа буолбут ыарыылартан соттон эмтэниллэр. Сибэккитэ тыллыбыт кэмигэр үргээн, күлүк, салгыннаах сиргэ хатарыллар. Хаппыт отун ууга көөнньөрөн эбэтэр оргутан тымныйыыга, утуйбат буолууга, сүрэх ыарыытыгар, көрөр-истэр уорган үлэтэ мөлтөөһүнүгэр иһиллэр. Кутургуйа, түөллүгэн таҕыстаҕына, бастаан отун оргутан угуттууллар, оттон тэһиннэҕинэ, сайҕыыллар, оччоҕо түргэнник оһор. Итини таһынан тирии ыарыытыгар (парша, рожа) эмиэ ити курдук туһаныахха сөп.
Сыһыы куохалаһа. Сыһыы куохалаһа, Тураах тарбаҕа эбэтэр Туруйа тумса (лат. "Geranium") () 
Сырдык халлаан күөҕэ өҥнөөх, биэс эминньэхтээх кыраһыабай сибэккилэрдээх, умнаһыгар утарыта тарбахтыҥы хайыттаҕас сэбирдэхтэрдээх. Угун үрдүгэ 15—60 см тиийэр. Хонууга, тыа саҕатынан, хаддьаайыга үүнэр. От ыйа саҕаланыытыттан атырдьах ыйа бүтүөр диэри сибэккилэнэр.
Туттуллуута.
Отун көөнньөрөн, ис ыарыытыгар, үөһүрүүгэ, утуйбат буолууга, эпилепсияҕа, лихорадкаҕа, ревматизмҥа иһиллэр. Экземаҕа, тиис ыарыытыгар, чесоткаҕа сайҕанан эмтэниллэр. Отун бороһуок гына мэлийэн, тас баас хаанын тохтоторго туттуохха сөп. Күһүн силиһин хостоон, хатаран, бороһуогунан хаан барыытын араас көрүҥэр уонна үөһүрүүнү тохтотор эмп быһыытынан туттуохха сөп.
Тимэх от. Тимэх от (лат. "Tanacétum") () ходуһаҕа, быраҕыллыбыт бааһынаҕа, тыа, суол кытыытыгар, өтөххө сөбүлээн үүнэр. Умнаһын үрдүгэ 40—100 см тиийэр, уустук оҥоһуулаах куорсуннуҥу тырыттаҕас сэбирдэхтээх. Аатын курдук, тимэххэ маарынныыр араҕас өҥнөөх сибэккилэрдээх. От ыйыттан күһүҥҥээҥҥэ диэри сибэккилэнэр. 
Туттуллуута.
Тимэх от көөнньөһүгүн быар, оһоҕос араас ыарыытыгар, лиистигинэн сутуллууга, үөһүрүүгэ тутуннахха, үчүгэйдик көмөлөһөр. Бу от сибэккилэринэн оҥоһуллубут эмп сүрэх үлэтин тупсарар, хаан баттааһынын үрдэтэр, үөс тахсыытын күүһүрдэр дьайыылаах, ас буһарар уорган үлэтигэр туһалаах.
Бу үүнээйини кыра саастаах оҕоҕо, ыарахан дьахтарга туттар көҥүллэммэт. Өр кэмҥэ эмтэннэххэ, тимэх оттон сүһүрүөххүн сөп. Онон быраас сүбэтэ хайаан да наада.
Үөрэ ото.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281952&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2018-10-31T07:54:33Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;343226&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Үөрэ ото эбэтэр Кыа уга (лат. "Artemísia") () - түүлээх кубаҕай сарадахтыҥы сэбирдэхтээх, кыһыллыҥы сибэккилээх кураайы сиргэ (үксүн бааһына кытыытыгар, өтөххө) үүнэр эрбэһиннини от үүнээйи.
Былыр-былыргыттан билиҥҥээҥҥэ диэри, үөрэ ото саха дьонун ас оҥостон аһыыр, олус сөбүлүүр отторунан буолар. Ол курдук, улаханнык ыалдьан мөлтөөбүт дьон, бу отунан уһуннук эмтэннэҕинэ, үөрэни ас оҥостон иһэ сырыттаҕына, үтүөрүөн сөп. Ордук киһи утуйарыгар, уоскуйарыгар, аһы буһарар уорган үлэтэ тупсарыгар, сэниэ киллэринэргэ, чэбдигирэргэ туһалаах.
Үөрэ отун үгүс норуот эмчитэ ньиэрбэ ыарыытыгар, тартарарга, аменореяҕа, дисменореяҕа, төрүүр дьахтар талыытын күүһүрдэргэ туттар уонна ыалдьар миэстэҕэ түөн уурар, ону тэҥэ дьиэни ыраастыырга туһанар.
Дьарҕаҕа, куртах, оһоҕос ыарыытыгар, сахарнай диабекка, бронхиальнай астмаҕа, хойуу хаайтарыытыгар биир улахан ньуоска оту биир ыстакаан оргуйбут ууга көөнньөрөн, сиидэлээн, чэй курдук иһиллэр. С.Р.Попов, А.С.Попова суруйалларынан, үөрэ отун атахха баанан сылааны таһаарыналлар эбит.
Ыалдьар сүһүөххэ үөрэ отун суоракка булкуйан, лэппиэскэ оҥорон уурунан хоноллор. Оттон тирии ыарыыларын (псориаз, нейродермит) эмтииргэ улахан иһиккэ көөнньөрөн, ванна уутугар кутан сытаҕын. Туран баран, баастаах миэстэни соттубаккын. Хаста да хатылаатахха тирии ырааһырар, кыһыйара ааһар.
Арыгы дьаатыттан айгыраабыт дьон туруга тупсарыгар, дьүһүнэ, кыаҕа чөллөнөрүгэр көмө буолар от — үөрэ ото. Бу отунан аһылык оҥостон аһаатахха итиэннэ кыра ньуоска бытарытыллыбыт оту оргуйбут ууга көөнньөрөн, сиидэлээн аһыах иннинэ истэххэ, сүрэх ыалдьара, күүскэ тэбэрэ, утуйбат буолуу, аныы, куртах, оһоҕос ыалдьара ааһар.
Сэбирдэҕэ кыа оҥосторго туттуллар эбит
Бохсурҕан.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;346765&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2019-04-05T22:51:00Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Тарҕаныыта */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;346766&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Бохсурҕан (лат. "Plantágo") () — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт Бохсурҕаннар кэргэннэригэр киирэр (семейство Подорожниковые, Plantaginaceae) биир эбэтэр элбэх сыллаах оттор уустара. 153 көрүҥү ааҕаллар
Тарҕаныыта.
Бохсурҕан бэрэстэбиитэллэрэ Европа, Азия, Африка уонна Америка сымнаһыар уонна субтропик курданыыларыгар үүнэллэр. Урукку ССРС-ка 30-ча көрүҥү араараллар этэ. Ордук биллибиттэрэ: Орто бохсурҕан (Plantago media), Бөдөҥ бохсурҕан (Plantago major) уонна Ланцеттыҥы бохсурҕан (Plantago lanceolata) — элбэх сыллаах оттор. Закавказьеҕа уонна Орто Азияҕа Кумах бохсурҕана (Plantago arenaria) үүнэр — лабаалардаах 40 см үрдүккэ тиийэ улаатар оттуҥу үүнээйи. 
Бохсурҕаннар суол кытыытыгар, кураанах сирдэргэ, истиэпкэ, хонууга, кумахха үүнэллэр.
Суол кытыытыгар үүнэр төрүөтэ - дьон атахтарын таҥаһынан сиэмэтин тарҕатыыларыттан. Америкаҕа оннук тарҕаммыта, олохтоох омуктар ол иһин «үрүҥ киһи суола» диэн ааттаабыттар.
10—12 см уһуннаах, лаппаҕар, кэтит сэбирдэҕэр биэс тымыр чуолкайдык көстөр, ол иһин сороҕор «биэс тымыр» диэн ааттыыллар. Үксүн суол, ыллык кытыытынан, дьиэ тэлгэһэтигэр, сииктээх сиргэ үүнэр.
Итии ууга көөнньөрөн, сөтөлгө, сили хоҥуннарыыга, күөмэй ыарыйдаҕына туттабыт. Итини таһынан куртах, оһоҕос ыарыытыгар (гастрит, колиэнтерит, энтероколит), куртах бааһырыытыгар, сэлликкэ сэбирдэҕин оргутан туттуохха сөп. Сэбирдэҕин бэйэтинэн сии сырыттахха, чэй да курдук оҥостон истэххэ, куртах ыалдьара ааһар. Ол гынан баран, куртах аһыыта үрдүк буоллаҕына, бохсурҕаны туттубат ордук.
Сахарнай диабекка, куртах бааһыгар, хойуу хаайтарыытыгар сиэмэтин туттуллар. Биилээххэ быһыннахха, хаан барыытыгар бохсурҕан бороһуогун кутан ыга баайыллар.
Быраас күнэ. Аан дойду быраастарын күнэ ВОЗ быһаарыытынан алтынньы бастакы бэнидиэнньигэр бэлиэтэнэр. Бу күн аан дойду быраастара көхтөөхтүк уонна сомоҕолоһон үлэлииллэригэр болҕомто ууруллар.
Дитмар К. экспедицията (1854 - 1856).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;73056&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-11-04T17:04:23Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;390161&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дитмар К. экспедицията (1854 - 1856).
Геолог Дитмар Камчааткаҕа ыытыллыбыта. Кини бэйэтэ турунан зоология уонна минералогия матарыйаалларын хомуйуом диэн.
Оротко. Оротко күөл — Дьааҥы-Индигир намтал арҕаа өттүгэр Чондоон өрүс тардыытыгар баар күөл.
Иэнэ 89,5 км², тардыытын иэнэ 791 км². Уһуна 16 км, кэтитэ 12 км.
Күөлтэн "Тоҕуста" үрэх бастаах. Балыга дэлэй.
Буустаах.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;311892&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2021-06-23T16:39:26Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;217.155.62.84&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;368213&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Буустаах күөл. Усуйаана улууһун территориятыгар Дьааҥы — Индигир намталын хотугу өттүгэр сытар күөл.
Тардыытын иэнэ 1640 км². Бэйэтин иэнэ 249 км². Устата 23 км, кэтитэ 14 км.
Күөлгэ "Архыып Үрэҕэ" түһэр. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй.
Павылон.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281955&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-12-07T00:02:50Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;147.136.249.114&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;392328&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Павылон күөл. Орто Халыма улууһун территориятыгар Халыма намталын соҕуруу-арҕаа өттүгэр сытар күөл.
Иэнэ 119 км², тардыытын иэнэ 186 км², дьириҥэ 29 м. Устата 16 км, кэтитэ 11 км.
Күөлтэн Алаһыай хаҥас салаата "Павылон Сээнэ" үрэх тахсар.
Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй.
Шарджа. Бу тыл хас да өйдөбүллээх
Шарджа куорат. Шарджа () — ХАЭ дойдутугар баар куорат, 3-үс миэстэ улаханынан, нэһилиэнньэтэ 600 тыһ. киһи (2009). Улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Улахан наадалаах дойдуга хабба аэропорт, улахан транспортнай узел. Аныгылыы аутобаннар. 2006 сыллаахтан ыла аныгы үрдүк этээстээх дьиэлэри туталлар, бары 90 тахса этээстээхтэр. Дубай куораты кытта аныгы фривейдэринэн уонна аутобаннарынан сибээстэһэр.
Алексеев (суолталара). Бу тыл хас да өйдөбүллээх:
Васильев (суолталара). Васильев (Васильева) — араспаанньа.
Афанасьев (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Винокуров (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Горохов (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Егоров (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Ефимов (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Иванов (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Махаров (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Михайлов (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Петров (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Сивцев (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Слепцов (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Степанов (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Сарбанньах. Сарбанньах эбэтэр Сарбынньах (, ) — талах үүнээйи. Мутукчалаах эбэтэр булкаһык тыаҕа биирдиилэн үүнэр, билигин дэлэйдик дьон тэлгэһэригэр киэргэл курдук үүннэрэллэр.
Сиппит үүнээйи 4-5 м үрдүктээх буолар. Сибэккилэннэҕинэ, астаннаҕына уонна күһүн сэбирдэҕэ кытарар буолан ураты кэрэ дьүһүннээҕин иһин дьон дьиэлэрин таһыгар аҕалан үүннэрэллэр. Аһа ордук С битэмиининэн уонна микроэлеменнарынан баай.
Сарбынньахха Р, В2, РР битэмииннэр, А провитамин, элбэх органическай аһыыбалар (дьаабылыка, лимон, янтарнай) бааллар. Оттон С битэмиинэ лимоннааҕар элбэх. Ол иһин эпэрээссийэ кэнниттэн үтүөрэн, чөлгө түһэргэ уонна авитаминозка олус туһалаах. Хааннарын баттаһына үрдүүр дьон манан көдьүүстээхтик туһанар кыахтаахтар. Бу айылҕа эмин туһаныы ньымата боростуой – отоннорун куҥҥэ үстэ аһыаҥ чаас аҥаарын иннинэ ытыскынан баһын ылан сиигин.
Күһүн хойут, үчүгэйдик сиппитин кэннэ, элбэҕи хомуйан, салапаан мөһөөччүккэ уган, эһиилгэ дьылга тиийэр гына холодильникка, морозильникка хаһаанар сөп. Оччоҕуна сарбынньах туһалаах бэссэстибэлэрэ бары оннуларынан хаалаллар.
Уҥуохтаах отон. Уҥуохтаах отон (, ) — хагдарыйбат күөх сэбирдэхтээх, кыһыл кытаанах сиэмэлээх отонноох үүнээйи.
Сырдык, кураайы тыаҕа үүнэр. Сэбирдэҕин көөнньөһүгэ бүөр, хабах ыарыыларыгар ииктэтэр дьайыылааҕа туһалыыр.
Кытыан. Кытыан (лат. "Juniperus") () — куруутун күөх, сытыы инньэлээх, отоно көҕөрүмтүйэн көстөр сэппэрээк үүнээйи.
Өлүөнэ, Алдан, Бүлүү өрүстэр сүнньүлэригэр үксүн үрдүк сирдэргэ үүнэр.
Эмкэ туттуллуута.
Кытыан ииктэтэр дьайыылааҕынан биллэр. Онон хатыҥ сэбирдэҕин кытта холбоммут көөнньөһүгүн бүөр, хабах ыарыыларыгар, дыгдайыыга туттуллар. Итиэннэ сөтөл силин үчүгэйдик хоҥуннарар. Сүһүөх дьарҕа ыарыытыгар ванна оҥостон эбэтэр көөнньөһүгүнэн сэрэнэн ыалдьар сири н сотон, илбийиллэр (массаж).
Сивцева-Мигалкина, Сардаана.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-10-07T00:12:15Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Сивцева-Мигалкина, Сардаана аата манныкка уларытылынна: Сивцева-Мигалкина Сардаана&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;73320&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Нерпалаах. Нерпалаах күөл. Аллараа Халыма улууһун территориятыгар Халыма намталыгар, Халыма өрүс төрдүн диэкки сытар күөл.
Иэнэ 237 км², тардыытын иэнэ 1320 км². Устата 32 км, кэтитэ 11 км тиийэр. Чукочье күөлү кытта холбуур үөстэрдээх.
Күөлтэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр "Нерпичья" үрэх тахсар. Балыга дэлэй.
Солунтах. Солунтах күөл. Аллайыаха улууһун территориятыгар Дьааҥы — Индигир намталга Хрома өрүс тардыытыгар сытар күөл.
Иэнэ 131 км², тардыытын иэнэ 1936 км². Устата 19 км, кэтитэ 11 км. Балыга дэлэй.
Хаастаах, тамах.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;261502&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2012-12-30T04:59:08Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;85.26.241.47&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;261504&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хаастаах тамах. (). Илин Сибиирдээҕи байҕал хомото. Хаастаах үрэх түһэр.
Биллингс Иосиф Иосифович. Иосиф Иосифович Биллингс (1758? - 1806) - нуучча флотун аппыһыара, төрдө Аҥгл.
Джеймс Кук Сири эргийэр экспедициятыгар астроном көмөлөһөөччүтэ этэ.
1783 сыллаахха Арассыыйаҕа сулууспалыы кэлэр.
1785 сыллаахха Халыма төрдүн уонна Чукотка сирдэрин астрономия ньыматынан координааттары суоттуур экспедиция салайааччытынан анаммыта.
Кини аатынан Илин Сибиирдээҕи байҕал Чукотка кытылыгар тумул уонна Беринг байҕалын кытылыгар турар бөһүөлэк ааттаммыттара.
Науру. Науру ("Nauru") диэн Чуумпу океан биир арыыта буолар. Аан дойду ордук кыра дойдуларыттан биирдэстэрэ. 21 км туоралаах. 15 тыһ. киһи олохсуйан олорор. Дойду дьаhалтата Ярен оройуоҥҥа баар (де факто - дойду киинэ).
Экономиката.
Науру биир ордук сайдыылаах дойду буолар, дьон орто хамнаһа 30 000 долларга тэҥнэһэр, онтон науру инвестицията АХШ курдук дойдуга улахан барыс аҕалар. Кэнники кэмҥэ тайфуннартан ынырык элбэх ночоот буолар, дойду бүддьүөтэ сытарыйар кыахтанна. Эбиитин кризис кэлэн дойду үрдүнэн үлэтэ суохтар ахсааннара 12% элбээтэ.
Дьоно.
Науру элбэх омук олорор дойдута. Манна элбэх кытайдар, индонезиялар, аустралиялар олороллор. Төрүт олохтоох омук — наурулар буолаллар.
Циндао. Циндао (青島, Qingdao) — Кытай дойдутугар баар улахан порт куорат, шаньдун сирин биир улахан мегаполиһа буолар. Нэһилиэнньэтэ 3 мөллүйүөн, эргимтэлиин 10 мөллүйүөн курдук. Билигин Циндао аныгы куорат, барыта халлаан кыраай дьиэлэринэн тутуллубут куорат буолар.
Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета. Дьокуускайдааҕы С.Ф. Гоголев аатынан 1 №-дээх педагогика училищета (ЯПУ). Учууталлары бэлэмниир орто анал үөрэх тэрилтэтэ.
1937 сыллаахха Педтехникум педучилищеҕа кубулуйбута. Оскуола уонна оскуола иннинээҕи иитии отделениялардаах этэ.
1947 сыллаахха пионердар отделениелара аһыллар.
1957 сыллаахха муусука отделениета аһыллар.
1962 сыллаахха физика култууратын отделениета аһыллар.
1987 сыллаахха эбээн уонна эбэҥки отделениета хаттаан аһыллар.
Тэриллиэҕиттэн ыла ЯПУга биллиилээх педагогтар үлэлээбиттэрэ:
Романов И.М., Самсонов П.Н., Романов М.П., Потапов К.Д., Саввин З.П., Антипин А.Г., Белозерова Т.А., Ефимова М.С., Жилянина В.М., Серкина Л.П., Скрыбыкин Е.Н., Филиппова М.И. уонна да атыттар.
1937 - 1991 сылларга ЯПУ 3874 учууталы бэлэмнээн таһаарбыта.
Билигин Педагогика коллледжа диэн ааттаах.