mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Моос шкалаата. Моос шкалаата — таастар кытаанахтарын тэҥнээн сыаналыыр уон бааллаах шкала.
Ниэмэс учуонайа "Фридрих Моос" ("Ф. Мос; F. Mohs") 1811 с. онорбут. 10 эталонтан турар: тальк — 1; гиипсэ — 2; кальцит — 3; флюорит — 4; апатит — 5; ортоклаз — 6; кварц — 7; топааз — 8; корунд — 9; алмаас — 10.
Таас кытаанаҕын билээри тургутуллар эттиги эталон тааһынан аалаллар. Холобур 5-тээх эталон чинчийиллэр эттиккэ суол хааларар буоллаҕына, оттон 4-тээх эталоҥҥа эттик бэйэтэ суол хаалларар буоллаҕына — эттик кытаанаҕа быһа барыллаан 4,5 диэн тойоннонор.
Зашиверскай.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;402319&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-08-15T21:54:13Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;410446&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Зашиверскай — Саха сиригэр Муома улууһун территориятыгар Индигир өрүс үрдүгэр үөскүү сылдьыбыт куорат.
Зашиверскай 1639 сыллаахха төрүттэммитэ, Саха сирин хотугулуу-илин өртүн административнай киинэ этэ. 1783 сылтан 1805 сылга диэри уезд куората.
1812 — 1856 сыллардааҕы хара оспа ыарыы эпидемиятын кэннэ дьоннор мантан барбыттара, XIX үйэ бүтэһигэр ким да хаалбатаҕа.
1971 сыллаахха хаалбыт таҥара дьиэтин Спасо-Зашиверская церковь көтүрэн Новосибирскай куоракка история уонна архитектура музейын территориятыгар туппуттара.
АХШ дуоллара. АХШ доллара ("United States dollar", бэлиэтэ: $; кода: USD) диэн АХШ валютатын биирдигэ. Бу харчы биирдигэ Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн дойдулар икки ардыларынааҕы атыы-эргиэн сыһыаннарыгар туттуллар тэрил быһыытынан буолбут. 
Кумааҕынан $1, $2, $5, $10, $20, $50 уонна $100 сууммалаах харчылар бэчээттэнэллэр, тимиринэн 1¢, 5¢, 10¢, 25¢, 50¢, $1. $1=100¢
Кэнники кэмҥэ аан дойду баhаарыгар кинини атын валюталар солбуйа сатыыллар. Холобур, эуро, йена.
Кулар (бөһүөлэк). Кулар бөһүөлэк. 1960 - 2000 сыллардаахха Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк. 
1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 4880 киһи олорор этэ. Лаптевтар байҕалларыттан 90 км., Улахан Сис хайаларыгар баар этэ. 
Көмүс хостуур тэрилтэлэр бааллара. 1965 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.
Орто уонна оҕо музыка оскуолата, икки кулууп, библиотека, балыыһа баар этилэр. 
1990 сылларга маннааҕы көмүс хостуур тэрилтэлэр эстибиттэрэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тэҥкэли. Тэҥкэли бөһүөлэк. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.
"Тэҥкэли" үрэх үрдүгэр (Хрома тардыыта) турара. 1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 3017 киһи олорор этэ.
Улуус кииниттэн 201 км хоту диэкки сытар этэ. 1960 сыллардаахха хорҕолдьуну хостооһунунан сибээстээн тэриллибитэ.
1973 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. Орто оскуола, кулууп, библиотека, балыыһа, аэропорт баар этилэр. 90-ус сыллардаахха сабыллыбыт. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, 1980 г.
Көмүс. Көмүс эбэтэр кыһыл көмүс () — араҕас өҥнөөх күндү метал. Химия ууһуга, периодтаах таабылга бэлиэтэ: Au, нүөмэрэ: 79-с.
Киһи көмүһү хас да тыһыынча сыл туттар, ювелирнай оҥоһуктарга, киэргэллэргэ уонна харчы быһыытынан. Кыһыл көмүс дэҥҥэ көстөр буолан тутаах матырыйаал этэ, уонна атын металлартан туттуута судургу буолар. Киһи тииһин эмтииригэр, уонна компьютердар чиптарыгар эмиэ туттуллар. Өҥүн "кыһыл көмүс" диэн ааттыыллар. 
Көмүс хостооһуна атын металлары хостуур ньыматыттан уратыта суох. Кыһыл көмүс сыаната улахан буолан булуллуннаҕына сороҕор Көмүс титириирэ диэн быһыы тахсыан сөп.
Ыраас кыһыл көмүс-сымнаҕас металл, электроннаах саһархай өҥнөөх. Кыһыллыҥы кыһыл көмүс оҥоһуктарга, холобур, монголларга, атын металлары, чуолаан, медиа- бөлөх булкаастара кэлэллэр.
Химия саҥнара.
Химияҕа көмүс химия ууһугун нүөмэрэ 79, 11-с көһөр металлар бөлөхтөрүгэр сытар, атом маассата 199.96 моль. Бэлиэтэ Au латыын тылыттан "aurum" диэн өстөн тахсар. Көмүс "күндү металларга" киирсэр, тоҕо диэн химия хардаларга кыттыһыыта намыһах.
Көмүс олус сымнаҕас метал буолар. Чараас лиис гына оҥоһуллуон сөп, эбэтэр уһун сап курдук тардыллыан сөп. Харчы быһыытынан уонна киэргэл оҥоһуктарга атын металлары кытта булкуллааччы, чуолаан үрүҥ көмүһү кытта, бөҕө буоларын курдук.
Севернай. Севернай бөһүөлэк. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.
Улуус кииниттэн 392 км. арҕаа диэкки Дьааҥы өрүс үрдүгэр турар этэ.
1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 4094 киһи олорор этэ, онтон 2002 сыллааҕы суруйуу 77 киһини көрдөрөр.
Кулар көмүс хостуур оройуон бириистэнэ этэ. Орто оскуола, балыыһа, кулууп, библиотека баар этилэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, 1980 г.
Климовскай Игорь Владимирович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;359021&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-09-27T19:43:11Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;386923&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Климовскай Игорь Владимирович — ирбэт тоҥу чинчийэр учуонай, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, география наукаларын кандидата.
Олоҕун олуктара.
МГУ-ну бүтэрээт Дьокуускайга академик Мельников П.И. аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр Институукка үлэлээбитэ.
Кэнники сылларга Москва куоракка олорор уонна үлэлиир.
Хоҥкуу. Хоҥкуу бөһүөлэк — Алдан улууһугар XX үйэҕэ үөскүү сылдьыбыт сүлүүдэни хостооччулар бөһүөлэктэрэ.
Алдан куораттан 169 км соҕуруу диэкки баара. Мэлдьи сырыылаах суол билигин да баар.
1950 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.
Ордук улаата сылдьыбыт кэмигэр 1959 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 2575 киһи олоро сылдьыбыт. 1989 сыллааҕы суруйуу 1022 киһини көрдөрбүт.
Сүлүүдэни хостооһунунан дьарыктаммыттар. Орто оскуола, кулууп, медпункт баар этилэр.
Саха сиргэр ордук үрдүк турар нэһилиэнньэлээх пуун этэ — муора таһымыттан 1180 м.
2001 сыллаахха учуоттан уһуллубута.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, 1980 г.
Сүлүүдэ. Сүлүүдэлэр — слойдаах структууралаах минерааллар — гидроксиллаах уонна фтордаах алюмосиликаттар бөлөхтөрө, дьэҥкир өҥнөөхтөр, араҥаланан үөскүүллэр. Уопсай формулалара R1R2-3 [AISi3O10](OH, F)2, манна R1 = К, Na; R2 = Al, Mg, Fe, Li.
Классификацията.
Химиятын састаабынан маннык бөлөхтөргө арахсаллар:
1. Алюминийдаах сүлүүдэлэр:
2. магнезиально-железистай сүлүүдэлэр:
3. литийдээх сүлүүдэлэр:
Флогопит Саха сиригэр хостонор этэ.
Огонёк.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;147730&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T00:22:28Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 1 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;281752&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Огонёк бөһүөлэк, Уус-Маайа улууһун территориятыгар үөскүү сылдьыбыт көмүс хостооччулар бөһүөлэктэрэ.
1941 сыллаахха "Жар" диэн ааттаах тэриллибитэ. Бөһүөлэк сүрүн тэрилтэтэ "Юдома" бириискэ. Нэһилиэнньэтин ахсаанан 3 тыһыынчыҕа тиийэ сылдьыбыта.
1968 сыллаахха көмүһү хостоон бүтэрбиттэрин кэннэ учуоттан сотуллубута. Юдома өрүс үрдүгэр Югоренок бөһүөлэктэн 50 км. өрө "Жар" диэн үрүйэ төрдүгэр баара.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ортоклаз. Ортоклаз (гириэктии «класис» — тостуу) — айылҕаҕа киэҥник тарҕаммыт минерал, силикааттар кылаастарыгар киирэр.
Кристаал быһыылаах олус сэдэхтик көстөр, дьэҥкир кыратык саһархайдыҥы таас. Ордук тарҕаммыт сирэ Мадагаскар. 
Ювелир өртүнэн соччо сыаната суох. Моос шкалаатыгар уон эталон таастартан биирдэстэрэ.
Берестов Николай Савельевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;399143&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-07-09T07:01:04Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;46.48.162.125&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Олоҕун олуктара */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;399144&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Берестов Николай Савельевич (09.07.1932—13.07.2010) — 1964 сыллаахтан Саха сиригэр олорбут уонна үлэлээбит композитор, саха төрүт муусукатын чинчийээччи, саха муусукатын тэриллэрин (үнүстүрүмүөннэрин) түмэлин тэрийээччи, хомуһу симфоническай оркестрга киллэрэн онно оонньуур сүрүн үнүстүрүмүөн быһыытынан аан бастаан туһаммыта. Саха сирин композитордарын сойууһун төрүттээбитэ уонна уон сыл тухары салайан үлэлэппитэ (1979-1989).
Ылыллыбыт сирэ.
Биография.ру
Комраков Герман Никандрович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;356540&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-06-29T22:12:01Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;356541&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Комраков Герман Никандрович, композитор, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Биография.ру
Григорян Грант Арамович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;394517&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-02-07T00:27:11Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Айымньылара */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;394518&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Григорян Грант Арамович (13.04.1919—27.01.1962) (эрмээннии: "Հրանտ Գրիգորյան") — композитор, саха бастакы мелодистарын, композитордарын үөрэппит киһи.
Айымньылара.
90 сахалыы ырыаны, сахалыы опера, сахалыы оперетта муусукатын айбыта, Дьокуускайга турбут балет муускуатын ааптара, саха тиэмэтигэр уонунан бөдөҥ симфоническай айымньылаах.
Ылыллыбыт сирэ.
«Хайазаг» фонд энциклопедията
Сар. Сар бииһин ууһа (лат. Buteo нуучч. Род Канюки) — тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу биис-ууһуттан үс көрүҥ үөскүүр: Үрүҥ сар, Улахан сар уонна сар элиэ.
Улахан сар. Улахан сар (, ) — сардар биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Сар элиэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281756&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2019-12-20T06:55:07Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ercé&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;350051&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Сар элиэ (, ) — сардар биис уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Өҥө араас буолар. Үксүн хараҥа. Аллараа өттө көхсүтүнээҕэр сырдык соҕус. Кутуруга балаһалардаах, кыратык төгүрүтүллүбүт. Атаҕа араҕас, цевката 80 мм кылгас, аҥаара түүлээх.
Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ. Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ (атыннык Балаҕан ыйын 11 түбэлтэлэрэ эбэтэр 9/11) диэн балаҕан ыйын 11 күнүгэр 2001 c. АХШ утары Аль-Каида тэрийбит бэйэҕэ тиийиниилээх террор быhылааннарын серията. Ол сарсыарда, Аль-Каида 19 террориhа дьону тиэйэр түөрт авиалайнеры күрэтэн илдьэ барбыттар. Күрэтээччилэр авиалайнердартан иккитин Нью Йоркка баар World Trade Center игирэ баҕахтарыгар туһулаан харсыhыннарбыттар, онуоха бортка баар пассажирдар бары уонна тутууларга баар элбэх дьон өлбүттэр. Тутуулар икки чаас иhигэр сууллубуттар, чугастыы баар элбэх дьиэ эмиэ алдьаммыт. Үһүс авиалайнеры күрэтээччилэр Пентагон дьиэтигэр түһэрбиттэр. Төрдүс авиалайнер Пенсильвания штатыгар Шенксвилл куорат аттыгар баар хонууга хампы түспүт, экипаhа уонна сорох пассажирдара көтөр аалынан салайыыны террористардыын былдьаспыттарын кэннэ.
Бу саба түһүүлэргэ бүтүннүүтэ 2,993 киhи өлбүт (олортон 19 террорист). Бу ахсааҥҥа 90 тахса араас дойду олохтоохторо бааллар.
Балаҕан ыйын 11 түбэлтэлэрин кэнниттэн АХШ аан дойдутааҕы терроризмныын сэриини саҕалаабыттар. Ол иhигэр 2001 с. Афганистанҥа уонна 2003 с. Иракка кимэн киириилэр, Талибан уонна Саддам Хусейн режимнарын суулларар бастыҥ соруктардаах. Онтон ураты, АХШга дойду ис олоҕугар улахан дьайыылаах USA PATRIOT Act диэн федеральнай сиэр ылыныллыбыт. Саба түһүүлэр кэннилэриттэн Америка сорох үп биржалара кэлэр нэдиэлэ устата сабыллан турбуттар, салгын тиэйии уонна кутталтан харыстааhын индустриялара улаханнык ночоотурбуттар.
Литинскай Генрих Ильич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;302239&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2015-07-07T08:36:25Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;176.65.127.7&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Айымньылара */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;319411&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Литинскай Генрих Ильич, композитор, Саха АССР Норуот артыыһа, РСФСР Үтүөлээх искусство диэйэтэлэ, Чуваш АССР Үтүөлээх скусство диэйэтэлэ, Татар АССР Норуот артыыһа.
Айымньылара.
опералар 
балеттар
симфония оркестрыгар
фортепьяноҕа уонна симфония оркестрыгар
скрипкаҕа уонна симфония оркестрыгар
трубаҕа уонна симфония оркестрыгар
струннай оркестрга
скрипкаҕа уонна фортепьяноҕа
икки скрипкаҕа
виолончельга уонна контрабаска
икки виолончельга
куоласка уонна фортепьяноҕа
методика уонна чинчийии үлэлэр: 
Ылыллыбыт сирэ.
Биография.ру
Афанасьева-Адамова Айталина Саввична. Афанасьева-Адамова Айталина Саввична — Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет Ил тыйаатырын опера ырыаһыта. Ил Түмэн дьокутаата.
Кривошапко Галина Михайловна. Кривошапко Галина Михайловна (1916 бэс ыйын 17 — 2013 олунньу 6) — дирижер.
Олоҕун олуктара уонна айар үлэтэ.
Ол сыл ахсынньы 11—12 олус ситиһиилээхтих түмүктэммиттэрэ. Москвичтары ордук М. Н. Жирков уонна – Г. И. Литинскай «Ньургун Боотур» операта сөхтөрбүтэ. 
Ылыллыбыт сирэ.
Саха Республикатын Ил саайта
Батуев Жигжит Абидуевич. Батуев Жигжит Абидуевич, композитор, РСФСР уонна Бурят АССР норуот артыыһа, Саха АССР искусствотын Үтүөлээх диэйэтэлэ.
Айымньылара.
Бу балеты балетмейстер К.Д. Карпинская (г. Москва), дирижер Г.М. Кривошапко уонна худуоһунньук В. Антонов туруордулар. Сүрүн партиялары толордулар А. Ефремов (Чурумчуку), М. Местников (Боллур). Балет суруйаары Ж. А. Батуев Саха сиригэр кэлэ сылдьар. «Чурумчуку» балет мэлдьи ситиһиилээхтих туруоруллар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутия — 2005", Календарь памятных дат
Мохсоҕоллуҥулар. Мохсоҕоллуҥулар аймахтара (, ) — көтөрдөр аймахтара (этэрээттэрэ).
Тас көрүҥнэрэ.
Мохсоҕоллуҥулар күүстэринэн уонна кэтит түөстэринэн уратылаахтар. Атахтарын уонна түөстэрин былчыҥнара күүскэ сайдыбыт, төбөлөрө улахан, төгүрүк. Моойдоро кылгас, бөҕө. Харахтара уонна таныылара бөдөҥнөр. Бу этэрээт бэрэстэбиитэллэрэ кыраҕы харахтаахтарынан биллэллэр. Тумустара бөҕө оҥоһуулаах кылгас, аллара диэки токуруйар, олоҕо түүтэ суох тириинэн бүрүллубут. Атахтара кылгастар, уһун тарбахтаахтар, сытыы тыҥырахтардаахтар. Сорох көрүҥнэр атахтара түүллээх. Эдэр көтөрдөр улааталларыгар хаста да түүлэрин өҥүн уларыталлар. 
Саха сирэ.
Саха сиригэр мохсоҕоллуҥулар аймахтарыгар 3 кэргэн, 9 уус, 21 көрүҥ киирэр.
Саха сирин мохсоҕоллуҥулара Кытай, Корея, Япония сирдэригэр, Индокитай тумул арыытыгар, Соҕуруулуу-Илин Азия муораларын арыыларыгар кыстыыллар быһыылаах диэн орнитологтар сабаҕалыыллар. Көтөрдөр сорҕолоро арааһа Индияҕа уонна Америкаҕа кыстыыллар быһыылаах.
Кыра хотой. Кыра хотой (, ) — Саха Сиригэр дэҥҥэ көстөр, элбэхтик Байкаал күөлгэ уйаланар хотой. Улахан хотойтон уратыта — арыый кыра уонна өҥө хараҥа, биир кэлимсэ.
Кугас кырбый. Кугас кырбый (, ) — кыра тыҥырахтаах көтөр. Бултууругар биир сиргэ кынаттарынан кыра кыратык сапсына-сапсына турар. Кутуйаҕынан аһылыктанар. Ол иһин сороҕор кутуйахсыт дииллэр, ол гынан баран маны дьиҥнээх кутуйахсыттан араарыахха наада — кини икки-үс төгүл улахан.
Улар кыырда. Улар кыырда (, ) — саамай улахан кыырт. Саха Cиригэр туундараттан ураты барытыгар олохсуйар, аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Сорох көтөрдөр кыстыыллар.
Аһылыга сүнньүнэн араас кыыллар уонна орто, кыра көтөрдөр. Кыһынын куобаҕынан, куртуйаҕынан уонна хабдьынан аһылыктанар.
Кыырт. Кыырт диэн Саха Сирин араас муннуктарын олохтоохторо тыҥырахтаах көтөрдөр араас көрүҥнэрин ааттыыллар.
Холобур, Көҕүллээх кыырт осоедтар биистэрин уустарыгар киирэр, кусчут кыырт — лунь бииһин ууһа, улар кыырда — кыырдар биистэрин ууһа, тыытыкыны (нуучч. чеглок) эмиэ кыырт диэн ааттыыллар диэн «Птицы Якутии» кинигэ ааптара Воробьев суруйар.
Кыырдар биистэрин-уустарыгар (нуучч. Род Ястребы) киирэллэр Саха Сиригэр баар үс көрүҥ: 
Тыл туттуллуута.
Тыл номохторо.
Ыытар "кыырт", тэбэр мохсоҕол
Өссө маны көр.
Мохсоҕоллуҥулар
Ала боруллуо. Ала боруллуо (, ) — боруллуолартан саамай улахан тыҥырахтаах көтөр.
Сотото уонна кутуруга маҥаннар. Кутуругар 14 урууллуур куорсуннаах. Тумса араҕас. Тыһыта уонна атыыра майгынныыллар.
Сүнньүнэн улахан балыгынан, көтөрдөрүнэн, куобаҕынан, эдэр түлүөннэринэн уонна өлүктэринэн аһылыктанар. Уйатын маска, сэдэхтик таас очуостарга мутуктартан, лабаалартан, хатырыктан туттар. Уйатыгар икки маҥан өннөөх сымыыттаах буолар. 35 суукка баттыыллар. 70—75-с сууккаларыгар оҕолоро көтөллөр.
Аан дойду Кыһыл кинигэтигэр, ССРС Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа, РФ Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа киирэр.
Харылыыр. Харылыыр (, ) — улахан мохсоҕол.
Өҥө маҥантан хараҥа бороҥҥо дылы араас буолар. Сотото араҕас. Тыһыта уонна атыыра майгынныыллар.
Туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Сүнньүнэн орто уонна кыра көтөрдөрүнэн, дэҥҥэ кутуйахтарынан аһылыктанар. Уйатын таас очуостарга, маска мутуктартан, лабаалартан туттар. Уйатыгар 3-5 кытархай өҥнөөх кугас бээтинэлэрдээх сымыыттаах буолар. 28-30 суукка баттыыллар. 46-50-с сууккаларыгар оҕолоро көтөллөр.
ССРС Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа, РФ Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа, Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр I категорияҕа киирэр.
Хардааччы. Хардааччы (, ) — мохсоҕоллор биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Тайҕаҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Сүнньүнэн кыра көтөрдөрүнэн аһылыктанар. Үөһэ көтө сылдьар күөрэгэйдэри тутарынан биллэр. Уйатын сиргэ, таас очуостарга, маска лабаалартан, сутукаттан, хатырыктан туттар. Уйатыгар 3-5 кытархай өҥнөөх элбэх бээтинэлэрдээх сымыыттаах буолар. 26-30 суукка иккиэн баттыыллар. 30-37 суукка оҕолоро уйаҕа баар буолаллар. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.
Олоҥхоҕо "Үөлэн Хардааччы" — айыы бухатыырын аата (үөлэн суолтата - улахан, бөдөҥ-садаҥ, үөскүлэҥ).
BBK Electronics. BBK Electronics (толору аата BBK Electronics Corp., LTD.), Кытай биир саамай улахан тэрилтэтэ буолар, тэрилтэ 1995 сыллаахха тэриллибит. Тэрилтэни олохтообут уонна тойоно - Дуань Үньпинь. Бу тэрилтэ Кытайга уонна аан-дойдуга биир улахан электрониканы онорон таһаарарга лиидэр. Салалтата - Гуанчжоу. Улахан заводтара АХШ, Кытай, Дьоппуон, Германия, Арассыыйа уонна Аустралия дойдуларыгар баар. 
"Би Би Кэй" Хотугу Эмиэрикэҕэ.
Онтон "Би Би Кэй" диэн техникаларын ааттаан бичийэн баран Саха Сиригэр уонна Илиҥҥи Эуропа дойдуларыгар уонна Аустралия сиригэр атыылыыр.
Оҥорон таһаарар продукцийалара.
уонна да атыттар
Сигэ.
Арассыыйаҕа филиалын сирэйэ
Дуань Үньпинь. Дуань Үньпинь эбэтэр кытай тылынан 段永平 (Дуань Юнпинь), Би Би Кэй тэрилтэтин тойоно уонна олохтооччута буолар. 2002 сылтан ыла АХШ дойдутугар олорор.
OPPO. ОРРО диэн Би Би Кэй тэрилтэтин биир улахан салаата буолар. Кытай улахан биир телефония уонна интернет сибээһин лиидэрэ. Бэйэтэ туспа тэрилтэ курдук үлэлиир, ол кынан баран син биир BBK Electronics тэрилтэтигэр бас билинэр.
Бу тэрилтэ Саха Сиригэр былаана элбэх...
Кытай тэрилтэлэрэ. Бу Кытай бөдөҥ тэрилтэлэрин тиһиктэрэ…
Агаат. Агаат — синньигэс утахтардаах халцедоннарга киирэр таас. Химия формулата SiO2. Уратыта — араас өҥнөөх хаттыгастардаах (дьаарыстар, дьапталҕалар, сулуойдар). Бу хаттыгастара төгүрүк эбэтэр көнө быһыылаах буолаллар. Бу ойуулара сир иһинээҕи кураанах сирдэри — жеодтары — хатылыыллар, тоҕо диэтэххэ агааттар үксүн итинник сирдэргэ үөскээбиттэр.
Тоҕо маннык ааттамыттара биир барылынан Сицилияҕа баар Ахатес өрүс аатынан диэн, бу өрүскэ былыр агааттары хостууллар эбит. Иккис барыл: гириэк тылыттан "ahates — дьоллоох" диэнтэн. Биһиги эрабыт иннинээҕи IV үйэҕэ бу ааты Феофраст туттубута биллэр.
Агаат өҥө үүт маҥантан, араҕастан уонна от күөхтүҥүттэн ыас хараҕа дылы буолар. Араас өҥнөөх дьаарыстар биир туочука тула бэйэ-бэйэлэрин солбуйар буоллахтарына «харахтаах», «ачыкылаах» таастар диэн ааттаналлар. Сороҕор бу таастары «мэкчиргэ хараҕа» диэн ааттыыллар эбит.
Фантазиялаах дьон таас ойуутугар дьэрэкээн дойдулары кытта булаллар. Былыр Илин дойдуларга «муохтаах» агааттары сыаналыыллар эбит — ойуурдуҥу оһуордаах таастары. Билигин итинник таастары дендриттаахтар дииллэр. Туман быыһыттан көстөр курдук оһуордаах таастары «кырыалаах» агааттар дииллэр. Сорох таастар ойуулара муннуктаах буолар, онтуктара былыргы каарталарга ойууламмыт кириэппэстэр былааннарын майгыннатарын иһин «кириэппэс», «бастион» эбэтэр «фортификация» агааттара дииллэр.
Өссө ойуутуттан көрөн "былыттаах", "кустуктаах", "уот төлөннөөх" агааттар баар буолаллар.
Агат.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-08-26T04:45:59Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: Агаат&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;66739&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Диопсид. Диопсид — пироксеннар бөлөхтөрүгэр киирэр таас. Химия формулата CaMg(Si2O6). СаО 25,9% ылар, MgO — 18,5%, онтон SiO — 55,6%. Араас өҥнөөх буолуон сөп, онто тимир, марганец, ванадий уонна хром булкаастааҕыттан тутулуктаах. Италияҕа Пьемонт таһыгар фиолет уонна халлаан күөҕэ өҥнөөх таастары хостууллар. Маннык таастары "виолан" диэн ааттыыллар. Арассыыйаҕа Алтаайга, Сайаан хайаларыгар уонна Байкаал таһыгар булаллар. Изумруудтуу от күөх таастары хромдиопсид дииллэр. Кинилэри өссө «Сибиир изумруудтара» диэн ааттыыллар. "Слюдянка" өрүс таһыгар көстөр от күөҕэ уонна халлаан күөхтүҥү таастары байкалит дииллэр. Сырдык роза өҥнөөх таастары "антохроит" дииллэр; сырдык от күөхтэри — "лавровит". Кыһыллыҥы хоҥор таастар эмиэ көстөллөр. Индияҕа уонна Бирмаҕа «куоска харахтаах» таастар көстөллөр, хап-хара диопсидтар эмиэ баар буолаллар, кинилэри аналлаах сырдыкка сардаҥатыгар туттахха түөрт сардаҥалаах сулус көстөр (ол "астеризм" диэн ааттанар).
Бороҥ өҥнөөх эбэтэр олох өҥө суох дьэҥкир таастар эмиэ баар буолаллар.
Витус Беринг. Ви́тус Ионассен Бе́ринг (; нууччалыы аата Иван Иванович; (1681 — 1741) — муоранан устааччы, Арассыыйа флотун эппиһиэрэ, капитан-командор. Омугунан датчаан.
1725—1730 уонна 1733—1741 Бастакы уонна Иккис Камчааткатааҕы экспедициялары салайбыт. Муора силбэһиитинэн Чукотка уонна Аляска ыккардынан ааспыт (кэлин Беринг силбэһиитэ), Хотугу Америкаҕа тиийбит уонна Алеут арыыларыттан хаһы да арыйбыт.
Беринг аатынан арыы, муора силбэһиитэ уонна Чуумпу акыйаан хотугу өттүгэр баар байҕал ааттаммыттара, кинини чиэстээн өссө Командор арыылара ааттарын ылбыттара. Археологияҕа Сибиир хотугулуу-илин өттүн, Чукотканы уонна Алясканы (урут сиринэн холбоһо сыппыттара диэн ааҕыллар) элбэхтик биир тиэрмининэн Берингия дииллэр.
Биографията.
Витус Беринг 1681 с. Хорсенс диэн Дания куоратыгар төрөөбүт, Амстердамҥа 1703 сыллаахха кадеттар корпустарын бүтэрбит, ол сыл Ост-Индияҕа сылдьан баран нуучча ыраахтааҕытыгар подпоручик чыыныгар сулууспаҕа киирбит, уонна Арассыыйа Балтикатааҕы флотугар Улуу Хотугу сэрии кэмигэр сулууспалаабыт.
1707 с. поручик буолбут. 1710 с. Азов флотугар көһөрүллүбүт, капитан-лейтенант буолбут, «Мункер» диэн шняваны хамаандалаабыт.
1710—1712 сылларга Азов флотугар сулууспалаабыт, Турцияны кытта сэриигэ кыттыбыт.
1712 с. Балтика флотугар көһөрүллүбүт, 1715 с. 4-с раангалаах капитан буолбут.
Нуучча дьахтарын ойох ылан Беринг дойдутугар бүтэһигин 1715 сыллаахха сылдьыбыт, ол кэннэ төннүбэтэх.
Кэлин Командор арыылара диэн ааттаммыт арыылартан биирдэстэрин таһыгар хараабыла тимирэн, экипаж онно кыстыырга күһэллибит. Ол кыстык кэмигэр Беринг цингалаан өлбүт. Ол арыыны кэлин кини аатынан ааттабыттар.
Genius. GENIUS (толору аата General Electric NetWork Internet United States), ол аата Дженерал Электрическэй үлэлиир сибээс интернетын Америка Холбоспут Штата диэн. Аан Дойдуга саамай үчүгэй компьютер табаарын оҥорон таһаарар тэрилтэ буолар. Кини табаарын 180 омук дойдуларыгар (ол иһигэр Саха Сирэ уонна Арассыыйа) Табаар №1 буолла. Саамай астык компьютер кутуйахтарын оҥорон таһаарар. Тэрилтэ KYE System улахан салаата буолар GM платформатыгар. Салалтата - Тайвань (Тайбэй). 
Улахан салаалара.
Нууччалыы сирэйэ ДЖЕНИУС
Ленсинг. Ленсинг (Лансинг) Мичиган штатын киин куората.