mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Беларусь. Беларусь (Бөлөрүүс) диэн Илин Европа дойдута. Кирбиилэhэр Арассыыйалыын хоту уонна илин, Украиналыын соҕуруу, Польшалыын арҕаа уонна Литвалыын уонна Латвиялыын хоту. Киин куората Минскай.
Беларусь олохтооҕун ахсаана 9.85 млн киhи. 80% тахса беларустар, атын омуктар нууччалар, украиннар уонна поляктар. 1995 с. референдумунан дойду икки ил тыллаах: беларус уонна нуучча.
Киин уонна саамай улахан куората — Минскэй. Судаарыстыбнай тыл — белорусскай уонна нуучча тыла. 
Этимологията.
Судаарыстыба аата XIII үйэ ортотуттан биллэр уонна Русь араас регионнарыгар сыһыаҥҥа туттуллар «Белая Русь» диэн тылтан тахсар.
ХV үйэ бүтүөр диэри «Үрүҥ Русь» (Альба) туһунан ахтыылар Арҕаа Эуропаттан, Новгород Өрөспүүбүлүкэтин территориятыгар туттуллар этэ.
Бельгия. Бельгия Хоруоллуга диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Дойдуга Эуропа Униятын, NATO уо.д.а. суолталаах омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр штаб-квартиралара бааллар. Бельгия иэнэ 30,528 km² уонна дьонун ахсаана 10.5 млн киhи.
Брүссель. Брүссель, официаллык Брүссель Киин Куорат Региона диэн Бельгия киин куората. ЭУ сүрүн органнара бааллар.
Босния уонна Герцеговина. Босния уонна Херцеговина диэн Балканнарга баар дойду. Иэнэ 51,129 км2. Кирбиилэhэр Хорватиялыын хоту, арҕаа уонна соҕуруу, Сербиялыын илин уонна Монтенегролыын соҕуруу.
Дойду икки дьаhалталаах: Босния уонна Герцеговина Федерацията уонна Серб Республиката.
Дания. Дания Хоруоллуга () диэн Скандинавия дойдута. Кирбиилэhэр Германиялыын соҕуруу, Швециялыын хотугулуу-илин уонна Норвегиялыын хоту. Дания Балт уонна Хоту байҕаллар кытылларыгар турар. Дойду Ютланд диэн тумул арыыга турар, онтон таhынан элбэх арыылардаах: Шелланд, Фүн, Вендсүссель-Тү, Лолланд, Фальстер, Борнhольм уо.д.а. Дания Хоруоллугар өccө Фарер арыылара уонна Гренландия киирэллэр.
Дания конституция монархията уонна дьаhалтатын тэрилэ парламент системата. Ил дьаhалтата уонна 98 муниципалитеттар дьаhалталара бааллар. Дания Эуропа Униятын (1973 сылтан) уонна NATO (тэриллиититтэн) кыттыылааҕа.
Греция. Греция (грек. Ελλάδα ή Ελλάς ή επίσημα Ελληνική Δημοκρατία, Elláda), официаллык Грек Республиката (Ελληνική Δημοκρατία, Ellīnikī́ Dīmokratía) диэн Балкан тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Албаниялыын, Македония Республикатыныын уонна Болгариялыын хоту уонна Түркийэлиин илин. Грецияттан илин уонна соҕуруу Эгей байҕала уонна арҕаа Ион байҕал бааллар. Сир ортотунааҕы байҕал илин бассейныгар элбэх арыылардаах.
Греция Эуропа, Азия уонна Африка икки ардыларыгар сытар. Грецияҕа демократия, арҕаа философия, Олимпия оонньуулара, арҕаа литература уонна историография, политика үөрэҕэ, математика уонна да атын үөрэхтэр үгүс төрүттэрэ уонна сиэрдэрэ, драма, трагедия уонна комедия үөcкээбиттэрэ.
Греция Эуропа Униятын (1981) уонна NATO (1952) кыттыылааҕа. Киин куората Атина; атын сүрүн куораттара: Тессалоники, Патрас, Эраклион, Ларисса, Волос, Иоаннина, Кавала, Родос уонна Серрес.
Копенһаген. Копенhаген диэн Дания киин уонна ордук улахан куората. Шелланд () уонна Амагер () арыыларга турар.
РПГ-43. РПГ-43 — Сэбиэскэй Сойууска оҥоһуллубут тааҥканы эстэрэр илии гранаатата. 1943-с сылга, сэрии кэмигэр оҥоһуллубут, айааччыта Н.П. Беляков. ССРС бастакы кумулятивнай гранаатата.
Ыйааһына – 1,2 киилэ. Куйаҕы өтөн киириитэ – 75 мм.
Грузия. Грузия ( "Сакартвэло") диэн Хапхаас дойдута, Эуропа уонна Азия икки ардыларыгар баар. Кирбиилэhэр Арассыыйалыын хоту, Азербайдьанныын илин, Эрмээн Сириниин соҕуруу уонна Түркийэлиин соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 69,700 км², олохтоохторун ахсаана 4.4 млн. киhи (84% грузиннар).
Грузия ил тэрилинэн талыллар демократия уонна секуляр, унитар, президент республиката. Холбоhуктаах нациялар, Эуропа Сүбэтин, Аан дойду Атыы Тэрилтэтин, Хара байҕал Экономика Үлэлэhиитин Тэрилтэтин уонна ГУАМ кыттыылаахтара.
Историята.
Грузия историята былыргы Колхида уонна Иберия Хоруоллугуттан саҕаланар. Христианизмы ил итэҕэлинэн аан бастаан ылыммыт дойдулар ахсааннарыгар киирсэр (IV үйэ иннинэ). XIX үйэ саҥатыгар Грузия Арассыыйа Империятыгар киирбитэ. 1917 с. буолбут Арассыыйа өрөбөлүүссүйэтин кэннэ, аҕыйах кэм тутулуга суох буолан баран, 1922 с. Сэбиэт Холбоhугар киирбитэ.
1991 с. хаттаан тутулуга суох буолбута. Атын посткоммунизм кэмин ааhар дойдулар курдук, Грузия 1990-с сс. экономика кризиhыттан уонна олохтоох сэрииттэн эмсэҕэлээбитэ. 2003 с. Оруоhа өрөбөлүүссүйэтэ буолбутугар, урукку президент Эдуард Шеварднадзе салалтаттан кыйдаммыта.
2008 с. атырдьах ыйыгар, Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэриниин, Абхазия уонна Соҕуруу Осетия сепаратист бөлөхтөрүнүүн кыргыhыы буолбута. Бу сэрии түмүгүнэн, Арассыыйа Грузия регионнарын, Соҕуруу Осетияны уонна Абхазияны, тутулуга суох иллэр быhыыларынан билиммитэ. Ол гынан баран, аан дойду атын иллэрэ (Никарагуаттан уонна Венесуэлаттан ураты) ону утарбыттара уонна ол регионнар Грузия илэ бас билэр сирдэрэ буолалларын бигэргэппиттэрэ. Атырдьах ыйын 28, 2008, Грузия парламена Абхазия уонна Соҕуруу Осетия "Арассыыйа былдьаабыт сирдэрэ" буолалларын туhунан уурааҕы ылыммыта.
&lt;br&gt;
Хапхаас. Хапхаас диэн Эуропа уонна Азия икки ардыларыгар баар геополитика региона. Манна Эуропа ордук үрдүк хайата Эльбрус баар.
Хоту Хапхааска киирэллэр:
Соҕуруу Хапхааска киирэллэр:
Тбилиси. Тбилиси (, ) диэн Грузия киин уонна ордук улахан куората. Кура өрүс кытылларыгар турар. иэннээх уонна .
&lt;br&gt;
Internet Movie Database.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;335088&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-12-03T19:20:02Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;147.136.249.114&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;392083&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Internet Movie Database (IMDb) диэн киинэлэр, актёрдар, ТВ шоулар, айар бөлөх кыттааччыларын, видео оонньуулар уонна айыллыбыт медиа персонажтар тустарынан информациялаах онлайн билии баазата. IMDb алтынньы 17 к. 1990 с. үлэтин саҕалаабыта. 1998 с. кинини Amazon.com атыылаhан ылбыта.
Косово Өрөспүүбүлүкэтэ. Косово (албан. "Kosova", "Kosovë"; серб. "Косово Kosovo") диэн Балканнарга баар аҥар билиниллибит дойду. Официаллык аата Косово Өрөспүүбүлүкэтэ (албан. "Republika e Kosovës"). 1974-1990 cc. Югославиятааҕы Сербия Социалист Республикатын иhигэр баар, Косова Социалист Аутоном Провинциятын сиригэр тэриллибитэ. Аныгы Сербия Республиката урукку провинция арахсыытын билиммэт уонна Холбоhуктаах Нациялар салалталарыгар баар, 1988 с. Слободан Милошевич оҥорбут Сербия Конституциятын реформатынан тэриллибит Косова уонна Метохия Аутоном Провинцията (серб. "Аутономна Покрајина Косово и Метохија", "Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija") диэн көрөр.
Косово кирбиилэhэр Албаниялыын арҕаа, Сербиялыын хоту уонна илин, Македониялыын соҕуруу уонна Монтенегролыын хотугулуу-арҕаа. Киин уонна ордук улахан куората Приштина. Атын суолталаах куораттара Пея, Призрен уонна Митровица.
Латвия. Латвия (), официаллык Латвия Республиката ("Latvijas Republika"), диэн Хоту Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр Эстониялыын хоту, Литвалыын соҕуруу, Беларусьтуун уонна Россия Федерациятыныын илин. Иэнэ 64,589 км².
Латвия демократия парламент республиката уонна 36 улууска арахсар онтон бэйэтин сэбиэттэрин уонна дьаһалталарын кытта 7 государственнай куорат баар - Рига, Даугавпилс, Лиепая, Елгава, Юрмала, Вентспилс, Резекне. Киин уонна ордук улахан куората Рига. Латвия Холбоhуктаах Нациялар (17 балаҕан ыйа 1991), Эуропа Униятын (1 ыам ыйа 2004) уонна NATO (29 кулун тутар 2004) кыттыылаахтара.
Тас политика.
Латвия балаҕан ыйын 17 күнүттэн 1991 сыллаахха ХНТ чилиэнэ, ону тэҥэ ЕС, НАТО, Европа Сэбиэтин чилиэнэ, Европаҕа, МВФ, Вт, Балтийскай муора уонна Хотугу инвестиционнай баан государстволарын Сэбиэтэ буолар. Нациялар лигаларын чилиэнэ (1921-1940) буолбута.
Латвия 160 дойдулары кытта дипломатическай сыһыаны олохтообута уонна аан дойду 35 дойдутугар посольствоны өйүүр. 37 дойду Латвия киин куоратыгар Латвия — Ригаҕа посольстволаах.
Латвия бэйэтин тас политикатыгар Евросоюз уонна НАТО ориентацияланар. 1 мая 2004 года Латвия Евросойууска киирэр. НАТО чилиэнэ 29 марта 2004 года. 21 декабря 2007 года Латвия Шенгенскай зонатыгар киирбитэ, 2008 сыл кулун тутар 30 күнүгэр диэри хонтуруолга сылдьар.
2005 сыл ыам ыйыгар уонна 2006 сыл сэтинньитигэр, саммит НАТО кэмигэр, дойдубут АХШ Президенэ Дж.ыалдьыттаабыта. Буш.
19-22 декабря 2010 года аан бастаан 16 сыл устата Россияҕа Латвия Президенэ В. Затерс официальный визита буолбута. В. Затлерс кэлэ сылдьан Российскай Федерация Президенэ Д. Медведев уонна премьер- миниистир В. Путин кытта көрүстэ.
2015 сыл бастакы аҥаарыгар Латвия Эуропа сойууһун Сэбиэтин председателэ этэ.
Латвияҕа үөрэхтээһин.
Латвияҕа үөрэхтээһин сүрүн, орто уонна үрдүк. Булгуччулаах үөрэх эрэ буолар (9- с кылааска диэри). Государство орто уонна үрдүк үөрэх кыһаларыгар миэстэ ахсаанын чэрчитинэн орто уонна үрдүк үөрэх кыһаларын хааччыйар.
Сүрүн үөрэҕэ: 1- кы кылааска 6 эбэтэр 7 саастарыттан оҕолор ылыллаллар, 9 сылга суоттаммыт, онтон оскуола үөрэҕин 12 сылга диэри салҕыахха сөп.
Орто үөрэхтээһин икки көрүҥэ баар: уопсай орто (кини соруга-салгыы үөрэххэ бэлэмнээһин уонна 3 сылга суоттаммыт) уонна профессиональнай орто үөрэх программата (идэҕэ туһаайыы).
Латвия үөрэҕин тиһигэр кииннэммит экзаменнар тиһиктэрэ оҥоһулунна.
Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;22019&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2008-12-25T07:35:15Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы: Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;23310&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Литва. Литва (), официаллык Литва Өрөспүүбүлүкэтэ (), диэн Илин Эуропа дойдута. Балтик байҕал соҕурулуу-илин кытылыгар баар, кирбиилэhэр Латвиялыын хоту, Беларусьтуун соҕуруулуу-илин, Польшалыын уонна Калининград уобалаhыныын (Арассыыйа эксклава) соҕуруулуу-арҕаа. NATO уонна ЭУ кыттааччылара. Олохтоох ахсаана 3.4 млн киhи. Киин куората Вильнюс.
Литва Эуропа Униятын биир ордук түргэнник үүнэр экономиката. Ахсынньы 21 2007 с. Шенген Сөбүлэhиитигэр кыттыспыта.
Лихтенштайн. Лихтенштайн Кинээhилигэ (ниэм. "Fürstentum Liechtenstein") диэн Альптарга баар, Арҕаа Эуропа дойдута. Швейцария уонна Аустрия икки ардыларыгар баар.
Лүксембург. Лүксембург диэн Арҕаа Эуропа кыра дойдута. Франция, Бельгия уонна Германия икки ардыларыгар баар.
Биэнгирийэ. Биэнгирийэ (Биэнг.. Magyarország; Мадьарорсааг), официаллык Биэнгир Республиката ("Magyar Köztársaság") диэн Орто Европаҕа, Паннония намтал сиригэр баар дойду. Кирбиилэhэр Австриялыын, Словакиялыын, Украиналыын, Румыниялыын, Сербиялыын, Хорватиялыын уонна Словениялыын. Киин куората Будапешт. Биэнгирийэ OECD, НАТО, ЭУ уонна Шенген кыттыылаахтара.
Устуоруйата.
1867 сыллаахха Биэнгирийэ Авустурыйа импиэрийэтин иһинэн киэҥ автономияны ылар. Мантан ыла бу импиэрийэ Авустурыйа-Биэнгирийэ диэн ааттанар буолбута.
Будапешт. Будапешт (мадь. "Budapest") диэн Мадьаар Сирин киин уонна ордук улахан куората. 2008 с. олохтоох ахсаана 1 702 297 киhи (агломерацияҕа 2 451 418). Дунай өрүс кытылларыгар турар.
Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ. Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ (мак. "Република Северна Македонија", "Republika Severna Makedonija") диэн Балкан тумул арыытыгар баар дойду. Кирбиилэhэр Сербиялыын уонна Косовалыын хоту, Албаниялыын арҕаа, Грециялыын соҕуруу уонна Болгариялыын илин.
Мальта. Мальта (), официаллык Мальта Республиката () диэн Сир ортотунааҕы байҕалга, сэттэ арыылаах архипелакка баар Эуропа дойдута.
Молдова. Молдова (), официаллык Молдова Республиката ("Republica Moldova") диэн Илин Эуропа дойдута. Украина уонна Румыния икки ардыларыгар баар.
Монако. Монако (фр. "Monaco"), официаллык Монако Кинээhилигэ ("Principauté de Monaco") диэн Арҕаа Эуропаҕа баар куорат-дойду. Сир ортотунааҕы байҕал хоту кытылыгар турар, тула өттүттэн Франция кыраныыссата.
Хара Хайа. Хара Хайа ("Црна Гора", "Crna Gora") диэн Балкан дойдута. 
Адриатик байҕал кытылыгар баар, кирбиилэhэр Хорватиялыын арҕаа, Босниялыын уонна Херцеговиналыын хотугулуу-арҕаа, Сербиялыын хоту уонна илин, Косовалыын хоту уонна илин, уонна Албаниялыын соҕуруу. Киин уонна ордук улахан куората Подгорица.
Нидерланд. Нидерланд () диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Нидерланд Хоруоллугар () Кариб байҕалыгар баар Нидерланд Антиллара уонна Аруба киирэллэр. Нидерландтан хоту уонна арҕаа Хоту байҕал баар. Кирбиилэhэр Бельгиялыын cоҕуруу уонна Германиялыын илин.
Судаарыстыба былааҕа - үс өҥнөөх (кыһыл, үрүҥ, күөх кырыымпа). Герб - икки геральдическай хахайга ойоҕоһун өйүүр кыһыл көмүс тириитэ куйах. Куйахха — баппаҕайыгар болоттоох Хахай; куйах анныгар — харыалыавскай ыҥыата: Je mangirai («мин турабын»). Гимн - «Уилһелмүс» («Уиллиам туһунан ырыа»). Национальнай бырааһынньык - муус устар 27 күнэ (Хоруол күнэ).
Официал тыла — не­дер­ландскай.
Нидерланд сирэ - НАТО, ОЭСР, Европа Сэбиэтин, Европа сойууһун чилиэнэ. Шенген зонатын уонна Бөнүөлүкс чааһа.
Норвегия. Норвегия (нор. "Norge" (bokmål) эбэтэр "Noreg" (nynorsk)) диэн Скандинавия дойдута. Швециялыын, Финляндиялыын уонна Россиялыын кирбиилэhэр.
Осло. Осло (, ) 1624 с. 1877 с. дылы Христиания (), 1877 с. 1924 с. дылы Kристиания () диэн Норвегия киин уонна ордук улахан куората.
Португалия. Португалия (, официаллык Португал Республиката ("República Portuguesa") диэн Иберия тумул арыытыгар, Атлантик океан кытылыгар баар дойду. Испаниялыын кирбиилэhэр. Португалияҕа Атлантикаҕа баар Азор уонна Мадейра арыылара киирэллэр.
Өксөкү Булгунньаҕа. Өксөкү Булгунньаҕа - Котельнай арыыга, Бунге сирэ диэн ааттанар өртүгэр кыра томтор. Үрдүгэ 45 м.
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Олгуйдаах арыы. Олгуйдаах арыы (нуучч. Котельный) диэн Лаптевтар байҕалларыгар сытар Саҥа Сибиир арыыларыттан ордук улаханнара.
Иэнэ 11665 кв.км. Үгүс томтордоох. Ордук үрдүк чыпчаала Малакатын таас 374 м тиийэр. 10 км ордук уһуннаах 130 үрэх уонна үрүйэ баар.
Саамай уһуннара Балыктаах үрэх 205 км 1773 сыллаахха саха прмышленнига Уйбаан Ляхов арыйбыта.
1775 сыллаахха сири кээмэйдээччи С. И. Хвойнов арыыга У. Ляхов хаалларбыт алтан хочуолу булбута.
Ол кэнниттэн арыы Котельнай диэн ааттаммыта. Хотугу уһуга — Анисий тумус (76°12N, 139°E)
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
Муус Хайа. Муус Хайа - Сунтаар хайата сиһин саамай үрдүк хайата. Өлүөнэ уонна Индигир өрүстэр бассейнарын араарар. Үрдүгэ 2959 м. Саха сиригэр иккис үрдүк хайа. Мууһунан бүрүллэн сытар.
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Победа хайа. Кыайыы чыпчаала (нуучч. пик Победы). Саха сиригэр ордук үрдук хайа чыпчаала - 3004 м. 
Улахан Чиистай сискэ баар. Икки улахан тарыҥнаах "Обручев" уонна "Сумгин".
Фаддеев арыыта. Фаддеев арыыта диэн Саҥа Сибиир арыыларыттан биирдэстэрэ. 
Иэнэ 5,3 тыһ. кв.км. Үрдүгэ 61 м. тиийэр. Дьиҥинэн Олгуйдаах арыы тумул арыыта. Намыһах Бунге сиринэн Олгуйдаах арыыны кытары холбоһор. 
Бунге сирэ кыһын тоҥ муораттан туох да атына суох. Муора буолбатаҕа Бунге экспедицията чинчийбитиэ кэннигэр биллибитэ. 
Термокарст күөл уонна үрүйэ үгүс. Туундара үүнээйитэ үүнэр. 1805 сыллаахха Дьаакып Санников арыйбыта. 
Арыыга кыстаабыт "Фаддеев" диэн саха промышленнигын аатынан ааттаммыта. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Абалаах (күөл). Абалаах. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар термокарст күөл. Суола үрэх тардыытыгар. Күөл бадарааныгар элбэх углекислай уонна двууглекислай суода, сера уонна тимир сорох холбоһуктара баар. Абалаах бадараана атын куруорттар эмптээх бадарааннарыттан туох да итэҕэһэ суох диэн чинчийбиттэрэ. 1935 сылтан ыла бадараанын эмптиир сыалга тутталлар. Ревматизмы, навриттары, дьахтар ыарыыларын уонна да атын ыарыылары ситиһиилээхтик эмптииллэр. Билигин Абалаах бадараанын Дьокуускайга баар "Хоту" балыыһаҕа уонна Аллараа Бэстээх балыыһатыгар тутталлар.
Аата аба диэн аһыы, сүлүһүн диэн суолталаах тылтан тахсар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Муус Хайа (уопсастыбаннай аралдьытар киин). «Муус Хайа» — Дьокуускайга баар общественнай аралдьытар киин. Рестораннаах. Сүрүннээн саха аһа. Ресторан интерьерыгар былыргы саха мала уонна саха сирин айылҕатын хаартыскалара туһаныллыбыттар. Куоракка соҕотох аналлаах билиһипиэт атыылыыр маҕаһыын. Ыраас ууну атыылыыр маҕаһыын. Предприниматель Макаров В.П. туппут комплекса. НВК «Саха» субуота аайы тахсар биэриини бу ресторантан ыытар.
Суола (үрэх). Суола - Өлүөнэҕэ уҥа өртүттэн түһэр үрэх. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар. 
Устата 224 км. Тардыытын иэнэ 5400 кв.км. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. 
Уҥа өртүттэн "Куоллара" (67 км.) уонна "Тиэрэ" (94 км.) үрэхтэр түһэллэр. Тардыытыгар эмптээх бадарааннаах Абалаах күөл баар. 
1990 сыллардаахха Өлүөнэттэн Бүтэйдээххэ диэри уу ситимэ уонна Бэдьимэҕэ быһыт тутуллубуттара.
Сайын өртүгэр уутун улахан аҥара Өлүөнэ уута.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саҥа Сибиир арыылара. Саҥа Сибиир арыылара диэн Саха Республикатын хоту кытылын аттыгар, Лаптевтар байҕалларын уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал икки ардыларыгар баар архипелаг. Үс группалаах:
Рафаэль Баҕатаайыскай. Рафаэль Баҕатаайыскай (Ермолаев Рафаэль Дмитриевич) — саха норуотун хоһоонньута, ССРС суруйааччыларын Холбоһугун чилиэнэ (1962), Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1991).
Олоҕун олуктара.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар 1931 с. ыам ыйын 1 күнугэр төрөөбүт.
1953 с. — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрбит.
1958 с. — СГУ историко–филологическэй факультетын, онтон Үрдүкү партийнай оскуолатын бүтэрбит.
1951 сылтан бэчээттэнэр. Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар уонна "Чуораанчык" ("Колокольчик") сурунаалга главнай эрэдээктэринэн үлэлээбит.
1957 с. — «Кытыан кымньыы» диэн үгэлэрин, хоһооннорун бастакы кинигэтэ бэчээттэммит.
1959 сыллаахха хоһооннорун уонна үгэлэрин бастакы хомуурунньугун бэчээттээбит. 
1974 с. — «Бэйэҥ сулускун булуоҥ» романыгар тыа интэлигиэнсийэтин туһунан суруйбут.
1985 с. — уларыта тутуу сылларыгар «Мөhүүрэлээх бөтүүктэр» диэн куорат ыччатын туһунан сэһэни бэчээттэппит. 
Сатирик-поэт быһыытынан киэҥник биллибитэ. «Уолаттар уонна кийииттэр» хоһоонунан романа туспа кинигэнэн тахсыбыта. Норуот таптаан ыллыыр ырыаларын тылын суруйбут лирическэй, гражданскай поэт быһыытынан эмиэ биллэр. Кэлин сылларга саха чулуу дьонноругар анаабыт поэмаларын бэчээттэттэ. Ахтыылары суруйда.
2016 с., Балаҕан ыйын 24 күн сиртэн күрэннэ.
Оҕо быраабын конвенцията. ХНТ оҕо быраабын конвенцията — кыттыгас дойдуларга оҕо быраабын быһаарар аан дойду быраап докумуона. Оҕо быраабыгар сыһыаннаах бастакы докумуон буолар. Бу докумуон киһи 18 сааһын туолуор дылы быраабын быһаарар 54 ыстатыйалардаах. Конвенцияны АХШттан ураты бары ХНТ дойдулара уонна Палестина, Сибэтиэй Бүрүстүөл илии баттаабыттара уонна ратификациялаабыттара..
Үөскээһинин устуоруйата.
ХНТ Генеральнай Ассамблеята оҕо быраабын харысхалыгар бастаан ХНТ Оҕо пуондатын (ЮНИСЕФ) 1946 сыллаахха тэрийбитэ. Ол кэнниттэн 1948 сыллаахха Киһи быраабын аан дойду декларацията ылыныллыбыта. Ол докумуон балаһыанньатыгар уонна 1966 сыл аан дойду паактын балаһыанньатыгар оҕо хаххала ураты буолара билиниллибитэ.
Оҕоҕо сыһыаннаах бастакы аакта ХНТ Генеральнай ассамблеята 1959 сыллаахха ылыныллыбыта. Онно ким оҕо быраабын эппиэтинэстээҕэр суруллубут 10 принцип чопчуламмыта. Киһи аймах оҕоҕо туох баар үчүгэйи биэриэхтээҕэ уонна быраап уонна көҥүл мэктиэлэммитэ.
Кальяо аттынааҕы кыргыһыы. Кальяо аттынааҕы кыргыһыы () Чинча арыыларын иһин сэрии ("Бастакы Чуумпу Байҕал сэриитэ" эбэтэр "Испаания-Соҕуруу Америка сэриилэрэ") кэмигэр, 1866 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр Касто Мендес Нуньес адмираал хамаандалаах Испания флотун уонна Перу Кальяо куоратын батареятын ыккардыларыгар буолбут кыргыһыы. Испания флота Кальяо (El Callao) порду ытыалаабыт уонна, Перу уонна АХШ устуоруктара суруйалларынан, куоракка улахан хоромньуну аҕалбакка, оттон боронсуус уонна испаан чинчийээччилэрэ этэллэринэн, порт тэргэннэрин хам батаан баран, төннүбүт. Бу кыргыһыы Испания уонна Перу ыккардыгар сэрии тиһэх улахан кыргыһыыта буолбута.
Караханидтар. Хара хааннар, караханидтар, ханидтар, хаканидтар (, ) (942—1212) — Хара хааннар иллэрин салайбыт түүр династията.
Устуоруйа.
Хара хаан диэн баһылык титула дииллэр. Хара хааннар чигил диэн омук сорҕото эгдиш/эдгиш диэн биис ууһуттан төрүттээхтэр дииллэр. Чигиллэр карлук конфедерациятыгар киирэллэрэ. Хара хааннар илин салаалара Кашгары ягма диэн биис ууһун аатыттан баһылаан олорбуттар.
О. Прицак этэринэн (кэлин С. Г. Кляшторнай уонна Б. Д. Кочнев өйөөбүттэрэ) «бастакы Хара хаан» аатын 840 ыраахтааҕы буолбут Билгэ Күл Кадыр-хаан сүкпүт.
Күл Билгэ хаҕан икки уоллааҕа: Базир уонна Огулчак. Базир уола Абдалкарим.
Ол кэннэ биир үйэ кэриҥэ туох да биллибэт.
960 сыллаахха 200 тыһыынча ураһалаах Харахааннар ислаамы ылыммыттар.
Бу кэмҥэ Сатук Бограхан баһылыктаан олорбут, ислаамы ыларыгар «Харахаан» титуллаах Абдалкаримдиэн ааты ылбыт.
Харахааннар кэмнэригэр улуу түүр суруйааччыта Юсуф Баласагун олорбута.
Куоска фуугата. Соль минорга суруллубут фууга (K. 30, L. 499) диэн Доменико Скарлатти биир хардыылаах клавесин сонаатата, ордук биллэр аата Куоска фуугата (италия тылынан: "Fuga del gatto").
Хос аатын устуоруйата.
Фууга хос аатын композитор бэйэтэ хаһан да туттубатаҕа, ол гынан барын атын матыыбын туһунан устуоруйатыттан тахсыбыта. Номох этэринэн Скарлатти "Пульсинелла" диэн ааттаах куоскалааҕа, ол куоска клавесин клавиатуратыгар хаамарын сөбүлүүрэ, уонна тахсар тыаһын муодаргыыра.
Биирдэ импровизация быһыытынан кыракый чааһын суруйбут уонна кэлин фууга сүрүн матыыбын курдук туттубут:
Фууга хос аата кэнсиэр программаларыгар туттуллара уонна Музио Клементи, Карл Черный уонна Алессандро Лонго
Суолтата.
Фууга Лондоҥҥа 1739 сыллаахха бэчээттэммитэ. Джорж Фридерик Хандель, чааһын ылан Concerti Grossi  диэн опуһугар чаа7ын туттубута.
19-с үйэ саҕаланыытыгар теорист уонна композитор Антон Рейча үлэни билэрэ уонна 36 Фуугалар диэн опуһугар туттубута.
Батак (Никита Коркин). Батак (Никита Коркин диэн сүрэхтэммит), 1745 сыллааҕы төрүөх, Күлүмнүүр хос эһэтэ. Тумус (Игнатий Никитин) диэн уоллаах эбит.
Тумус (Игнатий Никитин). Тумус (Игнатий Никитин диэн сүрэхтэммит), 1777 сыллааҕы төрүөх, Күлүмнүүр эһэтэ. 
Тумус Батак (Никита Коркин) уола, бэйэтэ Никифоров Василий Игнатьевич диэн уоллаах эбит.
Никифоров Василий Игнатьевич. Никифоров Василий Игнатьевич (1816-1869) — Дүпсүн улууһун ыстаарыһата, Күлүмнүүр аҕата.
1816 сыллаахха Арҕаа Хаҥалас улууһун Нөмүгү нэһилиэгэр төрөөбүт.
1833 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр Саха сиринээҕи уезд училищетын 1 кылааһыгар киирбит. 1836 сыллаахха училище үс кылааһын бүтэрбит. 1844 сыллаахха Дүпсүн быраабатын суруксутунан ананан Нөмүгүттэн Дүпсүн улууһун Тэбиик нэһилиэгэр көспүт. 1846 сыллаахха Дүпсүн улууһуттан төрүттээх Елена Федоровна диэн дьахтары кытта бэргэһэлэммиттэр. 1862 сыллаахха атырдьах ыйын 26 күнүгэр бэйэтин дьиэ кэргэнинээн Тэбиик нэһилиэгэр суруйар туһунан көрдөһүү киллэрбит. Ол сыл Дүпсүн улууһун ыстаарыһата буолбут.
1866 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр (саҥа истиилинэн ыам ыйын 18 күнүгэр) кыра уоллара Баһылай (кэлин Күлүмнүүр дин аатынан биллибитэ) төрөөбүт.
Василий Игнатьевич 1869 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр 47 сааһыгар өлбүт. Дүпсүн Троицкай сыаркабын тиэргэнигэр көмүллүбүт.
Тэбиик нэһилиэгэ. Тэбиик нэһилиэгэ — XIX үйэҕэ Дүпсүн улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк.
Дүпсүн улууһун Өспөх буолаһыгар Тэбиик баай (Маппый Турчеков) диэн кинээс олоро сылдьыбыт, 3 ойохтоох, 6 уоллаах, 5 кыыстаах эбит. Кини биир уола Харахаан баай, туспа буолас буоларыгар аҕатын аатынан Тэбиик нэһилиэгин төрүттээбит. Өспөх буолаһыттан Бастакы, Иккис Өспөх уонна Тэбиик нэһилиэгэ үөскээбиттэр.
Кыһыл талах. Кыһыл талах (, ) — Азия ойуурдаах сирдэригэр, Монголияҕа, Хотугу Кытайга, Японияҕа, Сибииргэ, ол иһигэр Саха сиригэр тарҕаммыт үүнээйи көрүҥэ, ууска, кэргэҥҥэ киирэр.
Саха сиригэр Эдьигээн кэтирээһинин соҕуруу өттүттэн көстөр, Халыма үөһээ сүүрүгэр баар. Хойуутук, сороҕор киһи кыайан ааспат ыркыйынан үүнэр.
Ойуулааһын.
3 м үрдүккэ диэри уһуур элбэх көнө, кыһыл лабаалаах сэппэрээк. Лабаата сааскытын ордук кытарар. Сааһырбыт үүнээйи ох саа курдук токуруйар. Сэбирдэҕэ бөдөҥ, 5-7 см уһуннаах, 2-4 см кэтиттээх, эллипс эбэтэр сымыыт курдук көрүҥнээх. Үөһээ өттө хараҥа от күөҕэ, алын өттө сырдык. Сэбирдэҕин икки өттүгэр түүлэрдээх.
Эбии көр.
Дьахтар талаҕа