mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Тимофеев Василий Федорович. Тимофеев Василий Федорович — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1932 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Өлүөхүмэттэн тыа хаһаайыстыбатын механизациялааһын техникумун бүтэрэн механик идэлээх. Ленин аатынан колхоз кэлин совхоз Лоомтукатыгар Г. О. Петров-Халлааскы аатынан отделениеҕа учаастак сэбиэдиссэйиттэн саҕалаан управляющайынан, I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин исплкомун бэрэссэдээтэлинэн бүтүн олоҕун устата 51 сыл үлэлээбитэ.
Нэһилиэк сэбиэтигэр 12 төгүл депутатынан талыллыбыта.
«Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» мэтээлэринэн наҕараадаламмыта.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
1999 с. өлбүт.
Васильев Петр Иванович. Васильев Петр Иванович — «Норуоттар доҕордоһуулара» уордьан кавалера.
1953 с. төрөөбүт.
Тыыллыматааҕы култуура дьиэтигэр сүрүннүүр специалыһынан үлэлээбитэ.
Нэһилиэккэ обществаеннай бэрээди бөҕөргөтүүгэ киллэрбит кылаатын иһин «Общественнай бэрээдэги араҥаччылааһыҥҥа туйгун сулууспатын иһин» мэтээлинэн, өр сыллаах үтүө суобастаах үлэтин иһин «Норуоттар доҕордоһуулара» орденынан наҕараадаламмыта.
Нарын, кэрэ ырыалары ыллыыр, суруйар.
Романова Мария Михайловна. Романова Мария Михайловна — РФ үөрэҕириитин туйгуна, I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык киһитэ.
1930 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Орто оскуоланы Майаҕа бүтэрбитэ.
1950-52 сс. Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбитэ уонна география, биология учууталын идэтин ылбыта.
1953—1956 с. Аллараа Халыма оройуонун Халарча оскуолатыгар биолгия, география, химия учуутала.
1953 с. Аллараа Халыма нэһилиэгин сэбиэтигэр депутатынан талыллыбыта.
1956—1957 сс. Бүтэйдээх оскуолатыгар биолгия учуутала.
1957 с. төрөөбүт нэһилиэгэр маҥнай интернат баспытааталынан үлэлээбитэ.
1958-1962 сс. Тыыллыма оскуолатыгар алын кылаас учуутала
1962—1977 сс. Тыыллыма оскуолатыгар биология, география учуутала.
1961 с. КПСС чилиэнэ.
14 сыл Тыыллыма интернатын сэбиэдиссэйэ.
1970 с. «За доблестный труд в ознаменовании 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
«Килбиннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1990 с. РФ үөрэҕириитин туйгуна.
I Тыыллыма нэһилиэгин бочуоттаах гражданина.
2010 с. өлбүт.
Атласова Екатерина Петровна. Атласова Екатерина Петровна - "Үлэ Кыһыл Знамята" уордьан кавалера, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо.
1928 с. Ходоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Майаҕа VII кылааһы бүтэрэн баран, 1947-1948 сс. Дьокуускайдааҕы потребкооперация техникумугар суотчут үөрэҕэр үөрэммитэ.1950 с. 40-ча сыл үлэлээн, ол иһигэр 13 сыл Лоомтука маҕаһыыныгар, бэйэтин идэтин дэгиттэр баһылаабыт үлэһит буолбута. Оройуоҥҥа Екатерина Петровна потребкооперацияҕа үлэ саҥа ньымаларын, ол курдук маҕаһыыҥҥа биригээдэнэн үлэлиир ньыманы киллэрбитэ.
ССРС потребкооперациятын туйгуна.
"Үлэ Кыһыл Знамята" орденынан наҕараадаламмыта.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
2015 с. өлбүт.
Васильев Константин Дмитриевич. Васильев Константин Дмитриевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, танковай взвод командира.
1922 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Аһыыкай оскуолатын бүтэрэн Майаҕа 1938 с. VII кылааһы үөрэнэн бүтэрбитэ. Нэһилиэгэр ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыт.
1939 сылтан Молотов аатынан колхозка счетоводунан үлэлии олорон 1941 с. атырдьах ыйын 3 күнүгэр Аҕа дойду сэриитигэр ыҥырыллан барбыт. Новосибирскай куоракка Белоруссияттан көһөрүллэн кэлбит байыаннай собуот станоктарын туруортааһыҥҥа күннэри-түүннэри үлэлээбиттэрэ. Онтон 53-с армия 135-с дивизиятын 801-с СП сатаабыгар киирэн Арҕааҥы-Хотугу фронт инники линиятыгар түбэһэн бойобуой сүрэхтэниитин ааспыта.
Константин Дмитриевич дойдутугар кэлэригэр Аҕа дойду сэриитин I степенэ орденнаах эргиллибитэ.
1993 с. өлбүт.
Васильев Николай Герасимович I. Васильев Николай Герасимович I  — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1924 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай 4, Майа 7 кылаастаах оскуолаларын бүтэрбит.
1941 с. Дьокуускайга (ФЗО) фабрика-завод үөрэҕэр үөрэммит.
1942 с. "Молотов" аатынан колхозка "Туора" биригээдэтигэр биригэдьиирдээбит, ол сыл күһүн армияҕа ыҥырыллыбыт. Монголиянан, Сретенскэйинэн, Казань куоратынан байыаннай үөрэххэ үөрэнэн старшай сержант буолбута. Сэриигэ пехотаҕа отделение командирынан, взвод командирын көмөлөһөөччүтүнэн сылдьыбыт.
1945 с. ССКП чилиэнэ буолбут.
Аҕа дойду сэриитин иһин I степеннээх орденнаах, "Хорсунун иһин", "Кенигсбери ылыы иһин" мэтээллэрдээх.
2000 с. өлбүт.
Григорьев Афанасий Ефимович. Григорьев Афанасий Ефимович — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1913 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Ликпууҥҥа үөрэнэн ааҕр, суруйар буолбут.
1930 с. "Хаһаа" диэн артыалга киирэн, илиитин араарбакка үлэлээбитэ.
1942 с. бэс ыйын 24 күнүгэр сэриигэ ыҥырыллан барбыта, 1943 с. доруобуйата мөлтөҕүнэн эргиллэн кэлбитэ.
1960-1974 сс. Майаҕа тутуу учаастагар болуотунньугунан үлэлээбитэ.
Афанасий Ефимович хорсун саллаат, Албан Аат III степенэ орден кавалера.
Егоров Павел Афанасьевич. Егоров Павел Афанасьевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1904с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 
Павел Афанасьевич олус сэмэй, салайар үлэҕэ дьоҕурдаах буолан колхозка биригэдьииринэн, ферма сэбиэдиссэйинэн, правление чилиэнинэн сэриигэ барыар дылы үлэлээбитэ.
1941 с. маҥнайгы ыҥырыыга түбэһэн сэриигэ барбыта. Хотугулуу-Арҕаа фроҥҥа хайыһар батальонугар сылдьан ыараханнык бааһыран 1942 с. эргиллэн кэлбитэ.
Албан Аат III степенэ орден кавалера.
Германияны Кыайыы иһин мэтээллээх.
1964 с. өлбүт.
Заболоцкай Климент Дмитриевич. Заболоцкай Климент Дмитриевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. 
1908 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1916 с. Аһыыкайга үөрэнэн баран 1920 с. 4 кылааһы бүтэрэн салгыы Ороссолуодаҕа оскуоланы бүтэрбит.
Алданнаҕы Горнай техникумҥа үөрэнэн геолог идэтин ылан хоту оройуоннарга үлэлээбитэ.
1937 с. Дьокуускайга Геологическай управлениеҕа уонна идэлээх союзтар уобаластааҕы комитеттарыгар үлэлээбитэ.
1941 с. сэриигэ барбыт, батальон политругунан сылдьыбыт.
1943-1944 сс. В.И.Ленин аатынан Москватааҕы байыаннай полтическай училищены үөрэнэн бүтэрбит уонна 118-с Мелитопольскай СД 463-с СП партийнай тэрилтэтин секретарынан сулууспалаабыт. 1945 с. ыраханнык бааһыран төннөн кэлбитэ.
Кыһыл Сулус, Аҕа дойду сэриитэ I степенэ орденынан наҕраадаламмыта.
1970 с. өлбүт.
Ларионов Николай Николаевич. Ларионов Николай Николаевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1907 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай оскуолатыгар 3 кылааһы бүтэрбит.
1941 с. сэриигэ ыҥырыллыбыта. Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы, Хотугу Кавказтааҕы, I Белорусскай фроннар састааптарыгар сылдьан стрелогунан, связиһынан сулууспалаабыта. Белоруссияны, Польшаны босхолоһон, өстөөх арҕарҕар Берлиҥҥэ 182 №-дээх гвардейскай танковай экипаһы кытары хорсуннук сэриилэһэн кыайыыны түмүктэспитэ. Алтынньы 5 күнүгэр 1945 с. дойдутугар кэлбитэ.
Аҕа дойду сэриитин II степенэ орден, "Хорсунун иһин", "Германияны Кыайыы иһин" уонна "Варшаваны босхолооһун иһин" мэтээллэр кавалера.
1964 с. өлбүт.
Леонтьев Василий Петрович. Леонтьев Василий Петрович — Мэҥэ Хаҥалас Иккис Хаптаҕайыттан төрүттээх Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Майа оскуолатыгар 5 кылааһы үөрэммит.
1935 с. колхуос үлэһитэ буолбут. Ааллаах Үүн бириискэтигэр таһаҕас таһыытыгр сылдьыбыт.
1937—1942 сс. «Тельман» колхуос суотчута.
1942 с. бэс ыйын 24 күнүттэн 1946 с. бэс ыйын 24 күнүгэр диэри 4 сыл Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыта. Сэриилэспит чааһа — Киин фронт састааба 31 ЗСП, 3 батальон, 11 рота.
«Кыһыл Сулус» уордьан, Аҕа дойду Улуу сэриитин I степеннээх уордьаннар, «Берлини ылыы» уонна да атын бойобуой мэтээллэр кавалердара.
1985 с. өлбүт.
Ефремов Алексей Афанасьевич. Ефремов Алексей Афанасьевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1919 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1938 с. Арҕаа Табаҕа оскуолатыгар онтон Дьокуускайдааҕы байыаннай оскуолаҕа үөрэммит.
1939 сыл атырдьах ыйын 27 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыт. Сэрии саҕаланаатын кытта Москва аттыгар 6820 №-дээх байыаннай чаас 32-с стрелковай полкатыгар расчет хамандыыра буолар.
Алексей Афанасьевич алтынньы 14 күнүгэр Бородинотааҕы кыргыһыыга охтубут. Бу кыргыһыыга Алексей хамаандалыыр расчета өстөөх аҕыс тааҥкатын умаппыт.
Максимов Василий Герасимович. Максимов Василий Герасимович — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1912 с. төрөөбүт.
202-с СД 682-с СП пулеметнай ротатыгар отделение командира. Аҕа дойду сэриитигэр 1941 с. от ыйын 29 күнүттэн кыттыыны ылар. Биир төгүл араанньылаах.
1943 с. от ыйын 19 күнүгэр Курскай уобаласка Лаврово дэриэбинэ таһыгар буолбут кимэн киирэр кыргыһыыга өстөөх икки пулеметнай точкатын уонна немец хас да саллааттарын суох оҥорбут уонна ол кыргыһыыга хорсуннук өлбүт. Курскай уобалас Тристянскай оройуонугар Лаврово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
Яковлев Николай Захарович. Яковлев Николай Захарович
I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1930 с. Аһыыкай орто оскуолатыгар үөрэнэр, 1934 с. 4 кылааһы бүтэрэн 1936 с. Майа оскуолатыгар үөрэнэр.
1937-1943 сс. Майаҕа сибээс хонтуоратыгар, сир салаатыгар, райстат управлениеҕа инспекторынан үлэлээбитэ.
1943 с. бэс ыйын 4 күнүгэр Аҕа дойду сэриитигэр ыҥырыллан барбыта. Улан-Удэ куоракка Зайонтуй диэн сиргэ 7-с ат депотугар сулууспалаабыта.
1944 с. 386-с стрелковай полкаҕа стрелок быһыытынан, онтон 1945 с. от ыйыгар дылы 982-с стрелковай полкаҕа автоматчигынан сулууспалаабыта.
1945 с. 982-с стрелковай полк састаабыгар сылдьан япон самурайдарын кыта кыргыһыыга кыттыбыта. 
428-с конвойнай полкаҕа МВД чааһыгар сулууспалаабыта.
1946 с. ахсынньы 29 күнүгэр дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.
ССКП чилиэнэ.
I Тыыллыма нэһилиэгин кулуубун сэбидиссэйэ, Молотов аатынан колзоз маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэтин секретара.
1951-1953 сс. Сталин аатынан колхоз босхоломмут комсомольскай тэрилтэтин секретара.
1953-1964 сс. I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин секретэрэ, исполком председателин солбуйааччы.
1964-1971 сс. I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин исполкомун председателэ.
I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтигэр 9 төгүл депутат.
"Германияны Кыайыы иһин", "Японияны Кыайыы иһин", "1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин", В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээллэринэн наҕраадаламмыта.
Иванов Афанасий Герасимович. Иванов Афанасий Герасимович — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1919 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай оскуолатыгар 4 кылааһы бүтэрбит. Бухгалтердар курстарыгар үөрэнэн Молотов аатынан колхозка идэтинэн үлэлээбитэ.
1943 с. сэриигэ ыҥырыллан барбыта.
1943 с. младшай лейтенаннары бэлэмниири үөрэҕи бүтэрэн II Белорусскай фронто састаабыгар киирэр 927-с СП 251-с СД 1-кы стрелковай рота командирынан сулууспалабыта.
1945 с. муус устарга дойдутугар кэлбитэ.
Үөһээ Бүлүүнэн, Кэбээйинэн, Сангаарынан коммунальнай хонтуора бухгалтерынан үлэлээбитэ.
Аҕа дойду сэриитин I степенэ орденынан, «Германияны Кыайыы иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1979 с. өлбүт.
Семенова Марфа Ивановна. Семенова Марфа Ивановна — 1897 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. 
Кэргэнэ Семенов Н.И. 1944 с. сэриигэ сураҕа суох сүппүт. 11 оҕолоох ийэ огдообо хаалан оҕолорун атахтарыгар туруорбут. 1965 с. диэри Социалистическай Үлэ Геройа Г.С.Самсонов салайар оҕуруот биригээдэтигэр үлэлээбит. 1946 с. оройуоҥҥа бастакынан Герой Ийэ чиэстээх аатын сүкпүтэ, сиэннэр, хос-хос сиэннэр бааллар.
Тимофеева Клара Николаевна. Тимофеева Клара Николаевна — Дьоруой ийэ.
1931 с. I Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. I Хаптаҕай оскуолатыгар 7 кылааһы бүтэрэн оҕуруот биригээдэтигэр үлэлээбит, үрдүк көрдөрүүлэрин иһин ВДНХ медалиһа буолбута.
1956—1985 сс. 26 сыл Ленин аатынан колхозка кэлин совхозка бастыҥ ыанньыксыт.
10 оҕо ийэтэ, 1974 сылтан Герой Ийэ үрдүк аатын сүгэр, сиэннэрдээх.
Афанасьева Варвара Романовна. Афанасьева Варвара Романовна - Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Дьоруой ийэ.
1935 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 
1952 с. I Тыыллыма 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускай медицинскай училищеҕа киирбит, үөрэҕин бүтэрэн баран, 1954-1957 сс. Дьокуускай куоракка балыыһаҕа үлэлээбит.
1957-1993 сс. төрөөбүт нэһилиэгэр ыанньыксытынан үлэлээн совхоз, оройуон чемпион үлэһитэ ааты хас да төгүл ылбыта.
1972 сылтан Герой Ийэ чиэстээх аатын сүгэр, 10 оҕолоох, сиэннэрдээх.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
Васильева Сусанна Семеновна. Васильева Сусанна Семеновна — Дьоруой ийэ.
1955 с. Орджоникидзевскай оройуонугар Тиит Арыы нэһилиэгэр төрөөбүт.
Дьокуусай куорат 20 №-дээх оскуолатын бүтэрэн баран комсомольскай путевканан Уус-Алдан оройуонугар ыанньыксытынан үлэлээбит.
1974 с. кэргэн тахсыбыт, 12 оҕолоох Герой Ийэ, сиэннэрдээх. Оҕолор бары үөрэнэн идэлээх үлэһит буолан республика араас оройуоннарыгар үлэлииллэр.
Федорова Марфа Дмитриевна. Федорова Марфа Дмитриевна — Мэҥэ Хаҥалас улууһугар олорбут Дьоруой ийэ.
1929 с. I Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт.
3 кылааһы үөрэнэн бүтэрэн баран колхоз үлэһитэ. 1949 с. II Хаптаҕайга Федоров Н. Н. кэргэн тахсан кэлбитэ уонна 23 сыл колхоз, совхоз бастыҥ ыанньыксыта.
11 оҕо тапталлаах ийэтэ, Герой Ийэ аатын сүгэр.
Устинова Мария Дмитриевна. Устинова Мария Дмитриевна - аатырбыт ыанньыксыт, Дьоруой ийэ.
1927 с. I Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт.
1943 с. Устинов Иван Петровичтыын ыал буолбута. 11 оҕо ийэтэ, Герой Ийэ, элбэх сиэн, хос сиэн эбэлэрэ.
I Тыыллыма нэһилиэгэр 30-тан тахса сыл ыанньыксытынан үлэлээбитэ. Биир ынахтан 4043 кг үүтү ыан үрдүк кирбиини ситиспитэ.
Үлэтэ сыаналанан "Октябрьскай Революция" орденынан, "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 
Профсоюзтар Бүтүн Союзтааҕы XVII съезтэрин делегата, нэһилиэк, улуус Бочуоттаах гражданина.
I Тыыллыма нэһилиэгэ. I Тыыллыма нэһилиэгэ — Илин Хаҥалас улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк. 1822 сыллаахха Илин-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгиттэн арахсан Хаптаҕай, Догдоҥо, Хара, Ходоро, Тыыллымалар, Дьөппөннөр уонна Хачыкаат нэһилиэктэрэ үөскээбиттэрэ.
I Тыыллыма нэһилиэгин бастакы кинээһинэн Петр Заболоцкай буоларын 1822 сыллаах нэһилиэк иһигэр үп-харчы хомуллуутун уонна туттуллуутун туһунан суруйбут сыллааҕы отчуота баарын национальнай архыып ф39и, о-1, д-93, л-95об. докумуона туоһулуур.
Нэһилиэккэ Сүүрүк, Аһыыкай, Түгүнүүр, Дьооҕур, Улар, Утуруку, Куччаҥа, Нуурак, Сата диэн 9 аҕа уустара баара. Нэһилиэк кинээстэринэн үлэлээбиттэр эбит биллэринэн:
Николаевка (Одесса уобалаһа). Николаевка () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 972 (2011).
Александровка (Одесса уобалаһа). Александровка () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 953 (2011).
Петровка (Одесса уобалаһа). Петровка () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 647 (2011).
Радостное. Радостное () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 618 (2011).
Сергеевка (Одесса уобалаһа). Сергеевка () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 275 (2011).
Серпневое. Серпневое () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 786 (2011).
Слободка. Слободка () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 419 (2011).
Суворово (Одесса уобалаһа). Суворово () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 665 (2011).
Тарутино. Тарутино () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 055 (2011).
Захарьевка. Захаривка () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 174 (2011).
Нежин. Нежин () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 72 422 (2015).
Новгород-Северский. Новгород-Северский () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 14 025 (2011).
Кыайыыттан төбө эргийэр. Кыайыыттан төбө эргийэр диэн саха өс хоһооно кыайыы дьайыытыттан өй-санаа киһиргээһин өттүгэр тосту уларыйыытын биллэрэр.
Саха дьоно киһи өйө-санаата сайдыытын олус дириҥник үөрэппиттэр. Уһун үйэлэрин тухары элбэх кыайыылары оҥороннор кыайыыттан ханнык ураты өй-санаа үөскүүрүн арыйбыттар уонна «Кыайыыттан төбө эргийэр» диэн өс хоһоонун үөскэппиттэр.
Төбө эргийиитэ диэн киһи кыайыыны ситиспититтэн, аһара улаханнык сананыытыттан сыыһа-халты туттунууга киирэн биэриитэ ааттанар. «Кыайыыттан төбө эргийэр» диэн этии кыра да кыайыы суолтата олус улаханын, киһи өйүн-санаатын буккуйан сыыһа-халты туттунара улаатарын арыйар. 20-с үйэҕэ Гитлер Судетскай уобалаһы холбонуутуттан саҕалаан кыайыылары ситиһэн иһиитэ улахан Аан дойду сэриитин саҕалыырыгар тириэрдибитэ. 
Кыайыы диэн ураты быһыыны, түргэнник барыһы киллэриини оҥоруу буолар. «Кыай» диэн баҕа санааны тириэрдэн ыҥырар тылбытыгар «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиититтэн үөскээбит. «Ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта бүтүүлээҕинэн үчүгэйи оҥорорунааҕар, бу тыл куһаҕаны оҥороро быдан элбэх буолара быһаарыллар. Үчүгэйи оҥоруу олус элбэх үлэттэн, эрэйтэн, биир эмэ кыаллар буоллаҕына, куһаҕаны оҥорууттан кэлэр кыайыылар түргэннэр уонна быдан элбэхтэр. (1,31).
Дьон олоҕор тупсууну, үлэ-хамнас сайдыытын оҥорон кыайыыны ситиһэрдээҕэр сэриилээн, сэриигэ кыайан, атыттар сирдэрин былдьаан барыһы киллэринэр ордук түргэн. Крымы холбонууттан үөскүүр төбө эргийиитэ Россия тас политикатыгар дьайыыта өссө кыра сэриилэр сир аайы буолан иһэллэрин үөскэтиэн сөп.
Кыайыы үөрүүтэ аһара күүстээҕэ төбө эргийэригэр тириэрдэн, киһи сыыһаны-халтыны оҥорорун үөскэтэр кыахтаах. Сэрииттэн кэлэр кыайыы аҕалар үчүгэйэ түргэниттэн кыайбыт салайааччылар төбөлөрүн эргитэр күүһэ аһара улахан. Кыайыыттан кыайыыга баран иһэллэригэр тиийэллэр.
Куруук кыайыылары оҥорор салайааччы, бу кыайыылартан төбөтө эргийэрэ аһара түргэтиир. Кыайыыттан кыайыыга баран иһии аһара туттунууга, улахан сэрии саҕаланыытыгар тириэрдиэн сөп.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) " Бизнес-инкубатор, 2013. - 108 с.
Кыайбыт көҥүлэ. Кыайбыт көҥүлэ диэн этии "Кыайбыттары сууттаабаттар" диэн нууччалыы этии быдан иннинэ үөскээбит.
Кыа диэн уоту уматарга туттуллар оттон оҥоруллар баата ааттанар. Кыа диэҥҥэ "й" диэн хамсааһыны үөскэтэр дорҕоон холбоһуута кыай диэн баҕа санааны үөскэтэр.
Кыа хааны тоҕон кыайыы сэрииттэн кэлэр. Сэриигэ кыайыы ураты үөрүүнү, өрө көтөҕүллүүнү, ханнык эрэ хааччахтан босхолонууну, кыайбыт көҥүлүнэн барыытын үөскэтэр. Ол иһин олус уһун үйэлээх сахабыт дьоно тылларыгар «Кыайбыт көҥүлэ» диэн этиини үөскэппиттэр. Бу этии сахалар былыргы кэмнэргэ элбэх кыайыыны ситиһэннэр кыайыыттан үөскээн тахсар өй-санаа өйдөбүллэрин табатык быһаарбыттарын уонна туһана сылдьалларын биллэрэр. 
Кэлин, олох сайдан суут-сокуон баар буолбутун кэнниттэн «Кыайбыттары сууттаабаттар» диэн эмиэ итинник өйдөбүллээх, суолталаах этии нууччаларга баар буолбут.
Былыргы кэмнэргэ сэриигэ кыайыыны ситиһии кэнниттэн кыайбыттар, тойоттор талбыттарынан баһылыылларын уонна атын ким да ордон хаалан тугу да оҥордохторуна сууттуу сатаабаттарын бу этии биллэрэр. (1,121).
2014 сыллаахха Крым Украинаттан ситиһиилээхтик былдьаан ылыы кэнниттэн кыайбыттар көҥүлүнэн барыылара саҥаланан Донбаһы сэриилээбиттэрэ. Экономиката сайдыбат буолууга тиийбит Россия байыаннай күүһүнэн киэптээн Аан дойдуга биллэр кыахтанна. Атын дойдулар бары Россияттан куттананнар сэриилэрин сэбин тупсарарга туруннулар.
Билигин Сиирийэҕэ гражданскай сэрии 2011 сыллаахтан ыла бара турар. Олус уһуннук олорбут Асад диктаторы уларытаары оппозиция сэриилэһэр. 2015 сыллаахха балаҕан ыйын 30 күнүгэр бу сэриигэ Россия сэриилэрэ Асад диктаторы көмүскээн кыттыстылар. Элбэх саҥа сэрии сэптэринэн көмөлөһөллөр, салгынтан күүскэ буомбалыыллар.
Бу сэриигэ кыайыыны ситистэхтэринэ Россия салайааччылара кыайыыттан төбөлөрө эргийиитэ үөскүөн сөп. Сэриигэ кыайыыны ситиһии кыайбыттар санааларын аһара көтөҕөн аны атын дойдулары сэриилииллэригэр тириэрдиэн сөп. Кыайыы дьайыыта оннук. Кыайыыттан кыайыыга ыҥырар уратылаах.
Кыайыы киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор улахан сабыдыалын «Тутуллубатах уоруйах өссө уорар» диэн этии биллэрэр. Уоруу куһаҕан да буоллар киһи оҥорор быһыыта буоларынан барыһы киллэрдэҕинэ өссө угуйар сабыдыаллаах. Уоруйах өссө уорар.
Ааспыт 20-с үйэҕэ коммунистар Аан дойдуну баһылыылларыттан куттанар дойдулар Гитлер нацистарын тэптэрэн биэрэллэриттэн, бииртэн биир кыайыыны ситиһэн Европа дойдуларын сэриилээн ылан иһэллэриттэн төбөлөрө эргийэн Аан дойдуну кытта баһылыыр санааламмыттара, улахан сэриини саҕалаабыттара.
Россия сэриитин сэбин аһара сайыннаран кыра сэриилэргэ кыайыылары ситиһиитэ уһуннук олорбут салайааччылар төбөлөрүн эргитэн саҥа сэриилэри саҕалыылларыгар кыах биэриэн сөп.
Сэриигэ кыайыыны үчүгэй диэн эттэхтэринэ элбэх батыһааччылар бу үчүгэйи эккирэтэннэр саҥа кыайыылары ситиһиигэ элбэх буолан турунуохтарын сөп.
Сновск. Сновск () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 393 (2011).
Башкортостан бырааһынньыктара. Башкортостан бырааһынньыктара — Башкортостааҥҥа сокуонунан олохтоммут өрөбүл уонна бэлиэ күннэр. 
«Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыктарын, өйдөбүнньүк күннэрин, идэлээхтэр бырааһынньыктарын уонна атын бэлиэ күннэрин туһунан» сокуон 1992 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыта.
Атын бырааһынньыктар.
Сабантуй диэн норуот бырааһынньыга Башкортостааҥҥа официальнай статустаах. Сааскы ыһыы бүппүтүн бэлиэтээн ыытыллар. Буолар күнүн сыл ахсын Башкортостан баһылыга быһаарар.
Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах Салауат йыйыны диэн болкулуор бырааһынньыга сылын ахсын Башкортостан араас куораттарыгар уонна оройуоннарыгар көһө сылдьан буолар.
Маны таһынан атын бырааһынньыктар бэлиэтэнэллэр.
Бахмач. Бахмач () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 18 798 (2011).
Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ. Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (ТюрКСОЙ) — түүр тыллаах дойдулар уонна сирдэр култуураларын холбуур тэрилтэ.
Сүрүн соруга - түүр омуктарын култууратын ыччат утумнуурун бэйэ-бэйэни өйөһөн ситиһии.
Штаб-квартира Анкарааҕа баар, тэрилтэ билиҥҥи генеральнай дириэктэрэ — Дюсен Касеинов,  Казахстан култууратын урукку миниистирэ.
Устуоруйата.
Азербайджан, Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Турция уонна Туркменистан култуураларын миниистирдэрэ Баку уонна Истанбул куораттарга 1992 сыллаахха буолбут көрсүһүүлэригэр култуура бырайыагын төрүттүүр туһунан сөбүлэспиттэрэ.
Түүр култууратын уонна ускуустубатын сайыннарар тэрилэ диэн аатынан (Türk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi) Алматы куоракка от ыйын 12 күнүгэр 1993 сыллаахха тэриллибитэ.
1996 сыллаахтан ТюрКСОЙ уонна ЮНЕСКО бииргэ үлэлииллэр, сүбэлэһиилэри тэрийэллэр, бэйэ-бэйэлэригэр бэрэстэбиитэлистибэлэри арыйбыттара.
2009 сыллаахха аныгы аатын ылыммыта.
Эмиэ ол сыл ТюрКСОЙ 2009 сыл сэтинньи 3 күнүгэр олохтоммут Түүр совета тэрилтэҕэ чилиэнинэн киирбитэ.
Кыттааччылар.
ТюрКСОЙ састаабыгар 14 кыттааччы киирэр, олор истэригэр судаарыстыбалар уонна судаарыстыбалар субъектара киирэллэр.