mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Васильева Дора Егоровна. Васильева Дора Егоровна (1938.12.12—14.04.2018) — литературовед, ырытааччы, тыл үөрэҕин билимин доктора. Билим Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1990 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Д. Е. Васильева — биллэр литературовед, литератураны ырытааччы.
Чинчийиилэрин сүрүн хайысхата - аныгы саха прозатын уонна оҕо уонна эдэр ыччат литератураларын сайдыыларын кыһалҕалара. Бүгүҥҥү күҥҥэ Д. Васильева үс монографиялаах, икки ыстатыйалар хомуурунньуктаах, 150ча билим уонна билим-кэбэҕэс ыстатыйалаах. Кини сүрүн үлэлэрэ саха прозата сайдыытын историятыгар, биллиилээх саха суруйааччылара Н. Г. Золотарев — Якутскай, Софрон Данилов, В. С. Яковлев — Далан, В. С. Соловьев — Болот Боотур, Н. А. Лугинов уонна да атыттар айар үлэлэрин чинчийиигэ анаммыттар.
Васильева Нина Дмитриевна. Васильева Нина Дмитриевна — историческай билим кандидата, РНА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх ветерана.
Олоҕун олуктара.
Н.Д. Васильева — Саха Сирин норуоттарын культуураларын уонна итэҕэлин историятыгар биллибит специалист.
Винокурова Людмила Егоровна. Винокурова Людмила Егоровна — судаарыстыба диэйэтэлэ Максим Аммосов олоҕун уонна үлэтин чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
DOSBox. DOSBox — эргэ DOS (дисковай операционнай систиэмэ) эмулятора. Билиҥҥи көмпүүтэрдэргэ сыыһатык эбэтэр ончу үлэлээбэт оонньуулары сүүрдэргэ туттуллар. Эмулятор аһаҕас куодтаах буолан Linux, FreeBSD, Windows, Mac OS X, iOS, OS/2, BeOS, KolibriOS, Symbian OS, Android операционнай систиэмэлэргэ баар. Бүтэһик версията — 0.74, 2010 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр тахсыбыт. Босхо программа, GNU GPL лицензияннан тарҕанар. Суруллубут программируйдуур тыла — C уонна C++.
Туруоруу.
Эмуляцияланар систиэмэ түргэнэ көмпүүтэртэн уонна специааль файлга суруллар туруоруулартан тутулуктаах. Хамаандалартан DOSBoxʼка COMMAND.COM интерпретатор сорох хамаандалара үлэлиир. Ол быыһыгар Z: диискаҕа сорох специааль .COM-программалар бааллар:
Сигэлэр.
DOSBox.com
Григорьев Никита Спиридонович. Григорьев Никита Спиридонович (14.12.1906, Күүкэй нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 23.01.1989) — тыл билимнэрин кандидата
Төрүччү. Төрүччү — дьон уруулуу-аймахтыы сыһыаннарын көрдөрөр ойуу эбэтэр сурук. Үксүгэр киһи бэйэтэ үөскээбит аҕатын эбэтэр ийэтин ууһун чинчийэн суруйуута ааттанар. Төрүччүгэ хаан уруулар, тастыҥ аймахтар бары киирэллэр. 
Төрүччү диэн эбии аймахтар ааттарын холбоһуктара ааттанар.
Былыр сахалар аан маҥнай "биистэргэ" арахсар эбиттэр. Ол курдук, хара маҥнайгыттан 3 биис баара - Омоҕой бииһэ, Эллэй бииһэ, Улуу Хоро бииһэ.
Биис 9 "аҕа ууһуттан" турар. Аҕа ууһа диэн биир өбүгэлээх (кини төрүт диэн ааттанар) улахан уруу-аймах холбоһуга. 
"Үйэ" эбэтэр "сүһүөх" диэн төрүттэн ьахсыбыт көлүөнэлэр ааттаналлар. 
Дьиэ кэргэн диэн кэргэннии дьон оҕолорун кытта холбоон ааттаналлар. 
Эр уонна ойох бэйэ бэйэлэригэр кэргэн диэн буолаллар. 
Бииргэ төрөөбүт оҕолор дьуорту (оҕолор) диэн ааттаналлар. 
Төрөппүт ийэтэ эбэ, аҕата - эһэ диэн буолаллар. Төрөппүт эбэтэ - хос эбэ, аҕата - хос эһэ. 
Дьуорту кыргыттартан улахан кыыс - аҕас, кырата - балыс диэн буолаллар.
Дьуорту уолаттартан улахана бии диэн, кырата - ини.
Уруу диэн чугас, хаан аймахтар. Аймах диэн уруулар холбоһуулара. 
Ырааҕынан эбэтэр умнуллубут аймахтар умсуор диэн буолаллар. 
Сурус (сурдьу) - дьиэ кэргэҥҥэ кыра саастаах уол. 
Дьахтарга эрин ийэтэ ийэ хотун, аҕата - аҕа тойон диэн буолаллар. Эрин биитэ - бии тойон, инитэ - ини тойон; аҕаһа - аҕас хотун, балыһа - балсы хотун. 
Эр киһиэхэ ойоҕун ийэтэ ийэ кылын диэн, аҕата аҕа кылын эбэтэр төркүт диэн буолар. Инитэ уонна биитэ ини кылын уонна бии кылын диэн буолаллар. Аҕас хотун, балыс хотун - ойоҕун аҕаһа уонна балыһа. Балыс хотун эбии күрэ дэнэр. 
Кэргэннии дьон аҕалара бэйэ бэйэлэригэр түҥүр диэн буолаллар. Ходоҕой диэн ийэлэрэ ааттаналлар. 
Күтүөт диэн кыыһын, аҕаһын эбэтэр балыһын эрэ ааттанар. 
Бииргэ төрөөбүт кыргыттар эрдэоэ бэйэ бэйэлэригэр биллэх диэн буолаллар. Улахан биллэх, кыра биллэх диэн арахсаллар. 
Бииргэ төрөөбүт уолаттар ойохторо: бэргэн - бии ойоҕо; бадьа - ини ойоҕо. 
Абаҕа диэн аҕа биитэ (инитэ); таай - ийэ биитэ (инитэ). 
Абаҕа оҕолоро: абаҕа аҕас, абаҕа балыс, абаҕа бии, абаҕа ини. 
Аҕа эбэтэр ийэ аҕаһа (балыһа) эдьиий диэн буолар.
Готовцева Лина Митрофановна. Готовцева Лина Митрофановна — сомоҕо домохтору үөрэтэр саха лингвист учуонайа, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Л. М. Готовцева саха тылын лексикологиягытыгар, лексикографиятыгар, фразеологиятыгар идэтийэр специалист.
Данилова Анна Николаевна. Данилова Анна Николаевна — фольклорист учуонай, филологическай билим кандидата.
Олоҕун олуктара.
А.Н. Данилова саха героическай эпоһыгар, олоҥхоҕо, идэтийэр.
Гурвич Илья Самуилович. Гурвич Илья Самуилович (07.07.1919—12.03.1992) — устуоруйа билимин доктора, ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара.
И.С. Гурвич — этногенез уонна Хоту норуоттар этническай устуоруйаларыгар биллиилээх чинчийээччи.
Спиридонова Инна Егоровна. Спиридонова Инна Егоровна — социология билимнэрин кандидата.
Строгова Екатерина Алексеевна. Строгова Екатерина Алексеевна — история билимнэрин кандидата.
Софронеев Петр Спиридонович. Софронеев Петр Спиридонович (12.07.1919—04.07.1978) — сахалар XVIII үйэтээҕи олохторун-дьаһахтарын үөрэппит чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Софронов Артур Карпович. Софронов Артур Карпович (18.08.1952—21.06.1991) — историческай билим кандидата.
Сивцева Надежда Сергеевна. Сивцева Надежда Сергеевна — саха уонна нуучча тыллара Саха сирин суруйааччыларын айар үлэлэригэр ирээттэрин, тыллар алтыһыыларын үөрэппит чинчийээччи, филология билимин кандидата.
Сивцева Наталья Александровна. Сивцева Наталья Александровна — Өксөкүлээх Өлөксөй үлэтин уонна саха тылын сиинтэксиһин чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Самсонова Тамара Петровна. Самсонова Тамара Петровна — саха литэрэтиирэтин чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Сыромятников Георгий Саввич. Сыромятников Георгий Саввич (05.05.1926—02.02.1991) — литературовед, литератураны ырытааччы. 1976 с. ССРС суруйааччыларын Сойууһугар киирбитэ. 
Олоҕун олуктара.
Саха уус-уран литературатын историятын уонна араас кыһалҕатын быһаарарга үлэлэспитэ. 1947 сылтан ССКП чилиэнэ этэ. 
Георгий Сыромятников марксизм-ленинизм классиктарын уонна нуучча сэбиэскэй литературатын сахалыы тылбаастаабыта.
Боескоров Гаврил Ксенофонтович. Боескоров Гаврил Ксенофонтович (15.01.1915—06.06.1983) — тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ, П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата (1974).
Олоҕун олуктара.
Г. К. Боескоров аата саха литературатын чинчийии үөрэҕэ тахсыытын, сайдыытын кытта ыкса ситимнээх.
Туматтар Саха номоҕор. Туматтар - кыргыс үйэтин саҕана Саха сиригэр олорбут, билигин симэлийбит омуктар.
Биллэрин курдук, саха номоҕунан тумат диэн сахаттан туспа быhыылаах-майгылаах сэрииhит биис Туймаадаҕа олорбута, ону Омоҕой кэлэн сэриилээн кыайан Бүлүү диэки үүрбүтэ биллэр. Хас да суол туматтар баалларын бэлиэтиэххэ син. Нуучча XVII үйэтээҕи докумуонугар "туматтар" диэн Бүлүүгэ олорбут "сатыы сахалары" ааттыыллар. Бу "сатыы сахалар" булдунан уонна балыктаан айахтарын иитинэллэрэ. Уустарын аата Киин сир сахаларын аатыттан олох атынын бэлиэтиэххэ син. Номохторго ахтыллар туматтар дьирикинэй биитэр "тигиилээх сырайдаахтар" диэн аатыраллар. 
В.В.Никифоров Өлүөхүмэҕэ хомуйбут матырыйаалларыгар тумат диэн "тигиилээх сырайдаах" олус сэрииһит биис буолара ахтыллар. Кинилэр Бүлүүнэн уонна Өлүөхүмэнэн көһө сылдьыбыттар, бултаан уонна балыктаан айахтарын ииттинэллэр эбит. Олус суостаах көрүҥнээх уонна дьулаан быhыылаах-майгылаах дьон эбит. В.А.Туголуков сабаҕалаабытынан, туматтар төрүт олохтоох самоди тыллаах уустары кытта буккуспуттар, онон түүрдүү ааттаах, олохтоох үгэстээх биис үөскээбит. Кини Бүлүү тоҥустарын сүрүн уустарын долгааннары, солоҕоннору уонна нюрмагаттары (ньурбачаан) туматтар удьуордарынан ааҕара.
Тураах. Тураах диэн "Corvidae" ыал "Corvus" ууhугар киирэр бөдөҥ барабыайдыҥы көтөр. Элбэх көрүҥнэрдээх уонна киэҥ тарҕаныылаах.
Көрүҥнэрэ.
Australian and Melanesian species
New Zealand species
Pacific island species
Tropical Asian species
Eurasian and North African species
Holarctic species
North and Central American species
Tropical African species
Туундара. Туундара — айылҕа зуонатын көрүҥэ, маһа суох, ирбэт тоҥноох, өрүс да муора да уута ылбат сирэ. Тайҕа зонатыттан хотугу сытар. Сирин ньуурун көрүҥүнэн бадарааннаах, кутатыҥы (оттоох), торфянистай (лабыкталаах), таастаах (лишайниктаах) буолар.
 Акаары
Халлаан туруга.
Сайына кылгас, кыһына сымнаҕас соҕус буолан баран тыаллаах, буурҕалаах.
акаарыы
Кыыла-сүөлэ.
Таба, бөрө, саһыл, сиэгэн, чубуку, эһэ, куобах, кырса, чыс кутуйах бааллар. Көтөрдөртөн: туллук, хаар эбэ уонна куруппааскы. Күөллэрэ балыгынан (чыыр, уомул, собо) баайдар.
Туур тыллаах кун уонна кай биистэрэ. Казахстан да истиэбигэр уран уонна кай бииhэ диэн тус-туспа бэлиэтэнэллэрин санатар тоҕоостоох. Уран диэн биис кыпчактар ортолоругар баhылыыр-кіhµлµµр оруолу оонньообута биллэр. Кинилэри С.М.Ахинжанов кимактар удьуордарынан билинэр. Ол курдук уран бииhэ Илин КазахстаІІа, Сыгнак диэн сиргэ, Югур (Уйгур) диэн дойдуга баhылаан олорбут. Ону таhынан бу биистэн, хорезмшахтар династиялара µіскээбитэ биллэр. Ол курдук хорезмшах Мухаммед-Текеш ийэтэ Теркен-хатун сурулларынан бу биистэн тірµттээҕэ, атын суруйуунан канглы бииhиттэн, сорох суруйуунан байаут бииhигэр киирэрэ. Кэлин Чингисхан Хорезмы сэриилээн ылбытын кэннэ, бу Теркен-хатун атын кыпчак ханнарын кытары Монголияҕа кіhірµллµбµтэ биллэр, онно тиийэн бочуоттаах зонтик тутааччы дуоhунаhыгар тиксибиттэр. Онтон кэнники µйэлэргэ бу Монголияҕа кіhірµллµбµт кыпчак ханнарын дьылҕата биллибэт, арай Байкал тас іттµгэр кыпчактар киэннэригэр олус маарынныыр аттаах кімµµлэр тарҕаммыт буоланнар, бу Байкал диэки сыҕарыйбыт буолуохтарын сіп диэн сабаҕалааhын баар.
Онтон каи бииhэ Гардизи суруйарынан X уйэгэ биистэр улуу кіhµµлэригэр кыттыбыта. Огузтарга каи бииhэ диэн баара. Кэлин бу биис монголлартан тэскилээн Малай Азияҕа кіспµтэ уонна онно Осман династиятын тірµттээбитэ. Манна бу биистэр кіhµµлэрин кун бииhэ саҕалаабыт. Бу биис мэччирэІ сирин былдьаhыыга хотторон уонна кытай (кидань) омук олус кµµ´µрбµтµттэн куттанан арҕаа диэки тэскилээбит уонна Монголияҕа олорбут кай бии´ин іссі арҕаа диэки µтµрµйбµт. Биhиэхэ интириэhи µіскэтэрэ, бу бииhи В.Ф.Минорскай курдук аан дойду биир бідіІ ученайа курыканнары кытта ханыылыы туппута буолар. Ону таhынан И.Маркварт диэн немец ученайа араб суругар бу Кун бииhин аатын Марка диэн эмиэ ааҕар. Уонна кини марка монголлара диэн ааттыырын бэлиэтиэххэ син. Маны ырытарыгар Россияттан Лондона эмиграциялаабыт аан дойду биир суду ученайа В.Ф.Минорскай, тµµр норуоттарыгар тылларыгар арай Дьокуускай уокурукка Марха диэн ааттаах сир баар диэн этэр. Абульгази диэн XVII µйэ автора, бэйэтэ Чингизид меркиттары маркаттар диэн суруйар. Онон бу кыпчак истиэптэригэр кіhµµгэ меркит бииhэ эмиэ кыттыгастааҕа дуу диэн санаа µіскµµр? Кун бииhин аатын кунь диэн іссі телелар биистэрин аатын кытта тэннии туталлар эрээри, атын дакаастабыла суох. Манна маркаттар (меркиттар) былыргы хуннар удьуордара буолалларын кірµіххэ син. Онтон кун бииhэ кыпчактар саастааптарыгар киирбитэ. Кинилэри баҕар монгол тірµттээхтэрин иhин буолуо, атыннык котан (кидань диэнтэн) бииhэ диэн ааттыыллара биллэр. Бу нуучча былиналарыттан, летопистарыттан, «Слово о полку Игореве» айымньыттан олус киэІник биллэр биис буолар. Венгрдар кыпчактары олох да куны диэн ааттыыллар, кинилэр ортолоругар мілµйµін курдук бу куннар удьуордара баара биллэр. Бу куннары хуннар удьуордара буолуон соптоохтор диэн коруу баар.
Тыаһыт. Тыаһыт, Николай Николаевич Павлов (11.06.1904—07.04.1974) — репрессияҕа түбэһэн өр сылларга умнууга хаалбыт сэбиэскэй кэмҥээҕи саха суруйааччыта, кэпсээнньит, тылбаасчыт, литератураны ырытааччы.
Олоҕун олуктара.
1904 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр уруккута Арҕаа Хаҥалас улууһугар Бастакы Малтааны нэһилиэгэр үөрэҕэ суох отчут-масчыт тыа ыалыгар, төрдүс оҕонон төрөөбүт. Аҕата Васильев Николай Павлович, ону нэһилиэгин дьоно Николай Павлов диэн ааттыыллар эбит, онтон буккуллан аҕабыт саҥа төрөөбүт оҕону сүрэхтииригэр фамилиятын «Павлов» диэн сыыһа суруйан кэбиспит.
Оҕо кыра эрдэҕинэ эбэтин сабыдыалыгар улааппыт. Эбэтэ киэһэ таҥалайынан, хабарҕатынан ыллыыр, Мэник Мэнигийээн, Холуобунньук (Салтаан Саар биир сахалыы вариана), Охонокоон Чуохаан тустарынан остуоруйалыыр, Манчаарыны киһини өлөрбөтөх барахсан диир эбит.
Ньукулай үөрэниэн олус баҕарарын иһин, төрөппүттэрэ билэр киһилэрин көрдөһөн, дьиэлэригэр үөрэттэрбиттэр. Ити кэнниттэн уоннааҕар Өктөмнөөҕү икки кылаастаах инородческай оскуолаҕа киирэр.
1919 с. Учуутал семинариятын бэлэмнэнии куурсугар үөрэххэ киирбит. Онтон өрөбөлүүссүйэ аргыарыгар ситэ үөрэммэккэ, төрөөбүт нэһилиэгэр тахсан ҥа суруксуттуур. 1920 с. күһүнүгэр аҕата куоратттан чугас Хоро нэһилиэгэр көһөн киирбит. саҕана хаһаайыстыбатын бөҕөргөппүт, ол иһин 1929 сыллаахха кулаак оҥорбуттар.
1921 с. күһүн куоракка педагогическай кууруска киирэр. Ол кэмҥэ Саха Сиригэр В. Коробейников баһылыктаах үрүҥ эпписиэрдэр өрө туруулара буолбут. Илин эҥэр барыта бастаанньаһыттар илиилэригэр киирэр. этэрээтэ тэриллибитигэр 17-лээх уол онно хабыллар. Аҕата ону быыһаан ылар, эбэтигэр тыаҕа ыытар, онно кооперативка бирикээсчиктии сырыттаҕына, үрүҥнэр кэлэн, хомсомуолгун диэн ыта сыһаллар. Онтон 1922 сыллаахха Саха уобалаһа Сэбиэскэй автономнай өрөспүүбүлүкэҕэ кубулуйуутугар, куораттан төннөн иһэн, эмиэ үрүҥнэргэ түбэһэн ытылла сыһар, хата аймаҕа этэрээккэ баар буолан быыһыыр. Онтон үрүҥнэртэн күрээн куоракка киирэн педтехникумҥа ылаллар. Техникум ячейкатын бюротун чилиэнинэн талыллар.
Ситэтэ суох үрдүк үөрэхтээх. Республика комсомолун хаһыатыгар литературнай сотруднигынан, Тылы, литератураны чинчийэр, научнай Институкка научнай сотруднигынан, Пушкин аатынан республиканскай библиотекаҕа библиографынан, нуучча тылын, литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ.
Тыаһыт 1924—1925 сыллардаахха кэпсээн, хоһоон, очерк, фельетон, саха суруйааччыларын айымньыларын туһунан ыстатыйалары суруйан, ааптар, ырытааччы быһыытынан саха литературатыгар киирбитэ. Л. Толстой, Н. Островскай, М. Горькай, В. Гюго, М. Зощенко, А. Дейч айымньыларын тылбаастаабыта.
Н. Павлов икки томнаах нууччалыы-сахалыы тылдьыт ааптара.
Суруйааччы революция иннинээҕи Саха Сирин олоҕун көрдөрөр сэһэннэрдээх. Айымньы геройдара батталы, атаҕастабылы туорааннар, Өктөөп былааһа кыайан, саҥа олоххо актыыбынайдык кыттыбыттарын ойуулаабыта.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Саха АССР оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ.
Тыгын Дархан. Тыгын Дархан — Өлүөнэ өрүс орто сүүрээнигэр уонна Бүлүүгэ бэйэтин былааһын тарҕаппыт, XVI-XVII үйэлэр быыстарыгар олоро сылдьыбыт сахалар баһылыктара.
Линденау суруйарынан, Тыгын үс олохтоох эбит. Маҥнайгыта Алаҕана уонна Куллаты үрэхтэрин икки ардыгар баар эбит. Иккиһэ Табаҕа күөлүн аттыгар, үсүһэ Сайсары күөлүн таһыгар, билиҥҥи Дьокуускай куорат турар сиригэр баара. Былааһа муҥутуур кэмигэр, Сайсарыга, Ытык күөл, Yрүҥ күөл, Кытаанах кырдал диэн сирдэргэ уһаайбалааҕа. Кини сылгы уонна ынах сүөһүтэ, дьоно уонна харалара, үлэһит, чаҕар дьоно соҕуруу билиҥҥи Малдьаҕар нэһилиэгэр диэри, хоту Нам улууһун кыраныыссатыгар диэри олороллоро. Линденау бигэргэтэринэн, тойон-ууһун баһылыгынан, Мунньан өлбүтүн кэннэ, кини кыра уола Тыгын анаммыт. Убайдара аҕабыт биһигини анаабата диэн олус абарбыттар, Тыгыҥҥа өстөммүттэр. Мунньан уолаттарын иирсээнэ Орто дойдуну барытын аймаабыт, саха уустара барыта, Линденау этэринэн, бу охсуһууга кыттыспыттар.
Тыгын намнары (Чорбоҕор Баатыр), боотур уустары (Батас Мөндүкээн), хоролору (Анньыһар Боотур уонна Тарбыах Баай), сэттэ ини-бии бөрө бөтүҥнэри, бороҕоннору (Бэрт Хара) кытта сэриилэспит. Аймахтара малдьаҕардар, дьөппөннөр, наахаралар Тыгын Тойоҥҥо наар буойун, боотур ыытан атын улуустары кытта сэриилэһэргэ наар көмөлөһөллөр эбит. Ол эрээри бу уустар Тыгын кинилэртэн сир, дьон көрдөөтөҕүнэ наар аккаастаан ыыталлар эбит. Ону сэриилии сатаан баран, Тыгын кыайбатаҕа үһү. Ходоролортон хара көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэрин иһин, 33 ураһа киһини утуйа сыттахтарына киирэн имири эһэн кэбиспиттэр. Ол эрээри Линденау бигэргэтэринэн, тохтоло суох буолар хаан тохтуулаах киирсиилэр, атын уустар бары сыыйа мөлтөөн, Тыгын былааһын билинэллэригэр эрэ тиэрдибит.&lt;br&gt; 
Эллэй диэн ааттан сиэттэрэн, А.П.Окладников сахаларга өссө соҕуруу олордохторуна, биис уустарын холбоһуга – эль баар этэ диэн дакаастыыр. Онон бу тэриллиини сахалар соҕурууттан илдьэ кэлбит буолуохтарын эрэ сөп. Линденау суруйарынан, сахаларга Эллэй удьуордара «тойон ууһа» диэн аатыраллар эбит.
Страленберг сахалары соҕурууттан Дэҥси Тархан Тегин баһылаан аҕалбыта диэнигэр олоҕуран, Окладников тыгыннар сахаҕа уруккуттан бааллара диэн дакаастыыр уонна историяҕа биллэр Тыгын бу титулы ылбыт биир эрэ киһинэн буолар диэн этэр. Эмиэ Страленберг этиитигэр тирэҕирэн, улуу академик Тыгын диэн тыл былыргы түүрдэр "тегин" диэн терминнарын кытта бииригэр туох да саарбах суох диэн этэр.
Тыгыннар. А.П.Окладников төрүччүтэ. Страленберг суруйарынан, сахалары соҕурууттан Дэҥси тархан – тэгин диэн киһи баһылаан-көһүлээн аҕалбыт. Тыгын өбүгэлэрин быһыытынан араас номохторго, Күрсэн дархан, Мэнги дархан, Дэги дархан, Дэли дархан, Дэри дархан, уонна Бакгадасын дархан, Yөлэн дархан, Игидэй дархан, Мунньан дархан, Хомуйан дархан диэннэр ааттаналлар. Бу дарханнар түҥ былыр олорбут Хаҥалас аатырбыт тойоно Тыгын өбүгэлэринэн уонна аймахтарынан буолаллара. Кинилэр Тыгын курдук биис аҕа баһылыктарын курдук кэпсэнэллэр, аһара элбэх боотурдаахтара, хамначчыттаахтара, кулут дьонноохторо кэпсээҥҥэ киирбит. Н.Г.Золотарев Малдьаҕарга суруйбут үһүйээнинэн, Эллэйтэн Чыкын төрөөбүт, кини уола олус байан, соҕуруу, бүрээт омук сиригэр, Баргузиҥҥа уонна Томскайга бара сылдьыбыт. Кини бас билэр сирэ Бүлүү төрдүттэн Витим төрдүгэр диэри эбит. Ол иһин кини Дойдулаах Сирдээх Дойдууһа дархан диэн аатырбыт. Кини уола Хомуйан дархан аҕатыгар ханан да тиийбэт эбит, норуотун кыайан салайбатах. Бас билэр сирдэрэ арахсан хаалбыттар. Хомуйан дархан уола Таас Табылы буойун да, сэрии да баһылыга буолбатах эбит, ол иһин дархан диэн аат иҥэриллибэтэх. Кини уола Өнүйэ баай аҕатынааҕар быдан баай, өйдөөх уонна күүстээх баһылык эбит, ол эрээри сэрии сирдьитэ – дархан кыайан буолбатах. Кини уолун Уордаах Күннэй диэн ааттаабыттар. Бу киһиттэн Чыкын Хаҥалас уонна Чыкын Мурман төрөөбүттэр, киниэхэ норуот Тыгын диэн аат биэрбит! Кини Бүлүү сирин холбоон, Тыгын диэн аатыран киирэн барбыт. Бу Чыкын диэн аат интириэһинэй. Былыргы түүрдэргэ өссө чыкан диэн титул баар эбит, Кытайтан чиновник диэн өйдөбүллээх киирии тыл.
Увань омук уонна Эбээннэр. Эбээн диэн тыл Кытай суругар VII үйэҕэ увань диэн суруллубут диэн өссө биллиилээх советскай ученайдар Н.В.Кюнер эҥин суруйан, дакаастаан тураллар. Бу увань омук таба көлөлөөҕө биллэр. Таба миҥэлээхтэрин, уонна кинилэр дойдуларыгар муох үүнэрин туһунан бэлиэтээбиттэрэ баар. Увань диэн ааттаах омугу сороҕор ухуаннар диэн суруйаллар, өссө былыргы ухуаннар тобохторо Амур диэки билигин да баар диэн ыйаллар. Бу ухуань диэн өссө хуннар саҕанааҕы Маньчжурия диэки көһө сылдьыбыт биис, былыргы дунхулары Маодунь шаньюй үнтүрүппүтүн кэннэ Ухуань диэн хайаҕа бүкпүттэр. Ухуань диэн иероглиф былыргы ааҕыллыыта Увань биитэр Овен диэн буолар эбит. Онтон ухуаннар б.э. саҕаланыыта модун күүһүрэ сылдьыбыттара. Хуннары кинилэр бүтэһиктээҕин кыайбыттара, кыр өстөөхтөрүн шаньюйдар көмүүлэрин халаабыттара. Кытай империятыгар кинилэр аттаах сэриилэрэ тоҕо ааҥнаан кииртэлиирэ. Кэлин үлтүрүтүллэн хоту диэки үүрүллүбүттэрэ. Манна тоҥустар ааттара былыргы дунху көс омугун аатыгар маарынныыра уруккуттан чинчийээччилэр болҕомтолорун тардар.
Бу ухуаннары, сяньбилэри, уопсайынан дунху биистэрин монгол тыллаахтар өбүгэлэрин курдук көрүү билиҥҥи наукаҕа киэҥник тарҕаммыт. Ол эрээри уруккуттан бу биис уустары тоҥустары кытары сибээстээһин эмиэ баар суол. Ол курдук Евгений Хелимскай диэн тыл үөрэхтээҕэ кинилэри тоҥус-маньчжур тыллаахтарга киллэрэр. Бэл жужаннар диэн Киин Азияҕа былааһы ыла сылдьыбыт мөлүйүөҥҥэ чугаһыыр аттаах сэриилээх омугу тоҥус тыллаах буолуохтарын сөп диэн суруйар.
Уйус. Уйус эбэтэр даарда көҕөн (, ) — кус бииһин ууһугар киирэр көтөр. Орто кус.
Тас көстүүтугэр харрахха быраҕыллар уратылара: тоботугэр кэтит көҕүллээх, сиэрпэ курдук өҕүллүбүт олордоҕуна көстөр куорсуннардаах.
Төбөтүн үрдэ сүүһуттэн кэтэҕэр дылы хараҥа хоҥор, сорох сиринэн хара да диэххэ сөп, төбөтүн икки өттө уонна моонньун кэннэ хараҥа от күөҕэ. Көхсө хараҥа, долгулдьуйар сурааһыннардаах. Сыҥааҕа хабарҕата үрүҥнэр, моонньун аллаараа өттүгэр от күөхтүҥү хара моойторуктаах. Түөһэ хараҥа долгулдьуйар ойуулаах. Ойоҕосторо сиэрэйдэр, кутуругун аанна хара. тумса ахара, атахтара ссиэрэйдэр.
Уйус Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Хотугу кыраныыссата хотугулуу кэтирээһин 64 кыраадыһгар дылы тиийэр. Наһаа элбэҕэ суох көтөр. Өрөспүүбулүкэ таһыгар Карсноярскай кыраай соҕуруулуу-илинигэр, Камчааткаҕа, Амур өрүс тардыытыгар, Приморьеҕа, илин Монголияҕа, Забайкальеҕа, Байкаалга, Сахалииҥҥа уонна Дьоппуон арыыларыгар уйаланар. Сүрүн кыстыктара - Япония уонна Соҕуруу Кытай. Сорҕото Вьетнамҥа кыстыыр.
Туймаада хочотугар ыам ыйын иккис декаадатыгар көтөн кэлэр. Тыһыта уйатын ыам ыйын иккис аҥаарыгар оҥостор. Сүрүн өттө ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын саҥатыгар сымыыттыыр. Уйата сиргэ хойуу от, сэппэрээк эбэтэр кыра мастар быыстарыгар буолар, Биир уйаҕа 8-10 сымыыт баар буолар. Сымыытын өҥө саһархайдыҥы маҥан. Оҕолоро бэс ыйын бүтэһик декадатыттан тахсан бараллар, атырдьах ыйын ортотугар көтөллөр. Балаҕан ыйыгар кыстыктарыгар көтөллөр.
Аһылыгар үүнээйи ас баһылыыр. Саас уонна күһүн боруу от үнүгэстэрин уонна астарын сиир. Сайын ону кытта хомустар, туораахтаах үүнээйилэр, тиит туораахтарын сиир. Хамсыыр-харамайы (уу үөннэрэ, личинкалара, ракообразнайдар, кыыкы) аҕыйахтык сиир.
Чакыр улар. Улар эбэтэр чакыр улар, көбдө. (лат. "Tetrao urogallus"; "нуучч. глухарь обыкновенный") — улахан мас көтөрө.
Саха сиригэр улардар икки көрүҥнэрэ баар буолар: хара улар уонна чакыр улар. Чакыр улар кылгас кутуруктаах уонна бүлгүнүгэр эрэ үрүҥ түүлээх, бороҥ көҕүстээх, хара улартан улахан. 
Атыыра уонна тыһыта бэйэ бэйэлэриттэн уратылаахтар. Атыыра — бөдөҥ, хара түүлээх көтөр, тыһыта — киниэхэ холоотоххо кыра, бороҥ, окко-маска олордоҕуна биллибэт-көстүбэт өҥнөөх.
Улун. Улун эбэтэр өрүс улуна (, ) — уһун синньигэс тумустаах орто кустарга киирэр сэдэх көтөр.
Атыыра саас дьэрэкээн өҥнөөх буолар. Төбөтө, кынаттара, кутуруга хара, моонньун иннэ хара бээтинэлэрдээх кытархайдыҥы-хоҥор. Иһэ үрүҥ, кынатыгар үрүҥ сиэркилэлээх. Төбөтүгэр көҕүллээх. Тумса кыһыл, хара үрдүнэн кырыылаах уонна төбөлөөх, атахтара оранжевай.
Саха сиригэр улун ойуур зонатыга барытыга уйаланар. Өлүөнэ, Дьааҥы уонна Халыма хочолорунан муораҕа тиийэ тарҕанар. Ахсаана ханна да аҕыйах. Өрөспүүбүлүкэ таһыгар хотугу уонна киин ойуур уонна ойуурдаах туундара зоналарыгар Европаҕа, Азияҕа уонна Хотугу Америкаҕа баар. Кыстыыр сирдэрэ: Курил арыылара, Дьоппуон арыылара уонна Корея. Аҕыйах ахсааннаах кустар Илин Камчааткаҕа, Командор арыыларын таһыгар, Илин Кытайга кыстыыллар. Хотугу Америкаҕа Чуумпу байҕал кытылыгар кыстыыллар.
Саас Туймаада хочотунан ыам ыйын иккис декадатыгар көтөн ааһаллара саҕаланар. Маассабай кэлиитэ ыам ыйын үһүс декадатыгар, бэс ыйын саҥатыгар буолар. Саха сирин киинигэр бэс ыйын бастакы аҥаарыгар сымыыттыыр. Үксүн бу кустар балыктаах улахан күөллэр кытылларыгар, хапталга устар өрүстэргэ уйаланар. Уйаларын сиргэ, ойуур саҕата ууга ыган кэлэр сиригэр, күөл кытыытынааҕы хонууларга, таастар быыстарыгар туттар. Онто уҥкучахха оту уонна ньуолах түүнү ууран оҥоһуллубут буолар. Толору уйаҕа 7-9 от күөхтүҥү саһархай сымыыт баар буолар. Оҕолоро от ыйын иккис декадатыгаh тахсан бараллар. Күһүҥҥү көтүүтэ орто Өлүөнэҕэ балаҕан ыйын ортотуттан алтынньы бастакы декадатыгар дылы буолар. Биирдиилээн көтөрдөр өрүскэ кыдьымах тахсыар дылы баар буолаллар.
Аһылыга балык. Өрүскэ күстэх, кыһыл харах, алыһар оҕотун, күөллэргэ кыра быччыкылары уонна мундуну сиир. Арыт уу үөннэрин сиир: тоноҕосчуттар ыамаларын, уу хомурдуостарын, атын үөннэрин сиир.