mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Николаев Иван Егорович. Николаев Иван Егорович – биллиилээх булчут.
От ыйын 1 күнүгэр 1923 сыллаахха Бүлүү оройуонун Баппаҕаайы нэһилиэгэр төрөөбүт. Турумас диэн өтөххө олорбут.
Кини дьиэ кэргэниттэн Аҕа дойду сэриитигэр кини бэйэтэ, убайа Николай Егорович, эдьийэ Варвара Егоровна биир суос-соҕотох уола Алексеев Егор Николаевич бэс ыйын 13 күнүгэр 1943 сыллаахха ыҥырыллыбыттар. Быраата Николаев Филипп Егорович уонна Егор Николаевич сэрииттэн төннүбэтэхтэр. Кини сэрии сылларыгар 386-с саппаас чаас стрелковай полкатын иһинэн сулууспалаабыт, 202 УВСР диэн ааттаах хамаанда иһинэн рядовой-стрелок диэн байыаннай билиэтигэр сурулла сылдьар.
Кини бу баран күүстээх үлэ фронугар сылдьыбыта, Чита уобалаһыгар этэ.
Атырдьах ыйын бүтүүтэ байыаннай хамыыһыйа буолбутугар кинилэри улаханнык ырбыттар диэн үлэгэ ыыппыттар. Балаҕан ыйыгар тиэйэн сэриигэ илдьиэхтээхтэр. Читаҕа илдьибиттэр. Хортуасканы землянкаҕа уктарбыттар. Кыһыныгар мас эрбиир собуокка хачыгаардаабыт, бу II-с Читаҕа. Тирии собуотугар эмиэ үлэлээбит. Подсобнай хаһаайыстыбага ноһуомҥа үлэлээбиттэр. Ыам ыйыгар эмиэ оҕуруот олордубуттар.
Онтон Оловяннай оройуон диэҥҥэ мас үлэтигэр Бурятияҕа илдьибиттэр. Поезд аҕалбыт бэрэбинэтин хаптаһын гынан таһаараллар.
Антона гора диэн хайаҕа уот барар станциятын баҕанатын туруорбуттар. Үлэгэ наар сүүрүүнэн түргэн-тарҕан туттуунан сылдьара, онтон Стахановец үлэьит аатын иҥэрбиттэр.
Дойдутугар үлэ фронуттан 1946 с. эргиллэн кэлбитэ. Эргиллэн кэлээтин кытта тутанына булка анаабыттар. Ыал буолан Николаева Федора Спиридоновналыын 10 оҕону төрөтөн үөрэхтээх дьон гына ииппиттэр. Оҕолоруттан икки наука кандидаттара, аҕыс оҕо үрдүк үөрэҕи ылбыттар. Аҕата Ленин уордьаннаах булчут Николаев Егор Егорович бултаабыт сиригэр сорсуннаах булчут аатыран оройунугар ХХ үйэ Чулуу булчута диэн аат иҥэриллибитэ. Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта, Норуот хаһаайыстыбатын ситииһэлэрин Бүтүн Сойуустааҕы быыстапкаларын ВДНХ кыттыылааҕа, Гражданская доблесть диэн билиэлээх. Убайа Николай Егорович, бырааттара Спиридон, Афанасий Егоровичтар буолан бары Центрсоюз булдун хаһаайыстыбатын туйгуттара диэн бэлиэлээхтэр.
Иван Егорович кэс бар дьонугар тыла маннык этэ - «Сиргэ-дойдуга сылдьан булт сиэрин-туомун тутуһуллуохтаах, Байанайы кэлэппэт курдук тутта-хапта сылдьыллыахтаах, Айылҕаҕа, күндү түүлээххэ харыстабыллааххтык сыһыаннаһыллыахтаах уонна ойуур баһаартан олус сэрэхтээх буолуу күүскэ ирдэниэхтээх».
Helicobacter pylori. Helicobacter pylori (Хеликоба́ктер пило́ри) - киһи куртаҕын уонна сиэн оһоҕоһун ис субатыгар үөскүүр бактерия, куртах бааһырыытын төрүөтэ.
Чороон от. Чороон от () — хараҥа күөх сибэккилээх, уһун синньигэс сэбирдэхтээх үрдүк сиргэ, томторго үүнэр эмтээх от.
От үрэх сүнньүгэр, үрдүк сиргэ, алааска, халдьаайы тэллэҕэр, томторго үүнэр. От ыйын бүтүүтэ сибэккитэ тыллар. Эмтэнэргэ сүнньүнэн күһүн, ото хаппытын кэннэ, силиһин түөрэн ылан, ыраастаан сылаас сиргэ эбэтэр духуопкаҕа 50-60 кыраадыс хатараллар.
Испииргэ көөнньөрөн, аппетит көтөҕөргө, ас буһарар уорган үлэтин тупсарарга 10-15 таммаҕы күҥҥэ иккитэ иһиллэр. Гастрикка, үөһүрүүгэ эмиэ туттуллар.
Итини таһынан сибэккитэ тыллыбыт кэмигэр хомуйан, хатарыахха сөп. Сибиэһэйдии эбэтэр хаппыт сэбирдэҕи кыра иһиккэ оргуйбут ууга уган ылан, кутургуйаны, ириҥэлээх бааһы, биилээххэ өлөрүүнү эмтииллэр. Ордук сибиэһэй сэбирдэҕэ абааһы хараҕа (панариций) диэн тарбах бааһыгар күүстээх дьайыыны оҥорор. Биирдэ баайдахха ириҥэни кубарыччы оборон ылар. Онон баас түргэнник оһор. Саҥаттан-саҥа сэбирдэҕи баайан иһиэххэ наада.
Тибиэт эмчиттэрэ бу үүнээйини ньиэрбэ ыарыытыгар ыарыһаҕы уоскутар, утутар сыаллаах тутталлар эбит.
Сибиэһэй отун сүмэтинэн микрофлоралаах диатеһы, экзиэмэни эмтиилэр. Тыынар уорган ыарыытыгар, хаан тохтоторго, намыһах аһыылаах атрофическай гастрикка силиһин тутталлар.
Эмтээх оттор. = Чороон от =
 От ыйын бүтүүтэ хараҥа күөх сибэккилэрэ тыллаллар. Эмтэнэргэ сүнньүнэн күһүн, ото хаппытын кэннэ, силиһин түөрэн ылан, ыраастаан сылаас сиргэ эбэтэр духуопкаҕа 50-60 кыраадыс хатарабыт.
 Водкаҕа көөнньөрөн, аппетит көтөҕөргө, ас буһарар уорган үлэтин тупсарарга 10-15 хааппыланы күҥҥэ иккитэ иһиллэр. Гастрикка, үөһүрүүгэ эмиэ туттуллар.
 Итини таһынан сибэккитэ тыллыбыт кэмигэр хомуйан, хатарыахха сөп. Сибиэһэйдии эбэтэр хаппыт сэбирдэҕи кыра иһиккэ оргуйбут ууга уган ылан, кутургуйаны, ириҥэлээх бааһы, биилээххэ өлөрүүнү эмтииллэр. Ордук сибиэһэй сэбирдэҕэ абааһы хараҕа (панариций) диэн тарбах бааһыгар күүстээх дьайыыны оҥорор. Биирдэ баайдахха ириҥэни кубарыччы оборон ылар. Онон баас түргэнник оһор. Саҥаттан-саҥа сэбирдэҕи баайан иһиэххэ наада.
 Тибет эмчиттэрэ бу үүнээйини ньиэрбэ ыарыытыгар ыарыһаҕы уоскутар, утутар сыаллаах тутталлар эбит.
 Сибиэһэй отун сүмэтинэн микрофлоралаах диатеһы, экзиэмэни эмтиилэр. Тыынар уорган ыарыытыгар, хаан тохтоторго, намыһах аһыылаах атрофическай гастрикка силиһин тутталлар.
Үүнэр сирэ:.
От үрэх сүнньүгэр, үрдүк сиргэ, алааска, халдьаайы тэллэҕэр, томторго үүнэр.
= Кучу. =
 60-120 см үрдүктээх умнаһын тула ланцетка маарынныыр синньигэс сэбирдэхтэрэ хардарыта үүнэллэр. Уһун бытырыыс кыһыллыҥы тэтэркэй сибэккилэрдээх. Сибэккилэммитин кэннэ сэбирдэҕин умнаһын хоту өрө сыыйан ылан, күлүк сиргэ куурдуллар.
 Төбө ыарыйдаҕына, сэбирдэҕин көөнньөрөн иһиллэр. Хаппыт сэбирдэҕи бороһуок курдук мэлийэн, аһаҕас баастары саба баайан эмтэниэххэ сөп. Отун оргутан, куртах, оһоҕос ыарыыларыгар тутуллар. Сэбирдэҕэр олус элбэх С битэмииннээх. Кучуну кулгаах, мурун, күөмэй тымныйыытыгар, утуйбат буолууга, куртах бааһыгар оргутан эмтэнэллэр.
 Кучу сэбирдэҕиттэн битэмииннээх чэй оҥоруохха сөп. Сэбирдэҕин аһаҕас күн уотугар сытыара түһэн баран бөлүөҕүнэн сүмэтэ ыгыллан тахсыар диэри хатайданар. Ол кэнниттэн сииктээх сөрүүн сиргэ чаас курдук ууруллар. Онтон сылаас сиргэ (оһох үрдүгэр, духуопкаҕа) кыратык саһарыар диэри хатарыллар. Чэй оҥосторго бэлэм буолар.
 Кучу суол кытыытыгар өлгөмнүк үүнэр. Ону үргүүр табыллыбат. Техника сылдьыбат сириттэн хомуйарга сүбэлиибит.
Үүнэр сирэ:.
Бааһына, суол кытыытыгар, тыа саҕатыгар, от үрэх дулҕата анньыллыбыт субуутугар үүнэр.
= Туһаммыт литература: =
Токумова Клара Петровна "Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ" /Клара Токумова, Петр Токумов;[худож. Н.Слепцов, А.Мандарова]. - Дьокуускай: Бичик, 2008.1 - 28с. - ISBN 978-5-76-96-2947-1
Оргутан эмтэнэллэр.. Төбө ыарыйдаҕына, сэбирдэҕин көөнньөрөн иһиллэр. Хаппыт сэбирдэҕи бороһуок курдук мэлийэн, аһаҕас баастары саба баайан эмтэниэххэ сөп. Отун оргутан, куртах, оһоҕос ыарыыларыгар тутуллар.
Битэмииннээх чэй. Кучу сэбирдэҕиттэн битэмииннээх чэй оҥоруохха сөп. Сэбирдэҕин аһаҕас күн уотугар сытыара түһэн баран бөлүөҕүнэн сүмэтэ ыгыллан тахсыар диэри хатайданар. Ол кэнниттэн сииктээх сөрүүн сиргэ чаас курдук ууруллар.
Баас түргэнник оһор. Ордук сибиэһэй сэбирдэҕэ абааһы хараҕа () диэн тарбах бааһыгар күүстээх дьайыыны оҥорор. Биирдэ баайдахха ириҥэни кубарыччы оборон ылар. Онон баас түргэнник оһор. Саҥаттан-саҥа сэбирдэҕи баайан иһиэххэ наада.
Глаукома. Глаукома ыарыы ( “харах халлаан күөх бүрүөнэн бүрүллүүтэ”) – улахан харах ыарыытын бөлөҕө, уларыйбат (мэлдьи баар) эбэтэр кэмтэн-кэмигэр буолар үрдүк харах баттааһынынан уратыланар, утуу-субуу араас харах даланын дефектара сайдар кыахтаахтар.
Глаукома икки араас көруҥнээх: аһаҕас муннуктаах уонна сабыылаах муннуктаах. Ону тэҥэ өссө төрүт глаукомалаах дьон эмиэ баар буолуохтарын сөп.
Глаукоматтан сылтаан харах ньиэрбэтэ буортуйдаҕына уонна көрүүтэ олох сүттэҕинэ номнуо сатаан эмтэммэт. Ол гынан баран маннык түгэҥҥэ глаукоманы тохтотор эбэтэр бытаардар ньымалар бааллар. Эмтэнии киһи ис хараҕын баттааһынын томонноох гыныан эбэтэр ньиэрбэ алдьанарын тохтотуон сөп. Бу туһугар харахха хааппыла кутарга, ардыгар таблетка эмп иһэргэ, лазерынан уонна араас микрохирургическэй ньыманан эмтэниэххэ сөп.
Глаукома ыарыы төрүөтэ.
Араас глаукома төрүттэн ордук ис хараҕын баттааһыныттан сылтаан маннык ыарыы кутталга угуллар, ол гынан баран, дьигинэ атын нэһилиэнньэ бөлөгөр 50% дьон маҥнайгы аһаҕас муннуктаах глаукомалаах дьон үрдүк ис харах батааһыннаах буолар эбит.
Глаукома ыарыы диагностиката.
Үксүн глаукома баарын суоҕун көрүүтэ стандартнай харах көрүүтүн тургутунан оҥоһуллар. Тонометрия көмөтүнэн харах иһинээҕи баттааһынын, харах ньиэрбэтигэр алдьаныы баарын суоҕун, диискэ быыьыытын уларыйыытын, ону тэҥэ тас көрүҥүн уонна харах тымырдаах бүрүөтүн көрүллүөхтээх.
Харачаас. Харачаас ()
Оҥоһуутун ойуулааһын.
&lt;poem&gt;Сэлээппэтэ бастаан кирдээх бороҥ, кэлин күрэҥнини бороҥ, ситтэҕинэ хараҥа бороҥ, сыстаҥнас, томтоҕордуҥу лаппаҕар, кэлин ортотунан кимистигэстэнэн боруоҥка курдук буолар, кэтитэ 15 см тиийэр.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан үрүҥ, кэлин болоорхой, ыга баттаатахха хараарар, атаҕын устун кыратык аллара түhэр таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этэ тэтэркэй бороҥ, салгыҥҥа ѳҥѳ уларыйбат, симэhинэ суох, минньигэс саахар амтаннаах.
Атаҕа сэлээппэтин ѳҥүн курдук эбэтэр арыый сырдык, бѳкүнүк, иhэ бүтэй, түүтэ суох, ыга туттахха хараарар.
Споратын ѳҥѳ бороҥ.&lt;/poem&gt;
Yүнэр кэмэ.
Атырдьах ыйыттан күhүҥҥэ диэри баар буолар.
Yүнэр сирэ.
Сүнньүнэн мутукчалаах ойуурга үүнэр, ордук бэс ойууру сѳбүлүүр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар кѳстѳр. Бѳлѳхтѳѳн соччо элбэҕэ суохтук үүнэр.
Аска туттуу.
&lt;poem&gt;Балачча минньигэс амтаннаах тэллэй. Тууhанар эрэ. Тууhаммыт тэллэй ѳҥѳ хара буолар.
Атын маарыннаhар сүлүhүннээх да, сиэммэт да тэллэйэ суох.&lt;/poem&gt;
Филатов Владимир Петрович. Филатов Владимир Петрович (1875—1956) — Арассыыйа аатырбыт бырааһа.
Олоҕун олуктара.
Владимир Петрович Филатов 1875 сыллаахха Михайловка диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Филатов В. П. аҕата, Петр Федорович Филатов, улахан уөрэхтээх киһи этэ. Кини хирургия уонна харах ыарыыларын уобалаһыгар үлэлээбитэ.
1882 сыллаахха дьиэ кэргэн Симбирскэ көспүтэ. Онно Владимир Петрович гимназия оскуолатын бүтэрбитэ. Ол же сылга медицинскэй факультет Москватаа5ы университетыгар киирбитэ.
1897 сыллаахха В. П. Филатов университетын бүтэрбитэ, уонна А. А. Крюков көмөтүнэн Московскай университет харах клиникатыгар сэбиэдиссэйинэн хаалбыта. Филатов төрдүс курска сылдьан харах дьэҥкир бүрүөтүн (роговица) көһөрөөһүнүн туһунан санаа киирбитэ.
1906 сыллаахха В. П. Филатов клиника ассистена буолбута.
1903 сыллаахха Москваттан Одессаҕа көспүтэ.
1903—1911 сылларга — Одесскай унивеситет харах клиникатын үлэһитэ.
1911 сыллаахха Медицинскэй факультет харах клиникатын уонна кафедра салайааччытынан олохтоммута.
1912 сыллаахха истиҥ Баҕа санаата туолбута — харах дьэҥкир бүрүөтүн (роговица) көһөрүүтүгэр бастакы эппэрээссийэтин оҥорбута.
Наукага Саамай сыаналаах кылааты офтальмологияҕа киллэрбитэ. Кини [[ уонаа трахома эмтэниитигэр туһалаах технологияны киллэрбитэ.
Филатов Владимир Петрович 1956 сыллаахха, алтынньы ыйын  30 күнүгэр [[Мэйии]] хаана кутуллуутуттан өлбүтэ.
Туһаныллыбыт литература.
[[:ru:Филатов,_Владимир_Петрович|https://ru.wikipedia.org/wiki/]]
[[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Балаҕан ыйын 18 күнүгэр төрөөбүттэр|олунньу ыйын 15 күнүгэр төрөөбүттэр]]  [[Категория:1875 сыллаахха төрөөбүттэр]]    [[Категория:Алтынньы ыйын 30 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:1956 сыллаахха өлбүттэр]]
Бурнашев Гавриил Васильевич. Гавриил Васильевич Бурнашев — РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала. 
Ахсынньы 27 күнүгэр 1933 с. Уус-Алдан Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1940 с. төрөөбүт дойдутун оскуолатыгар киирбитэ. 1953 с. Мүрү орто оскуолатын ситиьиилээхтик үөрэнэн бутэрбитэ. Ол күһүнүгэр Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка үөрэххэ киирэр.
Саха государственнай университетын бүтэрэн баран 1957-1958 сс. үөрэх дьылыгар Мүрү орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан анаммыта. 
Гавриил Васильевич аҥардас уруогу биэрэринэн мунурдаммакка, кылаас тас өттүгэр ыытыллар үлэҕэ активнайдык кыттара. Кини кыра оҕо эрдэҕиттэн үҥкүүгэ талааннааҕа, спордунан дьарыктанара.
Гавриил Васильевич 1961 с. ыла Курбуһах орто-интернат оскуолатыгар нучча тылын уонна литературатын учууталынан, онтон 1973 с. үөрэх чааьын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
Курбуһах орто-интернаат оскуолатыгар үлэлиир кэминэр кини оҕолору чэпчэки атлетикаҕа дьарыктыыра, араас үҥкүүлэри туруоран үҥкүүллэппитэ.
РСФСР Верховнай Совет Президиумун 1977 с. олунньу 16 кунунээ5и уураа5ынан Курбуһах орто-интернат оскуолатын нуучча тылын учуутала Бурнашев Гавриил Васильевич норуот үөрэҕириитин салаатыгар үтүөлэрин иьин РСФСР оскуолатыгар үтүөлээх учууталын бочуоттаах аатын ылбыта.
Колмогоров Василий Андреевич. Колмогоров Василий Андреевич — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Нам уонна Кэбээйи улуустарын бочуоттаах гражданина.
1922 сыллаахха тохсунньу 14 кунугэр Кэбээйи оройуонугар торообутэ. Фронна 1943 сыллаахха ынырыллыбыта. 
Сэрии кэнниттэн Дьокуускайдаа5ы пединституту, онтон кэлин Урдуку партийнай оскуоланы бутэрбитэ. 1961—1977 сылларга ССКП Намнаа5ы райкомун секретарынан улэлээбитэ. 1978 сылтан — Саха АССР Министрдерин Сэбиэтин тэрийэр-инструкторскай отделын сэбиэдиссэйэ. 1984—1991 сылларга Саха АССР Министрдерин Сэбиэтин Архивнай норуотун хаьаайыстыбатын утуолээх улэьитэ, доруобуйа харыстабылын тойуга, А5а дойду сэриитин иккис степеннээх, Улэ Кыьыл Знамята, «Бочуот Знага» орденнар, угус медаллар, ол иьигэр Монголия народнай республикатын медалын кавалера.
Собакин Семён Гаврильевич. Семен Гаврильевич Собакин (1896-1990), норуокка биллэринэн Томойо Сэмэн, 1896 сыллаахха от ыйын маҥнайгы күнүгэр Даайа-Амматыгар Тэйэр Хайа анныгар төрөөбүтэ. 
Эдэр сааҺыттан булчут үксүн хара тыаҕа сылдьыбыта. Кэпсээнэ киирбит биир түгэнинэн, Иннокентий Михайлович Сибиряков илиинэн суруйбут ахтыытыгар бэлиэтээбитэ баар. Онно кэпсииринэн биир сыл, күһүн хаһыа да буолан 34 тайаҕы, 3 эһэни бултаабыттар. Оннук хорсуннаах, улахан булчут этэ. 
Семен Гаврильевич сэриигэ 1943с. ынырыллан барар. Бастаан Белоруссия Минск куоратыгар Киров аатынан метзаводка улэлээбит. 1945(1946)с. сэриигэ атаҕар таптаран бааһырар, госпитальга эмтэнэн баран, сайын дойодутугар эргиллэн кэлбит. Кэлин тыыннааҕар соҕурууттан полковник званиелаах нуучча киһитэ кэлэн көрсөн, сэрии сылларыгар кинини уонна саллааттары өлөр өлүүттэн быыһаабытын иһин махтанан барбыта. Сэрии кэннэ эмиэ булт соноругар сылдьыбыт, холкуоска үлэлээбит. 
Семен Гаврильевич былыргыны, дьону, сири-уоту билэрин үгүстүк бэлиэтии этэллэрэ. Кини, Эмээхсининээн Анастасия Семеновналыын Мырылаҕа Чурапчы улууһугар, кыра кыыһыгар Татьяна Семеновна Хомподоеваҕа олорбуттара. Сайынын үксүн Тэйэр Хайа анныгар бэйэтэ туппут кыракый балаҕаныгар олороро. Онно норуот суруйааччылара Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон анаан-минээн кэлэн ыалдьыттаан, ирэ-хоро кэпсэтэн ааспыттара. Саха ходуоһунньуга Афанасий Осипов, Тэйэр Хайаҕа кэлэн уһуннук олорон уруһуйдаан ааспыт. Бука Амма кэрэ айылҕатын суруйан барбыта. Онно Семен Гаврильевич сиэнинээн оттуу тахсаары турдахтарына, тохтотон уруһуйдаабыта. 
Оҕолоро, билэр дьоно ахталларынан хойуукка диэрт Аҕа дойду сэриитин дастабарыанньатын ылбакка, эмэхэнинээн сокуонунан көрүллэр пенсияларын анаппакка, туһаммакка барбыттар."Оҕолорбут иитиэхтэрэ, сударстваҕа сэлээннэммэппит"-диэн этэллэрэ үһү. Оннук сэмэй, көнө эбиттэр. 
Семен Гаврильевич, Таатта Тыараһа Харбалатыттан, Моттуевтар кыыстарын Анастасияны кэргэн ылан 8 оҕоломмуттара. 
Билигин, Томойолор сиэннэрдиин, хос сиэннэринээн 200-кэ буолан, Тааттаны, Чурапчынан куоратынан, республика араас муннуктарынан олороллор. 
Семен Гаврильевич 1990с. 91 сааһыгар сылдьан, оттон Анастасия Семеновна 1985с. бу олохтон барбыттара. Көмүс уҥуохтара Ытык-Күөл, Саһыл Уйалаах кылаабыыһытыгарм хараллыбыттара.
Алтан төбө. 《Алтан төбө》
алтан бас. (Латыынныы – Тахасum, нууччалыы – одуванчик).
Астровайдар кэргэттэригэр киирэр өр сыллаах оттуҥу үүнээйи. Араҕас өҥнөөх төгүрүк хоруона сибэккилээх кылгас көҥдөй умнастаах киэҥник тарҕаммыт эмтээх от (« Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта ; 2014с, 434 стр ). Саха сирин биир саамай тарҕаммыт үүнээйитэ. Ыам ыйын бүтүүтүттэн күһүҥҥэ дылы кырдал, хонуу сирдэри сөбүлээн үүнэр. Угун уһуна 5 см – 30 см тиийэр, сибэккитин диаметра 1 см – 5 см тиийэ буолар. Күһүөрү сибэккитэ көл түүгэ майгынныыр хоруоната кубулуйар. Бу хоруоната, сиэмэ буолан , тыал көмөтүнэн тарҕанар.
Тутуллуута.
 • Алтан төбө, алтан бас былыргыттан биллэр эмтээх от. Эмтэнэргэ силиһин, сибэккитин ута5эҕын тутталлар. Силиһин саас эрдэ эбэтэр күһүн сир анныттан хостоон хомуйаллар. Тымныы ууга сууйан, хас да күн устата салгыннаах сиргэ хатараллар. Алтан төбө, (алтан бас) силиһэ зобка, харах мөлтөөһүнүгэр, үөс туолуутугар, аанньа аһаабат, сөтөлгө, үчүгэйдик утуйарга, суон оһоҕос үлэтин тупсарарга көмөлөһөр.
Алтан төбө (алтан бас) сибэккитин сайын хомуйаллар. Күлүктээх, салгыннаах сиргэ ууран хатараллар. Сибэккитэ быар, бүөр, куртах ыарыыларын эмтииргэ туһалыыр.
Алтан төбө (алтан бас) умнаһыгар утахтаах. Бу утаҕа эмтээҕинэн биллэр. Утаҕын ыган , ууга суурайан тутталлар. Уҥуох, сис, тиис ыарыыларыгар көмөлөһөр.
Туттуллубут литература：《Саха сирин эмтээх уунээйилэрэ А.П.Басыгысова , Бичик 2014-128с.
Норуот тылынан уус уран айымньыта. Ѳс хоhооно дириҥ суолталаах, элбэх санааны аҕыйах бэргэн тылы дьүѳрэлээн биирдэ этэн кэбиhэр.. Норуот_тылынан_уус_уран_айымньыта._Ѳс_хоhооно_дириҥ_суолталаах,_элбэх_санааны_аҕыйах_бэргэн_тылы_дьүѳрэлээн_биирдэ_этэн_кэбиhэр.
Кыhыл оҕону көрүү. Киирии.
Күн сирин саңа кɵрбут кыһыл оҔо доруобай туруктаах улаатарын туһугар кэмин тутуһан аһатыы, таңаһын-сабын, туттуллар малы-салы ыраастык тутуу улахан суолталаах.
Оҕону көрүү-харайыы.
Ийэ о5отунаан төруур дьиэттэн тахсарыгар дьиэ сууйуллубут, салгылатыллыбыт буолуохтаах. ОҔо сытар ороно ыраас салгыннаах сырдык хоско туруохтаах. Манна элбэх мал-сал, тээбирин туруо суохтаах. Таңас-сап сууйар-сахсыйар, табах тардар, элбэх дьону мунньар сатаммат. Хоһу куңңэ хаста да салгылатар ордук. Саңа төрөөбут оҔо таңаһа: 15-20 чараас, 5-6 халын суу, 15 чараас уонна халың ырбаахы, чараас уонна истээх суорҔан, бырастыына. Таңаһы туттуох иннинэ сууйан өтүүктэниллиэхтээх. Бастакы күнүттэн ыла илиитин босхо сырытыннарар үчүгэй, оччоҔо кини илиитин хамсатан аралдьыйар. ОҔо ороно оһох, батарея, түннүк аттыгар туруо суохтаах.
Орон икки өртүнэн аһа5ас буолара ордук. ОччоҔо ыраас салгын, сырдык оҔоҔо киирэр. ОҔо киинин бааһа бастакы икки нэдиэлэ устата оһор. Бу кэмңэ оҔону сууннарбаккын. Киинэ оһо илик оҔо таңаһа ыраас, өтүүктээх буолуохтаах. Бааһы дириңник хаһан ыраастыыр, хаҔылыыр сатаммат. Инфекция киириэн сөп. Өскөтүн сиигирэр, симэһиннирэр буоллаҔына булгуччу бырааска көрдөрүөхтээххин. ОҔо тэллэҔэ кытаанах, сыттыга чараас буолуохтаах. Бу уңуо5а көнөтук, сөпкө улаатарыгар туһалаах. ОҔо илиитин мыыланан сууйаллар, тыңыра5ын сотору-сотору кырыйар ордук. Итии дьиэҔэ оҔоҔо бэргэһэ кэтэрдиллибэт, дьиэ 20 кыраадыстан тымныы буоллаҔына эрэ кэтэрдиэххэ сөп. ОҔо сөптөөхтук сайдарыгар оонньуур улахан суолталаах. Тутарыгар-хабарыгар чэпчэки, тупсаҔай дьүһүннээх оонньуур ордук. ОҔо күлэрэ-үөрэрэ кини үчүгэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. ОҔо кыратыттан тыаһы, улахан саңаны истэр. Улаатан истэ5ин аайы саңаны араран билэр буолар. Ол иһин, бастаан нарын куолаһынанкэпсэтэр ордук. ОҔо күлэрэ - үөрэрэ кини үчүгэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. Иккис ыйыттан саҔалаан оонньууру илиитинэн таарыйар курдук намыһах сиргэ ыйыныллар. ОччоҔо ороңңо сытан охсуолаан, хамсатан аралдьыйар. Төһөнөн эрдэ илиитинэн-атаҔынан үчүгэйдик хамсанар да, оччонон кини түргэнник оонньууру тутар буолар. 
Түмүк.
Онон оҔону бастакы күннүттэн саҔалаан кэми тутуһан аһатыы, сөптөөх имэрийии, гимнастика оңоруу, гигиена ирдэбилин тутуһуу кини чөл туруктаах, чэгиэн доруобуйалаах буоларыгар туһалаах.
Саха валерианата. Саха валерианата (), Саха сиригэр эмтээх отунан биллэр. Кини үксэ Алдан, Ленск куораттарыгар үүнэр. Дьокуускайга М.Н Карпаев көрдөрөрүнэн 5 араас көрүҥэ баар.(головчатая, лекарственная, даурская, очереднометная, якутская).Сииктээх, оттоох, бадарааннаах, кэрдилээх уонна тииттээх сирдэргэ үүнэр эбит. 
Морфологическай ойуута.
Силиһэ синньигэс 1мм суоннаах.Умнаһа 55-90см уһуннаах, олус кылааккай, тумугэ 3-5см, үүнээйитин аһа төкүнүк уонна киэҥ 3-4дм. Сибэкки бөлөҕө хомуллаҕас лаглаҕар соҕус буолар эбит.
Туһаныллар органа.
Силис умнаһа. Күһүн умнаһа хаппытын кэннэ силиргэҕи силистэрин кытта түөрэн ылаллар. Ыраастаан баран хас да суукка күн уотугар уураллар, онтон оһох үрдүгэр куурдуллар. Силистэрэ хатан хараҥа кугас өҥнөнөллөр.
Химическай састааба.
Силистээх умнаһа 0,5-1,4% эфирнай арыылаах,валериановай аһыылаах, уустук , , , сахардаах, валеридтаах уо.д.а&lt;br&gt;
Эмтэнэргэ туһаныы.
Силис умнаһынан, валериана көөнньөһүгэ эбэтэр эфирно-валериановай көөнньөһүк, хойуу экстракт оҥороҕун.Иһиэххэ сөп ууҥ кэлбэккэ эрэйдэн сытар буоллаххына, ньиэрбэн мөлтөөтөҕүнэ, сурэҕин ыалдьаары гыннаҕына, хараҕын былчыҥа спазмнаатаҕына, эпилепсиялаатахха.
Бэлэмнээһин ньымата.
Уулаах ыстакаанҥа көөнньөһүк оҥороҕун, 1-2 чаайнай ньуоска валериана силиһин уонна умнаһын кутаҕын, 1ч курдук туруоран баран куҥҥэ 1 остолобуой ньуоска сөрү-сөп буола-буола иһэҕин.
Ас буһарар уорганнары ыраастаныы. Ас буһарар уорганнары ыраастаныы.
Оһоҕоһу ыраастааһын-эти-сиини бөҕөргөтүү бастакы хардыыта.Кэм-кэрдии ааһан истэҕин ахсын оһоҕос киртийэн () 15:18, 22 Ахсынньы 2017 (UTC),халыҥаан,ас буһара,иҥэрэ бытаарар.Оһоҕос иһэ сытыйдаҕына,хааҥҥа токсин киирэр.Ас ситэ буспат буоллаҕына,ис уорган тааһырар,ол түмүгэр улэтэ мөлтүүрүн ааһан,эмсэҕэлиир.
Онон куртахтара-оһоҕосторо ыалдьар дьон быардарын уонна ноордорун УЗИ-га көрдөрөллөрө хайаан да наада.Лямблия,описторхиям,токсокорам,гельминтоз араас көрүҥэ киирэн олохсуйан,киһи организмын бүтүннүүтүн эмсэҕэлэтэр.Киһи бэйэтэ да билбэтинэн гипотит(быар ыарыытынан)араас көрүҥнээх вируһун илдьэ сылдьыан сөп.Кэнники кэмҥэ медицина сайдан,оһоҕос микробиологическай туругун кытта быһаарар буоллулар.Бу барыта сөбүгэр үбү эрэйэр буолан баран,олус наадалаах.Санкт-Петербург ,Надежда" оскуолатын салайааччыта Н.А.Семенова этэринэн,хас биирдии киһи гигиенатын тэрилигэр тиис суунар суоккаттан ураты клизма баар буолуохтаах.
Суон оһоҕос ыарыыларын чинчийэр гастроэнтерология научнай институтун сэбиэдиссэйэ 10 сыл анараа өттүгэр биэрбит интервьютуттан:.
,Клизманы уонна слабительнай эмтэри муҥур уһукка тиийдэххэ туттуллуохтаах.200 мл. элбэх ууну клизмаҕа кутуллубат.1,5-2л. тиийэр элбэх уулаах клизма киһи оһоҕоһун быччыҥын ууннарар буолан,тааһырыыны түргэтэтэр.Киһи оһоҕоһун иһигэр уу 80%-тан 50%-ҥа диэри аҕыйаатаҕына,ас буспут тобоҕор таас үөскүөн сөп.Слабительнай эмтэргэ киһи үөрэнэн хаалар,онон хас сырыа ахсын дозаны элбэтэн иһиэххэ наада".
Эмтэнии:.
Клизманан эмтэнии сорох дьоҥҥо бобуллар.Улахан клизманы быраас хонтуруолунан стационарга,санаторийга,профилакторийга оҥоһуллуохтаах.
Доруобай киһи күҥҥэ биирдэ-иккэтэ булгуччу тахсан киириэхтээх.Онтон бу норма кэһиллэр түбэлтэтигэр(ас тобоҕо кэмигэр тахсыбакка хатара)хомпуот,чернослив,биир бакал пиибэ,грецкэй эриэхэ көмөлөһүөхтэрэ.
Клизманан ыраастаныан баҕалаах дьоҥҥо манныгы сүбэлиибит.Эрлих куруускатыгар 2л. оргуйбут сылаас ууга биир остолуобай ньуоска лимон суогун эбэтэр дьаабылыка уксууһун кутун.
Туһаммыт литература.
" Доруобуйаҥ бэйэҥ илиигэр" - Бичик Дьокуускай 2015 с.
 Оҥонрдо ЛД-102/2 үөрэнээччитэ Батюшкин Андрей
Аппетит. Аппетит ( — дьулуһуу, баҕа санаа) - аһыыр баҕа, организмҥа ас киирэрин хааччыйар физиология ньымата. Аппетит олох үрдүкү көрүҥнэригэр барытыгар баар уонна метаболизм ирдэбиллэрин хааччыйар энергияны ыларга төһүү буолар. Аһы буһарар уорганнар, сыа тиһигэ уонна мэйии бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса алтыһыыларын түмүгэр нарыланар.
Аппетит суоҕа ыарыы симптома буолуон сөп.
Аппетит кэһиллиитэ нервнэй анорексияҕа, нервнэй булимияҕа, кахексияҕа уонна аһыыр кэһиллиититигэр тиэрдиэн сөп.