mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Сүүрбэ бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу. Сүүрбэ бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Барселона куоракка (Испания)1992 сыллаахха от ыйын 25 күнүттэн атырдьах ыйын 9 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 169 дойдуттан 9356 эбит. Барыта 257 кэмпилиэк мэтээл 32 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сүүрбэ алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу. Сүүрбэ алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Атланта куоракка (Джорджия, АХШ)1996 сыллаахха от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 4 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 197 дойдуттан 10320 эбит. Барыта 271 кэмпилиэк мэтээл 26 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сүүрбэ сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу. Сүүрбэ сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Сидней куоракка (Австралия) 2000 сыллаахха балаҕан ыйын 15 күнүттэн алтынньы ый 1 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 199 дойдуттан 10651 эбит. Барыта 300 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сүүрбэ ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу. Сүүрбэ ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Афины куоракка (Греция) 2004 сыллаахха атырдьах ыйын 13 күнүттэн 29 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 201 дойдуттан 10625 эбит. Барыта 301 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сүүрбэ тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу. Сүүрбэ тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Пекин куоракка (КНР) 2008 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүттэн 24 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 204 дойдуттан 11099 эбит. Барыта 302 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Отутус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу. Отутус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лондон куоракка (Великобритания) 2012 сыллаахха от ыйын 27 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 204 дойдуттан 10956 эбит. Барыта 302 кэмпилиэк мэтээл 26 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Отут биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу. Отут биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Рио-де-Жанейро куоракка (Бразилия) 2016 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүттэн 21 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 206 дойдуттан 11000 элбэх эбит. Барыта 306 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Филипп Киркоров. "Иҥнэри бичик"
Филипп Бедросович Киркоров (, 1967– ) — Россия народнай артыыһа, биллиилээх эстрада ырыаһыта, композитор уонна продюсер.
1967 сыллаахха муус устар ый 30 күнүгэр Варна куоракка Болгарияҕа төрөөбүт. Аҕата ырыаьыт буолан уол 5 сааһыттан гастрольга элбэхтэ сылдьыбыт. 1984 сыллаахха Филипп Гнесин аатынан Государственнай музыка училищетыгар үөрэнэ киирбит. Ону 1988 сыллаахха кыһыл дипломунан бүтэрбит. Киркоров 1985 сыллаахха аан бастаан болгарскай тылынан «Алеша» диэн ырыаны толорон күөх экраҥҥа тахсан биллиини ылбыта. 1987 сыллаахха муусукаан быһыытынан үлэтин саҕалаабыта.
Аҕыс төгүллээх «Овация» бириэмийэ кыайыылааҕа, биэс төгүл «World Music Awards» наҕарааданы Россия саамай биллэр ырыаьытынан ылбыт, элбэх төгүллээх «Золотой граммофон», «Стопудовый хит», «Серебряная калоша»бириэмийэлэр кыайыылаа5а.
Харлан Ольга Геннадьевна. Ольга Геннадьевна Харлан (, 4 Балаҕан ыйын 1990, Николаев) диэн Украина фехтованиеҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.
Руджеро Пертиле. Руджеро Пертиле (итал. Ruggero Pertile; 1974 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр төрөөбүт) — Италия чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, марафоҥҥа идэтийэр. 2008 сыллааҕы Олимпиадаҕа 2:13.39 чааһынан сүүрэн, 15-с миэстэ буолбута. 2012 сыллааҕы Олимпиадаҕа сүүрүүтүн 2:12.45 чааһынан түмүктээн, 10-с миэстэ буолбута.
2004 сыллааҕы Римнааҕы мрафон кыайыылааҕа. 2011 сыллааҕы Миланнааҕы марафон үрүҥ көмүс призера. Бириэмэтэ -- 2:11.23.
2011 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 11-с миэстэ буолбута.
2013 сыллаахха ыытыллыбыт Сир билиитэ байҕал (Средиземноморских) оонньууларын полумарафонугар үрүҥ көмүс призер буолбута — 1:07.07.
2015 сыллааҕы Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 2:14.23 чааһынан кэлэн, 4-с миэстэ буолбута.
2016 сыллааҕы Олимпиада.
2016 сыллаахха Бразиялия Рио-де-Жанейротыгар ыытыллыбыт Олимпиада марафонугар Руджеро Пертили сүүрүнү 2:17.30 чааһынан түмүктээн, 38-с миэстэ буолбута.
Симона Байлз. Симона Байлз (англ. "Simone Biles"; 1997 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр АХШ Огайо штатын Колумбус куоратыгар төрөөбүт) — Эмиэрикэ гимнаһа, 2016 сыллааҕы Олимпиада түөрт төгүллээх кыайыылааҕа уонна бревноҕа эрчиллиигэ боруонса призера, аан дойду 10 төгүллээх чөмпүйүөнэ, ол иһигэр үс төгүл субуруччу биирдиилээн бастыыр иһин күрэскэ (2013, 2014 уонна 2015). Байлз 1994 сылтан бэттэх биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ Аан дойду чөмпүйүөнүн титулун хас да сыл субуруччу көмүскээбит АХШ суос-соҕотох гимнаһа (1993 уонна 1994 сыллардаахха Шэннон Миллер көмүскээбитэ). 
Байлз — гимнастикаҕа биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут бастакы афроамериканка.
Вальди. Вальди — 1972 сыллаахха Германия Мюнхен куоратыгар Олимпия сайыҥҥы ХХ оонньуулара ыытыллыбыттара. Бу оонньуу ымыытынан Вальди диэн ааттаах таакса буолбута. Кини хара маҥнайгыттан олус киэҥник биллэн киирэн барбыт. Кини бэйэтин быһыытын-таһаатын оонньуу курдук оҥорбуттарын кэннэ, өссө таҥаска, араас иһиккэ, былакааттарга эмиэ баар буолбут. Дьиктитэ диэн, бу ымыы – Олимпия оонньууларын ымыыларыттан соҕотох дьиэ кыыла буолар.
Халлаан күөҕэ сырдыга өҥнөөх, дьэрэкээн ойуулаах маайкалаах. Төһө да өрө көтөҕүллүүлээх, наар үөрүү эрэ аргыстаах көрүҥнээҕин иһин, кини Олимпия оонньууларын кыттааччыларыттан туох да итэҕэһэ суох дьаныардаах, дьүккүөрдээх, сымса. Германияҕа бу 1972 сыллааҕы оонньуулар эрэ иннинэ күрэхтэһиилэри сырдатар, сэһэргиир кинигэ оҥорон таһаарбыттар. Биллэн турар, Вальди ол кинигэ сүрүн уобараһа буолбута.
Амик. Амик — 1976 сыллахха Монреаль куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта.
Ымыыны хайдах талбыттара.
Канаада буобурата бу дойдуга аатырбыт клен сэбирдэҕиттэн итэҕэһэ суох бэлиэ кыыл буолар. Уһук хотугу сири аахсыбатахха Канаадаҕа бүтүннүү тарҕаммыт кыыл буолар. Бу кыыл Канаада 5 харчылаах (цент) манньыатыгар кытта баар. Канаада аан бастакы почта мааркатыгар эмиэ бу кыыл ойууламмыта уонна «Трёхпенсовый бобр» диэн ааттаммыта биллэр. XVI үйэттэн саҕалаан буобураны бултааһын бу дойдуга сүрүн дьарыктан биирдэстэрэ этэ. Буобура дьиҥнээх спортмен хайдах буолуохтааҕын көрдөрөр: тулуурдаах, дьарыктаах, дьаныардаах.
Ымыы аата.
Ымыы аатын талыы эмиэ уратылаах. Амик диэн тыл алгонквин диэн Канаадаҕа ордук киэҥник тарҕаммыт төрүт олохтоох омук тылыттан үөскээбит. Бу тылынан эбит буоллаҕына, Амик диэн "буобура" диэн тылбаастанар. Маны таһынан, бу тылы өйдөөн хааларга уонна атын омук тылыгар тылбаастыырга судургу. 
Өҥүн арааһа.
Амик буобура хара уонна ортотунан курдуу кыһыл өҥнөөх. Курдуу барар өҥ хас да араастаах буола сылдьыбыт эбит. Ол эрэн саамай киэҥник тарҕаммыта – 1976 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы оонньууларын сүрүн ымыыта буолбут кыһыл өҥ. Атын көрүҥэр кыһыл лиэнтэҕэ тиэрбэстэр суохтар. Үһүскэ курун өҥө кустук бары өҥүн хатылыыр эбит.
Интэриэһинэй чахчылар.
Генри Лонгфелло аатырбыт "Гайаваат туһунан ырыатыгар" буобуралар ыраахтааҕылара Амик диэн ааттаах.
Маны таһынан, дьээбэ быһыытынан Буобура аллара диэки түһэр уһун кутуруга – уруһуйдуур киһи кумааҕыта тиийбэккэ аллара ыыппыт диэн баар.
Миша. Миша эһэ оҕото (эбэтэр Мишка) — 1980 сыллаахха Москва куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын ымыыта. Кини кэлин атаҕар туран эрэ үөрэ турар антропоморфнай эһэ буолар. Бу ымыы ааптара – кинигэ иллюстратора Виктор Чижиков.
Миша диэн аат (нууччалыы Мишка, Михаи́л, Михаил Пота́пыч) — тыатааҕыны (эһэни) үгүс остуоруйаларга нуучча омук үгэс буолбут ааттыыр майгытыттан баар буолбут. Москватааҕы оонньууларын тэрийэр бөлөх бу ымыыны анаан-минээн спортсмен бары күүстээх хаачыстыбатын (күүс-уох, дьаныар, сымса) көрдөрөрүн иһин талбыттар.
Хайдах баар буолбута.
1977 сыллаахха Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын тэрийэр бөлөҕө эһэни уобарастаан көрдөрөр иһин күрэс былдьаһыы биллэрбит. Онно 42 саастаах, оҕо кинигэлэригэр иллюстрация оҥорорунан биллэр Виктор Чижиков кыайбыт.
Чижиков кэлиҥҥи ахтыыларыгар доҕордуулар биир кэмҥэ түмсэн баран сүүс кэриҥэ эһэ ойуутун оҥорбуппут, олортон биир ойуу тэрийэр бөлөх талбыт 60 ойуутун ахсааныгар киирбит этэ диэн ахтар. Кинини ол кэннэ ойуутун өҥнөөх оҥороругар көрдөспүттэр. Муус устар 1 күнүгэр кини ойууну илдьэн туттарбыт. Ол эрэн биир кыра ымпык хаалбыт – олимпия оонньууларын бэлиэтин киллэрии. Маны кини атырдьах ыйыгар биирдэ, ону даҕаны түүлүгэр көрбүт эбит: эһэ оҕотугар халлаан күөх-хара-саһархай-от күөх-кыһыл өҥнөөх курдаан баран ортотугар Олимпия оонньууларын тиэрбэстэрин оҥоруу. Кини бу көннөрүүлэри киллэрэр.
Бу кэнниттэн сотору буолан баран ыытыллыбыт бырайыактар быыстапкаларыгар Чижиков ойуутун Олимпия норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтин бэрэсэдээтэлэ лорд Килланин биһирээбитин биллэрбит. Онтон балаҕан ыйын бүтүүтэ киниэхэ төлөпүөнүнэн: «Виктор Александрович! эҕэрдэлиибит — Эн эһэҥ Партия КК-тын ааста!» диэбиттэр (ол аата ымыыны киин кэмитиэт көрүүтүн ааспыт).
Онон, 1977 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын сүрүн ымыытын быһыытынан бигэргэммит.
Ымыыны туттуу.
Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын ымыыта киэҥник туттуллубут. Оччотооҕу кэм сиэринэн вымпелларга, былакааттарга, почта мааркаларыгар, кэмбиэргэ, открыткаларга, значоктарга, бэлэх-туһах оҥоһуктарыгар итиэннэ кинигэ-сурунаал таһыгар үгүстүк туһаныллыбыт.
«эйэҕэс Миша» туһунан строкалар «До свиданья, Москва» диэн — Москватааҕы оонньуулар быраһаайдаһар ырыаларыгар киирбит. Бу строкалары композитор А. Н. Пахмутоваҕа уонна поэт Н. Н. Добронравовка Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын уонна сабыллыытын тэрийээччи – режиссер И. М. Туманов уонна бу сиэр-туом сүрүн дирижёра О. А. Димитриади анаан-минээн суруттарбыттар.
1980 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр В.И.Ленин аатынан Киин стадиоҥҥа ыытыллыбыт үөрүүлээх быһыыга-майгыга сабыллыы кэмигэр, илиҥҥи трибунаҕа уус-уран фон баара (экраны илиилэригэр араас өҥнөөх щиттары тутан турар 4500 саллаат оҥорбут). Олимпия оонньууларын уота утуйбутун кэннэ экраҥҥа Миша эһэ оҕото уонна "Доброго пути!" сурук баар буолбут. Ол кэннэ кини харах уутун таһаарар.
Синекдоха. Метонимия () эбэтэр синекдоха () көрүҥэ буолар. Уопсай тылтан чааһынай тылга кубулуйар, биирдэ эмитэ чааһынай тылтан уопсай тылга солбуллуон сөп. Синекдоха тыл чаҕылхайдык көстүүтүн күүһүрдэн биэрэр, уонна дириҥ ис хоһоонноох, уопсай өйдөбүллээх оҥорор. Үксүн синекдохаҕа биир ахсаан элбэх ахсаан оннугар туттуллар, холобура: “Барыта утуйбут — киһи, кыыл, көтөр”. Эбэтэр элбэх ахсаан биир ахсаан оннугар туттуллар, родовой ааттан видовой аатка солбуллар, видовой, родовойга уларыйар. Холобура оҥоойу кэлэн түстэ оннугар үөн кэлэн түстэ, ахсаан тэҥнээһинэ синекдоха сүрүн тутула буолар. Нуучча суруйааччылара “традицоннай поэтичческай синекдоханы” тутталлар эбит үксүн, холобура "хараабыл", "оҥочо", диэн тыллар оннуларыгар "баарыс" диэн солбуйан суруйаллар эбит. Нууччалыы хоһоонтон холобурдаан көрдөххө маннык буолар «белеет парус одинокий». Ону таһынан индивидуальнай синекдоха диэн эмиэ баар, индивидульнай синекдоха айымньыга суруйааччы ханнык эмитэ көстүүну эбэтэр предеты тоһоҕолоон көрдөрөөру гыннаҕына көстөр.
Потенциализм. Потенциализм диэн-үөрүйэх буолбут, боростуой олоххуттан аккаастанан өрө көтоҕүллэн, күүстээхтик бэйэҕин сайыннарар толкуйдааһын ньымата буолар. Потенцилизм сөбүлүүр дьарыккын, бэйэн сөбүлүүр үлэҕин кытта сыһыаннаах буолуон сөп. Потенциаллаах киһи ис иһиттэн талааннаах, баайы, үксүнэн бизнес өттүнэн таһаарыылаахтык үлэлиэн сөп. Потенциал үчүгэйгэ, үрдүккэ, талаһыыга тирэхтээх буолар. Потенциаллаах киһи потенциалын сайыннарыан, дьиннээх олоххо көрдөрүн, таһаарыан наада. Личнэй потенциалга киирэр: психика (өй-санаа, ис-турук), ис дууһа, сөбүлүүр дьарык, өйдүүр кыах (интеллект). Потенциала суох киһи тугу да олоҕор ситиһимиэн сөп кутталлаах, онтон потенциалын арыбыт киьһи байыан, тэтимнээх олохтоох буолуон сөп.Хас биирдии киһиэхэ потенциала атын атыннык сайдыбыт, кимиэнэ эрэ потенциала үрдүк, кимиэнэ эрэ намыһах.
Муньо Мутаи. Муньо Соломон Мутаи — Уганда чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, уһун дистанцияҕа сүүрэр сүүрүк.
1992 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүт. 2014 сыллааҕы Содружество оонньууларын марафонугар 2:12.26 чааһынан кэлэн, 4-с миэстэ буолбута. 2012 сыллаахха 5000 уонна 10 000 миэтэҕэ сүүрүүгэ Уганда икки төгүллээх чөмпүйүөнэ буолбута. 2012 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр полумарафоҥҥа сүүрэн 26-с миэстэ буолбута.
2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар марафон финалыгар хапсан, бэриллибит кэрчиги 2:11.49 чааһынан сүүрэн кэлэн, 8-с миэстэ буолбута.
Ноора Тамминен. Но́ора Та́мминен (; 1990 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Финляндия Тампере куоратыгар төрөөбүт) — финн профессионал гольфистката; 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиада оонньууларыгар Финляндия сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ.
2012 сыллаахха Espirito Santo Trophy] күрэххэ хамаанданан кыттан боруонса мэтээли ылбыта.
Антон Синцев. Антон Сергеевич Синцов (1985 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Арассыыйа Ижевск куоратыгар төрөөбүт) - Арассыыйа маунтинбайка идэтийэр велогонщига, 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиада кыттыылааҕа.
Карьерата.
Ижевск куоракка «Импульс» ВДЮСШ-ҕа дьарыктанар. 
2011 сыллаахха диэри шоссейнай куоталаһыыга кыттара. 2007 сыллаахха Trofeo Tosco-Umbro күрэхтэһиитин кыайбыта. 2008 сыллаахха Gara Ciclistica Milionaria күрэххэ бастаабыта уонна иккис миэстэни ылбата. 2010 сыллаахха Gara Ciclistica Montappone күрэһэр үһүс буолбута.
Арассыыйа чөмпүйүөнэ (2014), Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин үрүҥ көмүс (2016) уонна боруонса (2013) призера.
2015 сыллаахха ыытыллыбыт Аан дойду кросс-кантрига чөмпүйэнээтигэр 53-с миэстэ буолбута.
2016 сыллааөы Олимпиадаҕа кросс-кантри күрэҕэр 12-с миэстэ буолбута.
Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот. Өй-санаа киһи оҥорор быһыыларын салайарын сахалар “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһоонноро биллэрэр. Ону-маны, буолары-буолбаты була сатаан оҥоро сатааһыны акаары киһи элбэхтик оҥорорун бу өс хоһооно бэлиэтиир. Ол оҥоро сатаабыта барыта кэриэтэ туохтара эрэ табыллыбаккалар куһаҕаҥҥа кубулуйаллара элбэҕиттэн оннук оҥоро сатыыр киһини акаары диэн ааттыыллар. (1,66).
Бары өйдөөхпүт диэн сананалларыттан акаары диэнтэн өһүргэнэллэр. Биирдэ эмэтэ сыыһа-халты туттунан эбэтэр тиэтэйэн, ыксаан киһи быһыытыгар тиийбэт, акаары киһи оҥорор быһыытын оҥоро охсон баран хомойоллор, санааргыыллар, “акаары да эбиппин” диэн этинэллэр, акаарыларын билинэллэр. 
Сахалар өй-санаа үөрэхтэригэр этиллэр өйдөөх уонна акаары диэн тыллар киһи оҥорор быһыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсалларын быһаарар:
1. Өйдөөх киһи оҥорор быһыылара. Киһи оҥорбут быһыыта үчүгэй, киһи быһыылаах, сиэри кэспэт уонна туһалааҕы оҥорууга аналламмыт буоллаҕына өйдөөх киһи оҥорбут быһыыта диэн быһаарыллар. 
Өйдөөх киһи оҥорор быһыылара сыыһа-халты буолан тахсаллара аҕыйах, олоҕу сайыннараллар, үлэни-хамнаһы тупсараллар, үчүгэйи, туһалааҕы элбэтэллэр. Дьон бары кэриэтэ үчүгэй быһыылары оҥорон өйдөөх аатырыахтарын баҕараллар. 
2. Акаары киһи оҥорор быһыылара. Киһи оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тиийбэт эбэтэр аһара барар, сиэри кэһэр уонна кэлин дьоҥҥо буортулаах буолан таҕыстахтарына акаары, өйө-санаата ситэ тиийбэт киһи оҥорбута арыллан тахсар. 
Акаары киһи өйө-санаата ыраахха тиийбэтиттэн бу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсыан сөбүн дириҥник ырытан быһаарбатыттан элбэх араас саҥаны айыылары, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр кыахтанар. Бу оҥоро сатаабыта сыыһа-халты буолара элбэҕиттэн куһаҕан быһыылары элбэтэр. Бу быһаарыыга элбэх сыыһалардаах, өйтөн булуллубут "айыы үөрэҕин" дьайыыта киирсэр. Бу сыыһа өй-санаа дьайыытыттан билигин эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара сыл аайы эбиллэн иһэр.
Бииртэн биир саҥаттан саҥаҕа, солунтан солуҥҥа көтүөккэлээн, солумсаҕыран иһии саҕаламмыт үлэни бүтэригэр, тиһэҕэр тириэрдибэтинэн киһилии быһыы буолбатах. Сахалар ити иһин акаарыттан сэрэнэллэр уонна “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһооно оҥорбуттар.
Бу өс хоһоонун дьайыыта тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар правительство салайааччылара оҥорор үлэлэриттэн биллэр. Соҕуруу дойдуга олохтоох страустары аҕалан иитэн көрөргө эбии перепель сымыытын элбэҕи сиэххэ баҕаран түргэнник олоххо киллэрэ сатааһын таах хаалбыта. Бу кэмҥэ кыыл сылдьар ыттары кытта охсуһа сатааһын ити өс хоһоонугар сөп түбэһэр. 
Тыһыынчанан сылларга кытаанах айылҕаҕа, кырыымчык аһылыкка үөрэммит бэйэ төрүт ынахтарын умнан, быраҕан арҕаа дойдулар улахан ынахтарын ыарахан сыанаҕа атыылаһан аҕалан баран кыайан аһаппакка хоргуталлар уонна элбэх үүтү ыла сатааһын кыаллыбакка эрэй таах хаалар. Салайааччылар саҥаны айыыны оҥоро охсор санаалара элбэҕиттэн араас буолар-буолбат үлэлэргэ республика элбэх харчытын туһата суохха ыһан барыыллар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
Саха билиҥҥи тыла лиэксикэтэ. Тыл биирдииилээн тылларынан баайын словарнай састаабын, лексиката дэнэр. Лексиканы тыл үөрэҕин салаата-лексикология дэнэр. Лексиканы тыл үөрэҕин салаата лексиката олус киэҥ уонна уларыйымтыа, общественнай олоххо , производствоҕа, наукаҕа тахсар уларыйыылары тута ылынымтыа. Ол иһин тыл атын салааларынааҕар лексиканы үөрэтэр ордук уустук. Көннөрү олохтон даҕаны көстөр: тыл фонетикатын уонна грамматикатын оҕо тылланар кэмигэр хайыы-үйэ сүнньүнэн толору баһылыыр, оттон төрөөбүт тылын баайын киһи үйэтин тухары үөрэтэн сиппэт. Ол быһыытынан лексикологияҕа оҕо даҕаны тыл лексическай тиһилин толору арыйан көрдөрөр кыаллыбата өйдөнөр. 
Лексикология тыл лексическэй тиһилин сүрүн боппуруостарын үөрэтэр соруктаах. Ол иһиттэн үрдүк үөрэххэ маннык боппуруостар көрүллэллэр:
Лексикология наука быһыытынан тус-туһунан салааларга хайдар. Тус лексикология сүнньүнэн тылга тыл айылгытын уонна тыл словарнай састаабын араҥаларын, уларыйыытын үөрэтэр. Сомоҕо тыллары туттуларынан, суолталарынан туттуллууларынан уратыларын үөрэтэр салаа фразеология дэнэр. Тыл суолтатын семасиология салаата үөрэтэр. Оттон тыл словарнай састаабын түмэн көрдөрөргө тылдьыттары оҥоруу теориятын уонна ньымаларын туһунан үөрэх лексикография диэн ааттанар. Бу түөрт салааттан семасиология үрдүк үөрэххэ тустаан үөрэтиллибэт, тус лексикологияҕа туттуллар суолталарын көрүүгэ киирсэр. Оттон фразеологияны нуучча тылыгар 70-с сыллартан тыл үөрэҕин лексика таһынан туспа салаатын курдук көрөн үөрэтэллэр. Саха тылыгар оннук үөрэтии олоҕура илик, олоҕурар төрүтэ суох курдук. Ол иһин сомоҕо тыллар тус лексикология иһинэн көрүллэллэр. Инньэ гынан бу кинигэҕэ тус лексикология уонна лексикография салаалара бэриллэллэр. 
Ханнык баҕарар наука курдук лексикология тыл лексическэй тиһилин үөрэтэригэр сүрүн биирими булуохтаах. Оннук биириминэн фонетикаҕа фонема, морфологияҕа морфема эбэтэр синтаксиска синтагма кэриэтэ лексикаҕа тыл буолар. Ол иһин лексикология сүрүн ис хоһооно-тыл туһунан үөрэх.
Туһаныллыбыт литирэтиирэ
1 Н.К Антонов Саха билиҥҥи тылын лиэксикэтэ 1976
2 П.С Афанасьев. Саха билиҥҥи тыла.Лексикология
Лиэксикэ биирдэмэ. Антонимия, антонимнар – утарыта өйдөбүллэри, тыллары тэҥнҥэ туруоран туттуу. Араас көстүү ис утарсыыларын арыйаары, холобур, үрүҥ-хара, аһыы-ньулуун, үтүө-мөкү курдук өйдөбүллэри утарыта туруоран тутталлар:
&lt;poem&gt;Ахсааннаах даҕаны сылга
Аан ийэ дайдым
Аһыытыны-ньулуунун,
Айыылааҕын-алгыстааҕын, 
Алдьархайдааҕын-абыраллааҕын
Амсайбахтаан баран,
Аан дайдыттан арахсбыппыт 
Аҥарынан астылаҥнаах.
(А. Кулаковскай «Өй, сүрэх икки мөккүөрэ»)&lt;/poem&gt;
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:
1. Васильев Г.М. Нууччалыы-сахалыы поэтическай тылдьыт. – Дьокуускай: Саха Сиринээҕи кинигэ издательствота, 1976. – 25 с.
Иван Анисимович Сергеев - Тообуус. Иван Анисимович Сергеев - буойун суруйааччы
1922 с. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) Чалҕаа нэһилиэгэр төрөөбүт. 1939 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай рабфакка үөрэммитэ. Ити кэмҥэ Тообуус Сергеев диэн аатынан "Бэлэм буол", "Эдэр бассабыык" хаһыаттарга хоһооннорун бэчээттэтэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэн эрэрэ. Кини поэзияҕа чахчы да дьоҕурдааҕа. 1941 сыл от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Кини 409-с оһуобай батальон саперынан сылдьан, 1942 с. тохсунньу 27 күнүгэр геройдуу охтубута. Кини көмүс уҥуоҕа Дзержинскэй оройуонугар Никольское дэриэбинэҕэ сэриигэ өлбүт саллааттар ииннэригэр хараллан сытар.
715 күн устата - 1941 с. алтынньы 2 күнүттэн 1943 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр диэри Калужскай уобаласка өстөөҕү утары кырыктаах охсуһуулар салҕанан барбыттара. Манна Аҕа дойду Улуу сэриитин быһаарсыылаах кыргыһыылара: Московскай (30.09.1941 - 20.04.1942), Курскай (05.07.1943 - 23.08.1943), Смоленскай (07.08.1943 - 02.10.1943) буолан ааспыттара.
Иван Сергеев 1941 сыл сэтинньи ыйга сэрии инники кирбиитигэр тиийэр. Кини кыргыһыы үөһүгэр сылдьыбыт кэмэ - 1941 сыл тиһэх ыйдара уонна 1942 сыл саҥата - биһиги Ийэ дойдубут саамай ыар кэмэ этэ. Фашистар тимир халҕаһалара Сэбиэскэй судаарыстыба тэбэр сүрэҕэр Москубаҕа тиийэ кимэн киирбиттэрэ. Күчүмэҕэй күҥҥэ-дьылга киһи түргэнник ситэр-хотор диэччилэр. Ол кырдьык быһыылаах. Сэмэй оҕо киһи аҕыйах ый иүигэр өлөр-тиллэр, мүччүргэнин элбэхтик көрсүбүт, эрэйи-муҥу эҥэринэн тэлбит, ол кутталтан, ол эрэйтэн чаҕыйбатах, өлүүнү өтөрү көрбүт, модун санаалаах, дьэбир сүрэхтээх буойун буолбута сэриигэ сылдьан сүрүйбүт суруктарыттан көстөр.
Ахсынньы 11 күнүгэр баччааҥҥа диэри икки төгүл бааһырдым диэн суруйбут. Баастара халымыр быһыылаахтар эбит: кыргыһыы хонуутуттан тахсыбатах.
Тиһэх суруга маннык түмүктэнэр: ""Мин үөрэхтээх, культурнай киһи буола үүнэр санаалааҕым. Барыны бары билиэхпин баҕарарым, үчүгэйгэ дьулуһарым. Үөрэҕи, сахам норуотун, Сахам сирин таптыырым. Мин сыалым - суруйааччы буоларга этэ. Оо, үгүһү, элбэҕи, үчүгэйи, кэлэр кэскилбин саныыр да этим. Олору хайаан да толоруом эбитэ буолуо ээ. Тугу саныырбын толорбот буолбат этим."
Ити кэнниттэн сурук суох... (Софрон Данилов "Тообуус" ахтыытыттан).
Неустроева Евдокия Семеновна. Неустроева Евдокия Семеновна — суруналыыс, АБ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СӨ бэчээтин туйгуна.
Олоҕун олуктара.
1996 с. кулун тутар 12 к. Томпо оройуонугар Кириэс-Халдьаайы сэл. III Байаҕантайга төрөөбүтэ. 
1982 с. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1983-1988 сс. СГУ историко-филологическай факультет нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар үөрэммитэ.
1988-1990 сс. Үөһээ Халыма улууун Арыылаах орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбитэ.
1990-1993 сс. Томпо оройуонун Үөгэн орто оскууолатыгар алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ.
1993-1994 сс. Саһыл орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
1994-1996 сс. Муома улууһун Улахан Чыыстай орто оскуолатыгар устуоруйа, нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбитэ.
1996-2000 сс. Саһыл орто оскуолатын устуоруйа учууталынан үлэлээбитэ.
2000-2012 сс. "Томпо илдьитэ" хаһыакка кэрэспэндьиэннээбитэ.
2012 сылтан Томпо оройуонун дьаһалтатын пресс-центрын салайаачытынан уонна "Томпо илдьитэ" хаһыат кэрэспэндьиэнинэн үлэлиир.
Үлэлэрэ.
"Мы помним своих героев" (2010), "Родом из Хандыги" (2013), "Край Томпо" (2016) кинигэни оҥорсооччулартан, эрэдээктэриттэн биирдэстэрэ
"Томпонский район в годы войны (1941-1945 гг.)" (2010), "Томпонсикй район: годы, события, люди" (2014), "Знатные люди Томпонского района" (2012, 2017), "Ичигесский наслег и колхоз"(2010), "Село Теплый ключ" (2016) "Геолог Гавриил Петрович Ефимов и его коллеги" (2012) уо. д. а. кинигэлэри эрэдэксийэлээбитэ
Ону таһынан элбэх ыстатыйа, уочарка ааптара.
Наҕараадалара.
Бэчээт уонна телерадионан биэрии СӨ Департаменыттан илиигэ кэтэр чаһыы уонна бочоуттаах грамота (2004, 2009)
Аҕа Дойду улуу сэриитин кыайыы 65 сылыгар анаан "Забота-Арчы" ыыппыт айар куонкурсун кыайыылааҕа (2010)
СӨ бэчээтин туйгуна (2014)
"Мастер слова" бэлиэ (2014)
СӨ Е.М.Ярославскай аатынан түмэл дириэксийэтин аатыттан бочуоттаах грамота (2011, 2015, 2018) уо.д.а.
Сигэлэр.
Николаев Н.С., Ефимов Н.Е., Николаева М.А. "Знатные женщины Томпонского района". Якутск, 2018