mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Хаартынан билгэлээһин. Хаартынан билгэлээһин — билгэлээһин тарҕаммыт көрүҥэ. Киһи бэйэтэ бэйэтигэр да, атын да киһи көмөтүнэн билгэлэтиэн сөп. 
Хаартынан билгэлиир араас ньыма баар. Холобур, саамай судургута маннык. Киһи соҕотох олорон хаартыга баҕа санаатын этиэхтээх. Онто туоларын дуу, туолбатын дуу билиэн эбэтэр сарсын-өйүүн, уопсайынан, бу сылга туох күүтэрин быһа холоон сэрэбиэйдиэн сөп.
Маастар суолталара.
Чиэрбэ (кыһыл сүрэх) — сүрүн суолтата: бэриниилээх буолууну, доҕордоһууну, тапталы, кырдьыгы, үтүөнү түстүүр.
Буугунай (сыттык) — баайы-дуолу, санаа туолуутун кэрэһилиир.
Туора (кириэс) — дьолу, эргиэҥҥэ-урбааҥҥа ситиһиини, уопсастыба олоҕор өрө тахсыыны бэлиэтиир.
Эбиэн (хара сүрэх) — сүрүннээн куһаҕаны, хараҥаны, сүтүгү, айдааны, соҕотохсуйууну, ыарыыны, албыны кэпсиир.
Хаарты хараҕынан суолтата.
Чиэрбэ.
&lt;poem&gt;Туус — тапталлааххыттан сонуну, суругу күүт (смс да буолуон сөп).
Тойон — эйиэхэ туох эрэ иэйиилээх, үчүгэй киһи.
Хотун — кийиит.
Кулут — үчүгэй ыалдьыт.
Уоннаах — тапталлааххыттан сонуну истиэҥ. Интэриэс.
Тоҕустаах — тапталга билинии.
Аҕыстаах — баҕа санаа туолуута.
Сэттэлээх — үөрүү-көтүү.
Алталаах — көр-нар аргыстаах суол.&lt;/poem&gt;
Буугунай.
&lt;poem&gt;Туус — сурук.
Тойон — эдэр киһи түһэ. Сатамньыта суох көссүү.
Хотун — эдэр кыыс, сэлээр-чэх майгылаах.
Кулут — харчы туһугар сүүрүү-көтүү, холтуура.
Уоннаах — бэлэх.
Тоҕустаах — моһол, мэһэй.
Аҕыстаах — абааһы көрүү.
Сэттэлээх — албын.
Алталаах — бэһиэлэй айан.
&lt;/poem&gt;
Туора.
&lt;poem&gt;Туус — сымыйа сурах.
Тойон — кэргэннээх киһи. Эрэллээх доҕор.
Хотун — кэргэннээх дьах-тар. Истиҥ дьүөгэ.
Кулут — үлэҕз табыллыы.
Уоннаах — улахан харчы, нэһилиэстибэ, бэлэх.
Тоҕустаах — кыра харчы кэ-лиитэ.
Аҕыстаах — эрэнэ сылдьы-быт киһиҥ таҥнарыыта.
Сэттэлээх — билэр, элбэх киһи тоҕуоруһар сириттэн сонуну истиэҥ (дьиэ, оскуола, тэрилтэ, маҕаһыын, хаайыы, балыыһа).
Алталаах — туһата суох айан.&lt;/poem&gt;
Эбиэн.
&lt;poem&gt;Туус — хомолтолоох сурук, хомолтолоох сурах.
Тойон — өстөөх.
Хотун — эйиэхэ куһаҕаны саныыр, бэрт былдьаһар дьахтар, хобуоччу, хобу тарҕатааччы.
Кулут — бөрүкүтэ суох сурах тарҕаныыта, сылаалаах үлз, арыгы.
Уоннаах — ыарыы.
Тоҕустаах — доҕоргун сүтэрии.
Аҕыстаах — таҥнарыы, ха-рах уута.
Сэттэлээх — этиһии, бурайсыы.
Алталаах — уһун, сылаалаах айан.&lt;/poem&gt;
Билгэлээһин биир көрүҥэ.
Миигин туох күүтэрий? — бу олус судургу билгэлээһин. Хаартыны мэтэйдээн баран, хаҥас илиигинэн бэйэҥ диэки быһаҕын, быспыт хаартыгын хайаан да бэйэҥ сабаҕын. Хаартынан атын киһиэхэ билгэлэтэр буоллаххына, хаартыгын эмиэ бэйэҥ сабыахтааххын. Өскөтүн билгэлээччи (атын киһи) эн быспыт хаартыгын сабар буоллаҕына, «дьолгун уорар» дииллэр. Билгэлиир хаартыҥ ыраас хаарты буолуохтаах. Ол аата саҥа. Оонньоммут хаарты буоллаҕына 12-13 саастаах кыыс оҕо хаарты үрдүгэр биир мүнүүтэ кэриҥэ олоро түһүөхтээх.
Хаартыны икки эрээтинэн биири — үөһэ, биири аллара ууруллар. Ол аата, бастакы, үһүс, бэһис хаарты биир эрээккэ сытар буолуохтаахтар. Хаарты үөһээ уонна аллараа эрээккэ биир мааһынан түстэҕинэ, ону билгэттэн туоратан иһиллэр. Хаартыны ууран бүтүөххэр диэри хаалбыт «харахтар» эн ыйытыыгар эппиэттииллэр.
Өссө көр.
Хаартылааһын
Саввинов Николай Николаевич. Саввинов Николай Николаевич — өрөспүүбүлүкэ 13 төгүллээх чөмпүйүөнэ, эр дьоҥҥо ССРС финалыгар бастакынан суолу тэлбит, Европа бэтэрээннэригэр боруонса мэтээллээх, аан дойдутааҕы маастар.
1940 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр төрөөбүт. 60-с сыллартан 90-с сылларга диэри өрөспүүбүлүкэҕэ биллибит.
Биир саастааҕар холкуостаах аҕата өлбүт. Онон балтын кытта аҥаардас ийэлэрин тула көппүттэр. Хата, букатын быстыах дьон, Куочай, Араҥастаах детдомнара баар буолан, сүһүөхтэригэр турбуттар. Детдом олоҕо үүт тураан буолбатах: иитээччи көрбөтүгэр-истибэтигэр туспа тыйыс сокуон баара чахчы. 7-с кылаастан Дьокуускайга көһөн кэлэн 2-с №-дээх оскуолаҕа үөрэммитэ. Манна интэринээккэ олорбута. Ким да атаҕастаабат, санныгар таҥнар таҥастаах, додо курдук аһыыр астаах. Иллэҥ кэмигэр Пионер дыбарыаһыгар тиийэн саахымат куруһуогар дьарыктанар. Математикаҕа дьоҕурдаах уол саахымат оонньуутугар түргэнник сыстар: 3 разряд нуорматын толорор. Ол саҕана 4, 5 разрядтар эмиэ баалларын ааҕыстахха, олус үчүгэй көрдөрүү. Сайыныгар юннаттар куорат таһынааҕы ыстаансыйаларыгар сылдьан иитиллэр. Бу сылларын Николай Николаевич «оҕо сааспар саамай дьоллоох кэмнэрим этэ» диэн долгуйа ахтар.
1958 с. Ленинград университетыгар математик идэтигэр үөрэнэр. 1963 с. программист идэтин баһылыыр. Онон Саха сиригэр бастакы программистартан биирдэстэрэ — кини. СГУ 72 кв. м иэннээх хоһугар тиҥиниир-таҥыныыр «Сетунь» диэн баараҕай ЭВМ-ҥа (ол саҕана Саха сиригэр соҕотох) үлэлиир. Судургутук эттэххэ, бастакы көмпүүтэргэ.
Норуот хаһаайыстыбатын бары салаатыгар: мэдьиссиинэҕэ, наукаҕа, сибээскэ, эргиэҥҥэ, ыстатыыстыкаҕа ааҕар-суоттуур үлэни Николай Николаевич оҥорор. Кини салалтатынан үлэлээбит дьон өрөспүүбүлүкэҕэ саҥа технология сайдарыгар баһылыыр-көһүлүүр оруолу ылбыттара.
Госкомстат бэрэстээтэлин солбуйааччы, Биэнсийэ
өрөспүүбүлүкэтээҕи департаменыгар дириэктэри солбуйааччы дуоһунастарыгар айымньылаахтык үлэлээбитэ. Н. Н. Саввинов 1995 с. ыстатыыстыка үлэһиттэрин Эмиэрикэҕэ ыытан үөрэттэрэн, ким-хайа иннинэ сонун ньыманы киллэрбитинэн барбыттарын киин бэчээккэ суруйбуттара. Биэнсийэ сулууспатыгар үлэлии сылдьан Дьокуускайга Челябинскайдааҕы юридическай техникум филиалын астарбыта. Биэнсийэ реформатыгар сүҥкэн үлэни толорбута: киһи барыта учуокка ылыллан, биэнсийэни страховкалыыр сибидиэтэлистибэни ылбыта. Николай Николаевич СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
«Бэлэм буол» хаһыакка 70-с сылларга «оҕолор уонна маастардар» диэн күрэхтэһиини
тэрийбитэ үгэскэ кубулуйда. Онтон бэттэх
маастар да элбээтэ, гроссмейстер да толору
буолла. Дуобат федерациятын Бүрүсүдьүүмүн эппиэттээх үлэһитэ.
Кэргэнэ Маргарита Семеновна бэтэринээринэй наука доктора, профессор, СТХГА-гар кафедра сэбиэдиссэйэ. Кыыһа Айталина Николаевна — экэнэмиис, Бэрэсидьиэн, Бырабыыталыстыба дьаһалтатын ыстаарсай референэ.
Петров Афанасий Прокопьевич. Петров Афанасий Прокопьевич (31.01.1915—1998) — саха биллиилээх артыыһа, РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыстара.
Айар үлэтэ.
Сүүстэн тахса оруолу оонньообута, олор истэригэр:
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Иванова-Унарова Зинаида Ивановна. Иванова-Унарова Зинаида Ивановна, СГУ профессора, Арассыыйа уонна СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Эбиэн (хаарты). Эбиэн (нуучч. пики, ви́ны, ви́ни) — хаарты хара мааһа.
Маас бэлиэтин куодтара.
Unicode — codice_1 уонна codice_2
HTML — codice_3 (эбэтэр codice_4) уонна codice_5
Эбиэн култуураҕа.
 — эбиэн тууһа
Чиэрбэ (хаарты мааһа). Чиэрбэ () — хаарты кыһыл мааһа.
Маас бэлиэтин куодтара.
Unicode — codice_1 уонна codice_2
HTML — codice_3 (эбэтэр codice_4) уонна codice_5
Чиэрбэ. Бу аат хас да суолталаах:
Буугунай. Буугунай (сыттык) (нуучч. бу́бны, бу́би, бубы) — хаарты кыһыл мааһа.
Маас бэлиэтин куодтара.
Unicode — codice_1 уонна codice_2
HTML — codice_3 (эбэтэр codice_4) уонна codice_5
Туора. Туора (кириэс) () — хаарты хара мааһа.
Маас бэлиэтин куода.
Unicode — codice_1 уонна codice_2
HTML — codice_3 (эбэтэр codice_4) уонна codice_5
Сантаев Николай Маркович. Сантаев Николай Маркович — кинодокументалист, режиссер, ССРС суруналыыстарын чилиэнэ.
Айар үлэтэ.
50-н тахса документальнай киинэни уһулбута. Үгүс киинэлэрэ үлэ дьонун, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын, геройдарын олохторун көрдөрөр.
«Өрөспүүбүлүкэ биллиилээх дьоно» циклга саха биллиилээх суруйааччылара — Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон, Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа уонна С. С. Васильев — Борогонскай — айар олохторун туһунан киинэ уһулбута.
Устубут киинэлэрэ.
. Все фильмы хранятся в Национальном кинохранилище.
Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир). Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир), Абый улууһугар Шангин өрүс устун баар ресурс резервата, уонна 200 000 га иэннэх.
2001 сыл от ыйын 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 378 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ
Кыыллар.
тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, бурундук, куобах, андаатыр.
Көтөрдөр.
куба, кыталык.
Бадьаариха өрүс тардыыта (эркээйи сир). Бадьаариха өрүс тардыыта (эркээйи сир), Абый улууһугар Бадьаариха өрүһүнэн баар ресурс резервата, уонна 300 000 га иэннээх.
2001 сыл от ыйын 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 378 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ
Сыала-соруга.
Резерватка лицензиялаах булт көҥүллэнэр.
Кыыллар.
тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, бурундук, куобах, андаатыр.
Тайах кыһыҥҥы мэччирэҥэ.
Көтөрдөр.
куба, кыталык уонна Кыһыл кинигэҕэ кирбит тыҥырахтаах көтөрдөр боруллуо уонна хотой.
Сэргэлээх уоттара (айар түмсүү). «Сэргэлээх уоттара» айар түмсүү — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлиир, айар дьоҕурдаах устудьуоннары иилиир-саҕалыыр тэрилтэ.
Уйбаан Гоголев, Иван Спиридонов, Иван Федосеев уонна Моисей Ефимов устудьуоннуу сылдьан тэрийбиттэрэ. Бастакы салайааччынан ол саҕана преподавателлиир Сэмэн Данилов буолбута.
Моисей Ефимов ол туһунан маннык суруйар: «Сэргэлээхпит уоттарын» училищеларга, техникумнарга, оскуолаларга үөрэнэр, хоһоон суруйар оҕолор сэргээн барбыттара. Тыа хаһаайыстыбатын техникумуттан Рафаэль Ермолаев, художественнай училищеттан Егор Шестаков, медучилищеттан Степан Дадаскинов эҥин кэлитэлээбиттэрэ. «Сэргэлээх уоттарыттан» Николай Босиков, Николай Рыкунов, Варвара Потапова, Василий Дедюкин, Иван Нуолур, Егор Неймохов, Василий Босяк курдук үгүс биллиилээх суруйааччылар үүнэн тахсыбыттара
Дьааҥы (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Тимофеев Ньургун Семенович. Тимофеев Ньургун Семенович (1963 - 2017) — саха политига, 2005—2008 сс. Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ, техническэй билимнэр кандидатттара.
Олоҕун олуктара.
Намнааҕы 24 №-дээх уокуруктан депутатынан талыллан үлэлии сылдьар.
Халыма (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Көтөр-аал. Көтөр-аал — ("нууч. — самолёт, аэроплан", Ойуунускай тылбааһынынан — салгын көлө) аэродинамика күүһүнэн салгын куйаарын устунан двигатель уонна хамсаабат кынат көмөтүнэн көтөр аппарат. Салгын өрө көтөҕөн таһаарар күүһүнэн сөмөлүөт түргэн үлүгэрдик ыраах сытар сиргэ көтөн тиийэр. Сөмөлүөт махолеттан уратыта — кыната хамсаабат, оттон планертан уратыта — мотуордаах.
Үөһэ суруллубут быһаарыы «классическай» аатырар уонна былыргы, ааспыт үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыт сөмөлүөттэргэ ананар. Аныгы быһаарыынан: Сөмөлүөт — салгынтан ыарахан атмосфера устунан көтөргө аналлаах, планер аэродинамиката өрө көтөҕөн таһаарар күүһүнэн бэйэтин салгыҥҥа уйунар уонна двигатель күүһүнэн салгыҥҥа маневрдыыр уонна утары күүһү толуур (компенсируйдуур) көтөр аппарат.
Нууччалыы толору быһаарыыта: "Самолёт — летательный аппарат плотнее воздуха для полётов в атмосфере (и космическом пространстве (напр. Орбитальный самолёт)), использующий аэродинамическую подъёмную силу планера для удержания себя в воздухе (при полёте в пределах атмосферы) и тягу силовой (двигательной) установки для маневрирования и компенсации потерь полной механической энергии на лобовое сопротивление."
Сөмөлүөт көрүҥэ.
Сөмөлүөт көрүҥэ араас тас билэнэн хайытыахха сөп — ханна туһанарыттан, оҥоһуутуттан, двигатель көрүҥүттэн, көтөр характеристикатыттан уо.д.а.
Күстэх. Күстэх (, ) — уһун эттээх-сииннээх кыра балык. Тас көрүҥүнэн кыһыл харахха майгынныыр гынан баран этин-сиинин үрдүгэ арыый намыһах уонна дьылыгыр. Көхсө хараҥа от күөхтүҥү, ойоҕосторо үрүҥ көмүстүҥү, өрөҕөтө кылабачыгас үрүҥ. Хараҕа араҕас. Түөһүн, өрөҕөтүн уонна кэлин лаапчааннара сырдык оранж өҥнөөхтөр, ыыр кэмигэр ордук чаҕылхай буолаллар. Көхсүн уонна кутуругун лаапчааннара сиэрэй.
Саха сиригэр 28 см дылы улаатар, ыйааһына 410 г тиийэр.
Саха сирин бары өрүстэригэр кэриэтэ баар, Хрома өрүскэ көстүбэт.
11 сааһыгар дылы олорор.
2 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Сааскы муус хамсыан иннинэ кыстаабыт сирдэриттэн өрүһү өксөйөллөр. Муус барбытын кэннэ өрүһүттэн уонна кэтирээһинтэн тутулуктанан ыам ыйын бүтэһик декаадатыттан бэс ыйын бүтүөр дылы ыыллар. Биир кэмҥэ 2-14 тыһ. искэҕи таһаараллар. Искэҕин диаметра 0,2-1,6 мм. Искэх үүнээйигэ хатанар.
Өссө маны көр.
Тэҥэли
Ылыллыбыт сирэ.
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Кыһыл харах. Кыһыл харах эбэтэр Кыһыыдай (, ) — кыра балык. Төбөтө кылгас, этэ-сиинэ үрдүк, икки өттүттэн ньаппаҕар соҕус.
Өҥө үрүҥ көмүс, үрүҥ. Көхсө хараҥа от күөхтүҥү. Хараҕа оранжевай, үөһээ өттүгэр кыһыл бээтинэлээх. Түөһүн, өрөҕөтүн уонна эмэһэтин лаапчааннара оранжевай кыһыллар. Көхсүн лаапчаана уонна кутуруга хараҥа сиэрэйдэр. Салахай, уу үөнэ аһылыктаах.
Саха сиригэр арҕаа өрүстэргэ олохсуйбут: Анаабыр, Өлөөн уонна Өлүөнэ тардыыларыгар.
Анаабыр (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Тууччах. Тууччах (, ) — минньигэс эттээх, хаптаҕайдыҥы быһыылаах бөдөҥ өрүс балыга.
Саха сиригэр уһуна 162 см, ыйааһына 49 киилэҕэ тиийэр. Орто кээмэйэ — 50-100 см, ыйааһына 2-9 кг.
Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларыгар түһэр өрүстэргэ барыларыгар уонна тууһа суох байҕал кытылын ууларыгар үөскүүр. Үксүн аллараа өттүгэр баар эрээри үөһэ тахсар. Холобур, Анаабыр өрүскэ Дьаакып үрэҕэр диэри, Өлөөҥҥө Бур үрэххэ дылы, Дьааҥыга ортотугар тиийэр. Өлүөнэҕэ сүрүннээн аллараа, орто сүүрээнигэр үөскүүр, ол эрээри Битиимҥэ дылы тиийэ көстөр.
Аһылыга.
Майаҕастартан соҕотох аҥардастыы сиэмэх балык.
Эбии көр.
Анды балык
Ылыллыбыт сирэ.
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Майаҕастар. Майаҕастар (, ) — майаҕастыҥыларга киирэр бөлөх.
Саха сиригэр 7 көрүҥэ баар: уомул, майаҕас, чорбоҕор, муҥур, быраҥаатта, күндүөбэй, ньоҕор, сыа балык.
Ылыллыбыт сирэ.
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Майаҕастыҥылар. Майаҕастыҥылар (, ) — лососеобразнайдар этэрээттэригэр киирэр семейство.
Бу семействоҕа маннык уустар киирэллэр: Сүрүлэр, Майаҕастар, Үрүҥ балыктар.
Ылыллыбыт сирэ.
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Өктөбэфест. Октоберфест (, хос аата ""Пиибэ бырааhынньыга") диэн бавардар бырааhынньыктара, Мүнхен куоракка сыл аайы ыытыллар. 16 күн устата буолар, балаҕан ыйын бүтүүтүттэн алтынньы саҥатыгар дылы. Аан дойду ордук улахан дьаарбаҥа буолар. Сыл аайы Октоберфестка 6 мөлүйүөн киһи ыалдьыттыыр, үксэ баай дойдулартан (Эуропа, АХШ, Дьоппуон). Кэнники кэмҥэ сахалар эмиэ сылдьаллар, 2007-2009 сс Германия дойдутугар, Баварияҕа 1 тыһ. курдук саха сылдьыбыт.
Октоберфесты Мүнхен салалтата тэрийэр уонна ыытар. Фестивалга олохтоох пиибэ компанияларын эрэ кытыннараллар. Кинилэр анал Октоберфест пиибэтин () астыыллар, кини арыгытын кыраадыhа 5,8—6,3 %.
Бавардар. Бавардар ... Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх:
Бавардар (Ниэмэстэр). Бавардар - ниэмэстэр биир чаастара, сим биир ниэмэстэр, ол кынан баран билиҥҥи Бавария олохтоохторо. Бавардар тыллара - ниэмэс тыла (Баварийалар диалектара)
Таксон. Таксо́н (, элб. ахс. "taxa") — таксономия элэмиэнэ, классификация бөлөҕө. Үксүн биология систематикатыгар туттуллар, манна таксон диэн ханнык баҕарар рангалаах бөлөҕү ааттыыллар.
Билиҥҥи биология классификациятыгар таксоннар иерархиялаахтар. Ол аата таксо иһигэр хас да таксон аннынааҕы таксон киирэр, оттон таксон бэйэтэ атын үрдүкү таксоҥҥа элэмиэн быһыытынан киирэр. Холобур ууска хас да көрүҥ киирэр, оттон уус бэйэтэ атын уустары кытта ханнык эрэ кэргэҥҥэ киирэр. 
Биологияҕа таксоннар ааттара.
XX үйэ саҕаланыытыгар 7 сүрүн таксономическэй хаттыгас баар буолбута:
Ханнык баҕарар үүнээйи эбэтэр харамай бу сэттэ хаттыгаска киириэхтээх.
Маны таһынан өссө биир элбэхтик туттуллар хаттыгас баар — "этэрээт" (кэргэн үрдүнэн). Холобур Саха сиригэр баар "үүтүнэн иитиллээччилэр" маннык этэрээттэргэ арахсаллар: үөннэри сиэччилэр, илии-кынаттар, сиэмэх кыыллар, лаапчаан атахтаахтар, кииттиҥилэр, паара туйахтаахтар, кэрбээччилэр, куобахтыҥылар.
Эбии "Көрүҥ үөдүҥэ" (подвид), "көрүҥ эгэлгэтэ" (разновидность), уонна да атын эбии сыһыарыылаах хаттыгастары туһаналлар. Холобур "мэҥэ" диэн тылы туһанан ханнык баҕарар таксон үрдүнэн турар эбии таксон оҥоруохха сөп: "мэҥэ аймах" (надсемейство).
Туһаныллыбыт сирдэр.
Русско-якутский словарь биологических терминов, Угаров Г. С., Дьокуускай, 1993
Саарыстыба (биология). Саарыстыба () — биология систематикатын үрдүкү хаттыгаһа.
Уруккуттан 5 саарыстыбаны араараллар:
1977 сыллаахтан өссо эбии икки саарыстыбаны киллэрэллэр:
1998 сыллаахтан өссө биири:
Мүнхэн. Мүнхэн (сороҕор Мүниҕ, ) — Германия үһүс улахан куората, Бавария киинэ. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн 677 тыыһынча 878 киһи, эргинниин 3 мөллүйүөн. Мүнхэн куорат Эуропаҕа биир саамай биллэр аныгы аирпордаах уонна транспортнай системалаах. Куорат интернациональнай. Төрүт олохтооҕо баара суоҕа 44 % эрэ ылар, манна элбэх кытайдар уонна туроктар олороллор. Куоратка сылын ахсын аан дойдуга киэҥник биллэр бырааһынньык буолар — өктөбэфест.
Манна элбэх сахалар олороллор, тас сахалартан биир бөдөҥ диаспора баар.
Ситим (ботаника). Ситим (, ) — лютиктыҥылар кэргэннэригэр киирэр сэппэрээктиҥи лианалар уустара. Хотугу эҥэлэй (полушарие) ойуурдаах зуонатыгар тарҕаммыт 10 көрүҥ киирэр. Саха сиригэр икки көрүҥ көстөр:
Сибиир ситимэ. Сибиир ситимэ — мастыҥы үүнээйи, лиана.
Ареала.
Сибиир таһыгар Арассыыйа Европатааҕы чааһыгар, Орто Азияҕа уонна Монголияҕа көстөр. Саха сиригэр ойуур зуонатыгар барытыгар кэриэтэ баар, хоту туундара ойуурдарыгар кытта көстөр.
Тас көстүүтэ, үүнүүтэ.
Умнастара синньигэстэр, имигэстэр, бастаан сыталлар, онтон мастар умнастарынан эриллэн үөһэ тахсаллар. Биир силистэн 3-5 умнас тахсар, онтуктара 3-4 м уһуннаах буолаллар. Үчүгэй учулуобуйаҕа 3 м үрдүккэ дылы харыйаны эрийэ үүнэн тахсыан сөп.
Экологията.
Күлүккэ үүнэрин сөбүлүүр. Ол иһин хараҥа харыйа ойуурдарга элбэхтик үүнэр. Тымныыны тулуйумтуо. Сороҕор тиит уонна хатыҥ мастаах сырдык ойуурдарга эмиэ үүнэр, ол эрээри онно оччо хойуу буолбат.
Туһата.
Элбэхтик үүннэҕинэ умнас эпифиттарыгар уонна үөннэргэ туһалаах эйгэни үөскэтэр. Көстүүтэ үчүгэй буолан киэргэл быһыытынан туттуллуон сөп.
Өссө маны көр.
Охуоскай ситимэ
Крыжовниктыҥылар. Крыжовниктыҥылар (, ).
Бу кэргэҥҥэ икки ууска (Моонньоҕон уонна Крыжовник) арахсар 200-чэ сэппэрээк киирэр. Үгүсэрэ икки полушарие умереннай зоналарыгар үүнэллэр.
Моонньоҕон ууһа. Моонньоҕон ууһа — Крыжовниктыҥылар кэргэннэригэр киирэр улахан уус. Ууска 150-ча көрүҥ киирэр. 0,5 миэтэрэттэн 2,5-га дылы улаатар сайын көҕөрөр сэппэрээктэр. Астара хара эбэтэр кыһыл.
&lt;poem&gt;Моонньоҕон
Уохта
Сыттаах моонньоҕон
Сытааччы моонньоҕон
Хаптаҕас
Пальчевскай хаптаҕаһа
Санньыйбыт хаптаҕас&lt;/poem&gt;
Африка Холбоhуга. Африка Холбоhуга (АХ) диэн Африка 53 дойдутун холбуур омуктар (дьаhалталар) икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 2002 c. от ыйын 9 олохтоммута. Кини иннинээҕи Африка биир буолуутун тэрилтэтин солбуйбута. Тэрилтэ ордук дьоһуннаах быhаарыылара сыл аҥарыгар биирдэ буолар бары кыттааччы иллэр ил уонна дьаhалта баhылыктарын мунньаҕыгар ылыныллаллар. АХ секретариата, Африка Холбоhугун Хамыыһыйата, Этиопия киин куоратыгар, Аддис Абаабаҕа баар.
Кыттааччы дойдулар:
Гуинеяҕа, Мауританияҕа уонна Мадагаскарга быhаарылла илик политика кризистара буолбуттарыттан сылтаан, бу дойдулар кыттыылара быстах тохтотуллан турар.
Араб Лигата. Араб иллэрин лигата () диэн Соҕуруулуу арҕаа Азия уонна Хоту Африка араб дойдуларын холбуур омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 1945 c. кулун тутар 22 Каирга олохтоммута. Араб Лигатыгар билигин 22 кыттааччы уонна 4 кэтээн көрөөччү дойдулар бааллар.
Кыттааччылар.
Араб Лигатыгар киирэр дойдулар:
Que pedepipeti pediperdon a que?
Антропология. Антропология (Гириэк тыла: ἄνθρωπος anthrōpos — киhи + -λογία, -logia — санаа, үөрэтии) диэн киhини үөрэтэр үөрэх. Антропология хас да дисциплиналартан турар:
АХШга археологияны антропология биир салаатынан билинэллэр.
Демография. Демография диэн аан дойдутааҕы дьон ахсаанын, тарҕаныытын уонна тутулун билэр үөрэх. Демография дьон ахсаана, тарҕаныыта уонна тутула кэм уонна куйаар устун уларайыыларын кэтээн көрөр. Демография ити көрдөрүүлэри билэргэ дьон төрөөһүнүн, көһүүтүн, кырдьыытын уонна өлүүтүн таhымнарын кэтээн көрөр.
Демография ырыҥалааһынын туттар критерийдара: үөрэҕирии, итэҕэл, омук. 
Үөрэх дисциплината быhыытынан демографияны үксүн антропология, экономика уонна социология салаалалара курдук көрүллэр.
Социология. Социология диэн дьону-сэргэни үөрэтэр социал үөрэх. Дьон-сэргэ сайдыытын, кини системаларын, бөлөхтөрүн, түмсүүлэрин чинчийэр.
Баан. Баан диэн үп тэрилтэтэ. Баан депозиттары (харчы уурууларын) ылар уонна кинилэри эргитэр. Ол аата баан ууруллубут депозиттан харчы уурааччыга бырыhыаннары төлүүр, депозиттар баан үбүлээhин операцияларыгар туттуллаллар. Бааннар үп баhаардарын биир суолталаах оонньооччулара буолаллар.
Банк-коммерческай сирэй:
Бааны салайыы.
Баан управлениетын үрдүкү органа акционердар мунньахтара (кыттааччылар) буолар. Киниэхэ баан дириэктэрдэрин сэбиэтэ уонна ревизионнай хамыыһыйа отчуоттанна. Баан дириэктэрдэрин сэбиэтэ:
Баан салайар үлэтин- хамнаһын быһаччы салайар коллегиальнай уоргана буолар, ол иһигэр баан саамай улахан акционердарын (кыттааччылар) бэрэстэбиитэллэрэ киирэллэр.
Баан ороскуота.
Хас биирдии коммерческай тэрилтэ дохуот да, ороскуотун да, бааннартан ураты тутулуга суох. Баан ороскуотун бырыһыанынан, нолуоктарынан, билиҥҥи үлэ- хамнас уонна сайдыы ороскуотун, бонустары уонна дивиденнэри төлөөһүҥҥэ ороскуоту, ону таһынан ороскуоту кыччатыыга тиэрдиэн сөп.
Баан кыһалҕатыгар туһанааччылар бу кылааттарын баантан кредит ылыы курдук көрүөхтэрин сөп. Итинник кредити системалаахтык туһаныы баан ис иэһин улаатыннарыыга тириэрдэр уонна кредитнэй тэрилтэ дефолтарыгар тириэрдиэн сөп.
Конституция. Конституция (Төрүт сокуон) диэн дойду дьаhалтатын тутулун, үлэтин уонна кыахтарын быhаарар сиэрдэр хомуурдара. Конституция үксүн сурук докумуон курдук кодификацияланар. Үгүс конституциялар киhи бырааптарын мэктиэлииллэр. Федерация тутуллаах дойдулар кыттааччы иллэрэ (субъектара) бэйэлэрэ конституциялаахтар.
Политика партиялара, кэрэхcэбил бөлөхтөрө, үлэ холбоhуктара, омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр (холобур, Эуропа Холбоhуга) эмиэ конституциялаахтар. Сорох политикаҕа сыhыана суох тэрилтэлэр (холобур, корпорациялар уонна ассоциациялар) конституция курдук тутуллаах, кинилэр үлэлэрин салайар сиэрдэр хомуурдарын ылыналлар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона эбэтэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституцията — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн сокуона. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сүбэтэ 1992 c. муус устар 4 ылыммыта.
Кырдьык. Кырдьык өйдөбүлэ билигин биир бүтүн быhаарыыта суох. Биир тарҕаммыт быhаарыыта маннык: кырдьык диэн дьиҥнээхтии баар мал, дьиҥнээхтии буолбут түбэлтэ, баар чахчы. Кырдьык туhунан элбэх теориялар бааллар. Кинилэр тула философия мөккүөрдэрэ буолаллар.
Хаппырыас. Хаппырыас эбэтэр көннөрү хаппырыас ( эбэтэр "Padus avium", ) — Саха Сиригэр өрүстэр хочолорунан үүнэр көрүҥ. Хаппырыас үрдүгэ 10 м тахсыбат. Сороҕор элбэх лабаалаах сэппэрээк быһыытынан көстөр. Умнаһа уонна эргэ лабаалара харатыҥы сиэрэй хатырыктаах. Саҥа лабаалар хараҥа кыһыллар, быйылгы лабаалара түүлээхтэр.
Хаппырыастар уустара (род Черемуха) 20-чэ көрүҥнээх, Хотугу полушариеҕа үүнэллэр. Сибииргэ Көннөрү хаппырыас эрэ үүнэр.
Атласов Бустенгин Гаврильевич. Атласов Бустенгин Гаврильевич — Өймөкөөн улууһуттан төрүттээх биир дойдулаахпыт, Арассыыйа үтүөлээх геолога, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера, Государственнай бириэмийэ лауреата, Чукоткаҕа 40-тан тахса сыл устата геологынан үлэлээбит. Манчаары сылдьыбыт сирдэринэн Нерчинскэйгэ сылдьан турардаах.