mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Чолбодуков Григорий Егорович. Чолбодуков Григорий Егорович — СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна.
Григорий Егорович 1936 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Сунтаар оройуонун Толстой нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 1946 с. Сунтаардааҕы орто оскуола аанын аһан бастакы кылааска үөрэнэ киирбитэ. Үөрэххэ тардыһар уолчаан оскуола, кылаас олоҕор мэлдьи көхтөөхтүк кыттара, үчүгэйдик үөрэнэрэ. Оскуолатын 1956 с. үчүгэйдик бүтэрбитэ. Биир сыл «Партизан» аатынан холкуоска үлэлээбитэ.
1957 с. киирии экзаменнарын туттаран Томскайдааҕы медицинскэй институтка үөрэххэ киирбитэ. Үөрэҕин 1963 с. бүтэрэн, быраас идэтин баһылаан төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Эдэр эрэллээх киһини Бүлүүчээн нэһилиэгин балыыһатыгар сүрүн бырааһынан анаан ыыталлар. Эдэр киһи үлэтин үчүгэйдик саҕалыыр, тапталын көрсөн ыал буолар.
1964 с. Сунтаар оройуоннааҕы доруобуйа харыстабылын салаата эдэр, ирдэбиллээх үлэһити Кэппэндээйитээҕи бадараанынан эмтиир балыыһатын сүрүн бырааһынан анаан үлэҕэ ыытар. Эдэр ыал саҥа сиргэ көһөн, үлэлэрин саҕалыыллар. Кэргэнэ Ксения Игнатьевна учуутал идэлээх, өр сылларга Кэппэндээйитээҕи орто оскуолаҕа химия уонна биология учууталынан үлэлээбитэ. Кинилэр икки оҕолоохтор, биир иитиэх кыыстаахтар. Оҕолор улаатан билигин ийэлэрин курдук учуутал идэтин талан үлэлии-хамныы сылдьаллар.
Григорий Егорович эмтээх күөл айылҕатын харыстыырыгар, балыыһа үрдүк таһымҥа тахсарыгар үгүс сыратын биэрэн туран үлэлээбитэ. Мэлдьи эмтээх күөл бадараана ыраас буоларын туһугар кыһанара уонна ону ирдиирэ. Кини салалтатынан 1967 с. балыыһа эмтэнэр, онтон 1968 с. ваннай дьиэтэ үлэҕэ киирэллэр. 1973 с. балыыһа 50 миэстэҕэ дылы кэІиир уонна Кэппэндэйитээҕи бадраанынан эмтиир терапевтичэскэй балыыһа буолар.
Григорий Егорович олоҕун дьон доруобуйата тупсарыгар анаан үлэлээбитэ. Кини республика, оройуон доруобуйаны харыстыыр дьаһалталарын, салайан үлэлэппит дьонун-сэргэтин, ыарыґахтарын үрдүк ытыктабылларын ылара. Григорий Егорович үлэтинэн эрэ биллэр буотах этэ. Кини I разрядтаах дуобатччыт быһыытынан эмиэ биллэрэ, элбэх оройуон, республика таһымнаах күрэхтэргэ кыттара.
Григорий Егорович өр сылларга үлэлээбит сыратын бэлиэтээн 1982 с. «Отличник здравоохранения» үрдүк аатын иҥэрэллэр. Кини элбэх грамотанан уонна «Ветеран Труда» диэн мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Өр сылларга үлэлээбит, элбэх үтүөнү оҥорбутун туһугар, элбэх дьон ытыктабылын ылан 1995 с. тохсунньу 24 күнүн уурааҕынан Кэппэндээйитээҕи бадараанынан эмтиир балыыһаҕа кини аатын иҥэрэллэр. Билигин манна эмтэнэ эрэ кэлбэттэр, сынньана эмиэ кэлиэххэ сөп онон «Санаторий-профилакторий имени Г. Е. Чолбодукова» диэн ааттанар АЛРОСА-ҕа бас бэринэр.
Дьахтар күөлэ. Дьахтар күөлэ — Горнай улууһугар Атамай нэһилиэгэр баар күөл.
Аатын устуоруйата.
Горнай улууһун Бэс-Күөл сэлиэнньэтигэр маннык номох баар.
Былыр Атамай нэһилиэгэр олус хоргутуулаах суол тахса сылдьыбыт диэн Николай Гаврильевич Александров тугу истибитин уонна хаарыан уол оҕо барахсан төрүттэрин туһунан сырдатыы суоҕуттан, суорума суолламмытын туһунан кэпсээн турар.
Биир сэнэх ыал кыыһа, кэргэн тахсыбакка эрэ, уол оҕону төрөппүт. Дьоно сааттан-сууттан куоттаран, бу оҕону Уус Алдан улууһун дьонугар ииттэрэ биэрбиттэр. Сыллар — хонуктар ааһан бу уол оҕо уһун, дараҕар уҥуохтаах, кыраһыабай дьүһүннээх, уол оҕо чулуута, бухатыыр бэрдэ, ыччат бастыҥа буола улааппыт. Кэлин ииппит дьоно көннөрү Атамайтан төрүттээххин, хаан-уруу дьонун маннык араспаанньалаахтар эрэ диэн эппиттэр. Дьиҥнээх ийэтин аатын-суолун туһунан бу оҕо барахсан тугу да билбэтэх.
Биир дьыл уол оҥостон, төрөөбүт дойдутун көрө-истэ диэн, бу диэкки аттаннан-суолланан кэлэр. Дойдутугар үктэнээт, бастакы түбэспит сайылыкка турар балаҕан дьиэҕэ киирэн кэлэр. Балаҕаҥҥа бастаан ким да суох курдук, онтон улаханнык саҥа таһааран дорооболоспутугар, хаппахчыттан биир эдэр көрүҥнээх, быһыылыын-таһаалыын тупсаҕай, ис киирбэх дьүһүннээх дьахтар тахсан кэлэр. Дьиэлээх дьахтар чэй кутан, остуолга ас тардан аһатар уонна дьэ ирэ-хоро кэпсэтэн-сэһэргэһэн бараллар. Дьахтар кэргэнэ, оҕото суох буолан биэрэр. Уолтан аҕа саастаах гынан баран, уол онтон иҥнибэтэх, бу дьахтары сөбүлээн, курдаттыы кута-сүрэ, санаата-оноото киниэхэ ылларан барар. Уол балайда бу дьахтарга олорор, киниэхэ дьукаах курдук олохсуйар. Атын чугас эргин дьонун-сэргэтин кытта билсэн барар. Кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын ыйыталаһыы-токкоолоһуу буолар. Уол бу эргин төрөөбүт дойдута буоларын, Уус Алдан улууһугар иитиллэр барбытын, ииппит дьоно сааһыран, кырдьан өлбүттэрин, билигин бу дойдутугар анаан-минээн олохсуйаары сыдьарын, биир соҕотох олорор дьахтары сөбүлээбитин туһунан сэһэргиир. Кэлин маннааҕы дойдулаах дьоннор, уолтан дьиҥнээх төрөппүт дьонун туоһулаһаллар. Уол өйдүү түһэн баран, араспаанньаларын этэн биэрбит. Дьэ, ол онно билбиттэрэ уол эрэйдээх бэйэлээх бэйэтин төрөппүт ийэтин кытта бииргэ буолбуттарын эппиттэр. Урут хаһан эрэ ол дьахтар уол оҕону төрөппүтүн куоттаран, дьоно Уус Алдан улууһугар иитиэххэ биэрбиттэрин кэпсээбиттэр. Уол ону билэн баран хараҕа хараҥарбыт, сүрэҕэ ыаллдьарга дылы гыммыт, түлэй-балай барбыт. Саҥата-иҥэтэ суох Ытык Эбэ диэки умса туттан баран хааман бара тураахтаабыт. Үрдүк томтор баарыгар тохтуу биэрбит, ытаан-соҥоон, хомойон-хоргутан баран, уол эрэйдээх бэйэтин олоҕун быһыммыт. Уолу ол томторго харайбыттар. Дьахтар эрэйдээх оннук киһи өйүгэр баппат иэдээн буолбутун кэннэ ханнааҕы дьоллоох олоҕо тосхойуой? Күөлгэ киирэн ууга түһэн өлөн хаалбыт. Онтон ыла ол күөл «Дьахтар күөлэ» диэн ааттаммыта.
Киприянов Роман Осипович. Роман Осипович Киприянов — Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, «Ытык аҕа» бэлиэтиилээх.
1920 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр Арҕаа Хаҥаласка Буотумаҕа төрөөбүт. Ыал улахан оҕото, аҕата Осип Алексеевич тимир ууһа, колхоз үлэһитэ. Роман Оспиович 2 кылааһы бүтэрбитэ.
Сэриигэ кыттыыта.
1942 сыллаахха, 22 саастаах эрдэҕинэ, оттуу сырыттаҕына сэрииттэн бэбиэскэ кэлэр. Сарсыныгар өрүһү туораан Покровскай военкоматыгар тиийбит. Атын призывниктары кытта «Ленин» паромунан Усть-Кутка тиийбиттэр, ол кэнниттэн Мальта станцияҕа түспуттэр. Онно байыаннай үөрэҕи ааспыт. Саас Бастакы украинскай фроҥҥа ыыппыттар, стрелогунан сылдьыбыт. Моонньугар бааһырыы ылбытын кэннэ, Москва куорат госпиталыгар ыытыллыбыт. Yтүөрэн баран, иккис пулемётчик буолбут. Фроҥҥа иккис бааһырыытын атахха ылбыта. Госпиталь кэнниттэн эмиэ сэриигэ барбыта, пехотаҕа. ол сылдьан үһүс бааһыырыытын ылар, көхсүгэр уонна илиитигэр. Тейкево куоракка 4 ый госпитальга сыппыт, саһарардаабыт эбиитин. Атаҕар турбутун кэннэ, пароходунан Иркутскай куоракка, онтон массыынаннан Усть-Кутка тиийбит. Кэнники буолан баран, «Ленин» паромунан дьиэтигэр тиийбитэ. Тиийэн баран биир сыл продавецтыыр, холкуоска үлэлии барар. Кыһынын Ааллаах-Yүҥҥэ көмус промышленнаһын үлэһиттэригэр ас, таҥас таһан кыстыыр.
1946 сыллаахха Карпова Вера Степановнаны кэргэн ылар. 11 оҕону төрөппүттэр. Кэнники кадровай булчут, от бригадатын звеновойунан үлэлээбитэ. Кэргэнэ уонна улахан уола эрдэ өлөн, 10 оҕону соҕотох иитэн Республика «Ытык аҕа» бэлиэтин ылбыта. Элбэх мэтээллээх, наҕараадалаах, Ленин 100 сааһыгар «Yлэҕэ кэлбиэнин иһин» мэтээл ылар, тыа хаһаайыстыбатын грамотатынан наҕараадаланар, уо. д. э..
Бэс ыйын 12 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
Десяткин Тарас Гаврилович. Десяткин Тарас Гаврилович — геолог идэлээх, «Якутзолото» Өрөспүүбүлүкэ бөдөҥ тэрилтэтин өр сылларга салайбыт киһи, Социалистическай Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара.
2013 сыллаахха, Социалистическай Үлэ Дьоруойа Тарас Десяткин 85 сааһын туоларыгар, кини аата 66,36 карааттаах алмаас тааска иҥэриллибит. Ол туһунан туоһу протоколу АЛРОСА АК президенэ Федор Андреев баттаабыт. Бу ювелирнай хаачыстыбалаах алмаас «Удачная» трубкаттан (12 №-дээх Удачнай алмааһы хостуур фабрикатыгар) булуллубут.
2018 сыл олунньу 14 күнүгэр олохтон туораабыта.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит уу-хонуу харамайдарын тиһигэ. Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сэдэх ахсааннаах уу-хонуу харамайдарын үс көрүҥнэрин тиһигэ.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит сыылааччылар тиһиктэрэ. Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сэдэх ахсааннаах сыылааччылар икки көрүҥнэрин тиһигэ.
Караат. Караат (, (кират), (kerátion)) — күндү таас ыйааһынан уонна кыһыл көмүс ырааһын кээмэйдэрэ. 
Былыр былыргыттан күндү таастары кээмэйдииргэ туттуллар, бастаан улаханын кээмэйдииргэ, кэлин ыйааһын кээмэйин быһыытынан туттуллар буолбут. 1907 сыллаахха Метрическэй систиэмэҕэ киллэриллибитэ, уонна 200 мг (0,2 грамм) ыйааһыҥҥа тэҥнээх буолбута. Кылгатан "кар", аан дойдуга "kt" диэн бэлиэтэнэр. 
Британия караата — эттик ырааһын кээмэйэ, 1/24 ыраас эттик маассата уопсай маассаҕа сыһыана. «K» диэн английскай улахан буукубанан бэлиэтэнэр. Кыһыл көмүс ырааһын кээмэйдииргэ туттуллар. Ол аата ыраас, булкааһа суох кыһыл көмүс 24 карааттаах (24K).
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит үөн-көйүүр тиһигэ. Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сүтэн эрэр, кэбирэх уонна сэдэх ахсааннаах, дэҥ көстөр, ахсааннара чуолкайдамматах үөннэр-көйүүрдэр 16 көрүҥнэрин тиһигэ.
Куркутов Георгий Сергеевич. Куркутов Георгий Сергеевич, саха политига.
Ылыллыбыт сирэ.
http://www.sakhanews.ru/77452.html
Сардаана. Сардаана () — таас үрэх кытылыгар үүнэр төрдүгэр үрүҥ астаах көстүүлээх араҕастыҥы кыһыл сибэкки (нуучч. "лилия даурская")
Баҕа батаһа. Баҕа батаһа — Саха сиригэр маннык ааттаах үс уруулуу көрүҥ үүнэр:
Iris sanguinea, Iris laevigata, Iris setosa.
Сииктээх сири сөбүлүүр элбэх сыллаах от.
Ботаника классификациятыгар "Сибиир ииристэрэ (Сибиир баҕа батастара)" — Iris ser. Sibiricae (Diels, 1953) — диэн эрээккэ киирэллэр.
Iris sanguinea () сэдэх үүнээйи, СӨ Кыһыл кинигэтигэр киирэр, Алдан орто сүүрүгэр көстөр.
Iris laevigata () — популяцията кыччаан иһэр көрүҥ, Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. Өлүөнэ хочотугар Алдан төрдүгэр диэри, Бүлүү уонна Алдан хочолоругар көстөр.
Iris setosa () — Саха сиригэр бүтүннүүтүгэр туундараттан ураты көстөр. Бэс ыйын ортотуттан 18-20 күн сибэккилиир.
Сытыган эрбэһин. Сытыган эрбэһин — дороххой, уһун умнастаах, салбахтаах сэбирдэхтээх от.
Ытырыык эрбэһин. Ытырыык эрбэһин (, ) — дороххой, уһун умнастаах, салбахтаах сэбирдэхтээх от.
Дөлүһүөн. Дөлүһүөн.
Дөлүһүөн (шиповник) — инньэнэн бүрүллүбүт умнастаах дьиикэй үүнэр сэппэрээк. Хотугулуу эҥэлэй (полушарие) сирдэригэр тарҕанан үүнэр. Арассыыйаҕа барыллаан 60 көрүҥэ ааҕыллар. Онтун иһигэр эмиэ тус-туспа арахсыан сөп. Дөлүһүөн эмтээх уонна киэргэл үүнээйи. Киэргэл дөлүһүөнтэн роза сибэккини таһаарбыттар. Гиппократ саҕаттан дөлүһүөн эмтээх отунан ааҕыллара. Былыргы грек омуктара дөлүһүөнүнэн ыкка ытыттаррыы бааһын эмтииргэ туһаналлара, ол иһин «ыт розата» диэн ааттыыллара. 16-17 үйэлэргэ нуучча сирдэригэр дөлүһүөн отоно көмустээҕэр сыаналанара, улахан тойотторго тус көҥүлүнэн эрэ бэриллэрэ. Дөлүһүөн отонун күндү танаска, күндү түүлээххэ атастаhаллара. Тыа олохтоохторо хайаан да дөлүһүөн хомуйан туттарыахтаахтара.
Эмтээх свойствата.
Дөлүһүөн үс отоно киhи «витамин С» наадыйар сууккатааҕы нуорматын хааччыйар. Отон састаабыгар баар аскорбиновай кислота киhи организмыгар киирэн эттиктэр эргиэннэрин туругурдар, организм инфекцияны кытта охсуhарыгар көмө буолар. Киhи сэниэтин көтөҕөр. Атын үтүө дьайыгынан буолар киhи хаанын тупсарыы. Дөлүһүөнтэн оҥоhуллар эмтэр дьайыылара: гемостатическай, бааhы оhордор, организмы чөлүгэр түhэрэр, үөс сүүрдэр, иик сүүрдэр, ис ыарыытын тохтотор, сэллик уонна тымныйыы утары охсуhар, тирии бааhын оhурдар, аппетит таhаарар, ыарыы күүhүн аччатар уонна уоскутар у.д.а. 
Үүнэр сирэ.
Дөлүһүөн суруннээн өрус - үрэх кытыыларыгар уонна хочолоругар кумахтаах,таастаах сиргэ үүнэр. Атын оту маhы кытта буккуhан баар буолуон сөп. «Шиповник иглистый» диэн дөлүһүөн Саха сирин бары муннугар көссүөххэ сөп, онтон «шиповник якутский» диэн киин уонна соҕуруу улуустарга эрэ үүнэр. Хоту үүммэт. 
Хомуйар кэмэ уонна ньымата.
Дөлүһүөн аhын ситэ буhа илигинэ хомуйар табыгастаах. Хойутаан хааллахха хатарын кэтэhиэххэ наада. Ол гынан баран хаhын түhүөн иннинэ хомуллар. Тоҥмут дөлүһүөн аhа битэмиинин барытын сутэрэр. Отону хомуйаат да ыраастаан баран куурдан — хатаран кэбиhиллиэхтээх. Күҥҥэ эбэтэр оhоххо 80-90 кыраадыска хатарыахха сөп Хаппытын кэннэ сахсыйан сибэккитин атаҕын ыраастыыгын. 
Химичэскэй састааба.
С, В2, Р, К, битэминнэр, провитамин А, уонна глюкозидтар, саахар (18% дылы), пектиннэр, органическай кислоталар (лимон, яблоко гиэннэрэ), ликопин, рубиксантин; дубильнай эттиктэр. 
Литература.
Саха Сирин от үүнээйилэрэ. Лопатина Г.В. 
Саха Сирин эмтээх үүнээйилэрэ. Басыгысова А. П.
Саха саҥата (сурунаал). Саха саҥата — 1912—1913 сс. тахса сылдьыбыт бастакы сахалыы тыллаах сурунаал.
Сурунаал айыллыбыт историята.
1912 сыл балаҕан ыйыттан 1913 сыл кулун тутарыгар диэри сурунаал 7 нүөмэрэ 500-түү экземплярынан тахсыбыта. Сурунаал үксүн босхо тарҕанара. 1913 с. кулун тутартан сурунаал үбэ суох ааттанан тахсыбат буолбута.
Сурунаал редактордара Д. М. Никифоров — Дабайааҥкы (Никифоров дьиэтигэр олорбут), Н. Г. Соловьев диэн суруллаллар эрээри, тэрийээччинэн, редакторынан В. В. Никифоров — Күлүмнүүр буолбут.
Соруга.
«Саха саҥатын» тэрийэн таһаарааччылар сурунаал иннигэр туох сыалы-соругу туруоралларын туһунан 1912 с. 1—2 №-гэр суруйбуттар: 
Саамай бастаан туохтан да ордук кыһанар кыһаныыбыт буолуоҕа: үөрэх тэлгэнэн дьон суругу билэригэр. Бу суол, биһиги санаабытыгар, ситиллиэ этэ дьон ускуоланы элбэхтик тэрийэн, оҕолорун кыһанан үөрэтэллэрэ буоллар, итигэннэ бу дойду үөрэҕин бүтэрбит оҕолор үрдүк үөрэххэ баралларыгар – үбүнэн салгыыллара буоллар, истипиэндийэ диэн ааттаан. Иккис суол кыһаныыбыт буолуоҕа бэйэбит туттунан олорор дьаһалбыт көнөрүгэр, кырдьыктаах дьүүл дьүүллэнэн баттабыл-атаҕастабыл аччыырыгар. Үсүһүнэн, биһиги күүспүт тиийэринэн кичэйэн көрүөхпүт бэйэбит наадабытын, кыһалҕабытын бэйэбит билэн, сүбэбитин-санаабытын холбоон, олохпут тупсан, дьон кыһалҕата-эрэйэ суох олороругар. Төрдүһүнэн, биһиги кыһаныахпыт дьон майгыта-сигилитэ тупсан көнөрүгэр, куһаҕан быһыы-майгы хааларыгар. Бэсиһинэн, былыргы өбүгэлэрбит хайдах-туох быһыылаахтарын-майгылаахтарын билэн иһитиннэрэргэ баҕалаахпыт. Онтон тилэх кэннигэр дьон да аралдьыйан күлэр-оонньуур суолларын хаалларыахпыт суоҕа».
Сурунаал таһыгар суруллубут: 
Сахалыы сурук, саҥа үтүө быһыыга баҕалаах, ким да диэки буолбакка, бу дойдуну билэргэ, кини олоҕун тупсарарга кыһанар.
Сурунаал нүөмэрдэрин ис хоһооно.
1912 сыл, №№ 1—2.
«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха холбуу тахсыбыт 1—2 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
1912 сыл, № 3.
«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха тахсыбыт 3 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
1912 сыл, № 4.
«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха тахсыбыт 4 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
1913 сыл, № 1.
«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 1 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
1913 сыл, № 2.
«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 2 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
1913 сыл, № 3.
«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 3 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
Сигэлэр.
«Кыым» хаһыат 05.09.2012:«Саха саҥата» сурунаал 100 сыла («Хатан» сурунаалтан)
Хатан (сурунаал). Хатан — Саха сиригэр саха тылынан тахсар оҕо аймах сурунаала. 2008 с. ыам-бэс ыйдарыгар аан бастакы нүөмэрэ күн сирин көрбүтэ. Бастаан утаа икки ыйга биирдэ тахсара. 2010 сылтан ый аайы тахсар, сурутуунан уонна атыынан тарҕанар. 2016 с. тохсунньутааҕы туругунан сурутуунан 2500 тиражтаах. 
Сурунаал айыллыбыт устуоруйата.
2008 с. ыам ыйыгар тэриллибитэ. Аан бастаан тахсарыгар үлэлэспиттэрэ: философия дуоктара К.Д. Уткин, тюрколог Н.И. Васильев, "Ситим" медиа-бөлөх генеральнай дириэктэрэ М.Н. Христофорова уо.д.а. Бастаан уолаттарга аналлаах түүр, саха омук устуоруйата, култуурата диэн хайысхалааҕа. Онтон саҥа үйэ, ырыынак ирдэбилинэн, киэҥ араҥаны хабыахтаах диэн соруктан орто уонна улахан кылаас оҕолоругар аналлаах оҕо аймах сурунаала диэн буолбута. 
Аан бастакы сүрүн эрэдээктэр - Петр Прокопьевич Иванов. 
2010 сыл алтынньы ыйыттан - Егор Револьевич Николаев (эрэдээксийэ биир эрэ үлэһиттээх). Көмпүүтэргэ таҥааччы - "Спорт Якутии" хаһыат таҥааччыта Семен Семенович Павлов. 
64 сирэйдээх. Арассыыйаҕа биэс төгүл "Саамай элбэх тиражтаах төрөөбүт тылынан тахсар оҕолорго аналлаах сурунаал" диэн ааты, бириэмийэни ылбыта. 2015 сыл түмүгүнэн "Лидер продаж" диэн Арассыыйа таһымнаах бириэмийэлээх. 
Литература сылыгар анаммыт күрэскэ Саха сиригэр тахсар бэчээт СМИ-тин кэккэтиттэн 1 миэстэни ылбыта. 
Кыайыы70 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэ күрэһигэр 3-с миэстэни ылан турар. 
Сурунаал сүрүн идиэйэтэ - саха оҕото сахалыы сурунаалы ааҕарын хааччыйыы. Ананар араҥата - орто уонна үрдүкү кылаас оҕолоро. 
Сурунаал Вконтакте уонна Фейсбукка бөлөхтөөх.
Чолбон (сурунаал). Чолбон — саха тылынан тахсар уус-уран литэрэтиирэ сурунаала.
Сурунаал историята.
Сурунаал бастакы нүөмэрэ 1926 сыллаахха алтынньы 2 күнүгэр, Саха АССР ВКП(б) обкуомун бүрүөтүн 107 нүөмэрдээх боротокуолугар олоҕуран "Саха омук" култуура-сырдатар уопсастыба уонна Үөрэҕирии, доруобуйа харыстыабылын наркоматын кыттыгас таһаарыыларын быһыытынан олохтоммута. Төрүттээччилэринэн суруйааччы Алампа (сурунаал бастакы эрэдээктэрэ), литэрэтиирэ кириитигэ Василий Леонтьев, тылбаасчыт Алексей Бояров буолбуттара. Бастакы нүөмэргэ ону таһынан А. А. Иванов — Күндэ үлэлээбитэ.
Сурунаал сүрүн эрэдээктэрдэринэн биллиилээх суруйааччылар, суруналыыстар А. И. Софронов, Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа, В. М. Новиков — Күннүк Уурастыырап, С. Р. Кулачиков — Эллэй, Н. Г. Золотарев — Николай Якутскай, В. С. Яковлев — Далан, Д. В. Кириллин, А. А. Егоров, С. Н. Горохов, П. П. Никитин, П. Д. Аввакумов (1996-2005), Н.Е.Винокуров-Урсун, Макеев Данил Николаевич (2015 сылтан) үлэлээбиттэрэ.
Билигин сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ — Гаврил Андросов.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит үүтүнэн иитээччилэр тиһиктэрэ. Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит урут Саха Сиригэр баар буола сылдьыбыт, билиҥҥи кэмҥэ бааллара бигэргэтиллэ илик, кэбирэх уонна сэдэх ахсааннаах, дэҥ көстөр, ахсааннара чуолкайдамматах үүтүнэн иитээччилэр 17 көрүҥнэрин тиһигэ.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит көтөрдөр тиһиктэрэ. Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сүтэн эрэр, кэбирэх уонна сэдэх ахсааннаах, дэҥ көстөр, ахсааннара чуолкайдамматах көтөрдөр 68 көрүҥнэрин тиһигэ.
Асямов Сергей Александрович. Асямов Сергей Александрович (01.11.1907, Красноярскай, Россия империята — 30.04.1942, Великобритания) — лётчик, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1942), майор.
Олоҕун олуктара.
1907 сыллаахха алтынньы 19 (сэтинньи 1) күнүгэр Красноярскай куоракка рабочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча.
Кыһыл Аармыйаҕа 1929—1933 сылларга, 1941 сылтан сулууспалаабыт. 1931 сыллаахха Ейскайдааҕы военно-морской авиационнай училищены бүтэрээт, летчик-инструктор быһыытынан сулууспалаабыт. 1933 сылтан — Гражданскай Воздушнай флот летчига, 1935 сылтан — Главсевморпуть Өлүөнэтээҕи авиационнай группатын летчига.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941 сыл от ыйыттан кыттыбыт. 1942 сылтан чилиэнэ.
1942 сыл тохсунньутугар майор Сергей Асямов, 746-с авиационнай полк хараабылын командира, 48 ситиһиилээх бойобуой көтүүлэри оҥорбут. Кини экипаһа өстөөхтөргө сүүс тонна буомбаны быраҕан, өстөөх күүстэригэр, техникатыгар улахан хоромньуну таһаарбыта, өстөөхтөр сабардаабыт сирдэригэр үс мөлүйүөнтэн ордук листовка ыһыллыбыта.
1942 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр, Великобританияҕа, биир бастыҥ летчик быһыытынан командировкаҕа сылдьан, хомолтолоохтук авиакатастрофаҕа өлбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1942 сыл бэс ыйын 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин майор Асямов Сергей Александровичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Аатын үйэтитии.
Герой аатынан Үөһээ Халыма улууһугар Зырянка бөһүөлэк уулуссата, Таймыр полуостровка Лаптевтар муораларыгар хомо ааттаммыттар.
Достовалов Семён Васильевич. Достовалов Семён Васильевич (1919, Бянкино д., Чита уобалаһа — 24.09.1944, Польша) — кыһыл армеец, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).
Олоҕун олуктара.
1919 сыллаахха Бянкино дэриэбинэҕэ (билиҥҥи Чита уобалаһа, Нерчинскэй оройуон) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Алдаҥҥа көмүс хостуур приискаларга горнягынан үлэлээбит.
1942 сыл муус устарыгар Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 
1944 сыл тохсунньутуттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыспыт. Кырыымнааҕы кыргыһыыга, Украинаны уонна Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.
1944 сыл балаҕан ыйыгар 900-с горнострелковай полк пулеметчигынан сылдьыбыт. Дуклин аартыгын саба көтөн киирээһиҥҥэ хорсун быһыыта бэлиэтэммит.
1944 сыл балаҕан ыйын 22 күнүгэр Ясель диэн нэһилиэнньэлээх пункт аттыгар кыргыһыыга Достовалов расчёта пулемет уотунан өстөөх элбэх саллааттарын, офицердарын кыргыбыт.
Балаҕан ыйын 24 күнүгэр өстөөхтөр контратакаларын тэйитии кэмигэр Достовалов расчёта 60 өстөөх саллаатын уонна офицерын эһэрбит, өстөөх ылбыт үс сэбиэскэй противотанковай орудиетын көмүскээн ылбыт. 
С. В. Достовалов 1944 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр Габуре (Польша?) нэһилиэнньэлээх пуун аттыгар кыргыһыы хонуутугар өлбүт, көмүллүбүт сирэ биллибэт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Семён Достоваловка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
Аатын үйэтитии.
Герой аатынан Нерчинск куоракка уулуусса ааттаммыт, өйдөбүнньүк туруоруллубут.
Жадейкин Максим Степанович. Жадейкин Максим Степанович (1914, Налитово с. —09.01.1944, Украина) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
Олоҕун олуктара.
1914 сыллаахха Налитово сэлиэнньэҕэ (билиҥҥи Пуркаево, Дубёнскай оройуон, Мордовия) төрөөбүт. 
1934 сылтан Саха АССР көмүс хостуур приискаларыгар, ол кэннэ болуотунньуктар биригэдьиирдэринэн үлэлээбит.
1941 сыллаахха Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Бронебойщиктар куурустарын бүтэрбит. Уһук Илин сулууспалаабыт.
1943 сыл от ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт. Брянск, Киин, Бастакы Украинскай фроннар кыргыһыыларыгар кыттыбыта. Курск кыргыһыытыгар кыттан, бааһырбыта.
1943 сыл балаҕан ыйыгар гвардия младшай сержана Максим Жадейкин отделение командирынан сылдьыбыта, Днепр кыргыһыытыгар хорсуна бэлиэтэммитэ.
1943 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр отделение кытары, өстөөх күүстээх уотун көрөн туран, Днепр өрүһү Великий Букрин сэлиэнньэ аттынан туораан, плацдарм былдьааһыныгар көхтөөх кыттыыны ылбыта. Ол кыргыһыыга өстеех танкатын уонна пулемётун эспитэ. 
Ол плацдармы 2-с батальону кытта үс суукканы быһа көмүскэспит. Төрдүс күнүгэр бэйэтин подразделениетын, өрүһү туорааһыҥҥа сүтэрсибит, булан, салгыы кыргыһан өстөөх 2 танкатын, 3 бронетранспортёрун, 10-ча пулемёту эспитэ. Киев аттынааҕы кыргыһыыларга Жадейкин отделениетын кытта өстөөҕү утары ситиһиилээхтик сэриилэспит. Ол курдук, Попельни оройуонугар өстөөх танкатын уонна 3 бронетранспортёрун суох гыммыт.
1944 сыл тохсунньу 9 күнүгэр Украина Житомир уобалаһын Бердичевскай оройуонун Буряки сэлиэнньэтин аттынааҕы кыргыһыыга ниэмэс танкатын уонна 3 бронетранспортёру эспит, кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Украинаҕа Буряки сэлиэнньэ кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 10 күнүнээҕи Ыйааҕынан Днепр өрүһү туорааһыҥҥа хорсун, геройдуу быһыытын, өстөөхтөр ылбыт плацдармнарын туруорсуутун иһин гвардия младшай сержаныгар Максим Жадейкиҥҥа Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.