mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кокуос паальмата. Кокуос паальмата () — Паальматыҥылар кэргэннэригэр киирэр мас үүнээйи, "Cocos" уус соҕотох көрүҥэ. 
Аата.
Уус билим аата "coco" («эбисийээнэ») диэн португаал тылыттан тахсар, аһа эбирдэрдээх, онто эбисийээнэ сирэйигэр майгынныыр дииллэр. 
Тарҕаныыта.
Ханна үөскээбитэ чуолкай биллибэт — сабаҕалааһынынан Соҕуруу-Илин Азияттан, Малайзияттан. Билигин соҕуруу уонна хоту полушариелар тропиктарыгар иккиэннэригэр айылҕаҕа да, дьоҥҥо да үүнэр.
Саҥа Сир (арыы). Саҥа Сир () — Хотугу Муустаах далай бөдөҥ арыыта. Ортотунан силбэһиилээх, онон Соҕуруу уонна Хоту арыылар диэҥҥэ арахсар. Урут дьураактар (ненецтэр) олорбуттара. Онтон ядернай полигон оҥороору кинилэри 1956 сыллаахха көһөрөн кэбиспиттэрэ.
Акуловскай Алексей Владимирович. Акуловскай Алексей Владимирович - красноармеец, XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр милиисийэ начаалынньыга буола сылдьыбыт киһи.
1919 сыл бүтүүтүгэр Дьокуускайга былаас уларыйбыт, уобаластааҕы управление, куорат дуумата, полиция управлениета, казаактар хамаандалара, Колчаак милиисийэтэ үрэллибиттэр. Уокуруктааҕы суут уонна борокуруор надзора эмиэ астаапкаҕа ыытыллыбыттар. Кыһыл Аармыйа Дьокуускайдааҕы быстах кэмҥэ Штаабын начаалынньыга Х.А.Гладунов ахсынньы 26 күннээҕи 11№ бирикээһинэн Саха уеһын уонна куорат милиисийэлэрин холбообута уонна начаалынньыгынан красноармеец А.В.Акуловскайы анаабыта.
Акуловскай Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыта, бассабыыктар баартыйаларын чилиэнэ этэ. Милиисийэ начаалынньыгынан ананарыгар 25 саастааҕа. Кэлин Акуловскай Дьокуускайга холуобунай розыска үлэлээбитэ.
Березкин Иван Георгиевич. Березкин Иван Георгиевич — фольклору, кыраайы үөрэтээччи, түмэл үлэһитэ.
Олоҕун олуктара.
Бастакы Өспөх нэһилиэгэр (билиҥҥи Уус-Алдан улууһа) 1915 сыл тохсунньу 17 күнүгэр төрөөбүтэ. 
Саха Сиринээҕи кыраайы үөрэтэр Ем. Ярославскай аатынан түмэлгэ үлэлээбитэ. 1944 сыллаахтан Манчаары туһунан сэһэннэри хомуйарынан дьарыктаммыт. 1968—1970 сылларга НА Саха Сиринээҕи филиалын фольклорнай экспедициятыгар кыттан, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан, Нам оройуоннарыгар элбэх матырыйааллары хомуйбута, Манчаары сылдьыбыт сирдэрин кэрийбитэ. Ол түмүгүнэн «Манчаары норуот номоҕор» диэн кинигэни суруйан таһааттарбыта.
Кузьмин Ариан Ильич. Кузьмин Ариан Ильич (27.12.1922—06.06.1996) — космос сардаҥаларын үөрэппит физик-учуонай, физико-математическай билим доктора.
Сигэлэр.
ИКФИА:Ариан Ильич Кузьмин
Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара. Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара 1993 сыл ахсынньы 12 күнүттэн 1997 сыл ахсынньы 28 күнүгэр дылы үлэлээбиттэрэ.
Өссө көр.
Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара
Амин Хавизулла. Амин Хавизулла — Афганистаан иккис президена. 
1979 сыллаахха ССРС спецнааһа Афганистааҥҥа президент дыбарыаһыгар саба түһүүтүгэр өлбүт. Амин кэннэ олорбут икки президены аан дойду элбэх судаарыстыбалара ССРС марионеткаларынан ааҕаллар этэ.
Арҕаа. Арҕаа () — хайысха, сир-халлаан күн киирэр диэки өттө. Каарталарга каарта хаҥас өттө.
Утарыта — илин.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Күһүн. Күһүн — сыл кэмэ, сайын уонна кыһын ыккарда, быыһа.
Дьыл утумун туёрт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха ёйдёбулунэн: Ньалыар уу тоцор буолуо5уттан кыстык хаара туhуёр дылы кэм.Ёссё кёр: кэм.
Сайын. Сайын — сыл сылаас кэмэ, саас уонна күһүн ыккарда.
Дьыл утумун туёрт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха ёйдёбулунэн: Эбэ мууhа устуутуттан туун лаппа тымныйан, ньалыар уу тоцор буолуор дылы кэм.
Ёссё кёр: кэм.
Кыһын. Кыһын — сыл 4 сүрүн кэмнэриттэн биирдэстэрэ, күһүн уонна саас ыккарда, быыһа.
Дьыл утумун түорт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха өйдөбулунэн: Кыстык хаара түһүөҕүттэн саас илдьитэ туллуктар кэлиэхтэригэр, ылаацы (сылаас, угуттуур) куннэр буолуохтарыгар дылы кэм. Өссө көр: кэм.
Сиик (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах
Тыл (саҥа сорҕото). Тыл (Слово) — омук тылын, саҥа биир сүрүн бииримиттэн (единииссэлэриттэн) биирдэстэрэ; эттиктэри, көстүүлэри суолталарын биэрэр, ааттыыр аналлаах, биир суолталаах лиэксикэ бэлиэтэ.
Тыл тутулун морфология үөрэтэр. Тыллар саҥа чааһын быһыытынан маннык арахсаллар: аат тыл, туохтуур, даҕааһын, сыһыат, онно эбии аналлаах (служебнай) тыллар бааллар.
Тыл (суолталара). Бу тыл хас да суолталаах:
Есенин Сергей Александрович. Есенин Сергей Александрович (1895 — 1925) — нуучча чулуу поэта, тыа олоҕун ырыаһыта, олоҕун кэлиҥҥи сылларыгар имажинист.
Олоҕун олуктара.
Рязань уеһын Константиново диэн бөдөҥ сэлиэнньэтигэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата — Александр Никитич Есенин (1873—1931), ийэтэ — Татьяна Фёдоровна Титова (1875—1955). 1904 сыллаахха Константиново земскэй училищетыгар киирбит, онтон 1909 сыаркап-учуутал оскуолатыгар Спас-Клепики диэн сиргэ үөрэммит. Ону бүтэрэн баран 1912 сыл күһүнүгэр Есенин Москубаҕа барар, эт атыылыыр лааппыга, онтон Сытин типографиятыгар үлэлиир. 1913 Москуба куораттааҕы Шанявскай А.Л. аатынан норуот университетыгар устуоруйа-бөлөһүөпүйэ салаатыгар киирэр. Типографияҕа үлэлиир, Суриков литература-музыка куруһуогун поэттарын кытта билсэр. 
Айар үлэтэ.
Есенин хоһоонноро 1914 сыллаахха аан бастаан «Мирок» диэн оҕо сурунаалыгар тахсыбыттара.
Сытин Иван Дмитриевич. Сытин Иван Дмитриевич (1851-1934) — аатырбыт кинигэ таһаараччы урбаанньыт, сырдатааччы.
Олоҕун олуктара.
Иван Дмитриевич Сытин тохсунньу 24 (олунньу 5) күнүгэр 1851 сыллаахха Кострома губерниятын Гнездниково диэн сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Аҕата — Дмитрий Герасимович Сытин, буолас суруксута. Ийэтэ — Ольга Александровна Сытина. Түөрт оҕоттон улаханнара.
12 сааһыттан Иван үлэҕэ киирэр, бастаан Нижегордскай дьаарбаҥкаҕа скорняк көмөлөһөөччүтүнэн, онтон 1866 сыллаахтан Москубаҕа Шарапов диэн атыыһыт кинигэ атыылыыр лааппытыгар. 
1876 сыллаахха Сытин Евдокия Ивановна Соколованы ойох ылар, уонна ол сылыгар бастакы литография массыынатын атыылаһан литография мастарыскыайын арыйар — «Первая Образцовая типография».
Литография. Литогра́фия ( — таас, — суруй, ойуулаа) — хаптаҕай бэчээт ньымата. 
Көнө ньуурдаах тааһы аналлаах технология көмөтүнэн (протрава) таҥастаатахха литографическэй кыраасканы сорох сиринэн ылар, сорох сиринэн ылбат. Ол кэнниттэн кырааска хаптаҕай фуорматтан баттааһын көмөтүнэн кумааҕыга көһөрүллэр. 1796 сыллаахха Алоизий Зенефельдер Богемияҕа арыйбыта. Ол саҕана XV үйэҕэ арыллыбыт гравюраттан отой ураты бэчээт бастакы технологията буолбута.
Богемия. Богемия (, , , "бойдар дойдулара") — Киин Эуропа былыргы уобалаһа, билиҥҥи Чехия сирэ. 
Билигин Богемия Моравияны уонна Чех Силезиятын кытта Чехия састаабыгар киирэр.
Бойдар. Бойдар ("Boii") — кельт биис-уустара. Сорохторо б.э. инн. V - VI үйэлэргэ лингонноары кытта холбоһон Галлияҕа сэриинэн киирбиттэрэ, Аппенин хайаларын тэллэҕэр баар хаптал сири (Пьяченцаттан Романьяҕа дылы) этрускалартан уонна умбрдартан былдьаабыттара, этрускалар урукку куораттарын Фельсинаны "Бонония" (билигин Болонья) диэн ааттаабыттара.
Бойдар риимнэри кытта б.э. инн. 283—282 сылларга этрускалар өттүлэригэр, онтон 238—224 сылларга — кельтар өттүлэригэр сэриилэспиттэрэ. Хотторон баран Цезарь көҥүллээһининэн эдуйдар сирдэригэр (билиҥҥи Бургонь уонна Ниверна) олохсуйбуттара. Богемияҕа (билигин Чехия, ("Boiohaemum" — «"бойдар ийэ сирдэрэ"») хаалбыт бойдар сирдэрин Тис өрүскэ дылы кэҥэппиттэрэ, ол эрэн кэлин даактартан хотторон Дунаай уҥа кытылыгар көспүттэрэ. Онно Паннонияҕа, билиҥҥи арҕаа Венгрияҕа, илин Австрияҕа уонна сорҕолоро Словенияҕа, Сербияҕа олохсуйбуттара. 
Бойдар тустарынан суруйуулар риим источниктарыгар Чехияҕа маркомааннар I үйэ бүтүүтүгэр олохсуйбуттарын кэннэ сүтэллэр.
Николаева Светлана Ефимовна. Николаева Светлана Ефимовна - Өрөспүүбүлүкэ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ социальнай сулууспатын туйгуна, Амма улууһун ытык олохтооҕо.
1941 сыллаахха алтынньы 28 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. 1967 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын бүтэрбитэ, 1982 с. - ССКП КК уопсастыбаннай наукаларын академиятын. 1986 - 1991 сылларга Саха АССР култууратын миниистирэ этэ. 1992 - 1993 сылларга нэһилиэнньэ, үлэ уонна үлэлээх буолу социальнай көмүскэлин миниистирин солбуйааччы. 
Дьахталлар өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрилтэлэрин Сойууһун президиумун салайбыта, Саха сирин уопсастыбаннай палаататын, Саха сирин дьахтар учуонайдарын Лиигатын чилиэнэ этэ.
«Бочуот Знаага» уордьанынан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 
2012 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
PSY. PSY ("Сай", "Сэй", "Псэй"), Корея биллэр диджея, Gangnam Style диэн ырыатынан биллибит. Ахсынньы 27 2012 сыл дааннайынан кини ырыата 89 судаарыстыба5а бастакы миэстэ чартка, уопсай YouTube ыидео-хостинҥа көрүү 1 миллиард киһиттэн таҕыста.
Кырыс сир. Кырыс сир () — оччо туттуллубат (холобур, бурдук ыһыытыгар) куйаар сир. Сэбиэскэй Сойуус саҕана 1954—1960 сылларга Казахстааҥҥа, Волгаҕа, Сибииргэ, Ураалга уонна Уһук Илин баар сирдэри таҥастаан, тиэрэн, туһаҕа таһаарар күүстээх хамсааһын үөдүйэ сылдьыбыта. 
43 мөл. га сири хоруппуттара, онтон билиҥҥи Арассыыйа Федерациятын сирдэрэ — 16,3 мөлүйүөн.
Саха сирин кырыс сирдэрин Лия Еловская диэн почвовед-учуонай чинчийбитэ.
Гектаар. Гектаар (гекто-, ар), эбэтэр Га (ГА) — иэн единицата, 100 м өрүттээх квадраат иэнигэр тэҥнэһэр: 1 га = 10 000 м² = 100 ар = 100 сотка = 0,01 км².
Арассыыйаҕа гектаар сир иэнин кээмэйдииргэ сүрүн единиицэ.
Биирим. Биирим (биир, соҕотох) — элбэх суолталаах тиэрмин.
Туох эрэ сомоҕо, улахан, хатыланар сорҕото. Туспа турар, уларытыллар кыахтаах, туһунан функцияны толорор эбийиэк.
Бу тиэрмини саха тылыгар киллэриигэ Дапсы кэпсээбитинэн лингвист Афанасьев Петр Савич сыһыаннаах. 
Кээмэйдээһиҥҥэ, техникаҕа, экономикаҕа, лингвистикаҕа уо.д. а. туттуллар.
Хордоҕой (Сунтаар улууһа). Хордоҕой — Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгин киинэ. 
Географията.
Бүлүү өрүс хаҥас кытылыгар, Сунтаар бөһүөлэгиттэн 160 км хотугулуу-арҕаа сытар. Муора таһымыттан 152 м үрдүк.
1890 сыллаахха олохтоммут. Урут Бүлүүчээн совхоз киин уһаайбата этэ, олохтоохтор ынах-сүөһү, сылгы иитиитинэн, хортуоппуй үүннэриитинэн дьарыктаналлар. Культура дьиэтэ, орто оскуола, почта бааллар.
Меридиан. Меридиан (лат. meridies — 'күн оройо'; 'medius + dies') - географияҕа уонна астрономияҕа туттуллар тиэрмин. 
География меридиана.
Меридиан географияҕа — Сир полюһуттан полюһугар дылы ыытыллыбыт көнө дьураа. Туох баар меридианнар усталара 20 003,93 км. Биир меридиан точкалара барыта биир усталааһыҥҥа, ол гынан баран араас кэтирээһиҥҥэ сыталлар. Аан дойдуга саҕалыыр меридиан Гринвич, Гринвич (Темза уҥа өттүгэр баар Лондон сорҕото) нөҥүө ааһар. От Гринвичского меридиана ведётся счёт долгот.
Астрономия меридиана.
Меридиан — астрономияҕа халлаан сфератын полюстарын холбуур көнө сурааһын.
Айах (суолталара). Бу аат хас да суолталаах.
Тыал. Тыал — салгын сүүрээнэ. Күн тыктаҕына сир сылыйан салгыны сылытар, оччоҕо сылаас салгын үөһэ тахсар, онтон сылтаан сиргэ чугас салгын баттааһына намтаатаҕына, онно кытыыттан тымныы салгын киирэр.
Аарка (бөһүөлэк). Аарка (бөһүөлэк) – Хабааровскай кыраай Охуоскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Охуоскайтан 120 км сиргэ сытар. 
Аан бастаан манна дьон олороллорун туһунан XVII үйэ бүтүүтүгэр нуучча хаһаахтарын салалтаҕа суруктарыгар баар. Олохтоохтор дьаарбаҥҥа мустар сирдэрэ. Дьокуускай - Охуоскай суола тэриллибитин кэннэ манна дьаам станцията баар буолбута. Аарка диэн аат сурукка 1830 сыллаахтан баар. 1926 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр ВЦИК уурааҕынан Уһук Илин кыраай (ДВК) Охуоскай оройуонугар киирбитэ. 
2008 сыл тохсунньу 1 күннээҕи туругунан 938 киһи олорор этэ. 2011 сыллахха — 699 киһи.
Былыр былыргыттан манна олохтоох тоҥустары кытта сахалар буккуһан олорбуттара. 
XX үйэ саҥатыгар олохтоохтор бары сахалыы саҥараллар этэ.
Ньютон Исаак. Ньютон Исаак (, 1642–1727) — Англия физигэ, математига уонна астронома, классическэй физика төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. 
«Айылҕа философиятын математиката» () диэн сүдү үлэтигэр аан дойду тардыстыытын сокуонун, уонна механика үс сокуоннарын ойуулаабыта. Дифференциал уонна интеграл суоттааһыннары олохтообута, өҥ түөрүйэтин суруйбута, өссө да элбэх математика уонна физика түөрүйэлэрин айбыта.
Хотугу омуктар суругунан утумнарын сиэктэрэ (Национальнай бибилитиэкэ). Хотугу омуктар суругунан утумнарын сиэктэрэ () - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилитиэкэтин иһинэн үлэлиир, Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар литэрэтиирэлэригэр аналлаах салаа.
1975 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр Саха АССР култуураҕа министиэристибэтин Коллегиятын быһаарыытынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Пушкин аатынан ноуучунай бибилитиэкэтин иһинэн тэриллибитэ. Пуондатын олоҕунан Г.М. Василевич бибилитиэкэтин кинигэлэрэ буолбуттара, барыта аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар тылларынан 43 кинигэ этэ. Кэлин ССРС Ленин аатынан судаарыстыбаннай бибилитиэкэтэ, Архангельскайдааҕы, Красноярскайдааҕы, Магадааннааҕы бибилитиэкэлэр көмө оҥорбуттара.
Билигин сиэктэр аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар нууччалыы, сахалыы, эбэҥкилии, эбээннии, дьүкээгиирдии, чукчалыы, долгаанныы тылларынан тахсыбыт кинигэлэрин мунньар.
Үлэһиттэр.
Сиэктэргэ араас сылларга Саввин Егор Михайлович, Старков Петр Николаевич, Багаев Михаил Владимирович, Кейметинова Ольга Никифоровна, Кудрина Нина Егоровна, Яковлева Мария Егоровна, Карадчина Галина Софроновна, Потапова Любовь Николаевна үлэлээбиттэрэ уонна үлэлии сылдьаллар.
Ф. Ф - Саха алпабыытын 29-с буукубата.
Х. Х - Саха алпабыытын 30-с буукубата.
Ц. Ц - Саха алпабыытын 31-с буукубата.
Ч. Ч - Саха алпабыытын 32-с буукубата.
Ш. Ш - Саха алпабыытын 33-с буукубата.
Щ. Щ - Саха алпабыытын 34-с буукубата.
Ъ. Ъ - кытаанах бэлиэ, Саха алпабыытын 35-с буукубата.
Ы. Ы - Саха алпабыытын 36-с буукубата.
Ь. Ь - Саха алпабыытын 37-с буукубата.
Ю. Ю - Саха алпабыытын 39-с буукубата.
Я. Я - Саха алпабыытын 40-с буукубата.
Буукуба. Буукуба — алпаабыт туспа бэлиэтэ, графема.
Үксүн ханнык эмит саҥа дорҕоонугар сөп түбэһэр, ол эрэн булгуччу буолбатах. 
Биир буукуба хас да ойуулаах, көрүҥнээх буолуон сөп.
Кустук. Кустук — күн көстүүтэ. Ардах кэмигэр күн уота таммахтартан тэйэн үрүҥ өҥ спектрыгар арахсан көстүүтэ. Ый кустуга сэдэх көстүү, түүнүн, ардах кэмигэр, эбэтэр уу чугаһыгар (уу күрүлгэнигэр, долгуннарга) халлаан халлыбыт өттүгэр көстөр.
Күн дьиэлэниитэ. Күн дьиэлэниитэ — күн көстүүтэ. Тымныыга, күн тула салгын сиигэ мууһурбут кыырпахтарыттан күн уота токуруйарыттан сылтаан үөскүүр көстүү.
Кыһыл Аармыйа. Кыһыл Аармыйа (офиц. аата Оробуочайдар уонна бааһынайдар Кыһыл Аармыйалара, РККА) - РСФСР 1918-1922 сылларга, Сэбиэскэй Сойуус 1922–1946 сылларга сэбилэниилээх күүстэрин сатыы уонна салгын сэриилэрин аата. Сэбилэниилээх күүстэргэ маны тэҥэ Оробуочайдар уонна бааһынайдар Кыһыл Флоттара уонна Ис дьыала сэриилэрэ киирэллэрэ.
Кыһыл Аармыйа тэриллибит күнүнэн 1918 сыл олунньу 23 күнүн ааҕаллар. Бу күн баҕалаахтары аармыйаҕа суруйуу саҕаламмыт. Аармыйаны тэрийэр туһунан В.И. Ленин Дэкириэтэ тохсунньу 15 (28) күнүгэр тахсыбыта. 
Кыһыл Аармыйаны тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ Лев Троцкай этэ.
Рентген сардаҥалара. Рентген сардаҥалара — электромагниит долгуннар электроннарын энергията. Электромагниит долгуннар шкалааларыгар ультрафиолет сардаҥалар уонна гамма-сардаҥалар ыккардыларыгар сытар, ол аата 10−2 - 103 Å (10−12 - 10−7 м уһуннаахтар). 
Историята.
Бастаан рентген сардаҥаларын Вильгельм Конрад Рентген диэн ниэмэс чинчийээччитэ булбута. 1895 с. «Сардаҥа саҥа көрүҥүн туһунан» диэн ыстатыйатыгар суруйбута уонна Х-сардаҥалара диэн ааттаабыта. 1901 с. ити арыйыытын иһин Рентген маҥнайгы физикаҕа аналлаах Нобель бирииһин ылбыта.
Ангстрем. Ааҥстрем (Å, , , шведтыы — "о́нгстрём") — ырааҕы кээмэйдиир единица, 10−10 м (1 Å = 0,1 нм = 100 пм; 10000 Å = 1 мкм) тэҥ. 
Швед физига уонна астронома Андерс Ангстрем аатынан ааттаммыт. Бу единица физикаҕа элбэхтик туттуллар, тоҕо диэтэххэ 10−10 м — Водород молекулатыгар электрон орбитаалын диаметрыгар тэҥ. Үгүс кристааллар атомнай эрэһиэккэлэрин арда эмиэ бачча кэриҥэ.
Нанометр. Нанометр — уста кээмэйэ, миэтэрэни биир миллиардка түҥэппиккэ тэҥ (а.э. 10−9 миэтэрэ). Эргэ аата — миллимикрон (10−3 микрон; бэлиэтээһиннэрэ: ммк, mμ)
Саамай элбэхтэ туттуллар кыра уста кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ, СИ систиэмтигэр киирбэт кээмэйгэ — 10 ангстремҥа тэҥ.
Миэтэрэ. Миэтэрэ (кылгатан сахалыы уонна нууччалыы: м; атын дойдуларга: m;  — кээмэй) — уста кээмэйэ, СИ систиэмэтигэр киирэр. Сырдык вакуумҥа formula_1 сөкүүндэ иһигэр барар суолугар тэҥ.
Окорокова Варвара Борисовна. Окорокова Варвара Борисовна (1953 төр.) — литератураны ырытааччы, литературовед, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1994).
На5араадалара.
П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата.
Buon Appetito (ресторан). Buon Appetito (ресторан).
Дьокуускай куоракка баар ресторан. Үс туспа саалалаах. 
Биирэ - аныгылыы дизайннаах, өстүөкүлэ остуоллардаах. Манна караоке ыллыахха сөп, төрөөбүт күнү бэлиэтиэххэ сөп.
Иккис саала италиятааҕы истииллээх, камин оһохтоох, араас өҥнөөх витражтаах. Мас остуоллардаах.
VIP саалата 20 миэстэлээх. 
Ресторан Италия уонна славяннар кухнятынан аһатар.
Аадырыһа Дьокуускай куорат, Крупская аатынан уулусса, 17. Телефона 32.1733.
Үлэлиир кэмэ 12 - 02.
Нестерова Люция Дмитриевна. Нестерова Люция Дмитриевна (12.11.1944) — поэт, литературовед, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата. 
Сунтаар улууһун Сунтаар сэлиэнньэтигэр 1944 сыллаахха төрөөбүт. 1970 сыллаахха СГУ-ну бүтэрбитэ. 1975-1978 сс. ССРС НА Хотугу Салаатыгар аспирантураҕа бүтэрбитэ. 1985 сыллаахха С.М. Киров аатынан Алма-Атаҕа баар Казахстан университетыгар "Жанровые особенности якутского героического эпоса олонхо" диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ. Ити сылтан ыла Гуманитарнай чинчийии Институтугар үлэлиир.
1980-1989 сс. "Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока" диэн серияны, 1993 с. "Кыыс Дэбилийэ" олоҥхону Новосибирскайга таһаарарга үлэлэспитэ. 1989 сылтан Былатыан Ойуунускай нэһилиэстибэтин чинчийэр литература уонна искусство салаатыгар үлэлиир. Кини быһаччы кыттыытынан П.А. Ойуунускай айымньыларын икки туома тахсыбыттара. 1995 с. "П.А. Ойунский -- директор Института ИЯЛИ в 1935-1938 годах" диэн отчуоту бэлэмнииргэ үлэлэспитэ. 
1980-с сыллартан айар үлэнэн дьарыктанар. Кини айымньылара "Хотугу сулус" уонна "Чолбон" сурунаалларга бэчээттэммиттэрэ, Саха араадьыйатыгар ааҕыллыбыттара. 1990 сыллаахха "Ийэ дойдум" диэн аан бастакы хомуурунньуга тахсыбыта. 1992 сыллаахха "Көҥүл уота" диэн хоһооннорун уонна поэмаларын кинигэтэ күн сирин көрбүтэ. 
"Писатели земли Олонхо: биобиблиографическай справочниктан" (2000) ылылынна.
Христофорова Наталья Иннокентьевна. Христофорова Наталья Иннокентьевна — саха балерината, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич). Афанасьев Лазарь Андреевич — Тэрис (12.01.1952-29.12.2017) — "Айыы Үөрэҕин" түһэ, филологическай наука кандидата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Билимҥэ да, саха олоҕор-дьаһаҕар да сыһыаннаах бэчээккэ элбэх ыстатыйалардаах. 
Үлэлэрэ.
1. Кыталыктаах кыраайым. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1992. — 64 с.
2. Сиэрдээх буолуу: Кыра кылаас оҕолоругар айыы үөрэҕин туһунан кэпсээннэр. — Дь., 1993. — 47 с.
3. Айыы үөрэҕэ. — Дь.: Ситим, 1993. — 183 с.
4. Һоп-паа!: Оҕону үс сааһыгар диэри иитии. — Дь., 1994. — 62 с.
5. Алампа үөрэтиитэ. — Дь.: Бичик, 1995. — 30 с.
6. Айыы сиэрин тутус: 1—2-с кылааска ааҕар кинигэ. — Дь.: Бичик, 1996. — 72 с.
7. Айыы сиэрин тутус: 3—4-с кылааска ааҕар кинигэ. — Дь.: Бичик, 1996. — 71 с.
8. Алаас хамсаныыта: Учууталга, төрөппүккэ көмө. — Дь.: Сахаполиграфиздат, 1996. — 39 с.
9. Ылдьаа Борооску: Орто саастаах оҕолорго кэпсээннэр. — Дь.: Бичик, 1999. — 78 с.
Егоров Егор Терентьевич. Егоров Егор Терентьевич — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Ытык киһитэ, Кэбээйи улууһун Танара уонна Мастаах орто оскуолаларын ытык выпускнига, «Саха-Азия оҕолоро» пуонда стипендиата.
Кэбээйи оройуонун Мукучу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Элбэх сыл Үөһээ Бүлүү улууһун Далыр, Хоро орто оскуолаларыгар учууталлаабыта уонна дириэктэрдээбитэ.
Васильев Георгий Митрофанович. Васильев Георгий Митрофанович (27.12.1908—23.09.1981) — литературовед, кириитик, тылбаасчыт, тыл үөрэҕин хандьыдаата. 1938 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Чурапчы улууһугар төрөөбүт. 1938 сыллаахха Москубатааҕы устуоруйа, бөлүһүһүөпүйэ уонна литэрэтиирэ институтун бүтэрбитэ. 1928 сылтан литэрэтиирэҕэ үлэлээн барбыта. М. Горькай "Песня о Буревестнике", М. Лермонтов "Демон", А. Грибоедов "Горе от ума", А. Пушкин "Памятник", Н. Гоголев "Ревизор", В. Шекспир "Отелло", В. Маяковскай "Хорошо" айымньыларын, Межелайтис хоһооннорун, "Слово о полку Игореве", эбээн поэта Н. Тарабукин "Күнү таптыыбын", о.д.а. айымньылары сахалыы тылбаастаабыта.
Уус-уран тылбаастан ураты Г. Васильев норуот тылынан уус-уран айымньытын хомуйуутунан уонна норуот ырыаһыттарын, талааннаахтарын айымньыларын бэчээттииргэ эмиэ үлэлээбитэ. 1957 сыллаахха С.А. Зверевтиин "айхал эйиэхэ, аар тайҕа" олоҥхо-поэманы суруйан, айан өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэскэ бастакы бириэмийэни ылбыттара.
Г. Васильев кириитик быһыытынан эмиэ биллэр. Кини "Очерки истории якутской советской литературы" уонна "История многонациональной советской литературы" диэн улахан үлэлэргэ кыттыбыта.
Ойунская Сардана Платоновна. Ойунская Сардана Платоновна (06.09.1934—13.07.2007) — — саха таабырыннарын, тойугун, олоҥхотун чинчийбит фольклорист, литературовед, тыл үөрэҕин хандьыдаата. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 
Москубаҕа төрөөбүтэ. 
Олоҕун олуктара.
Ону таһынан "Якутские народные песни. Ч. 1-3" (Якутск, 1976, 1977, 1980), "Якутские сказки. ч. 2" (Якутск, 1967), "Кыыс Дэбилийэ" уонна "Модун Эр Соҕотох" (Новосибирскай, 1993, 1996) кинигэлэр кыттыгас ааптардара. 
Сардана Платоновна "Памятники фольклора народов Сибири и Востока" диэн серияҕа кыттан сахалар "Кыыс Дэбэлийэ" уонна "Модун Эр Соҕотох" диэн героическай эпостарын бэчээккэ бэлэмнээн, аан тылы суруйан, тылбаастаһан бэрт улахан суолталаах үлэни толорбута. Бу үлэлэр бүтүн тюрк омуктарын фольклордарын киэҥ маассаҕа, саха норуотун уус-уран айымньыларын аан дойду таһымыгар таһаарыыга олук уурсубуттара. 
Олоҕун тиһэх сылларыгар саха аныгы прозатын ырыппыта. "Литература Якутии на современном этапе. 1980-1990 гг." (2001) элбэх ааптардаах монографияҕа Д.Т. Бурцевтыын аныгы кэпсээн уратытын туһунан суруйбута. "Очерк литературы ХХ века" (научный отчет, 2003) XXI үйэ 20—30-с сс. кэпсээнин туһунан ырыппыта. 
С. Ойунская Арассыыйа Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ этэ. Таатта улууһун Ытык олохтооҕо. "Гражданскай килбиэн" бэлиэлээх (2003), П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата (2004), "Барҕарыы" национальнай пуонда лауреата (2001).
Гуманитарнай институт иһинэн П.А.Ойуунускай суруйан хаалларбыт айымньыларын хомуйар, үөрэтэр уонна бэчээккэ бэлэмниир сыалтан, институт директора профессор В.Н.Иванов быһаччы салайыытынан П.А.Ойуунускайга аналлаах фонда тэриллибитэ. Онтон ыла Сардана Платоновна литературоведтар отделларыгар көһөн, олоҕун сүүрбэччэ сылын бу фонда салайааччытын быһыытынан үлэлээбитэ. Ол түмүгэр П.А.Ойуунускай 3 томнаах айымньыларын хомуурунньуга аан тыллаах, хос быһаарыылаах, комментарийдаах бэчээккэ бэлэмнэнэн күн сирин көрбүттэрэ. Маны тэҥэ Сардана Платоновна "П.А.Ойунский — директор научно-исследовательского института языка и культуры при СНК ЯАССР (1935-1937)" диэн кинигэни и.н.к. Р.В.Шелеховалыын институт 70 сылын көрсө таһаартарбыттара. Сардана Платоновна П.А.Ойуунускай "Саха тыла уонна кини сайдар суола" диэн научнай үлэтин, "Русско-якутский термино-орфографический словарь" диэн сыһыарыылаах бэрт кэрэхсэбиллээх үлэни эмиэ бэчээккэ бэлэмнээн таһаартарбыта. Ону ааһан С.П.Ойунская саха биллиилээх фольклориһа П.Н.Дмитриевтиин П.А.Ойуунускай билигин аар-саарга аатырбыт "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхотун 68 бэчээтинэй лииһинэн, дьоһуннаах кинигэ оҥорон бэчээттэппиттэрэ. 
Аҕата хаалларбыт улуу нэһилиэстибэтин норуокка тиэрдии, уһун кэмҥэ үйэтитии кини олоҕун сыала-соруга буолара. 
Сардана Платоновна "П.А.Ойунский и якутский театр" диэн кинигэ автора. Бу айымньыны кини аҕата төрөөбүтэ 110 сылын туолуутугар таһаартарбыта. 
Литература сайдыытыгар уонна аҕатын сырдык аатын кытары сибээстээх темаларга Сардана Платоновна дьүккүөрдээхтик үлэлээн республика хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар "П.А.Ойуунускай уонна А.И.Софронов", "П.А.Ойуунускай уонна Күндэ" уо.д.а., кини эрэ кыайа тутан суруйар кыахтаах ыстатыйаларын, тиһигин быспакка бэчээттэтэрэ.