mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кролевец. Кролевец () диэн Украина Сумы уобалаһын куората, Украина. Дьонун ахсаана 23 404 (2015).
Кролевецкэй оройуон киинэ.
Устуоруйата.
А. Шафонскай этиитинэн 1601 сыллаахха олохтоммут.
«Черниговские епархиальные известия» 1868 уонна «Черниговские губернские ведомости» 1895 суруйалларынан — куорат 1608 сыллаахха олохтоммут. Атын да сыллар ахтыллаллар.
Географията.
Кролевец куорат Реть өрүс хаҥас кытылыгар, Свидня үрэх түһэр сиригэр турар. Куорат нөҥүө М-02 (E 101), Т-2503, Т-1907массыына суоллара уонна тимир суол ааһаллар (Кролевец станция). Куорат сиринэн хас да уолан хаалар үрүйэлэр ааһаллар.
Ноев Валерий Власьевич. Валерий Власьевич Ноев — саха аатырбыт айылҕаттан айдарыылаах хампаһыытара, анал үөрэҕэ суох.
Олоҕун олуктара.
Кини 1939 сыллаахха сэтинньи 20 күнүгэр Амма улууһун Алтаныгар төрөөбүтэ. 1961 c. Улан-Үдэ куоракка Илиҥҥи Сибиир Государственнай култуура институтугар киирбитэ. Майа орто оскуолатыгар муусука учууталынан уонна тыа кулуубугар байанист быһыытынан үлэтин саҕалаабыт. Бэдьимэ нэhилиэгэр олорбута. 1975 сыллаахха өлбүтэ.
Айар үлэтэ.
Бастакы ырыатын Бүөтүр Тобуруокап «Көрүмэ, доҕоруом, көрүмэ» хоһоонугар 1961 сыллаахха суруйбут. Үс баянынан доҕуһуоллаах театрализованнай кэнсиэри туруорбута, 4 сюитаны, баяҥҥа аналлаах 12 айымньыны суруйбута. 
«Мелодия» фирмаҕа 4 пластинката тахсыбыта.
Валерий Ноев билигин 50 тахса ырыата биллэр. Дьон-норуот уоһуттан түспэт хоһоонноро-матыыптара Саха омук баарын тухары ылланыа турдаҕа. Холобур: «Кыракый кыысчаным», «Кыракый уолчааным» (И. Сысолятин), «Күөрэгэй» (М.Куличкина), «Мин дууһам ыллыыр», «Току-току, ньээ-ньээм», «Кыыс Амма» (В.Ноев), «Хатыҥчааным барахсан» (В. Ноев), «Сардааналыын корсуhуу» (И.Гоголев) уо.д.а.
Аатын үйэтитии.
Бэдьимэ нэһилиэгин сынньанар киинэ В. В. Ноев аатын 1999 сыллаахтан сүгэр.
Баай дьадаҥыны уруурҕаабат. Баай дьадаҥыны уруурҕаабат диэн өс хоһооно баай уонна үлэһит, дьадаҥы хаһан да өйдөспөттөрүн биллэрэр.
Ырыынак сыһыаннаһыылара олоххо киириилэриттэн олох төрдүттэн уларыйбытын, ол иһин өй-санаа эмиэ тосту уларыйарын билигин олоххо киллэрии эрэйиллэр. Олус уһун үйэлээх сахалар олохторун үөрэҕэр “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһооно баарын билигин ырыынак олоҕор туһаныы ирдэнэр. (1,72).
Баайдартан бэлэми ылан буолбакка бэйэлэрэ үлэлээн-хамсаан, туруорсан тугу эмэ ситиһэллэрин элбэх ахсааннаах үлэһиттэр туһаналлар. Билигин улахан баайдар ахсааннара элбээн, салайар былааһы барытын ылбыттарын кэннэ “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн этии суолтата улаатта.
Урукку кэмнэргэ баайдар дьадаҥылары кытта оҕолорун холбоон ыал буолан уруурҕаспаттар этэ. Ол барыта баайдар уонна үлэһиттэр өйдөрүн-санааларын уратылаһар өрүттэрэ элбэхтэринэн, сөп түбэспэттэринэн быһаарыллар. Баай уонна дьадаҥы дьон ыал буолан холбоһуулара сахалар “Тэҥнээҕин булунар” диэн үөрэхтэригэр сөп түбэспэт, оҕону иитиилэригэр иккиэн тус-туспатык этэн үөрэтэллэриттэн халыйыыны оҥоруохтарын сөбүттэн эрдэттэн сэрэнэллэр. Төрөппүттэр оҕолоругар иккиэн тус-туспатык этэн үөрэттэхтэринэ оҕо өйө-санаата туруга, тулуура суох буолара, хайаларын да этэрин ылыммат буола улаатара, сыыһа-халты туттунара элбиир. 
Байбыттар дьадаҥы аймахтарын хамнаһа суох үлэһит илии оҥостоллорун былыргыны суруйааччылар элбэхтик суруйбуттар. Дьылы туораары тиийиммэт киһи тугу эмэ иэс диэн ааттаан ылбытын туохха да тэҥнэммэт үлэни үлэлээн төлүү сатыыра хаһан да бүппэт иэскэ, хабалаҕа киллэрэрэ. Баайдар дьадаҥылары, үлэһиттэри төһө үлэни оҥороллорунан эрэ көрөн сыаналыыллар. Билигин ырыынак, былыргы олоххо төннүү кэмигэр баайдар, аһара байбыт салайааччылар өйдөрө-санаалара урукку киэбигэр түһэн, үлэһиттэри аанньа ахтыбаттара улаатан иһэр. (2,57).
Аһара баайдар элбэх ахсааннаах үлэһиттэр баалларын быыбардар кэллэхтэринэ бэйэлэрин тустарыгар куоластатаары эрэ билэллэр. Билигин ырыынак кэмигэр улаханнык байбыт салайааччылар минньигэс этиилэрин, ону-маны эрэннэрэн албынныылларын лаппа сиидэлээн, ырытан, үлэһиттэр бэйэлэригэр туһалааҕын эрэ булан ылан туһаналлара табыллар. Салайар былааһы уларытар быыбардарга кыттан үлэһиттэр бэйэлэрин көрдөбүллэрин салайар былааска тириэрдэллэр.
Элбэх ахсааннаах үлэһиттэр бэйэлэрин диэки санаалаах, ол туһугар үлэлиир депутаттары талан республиканы салайыыга кыттыһаллар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
2. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Рик уонна Морти. «Рик уонна Морти» () - Улахан дьоҥҥо аналлаах, научнай фантастическай мультик. Джастин Ройланд уонна Дэн Хармон бу мультигы иккиэн кыттыһан айбыттара. АХШка премьерата тохсунньу 2 күнүгэр 2013 сылга буолбута. Сүрүн ис хоһооно.
Хорвааттар. Хорвааттар () — Киин Европа, Соҕуруулуу-Илин Европа уонна Средиземноморье ыккардыларыгар олохсуйбут соҕуруу славян омуга. Сүнньүнэн Хорватияҕа уонна Босния уонна Герцеговина диэн дойдуга олороллор. Маны таһынан хорвааттары Австрияҕа, Чехияҕэ, Венгрияҕа, Италияҕа, Черногорияҕа, Румынияҕа, Сербияҕа уонна Словакияҕа олохтоох аҕыйах ахсааннаах омук быһыытынан билинэллэр. Батталтан сылтаан элбэх хорваат Европаны биир гына тарҕаммыта (үгүстэрэ Германияҕа, Австрияҕа, Швейцарияҕа, Францияҕа уонна Италияҕа), элбэх хорваат Соҕуруу Америкаҕа (АХШ, Канаада, Аргентина уонна Чили) олохсуйбут.
Хорвааттар үгүстэр католиктар. Хорваат тыла Хорватияҕа, ону тэҥэ Босния уонна Герцеговина дойдутугар судаарыстыбаннай тыл. Европа Сойууһун тылларыттан биирдэстэрэ. Черногорияҕа, Австрияҕа (Бургенланд), Италияҕа (Молизе), Румынияҕа (Caraşova, Lupac) уонна Сербияҕа (Воеводина) олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан билиниллэр.
Омук устуоруйата.
Хараҥа диэн ааттанар үйэлэргэ бу омук баар буола сылдьыбытын туһунан сибидиэнньэ өйдөнөр төрүөтүнэн хаалбатаҕын кэриэтэ. Археология дааннайдар этэллэринэн кытылга сытар Далмацияҕа уонна Истрияҕа дьон куруук олороллор этэ. Оттон дойду ис оройуоннарыгар быста-быста олохсуйаллар эбит. Бу сирдэргэ славяннар аан бастаан олохсуйууларын кэмэ билигин да мөккүөрдээх. Б.э. VII—VIII үйэлэригэр кэлбиттэр, манна баар авар ханствотын үтүрүйбүттэр диэн буолар. Хаһан кэлбиттэрэ чопчу биллибэт эрээри кинилэр мантан чугас сытар Дунай уонна Карпаат сирдэриттэн кэлбиттэрэ чопчу биллэр диэххэ сөп.
«Хорваат» диэн этноним аан бастаан IX үйэҕэ Trpimir кинээс устаабыгар ахтыллар. Бу кэнниттэн Киин уонна Илин Европа IX—X үйэтээҕи лдокумуоннарыгар элбэхтик ахтыллар буолар.
Хорваат (Hrvat) диэн аат ираанныы тылтан төрүттээх буоларын туһунан сабаҕалааһын баар. Ол аата бастакы хорвааттар Понтан кэлбит сармаат биистэрэ (Адриатика славяннара) буолуохтарын сөп. Бу сабаҕалааһын сүрүн төрүөтэ Hrvat диэн тыл уонна II-III үйэлэргэ суруллубут Танаис суругар-бичигэр ахтыллар Хороатос ("Khoro(u)athos") аат майгыннаһыылара буолар.
Орто үйэлэргэ билиҥҥи Хорватия сирдэрэ аттыгар баар күүстээх импиэрийэлэр сабыдыалларыгар киирбиттэрэ: Византия, аваардар уонна кэлин мадьярдар, франкалар уонна булгаардар. Балартан хас биирдиилэрэ Хотугулуу-Арҕаа Балкаан сирдэрин бэйэтигэр бас билиннэрэ сатаабыта. Ол эрээри IX үйэҕэ икки тутулуга суох славян дойдута үөскээбитэ: Хорваат княжествота уонна Алын Паннония княжествота (Савия).
Үрүҥ моойдоох хаас. Үрүҥ моойдоох хаас (, ) — кылгас модьу-таҕа моойдоох орто көтөр.
Улахана 2,5 киилэҕэ тиийэр. Атыыра тыһыта тас көстүүтүнэн уратылара суох. Көхсүн уонна кынатын түүтэ күөхтүҥү-сиэрэй, туора хара сурааһыннардаах. Төбөтө уонна моонньун кэлин өттө үрүҥ. 
Тарҕаныыта.
Ареала кыра. Беринг байҕалын арҕаа уонна илин кытылларыгар, Азия хотугуу-илин уһук өттүгэр уйаланар. Арассыыйаҕа Анаадыртан Беринг силбэһиитигэр диэри, арҕаа Халымаҕа көстөр. Маны таһынан Хотугу Америкаҕа Аляска кытылыгар уйаланар. Аҕыйах көтөр Командор уонна Куриил арыыларыгар кыстыыр. Саарыыр кэмигэр Сибэтиэй Лаврентий арыытын соҕуруу өттүгэр элбэх буолар.
Хара тумустаах хаас. Хара тумустаах хаас (, ) — бөдөҥ хаас. Тас көстүүтүнэн хоҥор хааһы майгынныыр. 
Ыйааһына 2,8 киилэттэн 4,5 киилэҕэ диэри. Тумса атын хаастардааҕар уһун. Төбөтүн үөһээ өттө, моонньун кэннэ хараҥа хоҥор. көхсө уонна ойоҕоһо хоҥор, дьураалардаах. Иэдэһэ уонна моонньун илин өттө сырдык. Атаҕа кытархай, тумса хара, төрдүнэн үрүҥ иилээх.
Тарҕаныыта.
Илин Сибиир соҕуруу өтт;гэр, хотугу Кытайга уонна Монголияҕа олохсуйар. Арассыыйаҕа Амыр орто уонна алын тардыытынан, Забайкальеҕа уонна Сахалин хоту өттүгэр, Дьэбириэй автономиялаах уобалаһыгар уйаланар.
Кытай илин өттүгэр кыстыыр, биир эмэ көтөрү Кэриэйэҕэ уонна Японияҕа көрөллөр. Хара тумустаах хаас ахсаана аҕыйаан иһэр, билигин 10 000 кэриҥэ.
Күн Кураан хаан. Күн Кураан хаан (каз. Күнқыран хан) Кунг-Киран, Кункиран, Хункиран, Куйкуран (1251—1280) — монгуол сэрииһитэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
1251 сыллаахха төрөөбүт (сорох источниктарга этиллэринэн хаан буолбут кэмэ), Монгуол сэрииһитэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ Орда-Эджен төрдүс уола, Джучи сиэнэ.
Салалтаҕа аҕата анаабыт. Күн Кураан хаан саҕана (1253—1280) улахан суолталаах туох да буолбатаҕа, «чуумпу» кэм этэ. Уола суох буолан, кини өлбүтүн кэнниттэн бөрөстүөлгэ инитэ Сартактаай уола Коничи олорбута. Күн Кураан ийэтэ Худжийаан хотун Кунгират аҕа ууһуттан төрүттээх.
Күн Кураан хаан кэмигэр Монгуол империята мөлтөөн барыытын кытта сөп түбэһэр; бу киирсии 1260-с сылларга диэри барбыта.
Күн Кураан хаан 1280 сыллаахха өлбүтэ. Устуоруктар кини ойохторун уонна оҕолорун туһунан тугу да билбэттэр.
Америка чырыта. Америка чырыта (, ) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ. Чырыттартан саамай бөдөҥнөрө, онон нууччалыы биир аата "бөдөҥ чырыт".
Атыыра чоҕулҕан чырыкка маарынныыр гынан баран сырдык. Хараҕынан уонна моонньунан хараҥа сурааһын ааһар. Тарбаҕар кыра сарыылардаах. Тыһытын кэхсө арыый хараҥа, хараҕын үрдүнээҕи үрүҥ дьураата ордук көстөр.
Кынатын уһуна — 130—150 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 60-90 г.
Канаада арҕаа өттүгэр уйаланар. Саха сиригэр Халыма-Алаһыай туундаратыгар 1957 сыллаахха көрбүттэрэ биллэр.
Чоҕулҕан чырыт. Чоҕулҕан чырыт (, ) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ. Саха сирин туундаратыгар барытыгар уйаланар.
Тыһыта атыырынааҕар бөдөҥ. Тыһытын көхсө харатыҥы, кытархай дьураалардаах. Төбөтө хараҥа бороҥ, моонньугар дьэбинниҥи кытархай чуоҕурдаах. Хабарҕата уонна өрөҕөтө үрүҥ.
Кынатын уһуна — 107-117 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 28-35 г. Тыһыта кынатын уһуна — 105-119 мм, ыйааһына — 30-40 г.
Саха сирин киин өттүгэр ардыгар ааһан иһэн көстөр. Туундараҕа көлүйэлэр кытылларыгар олохсуйар. Уйаланар сиригэр ыам ыйын эргэтигэр кэлэр. Атырдьах ыйын эргэтигэр кыстыгар барар.
Уу чырыта. Уу чырыта (, ) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ. 
Тыһыта атыырынааҕар биллэ бөдөҥ уонна дьэрэкээн. Тыһытын көхсө кытархайдыҥы-хара. Көхсө дьэбинниҥи кытархай. Иэдэһэ үрүҥ. Баттаҕа уонна моонньо хара.
Кынатын уһуна — 123-132 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 42-57 г. Тыһыта кынатын уһуна — 127-134 мм, ыйааһына — 51-64 г.
Туундараҕа үөскүүр. Саха сирин киин өттүгэр ардыгар ааһан иһэн көстөр. Туундараҕа көлүйэлэр кытылларыгар олохсуйар. Уйаланар сиригэр ыам ыйын эргэтигэр бэс ыйын саҥатыгар кэлэр. Атырдьах ыйын эргэтигэр балаҕан ыйын саҥатыгар кыстыгар барар.
Чоруут. Чоруут (, ) - Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрин Чорууттар уустарыгар киирэр сэдэхтик көстөр кыра көтөр. Саҥа Сибиир арыыларыгар, онон-манан туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа уонна тайҕаҕа уйаланар. Саха сирин киин өттүгэр биирдэ эмит баар буолар.
Кыра үгүрүө. Кыра үгүрүө (, ) — көнө хара тумустаах, кылгас саһархайдыҥы хоҥор атахтаах үгүрүөтүҥү дьоҕус чөкчөҥөө.
Уу ойууна. Уу ойууна (, ) - бекасовай (Scolopacidae) кэргэниттэн чыычаах.
Киһитийии. Киһитийии диэн киһи этин-сиинин тупсуута, киһилии көрүҥнээх буолуута ааттанар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ киһи бэйэтэ эмиэ сөп түбэһэр. Этэ-сиинэ бастакы өрүтэ буоллаҕына, иккис өрүтэ өйө-санаата буолар. Уһун үйэлэргэ үлэ көмөтүнэн араас кыыллар киһилии көрүҥнээх буола уларыйыыларыттан киһитийии үөскээбитэ. Бу кэмҥэ киһи өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситиһэр кыахтаммыта. Киһилии майгы диэн уонунан тыһыынчанан сылларга кыыллыы майгыттан сайдан, тупсан үөскээбит үчүгэй, эйэни үөскэтэр, үлэни-хамнаһы сайыннарар өй-санаа, майгы буолар. 
Кыыллыы көрүҥ уһун үйэлэргэ тупсан, сайдан иһиитэ аан маҥнай киһитийиини, ол аата киһи курдук көрүҥнээх буолууну үөскэтэр, онтон салгыы сайыннаҕына, этэ-сиинэ өссө тубустаҕына уонна өйө-санаата тупсан эйэлээх буолууну билиннэҕинэ, оҥорор быһыылара тубустаҕына киһилии быһыылаах киһи үөскээн сайдар. Билигин киһи өйө-санаата сайдыыта киһитийии таһымын быдан ааһан турар. Дьон эттэрэ-сииннэрэ сайдыыта, тас көрүҥнэрэ тупсуута сайдыылаах дойдуларга үчүгэйи аһара баран кэрэ диэн быһаарыыга тиийэн эрэр. Онтон өйө-санаата сайдыыта үчүгэй киһи таҥаралар көмөлөрүнэн үчүгэй киһи буолуу таһымын ситиһэн сылдьаллар.
Киһи буолуу, киһилии быһыыланыы эйэни үөскэтэр майгы буолар. Эйэҕэ сэрэхтээх, кыһамньылаах, харыстабыллаах сыһыан наада буоларын киһилии майгы үөскэтэр. Эйэҕэ сыһыан уратыларын сахалыы эйэ-нэм диэн этии биллэрэр. (1,39).
Сахалар киһи буолуу үөрэҕин оҕону үөрэтиигэ туһаналлар. Киһи буолуу диэн эттэххэ киһилии көрүҥнээх буолан баран киһилии майгылаах, быһыылаах диэн өйдөбүллэнэр. Оҕо улаатан иһэр өйө-санаата киһи буолууну ситиһэрэ өйө-санаата сайдыытыгар, тупсуутугар, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарыгар, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥороругар сөп түбэһэр. Киһи буолуу сүрүн сыалынан куһаҕан санаалартан ыраастаныы, умнуу, хаалларыы буоларын куруук туһана сылдьыахпыт этэ. (2,56).
Киһи сирдээҕи, Орто дойдутааҕы олоҕо киһи буолууну ситиһэн киһи быһыылаахтык олоҕу олоруунан бүтэр. Киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата туспа баран Үөһээ дойдуга ыһылыннаҕына биирдэ айыы буолар. Айыы диэн тыл тыыннаах дьоҥҥо анаан этиигэ туттуллубат. (3,71). Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар айыы диэн тылы элбэхтик этэллэрэ, алгыска туһана сатыыллара сахалыы өй-санаа үөрэҕин букатын билбэттэрин биллэрэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Тыл – санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003.- 76.
2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
Валенсия. Вале́нсия (вал. "València" , ) —  Испания куората,  Валенсия аптаныамыйалаах сообщество уонна провинция киинэ. Мадрид уонна Барселона кэннилэриттэн олохтоохторун ахсаанынан үһүс куорат. Турия өрүс Сир ортотунааҕы байҕал түһэр сиригэр турар.
Устуоруйата.
Б.э. инн. 138 сыллаахха римляннар олохтообуттара диэн ааҕыллар. Ол эрээри ол да инниттэн гириэктэр уонна карфагеннар түөлбэлээн олорбут сирдэрэ. Б.э. инн. I үйэҕэ куораты лузитааннар ылбыттара, урусхаллаабыттара. Сотору кэминэн Рим консула Децим Юний Брут Каллаик куораты саҥаттан туппута уонна "Валентия" () диэн ааттаабыта, "ол аата Кириэппэс", диэн суолтаттан ураты Үтүө билгэ диэн суолталааҕа.  Август император ыраахтааҕылыыр кэмигэр култуурата уонна экэниэмикэтэ муҥутуурдук сайдыбыта — онно Via Sucronense диэн атыы-эргиэн суола ааһара олук буолбута. 
413 сыллаахха Валенсияны вестготттар былдьаабыттара, манан Рим провинцията буолан бүппүтэ. 
714 сыллаахха куораты маврдар, ылбыттара, Кордовия халифатын сорҕото гыммыттара. Вестготтар саҕана буомурбут куорат салгыы чэлгийэ сайдыбыта.  718 сылга олохтоохторун ахсаана 15 тыһыынча киһи буолбута. XI үйэ саҕаланыытыгар Мавритания Валенсията муҥутуур сайдыытын ситиспитэ, халифат ыһыллыбытын кэннэ үөскээбит Мавритаан хоруоллугун киинэ буолбута. образовавшегося после развала халифата. 5 үйэ кэриҥэ маврдар куораттара буолан турбут кэмигэр нүөлсүтэр ханааллар, тутуллубуттара, куорат эркиннэрэ хос тутуллубуттара (1021—1061 сыллар), сөҕүмэр уопсастыбаннай тутуулар баар буолбуттара (аныаха диэри арааб баанньыктара бааллар), куорат эргиэн киинэ буолбута.
Олохтоохторо.
Куорат испаанныы саҥарар, ол эрээри бырабыыталыстыба валенсия тылын тарҕата сатыыр. Олохтоохторун ахсаана иммиграция суотугар элбиир.
Кэрэ-бэлиэ сирдэрэ.
Куорат кэрэ бэлиэ сирдэринэн баай — «Мигелете» диэн аатынан биллэр холокуолуналаах сүдү готическай собуордаах (онно харалла сытар былыргы иһити Папа Римскэй Ытык Грааль быһыытынан билиммитэ), былыргы ис-тас барааннара баай киэргэллээх сыаркаптар, куораты көмүскүүр тутуулар сорҕолоро, ол иһигэр хас да сүдү боруота, орто үйэлэлэргэ тутуллубут Ла Лонха дэнэр солко биржатын дьиэтэ, былыргы куорат дьиэлэрэ, 19 үйэҕэ — сүүрбэһис үйэ саҕалыныытыгар тутуллубут модерн истиилинэн тутуллубут дьиэлэр (сабыылаах баһаардар, вокзал, почтамт), түмэллэр, аныгы зоопарка уонна океанариум. Валенсия Аан дойду Утумун испииһэгэр 1996 сыллаахтан киирэр.
Паронимия. Паронимия —(греч. παρά — таһыгар уонна ὄνυμα — аат) — тыллар семантическай уратыларынан туспалар эрээри, этиллиилэринэн сөп түбэһиилэрэ буолар. Лингвистикэҕэ иһиллиилэринэн уонна морфематын састаабынан тэҥ эрээри суолталарынан ураты тыллар. Атын суолталаах тыл оннугар туспа суолталаах тылы туттуу тахсар түгэнэ паронимияны туттуу буолар. Лингвистикэҕэ иһиллиилэринэн уонна морфематын састаабынан тэҥ эрээри суолталарынан ураты тыллар. Атын суолталаах тыл оннугар туспа суолталаах тылы туттуу тахсар түгэнэ паронимияны туттуу буолар. Сүрүн суолтаны уурулар артикуляционнай базаларынан сүп түбэспэт паронимнарга, холобур: "кыл – кыыл", "бил – биил", "ыт- ыыт" уо.д.а. бу тыллар аһаҕас дорҕоонноро уһунунан, кылгаһынан эрэ уратылаһаллар – оппозиция. Паронимия тыл ханнык араҥаҕа сөптөөхтүк туттулларын билбэккэ биир эбэтэр хас да тыл суолтатын тирэҕэ суохтук билии буолар. Сорох паронимнар тылга киэҥник тарҕанан баран, тылдьыкка майгыннаһаллара көстөр.Ону таһынан паронимы паонимазия диэни кытта бутуйаллар. "Паронимазия" – паронимы билэн туттууну ааттыыллар.
Литература.
1. Антонов Н. К. Саха тылын лексиката./ Дьокуускай. 1984
2. Бельчиков Ю. А., Панюшева М. С. Словарь паронимов современного русского языка. — М.; Рус.яз., 1994.-455 с.
3. Фомина М. И. Современный русский язык. Лексикология — Москва 1978г.
4. Шанский Н. М. Лексикология современного русского языка. -М.: 1960г.
Хоһуласпыт тыл. Хоһуласпыт тыл - (хатылааһын) тыл төрдө хатыланар.Саха тылын эриэккэс кэрэ этигэн ньымата тыл бутуннуутэ эбэтэр тыл хайа эмэ суьуо5э хоьулаьара буолар. Саха тылыгар тылы хоьулаан туттуу баарын аан маннай О.Н Бетлинг бэлиэтээбитэ. Оттон тыл оло5о хатыланыытын Е.И Убрятова чинчийбитэ хоьуласпыт тыл суолтатын уонна этиигэ хайдах туттулларын ырыппыта. 
Хоьуласпыт тыл дэгэт суолтата олус киэн предмет бэлиэтэ улаханын-кыратын толорутун-быhа5аhын кордорор бэлиэни кууhурдэр-сымнатар хайааьын араас тэтимин биэрэр иэйии эгэлгэ дэгэтин арыйар кыахтаах. Тылы хоһулаан туттуу кэпсэтии тылыгар уонна уус-уран истиилгэ туттуллар лингвистическэй бэлиэ буолар.
Хоһуласпыт тылы араас формаҕа туттан тыл этигэн кэрэтин оҥорор. Уус-уран айымньыга тылы хоһулаан туттуу эпическэй айымньы тылын байытар, экспрессиятын күүһүрдэр. Тус-туспа аат тыл паараласта5ына ордук киэн суолтаны биэрэр. Бу саха тылын биир бэлиэ уратыта олус этигэн ньымата буолар. Икки толору суолаталаах эбэтэр биирэ толору суолталаах, биирэ туспа туттуллубат аат тыл пааралаһыан сөп.Ити курдук паараласпыт тыллар суолталара аҥардыыларын суолталарыттан үксүгэр киэҥ буолар. Ол паара аҥара туспа суолтата да суох буоллаҕына, уларыйбат.Пааралаһар тыллар дорҕоонноро силлиспэттэр, ол иһин сурукка дефиһинэн холбоноллор. Лексикологияҕа паараласпыт тыллары куруук биир тыл курдук көрүллүөхтээх, тус-туһунан компоненнарга араартаан көрөр табыллыбат. 
Хоһуласпыт тыл көрүҥнэрэ.
1 Тыл уларыйыыта суох хоһуллар
2 Хоһуласпыт тыл иккис компонена уларыйар
3 Туохтуур буолар-буолбат формата хоһулаһар: Көстөр-көстүбэт
4 Хоһуласпыт тыл икки компонена иккиэннэрэ уларыйаллар: икки атахтаах уоhax мэйиитигэр санаабатах санаатын санаатын санаата өйдуобэтэх өйун ойдуотэдьиибэни тэриннэ дьиктини сананна тааьы тааьынан охсуолаан эрэр курдук чабыр5атан барбыт
5 Хоһуласпыт тылга күүһүрэр эбиискэ эбиллэр
6 Хоһуласпыт тылга аат сыһыат суолтатыгар: куустээх өйдөөх модун санаалах биир-биир туран оло5у уларытыы улуу мөккүөрү мөккуһэн сорох өлбүт сорох кыайбыт
7 Хоһуласпыт тыл хайааьын бэлиэни биэрэр: Дөрун-дөрун буола-буол Устуруока үрдүнээҕи бичик
Бөдөҥ бичик
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ 
1 Н.К Антонов Саха билиҥҥи тылын лиэксикэтэ 1976
2 П.С Афанасьев. Саха билиҥҥи тыла Лексикология
Ономасиология. Ономасиология - Семантика биир ураты хайысхата, барамай уонна көстүү (явление) суолтатын үөрэтэр үөрэх.
Семантика хайысхалара:.
Семасиология
Ономасиология
Амиров Фикрет Мешади Джамиль оглы. Фикре́т Мешади́ Джами́ль оглы́ Ами́ров (азерб. Fikrət Məşədi Cəmil oğlu Əmirov; 1922—1984) — Азербайджан сэбиэскэй композитора, педагог, профессор.
ССРС норуодунай артыыһа (1965). Социалистическай үлэ Геройа (1982). Сталин аатынан бириэмийэ иккис степеннээх лауреата (1949), ССРС государственнай бириэмийэтин лауреата (1980). 1947 сылтан ССКП чилиэнэ.
Олоҕун кэпсээнэ.
Фикрет Амиров сэтинньи ый 22 күнүгэр 1922 сыллаахха Гянджа диэн сиргэ аатырбыт ырыаһыт, тарист, композитор Мешеди Джамиль Амиров дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 
Кировабад куорат музыкальнай училищетын үөрэнэн бүтэрэн баран, Бакуга музыкальнай училищеҕа композиция кылааһыгар үөрэммитэ. 1939 сыллаахха Бакуга консерваторияҕа үөрэммитэ.
Сэрии саҕаланаатын Ф. Амиров фроҥҥа барбыта, бааһыран төннөн кэлбитэ. 1942—1945 сылларга — филармониҕа директор уонна уус-уран салайааччы, ону таһынан Кировобад куоракка музыкальнай училище директорынан үлэлээбитэ.
Ф. Амиров 1984 сыллаахха олунньу ый 20 күнүгэр өлбүтэ.
Сүрүн айымньылара.
Опералара.
«Улдуз» (1948)
«Севиль» (1953).
Табунанов Георгий Тимофеевич. Табунанов Георгий Тимофеевич — Саха сиригэр Осавиахим хамсааһынын тэрийээччи, пулеметнай рота хамандыыра, Японияны кытта сэрии кыттыылааҕа.
Содул. Содул диэн туох эмэ алдьатыылаах көстүү, сыыһа быһыы туохха эмэ сабыдыала, куһаҕаҥҥа тэбиитэ. (1,406). Содул диэн киһи үчүгэй диэн санаатыттан оҥорор быһыыларыттан элбэх куһаҕан үөскээн тахсарын этиллэр. Арыгыны элбэхтик иһии содула, арыгыһыт буолуу биллэр, дьон сэрэнэ, харыстана сатыыллар да кыаттарбат. Киһи тулуура улааттаҕына арыгыны аһара испэт буолар кыахтанар.
Билигин ордук улахан содуллаах наркотик эдэрдэргэ тарҕанан кэлэн иһэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна үөрэх министерствота оҕо өйө-санаата сайдыытын билбэттэриттэн “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этэн ыаллар баар-суох оҕолорун сыыһа үөрэтэ сылдьаллар. “Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этиилэр оҕо дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр санаатын аһара улаатыннаран сыыһа-халты туттунарын үксэтэр.
Эдэр киһи айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатаан наркотигы боруобалыы оонньуу сылдьан наркоман буолан хаалыыта содулга түбэһии диэн ааттанар. "Айыы үөрэҕэ" оҕолору сыыһа үөрэтиититтэн наркотик дьайыытыгар киирэн биэрэллэрэ элбээтэ. Ол иһин эдэр наркоманнар элбээн иһэллэриттэн наркотиктар тарҕаналлар.
Дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥоро сатааһын араас содулу үөскэтэрэ элбэх. Сахалар ол иһин оҕону үөрэтиигэ “Айыыны оҥорума” диэн этиини туһаналлар. Бу сыыһа-халты туттубат буолууга үөрэтэр үөрэҕи оҕону иитиигэ туһаналлар. (2,28).
Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.