mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Дапсы (тэрил). Дапсы — кирис охсоруттан киһи харытын, эрбэҕин харыстыыр тэрил. Үксүн муостан оҥоһуллар. Эрбэххэ уонна харыга бааллан туттарыллар.
Степанов Прокопий Егорович. Степанов Прокопий Егорович - СНГ суруйаачыларын бөлөҕүн чилиэнэ.
Кэбээйигэ Тыайа нэһилиэгэр 1932 сыллаахха төрөөбүтэ. Пединституту бүтэрбитэ, учууталлаабыта, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар кэрэспэдьиэннээбитэ. 
Мин төрөөбүт алааһым диэн 1956 сыллаахха оройуон хаһыатыгар бастакы хоһооно тахсбыта. мантан ыла бэчээккэ хоһоонноро, кэпсээннэрэ уонна художественнай очеркалара тахсан буолбуттара. Хорсун, бэйэлэрин умнар дьоннор тустарынан суруйар.
Тылбаастаммыт айымньылара "Современная литература народов России" хомуурунньукка тахсыбыта.
Удмуртия. Удмуртия Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — Ижевскэй.
Чечня. Чечня субъектов диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Хотугу Кавказ федеральнай уокуругар киирэр. Киин куората - Грознай куорат.
Чувашия. Чувашия Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Судаарыстыбаннай тыллара - нуучча уонна чуваш тыллара. Киин куората - Чебоксаар. 
Географията.
Чуваш Өрөспүүбүлүкэтэ Илин-Европа намталын илин өттүгэр, үксэ Волга уҥа кытылыгар, Сура уонна Свияга салааларын ыккардыгар сытар. Территорията — 18,3 тыһ. кв. км.
Арҕаа Нижнэй Новгород уобалаһын, хоту Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин, илин Татарстаанныын уонна Мордовиялыын, соҕуруу Ульяновскай уобаластыын быысаһар.
Килиимэтэ.
Чувашия сымнаһыар континент килиимэттээх, ойуурдаах куйаар уонна ойуур айылҕа зоналарыгар киирэр. Орто элбэх сыллааҕы салгынын температуурата тохсунньуга -13°С буолар; от ыйыгар +19°С. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 530—570 мм.
Устуоруйата.
1925 — Чуваш автономиялаах уобалаһа өрөспүүбүлүкэ статуһун ылбыт - Чуваш АССР үөскээбит. Чувашияны өрөспүүбүлүкэ гыналларыгар хас да барылы сыымайдаабыттара биллэр. Ол курдук ол саҕана Симбирскай билигин Ульяновскай куоракка кииннээн саҥа өрөспүүбүлүкэ оҥорор былаан баара. Ол эрээри, чувааштар бэйэлэрин этиилэрин улахаҥҥа уурбатахтара, чувааштар түөлбэлээн олорор кыра сирдэрин Казаан күбүөрүнэтиттэн эбэн биэрбиттэрэ эрээри, сорох сирдэрин төттөрүтүн атын күбүөрүнэлэргэ быһан биэрбиттэрэ, оттон Симбирскэй тула сир билигин Ульяновскай уобалас буолан сытар.
Нэһилиэнньэтэ.
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга1 243 431 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 67.79 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 59.81% (2013).
Национальнай састааба.
2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн республика территориятыгар 106 национальность баар эбит, онтон чуваштар үс гыммыт иккитин, онтон нууччалар чиэппэртэн элбэх элбэх эбит:
2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн атын национальностары эптэххэ маннык буолар эбит :
Мордовия. Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ — диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — Сараанскай (Саран Ош).
1930 сыл тохсунньу 10 күнүгэр тэриллибит.
Географията.
Өрөспүүбүлүкэ Илин-Европа хапталын илин өттүгэр сытар. Арҕаа өттө Ока-Дон хапталыгар, киин уонна илин өттө — Волгатааҕы үрдэлгэ. Үрдүк туочуката — 324 м.
Хоту Нижнэй Новгород уобалаһын, хотугулуу-илин — Чувашиялыын, илин — Ульяновскай уобаластыын, соҕуруу — Пенза уобалаһын кытта, арҕаа — Рязань уобалаһын кытта быысаһар.
Мордовияҕа 114 өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ: Мокша (Исса, Сивинь, Сатис, Вад салааларын кытта) уонна Сура (Алатырь, Инсар, Рудня салааларын кытта).
500-чэ күөл баар, онтон бөдөҥнөрө: Инерка, Татарка.
Килиимэтэ.
Орто-континенныҥы, тохсунньу орто температуурата −11 °C, от ыйын орто температуурата +19 °C. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 450—500 мм.
Флората уонна фауната.
Мордовияҕа ордук инньэлээх-сэбирдэхтээх уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, сэппэрээктээх уонна хонуу куйаардар бааллар. 109 кэргэҥҥэ киирэр 1230 көрүҥ тымырдаах үүнээйи тарҕаммыт. Онтон 4 көрүҥэ плауннар, 8 — боруулар, 18 — папоротниктыҥылар, 3 — голосеменнойдар, аттыттара — сибэккилээх үүнээйилэр. Үксэ оттуҥу үүнээйилэр баһыйаллар, мастар уонна сэппэрээктэр аҕыйахтар. Ойуур мастара: бэс, харыйа, тиит, черешчатай дууб, ясень, платаанныҥы клён, вяз, бородавчатай уонна пушистай хатыҥнар, ольха, кыра сэбирдэхтээх липа, хара тополь.
Мордовияҕа 63 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи (онтон 35-э сэдэх), 267 көрүҥ көтөр (70-а сэдэх), өрүстэргэ-күөллэргэ 44 көрүҥ балык үөскүүр. Үөн-көйүүр эгэлгэтэ элбэх (1000-тан тахса көрүҥ), рептилиялар уонна амфибиялар аҕыйахтар. Кыылларын улахан аҥаара ойуурга үөскүүр кыыллар (тайах, кабаан, бэдэр, солоҥдо, куобах, улар, куртуйах, тоҥсоҕойдор, чаччыгыныардар, синиицалар), кыра аҥаара куйаар фаунатын кыыллара (крапчатый суслик, степная пеструшка, слепыш обыкновенный, бөдөҥ тушканчик).
Пионтковскай Андрей Андреевич. Андрей Пионтковский (Андрей Андреевич Пионтко́вский) (бэс ыйын 30, 1940, Москуба) - Арассыыйа биллэр политолога, суруналыыс. Путинизм систематын утары барар.
Ыыс-араҕас өҥ. Ыыс-араҕас өҥ () — араҕас өҥ кыһылы кытта буккуспута.
Сырдык дабархай өҥ. Сырдык дабархай өҥ () — мас дабархайын сырдык өҥө.
Абаҕа оскуолатын түмэлэ. Абаҕа оскуолатын түмэлэ - Абаҕа устуоруйатын, дьонун-сэргэтин туһунан кэпсиир түмэл. Кудрин-Абаҕыыныскай аатын сүгэр. 1977 сыллаахха саха тылын учуутала Семенова Августа Савична тэрийбитэ.
Түмэл. Түмэл эбэтэр мусуой ( диэн тыл — Муузалар дьиэлэрэ диэн суолталаах тылтан тахсыбыт) — устуоруйа, култуура хаамыытын кэрэһэлиир малы-салы хомуйар, үөрэтэр, харайар уонна көрдөрөр тэрилтэ, эбии үөрэтэр-сырдатар уонна билиини тарҕатар аналлаах. 
Көмпүүтэр уонна интэриниэт сайдыбыттарын кэннэ араас диискэлэргэ уонна ситимҥэ виртуал түмэллэр үөскээбиттэрэ.
1946 сылтан аан дойдутааҕы тэрилтэ олохтоммута - ICOM (). Бу тэрилтэ түмэллэри өйүүр уонна сайыннарар аналлаах. Билигин бу тэрилтэ 115 дойдуттан 27 000-тан тахса кыттааччылаах, ЮНЕСКО-ны уонна атын аан дойду тэрилтэлэрин кытта ситимнээхтик үлэлиир. 
ICOM хас үс сыл аайы ханнык эрэ дойдуга мустар.
Ситии. Ситии – сылгы, таба иҥиириттэн хатарыллан оҥоһуллубут сап.
Бойобуода. Бойобуода () - Арассыыйа сирдэрин салайан олорбут ыраахтааҕы дьонноро. 
Саха сирэ XVII үйэҕэ Арассыыйа ыраахтааҕытын илиитигэр киирбитин кэннэ нуучча администрациятын 1784 сыллаахха дылы салайбыт дьоннор. 1641-1775 сс. уезд бойобуодата диэн ааттанар этилэр, онтон 1784 сылга дылы - провинция бойобуодата. Байыаннай, гражданскай, суут уонна полиция былаастарын бэйэлэрин илиилэригэр тутан олорбут муҥур тойоттор. Үбү-харчыны эмиэ салайаллара. Туох баар ыраахтааҕы биэрбит кыахтарын ыраахтааҕыга барыыс киллэриигэ ("искать государевы прибыли") туһаныахтаахтара.
Бастакы бойобуодаларынан икки киһи сулууспалаабыттара Головин Петр Петрович уонна Глебов Матвей Богданович. Бүтэһик бойобуоданнан Верещагин Алексей Степанович буолбута. Бойобуодалэр кэннилэриттэн Саха уобалаһын начаалынньыктара диэн дуоһунас үөскээбитэ.
Нууччалар Саха сиригэр кэлиэхтэриттэн бойобуодустуба (воеводство) тэриллиэр дылы нууччалар бэйэлэрин ыккардыларыгар элбэх булкуур тахсар этэ. Мангазея уонна Енисей хаһаахтара бу баай сиртэн дьаһаах хомуйарга күрэстэһэллэрэ, Томскайтан кытта салайа сатыыллара. Ол түмүгэр сахалар дьаһааҕы ардыгар хас да төгүл төлүүр кыһалҕаланналлара. Мантан сылтаан өрө туруулар буолаллара, нууччалар өттүлэриттэн булкуурунан туһанан үрдүк солону бэйэ байыытыгар туһаныы элбэхтик тахсара. Маны тохтотор туһуттан Андрей Палицын диэн уруккута Мангазеяҕа бойобуодалыы сылдьыбыт киһи Саха сиригэр туспа бойобуоданы аныырга туруорсубута
Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара. Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара
Хотугу Осетия. Хотугу Осетия Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Хотугу Кавказ федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — Владикавказ.
Наркотик. Наркотик ( — утутар, баттыыр, акаа-макаа оҥорор) — метаболизмҥа кыттар эттиктэри бэйэтинэн солбуйар кыахтаах, онтон сылтаан организмы тутулуктаах турукка киллэрэр, наркоманияҕа тириэрдэр эттик. Наркотик диэн тиэрмин үс критерийгэ эппиэттиир.
Дезоморфин. Дезоморфин (пермонид) - нарко анальгетик. Морфииннааҕар хас да төгүл активнай уонна сүһүрдүүлээх. 
Дезоморфин – морфин структууратын биир көрүҥэ буолар. Аан бастаан морфиины солбуйар эттиктэри көрдүү сылдьан синтезтаабыттар. 
Дьон олоҕо 2 эрэ сыл буолар. Дезоморфины туттар дьон ис иһиттэн сытыйаллар, бүтэһигэр өлөллөр.
Чэчиэн тыла. Чэчиэн тыла (, чеч. лат. "Noxçiyŋ mott") — наах тылларыттан биирдэстэрэ.
Чэчиэн тыла Чечен өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Дагестан Хасавюрт оройуонугар тарҕаммыт. 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн, бу тылы билээччилэр ахсааннара Арассыыйаҕа 1 360 000 кэриҥэ киһи эбит.
Чэчиэн тылынан Чечняҕа («Даймохк») уонна Дагестааҥҥа («Нийсо-Дагестан») хаһыаттар тахсаллар.
Суруга-бичигэ.
Ислаам тарҕаммытын кэннэ, арааб суруга-бичигэ киирбитэ. Имаам Шамиль арааб суругун-бичигин чэчиэн тылыгар сөпсөһүннэрэн анал суругу-бичиги киллэрбитэ, онто 1926 с. дылы туттуллубута. Ону таһынан чэчиэннэр уустарын устуоруйатын суруйар кинигэлэрэ «тептаардар» эмиэ арааб алпабыытынан суруллубут этилэр. Бу кинигэлэри үксүн НКВД 1944 сыллаахха суох гыммыта.
1925 сыллаахха чэчиэн алпабыыта латыыҥҥа көһөрүллүбүтэ, онтон 1938 свллаахха кириллицаҕа.
1992 с. Ичкерия (ЧРИ) парламена латыын алпабыытыгар көһөр туһунан сокуон ылыммыта да, 1994 с. сэрии саҕаланан бу сатамматаҕа. Билигин бу алпабыыт туттуллубат.
Илин Европа кэмэ. Илин Европа кэмэ () - UTC+2 кэм курун өссө биир аата. Бу кэми сорох Европа, Хотугу Африка уонна Чугас Илин дойдулара тутталлар. Олортон үксүлэрэ сайын эбии Илин Европа сайыҥҥы кэмин тутталлар UTC+3.
География.
Төгүрүк сылы быһа сайыҥҥы кэмҥэ көспөккө бу кэминэн Ливия эрэ олорор.
Бу дойдулар Илин Европа кэмин кыһын тутталлар (алтынньы бүтэһик баскыһыанньатын 1:00 UTC чааһыттан кулун тутар бүтэһик баскыһыанньатын 1:00 UTC чааһыгар дылы):
Хорҕолдьун. Хорҕолдьун (; Sn бэлиэлээх ) — Менделеев табылыыссатын бэһис периодын төрдүс бөлөҕүн сүрүн подгруппатын элэмиэнэ, атом нүөмэрэ 50. Чэпчики тимирдэр бөлөхтөрүгэр киирсэр. Нормальнай усулуобуйаҕа хорҕолдьун — пластичнай, кэбэҕэстик таптанар уонна тургэнник ууллар кылабачыгас үрүҥ көмүстүҥү тимир. Хорҕолдьун икки аллотропическэй модификациялаах: 13,2 °С кыраадыстан аллара α-хорҕолдьун (серое олово) - кубическай эрэһиэккэлээх алмаас көрүҥнээх, выше 13,2 °С кыраадыстан үрдүккэ β-хорҕолдьун (үрүҥ хорҕолдьун) - тетрагональнай кристаал эрэһиэккэлээх.
Маак Бүлүүтээҕи экспедицията (1854 — 1855 сс.). Маак Бүлүүтээҕи экспедицията. Бүлүү уокуругар кыһыл көмүс, тимир уонна туус баарын туһунан сурах тиийбитнэн сибээстээн тэриллибит экспедиция.
Экспедиция састаабыгар киирбиттэрэ Маак Р.К., Зондгаген А.К., Фурман М. уонна Павловскай А.П. 
Бүлүү өрүс алын тардыытын каартаҕа түһэрэн баран, Бүлүү куораттан Марха өрүс баһыгар баар Таас диэн сиргэ барбыт.
Манна экспедиция арахсар. Маак уонна Зондгаген Өлөөҥҥө бараллар, онтон Павловскай уонна Фурман Марханнан уонна Ыгыаттанан Сунтаар диэкки барбыттар. Сунтаарга көрсүһөхтээх этилэр.
Маак метеорологияны чинчийбитэ, геологияҕа сыһыаннаах холобурдары хомуйбута. Зонгаген сылдыбыт сирдэри каартаһа туһэрбитэ, барыта 52 каартаны оҥорбута.
Экспедиция матарыйаалара 30 сыл буолан баран "Вилюйский округ Якутской области" диэн кинигэхэ тахсыбыттара.
Всеволод II Ольгович. Всеволод II Ольгович Новгород-Северскэй - Русь 23-с салайааччыта. 1139-1146 сылларга кинээстэбит. Чернигов куоракка кинээстии олорон тастыҥ убайын Вячеслав Владимирович Рюрикович илиититтэн былааһы былдьаабыт - Киевы осаадалаабытыгар, киһитэ тахсан биэрбит. Ыалдьан өлбүт.
Кини кэнниттэн бииргэ төрөөбүт быраата Игорь II Ольгович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.
Игорь II Ольгович Рюрикович. Игорь II Ольгович Рюрикович - Русь 24-с салайааччыта, 1146 с. икки нэдиэлэ бөрөстүөлгэ олорбут. Бииргэ төрөөбүт убайа ыалдьан өлөрүгэр кинини хаалларбыт, ону тастыҥ быраата Изяслав II Мстиславич сэриинэн кэлэн билиэн ылбыт. Билиэҥҥэ түбэһэн баран манастыырга угуллубут.
Онон кини кэнниттэн тастыҥ быраата Изяслав II Мстиславич ыраахтааҕы буолбут.
Изяслав II Мстиславич. Изяслав II Мстиславич Владимир-Волынскай - Русь 25-с салайааччыта. 1146 сыллаахха тастыҥ убайыттан бөрөстүөлү күүһүнэн былдьаан баран Киев олохтоохторун көрдөһүүтүнэн былааһы Георгий I Владимирович Рюриковичка биэрбит.
Георгий (Юрий) I Владимирович Рюрикович. Георгий (Юрий) I Владимирович Рюрикович, биллэр аата Юрий Долгоруукай - Русь 26-с, 29-с, 32-с уонна 36-с салайааччыта. Бастаан 1149 сыллаахха Изяслав II кинээһи кыайан Киевы ылбыт, онтон нөҥүө сылыгар Изяслав II иһэрин истэн күрээбит. Ол эрээри киин куораты Вячеслав Владимирович Рюрикович ыла сылдьыбыт. Онтон кинини аҕыйах хонугунан Изяслав II үүрбүтүн кэннэ Галиция кинээһин өйөбүлүн туһанан Георгий төттөрү кэлэр. Ол сыл күһүнүгэр, сэтинньигэ Изяслав II аны венгрдары уонна да атын сойуустаахтарын кытта кэлэр, Георгий эмиэ куораттан тахсан биэрэр. Онтон 1152 сыллаахха туспа улуу кинээс бөрөстүөлүн Суздаль куоракка олохтуур. Онон 1152-1155 сылларга Русь икки туспа княжестволарга арахса сылдьыбыта.
Ол кэннэ 1155 сыллаахха Киевы ол саҕана кинээстии олорбут Изяслав III кинээстэн күһэйэн ылбыта. Онон судаарыстыба эмиэ биир салайааччыламмыта. Ол гынан баран 1157 сыллаахха сүһүрэн өлбүтүн кэннэ Русь эмиэ икки кинээстэммитэ.
Онон кини өлбүтүн кэнниттэн Киевкэ Изяслав III төннөн киирэн ыраахтааҕы буолбут, оттон Суздальга уола Андрей Юрьевич (Георгиевич) Владимир-Суздальскай бөрөстүөлгэ олорбут.
Изяслав III. Изяслав III Давидович Черниговскай - үстэ улуу кинээс буола сылдьыбыт. 1154-1155 сс. Киевка күүһүнэн киирээри гыммытыттан толлон Киев олохтоохторо бэйэлэринэн ыҥырбыттар. Онтон Юрий Долгоруукайы кытта сэриилэһимээри бөрөстүөлүн туран биэрбит. 1157-1158 сс. Юрий Долгоруукай өлбүтүн кэннэ Киевкэ төттөрү киирбит, онтон владмимр-волынь уонна галиция кинээстэрэ үүрэн кэбиспиттэр. Үһүстээн 1150 сыллаахха Киевы сэриилээн ылар. 1161 сыллаахха кыргыһыыга бааһыран өлөр.
Кини кэнниттэн Киевы Ростислав Мстиславич Смоленскай ылар.
Археология култуурата. Археология култуурата - биир сиргэ булуллубут/көстөр, атын сирдэргэ булуллубуттартан туох эрэ уратылаах малы-салы, археология мэҥэлэрин холбуу ааттыыр тиэрмин.
Үксүн археология култууратын ханнык эрэ бэлиэ уратытынан ааттыыллар: иһит-хомуос буоллаҕына ойуутунан, тас көрүҥүнэн, көмүү буоллаҕына сиэри-туому хайдах тутспуттарынан, эбэтэр ханнык сиргэ көстүбүтүнэн. Холобур Саха сиригэр неолит эпохатыгар үс археология култуурата баар диэн ааттыллар: Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит, Белькачиитааҕы орто неолит уонна Ымыйахтаахтааҕы хойукку неолит. Бу култууралар дьарыктара биир этэ: бултааһын уонна сылаас кэмҥэ балыктааһын. Ол гынан баран материальнай култууратыгар улахан уратылардаахтар. Сыалаах култууратын туой иһиттэрин тас өттүгэр өрөн оҥоһуллубут сиэккэ бэчээттэнэн хаалбыт, белькачиитааҕыга - туруору түспүт быа бэчээттэммит, оттон ымыйахтаахтааҕыга - баахыла курдук квадрат, көнө муннуктаах түөрт муннук, ромб формалаах сиэккэ. Таас туттар малларын формата эмиэ уратылардаах.
Археология култуурата биистэр уонна омуктар сурук үөдүйүөн иннинээҕи устуоруйаларын сабаҕалыырга туһаныллар.
Археология мэҥэлэрэ. Археология мэҥэлэрэ - киһи-аймах былыргытын сабаҕалыырга туһаныллар устуоруйаны кэрэһэлиир мал-сал.
Бу мэҥэлэргэ түҥ былыргы дьон олорбут сирдэрин (стоянкалары), көмүүлэри, айыылары аһатар сирдэри, тааска ойуулары уонна хаһыы кэмигэр булуллубут мал-сал кырадаһынын ааттыыллар: туттар сэби-сэбиргэли, булт тэрилин, дьиэтээҕи малы, таҥаһы, киэргэли, дьиэлэр уонна көмүүлэр омооннорун уо.д.а.
Археология мэҥэлэрин булуу уонна чинчийии былыргы устуоруйаны билэргэ сүҥкэн суолталаах.
Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит култуурата. Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит култуурата эбэтэр Сыалаах култуурата - эрдэтээҥи неолит саҕана (биһиги эрабыт иннинэ 6000-4900 сс.) баар буола сылдьыбыт археология култуурата. Сабаҕалааһын быһыытынан 1000 сыл тухары баар буола сылдьыбыт. Аатын Эдьигээнтэн 90 км тэйиччи сытар Сыалаах күөл аатыттан ылбыт. Ол күөл таһыгар 1945 с. А.П. Окладников былыргы дьон олохсуйа сылдьыбыт сирдэрин булбута. 
Онно олоро сылдьыбыт дьоннору "Сыалаахтар" диэн ааттыыллар. Сыалаахтар аан бастаан таас үйэ саамай кыахтаах булдун сэбин - ох сааны, уҥуохтан оҥоһуллубут атаралары, керамиканы (уокка сиэтиллибит сиэккэ ойуулаах туой иһиттэри) туттубуттар. Тааска ойууларыгар тайах элбэхтик көстөрүн иһин тайаҕы таҥара курдук көрөллөр эбит диэн сабаҕалыыллар.
Тайах. Тайах () - бөдөҥ кыыл. Ыыраахтаах туйахтаахтар Табатыҥылар кэргэннэрин Тайахтар уустарыгар киирэр.
Этэ-сиинэ бөдөҥ, модьу-таҕа. Төбөтө улахан, атахтара уһуттар, сиһэ этигэр-сиинигэр тэҥнээтэххэ кылгас. Тыһыта муоһа суох. 
Саха сирин ойуурдаах сирдэригэр барытыгар баар, сайын сорох сиринэн туундараҕа кытта киирэр. Ахсаана 1960-70 сс. 50 тыһ. кэриҥэ этэ, 1976 - 78 тыһ., 1992 - 60 тыһ., 1999 - 40-50 тыһ.
Тайах ааттара.
Сааһын туола илик тайах оҕотун "ньаргы" диэн ааттыыллар.
Аараҕай тайах (аар тайах) - кырдьаҕас улуу кыыл. Буур тайах - баараҕай атыыр тайах. Дуул тайах - дуолан тайах. Лөкөй тайах - сиппит атыыр тайах. Ойдоох буурай тайах - адаархай улахан муостаах тайах. Үөҥэс тайах - үс-түөрт саастаах тайах.
Табатыҥылар кэргэннэрэ. Табатыҥылар () - ыыраахтаах туйахтаахтар кэргэннэрэ.
Ишутинецтар. Ишутинецтар эбэтэр каракозовецтар - XIX үйэ ортотугар Арассыыйаҕа тэриллибит бааһынай өрөбөлүүссүйэтин бэлэмниир уопсастыба чилиэннэрэ. Салайааччылара Н.А. Ишутин. 1866 с. муус устар 4 күнүгэр Петербуурга уопсастыба чилиэнэ Д.В. Каракозов Александр II ыраахтааҕыны ытыалаабыта. 
Ол гынан соругун сиппэтэҕэ эрээри ишутинецтары туппуттара. Каракозовы суутунан ыйаан өлөрбүттэрэ, уоннааҕылары Байкаал эргин хаатыргаҕа ыыппыттара, онтон Саха сиригэр көскө олорбуттара. Бу дьон бары үөрэхтээх дьон буолан Саха сирин сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрбиттэрэ.
Арассыыйа салайааччылара. Русь, Нуучча улууһун, Арассыыйа, Арассыыйа импиэрийэтин, Сэбиэскэй Арассыыйа, ССРС, Арассыыйа федерациятын салайааччылара (862—2010). 
Билиҥҥи Арассыыйаны хас да урут баар буола сылдьыбыт иллэри (судаарыстыбалары, импиэрийэлэри) кытта ситимнииллэр. Олортон Арассыыйа билиҥҥи историографиятыгар ордук билиниллэллэр: Русь (Киевскэй Русь, Владимирскай Русь), Көмүс Ордуу Нуучча улууһа (бастаан Владимир куоракка, кэлин Москубаҕа кииннээх), тутулуга суох Русь (Уордаах Уйбаан уонна кини уола Василий III саҕана), Арассыыйа (1533-1689 сс.), Арассыыйа Импиэрийэтэ (Олунньутааҕы Өрөбөлүүссүйэҕэ дылы), Арассыыйа (1917 с. кылгас кэмҥэ), Сэбиэскэй Арассыыйа, ССРС уонна Арассыыйа Федерацията (1991 сылтан билиҥҥэ дылы).
Онно сөп түбэһиннэрэн Арассыыйа салайааччыларынан ити иллэр баһылыктарын ааттыыбыт.
Бу барылынан аан бастакы салайааччынан Рюрик I ааҕыллар. Барыта билиҥҥи туругунан 120 салайааччы утуу-субуу, сороҕор биир да кэмҥэ олоро сылдьыбыт. Сорох баһылыктар былааска хаста да олоро сылдьыбыттар, холобур, Юрий Долгорукай XII үйэҕэ былаас былдьаһыытын түмүгэр 26-с, 29-с, 32-с уонна 36-с улуу кинээс буола сылдьыбыт.
Норденшельд экспедицията (1878 - 1879). Норденшельд экспедицията (1878 - 1879). 1875 сыллаахха Норденшельд парустаах аалынан Енисей өрүскэ диэри тиийбитэ. 
1876 сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри Хоту океанынан сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.
1878 сыллаахха ""Вега" уонна "Лена"" диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын Беринг силбэһиитигэр диэр тиийбитэ.
Колчинскай хомоҕо кыстаан баран Беринг силбэһиинэн Чуумпу океаҥҥа киирбитэ. 1880 сыллаахха Суэц канаалынан Евразияны эргийэн Швецияҕа төннубүтэ.
Норденшельд аатынан Таймыыртан хоту сытар арыылары ааттаммыттара.
Попов Григорий Андреевич. Попов Григорий Андреевич (26.11.1887—06.12.1942) — Саха сиригэр төрөөбүт нуучча аҕабыыта, чинчийээччитэ, уопсастыбаннай диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
1887 сыл сэтинньи 26 күнүгэр (урукку истиилинэн сэтинньи 13) Арҕаа Хаҥалас улууһун Өктөмүгэр нуучча аҕабыытын кэргэнигэр төрөөбүтэ. Поповтар уустара 1764 с. Сунтаардааҕы Введенскэй таҥара дьиэтин төрүттээбит, Улуу Устюгтан кэлбит аҕабыыт Попов Василий Иннокентьевичтан саҕаланар. Григорий Андреевич аҕата Андрей Григорьевич Попов ол саҕана Өктөм таҥаратын дьиэтигэр псаломщиктыыр эбит (кэлин диакон, таҥара дьиэтин оскуолатын учуутала, Абаҕа аҕабыыта). Ийэтэ эмиэ аҕабыыттартан төрүттээх - протоиерей Петр Кузьмич Попов кыыһа.
Григорий кыра эрдэҕиттэн саха оҕолорун кытта улааппыт буолан саха тылын төрөөбүт тылын курдук билэрэ. Сэттэ сааһыттан уолу аҕата ааҕарга үөрэппит, онтон Дьокуускайга репетитор наймылаһан үөрэттэрбиттэр, кэлин Мариинскай приюкка үөрэттэрэ биэрбиттэр. Онтон Абаҕаҕа начаалынай оскуолаҕа үөрэммит. 1899 сыллаахха 12 сааһыгар Дьокуускайдааҕы духовнай училищеҕа киирбит. Онно биирдии кылааска иккилии сыл хаала-хаала үөрэнэн 3 сыллаах үөрэҕи 6 сылынан бүтэрбит.
1905 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинария бастакы куурсугар киирбит. Манна үөрэнэр сылларыгар В. Чепаловтыын "Маяк" марксистскай куруһуокка сылдьар. Семинария уопсайыттан үүрүллэр уонна икки сыл полиция кэтэбилигэр сылдьар. 1911 с. семинарияны бүтэрэр. Дьокуускайдааҕы духовнай консисторияҕа үлэлиир, онтон харчы мунньунан баран 1913 с. Казааннааҕы духовнай академияҕа монгуол салаатыгар киирэр. 1917 с. экзээмэннэрин ситиһиилээхтик туттарар уонна бэс ыйыгар кандидатскай үлэтин көмүскээн богословия кандидаата буолар. Тиэмэтэ «История христианского просвещения якутов и других инородцев Якутской области».
Туртас. Туртас (, ), ардыгар "элик" дииллэр — табатыҥыларга киирэр ыыраахтаах туйахтаах кыыл.
Сибииргэ үөскүүр туртаһы сорох ааптардар Европа туртаһыттан туспа көрүҥҥэ араараллар — Сибиир туртаһа (). 
Сибиир туртаһа хромосоматын набора Европа туртаһыттан атына дакаастаммыта, кинитээҕэр бөдөҥ буолар. Ол гынан баран морфологията, иммунохимиятын көрдөрүүлэрэ атылыылар .
Айыы. Айыы ("Айыы үөрэҕэ", "Саха итэҕэлэ"), итэҕэл, үксэ сахаларга, эбэҥкилэргэ, эбээннэргэ, үкагирдарга, сорох нууччаларга тарҕаммыт итэҕэл буолар. Итэҕэйэр дьон ахсаана 700 тыһ курдук. Айыы итэҕэлэ 800-тэн - 1000 саастаах итэҕэл буолар, айылҕаҕа итэҕэйиллэр итэҕэллэртэн саамай кырдьаҕастара. 
Сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, Айыы итэҕэлэ Аан Дойдуга саамай былыргы итэҕэл буолар, Ислам, Буддизм, Христиан итэҕэллэрэ Айыыттан тахсыллар төрүттээхтэр диэн. Айыы итэҕэлэ атын итэҕэллэр курдук былыр сүппүт кинигэлээх эбит, Айыы бичигэ дэнэр. Онно Айыы тойон таҥара Аан Дойдуну 9 халлааҥҥа араарбыт, уонна сахалары Өҕүпэт (Египет) диэн дойдуга олохтообут. Онтон хоту сахалары Сир Ийэҕэ (Сирия) ыытпыт.
Олоҕурбут механика. Олоҕурбут механика — (атын аата Ньютон механиката, нууч. - "классическая механика") — Исаак Ньютон уонна Галилео Галилей олохтообут сокуоннарыгар үлэлиир механика көрүҥэ. Үөрэтэр, чинчийэр эйгэтэ — эттиктэр оруннааһыннара уонна ол кэмҥэ дьайар араас содуллары.
Олоҕурбут механика үс көрүҥҥэ арахсар: