mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Эмтээх үүнээйилэр хомууйуу. Эмтээх үүнээйилэри хомуйуу, куурдуу уонна харайыы.
Айылҕаҕа үүнэр эмтээх үүнээйилэри ким баҕарар хомуйуон сөп эрээри, үрдүк хаачыстыбалаах эмтээх сырьену хомуйарга чопчу билии, үөрүйэх, сатабыл, хомуйар, куурдар уонна харайар быраабылалары билиин наада: эмтээх үүнээйилэр хаьан хомуллаллара, ханнык, хайа чааһын, сайдыытын кэмин, хомуйар сиргэ төһө элбэҕин учуоттааһын, сырьену куурдарга бэлэмнээһин, ыраастааһын, харайыы уо.д.а.
Сүрүн ыйыылар.
Ол курдук:
"Бэс мутукчата, сиһик туораҕа" - кыһын салгын температурата 0°С кыраадыстан аллараа түспүтүн, сир тоҥмутун кэннэ уонна халлаан ириэриэн иннинэ хомуллуохтаах.
"Үнүгэс" - хатыҥ уонна бэс киэннэрин саас дыгдайан эрдэхтэринэ, эдэр хойуутук үүммүт мастардаах сирдэртэн (сэдэхситэн, үчүгэйдик үүнэллэрин хааччыйа таарыйа) кураан күҥҥэ ылыллаллар.
"Хатырык" - мастар, талахтар сүмэһиннэрэ сүүрэр кэмигэр, эмиэ хойуутук үүммүт мастардаах сирдэртэн ылыллаллар.
"Сэбирдэх" - кыптыыйынан үчүгэйдик үүммүтүн араас өттүттэн, ырааһынан уонна үөнисиэбэтэҕин, ыалдьыбатаҕын ылыллар, уонна чараас гына сиидэтиҥи таҥас (маарыла, чараас сиидэс) мөһөөччүккэ күлүккэ, ардах хоппот, илиппэт сиригэр куурдуллар. Сэбирдэҕи сырье быһыытынан үүнээйи сибэккилэниэн иннинэ хомуйуллуохтаах. Хатыҥ, тэтиҥ, тирэх мас (тополь) сэбирдэхтэрин бэс ыйын маҥнайгы аҥарыгар хомуйуллубута ордук уохтаах эмп буолар.
"От" - сибэккилэнэн эрдэҕинэ сиэрпэнэн, секатарынан эбэтэр быһаҕынан 1/3 - 1/2 чааһын, улахан эрбэһиннэри сибэккилээх дьөрбөлөрүн, ойоҕос лабааларын бөдөҥ сэбирдэхтэрин кытта хомуйуллар. Хойуутук киэҥ сиринэн тайаан үүммүт буоллахтарына, хотуурунан охсон ылан баран, эмтээх отторун талан, ылҕаан ылыллар. Ити кэннэ сииги туппат халыҥ бөҕө кумааҕыга, таҥаска кутан, тыал үрэр сиэткэлээх долбуурдарга күн көрбөт, сиигирбэт сиригэр куурдуллар.
"Сибэкки уонна сибэкки бөлөҕө" - эмтээх сырье быһыытынан сибэккилэнэн эрдэҕинэ хомуйуллар. Бутоннары уонна сибэккилэнэн бүтэн эрэллэри үүнээйигэ хаалларыллар.
"Отон уонна сиэмэ" - ордук үчүгэйдик ситтэхтэринэ, саамай сыаналаах эмтээх сырье буолаллар. Ол иһин кинилэр ситэллэрин көрөн илиинэн эрэ хомуйуллар.
"Силис, силиргэх, луковица, төрдүн аһа" - үүнээйи үөһээ өттө хатан эрдэҕинэ, сайын бүтүүтэ, күһүн, сороҕор саас үүнээйи үөһээ өттө үүнэрэ саҕалана илигинэ хомуйуллар, ол эрээри бары өттүнэн сыаналаатахха, күһүн хомуллара ордук.
Эфирдээх арыылаах сырьену куурдар сир (боҕуруоскай оту, ыылаах харыйа (пихта) мутукчатын, валериана силистэрин силиргэхтэриниин уо.д.а.) наһаа итии буолуо суохтаах. Гликозидтаах сырьелары (долохонону - бояришнигы, күн сибэккитин отун - адониһы) түргэнник 50°-60° итиигэ куурдуллуохтаах. Аскорбиновай кислоталаах сырьену дөлүһүөнү уо.д.а. 80°-90° итиигэ куурдуллуохтаах.
Токсоплазмоз. Токсоплазмоз — төрүкү эбэтэр кэлин бэриллэр өрдүк барар уонна ардыгар хроническай өттүгэр кубулуйар паразитарнай ыарыы. Киһи доруобуйатыгар сүрүннээн таарыйар сирдэрэ: ниэрбинэй систиэмэ, харах, быар, уонна да атын уорганнар.
Уопсай характеристката.
Ыарыыны көбүтээччи - "Toxoplasma gondii" простейшие тииптэригэр ("protozoa") споровиктар кылаастарыгар (sporozoa), кокцигий этэрээттэригэр (coccidia), токсоплазмалар эрээттэригэр киирсэр клетка иһинээҕи паразит. Быһыытынан апельсиҥҥа эбэтэр кэлтэгэй ыйга маарынныыр. Кинилэр өҕүллэҕэстэр, эттигин биир уһуга сытыы, атына - ордук төгүрүк быһыылаах, кээмэйэ 4-7x2-5 мкм буолар.
Ыарыы бэриллэр көрүҥнэрэ.
Токсоплазмоз ыарыыга сыстар кутталлаахтар сөптөөх термическэй обработканы ааспатах эти уонна сымыыты сиэччи дьон.Трансмиссивнай уонна внутриутробнай көрүҥүнэн сытыы эмиэ көрүллэр. Сүрүн токсоплазмоз бэриллэр биричиинэлэрэ:
Клиническэй хартыыната:.
Токсоплазмоз острай көрүҥэ мэлдьи клиническэй үтүөрүүгэ тириэрдэр, ол эрээри организм сыстыганнаах ыарыыларга, дьаакка ылларбат кыаҕа мөлтөх буолар. Ол гынан баран үксүгэр хроническэй өттүгэр кубулуйуон, доруобуйа биллибэттик аһардардан, боростуой ыарыылары кытта бутуйуохха сөп:
 - сэниэтэ суох буолуу, ыарытыйыы, үрдүк температура;
 - лимфалаах былчархайдар көбөллөр;
 - чуоҕур ымынах;
 - быар уонна таал кээмэйэ улаатыыта.
 Үксүн ыарыһахтарга миокардит, холецистит, гастрит, энтероколит, тыынар уорган, мэйии ыалдьыыта, менингоэнцефалит, бронхит уонна да атын ыарыылар баар буолаллар.
Эмтээһин көрүҥнэрэ.
Сыстыганнаах ыарыы стационарыгар сытан эмтэнээһин ирдэнэр.
Токсоплазмоһу эмтииргэ туттуллар сүрүн эмтэр көрүҥнэрэ:
Ыарыы дьайыытын түмүгэ.
Киһи этэ-сиинэ сыстыганнаах ыарыыларга, дьаакка ылларбат кыаҕа күүстээх буоллаҕына инники олоҕор туох да куттал суоһаабат.
Токсоплазмоз ыарыыга сыстыбыт хат буолбут дьахтарга төрүөхтээх оҕото нуорматтан туоруур, мэйиитигэр, нервнэй системэтигэр,хараҕар уонна да атын уорганнарыгар куһаҕаннык дьайар кутталлаах.
Хос быһаарыы.
↑ Исаев Д. Н. Умственная отсталость у детей и подростков. Руководство. — СПб: Речь, 2003. — С. 63. — 397 с. — ISBN 5-9268-0212-1.
Параллелепипед. Параллелепи́пед (был.-гириэк. παραλληλ-επίπεδον, был.-гириэктэн. παρ-άλληλος — «» уонна был.-гириэктэн. ἐπί-πεδον — «») — , параллелограмм буоллаҕына олох буолар, эбэтэр (тэн суолталаах) алта кырыылаах, хас биирдии кырыыта параллелограмм буолар. (тэн суолталаах) алта кырыылаах, хас биирдии кырыыта параллелограмм буолар.
Параллелепипед көрүҥэ.
Параллелепипед хас да көрүҥнээх буолар:
Сүрүн элеменнар.
Икки параллелепипед кырыыта, биир уопсай суох, утары турар диэн ааттанар, онтон биир уопсай ойоҕостоох — ыкса сибээстээх. Икки параллелепипед , биир кырыыга киирбэт утары турар диэн ааттанар. Утары турар оройдору холбуур параллелепипед диэн ааттанар. Көнө муннук параллелепипед үс ойоҕос уйуннара, биир уопсай оройдооҕу, кини кээмэйэ диэн ааттанар.
Сүрүн пуорлулара.
Көнө параллелепипед.
Ойоҕос өттө ньуур иэнэ: Sб=Ро*h, ханна Ро — олох , h — 
Толору ньуур иэнэ: Sп=Sб+2Sо, ханна Sо — олох иэнэ
Көнө муннуктаах параллелепипед.
Ойоҕос өттө ньуур : Sб=2c(a+b), ханна a, b — олох өрүтэ, с — көнө муннуктаах параллелепипед ойоҕос өттө кырыыта
Толору ньуур иэнэ: Sп=2(ab+bc+ac)
Сабардам: V=abc, ханна a, b, c — көнө муннуктаах параллелепипед кэмнээһинэ.
Кууп.
Ньуур иэнэ: formula_1
Сабардам: formula_2, ханна formula_3 — кууп кырыыта.
Көҥүл параллелепипед.
Көҥүл параллелепипед сабардама уонна тэҥнэниилэрэ субуллук биллэллэр. Параллелепипед сабардама тэн, параллелепипед үс өрүтүнэн быһаараллар, биир оройтон тахсаллар. Параллелепипед өрүт уһуна уонна ыккардынан турар муннуктар тэҥнэниитэ үс биэрэллибит вектор булкаастаах үөскэм квадракка тэн этиини биэрэр.
Математическай аналиһыгар.
Математическай аналиһыгар n-мернам көнө муннуктаах параллелепипедыгар formula_4 элбэх чоптоох formula_5 вида formula_6 өйдүүллэр.
Сардаҥа (геометрияҕа). Сардаҥа (геометрияҕа) биитэр көнө аҥаара - көнө сурааһын баһа, биир хайысхаҕа сытар,  бэриллибит туочукаттан ону таһынан бары туочукаттан турар буолуон сөп.
Ханнык баҕара көнө сурааһыҥҥа сытар туочука, сурааһыны икки сардаҥа гына аҥаардыыр.
Хас биирдии көнө сурааһыҥҥа, О туочука хас да туочукаҕа хайытар кыахтаах, биир чаҕылхай О туочука гына уонна икки көнө аҥаардыы гына, өскөтүн О туочука икки көнө сурааһын туочукаларыгар сытар буоллаҕына, хас да эбии өрүттэрдиин ситимнэспит буолуохтаах.
О туочукаттан саҕаланар сардаҥа, өскөтүн А туочуканы бэйэтигэр илдьэ сылдьар буоллаҕына, "ОА сардаҥа" биитэр [ОА) диэн бэлиэтэнэр.
Хас биирдии эбии өрүт О туочукаҕа саҕаланар аһаҕас сардаҥа диэн ааттанар.
Аһаҕас сардаҥа уонна кини саҕаланыыта, О туочуканы кытта сыстар түгэнигэр - О туочука саҕаланыылаах сардаҥа диэн ааттанар.
Сардаҥаны өссө ааттыахтарын сөп муҥура суох көнө чыыһылалар арыттарын. Ханнык баҕара көнө сурааһыҥҥа сытар туочука, көнөнү икки аҥардыы көнө гына хайытар, ол эбэтэр икки бас гына.
Хас биирдии биһириир а чыыһыла бэриллибит О туочукалаах сардаҥаҕа, үөскүөн сөп соҕотох а уонна О туочукаттан тэйиччи А туочука.
Хас биирдии бас иккис сардаҥа эбии сардаҥата диэн ааттаныан сөп.
Терминология.
Кенө сурааһын, сардаҥа уонна быһыы сурун терминологията Якоб Штейнерынан 1833 сыллаахха олохтоммута.
Джон фон Нейман. Джон фон Нейман (, эбитэр Иоганн фон Нейман; ; төрөөбүтүгэр Я́нош Ла́йош Нейман; , IPA: ) (Тохсунньу 18 күнэ 1903, Будапешт – Олунньу 8 күнэ 1957, Вашингтон) — еврей төрүттээх венгеро-американский математик, квантовай физикаҕа, квантовай логикаҕа, функциональнай анализка, теория множеств, информатикаҕа, экономияҕа уонна да атын үөрэххэ, улахан кылаан оҥорбут киһи.
Саамай ордуктун кини аатын компьютер архитекуратын (Архитектура фон Неймана) оҥорбут киһиннэн билэллэр.
Биография.
Янош Лайош Нейман үс уол оҕоттон бастыкыннан, кыахтаах еврейскай ыалга Будапешка, ол бириэиэҕэ иикис Австро-Венгерскай империя киин куоратыгар, төрөөбүт. Кини аҕата, Макс Нейман (венг. Neumann Miksa, 1870—1929), Печ диэн кытыы куораттан, Будапештка 1880 сыларга көспут, доктор юриспруденции аатын ылбыт уонна адвокатынан бааҥҥа улэлээбит, дьиэ-кэргэнэ бары Серенчаттан төрутэхтэр. Ийэтэ, Маргарет Канн (венг. Kann Margit, 1880—1956), дьиэ хаһаайката уонна Якоб Канн, ситиһиилээх комерсант улахан кыыһа. Кини ийэтэ, Каталина Мазельс ( фон Нейман эбээтэ), Мункачаттан төрүуттээҕэ.
Янош эбэтэр Янчи, 6 саастаҕар өйүгэр икки восьмеричнай чыһыланы түҥэтэр этэ. Аҕатын кытта древнегреческай тылынан кэпсэтэрэ. Эрдэттэн математика, чыһыла уонна логика үөрэтиннэн интэриэһиргээн дьарыктанара. 8 сааһыгар математика логикатын үчүгэдик билэрэ. 1911 сыллахха лютеранскй гимназияҕа киирбитэ.
Фон Нейман доктор философии по математике степенин Будапешт университетыгар, 23 саастаҕар ылбыта.
1926-1930 сылларга Джон фон Нейман Берлин университетыгар приват-доцент улэтигэр улэлээбит.
1937 сыллахха фон Нейман США гражданина буолбут. 1938 сылга М.Бохер аатын премиятын ылбыт.
Сайын 1954 сылга фон Нейман охтон,уҥа санан өлөрөн ыарыыта ааспахха, хирургтар уҥуох рагын диагноз туруорбуттар. Олунньу 8 кунугэр өлбүт Вашингтоҥҥа харыллыбыт.
Айыы.
Фон Нейман квантовай механика аппаратын оҥорбут дьонтон биирдэстэрэ буолар. Бэйэтин квантовай механика акциоматизациятын сыһыанын "Математические основы квантовой механики" (нем. Mathematische Grundlagen der Quantenmechanik) диэн үлэҕэ 1932 сыллахха ырыппыта.
Аксиоматизация теория множеств бүтэрэн баран, аксиоматизация квантовой механиканнан дьарыктаммыта. Кини тута ойдообүт, квантовай системалары гильбертовай пространствоҕа туочка курдук күрүөххэ сөбүн. Ол иһин боростуой физикаха кэрҥнэр линейнай оператор гилбертовай пространство үрдүнэн көрдөрүөххэ сөп. Оннук буолан квантовай механика үөрэтиитэ, алгебра линейнай эрмитовай оперторга кыччатыннарыллыбта.
Оло5ун кэпсээнэ.
Фон Нейман иккитэ кэргэннэнэ сылдьыбыта. Бастыкытын, Мариэттэ Кевешины ойох 1930 сыллахха ылбыт. 1937 сылахха арахсыбыт, 1938 сылахха Клара Дэн диэн дьахтары кэргэн ылбыт. Бастакы кэргэниттэн кыыс оҕоломмун - Марина, кэнники биллилээх экономист буолбут.
Пирамида. Пирами́да (былыргы греческай тылтан πυραμίς)-элбэх өрүттээх геометрический эттик, онтон биир өрүтэ (олоҕо)-хайа баҕарар элбэх муннук, атын өрүттэрэ (ойоҕос өрүт)-биир оройдоох үс муннуктар. Олоҕо хас муннуктаа5ыттан араараллар үс муннуктаах пирамидаларга (тетраэдр), түөрт муннуктаах уонна да атыттар. Пирамида конус быстах түбэлтэтэ буолар.
Пирамида геометрияҕа сайдыытын туһунан.
Пирамида геометрията төрүттэммитэ Былыргы Египетка уонна Вавилонияҕа, ол гынан баран көхтөөх сайдыыны ылбыта Былыргы Грецияҕа. Пирамида сабардамын былыргы египет олохтоохторо билэллэр этэ. Бастакы пирамида сабардамын билбит буолар Греция математига Евклид, онтон дакаастаабыт Евдокс Книдский. Евклид пирамида туһунан билиитин бэйэтин "Началатыгар" XII томугар системалаан киллэрбитэ, уонна пирамида бастакы быһаарыытын таһаарбыта: тутан-хабан көрүөххэ сөптөөх хапталларынан оҥоһуллубут фигура, хапталлар биир хапталтан тахсан биир сиргэ мунньусталлар.
Пирамида биир хапталга тэнититиллибит ньуура.
Биир хапталга тэнититиллибит ньуура диэн ойоҕос өрүттэринэн уонна пирамида олоҕунан оҥоһуллубут хаптаҕай фигура (пирамида элеменнэрэ, ол эбэтэр өрүттэрэ, бэйэ-бэйэлэрин үрдүгэр сытыспаттар).
Пирамида уратыта.
Ойоҕос кырыылара тэҥ буоллаҕына:
Ойоҕос эттиктэрэ олоҕугар тэҥник иҥнэйэн сытар буоллахтарына:
Пирамиданы атын геометрическай эттиктэри кытта сибээстиир теоремалар.
Сфера
Конус
Цилиндр
Пирамидаҕа сыһыаннах формулалар.
formula_1 
formula_2-пирамида олоҕун иэнэ онтон, formula_3-пирамида үрдүгэ;
formula_4
formula_5-параллепипед сабардама;
formula_6
formula_7-быһыта охсуллубут кырыылар , formula_8- formula_7икки ардылара , formula_10- formula_7икки ардынааҕы муннук;
formula_12
formula_13
Харди, Том. Э́двард То́мас (Том) Ха́рди (; 1977 бала5ан ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт Англия актера. BAFTA бириэмийэ хаhаайына, «Оскар» бириэмийэтин сорунааччыта, Hardy, Son &amp; Baker компания олохтооччута. «» диэн киинэ5э уhуллан баран аатырбыта, киинэ5э сүрүн оруолу оонньоон, BAFTA бириэмийэтин ылбыта.Кини биллэр киинэлэрэ «Бронсон», «Рок-н-рольщик», «Начало», «Воин», «Легенда», «Самый пьяный округ в мире», «», «Лок», «», «Выживший», «Дюнкерк» уонна «Веном».
Эдэр сааhа.
Том Харди, ыалга со5отох о5о, Лондон ар5аа уокуругун Хаммерсмиттан төрүттээх. Ийэтэ Энн ирландскай ыалтан төрүттээх, худуоһунньук үлэлээх. А5ата Эдуард (Чипс) Харди комедия суруйааччыта. Харди «Ридс» уонна «Тауэр-Хаус» оскуоларыгар үөрэммитэ, Ричмондской театральнай оскуолатыгар, онтон Drama Centre London үэрэ5игэр туттарсыбыта. Кини карьератын байыаннай драматтан са5алаабыта. Том маҥнайгы киинэтэ байыаннай триллер буолар «Чёрный ястреб» (2001).
Олоҕо.
Эдэр сааhыгар Харди аргыга уонна наркотикка ыллаттара сылдьыбыта, 2003 сыллаахха бырахпыта.
1999 сыллаахха Саре Уорду ойох ылбыт. Номнуо 5 сылынан арахсыбыттара.
Том биир уол о5олоох уруккуу дьүөгэтиттэн Рэйчел Спид (8 муус устар 2008 төрөөбүтэ).
2009 сыллахха «Грозовой перевал» диэн киинэ5э уhулла сылдьан Шарлотта Райли диэн актрисалыын билсэр. От ыйын 2010 сылыгар Шарлотта5а кэргэн ылаары ыйытыы онорор. От ыйын 2014 сылыгар Франция5а сыбаайбаларын онороллор. Онтон Алтынньы 2015 сылыгар дьиэ кэргэҥҥэ уол о5о төрүүр.
Цилиндр. Математикаҕа, цилиндр — , коно муннук биир оттугуттэн эргийэриттэн тахсар, цилиндрическай ньууруран граниссалаах уонна икки параллельнай хаптайдаах. Цилиндр типтара: коно, иннэри уонна наклоннай. — эмиэ цилиндр арааhа буолар.
Бёрн Страуструп.  
Бьёрн Страуструп (, (төр. Ахсынньы ыйын 30 күнүгэр 1950 сыллааҕыта)) — программист, C++ программирование тылын автора.
Олоҕун кэпсээнэ.
Бьёрн төрөөбүт уонна улааппыт дойдута Орхус куорат (Дания). Орхус университетыгар информатика салаатыгар киирбитэ. Бүтэрэн баран магистр степенин ылбыта (1975). Кэлин, Кембридж университетын лабораториятыгар үлэлии сылдьан, информатикаҕа диссертация комүскээбитэ (1979). Черчилл колледжын чилиэнэ.
1979 сыллаахха Страуструп, кыыһын уонна кэргэнин кытта, Bell Telephon Laboratories диэн научнай-чинчийэр киинигэр үлэлии бараары, Нью-Джерсига көһөн барбыта. Ол сылга кэргэнэ уол оҕону төрөппүтэ, Николас диэн ааттаабыттара. Төрүттэниититтэн 2002 сыллаахха сабыллыар диэри Бьёрн AT&amp;T Bell Labs компания бөдөҥ программирование уобалаһын чинчийии отделын салайааччыта этэ.
Бьёрн Страуструп С++ программирование тылын оҥорон бэлэмнээбит киһи.
Бүтэһик бириэмэгэ С++ киэҥ кэтиккэ туттуллар объект хайысхалаах програмирование тыла буолан иһэр. Страуструп объект хайысхалаах уобалаьын туһаныытыгар уонна түмүллүбүт программирование парадигм уобалаьын программнай приложение айыытыгар бастакы киһиннэн ааҕыллар. Онно эффективнаһа бастакы свойствоннан турар буолулуотаах, холобур симулятор, графика, туһанааччы холбуура, прикладной систиэмэ, научнай ааҕан таһаары систиэмэтэ.
Наука уонна общество өҥөтө.
Страуструп «Язык программирования С++» диэн кинигэтэ - бэйэтин уобалаһыгар биир бастыҥ ааҕыллар, 19 араас тылларга тылбаастаммыт кинигэ. Аныгыс кинигэтэ «Дизайн и эволюция С++» программирование тылын дьүһүннэһинин саҥа арыйбыт: сана санаалары, муҥутуур үчүгэй холобурдары, быһаарыыга турар соруктары. Бэйэтин биэс кинигэтигэр эбии сүүстэн тахсаа академическай уонна атын популярнай ыстатыйалары таһаартарбыта.
Бьёрн С++ анаан ANSI/ISO стандарт айыытыгар көхтөөх кыттыыны ылар этэ уонна салгыы стандарты көҕүлээһин уонна хос көрүтүгэр үлэлиир этэ.
1990 сыллаахха «Dr. Dobb’s Journal» санаатынан «Справочное руководство по языку программирования С++ с комментариями» техническай документацияҕа уһулуччулаах мастер диэниниэн наҕараадаламмыта. Бу сурунаал санаатынан 1994 сыллаахха «Дизайн и эволюция С++» диэн кинигэ программистарга кинилэр төрүт кодтарын тупсаҕай буолуутугар көмөлөһөн «Productivity Award» диэн наҕарааданы ылбыта.
Бьёрн Страуструп Национальнай Инженерия Академиятын («National Academy of Engineering») чилиэнинэн 2004 сыллаахха С++ тылы айбытын иһин талыллыбыта. Бастакы компьютернай учуонай быһыытынан, америка научнай чинчийэр холбоһуга 2005 сыллаахха наҕараадалаабыттара («Wiliam Procter Prize for Scientific Achievement from Sigma Xi»). Бьёрн Страуструп үлэлиир сирэ AT&amp;T BELL Laboratories уонна AT&amp;T. Онтон ураты, Страуструп Техасскай медицинскэй, инжеренийэ уонна наука академиятын чилиэнэ буолар. Бьёрн Страуструп «Fortune magazine» сурунаалынан «уон икки бастыҥ эдэр америка учуонайдарыттан» биирдэстэринэн ааттамыта. Ытыктабыллаах доктор НИУ ИТМО (2013) http://is.ifmo.ru/doctors/stroustrup.pdf
Тутуллубут литература.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Страуструп,_Бьёрн
Анри Пуанкаре. Жюль Анри́ Пуанкаре́ (; Муус устар 29 күнэ 1854, Нанси, Франция — От ыйын 17 күнэ 1912, Париж, Франция) — французскай математик, механик, физик, астроном уонна философ. Париж наукаларын академиятын салайааччыта (1906), Французскай академия () (1908) уонна да 30 тахса аан дойду академияларын чилиэнэ, ону таьынан Петербурнскай наукалар академияларын иностраннай чилиэн-корреспондена (1895).
Историктар Анри Пуанкарены улуу математиктар ахсааннарыгар киллэрэллэр. Гильберты тэҥэ бүтэһик математик-универсал быьыытынан ааҕыллар, бэйэтин кэмин математическай түмүктэрин барытын баһылаабыт ученай. 500 тахса ыстатыйа уонна кинигэ автора. 
Сүрүн ситиһиилэрэ.
 төрүттэниитэ.
Дифференциальнай уравнениялар качественнай теорията.
 саҥа, уһулуччу көдьүүстээх ньымалары оҥорон таьаарыы.
 математическай төрүттэрин үөскэтии, ону таьынан бүтүн физическэй көстүүлэр түмүктээһинэ.
 көрдөрөн үөрэтэр халыыба. 
Наукаҕа кылаата.
Пуанкаре математическай деятельноһа междисциплинарнай майгылаах буолан, 30 тахса сыл иьигэр математика бары өрүттэригэр фундаментальнай улэлэри хаалларбыта. Пуанкаре үлэлэрин 11 томна бэчээттээн таһаарбыта (1916–1956). 
Пуанкаре айар улэлэрин үксүлэригэр дьоһуннаах түмүктэрдээх. Научнай наследиетыгар "чистай метематикага" бөдөҥ ситиһиилэрдээх эрээри практическай суолталаах улэлэлэрин түмүктэрэ ордук суолталаахтар. Бүтэһик 15–20 сыллаагы улэлэрин түмүктэригэр ордук көстөр. Ол да буоллар Пуанкаре арыйыыылара уопсай майгыннаах этилэр уонна кэнники кэминэн ситиьиилээхтик атын наука уобаластарыгар туттуллубуттара. 
 проблема интуитивнай моделын онорооһунугар тирэҕирэр: бастаан соруктары өйүэр суоттуур онтон биирдэ сурунар. Кини уһулуччу өйдөөх этэ уонна кинигэни уонна кэпсэтиилэри хайдах буолбутун курдук үүт түһэрэн кэпсиирэ. Ону тэҥэ кини биир проблемаҕа өр тохтоон олорбот - өйө эппиэт булбут диэн салҕыы атын проблемаҕа көһөрө. Бэйэтин методын Пуанкаре «Математическое творчество» диэн дакылаатыгар сиһилии кэпсээбитэ (парижское Психологическое общество, 1908).
Топология.
Топология предметин «» (1872) быьаарбыт эрээри наука быьыытынан фундамент курдук сиһилии ханнык баҕар кээмэйдээх пространствоҕа Пуанкаре оҥорбута. Бу тиэмэҕэ бастакы ыстатыйаата 1894 сыллаахха тахсыбыта, дьон сэҥээрбит буолан, 1899–1902 сылларга эбии 5 үлэни таьаарбыта. Бүтэһик ыстатыйаатыгар аатырбыт баара.
Геометрияҕа чинчийиилэрэ Пуанкарены абстрактнай топологическай гомотопия уонна гомология быһаарбыттара. Ону тэҥэ Пуанкаре бастакынан комбинаторнай тополия сүрүн өйдөбүллэрин уонна инварианнарын киллэрбитэ, холобура, Бетти чыыһылата, фундаментальнай группа,хас баҕар кырыылаах, оройдоох уонна өттүктээх фигуралары холбуур формуланы таһаарбыта (), кээмэй интуитивнай өйдөбүлүн бастакынан таһаарбытта.
Эйкен Говард. Го́вард Ха́тауэй Э́йкен (англ. Howard Hathaway Aiken; 9.03.1900, Хобокен, штат Нью-Джерси, США - 14.03.1973, Сент-Луис, штат Миссури, США) - көмпүүтэр оҥорор Америка пионера. Бастакы Америка көмпүүтэрин «Марк I» оҥоһуутугар көмөлөспут киһи.
Медисон Висконскай университетыгар үөрэммит (англ. University of Wisconsin–Madison).
Биографията.
Философ бырааһын степенэ физика өттүнэн Гарвард университетыгар 1939 с. ылбыт. Кини үлэтигэр дифференциальнай уравнениялары көрсөн, суоттуур массыынаны оҥорорго санаа киирбит. Оннук массыынаны Эйкен сатаан оҥорбут. Бастакы аата «Automatic Sequence Controlled Calculator» (ASCC), ол гынан баран «вычислительное устройство, управляемое автоматическими последовательностями», бастакы Америка көмпүүтэрэ «Гарвардский Марк I» биллэр буолбута. Грейс Хоппер көмөтүнэн (англ. Grace Murray Hopper) уонна IBM компаниятынан харчы көмөтүнэн суоттуур массыына 1944с. оҥоһуллубута.
IBM хампааньыйаны кытта этиспитин утары, Эйкен көмпүүтэр оҥорорун салҕаабыта. 1947 сылга кини «Гарвардский Марк II» бүтэрэр  ол кэннэ  «Гарвардский Марк III» (англ.) (1949) уонна «Гарвардский Марк IV» (1952) кэлэллэр. «Марк III» көмпүүтэргэ туспа электроннай компоненнар туттуллар этилэр, оттон «Марк IV» барыта электроннай устройство этэ. Ити уонна атын масыынаҕа магнинай барабаннаах памяттах этилэр, өссө «Марк IV» атын көмпүүтэр памята туттуллар этэ, ол магнитнай сердечник туттулуутугар оҥоһуллубут этэ.
Көмпүүтэр оҥоһуутугар Эйкены разностнай Чарльз Бэббидж көҕүлээбит этэ. Говард Эйкенҥа «Алта электроннай цифровой көмпүүтэр Холбоһуктаах Штат кыһалҕатыгар барытыгар тиийиэхтээх» диэн этиини суруйбуттара. Атыттар итини «IBM» урукку президиэнин киэнэ диэн саныыллар, маҥнайгы «Маркы» хаччыннан көмөлөспүт киһи.
Эйкен улуу дьоннортон биирдэстэрэ - кини суоттуур массыынаны программанан эрэ онорон таьаарыахха себун дакаастаабыта.
Миопия (ырааҕы мөлтөхтүк көрүү). Ыарыы өйдөбүлэ.
Миопия (харалҕана, ырааҕы көрбөтө) – бу харах ыарыыта, ырааҕы мөлтөхтүк көрүү, ол эрээри чугаһы быдан үчүгэйдик көрөөһүн буолар. Киһи көрөр ойуута харах сетчаткатыгар буолбакка иннигэр буолар. Ол иһин дьоннор ачыкы,линза кэтэллэр. Бу ыарыы сыыйа-баайы сайдан иһэр, эмтээбэтэххэ киһи көрбөт буолуон сөп. 
Ордук миопия сайдааһына харах мөкүнүгэ олус түргэнник улаатарыттан буолар, ол иһин о5олорго 7 саастарыттан 18 саастарыгар дылы биллэр, онтон улааттахтарын аайы сайдан иһэр.
Ыарыы төрүөтэ.
Маны таһынан дьиҥ харалҕан уонна албын харалҕан диэннэргэ арахсар.
Ыарыы истиэпэнэ.
Үрдүк миопия −15, −20, −30 D дылы тахсыан сөп.
Диагностика.
 Харах бырааһа эбии маннык ньыманан чинчийэр: 
Сэрэтии.
Ону таһынан аскар элбэх фрукта уонна оҕуруот аһын киллэр. Ретиноллаах (витамин А) и аскорбиновай аһыылаах: черника, моркуоп, шпинат, банан, цитрусовайдар, моонньоҕон, облепиха, сарбанньах уо.д.а.
Михаил боппосов. Михаил Боппосов.
Боппосов Михаил — Таатта улууһун Уолба нэҺилиэгин олохтооҕо. Кини интернет ситимигэр күүстээхтик биллибит дьыалата диэн балбааҕынан иҥин-араас скульптура оҥорорунан киэҥник биллбит киһи. Билигин пенсионер ыраатта совхозка механигынан уонна тырахтарыыһынан үлэлээбитэ.
Бастакы үлэлэрэ.
Бастакытын 2011 сыллаахха балбааҕынан танка оҥорон холонор.
Үлэлэрэ.
&lt;br&gt;
Аны хас сыл аахсын Михаил Боппосов Саҥа Дьыл кэлэр символун балбааҕынан оҥорон таһаарар: