mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Кентер, Айше Йылдыз. Кентер, Айше Йылдыз
Айше Йылдыз Кентер(төр.1928 с.алтынньы 11 күнүгэр - 2019 с.сэтинньи 17 күнүгэр) - Турция актырыысата. Турцияттан ЮНЕСКО Үтүө Санаа посолларыттан биирдэстэрэ этэ.
Йылдыз Кентер 1928 с.алтынньы 11 күнүгэр, Турцияҕа, Стамбул куоракка, дипломат Ахмет Наджи Кентер уонна кини кэргэнэ Надиде дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Йылдыз ийэтэ дьиҥнээх аата Ольга Синтия, Великобританияттан төрүттээх эбит, кэргэн тахсан баран Турцияҕа көһөн кэлбит уонна аатын уларыппыт.Йылдыз, Анкара консерваториятын бүтэрбит.
11 сыл, Анкара Судаарыстыбаннай тыйаатырыгар оонньообут. Рокфеллер пуондатын грантын ылан, Америкаҕа тиийэн актёр ускуустубатын үөрэппит. Онтон, Турцияҕа кэлэн, Анкара консерваториятыгар преподавателинэн үлэлээбит. 1959 с. Анкара судаарыстыбаннай тыйаатырыттан уурайбыт. Биир сыл Мухсин Эртугрулу кытта үлэлээбит, онтон, быраатын Мюфшигы уонна кэргэнин Шюкран Гюнгёры кытта "Kent Theatre Company" диэн компанияны тэрийбит. Ол кэнниттэн хас да сыл, Америкаҕа уонна Англияҕа, "Методы актёрской игры" уонна "Изменение методов рбразования" диэн тиэмэлэргэ чинчийиинэн дьарыктаммыт.
1968 с. Стамбулга "Kenter Theatre" тыйаатыр тутуута бүппүт.
Йылдыз Кентер, ССРСка, СШАҕа, Англияҕа, Германияҕа, Нидерландыга, Данияҕа, Канадаҕа, Югославияҕа уонна Кипрга гастроллаабыт. 100-тэн тахса пьесаҕа оонньообут уонна туруорбут. Ол пьесалар ааптардара: Шекспир, Чехов, Брехт, Ионеско, Пинтер, Олби, Фугард, Мелих Джевдет Андай, Неджати Джумалы, Адалет Агаоглу, Музаффер Изгю.
37 сыл устата актёрскай ускуустубаны устудьуоннарга үөрэппит.
1951 с. Несрин Сипахи ырыаһыт убайыгар Нихат Акчаҥҥа кэргэн тахсыбыт. Кыыһын Лейланы трөппүт. Нихаты кытта сэттэ сыл олрбуттар. 1965 с. Шукран Гюнгёрга кэргэн тахсыбыт. 2002 с. Шукрат өлүөр диэри бииргэ олорбуттар.
Йылдыз Кентер, 2019 с.сэтинньи 17 күнгэр, 91 саастааҕар, Стамбул чааһынай клиникатыгар өлбүт. "Kenter Theatre" тыйаатырга быраһаайдаһыы уонна Афет Йолал мэчиэккэ итэҕэл сиэрин-туомун толоруу кэннэ, Ашиян кылабыыһаҕа көмүллүбүт. Икки кыыстаах.
Наҕараадалара уонна бириэмийэлэрэ:
Судаарыстыбаннай артыыс сыбаанньа;
Култуура уонна ускуустуба уобалаһыгар Турция бэрэсэдьиэнин Улахан бириэмийэтэ;
1962 с. тыйаатыр ускуустубатын сайдыытыгар үтүөлэрин иһин "Женщина года" бириэмийэ;
Үс төгүл, "Актриса второго плана" номинацияҕа, "Золотой апельсин" бириэмийэ лауреата;
1984 с. Италиятааҕы культура института, Аделаида Ристори бириэмийэтинэн наҕараадалаабыт;
1989 с. Корсика киинэбэстибээлигэр Халит Рефиг дырааматыгар оонньообут оруолун иһин, "Лучшая актриса" бириэмийэ;
1991 с. Lions Clubs international Мелвин Джонс бириэмийэтинэн наҕараадалаабыт.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80,_%D0%99%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7
https://slovar.cc/enc/bse/2003829.html
Сарыкамыш күөл. Сарыкамыш күөл
Сарыкамыш күөл(Сарыкамыш;туркм.Sarygamys koli, узб. Sariqamish koli, Сарикамиш кули) - Туркменияҕа уонна Узбекистаҥҥа, быһа холоон, Каспискай уонна урукку Аральскай муоралар икки ардыларыгар, Сарыкамышскай котловина киин өттүгэр сытар аһыы туустаах уулаах күөл. Күөл, хотугулуу-арҕаа өттө Узбекистан киэнэ, онтон атын өттө Туркмения киэнэ. 
Сарыкамыш күөл аата түүрдүү тылтан, "саһархай хомус, тростник" диэн тылбаастанар.
Күөл, Сарыкамыштааҕы улахан оҥхой киинигэр сытар. Кини иэнэ куруутун уларыйа турар уонна Хорезмскай оазистан коллекторнай уу төһө киирэриттэн тутулуктаах. 1977 с. күөл ньуурун иэнэ - 1500 км.кэриҥэ этэ. Уутун тууһа, быһа холоон, 7%. Сыл аҕайы күөлгэ 4 кб.км.тиийэ уу киирэр.1985 с.уу үрдүн иэнэ 3200 кб.км.тиийэ улааппыта. Күөлгэ уу таһыма уларыйара арыый тохтообутун кэннэ, уу тууһа үрдээбитэ, 15-20% буолбута.
"Узбекистан национальнай энциклопедията" кинигэҕэ сурулларынан, күөл уһуна - 30-40 км. Күөл хотуттан соҕуруулуу-илин диэки уһаты хайысхалаах уһаты тардыылаах. "Словарь современных географических названий"(2006) кинигэҕэ, күөл дириҥэ ортотунан - 8,2 м.тэҥнэһэр диэн суруллубут. Илин кытылын диэки ордук дириҥиир. Саракамыш котловинатын түгэҕэ саамай намтыыр сиринэн - муора таһымыттан 40,5 м.аллараа сытар.
Саракамыш күөл, арҕаа өттүгэр туруору кытыллаах. Илинтэн, күөлгэ, коллектор-канал түһэр. Ол коллекторынан Сүрүн Дарьялыкскай уонна Озёрнай коллектордар уулара күөлгэ киирэллэр. Илин кытылыгар, сир аннынааҕы сылаас(+20°диэри) минеральнай уулар тахсар сирдэрэ баар.
Күөл хас да төгүл, Амударья уута киирбэтиттэн сүтэн баран,төттөрү баар буолбута. Амударья өрүс сүнньүн уларытан Араал муоратыгар түһэр буоллаҕына, күөл куурар.
Амударья уута, бүтэһик төгүлүн 1878 с.уу ылыытын кэмигэр котловинаҕа киирбитэ.
1960-ус сыллар саҥаларыгар Сарыкамыш күөл коллекторнай, дренажнай ууларынан туолбут. Ол уулар Дарьялык коллекторынан кэлбиттэр.
Сарыкамыш күөлгэ араас балыктар, ол иһигэр, сазан, сом, змееголов бааллар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE
https://meros.uz/ru/object/sariqamish-koli
Айдар күөл. Айдар күөл
Айдаркуль(узб. Aydar koli, Айдар кули; Haydar koli, Хайдар кули) - Узбекистан хотугулуу-илин өттүгэр сытар улахан күөл. Күөллэр Арнасайскай систиэмэлэригэр, ууну мунньар улахан ускуустубаннай күөл.
1960-ус сылларга Сырдарьяны быһыттаабыттар. Ону кытта тэҥҥэ,Шардаринскай ГЭС туттуллубут. Уу таһымын хонтуруоллуурга шлюзтар оҥоһуллубуттар. Ол эрээри, 1969 с. хайаҕа хаар ууллубутуттан, күүстээх ардахтартан уу элбээбитигэр шлюзтары арыйбыттар. 1969 с олунньутуттан, 1970 сыл олунньутугар диэри Сырдарья сыл аҕайы таһаарар уутун 60%(21 куб.км.)Шардаринскай ууну мунньар сиртэн, Арсанайскмй налыыга киирбит. Ол түмүгэр күөл үөскээбит. 1969 сылтан куруук, Айдар күөлгэ, өскөтүн, Шардаринскай уу мунньар сир уута быһыты нөҥүө түстэҕинэ Сырдарьяттан уу кэлэр буолбут. Ол курдук, Арсанайскай налыы, сыыйа-баайа уунан туолан, эрэгийиэҥҥэ иккис улахан күөл баар буолбут. Бастакы - уолан эрэр Араал муората.
2005 сылга, Айдар күөлгэ, 44,3 куб.км.уу баар эбит. 2006 с. күөл иэнэ - 3478 кыб.км.буолбут, уһуна - 160 км., кэтитэ - 34,8 км. Айдар күөл уутун минерализацията - литрга 2 грамм. Муора таһыммыттан саамай үрдүгэ - 247 м.
Күөлгэ, балыктар элбэх көрүҥнэрин аҕалан ыыппыттар, ол иһигэр: сазан, судак, лещ, сом, жерех, чехонь, змееголов бааллар. Ити балыктар, күөлгэ балыктааһын сайдарыгар тирэх буолбуттар. Билигин, сылга, 760-2000 тоннаҕа диэри балыктыыллар. Күөлгэ, ууга устар көтөрдөр Араал муоратыттан көтөн кэлэллэр. Айдар күөл элбэх дьон олорор сириттэн ыраах сытарынан, кытылларыгар 1760 кэриҥэ киһи олорор.
Айдар күөл оройуона балыктыырга, көһө сылдьан сүөһүнү иитэргэ, туризмы тэрийэргэ табыгастаах уонна кэскиллээх сир.
Күөл, кыһын тоҥмот.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C
https://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/places/aydarkul
Абдуллах Фарах. Фара́х Зейне́п Аблулла́х (; 1989 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүгэр төрөөбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул) — турок омугун биллиилээх артыыһа.
Биографията.
Фарах 1989 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар төрөөбүтэ. Кини аата арааб тылыттан «дьол» диэн тылбаастанар. Фарах аҕата Оман Абдуллах, ирак туркменэ, ийэтэ Гюлай Абдуллах турок, дьиэ хаһаайката. Фарах Станбул куоракка "Сен-Мишель" диэн француз лиссиэйигэр үөрэммитэ, оттон орто оскуоланы Улуу Британияҕа. Кини француз уонна ааҥыл тылынан холкутук кэпсэтэр. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр араас таүымнаах тыйаатыр туруорууларыгар кытта. Биир оннук туруорууга кытта "Оскуола бастыҥ артыыһа" ааты ылбыта. 
Карьерата.
Фарах киинэҕэ 2010 сыллаахтан ыла уһуллан барбыта. Кини аан бастакы кыттыбыт бырайыага «Бесценное время» диэн ааттаах киинэ сэрийээлэ этэ. Онно Фарах үс сыл усталаах туоратыгар Айлин Акарсу диэн кыыс дьахтар оруолун толорбута. Ити кэнниттэн Фарах «Сон бабочки» киинэҕэ Медиха улахан оруолун оонньообута. 2014 сыллаахха Фарах «Курт Сеит и Александра» диэн улахан киинэҕэ Шура диэн ааттаах нуучча аристократа кыыһы оонньообута. Ол кииниэҕэ киниэхэ партнер быһыытынан эмиэ биллиилээх артыыс, улахан сулус Кыванч Татлытуг уһуллубута. Александр оруолун оонньуоҕуттан Фарах Арассыыйаҕа биллэр көстөр буолбута. Ити кэннэ «Шепни, если забуду» сэрийээлгэ уонна «Маленькая проблема Эйлюль» киинэлэргэ уһуллубута. . 
Фарах «Бесценное время», «Сон бабочки», «Шепни, если забуду» диэн киинэлэргэ уһуллан барыта 14 улахан наҕарааданы ылбыта. 
Киинэҕэ уһуллубат кэмигэр Фарах ырыанан дьарыктанар.
Тус олоҕо.
2013 сыл ортотуттан Гёкхан Тирьяк диэн артыыһы кытта доҕордоспута. 2016 сыллаахха кинилэр арахсыбыттара. 2017 сылтан «Великолепный век: империя Кёсем» киинэҕэ бииргэ оонньообут артыыһа Джанер Джиндоругу кытта билсибитэ уонна ол сыл эмиэ арахсыбыта.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%85,_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF
Татлытуг Кыванч. Кыва́нч Татлыту́г (; 1983 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Адана куорат) — турок норуотун биллиилээх артыыһа, "Golden Butterfly Awards" норуоттар икки ардыларынааҕы күрэххэ бастын эр киһи оруолун иһин икки төгүллээх бириис ылбыт артыыс (2009 уонна 2012 сыллар). Турция бастыҥ модела уонна 2002 сыллаахха ыытыллыбыт Аан дойду бастыҥ модела куонкурустар кыттыылаахтара.
Биографията.
1983 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр Турцияҕа Адана куоракка Эодем уонна нуртен Татлытугтар диэн элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүт. Түөрт бырааттаах уонна биир балыстаах. 
Кванч чааһынай колледжка үөрэммитэ. 187 см үрдүктээх буолан, баскетболунан дьарыктаммыта. Ити кэмнэргэ аҕата сүрэҕинэн ыалдьан, Стамбул куоракка көһөн кэлбиттэрэ, үөрэҕин онно салҕаабыта. Онно "Бешикташ" диэн баскетбол хамаандатыгар оонньообута, ол гынан баран, атаҕын эчэтэн успуортан барарага күһэллибитэ. Судаарыстыбаннай тыйаатыр иһинэн үлэлиир драма устуудьуйатыгар артыыс маастарыстыбатын үөрэппитэ. Стамбул куоракка олорор.
2001 сылаахха карьератын модель быһыытынан саҕалаабыта. Кини 2002 сыллаахха "Best Model of Turkey" уонна "Best Model of The World" диэн аааттаах норуоттар икки ардыларынааҕы куонкурустарга кыттан кыайбыта.
Турция СМИ-лэри Татлытуганы турок Брэд Питтэ диэн ааттыыллар.
Киинэ йэгэтигэр албан ааты суолу киниэхэ "Запретная любовь" сэрийээлгэ Бехлюль оруола аҕалбыта. Онно кинини кытта Турция биир саамай улахан уонна биллиилээх артыыһа Берен Саат оонньообута. «Курт Сеит и Александра» диэн тэлэбиисэр сэрийээлигэр оонньообута. 2016 сылан 2017 сыллаахха диэри «Отважный и красавица» киинэҕэ оонньообута. Онно кини партнера, эмиэ биллиилээх артыыс, модель Туба Бюйюкюстюн этэ.
Адан куоракка «Золотой кокон» киинэ бэстибээлин лауреата (2008 год).
Кыванч Татлытуг "Золотая Бабочка 2019" бириэмийэ номинаннарын ортотугар "Столкновение" сэрийээлгэ оонньообутун иһин "Бастыҥ артыыс" аатын ылбыта. 
2004 сыллаахха Кыванч Азра Акыны кыта доҕордоһо сылдьыбыта. 2013 сыл тохсунньутугар арахсыбыттара. Ол сылтан саҕалаан Кыванч Башак Дизер диэн истилиис дьахтардыын билсибитэ; 2016 сыл олунньу 19 күнүгэр ыал буолбуттара.
Ишчил Баде. Баде́ Ишчи́л (; 1983 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок омугун биир саамай биллэр артыыһа, сулус буолбут модела.
Олоҕо уонна айар үлэтэ.
Баде Ишчин 1983 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас уонна улахан куоратыгар Стамбул куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини "Йедитипе" университетыгар муода уонна дизайн үөрэҕин бүтэрбитэ. 2000 сыллардаахтан саҕалаан олоҕун моделлааһыны кытта ситимнээн барбыта. «BECEL» диэн киэҥник биллэр көстөр атыылыыр марка сирэйэ буолбута.
2007 году «Cine5» ханаалга аан бастаан кини кыттыылаах «В метрополичном кафе» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэ сэрийээлэ тахсыбыта. 2009 сылтан саҕалаан 2011 сыллаахха диэри Баде «Эзель» сэрийээлгэ Шебнем оруолун, салгыы «Кузей Гюней» сэрийээлгэ Бану оруолун олус итэҕэтиилээхтик оонньообута. Онтон ыла кини аата суох биллэҥ, киэҥ эйгэҕэ элбэхтик ааттанар буолан барбыта. 
Тус олоҕо.
2013 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр Баде Малкоча Суалпа диэн киһиэхэ ойох тахсыбыта. 2014 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр ыаллар Азур диэн уол оҕоломмуттара. Ол гынан баран, 2015 сыллаахха Баде арахсабын диэн сайабылыанньа суруйбута. Онтон 2016 сыллаахха ыаллар иккиһин холбоһорго, иллэһэргэ эйэлэһэргэ быһаарыммыттара. Ол туһунан Малчок маннык эппитэ: "Биһиги өссө да элбэҕи быһаарыахтаахпыт. Аҥаардас уолбут эрэ туһугар буолбатах. Биһиги бэйэ бэйэбитин таптаһабыт, онон эйэлэһиэхпитин наада. Барыта этэҥҥэ буолуо диэн эрэнэбин. Ол гынан баран арахсыыбыт туһунан докумуон билигин даҕаны суукка сытар".Ол гынан баран кэргэнниилэр "эйэлэһэр кыаллыбат эбит" диэннэр салгыы арахсарга туруммуттара. 2016 сыллаахха бэс ыйыгар Баде эриттэн арахсан туспа барбыта. Ол эрээри уолларын Азур туһугар эйэлэрин сүтэрбэтэхтэрэ. 
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%88%D1%87%D0%B8%D0%BB,_%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B5
https://kinoturkey.ru/tureckie-aktrisy/2497-bade-ishchil.html
Кумаш Себахат. Себахат Кумаш (тур."Sebahat Kumaş", 1989 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Айдын куорат) — турок норуотун биир саамай биллэр артыыһа уонна модела. Турция биир саамай кэрэ дьахтара диэн аатырар. «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Эсмы хатун оруолун оонньуоҕуттан Турцияҕа уонна аан дойдуга биллэр көстөр буолан барбыта.
Биографията.
Себахат 1989 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр Турция Айдын диэн дьоҕус куоратыгар төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр иккис оҕо этэ. Кыыс арыый улаатыытын саҕана аҕата атын үлэҕэ көһөг, Себехат дьонун кытта Измир куоракка көһөн кэлбитэ. Саҥа сиргэ көһөн кэлэн баран оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан элбэхтик тыйаатыр туруорууларыгар кыттар буолбута, артыыс буолар ыра баҕа санааламмыта.
Себахат бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Стамбул куоракка көһөн тиийэн баран балтын бэйэтигэр ыҥырбытын кэннэ артыыс буолар баҕата өссө күүһүрбүтэ. Сотору буолан баран Себахат эдьиийин көмөтүнэн улахан сэрийээллэргэ тэттик оруолларга оонньоон саҕалааабыта, ону таһынан модель быһыытынан бастакы хардыыларын оҥорбута. Онно барытыгар эдьиийэ олус улаханнык көмөлөспүтэ. 2009 сыллаахха кыыс "Arka Sıradakiler" диэн киинэ сэрийээлин 13- с сиэрийэтигэр уһуллубута.
Эмиэ ити кэмҥэ эдэр артыыс кыыс Айла Алган тыйаатыр оскуолатыгар үөрэнэн саҕалаабыта. Себахат кыра сааһыттан үөрэҕэр соччо кыһаллыбат, дьыалайдаабат этэ. Ол гынан баран тыйаатыр оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, үлэтин хамнаһын саҥа саҕалаан иһэн үөрэх наадатын таба өйдөөн, Стамбул университетыгар хаартыскаҕа түһэриии уонна дизайн технологиятын факультетыгар туттарсан киирбитэ. Себахат кэлэр да өттүгэр үөрэҕин салгыан баҕарар. Кини кыраныысса таһыгар үөрэнэ барар былааннаах. 2012 сылтан Себахат турок биир саамай биллэр, 50 омук дойдутугар көстөр «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Эсмы хатун оруолугар оонньуур. Кини дьоруойа Роксолана диэн хотун дьахтар, I Сулейман султаан ойоҕун кулут дьахтара. Ол гынан баран кини «Черный цветок» сэрийээлгэ уһуллар этии киирбитигэр аккаастаабыта. 
Себахат Кумаш хаартыскаҕа түһэриинэн үлүһүйэ. Элбэхтик ас астыыр уонна бу соторутааҕыта фортепионоҕа оонньуур уруоктары ылан саҕалаабыта.
Сигэлэр.
Себахат Кумаш на сайте Tvnovella
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%88,_%D0%A1%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82
Мелике Ипек Ялова. Мелике́ Ипе́к Яло́ва (1984 сыллаахха ыам ыйын 4 -с күнүгэр күн сирин көрбүтэ, Анкара, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биир саамай биллиилээх уонна улахан дохуоттаах артыыһа уонна сулустаах модела.
Олоҕо дьаһаҕа.
Мелике Ипек Ялова 1984 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин Анкара куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Мелике Ипек төрөппүт аҕата, Юксель, Турция өрөсрүүбүлүкэтин миниистиринэн үлэлээбитэ. Бииргэ төрөөбүт кыра балта Дженнет Нури диэн ааттаах.
Мелике Анкар куоракка Билкент университетын ситиһиилэхтик үөрэнэн бүрбитэ. Үөрэҕин бүтэрэригэр "норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан" диэн идэни баһылаабыта. Ол кэнниттэн аны Сапиенца университетыгар бэлиитикэ уонна кириистээх быһыы майгы кэмигэр салайаа отделениетыгар үөрэммитэ. 
Кини "Великолепный век" уонна "Дядя Кара" кара диэн аан дойдуга киэҥник биллэр киинэ сэрийээллэригэр уһуллуон иннинэ уруу киэһэлэрин тэрийэн ыытара. Онно сылдьан биир киэһэ «Великолепный век» сэрийээл сүрүн режисеера Нермин Ероглуну көрсүбүтэ Ол күн кини олоҕун бүтүннүү уларыппыта. Кыыс бэйэтин артыыс быһыытынан холонон көрөргө санаммыта. Мелике бэйэтэ этэринэн, "Великолепный век" киинэ сэрийээлигэр уһуллуу артыыс карьератын оҥорорго саамай үчүгэй уонна үрдүк таһымнаах сир буолар. 
Мелике француз уонна ааҥыл тылларынан холкутук саҥарар. Ол гынан баран кини сэрийэлгэ уһуллар туһугар испан тылын куурустарыгар сылдьыбыта.
Узбек-хаан. Узбек-хаан, мусульманныы солото – Султан Гийас ад-Дин Муһаммад (быһа холоон 1283–1341) – 1313 сылтан Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) хаана, Тоҕрул (Тоҕрулдьай, Тоҕрулчи) уола, Мэнгу-Тимур сиэнэ. Узбер-хаан кэмигэр Алтан Ордуу ислам итэҕэлин ылыммыта.
Узбек-хаан баһылыктаабыт кэмэ Алтан Ордуу муҥутуур күүһүн кэмэ буолар. Нуучча былыргы суруктарыгар Узбек-хааны "Алабуга", "Азбяк", "Озбяк" диэн ааттыыллар.
Олоҕо.
Узбек-хаан (арааб./) туһунан XIV–XV үйэлэргэ элбэх суруйааччы суруйан хаалларбыт. Холобур, Ибн Баттута 1333 сыллаахха бэйэтинэн хааны көрсүбүтэ. Ону таһынан Ал-Бирзали, Аз-Захаби, Вассаф уонна да атыттар бэйэлэрин ахтыыларын хаалларбыттар.
Былааска кэлиитэ уонна исламы ылыныы.
Узбек-хаан Тохта хаан быраата уонна Мэнгу-Тимур сиэнэ этэ. 1313 сыл тохсунньутугар Тохта хаан өлбүтүгэр кини уола Иксар (Ильбасар, Илбасмыш) хаан буолбута. Узбер Иксарҕа бэйэтин кутурҕанын биллэрэ кэлэн баран саҥа хааны өлөрбүтэ уонна бэйэтэ хаан буолбута.
Узбек саҥа хаан буоларын мусульманнар баҕарар этилэр. Кини хаан буолуон иннинэ Ордуу тойотторун быыстарыгар итэҕэлтэн сылтаан кыргыһыы буолбут. Төрүт итэҕэллээхтэр Тохта уола Иксар хаан буоларын баҕарар этилэр. Узбек-хаан 1313 сыл тохсунньутугар хаан буолан баран 1320 сыллаахха биирдэ Баб Арслан сыдьааныттан Занги-Ататтан уонна кини көмөлөһөөччүтүттэн Сэид-Ататтан ислам итэҕэлин ылыммыта.
Салайар кэмэ.
Узбек-хаан Ордууга бэйэтин күүстээх былааһын олохтообута уонна Ордууттан туспа барар санаалаах улуустары хам баттаабыта. Ону таһынан Узбек-хаан нууччалар сирдэригэр баскактар институттарын суох гыммыта.
Бу курдук Узбек-хаан Алтан Ордууга ыһыллыы процеһын тохтоппута. Кини XIV үйэҕэ Ордуу тутулун уларыппыта, ол курдук Ордуу түөрт улахан улууска арахсар буолбута: Сарай, Хорезм, Кырыым уонна Дашт-и-Кипчак.
Узбек-хаан кэмигэр Алтан Ордуу култуурата чыпчаалыгар тиийбитэ. Саҥа киин куорат – Сарай ал-Дьадид тутуллубута.
Узбек-хаан 1341 сыллаахха өлбүтэ, кини кэнниттэн саҥа хаан Тинибэк буолбута.
Караель Ойкю. Ойкю́ Карае́ль (; 1990 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр күн сирин көрбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок норуотун биир саамай биллиилээх, элбэх хамнастаах артыыүа уонна модела.
Биографията уонна карьерата.
Ойкю Карайель 1990 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас, дириҥ устуоруйалаах улахан куоратыгар -- Стамбул куоракка күн сирин көрбүт, күөх окко түспүтэ. Ойкю Карайель «Çemberlitaş» диэн ааттаах, кыргыттарга аналлаах орто оскуоланы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Кентера тыйаатырын үөрэнэн бүтэрбитэ уонна 2007 сыллаахха Ойкю Стамбуллааөы Судаарыстыбаннай университет иһинэн үлэлиир тыйаатыр консерваториятыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ. Университекка үөрэнэр сылларыгар тыйаатыр кириитиктэрин эдэр талааннарга аналлаах бириэмийэтин ылбыта. Ити кэннэ «Кузей Гюней» диэн киинэ сэрийээлигэр Джемре оруолугар оонньоон, биллэр көстөр буолан киирэн барбыта. 2016 сыллаахха Ойкю Карайель «Великолепный век: Кёсем Султан» диэн ааттаах, эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ Дильрубу султаан улахан эрдэҕинээҕитин оонньообута.
Ойкю бииргэ төрөөбүт игирэ аҥаара Эзги диэн балтылаах.
Тус олоҕо.
Ойкю аан бастаан «Карадай» диэн ааттаах элбэх сиэрийэлээх киинэ артыыһа Улаш Тюна Астептиин уонна Эдип Тепелини кытта доҕордоһо сылдьыбыта. Ол кэннэ сотору буолан баран 2016 сыллаахха «Великолепный век: Кёсем Султан» сэрийээлгэ бииргэ оонньообут кэллиэгэтэ Танер Олмеһы кытта сылдьыбыта. Танер ол иннинэ өссө "Прилив" диэн биллиилээх киинэ сэрийээлигэр Мерта диэн оруолу оонньообута. Ол гынан баран кинилэр доҕордуу сыһыаннара арахсыбыта. 
Күн бүгүн Ойкю Карайель Джан Бономо диэн Турцияҕа биллэр ырыаһыкка ойох тахсан олорор.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BB%D1%8C,_%D0%9E%D0%B9%D0%BA%D1%8E
https://muhtesemyuzyil.fandom.com/ru/wiki/%D0%9E%D0%B9%D0%BA%D1%8E_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BB%D1%8C
Тохта. Тохта ("Токта", былыргы нуучча суруктарыгар "Тахта", ; быһа холоон 1270—1312/13) – 1291—1312 сылларга Алтан Ордуу хаана, Мэнгу-Тимур хаан уонна Олдьай-хатун уола, Кини ийэтэ Тулуй хос сиэнэ, кунгират биистэн төрүттээх буолар.
Олоҕо.
Тохта Тула-Буҕа хаан өлбүтүгэр Ноҕай бэклэрбэк көмөтүнэн Алтан Ордуу хаана буолбута уонна Ноҕайга Кырыымы бэлэх биэрбитэ. 
1292 сыллаахха Андрей Городецкий баһылыктаах биэс нуучча кинээһэ Тохтаҕа бырааттарын Дмитрий Александровичы утары үҥсүбүттэрэ. Ол иһин 1293 сыллаахха Тохта хаан уонна Ноҕай бэклэрбэк хотугулуу илин Руска сэриинэн барбыттара. Тудан (Дүдэн) диэн ааттаах сэрииһит Муром, Владимир, Переяславль уонна да атын (уопсайа 14 куораты) халаабыт, Тохта бэйэтэ Тверь куоракка сэриинэн барбыта.
Тохта хаан киин былааһы бөҕөргөтүү политикатын ыыппыта уонна куораттары сайыннарбыта. Ону таһынан Тохта бэйэтин оҕотун хаан оҥороору элбэх Чыҥыс Хаан сыдьааннатын өлөртөөбүтэ. Ол курдук Телебуга-хаан, Алгуя, Тоҕрул, Балаган, Кадан, Кутуган, Яка, Тадьу өлбүттэрэ. 1299 сыллаахха Тохта хаан уонна Ноҕай бэклэрбэк утарсыылара саҕаламмыта. Ноҕай бу утарсыыга хотторбута, Тохта кини улууһун халаабыта.
Тохта өлбүтүн кытта Алтан Ордуу сайдыытын суола уларыйбыта, тоҕо диэтэр кини кэнниттэн буолбута хаан Узбек ислам итэҕэлин ылыммыта.
Демет Эвгар. Демет Эвгар (; 1980 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллиилээх артыыһа. Кини ордук уус уран уонна элбэх сиэрийэлээх киинэлэргэ оонньообутунан биллэр. 
Демет Эвгар аан бастаан тыйаатыр артыыһын быһыытынан биллэн барбыта. Кини билигин даҕаны тыйаатырга элбэх оруолу оонньуур, биир бастыҥ артыыс буолар. Демет Эвгар «"Pangar"», «"Hata Yapım Atölyesi"» «"Müşterek"», «"Multi Arts Production"» курдук улахан уонна биллэр бырайыактарга үлэлэспитэ.
Эвгар 1980 сыллаахха Манис куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини аҕатынан аймахтара Албанияттан төрүтээхтэр уустаахтар. Оттон ийэтинэн дьоно сэргэтэ Осман импиэрийэтин мусульманнарыттан тымыр сыдьаан тардаллар. Кини ийэтинэн аймахтара Греция Салоники куоратыттан төрүттээхтэр.
Демет Эвгар бииргэ төрөөбүт убайа Йигит Эвгар билигин киинэ уонна тыйаатыр режиссерунан үлэлиир, элбэх үлэлэрдээх.
Фильмографията.
Эвгар Демет «1 Кадын 1 Эркек» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэ 8 -с сезонуттан саҕалаан уһуллубун кэннэ аатыран, биллэн көстөн барыба. Ити аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт киинэ нууччалыы 2012 сыллаахха «Мужчина и Женщина» диэн аатынан тахсыбыта. Ити киинэ кэннэ Эвгар Демет ситиһиитин "Ватим сэнсин" диэн эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ Кара Фатма оруолун оонньоон бигэргэппитэ. Демет Эвгар бастыҥ үлэтинэн уонна оруолунан "Ты моя Родина" киинэ сэрийээлэ буолар. Киинэ тэлэбиисэр экраннарыгар 2018 сыллаахха көстүбүтэ. 
Билигин артыыс дьахтар «Авлу» диэн эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ уһуллар.
1990 сыллаахха дьон дьүүлүгэр "Шоу Бейаза" элбэх сиэрийэлээх киинэ тахсыбыта. Онно Эвгар Демет бэйэтин бэйэтэ оонньуур.
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AD%D0%B2%D0%B3%D0%B0%D1%80
https://www.kinomania.ru/people/1390881