mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ханыы уонна хоhуласпыт тыллар. Ханыы уонна хоhуласпыт тыллар.
Саха тылын уратытынан — тылы дьүөрэлээн этэр үөрүйэх буолар. Ханыыласпыт тыл саха тылын биир төрүт-уус этигэн ньымата, былыр былыргаттан уус-уран айымньы арахсыспат аргыһа буолар.
Ханыыласпыт тыл өйдөбүлэ.
Тыл баайын олүүскэтэ тутулунан икки аны арахсар эбит: судургу уонна уустук. Икки хас тыл холбуу суолталанан биир өйдөбүлү бэлиэтиир холбоһуга уустук тыл дэнэр. Уустук тыл лексиканы олус хаҥатар, байытар.
Уустук тыл 3 араастаах: ханыы (паараласпыт) тыл, холбуу тыл (составные слова) уонна сомоҕо тыл (фразеологизмы).
Ханыы тыл сүнньүнэн хомуур суолталаах буолар эбит. Холобур, ийэ-аҕа диэн ханы тыл «төрөппут» диэн ойдобуллээх. Ити ийэ, аҕа диэн тыл биирдиитин суолтатынааҕар быдан киэҥ. Итинник хомуур, тумэр суолта бэйэмньи тыл холбоһуутугар ордук көстөр: киһи-сүөһү, от-мас, сир-дойду, үрүҥ-хара, бар-кэл, эн-мин о. д.а.
Итини сэргэ ханыы тыл төрүкү баар өйдөбүлү күүһүрдэн, дэгэттээн биэрэр: сыт-сымар, тыас-уус, киэҥ-куоҥ, аһаа-сиэ, күл-сал, ходьох-идьэх.
Оттон иккиэн тус суолтата суох, туспа туттуллубат өлүүскэлээх ханыы тыл букатын саҥа суолтаны үөскэтэр: аах-маах, уку-суку, ээл-дээл.
Биир саҥа чааһа буолар тыллар ханыылаһаллар. Пааралаһыы бэйэмньи саҥа чааһыгар барытыгар баар, онон ханы тыл олус киэҥник туттуллар: таҥас-сап, билии-көруу, кэрэ-нарын, тыллаах-өстөөх, бигэ-таҕа, алта-сэттэ, биирдии-иккилии, эһиги-биһиги, бүгүн-сарсын, кылап-халап уо.д.а.
Тыл атын тылы кытта ис хоһоонунан уонна этиллиитинэн ханыылаһар. Онуоха тэҥҥэ холбонор ситимнээх. Тыллар баһыласпакка ситимнэһэр буолан, тэҥҥэ уларыйаллар: хаартан-самыыртан, этиэҕин-тыыныаҕын, тыла-өһө. Ону бэлиэтээн, ханыылаһар тыллары сурукка дефиһинэн холбонор.
Хоһуласпыт тыл өйдөбүлэ.
Саха тылын эриэккэс кэрэ этигэн ньымата тыл бутуннуутэ эбэтэр тыл хайа эмэ суьуоҕэ хоьулаьара буолар. Саха тылыгар тылы хоьулаан туттуу баарын аан маннай О.Н Бетлинг бэлиэтээбитэ. Оттон тыл олоҕо хатыланыытын Е.И Убрятова чинчийбитэ хоьуласпыт тыл суолтатын уонна этиигэ хайдах туттулларын ырыппыта.
Хоьуласпыт тыл дэгэт суолтата олус киэн предмет бэлиэтэ улаханын-кыратын толорутун-быhаҕаhын кордорор бэлиэни кууhурдэр-сымнатар хайааьын араас тэтимин биэрэр иэйии эгэлгэ дэгэтин арыйар кыахтаах. Тылы хоһулаан туттуу кэпсэтии тылыгар уонна уус-уран истиилгэ туттуллар лингвистическэй бэлиэ буолар.
Хоһуласпыт тылы араас формаҕа туттан тыл этигэн кэрэтин оҥорор. Уус-уран айымньыга тылы хоһулаан туттуу эпическэй айымньы тылын байытар, экспрессиятын күүһүрдэр. Тус-туспа аат тыл паараластаҕына ордук киэн суолтаны биэрэр. Бу саха тылын биир бэлиэ уратыта олус этигэн ньымата буолар. Икки толору суолаталаах эбэтэр биирэ толору суолталаах, биирэ туспа туттуллубат аат тыл пааралаһыан сөп. Ити курдук паараласпыт тыллар суолталара аҥардыыларын суолталарыттан үксүгэр киэҥ буолар. Ол паара аҥара туспа суолтата да суох буоллаҕына, уларыйбат. Пааралаһар тыллар дорҕоонноро силлиспэттэр, ол иһин сурукка дефиһинэн холбоноллор. Лексикологияҕа паараласпыт тыллары куруук биир тыл курдук көрүллүөхтээх, тус-туһунан компоненнарга араартаан көрөр табыллыбат.
Федоров Павел Алексеевич. Федоров Павел Алексеевич — биллиилээх Ньурба тырахтарыыһа, Бочуот знаага, Үлэ кыһыл знамята уонна Ленин уордьаннар кавалердара.
1916 сыл сэтинньитигэр Саха уобалаһын Бүлүү уокуругар, Марха улууһун III Бордоҥ нэһилиэгэр (билигин Күндээдэ) төрөөбүт. Саха. Член КПСС с 1939 г. Образование: начальное. Окончил 3-й класс с. Ньимискэннээх, в 1932—1933 гг. учился на курсах трактористов в п. Нюрба, в 1948 г. окончил годичные курсы по повышению квалификации директоров МТС при Иркутском сельскохозяйственном институте, г. Иркутск, в 1954 г. окончил девятимесячные курсы при двухгодичный партийной школе Якутского Обкома ВКП(б) приема 1935 г., ряд лет являлся членом Ленинского районного комитета партии, избирался депутатом Чаппандийского наслежного совета депутатов трудящихся VII, VIII, IX,X,XI,XII,XIII,XIV,XV,XVI созывов.
Наҕараадалара.
1938 — Знак Верховного Совета ЯАССР «15 лет ЯАССР» за перевыполнение плана и высокие показатели работы комсомольско-молодежной тракторной бригады МТС.
1940 — Малая серебряная медаль главного Комитета Всесоюзный сельскохозяйственный выставки за лучшие образцы работы в сельском хозяйстве.
1942 — Знак Наркомзем Союза СССР «Отличник социалистического сельского хозяйства» за образцовую работу тракторной бригады.
1946 — Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.».
1947 — Орден «Знак Почета» за особые заслуги в развитии сельского хозяйства.
1957 — Почетная Грамота Президиума Верховного Совета Якутской АССР.
1966 — Орден Трудового Красного Знамени за достижения в развитии животноводства и повышение заготовки мяса, молока и других сельскохозяйственных продукций.
1970 — Юбилейная медаль «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина».
1972 — Нагрудный знак «50 лет Якутской АССР».
1973 — Знак «Победитель социалистического соревнования 1973 года».
1975 — Орден Ленина за высокие достижения в социалистическом соревновании, за вклад в обработке земли, успехи в производстве продукций сельского хозяйства.
1975 — Юбилейная медаль «30 лет Победы в Великой Отечественной Войне 1941—1945 гг.».
1975 — Медаль «Ветеран труда».
Симпсоннар. «Си́мпсоннар» () — саамай уһун американскай мультсериал, 28 сезоннах уонна 30 сезоҥҥа диэри уhатыллыбыт.
Бастакы «Good night» диэн ааттаах мини-сиэрийэтэ «Трейси Ульман шоута» биэриигэ 1987 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр көрдөрүллүбүт. Мультсериал толору сиэрийэлэрин 1989 сыллаахха ахсынньы 17 күнүттэн FOX каналга көрдөрбүттэр. Студия «Gracie Films» таhаарар кинокомпанияга «20th Century Fox». Билигин мультсериалы 100-тэн тахса дойдуга билэллэр.
Элбэх сатиралаах, элбэх клишены уонна стереотибы күлүү гынар мультсериал, «орто американец» олоҕун-майгытын үгэргээн кэпсиир.
«Таймс» сурунаал 1998 сылга «Симпсоннары» XX үйэ бастыҥ телевизионнай сериалынан ааттабыт. 27 от ыйын 2007 сылга полнометражнай версиятын премьерата «Симпсоннар киинэҕэ» диэн аатынан тахсыбыт.
Каталан тыла. Каталан тыла ("català") эбэтэр валенсия тыла ("valencià") диэн Инд-Эуропа тыла, Роман бөлөҕүгэр киирэр.
Степановка (Сумы уобалас). Степановка () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 543 (2016).
Терны. Терны () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 067 (2016).
Пинигин Никифор Васильевич. Пинигин Никифор Васильевич (1922—2013/4) Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, сэрии бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
1922 сыллаахха балаҕан ыйын 8 кунугэр Чурапчы оройуонун Хоптоҕо нэһилиэгэр күн сирин көрбүт. 10 сааһыттан холхуоска үлэлээн саҕалаабыт. 1938 сыллаахха Дириҥ 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
1943 сылтан 1947 сылга дылы Монголияҕа 20-с мотострелковай, зенитно-артилерийскай диэн полкаларга сулууспалаабыт. Япония сэриитигэр кыттыбыт. Онно сылдьан Большой Хинганы туорааһыҥҥа уонна уута суох Монгольскай истиэбинэн Маньжуриянан айаннарга ситиһиилээх сырыылар иһин Главнокомандующай махтал суругунан наҕараадаламмыт. Уонна Японияҕа кыайыы иһин мэтээллэммитэ. Кэлин аҕа дойду сэриитин II-с истиэпэннээх юбилейнай орденынан наҕараадаламмыта.
1950-53сс. Чурапчы педучилещатыгар үөрэнэн начаалынай оскуола учуутала буолан 1953 сылтан Мэҥэ-Хаҥаласка учууталынан, иитээччинэн үлэлээбитэ. Нэһилиэгэр агитационнай маассабай үлэҕэ агитатортан саҕалаан начальнигар тиийэ үлэлээн ааспыта. Маны таһынан совхоз чиэһин көмүскээн араас күрэхтэргэ кыттара. Мэдээллэрэ, грамоталара туоһу буолаллар.
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнэ Елена Львовна эмиэ начаалынай оскуола учуутала, үлэ, тыыл бэтэрээнэ. 7 оҕолоохтор: 4 уол, 3 кыыс.
Акимов Егор Егорович. Акимов Егор Егорович - ырыаһыт, ырыа айааччы, СӨ култууратын туйгуна.
От ыйын 17 күнүгэр 1970 сыллаахха Бүлүү Хампатыгар элбэх оҕолоох ыалга үһүс оҕонон төрөөбүтэ. Оҕо сааһа Хампаҕа ааспыта, орто оскуоланы онно бүтэрбитэ. 
Бииргэ торообуттэриттэн убайа ыллыыр. Хайа ба5арар ырыаьыт да, ырыа айааччы да саамай кунду чугас киьилэригэр ийэлэригэр ырыа аныыллар. Ол курдук, Егор «Ийэбэр» диэн ырыатын оскуоланы бутэрэн баран суруйбута. Дьэ онтон ылата ырыа кэрэ алыбыгар уйдаран ырыа ыллаан, айбытынан барбыта. 1993-1996 сс. Дьокуускай куорат Култуура уонна Искусство колледжыгар эстраднай отделениятыгар уорэнэр сылларыгар, «Бабочкалаах уолаттар» диэн Неустроевтарга ылласпыта. Уорэнэ сылдьан кэргэнин Надежданы корсон, ыал буолуохтарыттан уьук хоту Өлөөн улууһун Дьэлиндэ боьуолэгэр кэлэн, иккис дойду оностон, бултаан-алтаан олорбута. Биэс оҕолоохтор. Дьэлиндэҕэ тиийиэ5иттэн олохтоох кулуупка, худругунан таьаарыылаахтык улэлээбитэ. Элбэх о5ону, улахан дьону ырыа алыптаах кэрэ эйгэтигэр угуйар. Хоту дойду кэрэ айыл5атын собулээн, дойдуга тапталын инэрэн, Дьэлиндэ туьунан элбэх ырыа автора буолар. Сахалыы ырыа фестивалларыгар куруутун кыттар. Кэргэнинээн Надеждалыын уонна оҕолорун кытта бары бииргэ ыллыыллар. Сыралаах улэтин туоьулуур элбэх грамоталардаах, дипломнардаах. 
2015 сыл от ыйын 6 күнүгэр Егор Акимов ыараханнык ыалдьан өлбүтэ.
Мохотчунова Александра Николаевна. Александра Николаевна Мохотчунова — саха биллэр хореограба, «Сарыал» үҥкүү бөлөҕүн тэрийээччитэ.
1933 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Сунтаар улууһун баар Илимнииргэ төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай-художественнай училищены, 1962 сыллаахха ГИТИС режиссерскай отделениетын бүтэрбитэ. Ойуунускай аатынан музыкальнай-драматическай театрга, Пионердар дыбарыастарыгар, Улан-Удэтааҕы культурнай-сырдатар училищеҕа преподователинэн үлэлээбитэ. Бүтүн Союзтааҕы уонна Арассыыйа уус-уран самодеятельность көрүүлэрин лауреаттарынан буолбут «Сарыал», «Дьулуур», «Дьээ-буо» народнай ансамблары тэрийбитэ.
1962 сыллаахха Москваҕа үөрэҕин бүтэрэн баран Саха музыкальнай театрыгар кылаабынай балетмейстерынан анаммыта. Ол саҕана биир балетмейстер хамнаһыгар үлэтэ элбэҕэ — балет спектаклын, концертнай нүөмэрдэри, опера, драма үҥкүүлэрин туруоруу.
1973 сыллаахха Александра Николаевна университет студеннарын мунньан саҥа коллективы үөскэппиппитэ. Саха үҥкүүтүн оркестр, ырыа доҕуһуоллаах туруоруохха сөбүн көрдөрбүтэ. Николай Кисленко, Виктор Птицын буоланнар идеяларын олоххо киллэрбиппиттэрэ. Сарыал туһунан республикаҕа эрэ буолбакка, киэҥ сирдэргэ билэн барбыттара. Бүтүн Союзка уус-уран самодеятельность көрүүтүгэр түөрт төгүл лауреат үрдүк аатын ылбыппыттара. Кремльгэ Съезтэр Дыбарыастарыгар концертаабыппыттара. Киин телевидение биэриилэригэр уһуллубуппуттара. Румынияҕа, Польшаҕа, Венгрияҕа, Турцияҕа, Испанияҕа, Кытайга, Латинскай Америкаҕа, Болгарияҕа, Чехословакияҕа, Польшаҕа, Югославияҕа, о.д.а. дойдуларга гастроллаабыппыттара. «Сарыалы» сэргэ профтехучилище базатыгар 1979 сыллаахха «Дьээ-буо» ансамблы тэрийбитэ.
1984 сыллаахха Александра Николаевна Мохотчуноваҕа хореографическай искусство Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сайдарын иhин туйгун үлэтигэр үрдук аата иҥэриллибитэ.
Александра Николаевна Мохотчунова саха үнкүүтүн дьин бэйэтинэн, тугун да уларыппакка профессиональнай сайдыы таһымын таһаарбыта, үҥкүү тематикатын, сюжетын, тэтимин хаалларан, үрдүк техникатын тутуһар буолан кини салайбыт ансаамбыллара өрүү үрдүкү күөҥҥэ сылдьаллар
Колесов Семён Егорович. Колесов Семён Егорович (1930—2003) — учуутал, спортсмен, тириэньэр.
1930 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр Акулина Прокопьевна уонна Егор Дмитриевич Охлопковтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Кини орто уонна үрдүкү кылаастарга үөрэнэригэр ийэтин бииргэ төрөөбүт убайыгар Колесов Василий Прокопьевичка иитиллибитэ уонна үөрэммитэ, ол иһин Колесов диэн буолбута. Хас да сыл Өлүөхүмэҕэ үөрэммитэ, орто оскуоланы Таатта оройуонугар Ытык-күөлгэ 1949 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Онтон 1950 с. Дьоккуускайга педагогическай институт нуучча тылын салаатыгар ситиһиилээхтик туттарсан киирбитэ. Эргиччи талааннаах уолу спорт хас да көрүҥэр институт сүүмэрдэммит хамаандатыгар чилиэнинэн ылбыттара. Онтон ыалдьан хаалан салгыы үөрэммэтэҕэ. 1951 с. Красноярскайдааҕы политехническай институкка киирбитэ. Төннөн кэлээт, Ытык-Күөлгэ физкультура уонна спорт оройуоннааҕы комитетын бэрэссэдээтэлинэн ананан икки сыл үлэлээбитэ.
1953 сыллаахха Алдан эҥэринээҕи нэһилиэктэр Таатта оройуонуттан арааарыллан Томпо оройуонугар бэриллибиттэр. Ол кэмҥэ Кириэс-Халдьаайы Томпо оройуонун киинэ этэ. Семен Егорович төрөөбүт түөлбэтигэр төннөн библиотека сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Онтон 1954 сыллаахтан педагогическай үлэтин саҕалыыр. Сыл тохтоло суох физкультура учууталынан үлэлиир. Кини үлэлиэҕиттэн үөрэнээччилэр спордунан дьарыктаналлара олус күүһүрбүт. Семен Егорович тус бэйэтэ араас күрэхтэһиилэргэ, кэнсиэрдэргэ көхтөөхтүк кыттара. 1958 с. Дьокуускайга Саха АССР норуоттарын иккис спартакыйаадатыгар үөрэнээчитиниин Толбонов Мишалыын хапсаҕайга республика чемпионнара буолбуттара. Онтон 1961, 1962 сыллардаахха чэпчэки аҥаардаах уонна орто ыйааһыҥҥа тустан эмиэ чемпионнаабыта. Спордунан эрэ муҥурдаммакка нэһилиэктээҕи, оройуоннааҕы ыытыллар тэрээһиннэри үрдүк таһымнаах тэрийэрэ. Семен Егорович үөрэнээччилэрэ кини туйаҕын хатаран үгүстэрэ спорт эйгэтигэр республика араас улуустарыгар учууталлаабыттара, тренердаабыттара. Кини үөрэппит оҕолоруттан бастыҥ спортсменнарынан В.Г Саввина, А.Д Харитонова, В.Г Кутяркина, М.С Толбонов, Г.А Степанова, атах оонньуутугар спорт маастара Н.Д Аргунов, маастарга кандидаттар В.В Габышев, Н.А Ючюгаев, В.П Карбаканов, Е.С. Мекюрдянов уо.д.а.
1955 с. Сахасталина Гаврильевналыын ыал буолан үс кыыс, биир уол оҕолоноллор. Оҕолоро эмиэ республика туйгуннара буоллаллар. Сахасталина Гаврильевна педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна, РФ уопсай үөрэҕэриитин бочуоттаах үлэһитэ. Колесовтар дьиэ кэргэннэрэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын династияларын ахсааныгар киирсэр. 
Семен Егорович ыарахан ыарыыттан 2003 c. сэтинньи 21 күнүгэр 73 сааһыгар өлбүтэ.
Захарова Евдокия Гаврильевна. Захарова Евдокия Гаврильевна - СӨ үөрэҕириитин туйгуна, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.
1935 с. балаҕан ыйын 19 күнүгэр Ыҥаа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
1957 с. Дьокуускайдааҕы мед. училищены бүтэрэн дойдутугар 7 сыл биэлсэрдээбитэ. 1971 с. СГУ история салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ уонна 1964 с. Ыҥаа оскуолатыгар 37 сыл учууталлабыта уонна дириэктэрдээбитэ.
Ыҥаа сиригэр-уотугар дьон олохсуйуутун туһунан маннык үһүйээни кэпсиир этилэр. Үс үйэ анараа өттүгэр Уус-Маайаттан Захаров диэн эбээн киһитэ бу сиргэ маҥнай кэлэн олохсуйбут. Кини үс ойохтоох эбит. Ойохторун сир-чир аайы туспа балаҕан сылдьан бултаан-алтаан астарын булан, мастарын мастаан дьаһайан олорбут. Ол киһиттэн билигин Захаровтар диэн халыҥ аймах үөскээбиттэр. Олорбут сирэ Соболоох күөл тура буолуон сөп, онно чугас-чугас үс балаҕан баара үһү. Онтон сыыйа атын сирдэртэн Уус-Амматтан, Саһылтан, Кириэстэн, Өймөкөөнтөн дьон кэлэн олохсуйан барбыттар.
Күүстэх Сөдүөт аҕата Мэрэкээс диэн хос ааттаах киһи «Мэндэкэҕэ» олорбут. Бу Мэрэкээс Биридьээл диэн чугас аймахтаах (ини-биилэр?) эбит. Биридьээл уолуттан Микиитэттэн элбэх ыччат Ыҥааҕа тарҕанар – Бочукулар, Кыра Сөдүөттээх (Мэҥэ-Алдан) Неймоховтар ийэлэрэ Даарыйа (Мэҥэ-Алдан), Тааттаҕа Рахлеевтар уо.л.а. Күүстээх Сөдүөт төһө күүстэҕэ биллибэт, ол эрээри кини ыччаттара уксулэрэ төрөлкөй, күүстээх дьон буолаллара кини да мээнэҕэ Күүстээх диэн ааттамматаҕа буолуо. Иккиһинэн, кини кэргэнэ нуучча дьахтара эбит, кинилэртэн ыраас хааннаах, толуу ыччаттар үөскүүллэр. Кинилэр тоҕус оҕолоноллор, аҕалара өлөн ийэлээрэ кыайан иитиминэ кинилэри борохуокка олордон ыыталаан кэбиспит. Биир кыыс Саһыл нэһилиэгэр олохсуйбут, Чокуурап диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыт, биир кыыс Кириэс-Халдьаайыга Ичигэскэ Киргиэлэй Саввиҥҥа-Нохойоҕо эргэ тахсыбыт, киниттэн элбэх ыччат хаалар, оҕолоро – учуонай-зоотехник Мария, Пантейлемон, Вера, Иван, Пелагея диэн кыыс Дабаччымаҕа Хабырылла Лыглаевка эргэ тахсар, киниттэн республикаҕа киэҥник биллибит советскай-партийнай үлэһит В.Г. Лыгаев төрүүр, кини уола А.В. Лыглаев техническэй наука доктора, профессор, Дьокуускайга олорорбута, үлэлээбитэ.
Биир уола Уйбаан Саллаат диэн хос ааттаах киһи эмиэ күүстээх, быһый киһи эбит, кини от охсорунан нэһилиэгэр аатырбыт. Хайаттан сүүрэн түһэбин диэн маска охсуллан өлбүт. Кини уола Охонооһой Өймөкөөҥҥһ олохсуйбут, кыыһа Марина Слепцова сэттэ оҕону төрөппүт.
Гоголев Василий Иннокентьевич. Гоголев Василий Иннокентьевич, айар аата Уйулҕан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Дьокуускай куорат 33 № орто оскуолатыгар уруһуй, технология учууталынан үлэлиир.
Олоҕун олуктара.
Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Балыктааҕар 1956 с. алтынньы 8-гар төрөөбүтэ.
1975 с. Балыктаахха оскуоланы бүтэрбитэ.
1979 с. Намнааҕы художественнай педучилищены,
1985 с. Хабаровскайдааҕы култуура институтун бүтэртээбитэ.
1985—1987 сс. Үөһээ Бүлүү култууратын систематыгар ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
1987—1990 сс. Үөһээ Бүлүүтээҕи 2 ньүөмэрдээх оскуолаҕа, М. А. Алексеев аатынан республиканскай гимназияҕа үлэлээбитэ.
1990—1999 сс. Ускуустуба оскуолатын художественнай кылааһыгар тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
1998—2000 сс. «Суор тиһэх кыланыыта» диэн видеодетектив сценарийын суруйан уус уран киинэ устубута.
М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университетын РФ Илиҥҥи олохтоох омуктарын тылларын уонна культуураларын институтун Саха литературатын магистрана.
Хоһоон суруйуута.
Хоһоону 1990 сыллартан суруйар.
1996 с. Үөһээ Бүлүүгэ маҥнайгы хоһооннорун хомуурунньуга бэчээттэммитэ.
2013 с. Көһөрүллүү, — диэн сэһэнин «Бичик» кинигэ кыһата,
2013 с. Хоһуун таас, -диэн сэһэнин «Сайдам» кинигэ кыһатао бэчээттээбиттэрэ.
2013 с. Герой Ийэ — Далбар Хотун ахтыылар брошюраларын бэчээттэппитэ.
2014 с. «Көһөрүллүү», «Хоһуун таас» сэһэннэри Хараҕа суохтар республикатааҕы библиотекалара аудио кинигэлэр гынан таһаарбыттара.
"Ийэкээм" диэн хоһоонугар айыллыбыт ырыа:
Үрдэл национальнай музыкальнай бириэмийэ кыайыылааҕа, 
Этигэн Хомус «Бастыҥ ырыа», «Көрөөччүлэр биһирэбиллэрэ» номинациялары ылбыта. Ил Дархан «Норуот сөбүлүүр ырыата» диэн граанын хаһаайына буолбута. 
«Ийэкээм» хоһоонугар видеоклип устубута, клииптэр күрэстэрин бастыҥ клиибинэн ааттаммыта. Дьон сэргэ биһирэбилин ылбыта.
Тус олоҕо.
Кэргэннээх, үс оҕолоох, сэттэ сиэннээх.
Наҕараадалара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,
Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна,
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ИДьМ Түөскэ кэтиллэр «ЗНАК ПОЧЕТА» бэлиэ кавалера.
200 лет МВД России юбилейнай мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Бочкарев Илья Сергеевич. Бочкарев Илья Сергеевич - Аҕа дойду луу сэриитин кыттыылааҕа, холкуоска партком сэкиритээрэ.
1913 сыллаахха Дүпсүн улууһугар I Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүт. Отутус сыллардааҕы комсомола, «Үүнүү» колкоз ударнига. О5о сааһыттан сытыы-хотуу бэртээхэй спортсмен уол эбит.
1941 сыллаахха Советскай армияҕа атырдьах ыйыгар ыҥырыллан барбыт. Ити кэмҥэ комсомуол чилиэнэ эбит. Кини Москваттан Эльбаҕа тиийэ сэриилэспит. Байыаннай идэтинэн минометчик эбит. Хорсуннук сылдьарын иһин төрөппүттэригэр 1942 сыл саҥатыгар «Большевик» хаһыахха бэчээттэммит: «Немецкай–фашисткай талабырдьыттары утары охсоһууга Бочкарев Илья хорсун уонна геройдуу быһыыны кердерер. Кини бэргэн ытыытыттан хайы уйэ уонунан ахсааннаах оккупааннар өллүлэр. Уолгутун үчүгэйдик ииппиккитигэр махтал. Бочкарев билигин тыыннаах уонна доруобай, өстөөҕу хорсуннук кыдыйар.»
Албан ааттаах суола Клин, Рогочев, Ржев, Калинин, Орел, Брянскай, Побрускай, Белосток, Минскэй куораттары босхолуур кыргыһыылары туораан ааспыт. Гвардия старшай сержана кини хорсун быһыыларын улуу Волга, Ловать, Днепр, Днестр, Лесна, Пруд, Гипрес, Одер өрүстэри туорааһыҥҥа көрдөрбүт. Кини Польшаны, илиҥҥи Пруссияны босхолоспут. Берлины ылсыбыт, Эльбага тиийэ Улуу Кыайыы күнүн көрсүбүт.
Сэрии толоонуттан эргиллэн кэлэн, кэргэн ылан 8 о5оломмуттар. 
Колхозтар бедеҥсуйбүттэрин кэннэ армия генерала Д.Д. Люлючиенко кинигэтигэр бэлиэтээбитин курдук «Октябрь» колхуоска партком секретарынан үлэлээбитэ. Албан аат II, III степеннээх, Кыьыл Сулус, Аҕа дойду сэриитин I степеннээх уордьаннаах, «Хорсунун иьин», «Берлины ылааһын иһин», «Германияны кыайыы иһин» мэтээллэрдээх, Уус – Алдан улууһун Бочуоттаах гражданина.
Хос сиэнин ахтыытыттан: Хос эһэм мин төрүү иликпинэ күн сириттэн барбыта. Кини өлөр ыарыытыгар ыалдьа сытан биирдэ да ынчыктаабакка, ытаабакка өлбүтэ диэн дьонум кэпсииллэр. Хас саас аайы, Улуу Кыайыы үөрүүлээх бырааһынньыгар, хорсун саллаат, уордьаннаах хос эһэм, И. С. Бочкарев туһунан ахтан–санаан ааһабыт. Орто дойду олоҕун үөрүүтүн–хомолтотун этинэн- хаанынан билэн, итиини-тымныыны тулуйан, киһи буолбут аналын хорсуннук толорон барбыт. Хос эһэбитинэн кини ыччаттара киэн туттабыт.
Иванов Фёдор Романович. Иванов Федор Романович
Хайахсыт нэһилиэгин олохтоохторо Иванов Роман Гаврильевич, Иванова Варвара Егоровна улахан уоллара Иванов Федор Романович 1937 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 5 саастааҕар Хоту көһөрүллүүгэ ийэтин Варвараны кытта барбыт. Онон Федор Романович Хоту көһөрүллүү кыттыылааҕа. Көһөрүллүүттэн кэлэн баран Хайахсыт 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирэр. Начальнай кылааска Уорҕаҕа үөрэммит.
Хайахсыт сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, 1954-55 сс. Дириҥ оскуолатыгар үөрэнэ кэлэр. Онус кылааһы 1957 сыллаахха бүтэрэн, комсомол путевкатынан «Оскуола – производство – үрдүк үөрэх» дэвиһинэн, төрөөбүт холкуоһугар бастаан суотчутунан, онтон бөдөҥсүбүт Эрилик Эристиин холкуос «Мэлдьэхсититээҕи» учаастагар солбуйар биригэдьииринэн үлэлиир. Кини үлэлиир кэмигэр «Тапталлаах» ыччат фермата үүтү ыаһына 2000 лиитирэ кирбиини ылбыта. Үлэлиир сылларыгар ыччаты кытта сибээһи тутуһара, тылын ылыннарар салайааччы быһыытынан биллибитэ. Ол иһин кинини Улахан Эрилик саҕана Бахсыга Биригэдьииринэн анааннар үлэлэтэ ыыппыттара.
Cалгыы 1961 сыллаахха Чурапчы орто оскуолатын базатыгар XI педагогическай кылааска үөрэнэн, начальнай кылаас учууталын идэтин ылар. Чакыр начальнай оскуолатыгар учууталлыыр, бу оскуолаҕа сэбиэдэссэйинэн үлэлиир. Ити кэмнэргэ оройуон ыччатын биир санааҕа түмэн, ыччат лидерэ буолар.
1965 сыллаахха күһүн, атырдьах ыйыгар Федоры кытта ыал буолбута .
Иванов Федор Романович төһө да үлэ үөһүгэр сырыттар, СГУ историческай факультетын бүтэрэн, историк специальноһын ылбыта. Онон 4 сыл тухары Чурапчытааҕы ыччат киэһээҥҥи оскуолатыгар директорынан үлэлээбитэ.
1971-1975 сс. Хайахсыт орто оскуолатыгар ананан директорынан үлэлиир. Бастаан Хайахсыкка үлэлии тахсарбытыгар, эргэ умайбыт оскуолаҕа үлэлээбиттэрэ.
Саҥа корпус үлэтэ киириитигэр, оскуола коллектива, техническэй үлэһиттэр, нэһилиэнньэ олохтоохторо бары активнай кыттыыны ылбыппыт.
Федор Романович нэһилиэк олоҕор активнайдык кыттара, ол курдук исполком чилиэнэ, партийнай тэрилтэ секретара, пропагандист. Зонанан үлэни нэһилиэккэ иилээн-саҕалаан улэлэтэрэ. Салайааччы быһыытынан ирдэбиллээх, эппитин толорторор буолан, дьон-сэргэ ытыктабылын ылбыта. Кини куруутун үөрэ-көтө, кэпсии-ипсии сылдьара, дьону сыаналыыр, кими да куһаҕан үлэһит диэбэт, киһиэхэ барытыгар биир тэҥ сыһыаннааҕа.
Дьиэ кэргэҥҥэ, оҕолоругар эйэҕэс сыһыаннаах, бииргэ төрөөбүттэрин, балтыларын, бырааттарын олус таптыыра, куруутун сыллыы сылдьара. Киһиэхэ барытыгар үчүгэйи эрэ баҕарара.
Эбээм Сүөдэрдиин 10 эрэ сыл наһаа эйэлээхтик, дьоллоохтук олорбуппут, кини 38 эрэ сааһыгар олохтон барбыта. 1975 сыллаахха 3 оҕо аҕата суох хаалбыта. Түрөөбүт дойдутун олус күүскэ таптыыра, элбэх былааннардах этэ.
Саха ыта-лайка. Лайка — олус былыргы ыт.
25-35 тыhыынча сыл ынараа өттүгэр киhиэхэ булт ууругар көмөлөhөр этэ. Ону Рассоха диэн өрүскэ булуллубут төбөтун уҥуоҕунан быhаарбыттара.
Кини тымныыны олус учугэйдик тулуйар, хаарга утуйар. Айылҕа моhуохтарын барытын бэккэ диэн тулуйар: буурҕаны, тыалы, хаары, итиини, аччыктааhыны (хастыы да кун аhаабахха сылдьаллар).
Лайка хойуу түүлээх, уу кырылаах бөрө тииhин курдук аhыыта (ол аата бөрөлүүн биир предоктаахтар). Хараҕа күөх.
Былыр былыргыттан булт кэмигэр киһи уонна ыт биир санааннан сылдьаллар. Ыт кыылы үрэр, тохтотор, булчут үөмэн кэлэн оҕунан ытар. Ыттаах булчут элбэҕи бултуур, дьонун аһатар.
Билинни кэмнэ куhаҕан булчуттааҕар үчүгэй ыты бултка илдьэ сылдьар ордук дииллэр.
Билигин ыраас хааннаах боруода лайкалары питомникка иитэллэр уонна нэhилэннэҕэ тарҕаталлар. Бу куох харахтаах саха ыта Аан дойдуга билиннэ. Атын дойдулар эмиэ иитэр буоллулар.