mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Данилов Эдуард Федорович. Данилов Эдуард Федорович – үлэ, тыыл, государственнай сулууспа бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык кыр­дьаҕастарын Сэбиэтин Президиумун чилиэнэ. 
1933 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэ­һи­лиэгэр, «Тойон уйалаах» диэн алааска холкуостаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
1948 сыллаахха Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, Ньурба бастакы нүө­мэрдээх оскуолатын 1951 сыллаахха бүтэрбитэ уонна Дьокуускай куоракка пе­да­гогическай институт историко-филологическай факультетын саҥа тэриллибит са­ха оскуолаларыгар нуучча тылын уонна литературатын үөрэтэр учууталлары бэ­лэм­ниир (РОЯШ) салаатыгар киирэн үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын үө­рэтэр преподаватель идэтин баһылаабыта. 1955 сылтан түөрт сыл саҥа орто ос­куо­ла буолбут Маалыкай оскуолатыгар завуһунан (оскуола директорын үөрэх чаа­һы­гар солбуйааччынан) үлэлээбитин кэннэ, партия райкомун бюротун реко­мен­да­ци­я­тынан Степан Васильев аатынан колхоз парткомун босхоломмут секретарынан тал­ларан үлэлэппиттэрэ. Сотору буолаат партия райкомун партийнай-тэрийэр от­де­лын инструкторынан анаабыттара, нтон партия Ньурбатааҕы райкомун иккис сек­ре­та­рынан талбыттара.
Онно уһуннук үлэлээбэтэҕэ. 1963 сыллаахха Ньурба уонна Сун­таар оройуоннара холбоһон, бөдөҥсүйэн Ленинскэй оройуон диэн буолбуттара. Бу бөдөҥсүйбүт оройуоҥҥа Э.Ф.Данилов райсовет исполкомун председателин сол­буй­ааччынан талыллан үлэлээбитэ. Өр-өтөр буолбатаҕа, аны оройоун хайдан урук­ку чөллөрүгэр түһүүлэригэр Данилов Э.Ф. Ньурба өртүгэр райсовет исполкомун си­рэй председателинэн быыбардаммыта.
1970 с. Москва куоракка үрдүкү пар­тийнай оскуоланы бүтэрэн кэлээтин кытта ССКП обкомун бюрота ре­ко­мен­да­ци­я­лаан партия Горнайдааҕы райкомун бастакы секретарынан талларбыта, ити эп­пиэт­тээх дуоһунаска сэттэ сыл үлэлээн баран, партия уобаластааҕы комитетын ап­па­раатыгар сектор сэбиэдиссэйинэн партия эстиэр диэри үлэлээбитэ. Онтон сэттэ сыл «Холбос» респотребсоюз кадрын отделын начальнигынан, уопсай отделын сэ­биэ­диссэйинэн үлэлэтэлээбитэ.
Кэнники сылларга Саха Республикатын Президе­нин уонна Правительствотын Администрациятыгар ведущай специалист-эппиэт­тиир дежурнай дуоһунастарыгар үлэлээтэ, күн бүгүҥҥэ дылы Республика Ытык кыр­дьа­ҕастарын Үрдүкү Сүбэтин эппиэттээх секретарын дуоһунаһыгар үлэлии сылдьар.
Кини Саха АССР VII ыҥырыылаах Үрдүкү Советын депутатынан, партия Саха уобаластааҕы комитетын чилиэнинэн хаста да талыллан үлэлээбитэ. Рос­сий­скай Федерация журналистарын Союһун чилиэнин быһыытынан саха бастакы рево­лю­ционердарын, биллиилээх партийнай деятеллэрин тустарынан элбэх ыс­та­тый­алары суруйда, уонтан тахса кинигэлэри суруйан «Бичик» кинигэ кыһатынан та­һаар­тарда. Э.Ф.Данилов өр сыллаах, үтүө суобастаах үлэтэ Советскай пра­ви­тель­ство­нан, РФКП-ан хас да медалларынан, орденнарынан бэлиэтэннэ. Кини Горнай уон­на Ньурба улуустарын, төрөөбүт Бордоҥун нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Ефремов Семен Михайлович. Ефремов Семен Михайлович — учуутал, баартыйа үлэһитэ, Ньурба улууһун Ытык киһитэ.
1935 сыллаахха Ньурба оройуонун Кукаакы нэһилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр тө­рөөбүтэ.
Орто үөрэҕи Марха оскуолатыгар бүтэрэн баран, 1963 сыллаахха Дьокуус­кайдааҕы государственнай университеты, 1972 сыллаахха Ха­ба­ров­скайдааҕы үрдүкү партийнай оскуоланы бутэрбитэ.
Үлэтин 1956 сыллаахха интернат воспитателинэн саҕалаабыта, Өҥөлдьө ос­куо­латыгар учууталлаабыта. Университеты бүтэрэн баран. Чукаар оскуолатыгар учуу­таллаабыта, «Знание», общество оройуоннааҕы тэрилтэтин эппиэттээх сек­ре­тара буолбута. 1965-1970 сылларга комсомол Ленинскэйдээҕи райкомун сек­ре­та­ра, онтон бастакы секретара буолбута.
1972-1978 сылларга бастаан Анаабыр райсоветын председателин солбуйааччы, он­тон ССКП Анаабырдааҕы райкомун иккис, сотору буолаат, бастакы секретарынан та­лыллан үлэлээбитэ. Ити кэнниттэн Семен Михайлович дойдутугар төннөн кэлэн, 1984-1991 сылларга райком тэрийэр отделын сэбиэдиссэйинэн, 1991-1995 сылларга улуус администраниятын кылаабынай специалиһынан, тэрийэр уонна кадры кытта үлэ­ҕэ отдел сэбиэдиссэйинэн, 1996 сылтан Ньурбатааҕы алмааһы кырыылыыр со­буот кадрга отделын инспекторынан, собуот директорын уопсай боппуруостарга сол­буйааччыннан үлэлээбитэ.
С. М. Ефремов оройуоҥҥа ыччат-комсомольскай коллективтарын олохтооһуҥҥа, «Оскуола-производство-үрдүк үөрэх», «Ыччакка механизатор үөрэ­ҕин» - диэн девизтээх хамсааһыны, үөрэнээччилэр производственнай биригээдэ­лэ­рин тэрийиигэ хайысхаллаах үлэни ыыппыта.
Кини Анаабыр уонна Ньурба улуустарын социальнай-экономическай сайдыы­ла­рыгар боччумнаах кылааты киллэрбитэ. Кини экономика, производство боп­пу­руос­тарын ымпыгын-чымпыгын үчүгэйдик билэрэ, үлэһит дьоҥҥо, салайар кадр­дар­га болҕомтолоохтук, харысхаллаахтык сыһыаннаһара, кинилэр уөрэх­тэнэл­лэ­ри­гэр, үүнэн-сайдан иһэллэригэр күннэтэ кыһамньытын уурара.
Семен Михайлович «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн. Килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта, «Комсомолга ак­тив­най үлэтин иһин», «Эйэ Советскай фондатын активиһа», «1973 сыллаах со­ци­а­листическай куоталаһыы кыайыылааҕа» знактарынан, партия Обкомун, Комсомол Киин уонна уобаластааҕы комитетын бочуотунай грамоталарынан бэлиэтэммитэ.
Ефремов С. М. активнай общественник - элбэх төгүллээх партия райкомун бю­ро­тун чилиэнинэн, райсовет депутатынан, Саха Сирин Үрдүкү суутун сэтээ­тэ­ли­нэн, сэрии уонна үлэ ветераннарын советын чилиэнинэн талылла сылдьы­быта.
Ыччаты иитиигэ уонна оройуон социальнай-экономическай сайдыытыгар өр сыл­лаах үтүө тускуллаах улэтин сыаналаан Улуус мунньаҕын Президиумун 1998 сыл алтынньы 23 күнүнээҕи уурааҕынан киннэхэ Ньурба улууһун бочуоттаах гражданинын аата иҥэриллибитэ.
Киэн туттар дьоммут — учуонайдар. Киэн туттар дьоммут — учуонайдар — Ньурба дьоно-сэргэтэ, ол иһигэр Маалыкай тубэтин олохтоохторо советскай кэм саҕатган билиигэ-көрүүгэ тардыһыылара олус күүстээх этэ. Оччотооҕу түҥкэтэх, ыраах сытар үрэх бастарыттан оронон тахсан, үгүс элбэх дьон үрдүк үөрэхтэнэн, саҥа олох сайдарын түргэтэтиспиттэрэ. Үөрэх, билии-көрүү олоххо наадатын дириҥник билэр, бэйэлэрин дьонноро-сэргэлэрэ үөрэхтээх, сайдыылаах дьон буолалларыгар эттэринэн-хааннарынан ыалдьан, дууһаларынан бэринэн, баҕаран, үлэлиир салайааччылар, учууталлар суолталара олус улахан этэ.
Маалыкай ситэтэ суох орто, кэлин орто оскуолатыгар үөрэммит дьонтон учуонайдар элбэхтэр. Билиҥҥи Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт, үөскээбит учуонайдары эрэ киллэрдибит. Арай Семенов Василий Алексеевич-Күүстээх Бааска Хатыыга төрөобүт. Ол гынан баран кини төрүттэрэ Маалыкайдар эбит, аны Хатыыга төрөөбүт эрэ, Маалыкайга улааппыт, үөрэммит, учууталлаабыт, бүтэһигэр бэйэтин «дойдубар Маалыкайга илдьэн көмеөрүҥ» диэн кэриэһин эппит. онон Маалыкайга көмүллүбүтэ.
Бу биһиги Бордоҥмут нэһилиэгэр төрөебүт араас идэлээх учуонайдар, республика, оройуон экономиката, дьонун-сэргэтин олоҕо тупсарыгар киллэрсибит кылааттарынан биһиги киэн туттар кыахтаахпыт. Кинилэри кытта биһиги билсиһиэҕиҥ.
Тихонов Николай Николаевич. Тихонов Николай Николаевич (2.12.1936, Ньурба оройуона, Кукаакы нэһилиэгэ) - экономический наука, доктора, профессор, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
1936 сыллаахха ахсынньы ый 2 күнүгэр Кукаакы нэһилиэгэр колхуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1958 сыллаахха Ленинградтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун экономикаҕа факультетын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, 1958-1959 сс. тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр кылгас кэмҥэ үлэлээбитэ.
Дьоҕурдаах эдэр киһини таба көрөн, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар ыҥыран ылбыттара. Онно үлэтин младшай научнай сотруднигынан саҕалаабыта. 1966 сылтан 1981 сылга диэри ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын филиалыгар старший научнай сотруднигынан, сектор сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1981—1983 сс. конкурстаһан Сибиирдээҕи тыа хаһаайыстыбатын экономикаҕа научнай-чинчийэр институтун тыа сирин социальнай проблемаларыгар секторын сэбиэдиссэйинэн Новосибирскай куоракка үлэлии сырыттаҕына, Дьокуускайга төттөрү ыҥыран ылбыттара. 1982—1997 сылларга региональнай экономика институгугар тыа сирин экономическай уонна социальнай сайдыытын проблемаларын секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1997 сылтан Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар экономика кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
Н.Н. Тихонов научнай үлэтин сүрүн хайысхатынан дойду Хоту сирин, ол иһигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытын кыһалҕаларын, Саха тыатын сирин социальнай-экономическай боппуруостарын, рынок усулуобуйатыгар тыа хаһаайыстыбатын производствотын сайдыытын, дьонун-сэргэтин олоҕо чөллөөх хаалыытын кыһалҕаларын быһаарыы буолар.
Кини биир улахан үлэтинэн өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин үлэлэринэн, дьарыктарынан көрөн аһылыктарын норматын зоналарынан арааран быһаарыы буолар. Хоту сиргэ нэһиилэ тиийииэн олорор норманы-минимуму быһаарыы саҥа методикатын оҥорбута, онно олоҕуран билигин ити минимум оҥоһуллар уонна бу минимум олоххо чугас турар, биһиги олохтоох усулуобуйабытын учуоттуур.
Николай Николаевич рынок сыһыаннаһыыларын усулуобуйатыгар Саха сирин тыатын сайдыытын концепциятын оҥорбуг автордартан биирдэстэрэ, концепцияны правительство бигэргэппитэ. Кини бэчээккэ тахсыбыт 80-ча научнай улэлээх, ол иһигэр 6 монографиялаах. Кини «Северное село» диэн монографията 1966 сыллаахха Новосибирскай куоракка тахсыбыта. Билигин научнай кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ активнайдык үлэлэһэр, кини салалтатынан 5 киһи диссертация бэлэмнииллэр.
Н. Н. Тихонов научнай улэтэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыс­тыба­тын үтүөлээх үлэһитин» аатынан бэлиэтэммитэ.
Такыров Ян Тимофеевич. Такыров Ян Тимофеевич 1935 сыллаахха Кукаакы нэһилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1953 сыллаахха орто оскуоланы бүтэрээт, Москаатааҕы государственнай экономическай институкка уөрэнэ киирбитэ уонна 1958 сыллаахха институту ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, «Үлэ экономиката» диэн идэни ылбыта. Дьокуускайдааҕы Норуот хаһаайыстыбатын Сэбиэтин ананыытынан, 1958–1960 сс. Ыныкчааннааҕы бириискэҕэ нормировщигынан, инженер-нормировщигынан үлэтин саҕалаабыга.
Ян Тимофеевич 1960 сылтан олоҕун наукаҕа анаабыта, түөрт уонтан тахса сыл устата аата эрэ уларыйар биир Саха Республикатын региональнай институтугар бастаан лаборанынан, кэлин институт секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
Республика салайар органнарын сорудаҕынан араас экспедицияларга, командировкаларга республика бары оройуоннарыгар сылдьан үлэ ресурсаларын таба туһаныы, көдьүүһүн үрдэтии боппуруостарынан элбэхтик дьарыктаммыта. Республика оҥоруулаах күүстэрин сайыннарыы, үлэ ресурсаларын көдьүүстээхтик туһаныы боппуруосгарын туһунан Бүтүн Союзтааҕы, региональнай мунньахтарга, конференпияларга элбэхтик кыттара.
Кини научнай үлэлэрин сүрүн тиэмэтинэн Саха Респубиликатыгар үлэ ресурсаларын үөскэтии уонна туһаныы. Хоту сиргэ рынок усулуобуйатыгар рабочай үлэлээх буолуутун, ону сүрүннээһин проблемалара, боппуруостара буолаллар.
Ян Тимофеевич 76 бэчээттэммит научнай үлэлээх, ол иһигэр «Саха АССР үлэтин ресурсаларын үөскэтии уонна туһаныы» (1990 с.) диэн монография автора, атын автордары кытта холбоһон 11 монографияны суруйсубута.
Кини научнай үлэтин түмүгүнэн экономическай наука доктора буолбута, киниэхэ «ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын үтүөлээх ветеранын» аата иҥэриллибитэ, «Үлэ ветерана» медалынан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотнай грамотатынан наҕараадаламмыта.
Васильев Карл Иннокентьевич. Васильев Карл Иннокентьевич — экономическай наука кандидата, 1954 сыл­лаах­ха Ньурба оройуонугар 1 Бордоҥ нэһилиэгин Маалыкай сэлиэнньэтигэр сулуус­палаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Маалыкай орто оскуолатын, онтон Иркутс­кай­даа­ҕы тыа хайаайыстыбатын институтун 1976 сыллаахха бүтэрэн, экономист-плановик идэтин ылбыта. Кини Тыа хаһаайыстыбатын министерствотыгар контролер экономииһынан үлэтин саҕалаабыта. Ити кэмтэн саҕалаан сүүрбэттэн тахса сыл устатыгар хаһаайыстыбаннай, производственнай салааларга араас дуоһунаска улэлээн улахан уопуттаах салайар үлэһит кэккэтигэр киирдэ.
Кэлиҥҥи уонтан тахса сылга «Саха Республикатын күндү металларга уонна таастарга комитетын» — государственнай унитарнай предприятиетын генеральнай директорынан үлэлии сылдьар. Бу кэрдиис кэмҥэ республика үлэһиттэрэ саҥа экономическай сыһыаннаһыыларга — рынокка киирии эппиэттээх кэмигэр, үбү-харчыны түмэр, ол үбү көдъүүстээхтик туһаныыны хааччыйар аналлаах тэрилтэ сүһүөҕэр турда, үрдүк квалификалиялаах кадрдарынан хааччылынна. Республика экономиката сайдыытыгар биир улахан быһаарар суолталаах олох саҥа структураны тэрийиигэ К. И. Васильев өҥөтө улахан.
Кини саҕалааһынынан уонна быһаччы кыттыытынан Комитет иһинэн республика валютнай фондата тэриллибитэ, Саха сирин күндү баайа: көмүс, алмаас, бриллиант оҥоһуктар хараллар хранилищелара үлэлиир буолта.
Кэккэ сылларга К. И. Васильев «Де Бирс» уонна «АЛРОСА» акционернай компания холбоһуктаах Кэтээн көрөр сэбиэтин чилиэнинэн үлэлээтэ уонна Россия, Саха сирин алмаас-бриллиант комплексын сайдыытыгар бэйэтин сэмэй кылаатын киллэрдэ. Саха сирин интэриэһин көмүскээһиҥҥэ туруулаһан үлэлэстэ.
К. И. Васильев 2002 сыл ахсынньы ый 29 күнүгэр Табаҕатааҕы быыбардыыр уокуруктан Ил Түмэн депутатынан талыллан үлэлэбитэ. Кини быыбар иннинээҕи программатыгар «Эйигинниин бииргэ Туймаада уонна Эркээни хочолорун Саха Республикатын «визитнэй карточкатынан» 5 сыл иһинэн оноруохпут» диэн туран, элбэх тутууну ыыттарарга эрэннэрбитэ, онто туоларын иһин сыраланан үлэлээбитэ.
К. И. Васильев үлэтэ «Норуот хайаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» бочуоттаах аатынан бэлиэтэммитэ.
Егоров Владимир Николаевич. Егоров Владимир Николаевич — педагогическай наука кандидата, доцент, Аан дой­дутааҕы педагогическай үөрэхтээһин наукатын академиятын член-кор­рес­пон­де­на, Ньурба оройуонун Кукаакы нэһилиэгэр 1950 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр колхоз­таах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1968 сыллаахха Маалыкай орто оскуолатын бүтэрэн ба­ран, икки сыл совхозка механизаторынан улэлээбитэ. Кини 1970 сыллаахха конку­руһу ааһан Дьокуускайдааҕы государственнай университет физико-математическай факультетыгар үөрэнэ киирбитэ уонна университеты ситиһиилэхтик үөрэнэн 1975 сыллаахха бүтэрбитэ, «физика преподавателэ» идэни ылбыта.
Университеты бүтэрэн оскуолаҕа физика учууталынан, республика сорох ос­куо­лаларын учууталларын техническэй хайысхалаах методическай холбуһуктарын са­лайааччытынан үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Красноярскай кыраай эбэҥки уокуругун кыт­та сибээһи олохтуур, онно кадрдары бэлэмнииргэ көмөлөһүү наадата үөскээ­битэ. Онон сибээстээн кэргэннии учуутал Егоровтар хоту сиргэ ыытыллыбыттара. Он­но Н.​ В. Егоров орто оскуола директорынан улэлээбитэ. Кини 30 сыл устатыгар но­руот үөрэҕириитигэр үлэлээн кэллэ, онтон уон сылыгар Эбэҥки уокуругар үлэ­лээтэ. Киниэхэ үөрэммит элбэх киһи салалтаҕа, наукаҕа тахсыылаахтык үлэлии сылдьаллар.
В. Н. Егоров 1997 сылтан науканан дьарыктанар. Кыра комплектаах ос­куо­ла­лар проблемаларын туһунан тиэмэҕэ 1999 сыллаахха диссертацияны көмүскээн пе­да­гогическай наука кандидата буолбута.
Кини научнай үлэлэрин сүрүн хайысхатынан Хоту дойду усулуобуйатыгар үлэ­лиир кыра комплектаах оскуолалар, көһө сылдьан үөрэтэр оскуолалар ураты­ла­ра, проблемалара. Хоту дойду олохтоох омуктарын оҕолорун үөрэнэр усулуо­буй­аларан тэрийии, үөрэххэ чэпчэкитик киирэллэрин хааччыйыы курдук практическай суолталаах боппуруостара буолаллар.
Владимир Николаевич 14 бэчээттэммит научнай үлэлэрдээх. Кэнники 4 сылга атын автордардары кытта холбоһон Москваҕа «Akаdemia» издательстваҕа 2 моно­гра­фияны таһаартарда (2001, 2003 сс.), бэйэтэ хас да научнай ыстатыйалары суруйан бэчээттэттэ.
Кини научнай үлэтин таһынан элбэх үлэни толорор. Саха Государственнай педагогическай академиятын кафедратын уонна отделениетын олохтооһуҥҥа элбэхтик үлэлэспитэ. Владимир Николаевич СГУ педагогическай институтун комиссиятын чилиэнэ, кандидатскай үлэни бэлэмниир дьону салайар, сүбэлиир.
Кини элбэх научнай-практическай конференциялар үлэлэригэр кыттар. Ол курдук 2003 сыллаахха Хабаровскай куоракка буолбут Бүтүн Россиятааҕы научнай практическай конференцияҕа «Национальное образование: реалии и перспективы» диэн тиэмэҕэ дакылаат онорбута.
В. Н. Егоров үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, Аан дойдутааҕы педагогическай үөрэхтээһин наукаларын академиятын член-корреспондена буолбута.
Данилов Иннокентий Федорович. Данилов Иннокентий Федорович - 1943 сыл ыам ыйын маҥнайгы күнүгэр Бордоҥ нэһилиэгэр Тойон Уйалаахха колхозтаах кэргэнигэр терөөбүтэ.
1970 сыллаахха Дьокуускайдааҕы государственнай университеты бүтэрэн физик учуутал идэтин ылбыта. Кини бастаан Маалыкай орто оскуолатын 1961 сыллаахха бүтэрэн баран, Иркутскайдааҕы педагогическай институкка киирбитэ, онтон бастакы курсу бүтэрээтин кытта армияҕа ынырыллыбыта, сулууспатын кэнниттэн үөрэҕин Дьокуускайга салҕаабыта.
1970—1974 сылларга Хатыы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар бастаан завуһунан, онтон директорынан үлэлээбитэ. 1974—1978 сылларга ЫБСЛКС Ньурба оройуоннааҕы комитетын бастакы секретарынан талыллан үлэлээбитэ. Ити сылларга комсомол тэрилтэтэ тэрээһин-политическай өттүнэн салгыы бөҕергөөбүтэ, авторитета үрдээбитэ, комсомол чилиэннэрин докумуоннарын саҥаҕа уларытыы тэрээһиннээхтик ыытыллыбыта. 168 бастын комсомолецтар уонна 207 эдэр пионердар ССКП XXV съеһигэр рапорка илии баттыыр чиэскэ тиксибиттэрэ, 1200 орто оскуоланы бүтэрбиттэр комсомол путевкатынан совхозтарга производствоҕа барбыттара, бу сылларга комсомол оройуоннааҕы тэрилтэтэ ЫБСЛКС Киин Комитетын көһө сылдьар Кыһыл Знамятынан наҕараадаламмыта.
1979—1991 сылларга Иннокентий Федорович партия Ньурба оройуонунааҕы комитетын пропагандаҕа, агитацияҕа отделын сэбиэдиссэйинэн, райком секретарынан, райком партийнай комиссиятын председателинэн үлэлээбитэ.
1991—1995 сылларга Сүлэ оскуолатын директорынан үлэлээбтэ уонна бу оскуола 1992 сыллаахха республикаҕа бастакынан сири оҥоруунан дьарыктанар, экономическай хайысхалаах статустаах буоларын ситиспитэ. Кэнники сылларга Иннокентий Федорович бу оскуолатыгар социальнай педагог уонна Сүлэ нэһилиэгин администрациятыгар специалист быһыытынан тахсыылаахтык үлэлээтэ.
И. Ф. Данилов «Үлэҕэ килбиэнин иһин» медалынан, Эйэ Советскай фондатын Бочуотунай медалынан наҕараадаламмыта, «Комсомолга активнай үлэтин иһин», «РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна» знакторынан, ССКП уобаластааҕы комитетын, Комсомол Киин уонна уобатастааҕы комитеттарын, республика үөрэҕин министерствотын, республика Киин быыбардыыр комиссиятын бочуотунай грамотатарынан бэлиэтэммитэ.
Данилов И. Ф. партия уонна комсомол райкомнарын бюротун чилиэнинэн, олохтоох Советыгар уонна Ньурба поссоветын, Ньурба улууһун райсоветын депутатынан, ЫБСЛКС обкомун чилиэнинэн талылла сылдьыбыта.
Кини Ньурба улууһун уонна Сүлэ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Прокопьев Валерий Николаевич. Прокопьев Валерий Николаевич — 1950 сыллаахха балаҕан ыйын 12 күнүгэр Николай Иванович, Анна Никифоровна Прокопьевтар дьиэ кэргэннэригэр Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкай бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
Аҕалаах ийэтэ иккиэн биллиилээх учууталлар этилэр. Кэлин аҕата Николай Иванович колхознай-совхознай тутул ветерана, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин депутата, Ленин орденын кавалера буолбута. Ийэтэ Анна Никифоровна норуот үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо буолбута.
Валерий Николаевич Прокопьевтар кыракый уоллара.
Павлов Василий Семенович I. Павлов Василий Семенович I - Аҕа улуу дойду сэриитин кыттыылааҕа, минометчик, батарея хамандыыра, лейтенент, мэтэдиис учуутал, оскуола дириэктэрэ.
1917 сыл муус устар 20 күнүгэр Ньурба улууһун I Бордоҥун нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1949 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институт историческай отделениетын үчүгэйдик үөрэнэ бүтэрбитэ. 1936 сыллаахха Куочай начальнай оскуолатын бүтэрэн баран бастаан Үөдэй начальнай, онтон Марха ситэтэ суох орто оскуолатыгар, 1938-42 сылларга Куочай ситэтэ суох орто, Ньурба орто оскуолаларыгар учууталлаабыта.
1942 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта, В.И.Ленин аатынан Москватааҕы байыаннай-политическай училищены бүтэрбитэ. 1944 сыл алтынньытыттан Прибалтийскай фронт иккис ударнай корпуһун 28-с артиллерийскай минометнай бригадатын составыгар огневой взвод, батарея командирын быһыытынан Прибалтиканы босхолооһуҥҥа, өстөөх Курляндскай группировкатын урусхаллааһыҥҥа геройдуу охсуспута, икки төгүл ыараханнык бааһырбыта, улахан контузияны ылбыта, Аҕа дойду сэриитин инвалида буолан дойдутугар этэҥҥэ эргиллибитэ.
Сэрии кэнниттэн лейтенант В.С.Павлов Ньурба бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар учууталынан, Маалыкай орто оскуолатыгар, Күндээдэ сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорынан үлэлэтэлээбитэ. 
Кини бэртээхэй методист-педагог, бастыҥ педагогическай уопуту киэҥник тарҕатааччы этэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала буолбута, Улуу Кыайыы 20 сылынан Аҕа дойду көмүскэлигэр үтүөлэрин уонна сэрии кэнниттэн эйэлээх олоҕу тутууга активнай кыттыытын учуоттаан Василий Семенович Павлов Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Кини хорсун быһыыта, үлэҕэ сыһыана Советскай правительствонан үрдүктүк сыаналаммыта: Аҕа дойду сэриитин II степеннээх уордьанынан, «Германияны кыайыы иһин», «1941-1945 сылларга Аҕа дойду сэриитин бириэмэтигэр килбиэннээх үлэтин иһин», «В.И.Ленин 100 сааһа туоларынан килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта; Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун, РСФСР уонна Саха АССР үөрэҕин министиэристибэлэрин Бочуоттаах грамоталарынан бэлиэтэммитэ. 
Василий Семенович Павлов 1976 сыл кулун тутар 9 күнүгэр 59 сааһыгар сылдьан ыалдьан өлбүтэ.
Петров Николай Михайлович. Петров Николай Михайлович — 1921 сыллаахха Ньурба оройуонун уруккута Кукаакы, билиҥҥитэ Бордоҥ нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Маалыкайга ситэтэ суох орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1941 сыллаахха Ньурба орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Онтон Маалыкай сельпотун Хатыытааҕы маҕаһыыныгар продавеһынан үлэтин саҕалаабыта. 1944 сылтан Хатыы, Маалыкай оскуолаларыгар математика учууталынан үлэлээбитэ, 1947–1950 сылларга Малдьаҕарга санаторнай-лесной оскуолаҕа үлэлээн баран Хатыыга төннөн кэлэн 1954 сылга дылы оскуолаҕа математиканы үөрэппитэ.
1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрэн кэлэн Малдьаҕар, Хатыы сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорадаабыта. Онтон 1961–1964 сылларга Степан Васильев аатынан колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан, 1964 сылтан 1984 сылга диэри салгыы бастаан Малдьаҕар сэттэ кылаастаах, онтон Маалыкай орто оскуолатыгар математика преподавателинэн олус тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
Николай Михайлович Петров эдэр ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ олоҕун бүтүннүү анаабыта, нэһилиэктэр общественнай олохторугар активнай кыттыыны ылара – Мэгэдьэк, Малдьаҕар олохтоох советтарыгар 12 төгүл депутатынан талыллан үлэлээбитэ, маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэ секретарынан, комсомольскай политическай үөрэхтээһин пропагандиһынан кэккэ сылларга ситиһиилээхтик үлэлээн ааспыта.
Кини РСФСР үөрэхтээһинин туйгуна буолбута, «1941-1945 сыллардаах Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан, партия уобаластааҕы комитетын, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун, Профсоюзтар уобаластааҕы Советтарын, Саха АССР Үөрэҕин министерствотын, ЫБСЛКС обкомун бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Ыччаты үөрэхтээһиҥҥэ, патриотическай тыыҥҥа иитиигэ үтүөлэрин иһин Саха АССР Үрдүкү Советын Президиума 1973 сыл сэтинньи 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан Петров Николай Михайловичка «Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала» диэн бочуоттаах ааты иҥэрбитэ.
Ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ уһун үтүө суобастаах үлэтин сыаналаан партия Ньурба оройуоннааҕы комитетын бюротун уонна үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын исполкомун 1972 сыл кулун тутар 3 күнүнээҕи холбоһуктаах уураахтарынан Петров Н.М. Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.