mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Саха Республикатын Суруйааччыларын союһа. В Якутии обнаружены значительная часть всех известных в мире уникальных находок мамонтов, шерстистых носорогов, бизонов, овцебыков, пещерных львов и других животных давно минувшей эпохи.
Карта находок мамонтов
Первым измененным представителем южных слонов был степной мамонт (высота в холке — до 5 м). Степной мамонт в эпоху раннего плейстоцена все еще пытался бороться с холодами, откочевывая зимой на юг, а летом — на север. Подвид степного мамонта — хазарский мамонт — стал предком шерстистого мамонта. По мнению великого русского исследователя ископаемых и современных слонов В.Е. Гарутта, слово «мамонт» более близко к эстонскому «маммут» (подземный крот). Популяция мамонтов появилась 1 — 2 миллионов лет назад. Расцвет развития этих гигантов приходился на конец плейстоцена (100 — 10 тысяч лет назад). На территории Якутии в низовьях междуречья Индигирки и Колымы найден череп мамонта, обитавшего 49 тысяч лет назад. Это самый древний из найденных мамонтов на территории Якутии.
Цыпандин, Николай Иванович. Николай Иванович Цыпандин (муус устар 23 күнүгэр 1966 сыллаахха төрөөбүтэ, Саха АССР[1]) — Советскай, кэлин Белоруссия самбиһа, СССР уонна аан дойду чемпионаттарын призера, СССР уонна аан дойду кубогын призера, аан дойду спордун маастара, Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх маастара. 1983 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн Беларусь физическэй культура институтугар үөрэнэ киирбитэ. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тарат сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо[2]
Мин тереебут саха тылым.  Төрөөбүт тыл - көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр ханнык баҕарар норуот улуу нэhилиэстэбэҕэ, киьи аймах ытык өйдөбүллэриттэн биирдэстэрэ. Оҕону кыра сааhыттан оҕо тэрилтэтигэр, оскуолаҕа төрөөбүт тылынан иитии- үөрэтии сүрүн ирдэбил быhыытынан билиниллэр.
 Уопсастыба олоҕор уларыйыы тахсан, дойду историятын,олорон ааспыт олоҕун сыаналыырга, кэлэр кэскилин түстүүргэ атын көрүү үөскэтиэххэ наада ди саныыбын.
 Төрөөбүт литератураны үөрэтии билиҥҥи кэмҥэ маннык сыалы соругу туруорар:
- сахалыы литератураны сэргээн, кэрэхсээн, сатаан,өйдөөн аҕарга үөрэтии.
- аахпыты бэйэ сайдыытыгар туhанарга туhулааhын.
- ийэ тыл уус-уран күүhүн, кэрэтин, тыл илбииhин хомунан оҕо кыра сааhыттан иҥэрии.
- уус-уран айымньыны, араас геройдарын туhунан төрөөбүт норуот олоҕун, историятын, культуратын, угэстэрин, сиэрин-майгытын арыйыы.
- киhи аналын,олоҕу диринник, таба өйдүүргэ үөрэтии.
- төрөөбүт тылынан уус-уран айымньы айыллар үгэhин, кистэлэҥин, араас ньыыматын билиhиннэрии.
- хас биирдии киһи айымньылаахтык толкуйдуур уонна айар дьоҕура тобулларыгар суол аhыы.
- уус-уран айымньыны ураҥ тыллаах, ураты дьоҕурдаах, талааннаах дьон айарын өйдөтүү.
Төрөөбут тылбыт, фольклор уонна литература норуот духуобунай баайа, киhи ейе-санаата тобуллар, туругурар, майгыта-сигилитэ ситэр, арыллар, истиҥ, иhирэх иэйиитэ уhуктар эйгэтэ буолар.
Биһиги сахабыт тыла олус баай, дириҥ историялаах, атын омук тылларыгар холоотоххо олус кэрэтик иһиллэр тыл. Тылбыт сүппэтин, симэлийбэтин туһугар,кэлэр кэнчээри ыччаппытын, сахалыы тыыннаан, утүө сиэргэ – майгыга угуйан, төрөөбут тылбытын ыһыктыбакка инникигэ эрэллээхтик илдьэ сылдьыахтаахпыт.
Саха тылбытын уһуннук кэтээн корбут дьоннор этиилэринэн, сахалыы дьоһуннук толкуйдуур, санарар – инэрэр ыалга иитиллибит о5о утуо майгылаах сиэрдээх киьи буолан улаатар. Мин саныахпар,төрөөбут тылынан көҥүллүк саҥара үөрэммит оҕо атын омук тылын түргэнник ылынар, иннигэ эрэлэ быдан тардыһыылаах буолар.
Оттон сахалыы тылы билбэт саха оҕолорун көрдөххө, күннээҕинэн толкуйдаах, уһуну – киэни ырыта барбат, быстах майгылаах буолар курдуктар. Онон сибээстээн, оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт тылынан иитиллэр эйгэтин кэҥэтэн хайаан да өйтөн суруйууну киллэрэр наада. Маннык тугэҥҥэ оҕо этэр санаатын сааһылана, тыл баайын эгэлгэтин туһана, толкуйдуур дьоҕурун сайыннара үөрэнэрин ситиһэллэр.
Ити курдук кыра тугэннэртэн саҕалаан иитиллибит ийэ тылбыт сүөгэйин-сүмэтин иҥэрэн, киһилии киһини иитэргэ өлук уурарга кыһаллыаҕын.
Төрөөбүт тыл үөрэх, иитиитин тыла буолар аналлаах.
 Төрөөбүт тыл - саха киһитин олоҕор, инники кэскилигэр тэннэ кыттар иэйиитэ, тобулаан таһаарар өркөн өйө, духовнаһа, төрүт өбүгэбит удьуорун, силиьин – мутугун быстыспат ситимэ.
Саргылаах сахабыт тыла сайда үүнэ туруохтун!
Тигр харамай. Тигр () — сиэмэх, куоска коруҥэр киирэр кыыл. Уалахан куоскаларга киирэр, пантера биэс костуулэриттэн биирдэстэрэ буолар.«Тигр» диэн «сытыы; түргэн» диэн ис хоһоонтон тахсыбыт.
Куоска көрүҥүн самай улаханнара тигрдар истэригэр көстөллөр. Тигр сиринэн сылдьар самай улахан сиэмэх кыыллар истэригэр киирэр, ыйааһынынан маҥан эһэттэн эрэ хотторор. Тигры тоҕус хоскөстүүтүгэр араараллар, онтон XXI үйэҕэ алтата эрэ тыыннаах хаалбыт. Уопсай ахсааннара 4000—6500 эрэ буолар, ол истэригэр самай элбэхтэрэ бенгальский тигр, уопсай ахсааннарыттан 40% ылар.
XX үйэҕэ Кыһыл киниигэхэ киирэр, России иһинэн уонна да атын дойдулар истэригэр.Сир үрдүнэн кыылы бултуур бобуллар.
Тас көстүүтэ.
Тигр дьиикэй куоскалар истэригэр самай улаханнара уонна самай ыараханнара буолар, ол да буоллар хос көстүүлэрэ араас буолаллар. Материктааҕы хос көстүүтэ остравнодааҕылартан быдан улахан буолар. Самай улааппыттара амуркай уонна бенгальскай буолаллар. 
Атыырдара 2,3—2,5 м, сорох түгэҥҥэ 2,6—2,9 м. уһун буолаллар кутуругун аахпакка уонна 275 кг, сорох түгэҥҥэ 300—320 кг ыйааһыннаах буолаллар.
Тигр этэ-сиинэ кэтит, уһун, былчыҥнаах, имигэс буолар.
Аһалыга.
Айылҕаҕа сүрүннээн туйахтаахтары сииллэр. Ону таһынан кэмиттэн кэмигэр аһылыктара эбисийээнэ, фазан, куобах, рептилия уонна балык буолар.
Тигр биирдэ ылан 30-40 киилэ эти сиир. Улахан атыырдар 50 киилэҕэ диэри эти сиир кыахтар.
Булт.
Тигрдар соҕотохтуу бултууллар. Бултуулларыгар икки көрүҥү тутталлар: булду бултааһын уонна тоһуурга кэтэһии. Бастакытын сурун кыһын тутталлар, онтон иккиһин сайын.
Улахан туйахтаахтары хабарҕатыттан хабарҕалыыр эбэтэр моонньун тосту тутар.
Төһө да ыйааһыннаах буоллар 60 км/ч түргүөн сөп, уонна 5 м үрдүгү 9—10 м уһуну ыстаныан сөп.
Атын сиэмэхтэри көрсүү.
Тигр бултуур сиригэр ас - үөл пирамидатын чыпчаала буолар, улахан утарылаһыыны көрсүбэт. 
Үөрүтүүтүн остуоруйата.
Бастакы научнай ойуулааһынын Карл Линней оҥорор «Systema naturæ» диэн үлэтигэр, "Felis tigris диэн ааттынан." Хойутуу 1858 сылга нучча натуралист Николай Северцов ойуулур "Tigris striatus диэн аатынан". 1867 сылга британскай зоолог Джордж Грей ойуулур "Tigris regalis диэн аатынан". 1929 сылтан саҥалаан тигры "Panthera көстүүтүгэр кииллэрэллэр".
Тарҕаныыта.
Тигр - азиаттан төрүттэх. Төрүт сирдэрэ Дальний Восток России, Иран, Афганистан, Китай, Индия.
Билиҥҥи кэмҥэ тигрдар 14 дойдунан тарҕанан сылдьаллар - Бангладеш, Бутан, Вьетнам, Индия, Индонезия, Камбоджа, Китай, Лаос, Малайзия, Мьянма, Непал, Россия, Таиланд.
Популяция статуһа.
Тигрдары сир үрдүнэн тыыннаах хаалларар ситуация катастрофическай диэххэ соп. бүтэһик 100 сыл көрүҥ ахсаана 25 төгүл кыччаата — 100 тыһ. - 4 тыһ. диэри. Ол да буоллар ахсааннара кыччаан иһэр.
Бадаева Марфа Сергеевна. Марфа Сергеевна Бадаева — улууска эрэ буолбакка, республикаҕа биллэр хомусчут-импровизатор, ити аатын 1988 сыллаахха ылбыта. Оhуохайы этээччи, тойуксут, алгысчыт, уус-уран самодеятельность кыттыылааҕа. Кини саха фольклорун хас да көрүӊүн пропагандалаабыта, кэлэр кэнчээри ыччакка үтүө холобур буолар. Кини кыра сааhыттан хомуска оонньуура, эдэр эрдэҕиттэн куоракка ыытыллар араас тэрээhиннэргэ көхтөөхтүк кыттара, араас күрэстэр кыайыылаахтара.
Марфа Сергеевна балаҕан ыйын 10 күнүгэр 1921 сыллаахха Уотту нэhилиэгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ. 
Аҕата Сергей Константинович Бадаев мас, тимир ууhа, ийэтэ Ирина Егоровна иистэнньэҥ, хомусчут эбит.
Бадаевтар түөрт оҕолоохторо, саамай улаханнара Бүөтүр диэн уол 13 саастааҕар өлбүт, кини кэнниттэн балтылара Өлөксөөндөрө уонна Кэтэриинэ.
Уоттуттан 8 көстөөх Бэс Көлүйэ диэн сиргэ үөрэнэ киирбит. Ийэтэ ыалдьар буолан уонна аҕата эрдэ өлөн оскуолаҕа салҕыы үөрэммэтэҕэ, 13 саастааҕар Бүлүү куоратыгар киирэр. Кини эдэр сааhыттан араас үлэҕэ эриллэн үлэлээбитэ. Сүрдээх сытыы-хотуу эбит. Пенсияҕа тахсыар диэри улахан киhи санаториятыгар үлэлээбитэ.
Кини ситиһиилэрэ:
- 1988 сыллаахха – I Бүтүн Союзтааҕы (варган) хомус конференциятыгар дьиэ кэргэн хомуhу тардыыга ансаамблынан, кыыhынаан, күтүөтүнээн, сиэннэринээн кыттан, дипломан урдук аатын ылбыттара.
- 1991 сыллаахха – Дьокуускай куорат II Аан дойдутааҕы хомус (варган) конгреhыгар кыттыыны ылбыта.
- 1994 сыллаахха – Дьокуускай куорат дьиэ кэргэн күрэһигэр фольклор араас көрүннэригэр кыттан I миэстэни ылбыттара.
Үстээх. Үстээх () диэн Христиан итэҕэлин киин догмата. Биир Таҥара үс тэҥ, мэҥэ, бииргэ баар сирэйдээх - Аҕа Таҥара, Уол Таҥара, Ытык Тыын Таҥара. Бу үс ураты сирэй бары биир бүтүн Таҥара буолаллар. «Үстээх» термин Эргэ уонна Саҥа Ыйаах битиктэрин суруктарыгар суох. Үстээх үөрэҕин эрдэтээҥҥи христианнар Таҥара Исустуун сыһыанын туһунан толкуйдаан ырытан сыыйа айан таһаарбыттар диэххэ сөп. Бу термины аан бастаан 2 үйэҕэ Антиохиятааҕы Теофил "Автоликка сурук" диэн айымньытыгар туттубута. Үстээх догматын Никея (325) уонна Константинополь (381) мунньахтара бигэргэппиттэрэ. Үстээх үөрэҕин бүгүн үгүс Христиан салаалара билинэллэр. Үстээҕи утарааччылар эмиэ бааллар.
Үстээҕи утарааччылар. Үстээҕи утарааччылар диэн Үстээх үөрэҕин билиммэт Христиан салааларын бүтүн ааттара. Бу салаалар Реформация кэмигэр элбээбиттэрэ. Кинилэр Уол Таҥараны уонна Ытык Тыыны Аҕа Таҥараҕа тэҥнээбит Никея (325) уонна Константинополь (381) мунньахтарын дьаһалларын утараллар. Үстээҕи утарааччылар ордук улахан биллиилээх бөлөхтөрө Тиһэх күннэр Ытыктарын Исус Христос Таҥара Дьиэтэ уонна Иегова көрөөччүлэрэ буолаллар.
Владимир Мункуев. Владимир Мункуев (1987 алтынньы 26, Дьокуускай) диэн Саха киинэ режиссера уонна сценариһа. Арктика култуура уонна дьоҕур ил институтун бүтэрбитэ, идэтэ театр режиссера. 2017 сылга Москва киинэ оскуолатын бүтэрбитэ.
Нуучча (киинэ). Нуучча диэн Владимир Мункуев 2021 сыллааҕы драма киинэтэ. Карловы Вары омуктардааҕы киинэ фестивалын "Илин-Арҕаа" салаатын гран-притын ылбыта. Киинэ сценарийа Вацлав Серошевскай "Хайлак" диэн айымньытыгар олоҕурар. Саха Сирэ 19 үйэ бүтүүтэ. Саха тыа ыала Хабдьый уонна Кэрэмэс ыарахан дьылҕалаахтар, соторутааҕыта иккис оҕолоро өлбүтэ. Уһун кырыыс кыстыкка бэлэмнэнэллэр. Арай биир күн олохтоох кинээс кинилэргэ Костя диэн нуучча хаайыылааҕын дьукаахтата аҕалар. Костя дьиэ саҥа хаһаайына буоларга сананар. Киинэ Саха историятын аһаҕастык кэпсэммэт хараҥа өрүттэрин көрдөрөр. Саха Сиригэр билигин бобуулаах кистэнэр расизм уонна колониализм темаларын таарыйар.
Guess. Guess (Гэс) — АХШ тэрилтэтэ, таҥас сап тигээччи уонна парфүм атыылааччы.
GAP. GAP Factory — АХШ таҥас оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
Weta Digital. Weta Digital — Саҥа Зеландия киинэҕэ анаан эффектары оҥорор тэрилтэтэ. 2022 сыллаахха Аватар 2 киинэҕэ кыттан спецэффектары оҥорор биллибитэ.
Levi Strauss &amp; Co.. Levi Strauss &amp; Co. (Леви Штраусс энд Компани) — Америка джинсы соннору уонна таҥастары тигэр тэрилтэ, Аан Дойдуга саамай аатырбыт.
Wrangler. Wrangler — Америка джинсы таҥаһын тигэр тэрилтэ, бастакы ковбойскай джинсылар буолалларынан биллэр.
The Timberland Company. The Timberland Company — Америка атах таҥаһын оҥорор тэрилтэтэ, 90 сыллардаахха киэҥник биллибитэ Саха Сиригэр.
Banana Republic. Banana Republic — GAP бас билэр брендовай таҥас тигэр тэрилтэтэ сафари стиллээх.
Бриттни Грайнер. Бриттни Грайнер () — Америка биир бастыҥ баскетболисиката. Кинини сфабрикованнай дьыаланан Владимир Путин ыйааҕынан туппуттара, Виктор Бут диэн өлөрүөхсүткэ атастаһыннараарылар.
Виктор Бут. Виктор Анатольевич Бут — Арассыыйа өлөрүөхсүтэ, сэрии сэбинэн эргиммит киһи, Колумбияҕа террористары өрө туппут киһи, Америкаҕа 2008-2022 дылы хаайыыга олорбута. Бриттни Грайнер диэн киһини кытта Арассыыйа атастаспыта. ЛДПР паартыйаҕа киирбитэ.
Оксюморон. Оксю́морон, окси́морон, ону тэҥэ оксюморо́н, оксиморо́н — утарыта суолталаах тыллары биир ситимҥэ киллэрэн, сомоҕотуйбут суолталаах уобараһы үөскэтэргэ туттуллар ньыма. Үксүн айымньы аатыгар, хоһооҥҥо туттуллар: «Маленький большой человек», «Что за умница дурак!». Саха тылыгар оксюморон сомоҕо домоххо көстүөн сөп: илини-арҕааны билбэт / үрүҥү-хараны араарбат. Маннык тылынан тугу да илдьиритэн өйдөөбөт, акаары киһини этэллэр. Эбэтэр: баһа-атаҕа биллибэт — олус киэҥ диэн суолтаҕа туттуллар.
Herbalife. Herbalife ("Һэрбалайф") — АХШ тэрилтэтэ, дьону ырыган оҥорорго үлэлэһэр уонна онно анаан биологическай коктейл оҥорор тэрилтэ.
Ашваганда. Ашваганда (, ) — үүнээйи, Индияҕа үүнэр. Киниттэн таблетка эмнэри оҥороллор, эр киһи тестостеронун элбэтэригэр. Секска туһалаах от.
Kirin Company. Kirin Company — Дьоппуон тэрилтэтэ, конгломерат, бас билиитигэр элбэх фармацевтика уонна арыгы оҥорор тэрилтэлэр киирэллэр 37 омук сиригэр.
Саха сирин күбүрүнээтэрдэрин испииһэгэ (1852-1917). 1852 сылтан 1917 сыллаахха диэри күбүөрүнэ бырааптаах Саха уобалаһыгар 13 күбүрүнээтэр ананан үлэлээбитэ:
HealthFirst. HealthFirst ("ҺэлтФөрст", ол эбэтэр Доруобуйаҕа бастыҥ) — Саҥа Йорк куорат муниципальнай дьону босхо межицина өҥөтүнэн хааччыйар харысхал (инчуренс) пповайдер. Сүрүн үбүлээһинэ Саҥа Йорк куорат доруоьуйп харыстабылын департаменыттан.
Саайта https://healthfirst.org/
EmblemHealth. EmblemHealth — Саҥа Йорк куорат харыстабыл департаменыттан үбүлэнэр саамай бөдөҥ профита суох инчуренс (харысхабыл) тэрилтэ. Сылга 300 мөллүйүөн доллар эргинэр уонна 5 мөллүйүөн клиеннардаах харысхабыл провайдер. Биир босхо медицина өҥөтүн дьоҥҥо тарҕатааччы. 
Саайта https://www.emblemhealth.com/
Сырдык. Сырдык диэн киһи хараҕа көрөн араарар электромагнит сырала. Көстөр сырдык долгуннарын уһунун далаана 400-700 нанометр, тыбыла 750–420 терагерц, ол эбэтэр инфракыһыл уонна ультрафиолет икки ардыларыгар баар. Физика билимигэр "сырдык" терминынан быдан киэҥник араас долгун уhуннаах көстөр-көстүбэт бары сыраллары ааттыыллар. Холобур - рентген сардаҥалара, гамма сардаҥалар, микродолгуннар, радиодолгуннар. Сырдык сүрүн саҥнара - тэтим, хайысха ыһыыта, спектр тыбыла, поляризация. Сырдык вакуумҥа түргэнэ сөкүүндэҕэ 299 792 458 метр, бу айылҕа биир төрүт бигэтэ буолар. Сырдыгы үөрэтэр физика салаата оптика дэнэр. Сиргэ сырдык сүрүн төрүттэрэ Күн, уот, чаҕылыма.
Чаҕылыма. Чаҕылыма (кылгастык Чаҕыл; омуктуу аата Электр ) диэн материя биир көстүүтэ, чаҕыл иитиктэр хамсааһыннарыттан үөскүүр. Чаҕылыма магнетизмы кытта быһа ситимнээх. Чаҕылыма уонна магнетизм иккиэн электромагнетизм дьайсыытын сорохторо буолаллар. Эбил уонна мэлдьэх чаҕыл иитиктэрэ баар буоллахтарына чаҕыл хонуута үөскүүр. Чаҕыл иитиктэрин хамсааһына чаҕыл сүүрээнэ дэнэр. Бу сүүрээн магнит хонуутун үөскэтэр. Иитик нуула суох чаҕыл хонууга оруннаннаҕына киниэхэ күүс дьайар. Бу күүс кэриҥин Кулон сокуона быһаарар. Иитик чаҕыл хонуунан хамсааһына үлэ дэнэр. Бу үлэ ахсааннааһына чаҕыл уох дэнэр, кини вольтунан кээмэйдэнэр. Чаҕыл сүүрээнэ ханна эрэ тиийэн иҥиннэҕинэ бу сиргэ статик чаҕылыма үөскүүр. Чаҕыл сүүрээнэ барарыгар аһарааччы сэктэр ирдэнэллэр. Алтан курдук металлар чаҕылыманы үчүгэйдик аһараллар. Чаҕылыманы аһардыбат сэктэр диэлектрик дэнэллэр. Чаҕылыма айылҕаҕа биир биллэр көстүүтэ чаҕылҕан буолар. Дьон чаҕылыманы (чаҕыл энергиятын) олох-дьаһах бары эйгэлэригэр киэҥник тутталлар - транспорт, оттуу, сырдатыы, телекоммуникация, электроника. Чаҕыл энергиятын генератор уонна химикаттар ньымаларынан оҥорон таһаараллар.
Чаҕыл иитик. Чаҕыл иитик диэн материя саҥа. Электромагнит хонууга баар эттик төһө күүстээҕин быһаарар физика скаляр кэриҥэ. Бу термин аан бастаан 1785 сылга Кулон сокуонугар суруллубута. Кээмэйдэнэр биирдигэ кулон. Биир кулон аһардааччы туора быһыытынан 1 сөкүүндэҕэ 1 А күүстээх сүүрээннээх ааһар чаҕыл иитиккэ тэҥнэһэр. Чаҕыл иитиктэр эбил уонна мэлдьэх буолаллар.
Григорьев Константин Никифорович. Григорьев Константин Никифорович (1792-1871) — дворянин, дьиҥ статскай советник, Саха уобалаһын бастакы күбүрүнээтэрэ, 1852—1856 сылларга үлэлээбитэ.
1852 сылтан Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэтиттэн араарыллан туспа күбүөрүнэ бырааптаммыта, Сибиир генерал-күбүрүнээтэригэр бас бэринэр буолбута.
1792 сыллаахха дворян кэргэнигэр төрөөбүт. 1846 сыллаахтан 1847 сыллаахха диэри Кострома күбүрүнээтэринэн олорбут. Онно улахан уот турбутугар кинини буруйдаан (чинчийээччи Казарян этэринэн олоҕо суох) устубуттар, биир сыл силиэстийэ ыытыллар кэмигэр Санкт-Петербурга хаайыыга олорбут (силиэстийэни кини оннугар быстах кэмҥэ анаммыт аатырбыт А. Суворов ыыппыта). Уоту саҥа күбүрүнээтэр ревизия оҥоро сырыттаҕына, ону тохтотоору соруйан ыыппыттарын сабаҕалыыллар. Онтон буруйа сүгүн дакаастаммакка, бэйэтин буруйун олорбут кэминэн боруостаабыт курдук ааҕаннар 1848 сыл ахсынньытыгар босхолообуттар. Биир сылтан арыый ордук буолан баран 1950 сыллахха ыам ыйыгар төттөрү судаарыстыбаннай сулууспаҕа ылбыттар. Икки ыйынан атырдьах ыйыгар Ис дьыала министиэристибэтин кэллиэгийэтин сэбиэтигэр анаабыттар. Онтон аҕыйах кэминэн 59 саастааҕар Дьокуускайга анаммыт. 1856 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр (урукку ааҕыынан) пенсионнаах (биэнсийэлээх) уурайбыт. Уурайыытыгар Кырыым сэриитин кэминээҕи түбэлтэлэр оруолу оонньообуттара. Англия уонна Франция байыаннай хараабыллара Лаамы байҕалын кытылыгар сылдьыыларын кыайан тохтоппотох диэн буруйдааһын баара. 1871 сыллаахха өлбүт, Царское Село Казанскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт (билигин Пушкин куорат).
Кини саҕана Охуоскай тыраага сабыллан, ол оннугар Айаан тыраага аһыллыбыта. Ыраахтааҕыга суруйбут 1855 сыллааҕы отчуота Санкт-Петербуурга Арассыыйа судаарыстыбатын устуоруйатын архыыбыгар харалла сытар. Бу оччуотугар Саха уобалаһыгар 211916 киһи олорорун, Лаамы байҕалыгар өстөөх хараабыллара баар буолан Хамчаакканы кытта ситим быһынна диэн суруйар.
Ykt. Ykt ("Yakutsk", ол онно холбонор табаарнай знак "Ykt.Ru") — Саха Сирин интернет тэрилтэтэ, улахан медия конгломерат уонна итинник же ааттаах сайт. Синет конгломератка киирэр. 1995–2022 сыллаахха дылы үлэлээбитэ. Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар политическай репрессиалар уонна дьон көҥүлүн хааччахтыыр фонугар үлэтин тохтоппута, үлэһиттэрэ үгүстэрэ Арассыыйаттан эмиграция барбыттара.
Ykt.Ru форумнарынан биллэр этэ "психологический», «кому за», «кэпсээ» уонна да атыттар. 
2018 сылтан ыла ФСБлар саайты атакалыы сатыыллара, тоһутан "провластнай" оҥоро сатыыллара, ол эрэн 2022 сыллаахха дылы сайт тостубатаҕа. 
Арсен Томский саха биир бизнесменыгар уонна филантропугар сыһыаннаах буолар. 
Урукку саайта https://ykt.ru/
Фан группа Instagramҥа https://instagram.com/ykt.ru
Синет. Саха Интернет (кыччатан "Синет") — Саха Сирин IT быһаарылары оҥорор уонна айар конгломерат тэрилтэтэ, конгломератка 30 тэрилтэ киирэр, олортон арыый биллэллэрэ Ykt, InDrive, Sinet Spark Foundation, Smart Sakha Education, Sakha Marathon.
2022 сыллаахха Украина Арассыыйа сэриитинэн сибээстээн үлэһиттэрин Казпхстаҥҥа, Сингапурга, Саҥа Зеландияҕа, АХШ, Канаада курдук дойдуларга күрэттэрэр, сыыйа толору Арассыыйаттан куотар сыаллаах соруктаах. 
Синет Арсен Томский сыһыаннаах.
Саайта https://sinet.team/ru/
InDrive. InDrive ("ИнДрайв") — Синет бөлөҕөр сыһыаннаах американскай IT быһаарылары оҥорор тэрилтэ. InDrive тэрилтэ иһигэр InDriver такси өҥөтө киирэр.
DigitalGlobe. DigitalGlobe — АХШ тэрилтэтэ, араас спутниктарынан сири үрдүк хаачыстыбалаахтык хаартыскаҕа түһэрэр, Maxar Technologies спутниктарв бас билэр конгломератка киирэр. Сүрүн һакааһы Google каартатыгар туттар.
Петров Степан Никифорович. Петров Степан Никифорович — саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, РСФСР И.Е. Репин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, Саха АССР ускуусутбатын үтүөлээх дьайыксыта.
Степан Никифорович Хаҥалас улууһун I Маалтааны нэһилиэгэр 1938 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр төрөөбүтэ. 1962-1963 сс. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа муосчуттар салааларыгар үөрэммитэ. 1964 сыллаахтан ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ. «Сардаана» норуот уус-уран оҥоһуктарын фабрикатыгар үлэлээбитэ. 1972 сыллаахха РСФСР худуоһунньуктарын III сийиэһин дэлгээтинэн талыллыбыта. Мэтээллэринэн, САССР Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн грамотатынан наҕараадаламмыта, 1976 сыллаахха РСФСР И.Е. Репин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин ылбыта.
Аатын үйэтитии.
Хаҥалас улууһугар Ой сэлиэнньэҕэ кини аатын уулусса сүгэр.
Уэнсдей (сериал). Уэнсдей (, ол эбэтэр Сэрэдэ) — Вермонт штатыгар уһуллубут сериал, Тим Бөртон туруоруутунан Netflix уонна Metro Goldwyn Mayer (Sony конгломерат) үбүлээһининэн уһуллута 2021–2022 сыллардаахха. Сүрүн оруолга Уэнсдей Аддамс уонна элбэх киинэҕэ туттуллар франшиза Аддамс ыала. 
Саха Сиригэр уонна Америкаҕа бэс ыйын 24 күнүгэр 2022 тахсыбыта, Аан Дойдуга 26 бэс ыйыгар 2022.
Алиса аптаах кэрэ дойдуга (киинэ, 2010). Алиса аптаах кэрэ дойдуга () — Walt Disney уһулбут киинэтэ, 2010 сыллаахха. Дьиҥнээхтии олоххо олоро сылдьыбыт Алиса олоҕор анаммыт. 
Иккис чааһа Алиса сиэркилэҕэ.
Алиса сиэркилэҕэ. Алиса сиэркилэҕэ () — Walt Disney 2016 сыллаахха устубут киинэтэ, аатырбыт остуоруйа айааччы айымньытыгар олоҕуран - Льюисс Кэрролл ().
Stanley Black &amp; Decker. Stanley Black &amp; Decker — Америка тутууга сыһыаннаах маллары уонна таҥастары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр. Аатырбыт тутууга сыһыаннаах маллар бреннара DeWalt киниэхэ киирэр.
DeWalt. DeWalt — Америка тутууга туттар маллары оҥорор тэрилтэтэ.
Һантер Дуэн. Һантер Дуэн () — АХШ актёра, саҥа тахсан эрэр сулус, 1994 сыллаахха Арканзас штатка төрөөбүтэ. Уэнсдей диэн сериалга биир сүрүн оруолга оонньуур. Личнай олоҕор араас хоп сип тарҕанар, кэнники биллэн көстөн иһиэ.
Хоп сип. Хоп Сип (ол эбэтэр "хобу сиби тарҕатааһын", нууччалыы өйдөбүлэ "сплетня", ) - икки атахтаахтар, дьоннор тылларынан оонньоон атын дьон олоҕун ырытыылара буолар. Сүрүннээн дакаастаммат факталара суох дьону холуннарыы буолар. 
Билиҥҥи аныгы үйэҕэ интернет ситим (Instagram, WhatsApp, Twitter) хобу сири түргэнник тарҕаталлар. Сонун планета биир муннугвттан биир муннугар аҕыйах мүнүүтэнэн тиийэр кыахтаах.
Эр дьон дьахталлары хобу сиби тарҕаталлар диэн буруйдууллар, ол эрэн эр дьон учуонайдар үөрэтиилэринэн өссө күүскэ хобу сиби тарҕаталлар эбит.
Сүрүннээн хобу сиби тарҕатыы эбэтэр онно олоҕуран дьон олоҕун ырытыыта:
Бикипиэдьийэ тыл испииһэгэ. Бикипиэдьийэ - босхо элбэх тыллаах онлайн-энциклопедия Вик с. олоҕуран аһаҕас түмүк кодом, редакциялыыр уонна өйүүр редактордар обществолара-добровольецтар обществолара олохтоммут, олохтоммут ... хайдах курдук английскай энциклопедия. Сотору ис хоһооно суох таһаарыылар оҥоһулуннулар: немецкэй и каталон таһаарыыта айыллыбыттар быһа холоон Кулун тутар 16 күнэ, французскай таһаарыы кулун тутар 23 күнүгэр тэриллибитэ, а? швед таһаарыы ыам ыйын 23 күнүгэр тэриллибитэ. Билиҥҥи туругунан Бикипиэдьийэ ыстатыйалара ыйыллыбыттар изданиях, изданиях билигин көхтөөх уонна көхтөөх сабылынна.
Тыл комитета бэлиитикэни саҥа оҥорон таһаарыы политикатын салайар Викимедиа бырайыактара. Ирдэбилгэ сөп түбэһэр туһугар тыл дьиҥнээх кодтаах буолуохтаах ISO 639, будет "достаточно" и имеет "достатное количество свободно владеющих пользователей".
Захаров Федот Федотович. Захаров Федот Федотович (1929-2005) — кэпсээнньит суруйааччы, Боотуруускай улуус сахаларын төрүттэрин туһунан кинигэни суруйбут киһи.
1929 сыллаахха II Игидэй нэһилиэгэр төрөөбүт. Кинномеханиктар куурустарын бүтэрэн баран Ньурба уонна Чурапчы улуустарыгар уонча сыл үлэлээбит. Онтон киэһээҥҥи оскуоланы бүтэрэн баран 1963 сыллаахха Киевтээҕи авиация институтугар үөрэххэ киирбит. Дьокуускайдааҕы авиатэрилтэҕэ үлэлээбитэ. 
Бастакы "Үс хатыҥ" диэн кэпсээнэ 1977 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэммитэ.
MGM Television. MGM Television — киинэ устар студия уонна оннук же ааттаах телевидение канаала, аатырбыт Metro Goldwyn Mayer медия конгломератка киирэр, Sony бас билиитигэр. 1959 сыллаахтан үлэлиир.
Groupe SEB. Groupe SEB — Франция тимир уһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Кини бас билиитигэр элбэх тэрилтэлэр киирэллэр, холобура Rowenta, Tefal, Moulinex, Lagostina, Krups уонна да атыттар. 
Салалтата — Дижон (, Франция).
Rowenta. Rowenta ("Ровента") — Германия тэрилтэтэ, сүрүннээн дьахталларга уонна дьиэҕэ аналлаах сээкэйдэри оҥорор, холобура үтүүк игин. Groupe SEB конгломератка киирэр.