mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Дьокуускай кэмэ. Дьокуускай кэмэ (YAKT) диэн олохтоох кэм, UTC-тан +9 чаас (UTC+9) уонна +6 чаас Москва кэмиттэн (MSK+6) уратылаах. 
Бу кэминэн Амурскай уобаласка, Забайкалье кыраайыгар уонна Саха сирин арҕаа уонна киин өттүгэр (Дьокуускай эмиэ) олороллор.
Инники саас уонна күhүн бириэмэ уларыйар этэ. Кыhыҥҥы Дьокуускай кэмэ (YAKST = UTC+9) Москва кэмиттэн 6 чаас уратылаах этэ (MSD+6), оттон сайыҥҥы Дьокуускай кэмэ (YAKST = UTC+10) Москва кэмиттэн эмиэ 6 чаас уратылаах (MSD+6). 
2011 сылга президент Медведев этиитинэн кулун тутар 27 күнүгэр сайыҥҥы бириэмэҕэ көспүппүт уонна онтон ыла бириэмэ сайыҥҥы уонна кыhыҥҥы диэн уларыйбат UTC+10 буолбута. 
2014 сыл алтынньы 26 күнүгэр бириэмэ уларыйан UTC+9 буолбута. 
Сүрүн куораттара:
2002. 2002 сыл — григорианскай халандаарынан вторникка саҕаланар сыл.
Өлбүттэр.
"Эбии көр "
Уон сыл. Уон сыл (нуучч. Десятиле́тие) — 
Существует два варианта календарного счёта десятилетий. В первом случае цифра десяток всех годов этого десятилетия одинакова, например 390-е до н. э. (включает года с 399 по 390 до н. э.). Согласно второму варианту отсчёт сдвинут на один год, то есть началом десятилетия в данном примере станет 400, а концом — 391 до н. э. В случае годов нашей эры, единица прибавляется, как например 2000-е (с 2001 по 2010 вместо с 2000 по 2009).
Также десятилетие свободно употребляется в смысле «любой промежуток времени в 10 лет», например:
Десятилетие грамотности Организации Объединённых Наций (2003—2012 годы).
Сайыҥҥы кэм. Сайыҥҥы кэм диэн олохтоох кэмтэн 1 чаас инники көһөрүллүбүт кэм.
Тайлаан. Тайлаан Хоруоллуга (тай. ราชอาณาจักรไทย "Ratcha Anachak Thai") диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Кирбиилэhэр Лаостуун уонна Мьянмардыын хоту, Камбодьалыын илин, Тайлаан хомотунуун уонна Малайзиялыын соҕуруу уонна Андаман байҕалыныын арҕаа. Тайлаан киин уонна ордук улахан куората Баҥкок. Дойду политика, эргиэн, индустрия уонна култуура кииннэрэ буолар.
Тайлаан иэнэ 513,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 63 млн. Олортон 80% таайдар, 10% кытайдар уонна 3% малайдар. Атын омуктар моннар, кхмердар уонна хайаларга олорор биистэр. Дойду ил тыла тай тыла.
Тайлаан сүрүн итэҕэлэ буддизм. Үгэс уонна култуура өттүнэн Индия, Кытай уонна арҕаа дойдулар дьайыылара улахан.
Дойду историята 1238 с. тэриллибит Сукотай сукунаттан саҕаланар. Кини утумнаах 1350 сыллаахха тэриллибит Саха салаата (сал. Ааспыт үйэ бүтүүтэ Индокит арыытыгар судаарыстыба бас билиитэ буолбут, империя Кхмерияларын бас бэриммит.
Транспорт.
Таиландка 19 регистрацияламмыт авиакомпания үлэлиир, кинилэр уопсай пааркалара 276 самолеттан турар, 2015 сылга 54 мөл. тахса пассажиры таһаллар. Дойдуга 101 аэропорт, онтон 63- һэ кытаанах сабыылаах, 8- һа уһуннаах, 3- тэн тахса км уһуннаах көтөр- түһэр балаһа баар.
Тимир суол ыллыктарын уопсай уһуна 4127 км., бары кэриэтэ кыараҕас (1000 мм), стандартнай Колея (1435 мм) 84 км эрэ. Тимир суол болотунатын туруга үчүгэй, 100 км / чаас түргэннээх. Пассажирскай хамсааһын 3- с кылаастаах вагоннаах: 1- с кылаас үөрэнээччитэ кондиционердаах, 2- с кылааска кондиционердара суох, 3- с кылаас үөрэнээччилэригэр тайцевка босхо сырыыны хааччыйаллар. Таһаҕас тиэйиитэ сүрүннээн контейнердары тиэйиинэн дьарыктаналлар. Суол ситимэ 180 тыһыынча км, онтон 450 км түргэн тэтимнээх трасса (2006 сылга).
Өрүс судоходнай учаастактарын уопсай уһуна 4 тыһыынча км. дойду флотуттан 781- тэн тахса бруто- регистровай тоннаттан турар, ол иһиттэн 240 танкер, 25 сухогрузов, 23 контейнеровоз, 94 атын таһаҕас суудуната. Контейнердаах улахан портарынан Лэм Чабанг (англ. Lamang) (7,2 мөл.Т) уонна Бангкок (1,5 мөл. Т), ону тэҥэ уматыллыбыт гаһы ылар терминал баар.
Баҥкок. Баҥкок диэн Тайлаан киин уонна ордук улахан куората. Атын аата Круҥ Тэп Маhа Нахон (Krung Thep Maha Nakhon) эбэтэр кылгастык Круҥ Тэп (Krung Thep). Аан бастаан, Аюттайа Хоруоллугун кэмигэр Чао Фрайа өрүс төрүтүгэр турар кыра эргиэн сирэ курдук тэриллибитэ. 1768 с. хоруоллук киинэ Аюдья умайбытын кэнниттэн, киин куорат суолтатын ылбыта.
Икки сүүстэн тахса сыл устата, Баҥкок Тайлаан эрэ буолбакка, бүтүн Индокытай уонна Соҕуруулуу-илин Азия политика уонна экономика киинэ. Азия эргиэн, үп, култуура, дьоҕур, мода, үөрэҕирии уонна аралдьыйыы кииннэрин ахсааннарыгар киирсэр буолан, Баҥкок аан дойду куората суолталаах.
Баҥкок бэлиэтэммит олохтоохторун ахсаана 8,160,522 киhи (2007 от ыйа), ол эбэтэр аан дойду 22с улахан куората. Бэлиэтэммэтэх миграннары эптэххэ 15 млн кэриэтэ буолан тахсар.
Түркменистаан. Түркменистаан (түркмен. "Türkmenistan") диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Афганистанныын соҕуруулуу-илин, Иранныын соҕуруулуу-арҕаа, Узбекистаанныын хотугулуу-илин, Казахстаанныын хотугулуу-арҕаа уонна Каспий байҕаллыын арҕаа. Киин куората Ашгабат.
Түркменистаан бүтүн ис оҥоhугун үүнүүтүн көрдөрүүтэ 11.5% (2007), аан дойдуга 11с. Сир баайа элбэх, ол гынан баран дойду улахан өттө Каракум кумах куйаарга баар. Ил тутула биир партия системата. 21 ахсынньы 2006 с. дылы "Түркменбашы" ("Түркмен баhа") диэн аатынан биллэр Сапармурат Ниязов президент этэ. Кини өлбүтүн кэнниттэн 11 олунньуга 2007 с. Гурбангулы Бердымуhаммедов президент буолбута.
Ашгабат. Ашгабат — диэн Түркменистан киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 695,300 (2001). Каракум кумах куйаар уонна Копет Даг хайа сиhин икки ардыларыгар баар. Олохтоохторо үксэ түркменнар.
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара. Холбоhуктаах Араб Эмираттара (араб. دولة الإمارات العربية المتحدة), кылгастык ХАЭ, диэн Арабия соҕуруулуу-илин өттүгэр, Перс хомотун кытылыгар баар, сэттэ илтэн турар федерация. Оманныын уонна Сауд Арабиятыныын кирбиилэhэр. Сэттэ иллэр (эмираттар): Абу Даби, Адьман, Дубаи, Фудьаира, Рас эль-Хайма, Шардьа уонна Умм эль-Куаин.
ХАЭ нефть уонна айылҕа гааhын баай хаhаастардаахтар. Хаhаастар 1970-с сс. булуллубуттара. Омуктар икки ардыларынааҕы Валюта Фонда кэтээн көрүүтүнэн, 2009 с. ХАЭ атыылаhар кыаҕын паритета $293.5 млрд.
Абу Даби. Абу Даби диэн ХАЭ киин уонна улаханынан иккис (Дубаи кэнниттэн) куората. Онтон таhынан манна Абу Даби эмират дьаhалтата баар. Кини баhылыга Халифа бин Заед Эль Наhьян ХАЭ президенэ. Абу Даби Перс хомотугар баар арыы. Олохтоохторун ахсаана 860,000 (2007). Аан дойду нефть ордук улахан оҥорооччуларын ахсааннарыгар киирсэр. Бүтэhик сылларга эмират үп хааччыйыыларыгар уонна туризмҥа инвестициялары уган экономикатын диверсификациялыыр.
Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ. Кэриэй Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ 1948 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Кэриэй тумул арыытын соҕуруу чааһыгар үөскээбит Соҕуруу Кэриэйэ тэриллибитин кэннэ эппиэт курдук тэриллибит. Дойду бастакы салайааччытынан Ким Ир Сен (1912-1994) буолбута. 
1950 сыллаахха икки Кэриэй дойду ыккардынан утарсыы үөскээн Кэриэй сэриитэ саҕаламмыта. 1950 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Хотугу Кэриэйэ армията Соҕуруу Кэриэйэ сиригэр киирбитэ. Бу сэрии үс сыл устата буолбута. Соҕуруу Кэриэйэ өттүгэр Америка, Англия уонна да атын дойдулар сэриилэспиттэрэ, Хотугу Кэриэйэ өттүгэр Кытай армията сэриилэспитэ, Сэбиэскэй Сойуус сэриигэ кыттыбатаҕа да буоллар, Хотугу Кэриэйэҕэ улахан байыаннай көмө анаабыта. Бу сэриигэ икки өттүттэн 2,5 мөл. кэриэй өлбүтэ. 1953 сыллаахха быстах тупсуу баттанан сэрии 
Хотугу Кэриэйэҕэ биир партиялаах социалистическэй режим бөҕөргөммүтэ. Сэрии кэннэ Ким Ир Сен Хотугу Кэриэйэҕэ диктатураны олохтообута. Бу бириэмэҕэ дойдуга Ким Ир Сен личноһын сүгүрүйүүтэ үөскүүр.
70-с сыллардаахха КДДӨ экономикатын сайдыыта тохтоон барбыта. Маҥнайгы сүрүн биричиинэлэртэн биирдэстэрэ 1974 сыллаах кризис кэннэ ниэп сыанатын үрдээһинэ буолар (Хотугу Кэриэйэ ниэбэ суох дойду), ону таһынан дойду байыаннай ороскуота эмиэ үрдүк этэ.
Дойду төрүттээчитэ Ким Ир Сен 1994 сыллаахха өлбүтүн кэннэ былаас кини уолугар, Ким Чен Ирга бэриллибитэ. 1996 сыллаахтан 1999 сыллаахха дылы Хотугу Кэриэйэҕэ улахан аччыктааһынтан 3 мөл. курдук киһи өлбүтэ.
Нэһилиэнньэтэ.
Кэриэйэ Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ — биир норуоттаах дойду буолар: кэриэйдэр 99%тан тахса буолаллар. Аҕыйах кытай норуота баар (50 000 киһи кэриҥэ) уонна 1800 киһи кэриҥэ дьоппуон баар. Хотугу Кэриэйэҕэ киһи олоҕун уһуна - 68-69 сыл (ЦРУ сыаналааһынынан аан дойдуга 149-с миэстэ).
Кэриэй тылынан саҥараллар.
Соҕуруу Азия. Соҕуруу Азия диэн Азия региона.
Дойдулар уонна сирдэр.
Соҕуруу Азияҕа бу дойдулар уонна территориялар киирэллэр:
Сороҕор манна Мьянмары киллэрэллэр.
Илин Азия. Илин Азия диэн Азия субрегиона. Иэнэ 12,000,000 км², ол эбэтэр Азия континент иэнин 28%. Олохтоохторун ахсаана 1.5 млрд (Азия олохтоохторун 40%). Дьон чиҥэ 131/км².
Манила. Манила (пил. "Maynila") диэн Пилипиин киин куората уонна Манила метрополиятын 17 куораттарыттан уонна муниципалитеттарыттан биирдэстэрэ. Манила хомотун илин кытылыгар турар.
Иэнэ 38.3 км2. Олохтоохторун ахсаана 1.6 млн. Тула эргининиин Соҕуруулуу-илин Азия ордук элбэх киhилээх метрополията буолар.
Саҥа Дели. Саҥа Дели (Хинди: नई दिल्ली, Пандьаби: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, Урду: نئی دلی) диэн Индия киин куората. Иэнэ 42.7 км2. Саҥа Дели Дели метрополиска киирсэр уонна манна дойду уонна Дели Ил Киин Куорат Сирин дьаhалталара бааллар.
Дели.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;259552&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-08T14:22:53Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 113 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;278858&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Дели (Хинди: दहली, Урду: دہلی dehlī) диэн Индия иккис улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 11 млн. Федерал бэриниилээх уния сирэ суолталаах, Ил Киин Куорат Региона.
Индия хотутугар, Пендьаб региоҥҥа, Ямуна өрүс кытылларыгар турар. Археология чинчийиилэринэн, Делига дьон б.э.и. 6 ү. олохсуйбуттар. Дели Султаната туругуруутун кэнниттэн, Дели политика, култуура уонна эргиэн сүрүн киинэ буолбута. Элбэх былыргы уонна Орто үйэлэрдээҕи монуменнар бааллар. 1649-1857 сс. Могол Империятын киинэ этэ.
Британия Илин Индия Компанията Индия улахан өттүн баhылаабытын кэннэ, киин куорат Калькуттаҕа көспүтэ. Холбоhуктаах Хоруоллук хоруола Дьордь V 1911 с. Делига киин куорат статуhун төннөрбүтэ. Саҥа киин куорат, Саҥа Дели, 1920-с сс. Эргэ Куорат соҕуруутугар тутуллубута. Индия Британияттан 1947 с. тутулуга суох буолбутун кэннэ киин куоратынан уонна дьаhалта олорор сиринэн Саҥа Дели анаммыта.
Делига дойду бары муннуктарыттан улахан миграция баар. Онон куорат олохтоохторун ахсаана түргэнник элбиир. Элбэх араас омук олорор. Бүгүн Дели Индия сүрүн култуура, политика уонна эргиэн киинэ.
Мумбаи. Мумбаи (марат. मुंबई, Mumbaī), урукку аата Бомбей, диэн Индия Маhараштра илин киинэ уонна дойду үп киинэ. Олохтоохторун ахсаана 13.66 млн (аан дойду иккис улахан куората). Сыстыhа сытар Нави Мумбаи уонна Тане диэн куораттардыын 18,950,000 киhилээх метрополитен сир буолар. Мумбаи Индия арҕаа кытылыгар турар уонна дириҥ төрүт хомолоох. Мумбаи пордунан Индия бүтүн байҕалынан тиэйиллэр малын улахан аҥара барар.
Мумбаи Индия эргиэн уонна аралдьыйыы киинэ, Индия БИО'гун 5%, индустрия оҥоруутун 25%, байҕал эргиэнин 40% уонна экономикатын капиталын 70%. Мумбаи глобал үп эргиирин аан дойду уон киинин ахсааннарыгар киирсэр. Куоракка Индия Резерв Баана, Bombay Stock Exchange, National Stock Exchange of India уо.д.а. суолталаах үп институттара, дойду элбэх компанияларын уонна мультинационал корпорацияларын штаб-квартиралара бааллар. Онтон таhынан Bollywood диэн Индия киинэ индустриятын салалтата баар. Мумбаига атын Индиятааҕар олох таhыма үрдүк буолан элбэх миграннар кэлэн олохсуйаллар. Ол иhин куоракка элбэх омуктар уонна араас култууралар сэргэлэhэллэр.
Хоҥ Коҥ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;391447&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-01-17T18:57:29Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;147.136.249.114&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;393822&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хоҥ Коҥ (кыт. 香港, , кант. Heūnggóng, Һөҥгоҥ, пут. Сяҥгаҥ), официаллык Хоҥ Коҥ Анал Административ Региона, диэн Чөмчүүк өрүс Соҕуруу Кытай байҕалыгар түһүүтүгэр турар куорат/территория. Олохтоохторун ахсаана 6.9 млн.
Эргиэн порт быhыытынан үөскээбитэ. 1842 с. Холбоhуктаах Хоруоллук бас билэр территорията буолбута. 1997 с. Кытайга суверенитетыгар төннүбүтэ. Макаулуун Кытай анал административ региона суолталаах. Аутономиялаах, бэйэ салалталаах уонна күүстээх капиталист экономикалаах.
Хоҥ Коҥ аан дойду үп кииннэриттэн биирдэстэрэ, сүрүн эргинии уонна култуура түмүгэ. Арҕаа уонна Илин цивилизациялар булкаастара. Ол олохтоох аска, киинэҕэ, музыкаҕа уонна бүтүннүү дьоҥҥо-сэргэҕэ көстөр.
Шанхай. Шанхай (кыт. 上海) диэн Кытай ордук улахан куората. Тула эргининиин (24 млн) аан дойду ордук улахан метрополитен сирдэрин ахсааннарыгар киирсэр. Кытай илин кытылын ортотугар, Янцзы өрүс төрдүгэр турар. Провинция суолталаах муниципалитет.
Бу куоракка аныгы кытай литератууратын төрүттээччи Лу Синь мавзолейа кини аатынан пааркаҕа баар.
Эвенскай. Эвенскай. ("Нууччалыы": "Эвенск"), бөһүөлэк, Магадаан уобалаһын Хотугу Эвенскай оройуонун киинэ.
Большая Гарманда үрэх Лаамы байҕалга түһэр сиргэ турар.
2002 сылга нэһилиэнньэтин ахсаана 2,2 тыһ. киһи этэ.
Гижига. Гижига. (былыр Ижигинск, Гижигинск). Магадаан уобалас Хотугу Эвенскай оройуоҥҥа баар сэлиэнньэ.
Турар сирэ - Гижига үрэх Лаамы байҕал Гижига хомотугар түһэр сиртэн 25 биэрэстэ.
Экономика.
«Расцвет Севера» диэн эбээнэр национальнай совхозтара.
Уус-Кут. Ууc-Кут. ("Нууччалыы": "Усть-Кут"). Куорат, Иркутскай уобалас Уус-Кут оройуонун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 45,3 тыһ. киһи (2008 сыл).
Куорат Өлүөнэ өрүскэ Иркутскайтан 610 км. ыраах турар.
Уус-Кут муниципальнай тэрилтэ кулубата — Сенин Владимир Петрович.
Анадырь. Анадырь. ("Чукчаалыы:Кагыргын, Въэн, нууччалыы: Анадырь") Куорат, Чукотка автономиялаах уокурук киинэ. Арассыыйа ордук ыраах субъега.
Беринг байҕалын Анадырь хомотун кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 11,2 тыһ. киһи (2006 сыл).
Халбаакы нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Халбаакы нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Халбаакы. Улуус кииниттэн 15 км хоту диэкки Бүлүү өрүс уҥуор «Бөргөмдө» күөл кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 813 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Халбаакы — 739, Староватово — 74 киһи.
Староватово с. урукку аэропорт оннугар турар.
Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;400611&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T01:38:18Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402081&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Арыылаах нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хампа.
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки «Бүлүү» суолга турар.
Олохтоох дьонун ахсаана 1064 киһи (2007 сыл).
«Орто Бүлүү» совхоз киинэ этэ.
Нэһилиэк биллиилээх дьоно.
 Степанов Николай Саввич (1922—1992) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Баппаҕаайы нэһилиэгэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;342157&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-03-26T22:24:38Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;378885&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Баппаҕаайы нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ-Илбэҥэ.
Нэһилиэк сэлиэнньэлэрэ: 
Билиҥҥи Баппаҕаайы нэһилиэгэ арҕаа өттүттэн Күҥкүс, или өттүттэн Луҥха үрэхтэр, хоту Кэбээйи, соҕуруу Горнай улуустарын ыккардыгар тайаан сытар. 
Нэһилиэк иһинэн икки улахан үрэх ааһар: 
Улуус кииниттэн 215 км соҕуруулуу-илин «Бүлүү» суолугар сытар.
Баай эбэ, Силээн, Тураҥнаах диэн хоруллан уута түһэриллибит оттонор күөллэрдээх. 
Олохтоох дьонун ахсаана — 560 киһи (2017 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Бөкчөҥөө нэһилиэгэ. Бөкчөҥө нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бөтүҥ.
Улуус кииниттэн 59 км илин диэкки сытар.
Олохтоох дьонун ахсаана 530 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Бороҕон нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Бороҕон нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чай.
Улуус кииниттэн 117 км илин диэкки. Мэлдьи сырыылаах суол.
Олохтоох дьонун ахсаана 526 киһи (2007 сыл).
Абаҕа. Абаҕа — оҕо аҕатын биитэ, аҕатын бииргэ (кытта) төрөөбүт убайа. 
Туттуллуутун холобурдара: Абаҕам ус уоллааҕа, икки кыыстааҕа, Абаҕабыттан хаалбыт уол. Абаҕабын суруксут дииллэр этэ.
Өкүндү нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Өкүндү нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өкүндү. Улуус кииниттэн 28 км ыраах сиргэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 366 киһи (2007 сыл).
Мэлдьи сырыылаах суол.
Дьөккөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Дьөккөн нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эбэ.
Улуус кииниттэн 106 км илин диэкки Бүлүү суолга сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 512 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэк биллиилээх дьоно.
 Черканов Алексей Николаевич (1910—1967) — Социалистическай Үлэ Геройа, шахтер.
 Кондаков Николай Алексеевич (1920—1979) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Гоголев Степан Филиппович (1896—1933) — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ сэбиэскэй салайааччы. 
Кондаков Владимир Алексеевич (1939 төр.) — эмчит, суруйааччы.
Эбэ. Эбэ - киһи төрөппүтүн (аҕатын дуу ийэтин дуу) ийэтэ.
Сорох сиргэ эбэни "кырдьаҕас ийэ", сорох сиргэ "эмгэн" дииллэр эбит.
Кыргыдай нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Кыргыдай нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сатаҕай. Улуус кииниттэн 145 км хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 662 киһи (2007 сыл).
Олохтоохтор дьарыктара — ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ, балыктааһын.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр.
Алексеев Иван Егорович (1941 төр.) — хомусчут, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.
Бастакы Күүлэт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Бастакы Күүлэт нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун.
Улуус кииниттэн 140 км хоту диэкки сытар.
Олохтоох дьонун ахсаана 802 киһи (2007 сыл).
Олохтоохтор дьарыктара — ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ, булт уонна балыктааһын.
Нэһилиэктэн төрүттээх дьон.
Васильев Герасим Семенович (1949 төр.) — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.
Иккис Күүлэт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Иккис Күүлэт нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күүлэкээн.
Улуус кииниттэн 185 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 427 киһи (2007 сыл).
Кыһыҥҥы суол.
Лөкөчөөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Лөкөчөөн нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Лөкөчөөн.
Улуус кииниттэн 179 км Бүлүү суолунан соҕуруулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 419 киһи (2007 сыл).
&lt;poem&gt;Сирин уопсай иэнэ 5 627 гектар
Ол иһигэр оттонор сирэ — 2 976 гектар
Мэччирэҥ сирэ — 517,9 гектар
Бултанар сирэ — 517,9
Ыарҕа, толоон, маар — 219,4
Тиит мастаах ойуур — 186,8
Хатыҥ мастаах ойуур — 14,2&lt;/poem&gt;
Историяттан.
1917 сыллаахха диэри нэһилиэк Орто Бүлүү улууһун Өргүөт нэһилиэгэр киирсэр этэ. Орто Бүлүү өргүөттэрин туһунан бастаан 1639 с. сурукка киирбит, онтон туспа кыра нэһилиэк быһыытынан «на Токсоме озере» 1640 с. Бүлүү умнаһын 35 буолаһын иһигэр ахтыллыбыта. Уонна 1675 с. диэри сурукка баар курдук эрээри, 1808 сыллаахха диэри сурукка суох. Итиэннэ 1816 с. Өргүөт нэһилиэгэр 90 эр киһи, 82 дьахтар испииһэккэ суруллубут. Ити 172 киһиттэн 157 киһи сүрэхтэммит.
Өргүөт нэһилиэгэ итинтэн ыла 1917 с., Баппаҕаайы нэһилиэгэ туспа арахсыар диэри уларыйбат. Лөкөчөөн билиҥҥи көрүҥүнэн Баппаҕаайы нэһилиэгиттэн арахсан 1989 сыл алтынньы 30 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин уурааҕынан тэриллибитэ.
Тыа хаһаайыстыбатын көрдөрүүлэрэ.
2005 с. нэһилиэнньэҕэ 459 ынах сүөһү, ол иһигэр ыанар ынах — 214, сылгы — 2005, ол иһигэр биэ 112 төбө баар эбит.
Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Тааһаҕар нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тааһаҕар.
Улуус кииниттэн 57 км илин диэкки.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 583 киһи.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр.
Каратаев Игнатий Иванович (1923-2014) — учуобунньуктар ааптардара, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Каратаев Николай Нифонтович (1932-1999)- Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин хас да ыҥырыытын дьокутаата.
Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Тоҕус нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балаҕаччы.
Улуус кииниттэн 110 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 645 киһи (2007 сыл).
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ, булт уонна балыктааһын.
Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тыымпы.
Географията.
Улуус кииниттэн 104 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэк олохтоохторо.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 484 киһи (2017 сыл).
Нэhилиэнньэ улахан анара тыа хаhаайыстыбатынан дьарыктанар.
Нэһилиэк историята.
1999 сыл алтынньы ыйыттан Лүксүгүн нэһилиэгэ, Ил Түмэн Уурааҕынан, аата уларыйбыт — Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ буолбут.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр.
Алексей Егоров — саха норуодунай артыыһа, ырыаһыт.
Байбал Сэмэнэп (1974 төр.) — саха сирин утуелээх артыыhа
Аскалон Павлов — саха сирин утуелээх артыыhа
Василий Еремеев — саха сирин утуелээх артыыhа
Степан Семёнов — саха ырыаһыта
Альберт Унаров — саха ырыаһыта
Михаил Борисов - киинэ, театр артыыhа
Майя Сергина - саха ырыаhыта
Сайсары куо - саха ырыаhыта
Тыымпы. Тыымпы — булууһа ирэн сиҥнибит эбэтэр хотойбут сиргэ үөскээбит саҥа күөл.
Өссө көр: Бастакы Тоҕус, нэһ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Тылгыны нэһилиэгэ. Тылгыны нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиэрбэс.
Улуус кииниттэн 180 км хоту диэкки Түҥ өрүс орто сүүрүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 744 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хаҕын нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Хаҕын нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кирово.
Улуус кииниттэн 145 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 422 киһи (2007 сыл).
 Конденсат оттугунан үлэлиир хочуолунайга 14 социальнай объект холбонон олорор.
Чернышевскай нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Чернышевскай нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чинэкэ.
Улуус кииниттэн 20 км илин диэкки сытар.
Сирин иэнэ — 351 000 га.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1051 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэк биллиилээх дьоно.
 Васильев Семен Митрофанович (1917—1997) — Социалистическай Үлэ Геройа, суруналыыс, экскаваторщик.
 Протопопов Петр Иванович (1914—?) — Степан Аржаков аатынан колхоз ньирэй көрөөччүтэ, Социалистическай Үлэ Геройа.
Чочу нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Чочу нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыдыбыл.
Улуус кииниттэн 22 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 953 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сыдыбыл — 708, Кыадаҥда — 245.
Историяттан.
2003 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр оскуолаҕа баһаар буолан 22 оҕо суорума суолламмыттара.
Үгүлээт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа). Үгүлээт нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күбэйиҥдэ.
Улуус кииниттэн 200 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 595 киһи (2007 сыл).
Кыһыл Сыыр. Кыһыл Сыыр бөһүөлэк. Бүлүү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3500 киһи (2007 сыл).
1960 сыллаахха геологтар бөһүөлэктэрин курдук үөскээбитэ.
Айылҕа гааһын хостуур тэрилтэлэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Оҥхой (Үөһээ Бүлүү). Оҥхой - Үөһээ Бүлүү улууһугар баар нэһилиэк. 
Үөһээ Бүлүү кииниттэн 50 км ыраах, Бүлүү өрүс хаҥас өттүгэр сытар.