mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Мүөт. Мүөт (сахалыы Бал) диэн убаҕас эбэтэр кытаанах тигээйи оҥорбут сүмэһинэ. Минньигэс амтаннаах буолан сорох дьон саахар оннугар тутталлар. Киһиэхэ уруккуттан биллэр, Библияҕа баар Барыы битигэр суруллубут. 
Алтан 13-22% уу, фрукта, сахоза) 75-80% углеводтары (глюкоза, фрукта, сахафа), онтон кыра витаминнар ахсааннарыгар В1, В2, В, К, К, каротин (витамин А), фолийнай кислотаны тутталлар. 
Тостниковай уонна сүбүөкүлэ саахара тахсыар диэри, медүлэһиттэр нуучча, европейскай уонна да атын кухнялар сүрүн бас билиилэрэ буолбута, онон минньигэс минньигэс амтаны (холобур, пиибэни уонна варяганы) оҥорорго мэлдьи туһаммыттара.
Билиҥҥитэ медиктэр туһалаах уонна наадалаах бородууктанан хаалыахтара. Ол гынан баран, бу үрдүк хаачыстыбалаах үрдүк хаачыстыбалаах сирэйдэртэн биирдэстэрэ аллергиянан, мүөттэнэн, мүөттэнэн тахсар. Маны таһынан сымыйа (хаачыстыбата суох) куотуохха сөп, тоҕо диэтэххэ, бу бородуукта подделката киэҥник тарҕаммыт.
Сортировка.
Биир көрүҥнээх алтан, биир көрүҥнээх, туспа тупсаҕай оҥоһуулаах, үчүгэй сыттаах.
Сезон устата пааспардарга мүөт хас да суорду ылаллар, холобур, ылыы саҕаланыытыгар белоклевернай, оттон бүтэһигэр липа, гречиха, подсолнечниковай. Бу суортары булкуйбакка араас табаардарга кутуохха сөп. Мүөттээх өҥнөөх, арыт уонна консистенция ылан, сороҕор ону сэргэ, улахан соҕотуопкалыыр пууннарга мүөттээх улахан баартыйалары атыылыырга бэлэмнэнэр мүөттэри, ол эбэтэр биирдиилээн суортары булкуйуу диэн ааттыыллар.
Уус мүөттэрин атыылаһан товароведтары-билээччи мүөт. Мүөт хаачыстыбатын тупсарбакка эрэ, төттөрүтүн, ыарырҕатыахха сөп. Онон кэккэ пааспарга итинэн дьарыктанар табыллыбат. Туһанааччы үксэ Светлэй суортары ордорор. Онон мүөттэри буккуйан буолбакка, үрүҥ, сырдык уонна хараҥа суортары араарыахха наада.
Брожение (закисание) позволяется тэллэйками. Сүнньүнэн көрбөт мүөт, улахаммыт сииктээх. Алтан гигроскопичнай, ол аата тулалыыр салгынтан ууну оборор дьоҕурдаах буолан, сииктээх алтан дьиэ иһигэр дьөлө хаһан киирэн тахсыан сөп. Тымныы уораҕайдарга, ону таһынан кыһын мүөт харбаабат.
Инчэҕэй хоско сотору- сотору сүүрэр, бэчээттээх алтан хаппаҕа онуоха күрдьэҕинэн оргуйан, бытаан сүүрэн ылар. Маннык мүөттэри аһатар сатаммат. Эмсэҕэлээбит медиктэр сыаналаах хаачыстыбаларын сүтэрэллэр уонна барыллаан термическай (итиини) барыһа суох туһанарга табыгаһа суох буолар. Саҕаламмыт халаан уута 30 мүнүүтэ иһигэр температураҕа 60°үрдээбэт диэн тохтотуохха сөп. Ол эрээри, ити урукку мүөттэрин чөлүгэр түһэрбэт.
Оҥоһук бал.
Искусственнай медиа сахоза кислотнай гидролиза ньыматынан ылыллыбыт инвертнэй саахар концентрацияламмыт раствортан турар. Тулаайах хаалбыт Консистенция. Баҕар, бу процесс үүнээйи кристалларыттан эбэтэр саахар дьиҥнээх мүөттэриттэн түргэтиэн сөп. Нафтолу кырааскалыырга туһаналлар. Синтетическэй эссенциянан эбэтэр ыҥырыа мүөтүнэн дыргыыллар. Искусственнай медалга уу 22 %- тан тахса буолбатах, сахафильтар 30 %- тан тахса %- на баар.
WhatsApp. WhatsApp Messenger (УотСап, Ватсап, Бассаап) диэн сабыылаах, араас смартфон платформаларыгар үлэлиир, суруйсарга, кэпсэтэргэ аналлаах программа. Суругунан кэпсэтиигэ эбии араас хаартыскалары, ойуулары, аудио уонна видео билэлэри ыытыахха сөп. Программа Андроидка, iOS, Блэкберри, Симбиан уонна Виндоус Фон платформаларыгар үлэлиир. Маннык ааттаах хампаанньаны 2009 сыллаахх Брайан Экшн уонна Ян Кум АХШ Санта Клара куоратыгар арыйбыттара. 
Араас күрэстэһэр сервистар ыккардыларыгар биир бөдөҥ сервис буолар. Ол курдук 2012 сыл атырдьах ыйыгар туттар дьон күн аайы 10 миллиард араас суруктары ыыталлар эбит, 2012 сыл муус устар ыйын кытта тэҥнээтэххэ 2 миллиард эбит. "Financial Times" хаһыат суруйарынан, Бассаап "аан дойду сибээһин ырыынагар Скайп уларыппытын курдугу оҥорор."
Улахан проблемалар канадскай- Голландия бырабыыталыстыбатын кыттыһыыта уонна куттала суох буолуутун көрдөрөр буоллулар. Саамай дьиксинэрэ диэн баар: приложение туруоруллубутун кэнниттэн Польша мобильнай төлөпүөннэрин бары нүөмэрдэрин бэйэлэрин сиервэлэригэр туттааччыларга, кини контактарыттан ким туһанааччыга биллэрэрин туһунан. Онуоха сервергэ хайа да дьон контактивнай дааннайдара, бэл, туохха да бэриммэт дьоннор эмиэ бааллар. Телефон нүөмэрдэрэ ыытыахтарын иннинэ " туус» туһата суох функцияларын көмөтүнэн (хеша нүөмэригэр уларытан, специалистар сыаналыылларынан, 3 мүнүүтэттэн ордук бытовой компьютердарга), аадырыстаах кинигэттэн ааттара ыытыллыбат. 
Бассаап Саха сиригэр.
Бассаап Саха сиригэр киириитин таһыма уһулуччу үрдүгүн туһунан, өрөспүүбүлүкэ да иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэтигэр, дойду да таһымыгар, куруук ахталлар. Бассаап күүскэ тарҕаныытыгар мобильнай сибээс нэһилиэктэри барытын хабыыта, ону таһынан интэриниэт ситимэ бытаан буолан атын технологиялар (холобура, саайтар, электрон почта) улахан харгыстары көрсөллөрө, оттон Бассаап ситим таһымыгар (хаачыстыбатыгар) улахан ирдэбилэ суоҕа оруолу ыллылар.
Тэриллэр.
Чугаһаппакка эрэ туһанарга анаан is саамай кырата 9- с (андроид) операционнай систиэмэнэн смартфоннаах буолуохтаахтар.
Урут итинник уһулуччулаах тэрили өйөөһүн-смартфоннар эбэтэр ippone 4 уонна ордук эргэ (кинилэр саҥалыы 9- ка диэри саҥардыы кыаллыбатаҕын быһыытынан) тохтообута.
Онон аныгыскы ыаллар планшеттарын өйүүр кыахтара суох.
Онон хаһыат персональнай компьютерга эбэтэр ноутбукка туһаныы араас көрүҥүнэн уонна maccos көмөтүнэн буолуон сөп. Онуоха нүөмэрдэр активациялара смартфоҥҥа оҥоһуллуохтаах уонна Интернет ситимигэр холбонуохтаах, оттон компьютер иккис оҥоһук быһыытынан туһаныллыахтаах.
Роббек Лия Витальевна. Роббек Лия Витальевна — олоҥхону чинчийэр учуонай, филология билимин кандидата.
Данилова Надежда Ивановна. Данилова Надежда Ивановна — саха тылыгар солбуйар ааты, морполуогуйа уонна сиинтэксис боппуруостарын чинчийэр саха учуонайа, тыл үөрэҕин билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара.
70—н тахса научнай үлэни суруйбут.
Ефремов Николай Николаевич. Ефремов Николай Николаевич — саха тылын синтаксиһын чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, РНА СС үтүөлээх бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара.
Н. Н. Ефремов 300-н тахса научнай уонна научнай-популярнай үлэни суруйбут.
Иванов Спиридон Алексеевич. Иванов Спиридон Алексеевич (1928.03.16-2020.09.22) — саха түөлбэ тылын чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, Арассыыйа наукатын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара.
2020 сыл балаҕан ыйын 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ
Сүрүн үлэлэрэ.
Саха тылын аакайдааһыныгар уонна оокойдооһунугар "төрүт түүрдүү уонна тас биричиинэлэр сабыдыаллаабыттар" диэн, урукку Арассыыйа, Сойуус бөдөҥ учуонайдара эппит санааларыттан ураты, саҥалыы, хорсун быһаарыыны биэрбитэ. Иккис диссэртээссийэтинэн саха тылын чахчыларын түҥ былыргыттан алтыһан кэлбит түүр, монгуол, тоҥус-манчжур тылларын кытта тэҥнээн ырыппыта уонна саха тылыгар историческай тэҥнээн чинчийии ньыматын бигэтик олохтообута. Бу үлэ бөдөҥ тюркологтар, олор истэригэр аан дойдуга биллэр компаративист А.В. Дыбо үрдүк сыанабылын ылбыта. Саха тылын үөрэҕэр лингвогеографияны төрүттээбитэ.
Васильева Римма Иннокентьевна. Васильева Римма Иннокентьевна — диалектолог учуонай, саха тылын түөлбэ тылларын уонна саха тылыгар атын тыллар дьайыыларын чинчийэр, филология билимин хандьыдаата, Россия билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Иванова Нина Иннокентьевна. Иванова Нина Иннокентьевна — филология билимин хандьыдаата.
Винокурова Надежда Ивановна. Винокурова Надежда Ивановна — лингвистика философиятын доктора.
Дьячковская Мария Николаевна. Дьячковская Мария Николаевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
М. Н. Дьячковская 50-н тахса научнай үлэни суруйбут.
Кириллина Мария Афанасьевна. Кириллина Мария Афанасьевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Ноева Саргылана Еремеевна. Ноева Саргылана Еремеевна — саха суруйааччыларын айымньыларын сүдьүөттэригэр кэми чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
С. Е. Ноева 50—ча научнай үлэ ааптара.
Ларионова Анна Семеновна. Ларионова Анна Семеновна — искусствоведение доктора.
Олоҕун олуктара.
А.С. Ларионова Саха музыкаҕа культурата сайдарыгар улахан өҥөлөөх: 1986 сыллаахха кини көҕүлээһининэн оҕо филармонията аһыллан, хас да сыл үлэлээбитэ. Россия литературатын уонна искусствотын күннэрэ Саха сиригэр ыытыллар кэмнэригэр көхтөөхтүк кыттыбыта. 
А.С. Ларионова 50-ча научнай үлэ ааптара.
Мухоплева Светлана Дмитриевна. Мухоплева Светлана Дмитриевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, доцент, НА Сибиирдээҕи салаатын бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
С. Д. Мухоплева саха фольклорун чинчийэр, 40-н тахса научнай үлэ ааптара.
Никифоров Владимир Маевич. Никифоров Владимир Маевич — филология билимин кандидата.
Олоҕун олуктара.
В. М. Никифоров саха фольклорун үөрэтэр биир биллиилээх чинчийээччи, 40-н тахса ыстатыйа ааптара.
Чарина Ольга Иосифовна. Чарина Ольга Иосифовна — филология билимин кандидата.
Олоҕун олуктара.
О.И. Чарина нуучча фольклорун чинчийэр, 20-н тахса научнай ыстатыйалары суруйбута.
Казахтыы Бикипиэдьийэ. Казахтыы Бикипиэдьийэ () диэн Бикипиэдьийэ Казах тылынан салаата. 2002 c. Бэс ыйын 03 к. олохтоммута. 2013 c. тохсунньу 20 к. туругунан, 201 723 ыстатыйалаах, ол эбэтэр ыстатыйаларын ахсаанынан Бикипиэдьийэ бары салааларыттан 26-с сылдьар
Дмитриев Петр Никифорович. Дмитриев Петр Никифорович — Туутук — РФ суруйааччыларын уонна суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, саха фольклорун чинчийээччи, оҕо суруйааччыта, тылбаасчыт.
Олоҕун олуктара.
П. Н. Дмитриев 20-чэ сыл фольклор экспедицияларын салайбыта. Чинчийээччи фонотекатыгар 30-ча олоҥхо тыллара бааллар, олортон П. П. Ядрихинскай — Бэдьээлэ «Дьырыбына Дьырылыатта», Н. И. Степанов — Ноорой «Күн Эрили» олоҥхолоро туспа кинигэ буолан бэчээттэнэн тахсыбыттара.
К. Л. Федоров — Көскөйө «Күн Тэгиэримэ», Н. И. Степанов — Ноорой «Оҕо Ньургун», В. Н. Попов — Бочоох «Үөлэн Кыырдьыт», П. П. Ядрихинскай — Бэдьээлэ «Күн Дьүһүлдьүт» олоҥхолорун, бэчээккэ бэлэмнээн, күн сирин көрдөрбүт.
2003 сыллаахха, П. А. Ойуунускай 110 сааһыгар анаан, кини кыыһа С. П. Ойуунускайаны кытта «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону бүттүүн бэчээттэтэн таһааттарбыттар.
П. Н. Дмитриев улуу суруйааччы Ойуунускай айымньыларын, саха литературатын үөрэтиигэ сүҥкэн үлэни оҥорбут.
1970 сыллаахха П. Н. Дмитриев, оҕолорго анаан, «Сайылыгым барахсан» диэн ааттаах бастакы хоһооннорун кинигэтэ бэчээттэммит. Ити кэннэ 10-н тахса хоһоонноох, кэпсээннээх кинигэлэри суруйбут: «Пламя поколений» (1971), «Маайыс» (1973), «Дьиэрэҥкэй» (1980), «Ойуур ойууhута» (1982), «Хаар балаҕан» (1987), «Күрээйэхчэй» (1990), «Лето» (1993), «Светлая жизнь» (1997), «Туллук хаара» (1998) (оскуола иннинээҕи саастаах оҕолорго анаммыт ырыанньык). Ааптар сорох айымньылара букварь, оҕо үөрэҕин кинигэлэригэр киирбиттэр.
П. Н. Дмитриев 100-н тахса научно-популярнай уонна фольклорга анаммыт үлэлэри, ыстатыйалары суруйбут.
Ширина Данара Антоновна. Ширина Данара Антоновна — история билимин доктора, профессор, Саха Республикатын билимин үтүөлээх үлэһитэ, Россия билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх ветерана.
Игнатьева Ванда Борисовна. Игнатьева Ванда Борисовна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин омугунан састаабын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Сүрүн үлэлэрэ.
Монографии в соавторстве:
Баишева Саргылана Макаровна. Баишева Саргылана Макаровна — ( бэс ыйын 22, 1952 сыл, Дьокуускайга төрөөбүтэ) экономика билимин хандьыдаата, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Винокурова Декабрина Михайловна. Винокурова Декабрина Михайловна — социология билимин хандьыдаата, доцент.
Ермолаев Терентий Степанович. Ермолаев Терентий Степанович — Саха сирин судаарыстыбаннаһын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Жегусов Юрий Иннокентевич. Жегусов Юрий Иннокентьевич — ыччакка криминализация дьаыйыытын чинчийэр учуонай, социология билимин кандидата.
Сүрүн үлэлэрэ.
20-н тахса научнай ыстатыйалар ааптардара.
Маклашова Елена Гавриловна. Маклашова Елена Гавриловна — политика билимнэрин кандидата.
Шелехова Роза Васильевна. Шелехова Роза Васильевна (род. 1 марта 1932, Якутск, Республика Саха (Якутия), РСФСР) — устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа наукатын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
Саха Сирин советскай уонна гражданскай сэрии кэминээҕи устуоруйатын чинчийбитэ.
Попова Наталья Иннокентьевна. Попова Наталья Иннокентьевна — филология билимин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Н. И. Попова — турок уонна саха тылын грамматикаларыгар идэтийэр, 37 научнай үлэ ааптара.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалара:
Аргунова Татьяна Васильевна. Аргунова Татьяна Васильевна — саха уонна нуучча тылларын бииргэ туттууну үөрэтэр чинчийээччи, филология билимин кандидата, Россия билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара.
Т.В. Аргунова — 40-ча научнай үлэ ааптара.
Сүрүн үлэлэрэ.
Коллективнай монографиялар
Ыстатыйалар
Дьяконова Юлия Назаровна. Дьяконова Юлия Назаровна (17.07.1953—30.07.1986) — саха уоһун номоҕун, остуоруйатын чинчийбит учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
Ю. Н. Дьяконова фольклор, чуолаан остуоруйа эйгэтигэр, тутаах идэлээх үлэһит этэ. Студенныыр сылларын кэмиттэн диалектология уонна фольклор экспедицияларыгар, Өлүөнэ өрүс орто сүнньүнэн, Индигир уонна Халыма өрүстэр кытыыларынан олорор нууччалар сэлиэнньэлэринэн, кыттыбыта; Тува уонна Алтай, Красноярскай кыраайынан фольклор уонна этнография экспедицияларыгар кыттыһан Сибиир омуктарын фольклордарын хомуйбута.
«Фольклор Русского Устья» (Л., 1986) кинигэни бэчээккэ бэлэмнээһиҥҥэ үлэлэспит.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалар
Ю. Н. Дьяконова туһунан.
Мухоплева С. Д. «Остуоруйа» о Бабе-Яге и Иване-Царевиче: Ю. Н. Дьяконовой «Якутская сказка: русско?якутские взаимосвязи»] // Соц. Якутия — 1991 — 16 янв.
Дьяконов Афанасий Лукич. Дьяконов Афанасий Лукич (02.12.1948, Кытаанах нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР — 13.07.1990) — Саха сиригэр XVIII-XIX үйэлэргэ түүлээх бултааһынын уонна эргиэнин чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалар
Захарова Агафья Еремеевна. Захарова Агафья Еремеевна (1944–) — сахалыы оҕо литэрэтиирэтин чинчийээччи, фольклорист, филология билимин хандьыдаата.
Захарова Тамара Викторовна. Захарова Тамара Викторовна — история билимин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Т.В. Захарова культура историятын, Саха Сиригэр гражданскай сэрии кэмнэрин чинчийэр.
Захаров Вячеслав Платонович. Захаров Вячеслав Платонович — история билимнэрин кандидата, РСФСР профтех үөрэхтээһинин туйгуна, ССРС кинематографиятын туйгуна.
Олоҕун олуктара.
В. П. Захаров Саха Сиригэр революция иннинээҕи кэмнэргэ түүлээх бултааһынын, эргиэн эйгэтин, рынок үөскээһинин уонна инфраструктуратын, рынок сыһыаннарын, урбааны, ХХ үйэ 90-с сылларыгар социальнай-экономическай сыһыаннары чинчийбит.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалар
Шишигина Анна Николаевна. Шишигина Анна Николаевна — история билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
А. Н. Шишигина 20 научнай ыстатыйалара Россияҕа уонна тас дойдуларга бэчээттэммиттэр.
Шишигин Егор Спиридонович. Шишигин Егор Спиридонович — история билимин кандидата, Хотугу Форум чилиэнэ, РФ суруналыыстарын Түмсүүтүн чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Е. С. Шишигин — биллиилээх учуонай, кыраайы үөрэтээччи — Саха Сирин музейа, кыраайы үөрэтии сайдыытыгар үгүс өҥөлөөх, история уонна культура өйдөбүнньүктэрин харысхалыгар уонна тарҕатыыга сыралаах үтүө үлэни оҥорбута.
Е. С. Шишигин — 80-н тахса научнай үлэлэр уонна ыстатыйалар ааптардара.
Федорова Евдокия Николаевна. Федорова Евдокия Николаевна — география билимнэрин доктора.
Олоҕун олуктара.
Е. Н. Федорова регион экономикатын чинчийиигэ идэтийэр, 8 монография, 70-н тахса научнай үлэлэр ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ.
Монографиялар
Ыстатыйалар
Ришес Любовь Давыдовна. Ришес Любовь Давыдовна (03.04.1904—1971) — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, тунгусовед.
Оло5ун олуктара.
Л. Д. Ришес — этнограф-тунгусовед, эбээн тылын үөрэппит биир биллиилээх учуонай. 1933—1958 сылларга Уһук Хоту сирдэринэн сылдьыбыт экспедицияларын, сыралаах үлэтин түмүктэринэн эбээн тылын лексикографиятыгар уонна диалектологиятыгар суруллубут научнай үлэлэр, нууччаттан эбээн тылыгар тылдьыт, үөрэх кинигэлэрэ буолаллар. 
Сүрүн үлэлэрэ.
Л. Д. Ришес туһунан 
Цинциус В. И., Лебедев В. Д. Крупный ученый, педагог // Соц. Якутия. — 1964. — 5 апр.
Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто). Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто) (01.09.1923—29.10.2004) — этнограф-учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
С. И. Николаев — этнография эйгэтигэр сахалартан бастакы үрдүк үөрэхтээх чинчийээччи, 100-н тахса үлэ ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалар
Николаев Александр Петрович. Николаев Александр Петрович — саха устуоруйатыгар сыаркап дьайыытын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Николаева Валентина Викторовна. Николаева Валентина Викторовна — Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи устуоруйатын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара.
В.В. Николаева — Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи историятын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи, 50-н тахса научнай үлэлэр, ыстатыйалар ааптардара.
Никитина Саргылана Егоровна. Никитина Саргылана Егоровна — Саха сиригэр көскө кэлбит дьону, ол иһигэр татаардары уонна башкиирдары, Өлүөхүмэҕэ уонна Ньурбаҕа олохтоох салайыныы устуоруйаларын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, ААрассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Мыреева Анна Николаевна. Мыреева Анна Николаевна (Мөреева Анна Никалайыпына)— тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын иһинэн тыл политикатыгар Түмсүү чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык кырдьаҕастарын Түмсүүтүн чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
А. Н. Мыреева — эбээн филологиятыгар идэтийбит чинчийээччи, 30-н тахса научнай үлэ ааптара; биллиилээх тылбаасчыт, эбээн тылыгар А. С. Пушкин айымньыларын тылбаастаабыт, ону таһынан эбээн фольклорун саха уонна нуучча тылынан тылбаастаан, Россияҕа, Швецияҕа, Германияҕа, Италияҕа бэчээттэппит.
Эбэҥки оскуолаларыгар анаан эбэҥкилэр үгэстэрин (оонньууларын, аһылыктарын) үөрэтэр кинигэлэри суруйбут, эбэҥки ырыаларын хомуурунньугун бэлэмнээбит.
А. Н. Мыреева үгүс сыралаах үлэтэ эбэҥки тылын, фольклорун, культуратын, олоҕун сиэрин-туомун, үгэстэрин харыстааһыҥҥа, сөргүтүүгэ уонна сайыннарыыга анаммыт.
2012 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр өлбүтэ.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалар
Сигэлэр.
Биобиблиографический справочник
Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович. Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович — түүр омуктарын орто үйэтинээҕи устуоруйатын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата, Татарстан билимин үтүөлээх үлэһитэ (1993).
Олоҕун олуктара.
1923 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр Татарскай АССР Казань куоратыгар төрөөбүтэ.
1942—1944 сс. — ССРС боеприпастарын Наркоматын 144 №-дээх заводугар токарь.
1946 с. — Казань юридическай институтын бүтэрбитэ.
1946—1950 сс. — аспирант.
1950 с. — история билимин кандидатыгар «Социально-экономический строй Казанского ханства» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
1950—1952 сс. — ССРС билимин Академиятын Казань филиалыгар младшай научнай үлэһит.
1952—1955 сс. — ССРС билимин Академиятын Илин дойдулары үөрэтэр Институтка учуонай секретарь.
1955—1956 сс. — ССРС билимин Академиятын Казань филиалыгар тыл, литература уонна история Институтын научнай үлэһитэ.
1956—1963 сс. — кафедра сэбиэдиссэйэ, Казань университетын доцена.
1963—1970 сс. — ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар тыл, литература уонна история Институтыгар старшай научнай үлэһит.
1970 сылтан — ССРС билимин Академиятын историяҕа Институтын старшай научнай үлэһитэ.
Ш.Ф. Мухамедьяров — Сибиир, Орто Азия, Кавказ, Саха Сирин түүр омуктарын историяларыгар 300-н тахса научнай үлэни суруйбута.
Аргунов Иван Александрович. Аргунов Иван Александрович (24.12.1922, Игидэй нэһилиэгэ, Таатта улууһа, Саха АССР — 27.10.1988) — социолог-учуонай, суруналыыс, история билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
И. А. Аргунов — якутоведение бастакы чинчийээччитинэн биллэр, 40-н тахса билим үлэтин суруйбут. Маны таһынан партия киин комитетын бэчээккэ уоргана «Советская Россия» хаһыакка үлэлии сылдьан бүтүн дойдуга биллэр ыстатыйалары суруйбут үрдүк таһымнаах суруналыыс этэ.
Михалев Виктор Михайлович. Михалев Виктор Михайлович — история билимнэрин кандидата.
Лиханов Владимир Иванович. Лиханов Владимир Иванович — (27.07.1948–27.07.2003) — филология билимин кандидата.
Олоҕун олуктара.
В. И. Лиханов лексикографияны уонна лексикологияны чинчийиигэ үгүс сыралаах үлэни оҥорбута.
Гоголев Захар Васильевич. Гоголев Захар Васильевич (01.08.1911, Чэриктэй нэһилиэгэ, Дүпсүн улууһа, Саха уобалаһа — 24.12.1974) — устуоруйа билимин дуоктара.
Иванов Василий Николаевич. Иванов Василий Николаевич (1935 төр.) — Российскай Федерация билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Россия естественнай билимнэрин Академиятын чилиэнэ, история билимнэрин доктора, профессор.
Олоҕун олуктара.
В. Н. Иванов — Хотугу-Илин Азия историятыгар уонна историографиятын чинчийээччи, 120-чэ научнай үлэлэр ааптардара, ол иһигэр 6 монографияны суруйбут.
Айкаров Алексей Никитич. Айкаров Алексей Никитич (01.01.1920—14.12.1981) — история билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
А. Н. Айкаров — Саха АССР үлэһит кылааһын уонна промышленноһын историятын чинчийбитэ, 20-н тахса научнай үлэлэри уонна ыстатыйалары суруйан бэчээттэппит.
Антипина Наталья Васильевна. Антипина Наталья Васильевна — история билимин кандидата.
Олоҕун олуктара.
Н. В. Антипина — археолог идэлээх, Хотугулуу-Илиҥҥи Азия таас үйэтин кэминээҕини үөрэтэр чинчийээччи, 20-н тахса научнай үлэлэр ааптардара.
Н. В. Антипина Өлүөнэтээҕи археология экспедициятын Бүлүү, Дириҥ уо. д. а. бөлөхтөрүгэр кыттыһан күргүөмнээхтик үлэлэспитэ, кини салалтатынан Бүлүү, орто Өлүөнэ, Амма өрүстэр тардыыларыгар археологияҕа былааннаммыт чинчийиилэр ыытыллаллар.
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалар
Антонов Егор Петрович. Антонов Егор Петрович — история билимин кандидата, доцент.
Олоҕун олуктара.
Е.П. Антонов — Саха Сирин XX үйэтин интеллигенциятын, общественноһын, культууратын үөрэтэр чинчийээччи, 60-н тахса научнай уонна научно-популярнай ыстатыйалар ааптардара..
Сүрүн үлэлэрэ.
Ыстатыйалар
Таас чох. Таас чох эбэтэр хостонор чох () — былыргы үүнээйилэр дьапталҕаларыттан үөскээбит хостонор оттук.
Таас чоҕу (хостонор чоҕу) киһи минеральнай оттуктартан бастакынан туттар буолбута. Өссө таас үйэҕэ дьон чоҕу өрүстэр кытылларыгар таас чох дьапталҕата тахсар сириттэн хомуйаллара. Маннык тахсар сирдэри билигин Саха сиригэр, холобур, Дьокуускайтан чугас Кангалаас бөһүөлэгин аттынааҕы өрүс кытылыгар көрүөххэ сөп.
Хомуйбут чохторун дьиэлэрин ититэргэ тутталлара. Ол гынан баран 3 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр Кытайга тимири уһаарарга туттан барбыттара биллэр. XX үйэ саҕаланыытыгар таас чох аан дойдуга итиини уонна энергияны биэрэр сүрүн оттук буолбута. Ол гынан баран XX үйэҕэ чэпчэкитик ылыллар уонна таҥастанар оттуктар үөдүйэннэр (ньиэп, гаас, атомнай энергия) таас чох туттуллуута улам намтаан испитэ.
Хостонор чох үөскээһинэ.
300—400 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр былыргы ойуурдар ууга баран, күөллэр анныларыгар түһүүлэрин түмүгэр элбэх үүнээйи кислород тиийбэт сиригэр дьапталҕаламмыта. Онон ситэ сытыйбакка торфа буолан хаалбыта. Ол торфа үөһэттэн баттааһын түмүгэр буурай чоххо кубулуйар. Оттон ол чох таас чоххо. Оттон таас чох антрациит диэн саамай сыаналанар хостонор чоххо кубулуон сөп.
Саха сирин хостонор чоҕо.
Саха сирин чоҕо үксэ үрдүкү үүнээйилэр кырамталарыттан үөскээбитэ — мастартан, сэппэрээктэртэн уонна оттортон. Ол гынан баран, сорох чох күөл салахайыттан үөскээбит. Оннук чоҕу богхед диэн ааттыыллар. Саха сиригэр айылҕаҕа баар хостонор чох бары көрүҥнэрэ көстөллөр. Саамай элбэх чохтооҕунан өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүнээҕи Элгэ, Нүөрүҥгүрү сирдэрэ, Өлүөнэ өрүс икки өттүгэр баар сирдэр (Өлүөнэ чохтоох бассейна), Алдан, Бүлүү өрүстэр тардыылара, уонна Халымаҕа Зырянка үрэх тардыыта буолаллар. Өлүөнэ чохтоох бассейныгар 1,7 триллион тонна чох баар диэн биллэр.
Быһаарыылар.
• Полезные ископаемые Якутии и области их применения. В.И Фролов, В. Ф. Уаров. Якутск, Бичик, 2005
Максимов Петр Семенович. Максимов Петр Семенович — философия билимнэрин кандидата, Россия суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ (1995).
Олоҕун олуктара.
П. С. Максимов — омуктар ыккардыларынааҕы сыһыаннары уонна омуктар государственнай тутулларын чинчийэр, 30-н тахса научнай уонна научно-популярнай үлэлэрдээх.