mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Трахтенберг төгүллүүр ньымата. Трахтенберг систиэмэтэ — индийскай математикаҕа майгынныыр төгүл систиэмэтэ. Бу түргэн төгул ньыматын Яков Трахтенберг айбыт. Төгул систиэмэтэ чэпчэкитик өйдөнүллэр собуолуоннартан турар, ол иһин итини туттан ким баҕар арифметическай ааҕыылары түргэнник суоттуон сэп.
Уопсай төгүл ньымата.
Уопсай төгүл ньымата — бу ньыма a x b эппиэтин аҕыйах быыс чыыһылалары туттан буларга үчүгэй. Бүтэһик сыыпара икки төгуллэнэр чыыһылалар бүтэһик сыыпараларын төгүллэмит эппиэтиттэн биллэр. Онтон кэлэр сыыпаралары буларга ол көрдөнөр сыыпараҕа туох сабыдыаллыырын баратын туттуохха наада: Быыс чыыһылалар, а чыыһыла бүтэһик сыыпарата, b чыыһыла бутэһик сыыппаратыгар төгүллээһин уонна а чыыһыла сөптөөх сыыпаратын b чыыһыла бүтэһик сыыпаратыгар төгуллээһин.
13-кэ төгүллээһин.
Быраабыла: Бастакынан бүтэһик сыыпаралары төгүллээн, иккис хардыыга сэргэстэһэ турар сыпараларын кытта төгүллэнэр. (Сэргэстэһэ турар диэн хаҥас өттүнээҕи сыыпаралар.)
Холобур: 215 х 13 = 2,795:
Бу холобурга:
Чыыһыла бүтэһик сыыппарата 5.
5 — сэргэстэһэ турааччыта — 21.
Сүүрбэ биир — 21 хаҥас өттүгэр 0 чыыһылаҕа эбиллибит сэргэстэһэ турааччы.
5 х 3 = 15 = 5 (1 өйгө ылабыт)
21 х 3 + 5 = 63 + 5 = 68 + 1 = 69 = 9 (6 өйгө ылабыт)
0 х 3 + 21 = 21 + 6 = 27
Эппиэтэ: 2,795.
12-гэ төгүллээһин.
Быраабыла: уҥа өттүгэр турар сыпараттан саҕалаан икки төгүл улаатыннар уонна сэргэстэһэ турааччытын эп. (Сэргэстэһэ турааччы диэн уҥа өттүнээҕи сыыпара.)
Инньэ гынан эппиэт биир сыыпарата биллэр. Төгүл эппиэтэ бииртэн элбэх сыыпаралаах буоллаҕына, 1 эбэтэр 2 сыыпараны кэлэр регистрга көһөрүллэр.
Холобур: 316 × 12 = 3,792:
Бу холобурга: Бүтэһик сыыпара 6 уҥа өттүтүгэр атын сыыппаралар суохтар.
6 — сэргэстэһэ турааччыта — 1.
1 — сэргэстэһэ турааччыта — 3.
3 — икки хаҥас өттүгэр эбиллибит ноль сыыпараларга сэргэстэһэ турааччы.
Икки эбиллибит ноль сыыпара уҥа өттүнээҕи ноль сыыппараҕа сэргэстэһэ турааччы.
6 × 2 = 12 (эппиэтэ 2 сыыпараттан турар, ол иһин уоннааҕын өйгө ылабыт.)
1 × 2 + 6 + 1 = 9
3 × 2 + 1 = 7
0 × 2 + 3 = 3
0 × 2 + 0 = 0
Эппиэтэ: 3,792.
11-гэ төгүллээһин.
Быраабыла: сэргэстэһэ турааччыга сыыпараны эп. (сэргэстэһэ турааччыга диэн уҥа өттүнээҕи сыыпара.)
Холобур: 3,425 × 11 = 37,675
3,425 × 11 = (0+3)(3+4), (4+2)(2+5)(5+0) = 37,675
Дакаастааһын:
11 = 10+1
инньэ гынан,
3425 x 11 = 3425 x(10+1) = 34250 + 3425 = 37,675.
Эппиэтэ: 37,675
Туттулубут литература.
Ысттатыйаны суруйда Иннокентьев Владимир ФИИТ-17.
-- () 10:26, 23 Ахсынньы 2017 (UTC)
__ИНДЕКС__
__ССЫЛКА_НА_НОВЫЙ_РАЗДЕЛ__
Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр. Бүтүн тэҥнэбил.
formula_1 (1)
уонна
formula_2 (2)
тэҥнэбиллэр хаҥас да, уҥа да өттүлэрэ - бүтүн этиллиилэр. Маннык тэҥнэбиллэри "бүтүн тэҥнэбиллэр" дииллэр.
(1) тэҥнэбилгэ скобкалары аһыаҕыҥ, бары чилиэннэри хаҥас өттүгэр көһөрүөҕүҥ, атылыы чилиэннэри холбооттуоҕуҥ. Оччого ылабыт:
formula_3 
formula_4
formula_5
(2) тэҥнэбили, маҥнай икки өттүн 4-кэ төгүллээн баран, эмиэ ситинник кубулутабыт:
formula_6
formula_7
formula_8
formula_9
Бу икки холобурга бэриллибит тэҥнэбилгэ тэҥнээх тэҥнэбил тахсар кубулутууларын оҥордубут. Ол түмүгэр formula_10 көрүҥнээх (манна formula_10 - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) тэҥнэбили ыллыбыт. Уопсайынан, ханнык баҕарар тэҥнэбили бэйэтигэр тэҥнээх, хаҥас өттө стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн, уҥа өттө нуль буолар тэҥнэбилинэн солбуйохха сөп.
Тэҥнэбил formula_10 көрүҥнээх (formula_10 - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) буоллаҕына, formula_10 элбэх-чилиэн степенэ "тэҥнэбил степенэ" дэнэр. Холобур, formula_15 тэҥнэбил - үһүс степеннээх тэҥнэбил.
Ханнык баҕарар бүтүн тэҥнэбил степенэ диэн ол тэҥнэбилгэ тэҥнээх, formula_10 көрүҥнээх (formula_10 - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) тэҥнэбил степенэ ааттанар. Холобур,
formula_18 (3)
тэҥнэбили кубулутан ылабыт:
formula_19
formula_20
Тахсыбыт тэҥнэбил степенэ биэскэ тэҥ. Ол аата, бу тэҥнэбилгэ тэҥнээх (3) тэҥнэбил степенэ эмиэ биэскэ тэҥ.
Маҥнайгы степеннээх тэҥнэбил.
Маҥнайгы степеннээх тэҥнэбили formula_21 көрүҥҥэ киллэриэххэ сөп, манна formula_22 - уларыйааччы, formula_23, formula_24 - хайа эрэ чыыһылалар, formula_25.
formula_21 тэҥнэбилтэн, formula_25 буоллаҕына, formula_28 ылабыт. formula_29 чыыьыла - тэҥнэбил төрүтэ. Ханнык баҕарар биир степеннээх тэҥнэбил биир төрүттээх.
Иккис степеннээх тэҥнэбил.
Иккис степеннээх тэҥнэбили formula_30 көрүҥҥэ киллэриэххэ сөп, манна formula_22 - уларыйааччы, formula_23, formula_24, formula_34 - хайа эрэ чыыһылалар, formula_25. Бу тэҥнэбил хас төрүттээҕэ formula_36 дискриминантан тутулуктаах. formula_37 буоллаҕына, тэҥнэбил икки төрүттээх; formula_38 буоллаҕына, тэҥнэбил биир төрүттээх; formula_39 буоллаҕына, тэҥнэбил төрүтэ суох. Хайа баҕарар иккис степеннээх тэҥнэбил иккиттэн элбэх төрүтэ суох. formula_40 буоллаҕына, төрүттэри буларга квадраттаах тэҥнэбил төрүттэрин formula_41 формулата туттуллар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Ыстатыйаны суруйда Никитин Михаил Спартакович ФИИТ-17.
Сүрүн тригонометрическай формулалар. Биир муннук тригонометрическай функцияларын хабааннаһыылара.
Биир муннук синуһа, косинуһа хайдах хабааннаһалларын көрүөҕүҥ.
"ОА" радиуһу "О" точканы тула "α" муннукка эргиттэххэ, "ОB" радиус буолар буоллун. Быһаарыы быһыытынаан
formula_1
("манна x-B точка абциссата, y-ординатата, оттон R-OA радиус уһуна"). Онон
formula_2
B точка координаталар саҕаланыыларыгар кииннээх, R тэҥ радиустаах эргимтэҕэ сытар буолан, координаталара
formula_3
тэҥнэбилгэ сөп түбэһэр. Бу тэҥнэбилгэ "x, y" оннугар "Rcosα, Rsinα" этиллиилэри туруортаан, ылабыт:
formula_4
Тэҥнэһии икки өттүн R квадратыгар түҥэттэххэ, тахсар:
formula_5 (1)
(1) тэҥнээһии α ханнык баҕарар суолталарыгар сөптөөх.
Билигин биир муннук тангенса, синуһа уонна косинуһа хайдах хабааннаһалларын булуоҕуҥ.
Быһаарыы быһыытынаан
formula_6
Инньэ гынан,
formula_7
Тириэрдии формулалара.
formula_8 муннуктар тригонометрическай функциялара тириэрдии формулалара дэнэр формулалар көмөлөрүнээн α муннук функцияларынан этиллиэхтэрин сөп.
Маҥнай синуска уонна косинуска аналлаах тириэрдии формулаларын таһаарыаҕыҥ.
Ханнык баҕарар α-ҕа
formula_9
Тангенска уонна котангенска аналлаах тириэрдии формулалара.
Тангенска уонна котангенска аналлаах тириэрдии формулаларын синуска уонна косинуска аналлаах тириэрдии формулаларын туһанан ылыахха сөп.
formula_10
formula_11
Көмпүүтэр вирустара. Көмпүүтэр вируһа — буортулаах програмнай хаччыыйыы көрүҥэ, бэйэтин бэйэтэ хатылыыр кыахтаах уонна атын программалар кодтарыгар, систиэмэ өйгө тутар уобалаһыгар, хааччыйар секторга киирэр, ону кытта бэйэтин хатыламмыт көрүҥнэрин эҥин араас сибээс ханаалларынан тарҕатар.
Вирус сүрүн сыала – бэйэтин тарҕатыы, онтон программа аппарааттарын комплекстарын үлэлэрин кэһии – файллары сотуу, даннайдары тарҕатар стурктууралары туһата суох оҥорор, туттааччы үлэтин хаччахтыыр у.д.а – үксүн кини тоҕостоох пуунсуйата буолар. Өскөтүн вирус суруйааччыта буортулуур эффектын суруйбатах буоллаҕына да, вирус көмпүүтэр үлэтин сыыһаттан, операционнай система уонна атын программалары кытта аахсыллыбатах дьайыы чымпыктарыттан сылытаан ыһыан сөп. Ол таһынан, вирустар, үксүгэр, информация мунньар миэстэттэн миэстэ былдьыыр уонна систиэмэ ресурстарын туһанар.
Күннээҕи олоххо “вирустары” буортулаах програмнай хаччыйыы дииллэр, дьинҥээҕэр кини биир көрүҥэ буолар.
Классификацията.
Билигин вирус араас көрүҥнэрэ бааллар, олор бэйэ бэйэлэриттэн тарҕатыы уонна функциональность сүрүн ньымаларынан уратылаахтар. Өскөтүн бастаан вирустар дискетанан уонна атын таһааччыларынан тарханар буоллахтарына, билигин локальнай уонна глобальнай (интэрниэт) ситим нөҥүө тарҕанар вирустар баһылыыллар. Уонна вирустар, атын программалартар көрүҥнэриттэн ылыллар функциональностара улаатан иьэр.
Билинҥи бириэмэҕэ биир системнай классификация уонна вирустар ааттара суох. Вирустары араараллар:
Экономика.
Сорох антивирус оҥорооччулар бигэргииллэринэн, билигин вирус оҥоруута соҕотох күлүгээн дьарыгыттан, спам бизнеһын кытта уонна атын сокуону кэһэр үлэни кытта кыараҕас сибэстээх, дьоһуннаах урбааҥҥа дылы улаатта.
Ону кытта вирус уонна чиэрбэ дьайыытыттан мөлүөннээх уонна бэл миллиарднай сууммаҕа ньочоот буолбут. Оннук бигэргэтиигэ уонна сыналааһыҥҥа сэрэхтээхтик сыһыаннаһыахха наада: ньочоот суммата араас аналитиктар сыаналара уратылар (сорох ардыгар үс-түөрт бэрээдэк), онтон аҕыы методиката көрдөрүллүбэт.
Оҥордо Никифоров Антон, ФИИТ-17
Антивирус. Антивируснай программа (антивирус) — көмпүүтэр вируһун көрдүүргэ, суох гынарга аналлаах программа, ону кытта табыгаһа суох (буортулаах диэн ааҕыллар) программалары уонна инник программаттан сүһүрбүт билэлэри чөлүгэр түһэрэр, ону кытта билэлэри эбэтэр операционнай системаны буортулаах куодунан сутулларыттан көмүскүүр.
Халтаһа диэн харах тула хамсыыр тирии иҥээһинэ. Халтаһа диэн харах тула хамсыыр тирии иҥээһинэ. Харахпытын тас буортулааһынтан көмүскүүр.
Ыарыы источниктарынан буолар. Авитаминоз диэн ыарыы, киһи уһуннук битэмиинэ суох аһы аһаабакка сырыттаҕына бу ыарыы үөскүөн сөп.
Үөскэм. Үөскэм — "мат." произведение.
Мэлдьэхтээх чыыһылалар. Мэлдьэхтээх чыыһылалар () — айылҕа чыыһылатыттан уонна нуултан ураты чыыһылалар. Көҕүрэтиини эбиигэ тэҥнээри бастаан толкуйдаабыттар. Айылҕа чыыһылатыгар элбэхтэн аҕыйаҕы эбэтэр тэҥи эрэ көҕүрэтэр кыах баар, аҕыйахтан элбэҕи кыайан көҕүрэппэккин.
Харах. Харах — көрөр орган, тулалыыр эйгэ көстүүлэрин иҥэринэр, күн сырдыгын ньиэрбэ импульса оҥорон уларытар. Харах мөкүнүгүттэн, харах ньиэрбэтиттэн кини бүрүөлэриттэн көрөр орган турар.
Харах мөкүнүгэ шар быһыылаах, инники уонна кэнники полюстаах. Инники полюһугар харах дьэнкир бүрүөтэ (роговица) баар, кэнники полюһугар харах ньиэрбэтэ мэйиигэ тахсар сирэ баар.
Радужка — сосудистай бүрүө ордук инники чааһа, дьэҥкир роговицаннан курдарыта көстөр.
Зрачок эбэтэр харах иччитэ, кини уот сырдыгын киллэрэ дьөлөҕөс буолар. Харах иччитин кэннигэр хрусталик баар, икки өттүттэн бөлтөҕөр быһыылаах, бу кини тулалыыр эйгэ көстүүлэрин таҥнары эргитэн харах мөкүнүгүнэн аһардан ньирбэҕэ тиэрдэр.
Туттуллубут литература.
атлас нормальной анатомии человека : учебн.пособие : в 2т./М.Р.Сапин, Д.Б.Никитюк, Э.В.Швецов. - 2-е изд. - М. 2006. - 488л. ильина е.м.
Этиллии. Этиллии — ханнык эмэ ахсаан сыһыаннаһыытын быһаарар пуормула.
Тэҥнэбил төрүтэ. Тэҥнэбил төрүтэ — сөптөөх тэҥнэбили туруоран биэрии ньыматынан булар чыыһыла.
Уларыйааччы. Уларыйааччы — элементарнай ахсааҥҥа ханнык эмэ физическэй туруга уларыйар чыыһылалаах этиллии.
Виет пуормулалара. Виет пуормулалара () — ол аата, коэффициеннарын уонна кини холбуу баайар.
Бу пуормуларынан элбэх чилиэн кореньнарын сөптөөҕүн бэрибэккэлииргэ олус учугэй буолар, өссө биэриллибит кореньнарынан элбэх чилиэннээҕи айарга тутталлар.
Историята.
Бу тэннэһиилэр Франсуа Виет үлэтигэр бааллар этэ. Ол эрээри Виет ууруктаах кэриҥнэри эрэ көрөр этэ, ол иһин уопсай көрүнүгэр пуормуланы көрдөрөр кыах суох этэ киниэхэ[1].
Чопчулааһын.
Өскөтүн formula_1- элбэх чилиэнformula_2 кореньнара, оччоҕуна коэфициеннара formula_3 кореньнарын буолаллар[2], ол эбэтэр:
formula_4
formula_5
formula_6
formula_7
formula_8
Ол эбэтэр,туох баар кыаллар formula_9 кореньнан төгүллэри суумалара тэҥнэһэр formula_10.
Өскөтүн элбэх чилиэн улахан коэффициента formula_11 , оччоҕуна Виет пуормулатын туттарга эрдэттэн туох баар коэффициеннары барытын formula_12-га түҥэтиэххэ наада(бу элбэх чилиэн кореньнарын суолтарыгар оруол онньообот). Бу түбэлтэҕэ Виет пуормулалара туох баар коэффициэнт уонна кини самаай улахан коэффициэныгар этии биэрэллэр. Өскөтүн элбэх чилиэн кореньнара целочисленнай буоллахтарына, кинилэр көҥүл чыыһыла түҥэтээччитэ буолар, ити бүтэһик Виет пуормулаттан тахсан кэлэр.
Дакаастабыл.
formula_13 диэн аахтахха, элбэх чилиэн кореньнарыгар араарыттан, дакаастабыл тэҥнэһии дьүүллээһиттэн тахсар.
formula_14
Коэффициеннары биир formula_15 истиэпэҥнэ тэҥнээтэххэ(), Виет пуормуларын ылабыт.
Ворзель. Ворзель () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 648 (2012).
Литва лита. Литва лита (, codice_1) диэн Литва валютатын биирдигэ.
Субвенция. Субвенция () — көмөлөһүөххэ: судаарыстыба олохтоох бэйэни салайыныы органнарыгар көрөр тус сыаллаах туттарга диэн биэрэр үбэ. Өскө субвенциянан туһаммыт хаһаайыстыба көмө харчыны атын сыалга туттубут буоллаҕына, ылбыт көмө харчыта төнүннэриллэр. Судаарыстыба хонтуруолугар сылдьар үп-харчы. Субвенция кээмэйэ көрсүллүөхтээх ороскуоту толору толуйбат, судаарыстыба көмө быһыытынан биэрэр.
Боливиано. Боливиано — Боливия харчыта. 100 сентавоҕа тэҥнэһэр. Дойду харчытын эргииригэр 10, 20 уонна 50 сентаво, 1, 2, 5 боливиано манньыаттар, ону тэҥэ 5, 10, 20, 50, 100 уонна 200 боливиано банкноталар туһаныллаллар. 
Бастакы боливиано.
Бастакы боливиано эргииргэ 1864 сыллаахха киирбитэ. Бу боливиано 100 сентесимоҕа тэҥнэһэрэ, кэлин, 1870 сылтан, сентаво диэн ааттаммыта. Валюта аата Симон Боливар чиэһигэр бэриллибитэ.
1940 сыллаахха боливиано АХШ долларыгар тэҥнэһэр курса: 40 эбэтэр 55 боливиано = 1 доллар АХШ. Ол эрэн инфляцияҕа оҕустаран сыаната түһэн испитэ. 1963 сыллаахха боливиано Боливия песотынан эбэтэр песо боливиано валютанан солбуллубута: (ISO 4217: BOP), 1000 эргэ боливиано 1 саҥа песо боливианоҕа тэҥнэспитэ.
1928 сыллаахха Боливияҕа харчы реформата буолбута, харчылар 1:1 солбуллубуттара.
Иккис (саҥа) боливиано.
Гиперинфляция кэнниттэн 1987 сыллаахха 1 мөлүйүөн эргэ песо 1 саҥа боливианоннан солбуллубута. 1 саҥа боливиано = АХШ 1 долларыгар тэҥнэһэрэ.
Манньыаттар.
1988 сыллаахха дьэбинирбэт ыстаалтан оҥоһуллубут саҥа манньыаттар — 2, 5, 10, 20 уонна 50 сентаво уонна 1 боливиано (1987 сыллаах таһаарыы) — эргииргэ киирбиттэрэ, ити кэнниттэн 1 боливиано (1987 с.), 2 боливиано (1991 с.).
1997 сыллаахха алтантан оҥоһуллубут 10 сентаво уонна би-металлтан 5 боливиано (2001 с.). 2 уонна 5 сентаволаах манньыаттар эргииртэн уһуллубуттара. 2 боливианолаах манньыат икки кээмэйдээх (улахан уонна кыра), иккиэннэрэ тэҥҥэ туһаныллаллар. 
Кыра кээмэйдээх 2 боливиано кэнниттэн ити курдук кээмэйдээх 1 боливианоны эргииргэ таһаараллара күүтүллэр.
Сентаво. Сента́во () — испанскай уонна португальскай тыллаах дойдулар бытарытар манньыаттара, олохтоох валюта тэҥнэһэр.
Аата латыын тылыттан үөскээбит: "сentum" — «сүүс».
Билиҥҥи валюталар (сентаволаах).
Сентаво — ахсааҥҥа туһаныллар харчы кээмэйэ.
Мантан аллараа ыйыллыбыт сентаволар ахсааҥҥа эрэ туһаныллар харчы кээмэйэ буолаллар, манньыат эбэтэр банкнота быһыытынан эргииргэ суохтар.
Пянда. Пянда Пантелей Демидович — землепроходец, первооткрыватель р. Лены, первым установившим контакт с якутами. 
Помор с р. Пянды. Путешествие Пянды продолжалось 4 или 5 лет и имело место в первой половине 1620-х годов. Промышленники впервые в истории открытии Восточной Сибири прошли огромный путь через неизведанные земли, делая большие открытия. 
Пантелей Пянда положил начало открытию русскими Восточной Сибири, в особенности территории нынешней Иркутской области, присоединению новых земель к русскому государству, открыл кратчайший путь с Нижней Тун­гуски на Лену через Чечуйский волок, доказал, что Верхняя Тунгуска и Ангара – одна и та же река. Есть предположение, что Пянда возглавил одну из двух крупных партий промысловиков, отправившихся в 1626 в верховья Нижней Тунгуски. Имеется краткое упоминание о посещении им Якутска в 1643. Дальнейшая его судьба неизвестна.
Аргунова Зоя Алексеевна. Аргунова Зоя Алексеевна — 
1941 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонун Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
Оҥхой сүрүн оскуолатыгар 30 сыл начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ. 1986-1996 сылларга интернат иитээччилэрин уонна начальнай кылаастар учууталларын метордическай холбоһугун салайбыта. Төрөппүтү кытта үлэҕэ болҕомто ууруллан, төрөппүттэр кылаас таһынан ыытыллар үлэлэргэ көхтөөхтүк кытталларын ситиспитэ. Оройуон уонна республика таһымынан ыытыллар педагогическай ааҕыыларга кыттан элбэх Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. 1989 с. "Старшай учуутал", "Үлэ бэтэрээнэ", 1993 с. "Российскай Федерация норуотун үөрэҕириитин туйгуна" үрдүк аат иҥэриллибитэ. Пенсияҕа тахсан баран төрөөбүт нэһилиэгин историятын хасыһан үөрэтэн, ахтыылары хомуйан "Оҥхой нэһилиэгэ" кинигэ күн сирин көрөрүгэр төһүү күүс буолбута.
Самсонов Дмитрий Константинович. Самсонов Дмитрий Константинович — Кумаар, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, үлэ бэтэрээнэ.
1912 сыллаахха уруккута Марха улууһун Оҥхой нэһилиэгэр сэтинньи 8 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Иванов Константин Иванович, ийэтинэн төрдө Ньурба Үөдэйэ, Самсоновтар диэн, ийэтэ Чомчоева Матрена Михайловна. Оҕолоругар өлүүлээх буолан Самсонов диэн эбэтин фамилиятын биэрбиттэр. Былыргы оҕо сиэринэн оттоһон-мастаһан улааппыт. Дьоно 9 саастааҕар от охсорго үөрэппиттэр. Сытыы-хотуу, атаҕынан кыанар оҕону «Чооруос» диэн ааттаабыттар. Оҕо сааһа «Орто Сир» алаастарыгар ааспыт. 17 сааһыгар кэргэннэммит.
«Трактор» колхоз тэриллэн, дьонун кытта сүөһү холбоон кэргэнинээн Марыыналыын (Хоро) колхозка киирбиттэр. Онно сүөһү, сылгы холбообуттар. Ким төһө үлэлээбитинэн дохуот ааҕан эт, арыы, бурдук биэрэллэр эбит. Дьон-сэргэ олоҕо тупсан барбыт. 1939 с. колхоһа Бүлүү куоратыгар ыытан алын сүһүөх салайар кадрдар курстарыгар үөрэттэрбитэ, 1940 с. ферма сэбиэдиссэйинэн анаммыта.
1941 сыл Аҕа дойду сэриитигэр бастакы ыҥырыкка аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Бүлүү умнаһын ньургун уолаттара — 700 киһи — баржанан айаннаабыттар. Манна Иккис Хороттон Дягилев Серафим Андреевич, (Кылайа) Сэмэн уола Тиихээн, Аһыкайтан Иванов Гаврил Дмитриевич, Иванов Василий Дмитриевич (Балла), Көмдьөөкөй уолаттара Уйбаан, Дьөгүөр (Сигиллэх), Бастакы Хороттон Толбонноохоп, Мордьонноохоп, (Баалкы) Баһылай, Мэйиктэн Бочугурас, Үөдэйтэн Хабыкка о.д.а. Мальтаҕа байыаннай бэлэмнэнии курсун ааспыт уонна ахсынньы ый бүтэһигэр Арҕаа фроҥҥа 2-с Украинскай фронт маршал Тимошенко командирдаах 2-с Армия 226- дивизия 989 полка 1-кы ротатын саллаата буолбут. Суостаах сэрии бастакы уотугар киирэн өлөр-тиллэр ыккардыгар сылдьыбыт. Роталарыгар 30-ча саха баара. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан Гаврил Дмитриевич Иванов (Аһыкай, сураҕа суох сүппүт), Данил Петрович Васильев (Нам, бааһырбыт, сэрииттэн тыыннаах эргиллибит), Роман Ойуров (Кэнтик, улаханнык бааһыран госпитальга киирэн өлбүт), Алексей Гаврилович Семенов (2-с Үөдүгэй, ити киирсиигэ өлбүт). Биир кытаанах кыргыһыы кэмигэр атаҕар бааһырбыт. Киһи тиийбэтинэн госпитальга ыыппатахтар. Бэрэбээскилээн баран салгыы сэриилэспит.
Олунньу ыйга Сажное, Сабинино, Крестовое диэн дэриэбинэлэри өстөөхтөн босхолуур аҕыс күннээх кыргыһыыга иккистээн бааһыран Астрахань куоракка госпитальга 1942 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр дылы сытан 2-с группалаах инбэлиит буолан сыыйыллан дойдутугар төннүбүт.
1943 сылга «Трактор» колхозка бэрэссэдээтэли солбуйа сылдьыбыт, онтон хонуу биригэдьииринэн, ферма сэбиэдиссэйинэн, атыыһытынан үлэлээбит. Кэнники сылларга Хоро оскуолатын уонна 2-с №-дээх оскуола үлэ лааҕырдарыгар наставнигынан 14 сыл үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.
Сентесимо. Сентесимо () — Уругвай уонна Панама харчылара.
Урукку харчылар:
Панама сентесимота.
Панама сентесимота — Панама бытархай харчыта, Панама бальбоатын 1/100.
Аатын төрүтэ цент, чентезимо, сантим курдук, латыын "centum" (сүүс) уонна centesimus (сүүс гыммыт биирэ) тылларыттан үөскээбит. 
Эргииргэ 50, 25, 10, 5 уонна 1 номиналлаах сентесимо манньыаттара бааллар, 10, 25 уонна 50 сентесимо DECIMO (1/10), CVARTO (1/4) уонна MEDIO (1/2) диэн ааттаналлар. 1966 сылтан 1/10 уонна 1/4 бальбоа манньыаттар алтан уонна никель холбоһуктарынан бүрүллүбүт алтантан. 1/2 бальбоа манньыат эмиэ итинник матырыйаалтан оҥоһуллан эргииргэ 1973 сыллаахха киирбитэ.
Аныгы манньыаттар 1 уонна 5 сентесимо уонна 1/10, 1/4, 1/2 бальбоа ыйааһыннарынан, кээмэйдэринэн уонна састааптарынан АХШ центыгар, никельга, даймҥа, квотерга уонна хафка маарынныыллар.
Эскудо. Эскудо () — XV—XVIII үйэтээҕи испанскай уонна португальскай кыһыл көмүс манньыаттар; XIX—XX үйэлэргэ сорох дойдулар харчылара. Билиҥҥи кэмҥэ Кабо-Верде омук валютата — эскудо (Кабо-Верде).
Тыл үөскээбит төрдө.
"Escudo" испанскай уонна португальскай тыллартан тылбааһа «щит» (куйах), «герб», «гербовый щит» (гербэ куйаҕа) диэн суолталаах, "эскудо" диэн ааттаммыт манньыаттар үксүлэрин үгэс буолбут дьүһүннэрэ. 
"Escudo"-ҕа чугас (тыл төрүтүнэн уонна суолтатынан) ааттаах манньыаттар: итальянскай скудо () уонна французскай экю ( былыргы француз "escu" диэн тылыттан, төрүттэрэ 
XV—XVIII үйэлэр манньыаттара.
Кыһыл көмүс эскудоны Испания уонна Португалия оҥороллоро:
XIX—XX үйэлэр валюталара.
XIX—XX үйэлэргэ «эскудо» диэн ааттаах валюталар:
Итини таһынан, эскудо атын көрүҥнэрэ баар этилэр:
Бу валюталар курстара Португалия эскудотыгар 1:1 тэҥнэһэр.
Билиҥҥи кэмҥэ эргииргэ Кабо-Верде эрэ эскудота туһаныллар, 1977 сыллаахха Күөх Тумул Арыыларын эскудотын солбуйбута.
Эскудо (Кабо-Верде). Эску́до Кабо-Верде (, португал уонна кабовердиан тылларынан «ишку́ду» диэн саҥарыллар) — Кабо-Верде харчыта, эргииргэ 1977 сыл от ыйын 1 күнүттэн туттуллар.
Биир эскудо 100 сентавоҕа тэҥнэһэр. Аан дойдуга бэлиэтэ — CVE.
Харчы эргииригэр 200, 500, 1000, 2000 уонна 5000 номиналлаах эскудо банкноталара, итини таһынан 1, 5, 10, 20, 50 уонна 100 сыаналаах эскудо манньыаттара туттуллаллар.
Сүрүн эргииргэ туттуллар 1999—2007 сыллардааҕы банкноталар.
Эргииргэ 200, 500, 1000, 2000 уонна 5000 номиналлаах, араас сылларга бэчээттэммит эскудо банкноталара бааллар.
1999 сыллаахха 1992 сыллааҕы серияҕа 2000-лаах уонна 5000-лаах эскудо купюралара эбиллибиттэрэ. 2005 сыллаахха 200-тээх эскудо банкнотата хат оҥоһуллубута, ити кэннэ 2007 сыллаахха 500-тээх уонна 1000-лаах эскудо банкноталара тупсарыллыбыттара. 
Урукку сылларга тахсыбыт банкноталар эргииртэн уһуллубуттара, Кабо-Верде баана 2016 сыл муус устар 24 күнүгэр дылы уларытар.
Песо. Пе́со ( — чопчу тылбааһа «ыйааһын», пенсум — «ыйааһыннаммыт») — Испания уонна кини колонияларын орто үйэтинээҕи үрүҥ көмүс манньыата, ону таһынан — кэккэ дойдулар (Испания урукку колонияларын) харчылара: Аргентина, Доминикан Республиката, Колумбия, Куба, Мексика, Филиппины, Чили, Уругвай. Ааспыт кэмнэр харчылара: Боливия (1963—1987), Гватемала (1925 cыл иннинээҕи), Гвинея-Бисау (1997 сыл иннинээҕи), Гондурас (1926 сыл иннинээҕи), Коста-Рика (1897 сыл иннинээҕи), Никарагуа (1912 сыл иннинээҕи), Парагвай (1943 сыл иннинээҕи), Сальвадор (1925 сыл иннинээҕи).
Үксүн 1 песо = 100 сентавоҕа тэҥнэһэр, Уругвайга уонна Чилигэ 100 сентесимо, Филиппиныга (1967 сылтан) — 100 сентимо. Итини кытта мараведи диэн бытархай манньыат баара, 1/700 песоҕа (эбэтэр кастельяноҕа) тэҥнэһэр.
История.
Песо — үрүҥ көмүс манньыат, бастаан 1497 сыллаахха быһыллыбыта, талеры батыһан уонна кини иннинээҕи кастельяно оннугар. XIX үйэҕэ дылы Латинскай Америкаҕа 8 реалга тэҥнэһэрэ. XVI үйэҕэ песоны балысханнык 11 манньыат оҥорор сирдэргэ Америка рудниктарыттан хостонор үрүҥ көмүһүнэн таптайбыттар.
1537—1888 сылларга 3 млрд ордук мексиканскай песоны оҥорбуттар, онтон сорҕото Европа манньыат оҥорор сирдэригэр матырыйаал буолбут. Песо бүттүүн Америкаҕа сүрүн харчы буолбута, Хоту Америкаҕа — испанскай (мексиканскай) доллар уонна Америка долларын холуйуу быһыытынан, Бразилияҕа — патакан быһыытынан. 1868 сыллаахха Испанияҕа песо песетанан солбуллубута.
Патака Макао, бэлиэтэ (圓) — португал тыллаах Макао харчыта, песоны кытта тэҥ суолталаах.
Динар. Дина́р — араас дойдулар харчылара, үксүн араб тыллаах эбэтэр былыргы Осман империятын дойдулара (холобур, Югославияттан арахсыбыт дойдулар). 
«Динар» () диэн тыл денарий (Рим империятын манньыатын аатыттан) төрүттээх. Кораҥҥа ахтыллар харчылар ааттара эмиэ «динар» диэн. Кыһыл көмүс динар — араб омук дойдуларын ыккардыларыгар эргийэр валюта.
Миин династията. Миин династията — Кытайга монголлар Юань империяларын кэннэ үөскээбит Миин империятын салайааччылара. 
Миин империята 1368 сылтан 1644 сылга диэри баара. Бу империя төрүттээччитэ, бастакы императора Чжу Юцзян. Миин империята 1644 сылга киһитин ахсаана — 100000000. Тас дойдулары кытта атыыга-эргиэҥҥэ сүүнэ флоттааҕа. Сэттэ экспедиция тэрийэргэ 1403-1419 сылларга 2 тыһыынча кэриҥэ аал оҥоһуллубута. Миин империята сүрүннээн солко уонна фарфор атыылыыра. Миин империя сүрүн харчыта — үрүҥ көмүс.
Мадьаар форинта. Венгрия форинта (, codice_1) диэн Венгрия валютатын биирдигэ.
Словакия кроната. Словакия кроната (, codice_1) диэн Словакия валютатын биирдигэ (1993-2008).
Кооператив. Кооператив ( — бииргэ үлэлэһии) — уопсай сөбүлэҥ быһыытынан, баҕа өттүнэн бииргэ кыттыһан үлэлииргэ баайы-дуолу кыттыһан тэриллибит холбоһук. Холобур, эргиэн кооперитива. Потребительскай кооперативтар эргиэнинэн, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын соҕотуопкатынан, нэһилиэнньэни араас өҥөнү оҥоруунан о.д.а. дьарыктаныахтарын сөп. Кооперативтар юридическай сирэй буолалларын быһыытынан бэйэни салайынар туспа органнаахтар, бэйэлэрэ үбүлэнэллэр. Потребительскай кооперативтары тэринии тыа сиригэр ордук табыгастаах. Потребительскай кооперация ситимигэр киирэллэр.