mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Саттар Сейтхазин. Саттар Сейтхазин – Казах норуотун биллиилээх суруйааччыта. Саха сирин суруйааччыларын Моисей Ефимов, Семен Данилов, Семен Руфов, Семен Никифоров истиҥ доҕордоро буолбута. Ол доҕордоһуу 1956 сылтан Казахстаҥҥа буолбут Суруйааччылар сийиэстэриттэн силис тардар. Саттар Сейтхазин Саха сиригэр ыалдьыттаабыта, Таатта, Аллараа Халыма, Хаҥалас сирдэринэн сылдьыбыта.
Суруйааччы Саттар Сейтхазин «Хадиша», «Жылкышыный баласы» диэн сэһэннэрэ, «Хотойдор» диэн хоһооннорун кинигэтэ уонна  «Биһиги Сакеммит», «Кыһыл генерал», «Суоллар-суоллар», «Маҥнайгы хардыылар» диэн поэмалара ааҕааччылар киэҥ биһирэбиллэрин ылар.
Саттар Сейтхазин Саха сиригэр ыалдьыттааһына – бу казах уонна саха суруйааччыларын  сылтан сыл кэҥээн иһэр доҕордоһууларын биир суол көстүүтүнэн буолара.
Саха народнай суруйааччыта Семен Руфов тылбааһыгар Саттар Сейтхазин “Уолчааммар” хоһооно:
Уолчааммар
Уолчааным тылланан аҕам диир
Ол тылтан дьолунан туолбутум
Күн бээһээ курдук дии – мэниктиир..
Түргэнин, аҕа диэн буолбутум!
Ол аата оҕо саас кулунчук
Кэриэтэ ойуолаан аастаҕа,
Уолчааммын көтөҕөөт, доргуччу 
Күлэбин-үөрэбин мин - аҕа!
Ийэтээ, көрүүй даа – охтуоҕа...
Доҕоттоор, үөрсүһүҥ – уол сүүрдэ!
Улаатан эр бэрдэ тахсыаҕа – 
Олоххо сүүрүүнэн киирдэ!
С.Руфов тылбааһа.
Туһаныллыбыт литература:.
1. Моисей Ефимов. “Доҕорбут Саттар”. Хотугу сулус. 1978. №12
2. Саттар Сейтхазин. Уолчааммар. Хотугу сулус.1978. №12.
I Сулейман. I Үтүөкэн Сулейма́н (Кануни́; осман. سليمان اول‎ — Süleymân-ı evvel, ; 1494 сыл сэтинньи 6 -- 1566 сыл балаҕан ыйын 5/6) — Осман империятын онус султаана (1520—1566), уонна 1538 сылтан 89-с халива.
Сулейман Омсан династиятын биир саамай улуу султаанын быһыытынан билиниллэр; кини салайар кэмигэр Оттоман Портата сайдыы муҥутуур чыпчаалыгар тахсыбыта. Европаҕа кинини үксүгэр Үтүөкэн Сулейман (нуучч. -- Сулейман Великолепный) диэн ааттыыр буоллахтарына, мусульман дойдуларыгар Кануни Сулейман дииллэр. Сорох дьон ардыгар «Kanuni» () диэн турок тылын «Сокуонньут», "Сокуону оҥорооччу" диэн сыыһа тылбаастыыллар. 
Хаһан төрөөбүтэ.
Сулейман хаһах хайда төрөөбүтэ араас источниктарга атын атыннык ыйыллар. Ол гынан баран, сүрүннээн, икки даатаны ыйаллар: 1494 сыл сэтинньи 6 күнэ эбэтэр 1495 сыл муус устар 27 күнэ. Көмүллэн сытар сиригэр баар мэҥэ бэлиэҕэ 1496 сыл муус устар 27 күнэ диэн ыйыллар. 
Кини Трабзон куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Селим диэн шехзаде этэ. Сулейман ийэтэ, Хафса-султан, биир биллэр уонна тэрийбит сабаҕа быһыытынан Менгли I Гирей диэн Кырыым хаанын кыыһа буолар. 1512 сыллаахха диэри Каффаҕа бейлербей этэ. 1520 сыллаахха аҕата Селим I султаан өлөр кэмигэр Сулейман Манис (Магнесия) наместнига этэ. Кини Осман судаарыстыбатын 26 сыл усталаах туоратыгар салайбыта. Уолси кардинал Венецияҕа Генрих VIII Тюдор хоруол посолугар эппитэ баар: "Сулейман султаан сүүрбэ алта эрэ саастаах уонна кини чөл өйдөөх; кини кэлин эмиэ аҕатын курдук дьаһаныан сөп диэн куттаныахха сөп".
Сулейман I олоҕун устатын тухары үгүс сири сэриилээн ылбыта, бэриннэрбитэ, Осман империятын сирин уотун кэҥэппитэ. Ол гынан барана 1566 сыллаахха уон үһүс тиһэх кыргыһыытыгар аттаммыта уонна ол сыл атырдьах ыйын 7 күнүгэр Илиҥҥи Венгрия Сигетвара куоратын төгүрүктээһин кэмигэр ыалдьыбыта. Үтүкэн Сулейман балаҕан ыйын 5 күнүгэр бэйэтин шатеругар сытан өлбүтэ выступил в последний — тринадцатый военный поход. Войско султана 7 августа приступило к осаде Сигетвара в Восточной Венгрии. Сулейман I Великолепный скончался ночью 5 сентября в своём шатре во время осады крепости.
Султаан өлүгүн Стамбулга тиэйэн аҕалбыттара уонна тапталлаах ойоҕо Роксалана мавзолейын таһыгар көмпүттэрэ. Ол гынан баран сорох устуоруктар суруйалларынан, Үтүөкэн Сулейман сүрэҕин уонна ис уорганнарын өлбүт сиригэр, шатера турбут сирин оннугар, көмпүттэр.
Кэрэ үйэ. «Кэрэ үйэ» (, ) — сытыы сюжеттаах, устуоруйа чахчыларыгар олоҕурбут, Мерал Окай сынаарыйынан уһуллубут драма киинэтэ. Киинэҕэ Осмаан импиэрийэтин 46 сыл устата салайбыт уонна Осман династиятын төрүттээбит I Үтүөкэн Сулейман саҕанааҕы кэм уонна ол кэм быһыыта майгыта, сытыы киирсиилэрэ, султаан дыбарыаһын иһинээҕи олох ойууланар.
Сюжета.
Сынаарый ааптара Мерал Окай этэринэн, кинини сынаарый суруйарга улуу полководец уонна уларыта тутааччы I Үтүөкэн Сулейман Осман Империятын салайар кэмигэр буолуталаабыт быһыы майгы кынаттаабыт. 
Сэрийээлгэ, сүрүннээх, I Үтүөкэн Сулейман дойдуну салайбыт биир бастыҥ кэмнэрэ уонна кини Александра (украина телепроега -- Анастасия) диэн славян төрүттээх, кэлин ислам итэҕэлин ылынан Хюррем диэн ааттаммыт одьулуун ойоҕун (нуучч. -- наложница) кытта сыһыана көстөр. Александраны 1520 сыллаахха бэйэтин төрөөбүт куоратыгар кырыым татаардара билиэн ылаллар. Ол түмүгэр кини оччолорго өссө да эдэр Сулейман султаан дыбарыаһыгар кэлэр. Кини Сулейман одьулуун, онтон кэлин бастыҥ ойох буолар уонна кини баҕа санаатын, дьулуурун олоххо киллэрэргэ мэһэйдэспит дьону барыларын суох гынар. 
Сэрийээл оҥоһуллуута.
Сэрийээли устар хамаанда олус улахан павильону оҥорбута (50 000 м²) уонна онно киинэҕэ уһуллар декорациялары туруорбута.
«Великолепного век» киинэ дубляһын уонна тылбааһын Арассыыйаҕа "Домашняй" канаал сакааһынан «Русский дубляж» устуудьуйа оҥорбута.
Арассыыйаҕа.
Арассыыйаҕа сэрийээл «Домашний» теле-ханаалга хас даҕаны сезонунан араарыллан көстөр.
Бастакы сезон (1—24 сиэрийэлэр) -- тохсунньу 14-29 күннэрэ, 2012 сыл.
Иккис сезон (25—63 сиэрийэлэ) -- балаҕан ыйын 1-сэтинньи 24 күннэрэ, 2012 сыл.
Үһүс сезон (64—109) -- тохсунньу 26 -- сэтинньи 30, 2013 сыл.
Төрдүс сезон (110—131 сиэрийэлэр) -- ахсынньы 7 2013 сыл -- ыам ыйын 31 күннэрэ, 2014 сыл.
Бэһис сезон (132—155 сиэрийэлэр) -- атырдьах ыйын 24 , 2014 сыл -- олунньу 14, 2015 сыл.
Көрдөрүүтэ.
«Великолепный век» киинэ сериялын аан дойду 50-тан тахса судаарыстыбатыгар көрдөрөллөр.
Окай, Мерал. Мера́л Ока́й () (1959 сыл балаҕан ыйын 20 -- 2012 сыл муус устар 9 күннүгэр төрөөбүтэ) — турок артыыһа, сценариһа уонна ырыа айааччыта.
Биографията.
1959 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр Турция Анкара куоратыгар Тюркан уонна Ата Каты дьиэ кэргэннэригэр күн сирин көрбүтэ. Мерал Окай Аныттепе лиссиэйин үөрэнэн бүтэрбитэ.
Мерал Окай кэргэнэ, эрэ өлбүтүн кэннэ Анкараттан Стамбул куоракка көһөн тиийбитэ уонна "Доброе утро" хаһыакка үлэҕэ киирбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, Мерал Сезен Аксу диэн туурок биллиилээх ырыаһыта дьахтар ырыаларын хоһоонун суруйара. Мерал аан бастаан суруйбут сэрийээлин аата "Вторая весна" диэн ааттааҕа. Бу сэрийээл киинэ уһуллуутугар кини бэйэтин аан бастаан продюссер быһыытынан холоон көрбүтэ. Олоҕун тиһэх күннэригэр, өлүөн иннинэ саамай бүтэһигин аан дойдуга киэҥник көстүбүт уонна тылбаастанан тарҕаммыт, Осман импиэрийэтин төрүттээбит I Үтүөкэн Сулейман олоҕун уонна кини олорбут кэмин сэһэргиир "Великолепный век" киинэ сынаарыйын суруйбута. Кини өлбүтүн кэннэ киинэ сэрийээлигэр үлэтин-хамнаһын Йылмаз Шахин диэн сценарист салҕаабыта. 
Олоҕун тухарын муспут баайын дуолун, нэһилиэстибэтин Мерал өлөрүн саҕана бүүс бүтүннү аһымал пуондатыгар бэлэхтээбитэ.
Тус олоҕо.
Мерал Окай 1984 сыллаахха Яман Окай диэн Турцияҕа эмиэ биллэр тыйаатыр уонна киинэ артыыһыгар ойох тахсыбыта. Ол эрээри эрэ 1993 сыллаахха рак, искэн ыарыыттан олоҕо быстыбыта.
Өлүүтэ.
Мерал Окай 2012 сыллаахха дьиэтигэр сытан тыҥа искэнин ыарахан ыарыытыттан өлбүтэ. Кинини Зинджирликуйу диэн ааттаах кылабыыһаҕа эрин таһыгар кистээбиттэрэ, тиһэх суолугар атаарбыттара.
Кини туһунан өйдөбүл.
Мерал Окай өлбүтүн кэннэ «Великолепный век» киинэ сэрийээлин бары сиэрийэлэрэ «Мерал Окайга ананаллар…» диэн суруктаах көстөр буолбуттара. Ону таһынан «В чем вина Фатмагюль» диэн киинэ сэрийэлин 70-с сиэрийэтиттэн саҕалаан эмиэ «Мерай Окайга ананар. Эн ырыаларыҥ биһигини кытта мэлдьи хаалыахтара» диэн сурук тахсар буолбута.
Грузиннар.  
Грузиннар () — Грузия дойдутун төрүт олохтоохторо, сүрүн омуга.
Сезен Аксу. Сезе́н Аксу́ (, дьиҥнээх бэйэтин аата — Фатма́ Сезе́н Йылдыры́м ; 1954 сыллаахха от ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт) — турок омугун поп-ырыаһыта дьахтар, Турцияҕа уонна ону ааһан бүтүн аан дойдуга биллэр ырыалардаах ырыа айааччы, мелодист, продюсер. Кини Денизли диэн куоракка күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ үйэтин тухары учууталлаабыта. Ийэлээх аҕатара кыыс төрөөбүтүгэр Фатма Сезен диэн сүрэхтээбиттэрэ. "Евровидение" аан дойдутааҕы күрэххэ Турция аатыттан кыттан бастакы миэстэни ылбыт, аан дойдуга аата киэҥник ааттаммыт Сертаб Эренер эстрадаҕа саҥа тахсарын, аата ааттанарын саҕана үлэлээбитэ. 
Дискографията.
1977 — "Allahaısmarladık"
1978 — "Serçe"
1980 — "Sevgilerimle"
1981 — "Ağlamak Güzeldir"
1982 — "Firuze"
1984 — "Sen Ağlama"
1986 — "Git"
1988 — "Sezen Aksu’88"
1989 — "Sezen Aksu Söylüyor"
1991 — "Gülümse"
1993 — "Deli Kızın Türküsü"
1995 — "Işık Doğudan Yükselir"
1996 — "Düş Bahçeleri"
1997 — "Düğün ve Cenaze"
1998 — "Adı Bende Saklı"
2000 — "Deliveren"
2002 — "Şarkı Söylemek Lazım"
2003 — "Yaz Bitmeden"
2005 — "Bahane"
2005 — "Bahane Remixes"
2005 — "Kardelen"
2008 — "Deniz Yıldızı"
2009 — "Yürüyorum Düş Bahçeleri’nde..."
2011 — "Öptüm"
2017 — "Biraz Pop Biraz Sezen"
Эренер Сертаб. Сертаб Эренер (; 1964 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр Стамбул куоракка төрөөбүтэ) — турок омугун аан дойдуга аатырбыт, биир саамай биллэр уонна ситиһиилээх поп ырыаһыта дьахтар. 1964 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар төрөөбүт. 2003 сыллаахха Евровидение аан дойдутааҕы куонкуруһугар «Everyway That I Can» диэн ааттаах ырыанан бастакы миэстэни ылары ситиспитэ.
Карьерата.
Сертаб Эренер эстрадаҕа саҥа тахсарын, аата суола киэҥ эйгэҕэ саҥардыы биллэрин саҕана эмиэ турок омугун биллэр ырыаһыта, ырыа айааччыта Сезен Аксуга киирэн үлэлээбитэ. Сербет аан бастакы ырыаларын «Sakin Ol» диэн ааттаах альбомун 1992 сыллаахха таһаарбыта. Ол кэннэ эмиэ хас даҕаны ырыа альбомун турок тыланан утуу субуу таһаарбыта. Ол түмүгэр Сертаб Эренер турцияҕа эрэ буолбакка, бүтүн аан дойдуга биллэн көстөн барбыта. 
Муусука эйгэтигэр саамай улахан ситиһиитэ Сертаб Эренер Европа дойдуларын ортотугар ыытыллар «Евровидение» күрэҕэр кыайбытын кэннэ кэлбитэ. Ситиһиитин ухханыгар, «Everyway That I Can» ырыата Европа дойдуларын биир бастыҥ ырыата буолан аатыра сылдьар кэмигэр, Сертаб Эренер 2004 сыллаахха англия тылынан «No Boundaries» диэн ырыа альбомун таһаарбыта.
2005 сыллаахха Сертаб Эренер «Congratulations» диэн «Евровидения» төрүттэммитэ 50 сылын бэлиэтиир тэлэбиисэринэн шоуга кыттыбыта. Кини айан ыллаабыт ырыата «Евровидение» устуоруйатыгар ылламмыт саамай бастыҥ 15 ырыатын испииһэгэр 9-с ырыанан киирбитэ. 2007 сыллаахха Сертеб Эренер биир саамай баай ис хоһоонноох репертуардаах альбому таһаарбыта. Ол альбом иһигэр аангылыйа, испания уонна грек тылларынан композициялар, ону таһынан Руслананы, Хосе Каррераһы, Рики Мартины кытта дуэттар киирбиттэрэ.
Чолакоглу Озан. Оза́н Чолако́глу (, р. 1972 сыллахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Турция Адан куоратыгар төрөөбүт) — турок омугун биллиилээх уонна биир саамай улахан ырыа айааччыта, композитора уонна муусука продюсера. Кини аан дойдуга турок биир саамай улахан ырыаһыта, биллиилээх киһитэ Таркаҥҥа продюсердаан биллэр буолбута.
Карьерата.
Озан Чолакоглу аан дойдуга биллэр Америка холбоһуктаах штаттарын Калифорния штатыгар баар Беркли куорат мусукаалынай колледжын үөрэнэн бүтэрбитэ (). Кини үлэтин хамнаһын, карьератын 1991 сыллаахха Таркан диэн ырыаһыта көрсөн баран саҕалаабыта. Таркан оччолорго киэҥ эйгэҕэ биллибэт этэ. Озан Чолакоглу Таркан бар дьоҥҥо бииллэр аан бастакы альбомугар киирбит ырыалары барыларын кэриэтэ айбыта, муусукаларын суруйбута, продюсердаабыта. Альбом «Yine Sensiz» () (сахалыы "Эмиэ эйигинэ суох") диэн ааттааҕа.
2003 сыллаахха Евровидение аан дойдутааҕы куонкурус 48-с күрэхтэһиитигэр Турция аатыттан кыттан бастаабыт Эренер Сертаб «Every Way That I Can» ырыатын аранжировкалаабыта, бэйэтигэр продюсер быһыытынан үлэлээбитэ. Кэлин эмиэ Евровидение 2009 сыллааҕы куонкуруһугар Турцияттан уонна Бельгияттан төрүттээх Хадис диэн ырыаһыкка «Düm Tek Tek» ырыатын аранжировкатын оҥорбута.
Ону таһынан Озан Чолакоглу хас даҕаны турок киинэтигэр композитор быһыытынан үлэлэспитэ (холобур, «Космический элемент: Эпизод X», «Экзамен», «Любовь любит случайности» уонна да атыттар).
Соторутааҕыта Озан Чолакоглу «Sarı Ev» () диэн тус бэйэтин продюсердыыр киинин арыммыта.
Ölürüm Sana. Ölürüm Sana (Олүрүм Сана; нууччалыы туруору тылбаастаатахха -- «Я умру для тебя», сахалыы -- "Эн тускар өлүөм) — бу Турция биллэр киһитэ, аан дойдуга аатырбыт сураҕырбыт улахан уонна биир саамай ситиһиилээх ырыаһыта Таркан устуудьуйаҕа устубут үһүс альбома. Бу альбом 1997 сыллахха турок тылынан тахсыбыта.
Альбомҥа киирбитэ.
"Ölürüm Sana" альбом Турция Стамбул куоратыгар "Истанбул Плак" (İstanbul Plak) диэн ааттаах биир улахан устуудьуйаҕа уһуллан, таҥыллан тахсыбыта.
Бу альмон аан дойдуга бүтүннүүтүгэр офиальнайдык көҥүллэммитинэн, легальнайдык уонна көҥүллээхтик 4,5 мөл ахсаанынан оҥоһуллан тахсыбыта. Ол түмүгэр бу альбом Турцияҕа эрэ буолбакка, бүтүн аан дойдуга үр харчы өттүнэн улаханнык ситиһиилэммитэ. Ити альбому атын дойдулартан ордук Арассыыйаҕа, тутулуга суох судаарыстыбалар холбоһуктарыгар (СНГ), Илиҥҥи Европаҕа (холобур, Венгрияҕа), ону тэҥэ Германияҕа, Францияҕа уонна Бельгияҕа сэргээбиттэрэ. Оттон аангылыйа тыллаах дойдуларга улаханнык тарҕамматаҕа, тарҕата да сатаабатахтара.
Альбомҥа киирбит композициялар.
"Ölürüm Sana", 1997
 Şımarık (3:55)
 İkimizin Yerine (4:42)
 Ölürüm Sana (4:05)
 Salına Salına Sinsice (4:23)
 Gecenin Ürkek Kanatlarında (3:56)
 Kır Zincirlerini (Bu Gece) (5:23)
 İnci Tanem (5:38)
 Başına Bela Olurum (4:11)
 Unut Beni (5:28)
 Delikanlı Çağlarım (3:43)
 Beni Anlama (5:21)
Харахаан илэ. Харахаан илэ ( ‎– Ilak-e Khānīyān) — Орто үйэтээҕи Киин Азияҕа баар буола сылдьыбыт ислам итэҕэллээх түүрдэр дойдулара.
История.
Төрдө.
Харахааннар төрдүлэрэ чопчу быһаарылла илик. Карахааннар историяларын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи Б. Кочнев этэринэн Карахааннар бэйэлэрин өбүгэлэрин Ираан номоҕор баар Афрасиаб диэн ааттаах Тураан баһылыгын дии саныыллара, ол иһин салайар аҕа ууһу "ал-Афрасиаб", ол эбэтэр "Афрасиаб ууһа" диэн ааттыыллара. Оттон суругунан источниктарга кинилэри "Ханидтар" эбэтэр "Хаканидтар" диэн ааттыыллар. Бу этиини Харахааннар историяларын үөрэппит Эмиэрикэ чинчийээччитэ Роберт Данкофф бигэргэтэр уонна онно эбэн маннык диир: Харахааннар саныылларынан Афрасаб дьиҥнээх Алп Эр тунга диэн этэ.
Билиҥҥи билимҥэ туттуллар "Харахаан" диэн аат дьинҥнээх бэйэлэрин ааттанар ааттара буолбатах, ол эрээри XIX үйэтээҕи чинчийээччилэр ылыммыт ааттара. Бу аат төрдө "хара-хаҕан" диэн Харахааннар бэйэлэрин сололоро буолар. Ону таһынан "илэк" диэн аат сорох ардыгар эмиэ туттуллар.
Харахаан илин тэриллиитэ.
840 сыллаахха Уйгуур хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ Эдгиш диэн ааттаах биистэн (чигили биис сороҕото) төрүттээх Исфидьаба Билгэ-Күл диэн тойон саҥа хаан буоларын биллэрбит. Бу кэмтэн Харахааннар историялара саҕаланар буолуохтаах.
Билгэ-Күл уолаттара Хара Кадыр Арслан-хан (840–893), Базир Арслан-хаан (893–920) уонна Оҕулчак Арслан-хаан (893–940) Орто Азиятааҕы Мавераннаһрга сэриинэн барбыттар. территориятыгар сөргүтүллэллэр. Ол кэмҥэ Мавераннаһрга эмиэ түүр тыллаах Саманид дойдута үөскээбит. Абу Ибраһим Исмаил ибн Аһмад диэн Саманид баһылыга 893 сыллаахха Семиречьеҕа сэриинэн барбыт уонна олохтоох дьоҥҥо ислам итэҕэлин ыллаттарбыт. Бу сэрии түмүгэр чигили бииһэ хоту, Иссык-Күөл диэки көспүттэр. 940-с сыллаахха бу сиргэ Харахаан илэ үөскээбит
Харахааннар мусульман буолуулара.
920 сыллаахха йаҕма диэн ааттаах биис баһылыга Сатук исламы ылыммыт уонна аатын Абд ал-Карим диэҥҥэ уларыппыт.
Кэлин кини уола Муса ибн Абд ал-Карим Боҕра-хаан (956–958) Харахаан илигэр исламы тарҕатан саҕалаабыт. Бэйэтин солотун "хаан" диэнтэн араабтыы "султан ас-салатин", ол эбэтэр "султаннар султаннара" диэҥҥэ уларыппыт.
Сулейман ибн Абд ал-Карим диэн ааттаах Муса быраатын баһылыктыыр кэмигэр (958–970) Харахаан илин дьоно бары мусульман буолбуттар.
Мавераннаһр холбоһуута.
Сулейман уолаттара Али (970–998) уонна Хасан ("Шэгаб ад-Даула", ол эбэтэр "ил сулуһа" диэн биллэр) (970–992) кэмнэригэр Харахаан илигэр икки былаас олохтонор. Али ибн Сулейман "Арслан-хаан" диэн ааты ылынан баран Кашгарга олохсуйбут, оттон кини быраата Хасан ибн Сулейман "Боҕра-хаан" диэн ааты ылынан Баласагуҥҥа көспүт.
992 сыллаахха кинилэр Мавераннаһры утары сэриилэһэргэ сананаллар.
Ол кэмҥэ Саманид дойдута мөлтөөн Харахааннарга утарсар кыаҕа суох буолбут.
Хас да сыллаах сэрии түмүгэр Али Арслан-хаан уола Наср ибн Али Арслан-хаан (998–1017) Саманид дойдутун үлтүрүппүт уонна Мавераннаһры бэйэтин дойдутугар холбообут.
Харахаан илин ыһыллыыта.
1040 сыллаахха Харахаан дойдута икки аҥы арахсыбыт: Арҕааҥҥы Харахаан уонна Илиҥҥи Харахаан үөскээбиттэр.
1089 сыллаахха Арҕааҥҥы Харахаан сельдьуктарга бэриммит. Онтон 1141 сыллаахха Илиҥҥи Харахаан харакытайдар былаастарын ылыммыт.
Диван луҕат ат-Турк. "Диван луҕат ат-Турк" ( — "түүр тылларын тылдьыта") – Маһмуд ал-Кашгари (1101 эбэтэр 1126 сыллаахха өлбүт) суруйбут түүр тылларын бастакы тылдьыта.
История.
"Диван луҕат ат-Турк" суруллуон иннинэ түүр тыллаах омуктар ислам эйгэтигэр саамай күүстээх буолбуттар. Х үйэ бүтүүтүгэр Харахааннар Саманид дойдутун үлтүрүппүттэр уонна Орто Азияны баһылаабыттар. ХI үйэҕэ селдьуктар Хорасантан Европаҕа диэри тиийбиттэр уонна Византияны кыайбыттар.
Тылдьыт суруллуута.
Ал-Кашгари үлэтин 1074 сыллаахха (466 хидьра сылыгар тэҥ) суруйан бүтэрбит. Күн бүгүҥҥэ диэри тиийбит илиинэн суруллубут (рукопись) "Диван луҕат ат-Турк" 1266 сыллаахха (664 хидьра сылыгар тэҥ) оҥоһуллубут. Ал-Кашгари бу бөдөҥ үлэтин Баҕдад ыраахтааҕытыгар ал-Муктадиҕэ анаабыт. Кэлин, быһа холоон 1258 с. кэнниттэн бу кинигэр Мамлүктэргэ тиийбит. Бу кинигэ саҥа хаһаайына түүр тылын билэр улахан суолталааҕын өйдөөн "Диван луҕат ат-Турк" тылдьыты Муһаммад ибн Абу Бакр ибн Абу-л-Фатһ ас-Сави диэн киһиэххэ хос суруттарбыт. Бу киһи бэлиэтээбитинэн хос суруйуу 664 сыл шавваль ый 27 күнүгэр (1266 сыл атырдьах ыйын 1 күнэ) бүппүт.
Бастакы сирэйгэ суруллубутунан 1400–1401 сылларга кинигэ хаһаайына Каирга олорбут Аһмад Хатиб Дараййа этэ. Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн кини дьиҥнээх аата Муһаммад ибн Аһмад ибн Сулейман ал-Ансари ад-Димашки ад-Дарани (1344–1407).
1422 сыллаахха Бадруддин ал-Айни диэн суруйааччы "Икд ал-дьуман фи тарих аһль аз-заман" диэн үлэтигэр "Диван луҕат ат-Турк" сороҕутун туттубут. Кэлин чинчийээччилэр "Икд ал-дьуман фи тарих аһль аз-заман" үлэҕэ баар "Диван луҕат ат-Турк" сороҕото дьиҥнээх тиэкэһи кытта тэҥин бигэргэппиттэрэ.
1517 сыллаахха Мамлүк дойдута суох буолбутун кэннэ "Диван луҕат ат-Турк" Истамбулга тиийбит. Сорох көннөрүүлэр уонна эбиилэр Осман кэмигэр оҥоһуллубуттар. 1650 сыллаахха Катиб Челеби "Кашф аз-Зунун" диэн үлэтигэр "Диван луҕат ат-Турк" туһунан ахтыбыт. Ол кэннэ ХХ үйэҕэ диэри "Диван луҕат ат-Турк" туһунан биир да ахтыы суох.
ХХ үйэ саҕаланыытыгар "Диван луҕат ат-Турк" хаһаайына Назифу Паша этэ. 1917 сыллаахха бу кинигэни кинигэ хомуйааччыта Али Эмири атыыласпыт. Кэлин Али Эмири хомуйбут кинигэлэрэ Истамбуллааҕы Миллэт Гэнэл библиотекатыгар тиксибиттэр. Билиҥҥи кэмҥэ "Диван луҕат ат-Турк" ол библиотекаҕа баар. 
Бастакы таһаарыылар.
1915–1917 сылларга К. Рифат "Диван луҕат ат-Турк" тылдьыты Истамбулга бэчээккэ таһаарбыт. Ол кэннэ аан дойду чинчийээччилэрэ бу кинигэни үөрэтэн саҕалаабыттар. 1928 сыллаахха Карл Броккельман "Диван луҕат ат-Турк" тылдьыкка олоҕуран "Орто түүр тылын тылдьытын" суруйбут. 1939–1941 Бэсим Аталай "Диван луҕат ат-Турк"у турок тылыгар тылбаастаабыт.
Тоньюкук. Тоньюкук (暾欲谷) (646—724) — Түүр икки хаҕанатын бэлитиичэскэй уонна байыаннай диэйэтэлэ.
Тоньюкук кытай култууратыгар сабыдыаллатан иитиллибит. Тан Чаньани импиэрийэтигэр үөрэҕи ылбыт. 
Былыргы түүрдэр тутулуга суох буолууларын туруулаһар кэмнэргэ кэлин Эльтериш каҕан дэммит Кутлуг биир саамай чугас сүбэһитэ уонна үөлээннээҕэ. 
Кэлин үүнэй сайдан Кутлуг Эльтериш каҕан уола Билгэ хаҕаны кытта дойду кыттыгас салайааччыта буолбут.
Орхон-енисей суругун тиэкистэригэр Тоньукук аатыгар, чиэһигэр тааска ойуо быһыллыбыт сурук баар
679 сыллаахха Бастакы түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ Тан империятын сиригэр уотугар бытанан олорорбут түүрдэр хаҕанаты саҥаттан сөргүтэр туһугар өрө тураллар. Өрө турууну Ашидэ ууһутан төрүттээх түүрдэр саҕалыыллар. Тоньюкук кинилэр сыдьааннара буолар. 
Өрө турааччылары Пэй Син Цзян семиреченскэйдээҕи дивизията хам баттыыр. Фунань прицэ салайааччылаах икки өрө туруу эмиэ хам баттанар. Ол гынан баран, 682 сыллаахха муҥнанан өлөрүллүбүт Фунань үөлээннээҕэ, соротнига Кутлуг принц каҕанаты сөргүтэр. Үөрэхтээх Тоньюкук киниэхэ холбоһор уонна ол күнтэн түүр хаҕанатын биир тутаах Буюруга (Сүбэһитэ) буолар. 
716 сыллаахха Капаган хаҕан басмылларга бохуот кмэигэр соһуччу өлбүтүн кэннэ, Тоньюкук "араҕас айахтаах түүрдэр" баартыйаларын өйүүр. Ол түмүгэр хаҕан олбоҕун кинилэр утарылаһааччылара Күл-Тэгин уонна Могилян былдьыыллар. "Араҕас айахтаах түүрдэри" барыларын өлөртүүллэр. Ол эрээри Тоньюкугу түүрдэр иннилэригэр улахан өҥөлөөҕүн, Могляины кытта уруулуу буоларын учуоттаан, тыыннаах хааллараллар.
Маһмуд ал-Кашгари. Маһмуд ибн ал-Хусейн ибн Муһаммад ал-Кашгари ( — "Maḥmūd ibnu 'l-Ḥussayn ibn Muḥammad al-Kāšġarī"; Иссык-Күөл соҕуруулуу илиҥҥи кытылгар турар Барсхан куорак сиригэр 1028 эбэтэр 1029 сыллаахха төрөөбүт — Кашгар таһыгар баар Опал диэн сиргэ өлбүт, ол эрээри хаһан биллибэт, сорохтор сабаҕалыылларынан 1101 эбэтэр 1126 сыл буолуон сөп) — аатырбыт түүр филолога уонна лексикографа. Харахаан илигэр төрөөбүт. Кини саамай биллибит үлэтэ "Диван луҕат ат-Турк" ("Түүр тылларын тылдьыта") буолар: Маһмуд Кашгари араас түүр тылларын үөрэппит уонна олор тустарынан үлэ суруйбут.
Олоҕо.
Төрдө.
Маһмуд ал-Кашгари баай ыалга Барсхан куоракка төрөөбүтэ. Барсхан улахан уонна күүстээх, ислам итэҕэллээх Харахаан илин киин куората этэ. Омельян Прицак диэн ааттаах Эмиэрикэ чинчийээччитэ сабаҕалыырынан Маһмуд ал-Кашгари өбүгэлэрэ Боҕрахаан диэн ааттаах Харахаан илин салайар аҕа ууһуттан төрүттээх этилэр. Ону таһынан Маһмуд ал-Кашгари Хусейн ибн Муһаммад диэн ааттаах Барсхан куорат баһылыгын уола, Муһаммад Боҕрахаан диэн Кашгар баһылыгын сиэнэ уонна Харун ибн Сулейман Боҕрахаан диэн Харахаан баһылыгын хос сиэни буолуон сөп.
Олоҕо.
Маһмуд ал-Кашгари бэйэтин кэмигэр үрдүк таһымнаах үөрэххэ үөрэммит. "Садьиа" диэн Кашгардааҕы мэдрэсэҕэ сылдьыбыт. Кини уһуйааччыларыттан биирдэстэрэ аатырбыт учуонай Имам Захид Хусейн этэ.
1056 сыллаахха Маһмуд ал-Кашгари эһэтэ Муһаммад Боҕрахаан Кашгар баһылыга буолбут. 15 ый буолан баран Муһаммад Боҕрахаан былааһын уолугар Хусеиҥҥэ (Барсхан куорат баһылыга, Маһмуд ал-Кашгари аҕата) биэрбит..
Сотору буолан баран Хусейн уонна Муһаммад Боҕрахаан өстөөхтөртөн өлбүттэр, ол иһин Маһмуд ал-Кашгари 1057 сыллаахха Кашгартан куоппут. Кини арҕаа диэки, Мавераннаһрга, онтон Баҕдадка айаннаабыт. Ол кэмҥэ Баҕдады түүр-селдьуктар салайан олорбуттар.
Бу айан кэмигэр Маһмуд ал-Кашгари араас түүр тыллаах омуктар сирдэринэн сылдьыбыт, кинилэр олохторун-дьаһахтарын уонна тылларын кытта билсибит.
Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан Маһмуд ал-Кашгари 1080 сыллаахха Кашгарга төннүбүт. Маһмуд ал-Кашгари өлбүт сыла уонна сирэ чопчу биллибэт, кини Кашгар таһыгар баар Опал диэн сиргэ көмүллүбүт буолуон сөп.
Махмуд ал-Кашгари суруйбут "Диван луҕат ат-Турк" аҥардас түүр тыллар тылдьыта эрэ буолбакка, түүр тыллаах омуктар олохторун-дьаһахтарын, култуураларын уонна былыргыларын туһунан буолар. Бу үлэ киэҥ хабааннааҕын иһин бастакы түүр энциклопедията да диэххэ сөп.
Маһмуд ал-Кашгари бэйэтин үлэтин 1072–1074 сылларга суруйбут уонна ал-Муктади диэн баһылыкка анаабыт.