mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Куорат оҕото. Куорат оҕото диэн куоракка төрөөбүт, улааппыт оҕо ааттанар.
Куорат сиргэ уонна тыаҕа оҕолору иитии уонна үөрэтии бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспат тус-туспаларын төрөппүттэр кэнники кэмҥэ бэлиэтээн эрэллэр. Тыаны кытта сибээстээх төрөппүттэр оҕолорун тыаҕа ыытан үлэҕэ-хамнаска үөрэтэ сатыыллар. Оҕолорун улааппыттарын кэннэ, хойутаан үөрэтэ сатааннар, үлэҕэ үөрэнии быдан эрэйдээхтик уонна бытааннык, саҥалыы үөрэнии курдук барар.
Куоракка даҕаны үлэһит, спордунан эрчиллэр эдэр киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарыахха сөбүн төрөппүттэр соччо итэҕэйэ иликтэр. Кинилэр уруккулуу санааларыгар оҕолоро сылдьан эрэ бэйэлэрэ үлэлии-хамсыы, дьарыктана сылдьыахтаахтарын курдуктар. Төрөппүттэр итинник санааларын букатыннаахтык бырахтахтарына киһилии майгылаах, үлэһит кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ уонна үөрэтиигэ бэйэлэрэ ордук кыһанар буолаллар.
Оҕо хаһан баҕарар төрөппүтүн эрэ үтүктэр, аан маҥнай кинилэр курдук буолуон баҕарар. Сүрэҕэлдьээн дьыбааҥҥа сыппакка, тугу эмэ оҥоруохха, оҕону онно кыттыһыннарыахха, батыһыннарыахха, оччоҕо ханнык баҕарар үлэттэн иҥнэн, толлон турбакка оҥорбутунан барыыга, кыайарга-сатыырга үөрэнэр, оҥоруллубут үлэ түмүгүттэн үөрэр, өйө-санаата бөҕөргүүр.
«Оҕом кыра, билигин сыттын, улааттаҕына үөрэхтээх киһи буолуо» диэмиэххэ, сыта үөрэнэн хаалан букатын сүрэҕэ суох буолуоҕа. Тугу эмэ кыайар буолуоҕуттан үлэлии, дьарыктана үөрэннэҕинэ, ол үлэтэ эбэтэр дьарыга үгэс буолан умнуллубат гына ийэ кутун өйүгэр иҥнэҕинэ үйэтин тухары үлэһит киһи тахсыаҕа. Төрөппүт бэйэтэ тиритэ-хорута үлэлии сылдьарын оҕото көрөр буоллаҕына, оҕотун өйүгэр-санаатыгар кыаҕа баарынан, хайдах эрэ көмөлөһөр санаа бэйэтинэн киирэр. Маннык санаа киириитэ оҕону үлэһит киһи буола улаатарыгар көмөлөһөр. Даача хаһан да бүппэт үлэтэ-хамнаһа оҕону үлэҕэ үөрэтиигэ ылар оруола аһара үрдүгүн төрөппүттэр сыаналыа этилэр.
Төрөппүт бэйэтэ оҥоруохтаах дьыалатын оҥорбокко сытар буоллаҕына уонна оҕотун «Эн үлэлээ» диэтэҕинэ, оҕотугар тэҥнэһэ сатыыр санаата табыллыбакка сүгүн үлэлиэ суоҕа. «Бэйэтэ сытар эрээри киһини соруйар» диэн хомойо санааһына олохсуйуо. «Хамначчыт курдукпун» дии санааһына баһыйан бардаҕына кэлин тиһэҕэр төрөппүтүн итэҕэйбэт буолан хаалыан сөп.
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии, үөрэтии диэн төрөппүт бэйэтэ көрдөрөн биэрэр холобура буолар. Хайдах оҥорору көрдөрөн биэрэн баран, бэйэни үтүгүннэрэн оҥотторо үөрэттэххэ эрэ оҕо тугу эмэ оҥоро үөрэнэр. Үтүктэн үөрэҕэ үгэс буолан иҥнэҕинэ эрэ оҕо төрөппүтүн курдук үлэһит, өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатар. Бу үөрэх былыр-былыргыттан уларыйбатын бэлиэтинэн сахалар киһи хайдаҕын билээрилэр кини төрүттэрин ыйыталаһаллара буолар. Төрөппүттэрин өйдөрө-санаалара, үлэҕэ-хамнаска сыһыаннара оҕолорун өйө-санаата сайдыытыгар сүрүн тирэх буоларын былыргы сахалар чуолкайдык билэллэр эбит. Киһи төрүттэрэ эһэтэ, эбэтэ, ийэтэ уонна аҕата кини өйүн-санаатын оҥкулун оҥорор дьоно, бэйэлэрин үйэлэригэр тугу үлэлээн-хамнаан ситиспиттэригэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ батыһыннара сылдьан үөрэтэн кэбиһэллэр. (1,59).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Овидиополь. Овидиополь () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 11 741 (2011).
Затока. Затока () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1637 (2011).
Сарата. Сарата () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 550 (2011).
Эмтээх үүнээйилэр. Эмтээх үүнээйилэр () — дьону уонна кыылы-сүөлү эмтииргэ биитэр ыарыы үөскээбэтигэр туттуллар үүнээйилэр бөлөхтөрө. Бу үүнээйилэртэн эбэтэр кинилэр сорҕолоруттан эми-тому оҥороллор.
Ъмтээх үүнээйи быһыытынан холобур манчаары, алоэ, уулаах отон, биэ эмиийэ, бохсурҕан, дөлүһүөн уо.д.а. туттуллаллар.
2010 сыл саҕаланыытыгар баар туругунан Айылҕаны харыстыыр аан дойдутааҕы сойуус ("IUCN") дааннайынан 320 тыһыынча кэриҥэ үүнээйи көрүҥэ баарыттан сорҕото эрэ (21 тыһыынча көрүҥ) эмкэ туттуллар.
Манчаары (от). Манчаары (, нууччалыы Аир обыкнове́нный, эбэтэр Аир боло́тный) — Манчаарылар уустарыгар киирэр уу ааттыгар, ууга, бадарааҥҥа үүнэр элбэх сыллаах от көрүҥэ. Соҕуруулуу-Илин Азияҕа, Европаҕа, Хотугу Америкаҕа, Арассыыйаҕа Европа өттүгэр, Сибиир уонна Уһук Илин соҕуруу өттүлэригэр үүнэр. Саха сирин киин уонна соҕуруу улуустарыгар үрэх, күөл кытыытыгар, сииктээх бадарааннаах сиргэ үүнэр.
Эмтээх үүнээйи быһыытынан уонна аска тума быһыытынан туттуллар. 
Биология өттүнэн ойуулааһын.
Көнөтүк турар, салаата суох, үс кырыылаах умнастаах   Арассыыйа европатааҕы өттүгэр уһуна  50-тан 120 см диэри буолар эбит .
Төрүт силиһэ модьу, ньолбуһах цилиндр көрүҥнээх, губкатыҥы, туора үүнэр, эрийэ-буруйа, сыыллан тарҕанар, модьута 3 см тиийэр, уһуна 1,5 м диэри, тас өттө хоҥордуҥу эбэтэр күөхтүҥү араҕас, ис өттө кыһыллыҥы маҥан. Алын өттүгэр элбэх быатыҥы 50 см диэри тиийэр силистэрдээх. Төрүт силиһэ сир үөһээ араҥатыгар баар буолар, ардыгар 10 см диэри дириҥҥэ киирэр. Төрүт силиһэ аһытар аһыы амтаннаах; күүстээх сыттаах.
Химическэй тутула.
Манчаары сүрүн силиһигэр 5 % кэриҥэ эфир арыылаах, ол иһигэр хас да сесквитерпен киирэр — азарон, β-каламен (10 %), каламенон, каламендиол, изокаламендиол, сесквитерпеновай спирт каламеол, ону таһынан D-камфен (7 %), D-камфора (8,7 %), борнеол (3 %), эвгенол, метилэвгенол, кариофиллен, элемен, куркумен, проазулен, акорон, изоакорон, аколамон, каларен, неокарон, уксуснай уонна валериановай кислоталар, фитонцидтар уонна атын эттиктэр киирэллэр. Эфир арыыларын өлүүтэ диплоид үүнээйилэргэ ортотунан 2,2 %, триплоид — 3,1 %, тетраплоид — 6,8 % буолар.
Эмкэ туттуу.
Үүнээйи силиһин илиинэн бигээн ылан хомуйуллар. Сонно тута ууга сайҕаан, бысталаан, суонун хайытан куурдуллар. Салгыннаах күлүк сиргэ хатарыллар.
Хаппыт силиһи аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах оһоҕос үлэтин тупсарарга туһаныллар. 
Биир улахан ньуоска кырбаммыт силиһи биир ыстакаан ууга 10-15 мүнүүтэ мөлтөх уокка оргутан, күҥҥэ 3-4 аһыах иннинэ иһиллэр. 2 нэдиэлэҕэ диэри иһэри сүбэлииллэр.
Ангина, ларингит ыарыытыгар, айах куһаҕан сыттаныытыгар сайҕаныахха сөп.
Уһуннук арыгылаабыт киһи чэй оҥостон иһэ сырыттаҕына умнугана, иҥиирэ тардара ааһар, быар, бүөр, хабах, таал үлэтэ тупсар. Оттон табахсыт киһи силиһи ыстаан табаҕын быраҕыан сөп.
Дьүлэй Бүөкээн. Яков Васильевич Титов - Дьүлэй Бүөкээн (1833—1916) — Саха сирин биллэр чабырҕахсыта.
Мэҥэ улууһун Бахсыт нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Саха биллэр фольклористтара (Сэһэн Боло, А.А. Саввин, Эргис) Дьүлэй Бүөкээни биир саамай уһулуччулаах чабырҕахсыт быһыытынан көрөллөрө. Дьүлэй Бүөкээн кэпсэтии жанрын чаҕылхай артыыһа, талааннаах акробат уонна кыайыылаах дуобатчыт этэ. Ыһыахтарга, норуот бырааһынньыктарыгар уонна урууларга баҕалаах ыалдьыт буолара. Кинини үгүстүк Дьокуускай баһаарыгар чабырҕахтыырын уонна баҕалаахтары кытта сакалааттыһан дуобаттыырын көрөллөрө. Фольклорист Г.В. Попова этэринэн, Өксөкүлээх Өлөксөй уолугар Реас Кулаковскайга билиммит үһү: Саха сирин үрдүнэн дуобат оонньоон Дьүлэй Бүөкээҥҥэ эрэ хотторбут.
Г.У. Эргис саныырынан Дьүлэй Бүөкээн чабырҕах саҥа көрүҥүн айбыт — көрбүтүн-истибитин туһунан чабырҕах. Бу чабырҕахтарга кини ол кэм биллэр дьонун, ааттаах сүүрүүк аттары уо.д.а. үйэтиппит. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтаан ииттэн олороро, үгүс олоҥхоһут курдук атын дьарыга да, дьиэтэ да суоҕа, кинини сэргээн истэр дьон күүс-көмө буолаллара.
Дьүлэй Бүөкээнэ чабырҕахтарын үксүн ХХ. үйэ 20 - 40 сылларыгар Саха сирин киин улуустарыгар айбыта. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтарын этэр атын чабырҕахсыттар булгуччу кини ааптар буоларын биллэрэллэрэ. Ол туһунан суруйуулар архыыпка сыталлар. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтарын хомуурунньуга аан маҥнай 1999 сыллаахха хомуллан тахсыбыта
Охлопков Егор Герасимович. Охлопков Егор Герасимович (1897.01.05 — 1974) — олоҥхоһут. 1939 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Нам улууһугар төрөөбүт. 1919—21 сс. — Нам улууһун ревкомитет чилиэнэ. 1925—27 сс. — нэһилиэк Сүбэтин тойоно. Үүт-табаар пиэрмэтин салайааччыта, биригэдьиир, уус уонна колхоз тойоно этэ. Аҕа Дойду Улуу сэриитин кэмигэр үлэ фронугар үлэлээбитэ.
Кини "Сир үрдүттэн сидьиҥнэри сиппийиэҕиҥ!" айымньыта 1938 с. тахсыбыта. Киниттэн "Алантай Боотур" уонна "Үрүҥ Уолан бухатыыр" олоҥхолору суруйан ылбыттар.
Артамонов Иннокентий Иванович. Артамонов Иннокентий Иванович (1928.11.21) - хоһоонньут, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура үтүөлээх үлэһитэ, Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 1964 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Уус-Алдан улууһугар төрөөбүт. 1957 с. Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүн устуоруйа-тыл салаатын бүтэрбитэ. Ол кэмтэн саҕалаан биэнсийэҕэ тахсыар диэри Саха кинигэ кыһатыгар редакторынан үлэлээбитэ. 1949 сылтан ССКП чилиэнэ.
И. Артамонов 1949 сылтан бэчээттэнэн саҕалаабыта. "Үтүө сарсыарда" бастакы хомуурунньуга 1959 сыллаахха тахсыбыта. Кини уонтан тахса сахалыы уонна ньууччалыы кинигэни таһаарбыта. Хоһоонньут сорох хоһоонноро норуот ырыалара буолбуттара.
И. Артамонова сорох айымньылара украина, каһаах, грузин уо.д.а. тылларга тылбаастаммыттара.
А. Пушкин, М. Лермонтов, С. Есенин, А. Твардовскай, П. Тычин, Муса Джалиль, В. Федоров, Н. Дамдинов уо.д.а. суруйааччылар айымньыларын тылбаастаабыта.
Уус-Алдан улууһун үтүөлээх гражданина.
Оросин Петр Иванович - Хайыкы. Петр Иванович Оросин - Хайыкы (19.11.1895–1954) – суруйааччы, үөрэтээччи, ЯЦИК чилиэнэ уонна боломуочунайа, Саха АССР СНК тылбаасчыта.
Боотур Уус улууһун I Игидэй нэһилиэгэр төрөөбүт (билиҥҥинэн Таатта улууһа, Игидэй). Баайаҕатааҕы народнай училищены бүтэрбит, үөрэтээччи. Дьокуускай уезд земскэй управатын сэкирэтээрэ, Саха АССР Наркомпроһын Тылбаас комиссиятын чилиэнэ, ЯЦИК боломуочунайа, Саха АССР СНК тылбаасчыта.
1921-1923 сс. сахалар сэбиэскэй былааһы утары өрө турууларын неформальнай салайааччыта. ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат (1922-1923 сс.). Коробейников салайааччылаах норуот сэриитин Хотугу этэрээтин (норуокка биллэринэн Оруоһун этэрээтэ) штабын салайааччыта (1921-1923 сс.).Этэрээт Таатта, Боотур Уус, Мэҥэ, Нам улуустарынан, Дьокуускай куорат аттынан сэриилэспит. Ракитин генерал этэрээтин штабтарын начальнига (1923 с.).
1928 с. Ксенофонтов дьыалатынан репрессияланан Соловки оһуобай лааҕырдарыгар сыппыт. Булгахтерынан үлэлээн тыыннаах ордубут. Хаайыы кэнниттэн Саха сиригэр эргиллибэтэх. Иркутскай уобалас Бодойбо куоратыгар олорон өлбүт. Кэргэнэ Вера Дмитриевна Давыдова — методист учуутал, оҕо суруйааччыта. Уоллаах кыыс оҕолоруттан удьуор хаалбатах.
Федоров Афанасий Игнатьевич. Федоров Афанасий Игнатьевич (1926.07.30 – 1959.04.19) - саха прозаига.
Афанасий Игнатьевич Федоров 1926 сыл от ыйын 30 к. Үөһээ Бүлүү улууһугар Ороһу нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1946 сыллаахха Бүлүүтээҕи Н.Г. Чернышевский аатынан педагогическай училищены бүтэрбитэ, ол кэннэ 1948 с. диэри Горнай улууһугар үөрэтээччинэн үлэлээбитэ. 1948-1949 сс. биир сыллаах үөрэтээччилэр квалификацияларын үрдэтэр курстарыгар үөрэммитэ. 1949 сылтан 1951 сылга диэри Горькай аатынан Литературнай институкка үөрэҕин салҕаабыта. 1951-1959 сс. Таатта улууһугар үөрэтээччинэн үлэлээбитэ. 1957 сылтан СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
А.И. Федоров кылгас, ол гынан баран чаҕылхай уонна таһаарыылаах олоҕу олорбута. 11 сыл иһигэр сүүстэн тахса кэпсээн, үс сэһэн, хас да дыраама уонна ситэриллэ илик роман суруйан хаалларбыт.
А. Федоров "Оҕуруотчут" диэн бастакы кэпсээнэ өрөспүүбүлүкэтээҕи саамай үчүгэй айымньы диэн күрэскэ үһүс бириэмийэни ылбыта уонна 1948 сыл кулун тутар 21 к. "Кыым" хаһыакка бэчээттэммитэ. 1949 сыл саҕаланыытыгар "Киһи" диэн кэпсээнэ "Кыым" хаһыат 25 сылыгар анаммыт күрэскэ иккис бириэмийэҕэ тиксибитэ.
А.М. Горькай аатынан Литературнай институкка үөрэммит кэмэ ордук таһаарыылаах этэ. Бу кэмҥэ кини 20 тахса кэпсээни, "Үс хатыҥ" пьесаны суруйар уонна "Таптал сулуһун" ситэрэр.
1952 сыллаахха А. Федоров Даланы кытта тэҥҥэ репрессияланар, ол гынан баран онтон толлубакка, тохтообокко суруйар үлэтин салҕыыр.
1957 сыллаахха А. Федоров "Айан аартыга" диэн кэпсээннэр хомуурунньуга кинигэ буолан тахсар. Бу кинигэни критиктар саха литературатыгар улахан түбэлтэ быһыытынан сыаналыыллар. 
А. Федоров бастыҥ айымньылара саха литературатын саҥа художественнай арыйыыларынан, саҥа темаларынан уонна уобарастарынан байаппыттара. Суруйааччы уһулуччулаах талаанын кэпсээннэргэ уонна новеллаларга көрдөрбүтэ.
Афанасий Игнатьевич Федоров 1958 сыллаахха айар үлэтин үгэнигэр өлбүтэ.
Андреев Николай Михайлович. Андреев Николай Михайлович - Түгүнүүрэп (1905 - 1928) - саха прозаига.
1905 сыллаахха Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы педагогическай техникумҥа үөрэммитэ, айымньыларын "Кыым" хаһыакка уонна "Чолбон" сурунаалга бэчээттээн саҕалаабыта. 1928 с. "Кэпсээннэр" диэн хомуурунньуга тахсыбыта. Ол сыл кэскиллээх суруйааччы олоҕо быстыбыта.
1960 сыллаахха биир томнаах талыллыбыт айымньылар хомуурунньуга тахсыбыта. Бу хомуурунньукка суруйааччы кэпсээннэрэ, ситэритэ суох сэһэнэ, хоһоонноро уонна пьесата киирбиттэрэ.
Борисов Георгий Иванович. Борисов Георгий Иванович (04.03.1918-31.12.2000) — саха прозаига, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1995 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
1918 сыл кулун тутар 4 күнүгэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1938 сыллаахха Саха учительскай институт ньуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбитэ. Үөрэтээччинэн уонна кинигэ кыһатыгар тылбаасчытынан үлэлээбитэ.
1940 сыл атырдьах ыйыгар А.Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы театральнай институт режиссерскай салаатыгар бастакы курска үөрэххэ киирэр. Ол гынан баран 1941 сыл ыам ыйыгар албын дьыалҕа түбэһэн хаайыыга киирэр. 15 сыл устата лааҕырдарга уонна сыылкаҕа сылдьар. 1956 с. реабилитацияламмытын кэннэ Саха музыка-дыраама тыйаатырыгар уонна Норуот айымньытын дьиэтигэр үлэлиир. 1962 сылтан сурналыыстыыр.
Хоһоонньут быһыытынан саҕалаабыта. Бастакы хоһооннорун 1939 сыллаахха бэчээттээбитэ. Г. Борисов олоҕун сүрүн айымньыта - биографическай трилогия: "Хараҥаттан сырдыкка", "Хатыылаах боробулуохаҕа хаайтаран" уонна "Сыылка сындааhыннаах сыллара". 
Г. Борисов саха тылыгар араас драматургтар сүүрбэттэн тахса айымньыларын уонна ньуучча суруйааччыларын уонча айымньыларын тылбаастаабыта.
2000 сыл ахсынньы 31 күнүгэр өлбүтэ.
Гольдерова Саргылаана Васильевна. Гольдерова Саргылаана Васильевна (11.06.1959) - хоһоонньут. 1992 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Гольдерова Саргылаана Васильевна Амма улууһун Бологур нэһилиэгэр үөрэтээччи дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Орто оскуоланы Дьокуускай куоракка бүтэрбитэ. 1981 сыллаахха СГУ саха салаатын бүтэрэр.
Саха тылын уонна литературатын үөрэтээччитинэн Булуҥ улууһун Таймылыыр с. үлэлээбитэ, ол сылдьан Анаабырга баар "Кыһыл сулус" улуустааҕы хаһыат уонна "Эдэр хомуньуус" өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыат сурналыыһа этэ.
Кини хоһоонноро 1977 с. өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга уонна "Хотугу сулус" сурунаалга тахсыбыттара. "Аһаҕас сурук" диэн ааттаах бастакы кинигэтэ 1985 сыллаахха тахсыбыта.
Миронов Вениамин Павлович. Миронов Вениамин Павлович (1934.01.18 - 1989.10.17) — хоһоонньут. 1984 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Миронов Вениамин Павлович 1934 сыл тохсунньу 18 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһугар Бастакы Ньөрүктээйи нэһилиэгэр Дабаан с. үөрэтээччи дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Саха судаарыстыбаннай педагогическай институтун бүтэрбитэ. Булуҥ уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар, Дьокуускайдааҕы анал оскуолаҕа ньуучча тылын уонна литературатын үөрэтээччитинэн, "Эдэр хомуньуус" хаһыакка уонна Гостелерадио литературнай салаатын редакторынан үлэлээбитэ.
Кини хоһоонноро аан маҥнай 1960 сыллаахха "Үргэл" диэн эдэр хоһоонньуттар хомуурунньуктарыгар бэчээттэммиттэрэ. "Саһаҕа" диэн бастакы кинигэтэ 1969 сыллаахха Сэмэн Данилов салайыытынан тахсыбыта. Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга, "Хотугу сулус" сурунаалга уонна хомуурунньуктарга бэчээттэнэр этэ. Кини айар үлэтин сүрүн тиэмэтэ — үлэ, булчуттар, балыксыттар, табаһыттар, төрөөбүт айылҕатын туһунан элбэх хоһооннор. 
А. Миронов хоһоонноро ньууччалыы тылынан "Полярная звезда", "Огонек", "Юность", "Молодая гвардия" сурунаалларга, "Истоки", "Поэзия", "Вдохновение" альманахтарга, "Литературная газета", "Литературная Россия" хаһыаттарага тахсыбыттара. 1983 сыллаахха "Современник" кинигэ кыһата "Созвездие Рыси" диэн ааттах хоһооннор хомуурунньугун таһаарбыта.
Саврань. Саврань () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 616 (2011).
Сюдюрланд. Сюдюрланд (исл. Suðurland) —  Исландия 8 эрэгийиэннэриттэн биирдэстэрэ, дойду соҕуруу өттүгэр сытар. 
Иэнэ — 24 526 км². Олохтоохторун ахсаана — 23 972 киһи (2008 сыллаахха). Олохтоохторун плотноһа 0,98 киһ./км². Киинэ — куорат, муниципалитетыгар баар.
Тыырыллыыта.
Сюдюрланд эрэгийиэн 3 сислаҕа уонна 2 «көҥүл общинаҕа» арахсар.
Муниципалитеттара 14:
Ивановка (Одесса уобалаһа). Ивановка () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 618 (2011).
Новые Беляры. Новые Беляры () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 478 (2011).
Окны. Окны () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 399 (2011).
Черноморское (Одесса уобалаһа). Черноморское () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 771 (2011).
Великая Михайловка. Великая Михайловка () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 753 (2011).
Хлебодарское. Хлебодарское () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 357 (2011).
Ренессанс. Ренессанс эбэтэр Барҕарыы диэн Европаҕа барыллаан 1400 сыллаахтан саҕаламмыт уонна Орто үйэлэргэ дылы буолан ааспыт кэм кэрчигин ааттыыллар.
"Ренессанс " диэн француз тылыттан "иккистээн төрөөһүн" диэн тылбаастанар. Ити кэмҥэ былыргы устуоруйаны, ол курдук Былыргы Грецияны уонна Былыргы Римы үөрэтии тэнийбитэ. Ол иһин "иккистээн төрөөһүн" диэн буолбута. Сорох чинчийээччилэр Ренессансы аныгы бириэмэ саҕаланыытынан ааҕаллар.
Ренессанс бириэмэтигэр биллэр худуоһунньуктар, суруйааччылар уонна элбэх бөлүһүөктэр баар буола сылдьыбыттара. Математиканы уонна атын билими үөрэтии тарҕаммыта. 
Бастаан Ренессанс Италияҕа саҕаламмыта уонна Европа бары муннуктарыгар тиийбитэ. Италияҕа үс кэрдиискэ арахсар: 
Ренессанс бүппүтүн кэннэ Барокко кэмэ саҕаламмыта, быһа холооон 1600 сыллаахха. Италия таһыгар баар сирдэргэ Ренессанс хаһан бүппүтэ, хаһан Барокко саҕаламмытын этэр уустук буолар.
Иванков. Иванков () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 10 678 (2012).
Барокко. Барокко дьиэн искусство истиилэ. Ренессанс уонна Неоклассицизм истииллэрин (эбэтэр эпохаларын) икки ардыгар буола сылдьбыта. 1575 сыллаахтан 1770 сылларга дылы ааспыта. Ол бириэмэҕэ Европаҕа толору монархиялар элбэх этилэр. Барокко истиилэ оонньуур курдук буолар уона киэргэллэрэ элбэх этэ. 
Барокко истиилэ Италияҕа үөскээбитэ. Ол кэнниттэн Католик дойдуларга тарҕаммыта, ол кэнниттэн протестант дойдуларга.
"Барокко" диэн тыл бэйэтэ португалскай тылтан үөскээбитэ. Тылбааһа "муода, дьикти" диэн тылбаастыахха сөп. Бастаан атын формалаах жемчугу ааттаабыттара. Ол кэнниттэн Францияҕа ол бириэмэтээҕи искусствоҕа майгыннаабат истиил көрүҥүн ааттаабыыр буолбуттар. Олус биллэр Барокко эратын композитордара Алессандро Скарлиатти уонна Георг Фридрих Гендель буолаллар.
Отут сыллаах сэрии. Отут сыллаах сэрии 1618 сыллаахтан 1648 сылга дылы буолан ааспыта. Германияҕа улахан өттө буолбутун да, атын дойдулар, ол курдук Франция, Испания уонна Швеция кыттыгас этилэр. Оннук Европа ол бириэмэтигэр баар бары күүстээх дойдулар кыттыспыттара. Религия иһин охсуһууттан саҕаламмыта - Протестаннар Католиктары утарысыбыттара. Сэрии саҕаламмытыгар Габсбург дьиэ кэргэнэ былааһы ыларга сэриини туттубуттара.
Отут сыллаах сэрии бары кыттыбыт дойдуларга аччыктааһыны уонна ыарыылары тарҕапыыта.Сэрии 30 сыл устата саҕаламмыта, ол гынан баран сэриитэн үөскээбит боппуруостар олус уһун бириэмэҕэ сатаан быһаарыллыбатаҕа. Сэрии Вестфалия Эйэ дуогабарынан тохтообута.
Аччыгый Араҥас (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282164&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-11T11:22:35Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Legobot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 2 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;285584&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Аччыгый Араҥас (латыынныы Ursa Minor) — полюс чугаһынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥа иэнэ 255,9 квадрат градуһа уонна 40 сулус көстөр.
Аччыгый Араҥаска билигин сир Хотугу полюһун зенита баар. Кини Хотугу сулустар 1° ыраах сытар.
Сулустар.
Ордук улаханнык көстөр сулустар:
Улахан Араҥас (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282165&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-11T11:22:37Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Legobot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 1 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;285585&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Улахан Араҥас (латыынныы Ursa Major) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа көстөр иэнэ 1280 квадрат кыраадыс (сулустар бөлөхтөрүгэр үһүс улахан).
Сэттэ сулуһа тутаахтаах хомуоска маарыҥныыр халыыбы көрдөрөр. 
Икки сулустара "Алиот" уонна "Дубхе" 1,8 сулус улаханнаахтар. Хомуос икки кытыы сулустартан (α уонна β) Хотугу сулуһу булуохха сөп.
Кулун тутар уонна муус устар ыйдарга ордук көстөр.
Андромеда (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;261425&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T01:47:00Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 67 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;282167&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Андромеда (латыынныы Andromeda) — хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Андромедаҕа 2 сулус улаханнаах үс сулус баар уонна спираль халыыптаах галактика, бу галактика X үйэттэн биллэр.
Бөлөх сүрүн объектарынан буолаллар спираль халыыптаах Андромеда Былыта диэн халыыптаах галактика (М31) уонна кини аргыстара — кыракый галактикалар М32 уонна NGC 205. Ыйа суох түүн үчүгэйдик көстөр.
Аата.
Киһи аймах былыргыттан билэр бөлөҕө. Клавдий Птолемей «Альмагест» диэн каталогар баар.
Былыргы гириэктэр номохторунан Андромеда Эфиопия ыраахтааҕыта Кефей (Цефей) уонна кини кэргэнэ Кассиопея кыыһа. Аҕата байҕал үөнүгэр сиэртибэлэммитэ, ол гынан баран Персей кинини быыһыыр. Өлөн баран сулустар бөлөхтөрө буолбут
Һонолулу. Һонолулу (, ) — АХШ дойдутугар баар куорат, һауайи киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөнтэн тахса. Аан Дойду биир кыраһыабай сынньалаҥ киинэ буолар.
Куорат аттыгар — Перл Һарбор.
Һауайи. Һавайи (ардыгар "Гавайи" суруллар) - Океанияҕа баар соҕотох АХШ штата уонна АХШ штата. Бу Америка Холбоһуктаах Штаттарга 1959 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр холбоспут тиһэх штат буолбута. Бу арыылартан эрэ турар соҕотох штат. Гавайи - бу эмиэ улахан Арыылаах аата. Киин уонна саамай улахан куората Гавайев - Гонолулу Арыыга сыталлар.
Унтуу. Унтуу — тыстан тигиллэр халыҥ уллуҥнаах этэрбэс.
Кентавр (сулустар бөлөхтөрө). Кентавр. (латыынныы Centaurus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Кентаврга Күн систематыттан ордук чугас сулус баар — "Кентавр Проксимата". Саха сириттэн көстүбэт бөлөх.
Оһох (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282176&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T18:11:44Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;400998&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Оһох (латыынныы Fornax) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа иэнэ 397,5 квадрат кыраадыс, 57 көстөр сулустардаах.
Көстөр кэмэ.
Арассыыйа 50° кэтирээһинтэн соҕуруу өттүгэр көстөр. Сэтинньи ыйга ордук көстөр.
Устуоруйата.
Оһох диэн ааты Лакайль "Антуан Лавуазьены" кириэстиир киллэрбитэ. Аата суох эрдэҕинэ 1754 сыллаахха каталогка киирбитэ, онтон 1756 сыллаахха Лакайль ааты киллэрбитэ. Бастакы аата «Химия Оһоҕо». Иоганн Боде «Уранография» диэн каталогар бу сиргэ «Химия Аппараата» (Apparatus Chemicus) диэн бөлөх баар, ол гынан баран ити аат олоххо киирбэтэҕэ уонна туһаныллыбатаҕа.