mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Атара. Атара - балыктыыр тэрил, хайыылардаах тимир үөрбэ. Онон балыгы батары анньан ылаллар. Өссө манна майгынныыр "мас атара" диэн аатынан туу курдук эмиэ балыгы тутарга аналлаах тэрили ааттыыллар, үрдэ аһаҕас буолар. Онон саас балык ыамын саҕана кытыыга, чычааска тахсыбыт балыгы саба баттаан, хаайан туран итигэстээн ылаллар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт". — Попов И. К. — Дьокуускай: Бичик, 2004 — с. 10
Аттакы. Аттакы, аттакылар — аттаммыт, оҕолонор кыаҕа суох буолбут киһи "()." XVIII үйэ 70-с сылларыгар православнай таҥара дьиэтин итэҕээйиччэлэрин истэригэр үөскээбит бөлөх (секта). Сокуон киһини аттааһыны боборо, аттакылары Саха Сиригэр көскө ыытара.
Туһаныллыбыт сирдэр.
«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» Попов И. К. Бичик, 2004 с. 10 стр.
Атыйах. Атыйах — уу кутар эбэтэр балыкка аналлаах намыһах, лаппычах туос эбэтэр мас иһит."Аан дойду атыйахтаах уу курдук аймаммыта түөрт-биэс сыл буолла."
Баҕадьы. Баҕадьы эбэтэр муҥха — сорох сирдэргэ муҥханы ааттыыллар. Маннык ааттаах сир аата баар.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Попов И.К. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьоккускай: «Бичик», 2004 — 11 с.
Куоҕастар уустара. Куоҕастар уустара (, ) - Куоҕастар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 4 көрүҥ киирэр: Быытта куоҕас, Даллан куоҕас, Үрүҥ моойдоох куоҕас, Үрүҥ тумустаах куоҕас.
Куоҕастар кэргэннэрэ. Куоҕастар кэргэннэрэ (, ) - Куоҕастыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу кэргэҥҥэ Саха сиригэр 1 уус киирэр: Куоҕастар уустара.
Куоҕастыҥылар аймахтара. Куоҕастыҥылар аймахтара (, ) - көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу аймахха Саха сиригэр 1 кэргэн (Куоҕастар кэргэннэрэ), биир уус (Куоҕастар уустара), түөрт көрүҥ киирэр: Быытта куоҕас, Даллан куоҕас, Үрүҥ моойдоох куоҕас, Үрүҥ тумустаах куоҕас.
Үрүҥ моойдоох куоҕас. Үрүҥ моойдоох куоҕас (, ) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Даллан куоҕаска майгынныыр ол гынан баран кинитээҕэр кыра, тумса синньигэс уонна кылгас. Ыйааһына: 1200-2500 г. Саха сиригэр Хотугу муустаах байҕал кытылынан Дьааҥы өрүс илин өттүгэр үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар. Икки сымыыттаах буолар.
Үрүҥ тумустаах куоҕас. Үрүҥ тумустаах куоҕас (, ) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Бөдөҥ куоҕас. Ыйааһына: 4050-6400 г. Саха сиригэр туундараҕа үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Үс сааһыгар сымыыттыыр кыахтанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр байҕал кытылыгар эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар. 1-2 сымыыттаах буолар.
Саха сирин уонна Арассыыйа Кыһыл кинигэлэригэр, иккиэннэригэр III хаттыгаска, киирэр.
Сурулаа үгүрүө. Сурулаа үгүрүө (, ) — Үгүрүөлэр уустарыгар киирэр кырачаан көтөр.
Үгүрүөҕэ маарынныыр гынан баран 12-13 паара салайар куорсуннаах. Онтон биэһэ кылгас, синньигэс, кытаанах, кэтитэ 1 мм ордуга суох буолар. Тыһыта атыыра улахан уратылара суох. Саха сирин арҕаа туундаратыттан ураты Саха сиригэр барытыгар тарҕаммыт көтөр.
AARTyk. aARTyk - Лэкиэс – Иннокентий Гаврильев салайар ырыа суруйар студията. Дьокуускайга баар.
Джида иккис альбомун ("Olokh/ostuoruyA") бу студияҕа суруйбута.
Лэкиэс. Лэкиэс - Иннокентий Гаврильев - aARtyk ("Аартык") айар студия салайааччыта.
"Маэстро-2007" куонкуруска "Бастыҥ аранжировщик" аатын ылбыта.
Сут дьыллар. Сут диэн кураан эбэтэр төттөрүтүн аһара угут дьыл буолан от аанньа үүммэккэ, сүөһү охтон, ас тиийбэккэ дьон хоргуйуута, өлүүтэ.
Платонова Кыдана Ивановна. Платонова Кыдана Ивановна — лингвист, нуучча лингвистикатын үөрэппит саха бастакы дьахталларыттан биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара.
1925 сыллаахха төрөөбүт. 1942 с. Учуутал институутгар киирбит. 1944 с. үөрэҕин бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы пединституут рабфагыгар нуучча тылын учууталынан хаалларыллыбыт. 4 сылынан уобаластааҕы баартыйа оскуолатын преподавателэ буолар. Бу сылларга нуучча тылын чинчийиитинэн дьарыктанарын саҕалыыр. 1957 с. история уонна филилогия факультетыгар нуучча тылын уонна уопсай тылы билии кафедратыгар ассистен буолар. Студеннарга "Уус-уран литератуура тыла" диэн научнай куруһуок ыытар.
1957 сылтан — М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университета, преподаватель.
1970 с. — тыл үөрэҕин кандидатыгар «Приёмы и средства лексической экспрессии в произведениях В. Г. Короленко» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
Илии кынаттаахтар аймахтара. Илии кынаттаахтар аймахтара (, ) - Саха сиригэр бу аймахха 1 кэргэн, 3 уус, 6 көрүҥ бааллар.
Сарыы кынаттар кэргэннэрэ. Сарыы кынаттар кэргэннэрэ (, ) - Илии кынаттаахтар аймахтарыгар киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу аймахха 3 уус, 6 көрүҥ бааллар.
Тирии кынаттар уустара. Тирии кынаттар уустара (, ) - Сарыы кынаттар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ үөскүүр:
Сарыы кынаттар уустара. Сарыы кынаттар уустара (, ) - Сарыы кынаттар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ үөскүүр:
Кынаттаах кутуйахтар уустара. Кынаттаах кутуйахтар уустара (, ) - Сарыы кынаттар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ үөскүүр:
Бобринскай тирии кыната. Бобринскай тирии кыната (, ) - Тирии кынаттар уустарыгар киирэр кыра кутуйах.
Тирии кынат. Тирии кынат (, ) - Тирии кынаттар уустарыгар киирэр бөдөҥ көтөр кутуйах.
Мэҥэ. Мэҥэ - төрүт-уус тыл. Э.К.Пекарскай маннык быһаарбыт:"Мэҥэ - непреходящий, вечный; большой, обширный, пространный; мэҥэ таҥара - неизмеримое небо (мэҥэ халлаан); небо, местопребывание Бога; өлбөт мэҥэ уута - вечная вода, оживляющая вода. (с1558)/.../Былыргы тюрдуу "бэҥтү" - вечный; памятник; "бэҥкү" - памятник; "бэҥкү хайа, мэҥкү хайа" - скала с писаницей (вечная скала); "мэҥи" - вечный; "мэҥү" - вечность, бесконечность, постоянный./.../Мэҥэ топоним буолбута олус элбэх. Холобурдар: Мэҥэ, Үрүҥ Мэҥэ, Мэҥэлээх, Мэҥэ алаас, Мэҥэ Тиит, Мэҥэ анна, Ойуун Мэҥэтэ, Оҕо Мэҥэтэ, Оҕонньор Мэҥэтэ /.../
Туһаныллыбыт сирдэр.
Багдарыын Сүлбэ "Улуустар ааттара" Бичик, 2001 с. 71 стр.
Күрдьэх. Күрдьэх — буору, кумаҕы, хаары о.д.а. хаһарга, ыраастыырга, таһарга аналлаах туттар тэрил.
Мас уктаах; чараас, хаптаҕай оҥоһуулаах, туттуллар өттө сытыыланар тимир. Туох үлэҕэ туттулларыттан көрөн хас да көрүннээх буолар:
Туора күрдьэх — хаар күрдьэргэ анаан оҥоһуллубут кэтит мас күрдьэх.
Хоппо күрдьэх — ойбон алларарга муус бытархайын баһар төгүрүктүҥү уһун ньолбуһах хаһыылаах мас күрдьэх.
Быһаарыылар.
"Манна баартан тылбаастанна, эбилиннэ".
Ойуур кутуйахтара. Ойуур кутуйахтара (, ) - Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ - Тыа кутуйаҕа - киирэр. 
Өссө маны көр.
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Кырачаан кутуйахтар. Кырачаан кутуйахтар (, ) - Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ - Кырачаан кутуйах - киирэр.
Өссө маны көр.
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Кутуйахтар. Кутуйахтар (, ) - Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ - Дьиэ кутуйаҕа - киирэр.
Өссө маны көр.
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Кырыысалар. Кырыысалар (, ) — Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ — Кырыыса — киирэр.
Кырачаан кутуйах. Кырачаан кутуйах (, ) - Кырачаан кутуйахтар уустарыгар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ.
Өссө маны көр.
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Тыа кутуйаҕа. Тыа кутуйаҕа (, эбэтэр ) — Ойуур кутуйахтарын ууһугар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ. Илин Азия кутуйаҕа диэн аатынан биллэр. Кыра кутуйах. Төбөтө этигэр холоотоххо бөдөҥ, тумса сытыы. Кулгааҕа улахан. Кутуругунан тугу да туппат. Көхсө кытархайдыҥы бороҥ, өрөҕөтө — сырдык бороҥ. Тыһыта атыыра өҥнөрө биир.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа уонна киин өттүлэригэр үөскүүр. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Үксүн ойуур саҕатыгар, хонууга үөскүүр. Инньэлээх үүнээйилэр туораахтарынан аһылыктанар, эбии сэппэрээктэр астарын сиир. Кыһын аһын хороонугар хаһаанар.
Ыам ыйын саҥатыттан атырдьах ыйын бүтүөр дылы 2-3 оҕолонор. Биирдэ оҕолонуутугар 3-8 (ортотунан 5-7) оҕолоох буолар.
Өссө маны көр.
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Таас бытаһыттара. Таас бытаһыттар (, ) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Дьааҥы бытаһыта киирэр.
Өссө маны көр.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Күтэрдэр. Күтэрдэр (, ) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - күтэр киирэр.
Өссө маны көр.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Тыа бытаһыттара. Тыа бытаһыттара (, ) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр икки көрүҥ - Кытархай бытаһыт уонна Кыһыл бытаһыт киирэр.
Өссө маны көр.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Туйахтаах кутуйахтар. Туйахтаах кутуйахтар (, ) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Кырса кутуйаҕа киирэр.
Өссө маны көр.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Кырса кутуйахтара. Кырса кутуйахтара (, ) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр икки көрүҥ - Амур чыҥырыкаана уонна Сибиир кырса кутуйаҕа киирэр.
Өссө маны көр.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Бытаһыттар. Бытаһыттар (, ) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр 6 көрүҥ - Хара бытаһыт, улахан бытаһыт, хотугу сибиир бытаһыта, Максимович бытаһыта, Миддендорф бытаһыта, хаһаастаах бытаһыт киирэр.
Өссө маны көр.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Чыҥырыкааннар. Чыҥырыкааннар (, ) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Тыа чыҥырыкаана киирэр.
Өссө маны көр.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Андаатардар. Андаатардар (, ) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Андаатар киирэр.
Өссө маны көр.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Талкы. Талкы — сүөһү, сылгы эбэтэр атын да бөдөң кыыл тириитин, тыһын имитэргэ аналлаах саха былыргы туттар тэрилэ. Дүлүң мастан оңоһуллар, аллараа өттө икки эрээт сыңаахтыы тиистэрдээх буолар. Ол икки ардынан хамсыыр, аҥаар өттө иэччэхтээх балтарык маһа эмиэ тиистэрдээх буолар.
Удьуор харалы. Удьуор харалы — төрүт-уус халыҥ аймах төрүттээх киһи.
Туһаныллыбыт сирдэр.
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
Бадьа. Бадьа – бырааттыылартан кыра быраат (ини) кэргэнэ убайын (биитин) кэргэнигэр бадьа диэн буолар. 
Туһаныллыбыт сирдэр.
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
Бии. Бии - икки бииргэ төрөөбүттэртэн аҕа саастааҕа, "убай" диэн тыллыын биир суолталаах.
Өссө маны көр.
Ини
Уруулар ааттара
Туһаныллыбыт сирдэр.
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
Ини. Ини - икки бииргэ төрөөбүттэртэн (ини-биилэртэн, бырааттыылартан) балыһын (сааһынан кыратын) ааттыыллар.
Өссө маны көр.
Бии
Туһаныллыбыт сирдэр.
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
Саҥас. Саҥас – убай кэргэнэ этиллэр.
Өссө маны көр.
Уруулар ааттара
Туһаныллыбыт сирдэр.
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
Ыт ымыы. Ыт ымыы — ыты ымыы гыныы. Холобур, наар өлө турар ођолоох ыал, кэлин ођо төрөөтөђүнэ, ыт аатынан хос ааттыыллара, биһиккэ эбэтэр биһик аттыгар ыт ођотун сытыараллара.
Сылгы уона (мээрэй). Сылгы уона — сүүс сүөһү аата. (Былыр сыана бысыһыытыгар туттуллар тыл). Сылгы биирэ диэн уон сүөһү суоттаах буолар. Уон боһомо диэн бөдөҥ сүөһү аата. Уйгуур – элбэх диэн,алыс элбэх, киһи ахсын да билбэт элбэх./…/
Туһаныллыбыт сирдэр.
 «Үһүйээннэр, номохтор» 2-с таһ. Багдарыын Сүлбэ хом. Дьокуускай, Бичик, 2006 с.
Диэрэ-дэпсэ. Диэрэ-дэпси - сылгы баттахтаах тириитинэн оҥоһуллубут мааны олбох эбэтэр сиргэ тэлгэнэр үктэл.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Көмүлүөк. Көмүлүөк оһох – былыргы саха балађаныгар титириктэри иңнэри сођус төгүрүччү кэккэлэтэн баран, сигэнэн кэлгийэн, кумахтаах туойу симэн оңоһуллубут оһох (Олох былыргыта сутуруо оһох дэнэр.) Онтукаларын оңо хаһан, уот оттор сирдииллэрэ уонна үөлэстииллэрэ.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Моҕол ураһа. Моҕол ураһа — Тэрис суруйарынан, аҕа ууһун тойоно моҕол ураһалааҕа. Мођол ураһа ыһыаҕы (Сүбэни?) тэрийэргэ аналлаађа. Ађа ууһун тойоно эрэ маннык тэрээһини ыытар бырааптаађа, онон киниэхэ эрэ мођол ураһа диэн баара. Маннык ыһыахха (сүбэђэ) атын ађа уустарын баһылыктара кэлэллэрэ, онон үөрүүлээх быһыыга-майгыга ил-эйэ, сүбэ, мунньах, инники олохторун торумун быһаарсаллара.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И. Н. Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Боотур. Боотур — Былыр сэриилэһэргэ эрэ идэтийбит дьону боотурдар дииллэрэ. Боотуру кыра ођо эрдэђиттэн ханна эмэ кистээн иитэллэрэ. Боотур ађыйах буолара, ол иһин кыргыс дьоно диэни анаан үөрэтэн бэлэмнииллэрэ. Кыргыс дьоно Боотур салалтатыгар киирэллэрэ. Боотурдар мэлдьи бэйэ-бэйэлэрин кытта күрэстэһэн, ким ордугун быһаарсан тахсаллара. Кинилэр күөн былдьаһыыларыгар көннөрү дьон кыттыбат этилэр. Итинник күөнтэһии түмүгэр хапсађай, тустуу, мас тардыһыыта сайдан тахсыбыта.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Боотур диэн тыл өссө биир өйдөбүлэ - кырыктаах(агрессивнай) диэн.Ити өйдөбүл үксүн сүөһүгэ,кыылга туттуллар.
Айыы киһитэ. Айыы киһитэ – Саха итэђэлин быһыытынан киһи барыта айыы киһитэ дэнэрэ. Инньэ гынан атын омуктарга кытары киһилии сыһыан баара. Сахалар оччолорго сүөһүлээх буолан балачча кыанан олороллоро. Ойууру кэрийэ сылдьар булчут омуктар быһыннахтарына, сахаларга кэлэн өйөбүл ылаллара. Сорохтор устунан олохсуйан сахатыйан хаалаллара. Оттон хоту сирдэргэ тиийбиттэр табанан сылдьары, бултууру баһылаан онноођу омуктары кытары булкуһан сахатыталлара. Манна "айыы киһитэ" диэн өйдөбүл баара улаханнык көмөлөспүтэ.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Богдо сирэ. Богдо сирэ – Былыр Кытайы кытта сибээһи үксүн эбэңки ађатын уустара хааччыйаллара. Эбэңкилэр Кытай сиригэр маньчжур диэн уруулуу омуктаах буолан көңүл киирэ-тахса сылдьаллара. Сорох сахалар бу эбэңки ађатын ууһун кытары Кытайга тиийэллэрэ.Оччолорго Кытайы Богдо сирэ диэн ааттыыллара.
Туһаныллыбыт сирдэр.
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Борисов Егор Афанасьевич. Его́р Афана́сьевич Бори́сов — судаарыстыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ (2010 сыл бэс ыйын 17-ис күнүттэн), Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана (2014 сыл балаҕан ыйын 27-ис күнүттэн - 2018 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр диэри).
Ракитин Василий Александрович. Васи́лий Алекса́ндрович Раки́тин (? — 1923) — Нуучча байыаннай салайааччыта. Аан дойду маңнайгы сэриитин, Гражданскай сэрии илиңңи фронун кыттыылаађа. Үрүң гвардеец. 
1918 сыл тохсунньутугар, Иркутскайдаађы кистэлэң тэрээһин ротатын командира буолан, бассабыыктары утары охсуһууга туруммута. 1918 сыл от ыйын 1 күнүгэр, Иркутскайга Сэбиэскэй былааһы суулларалларыгар, Василий Ракитин капитан чыыныгар сылдьара. 1918 сыл күһүнүгэр 12-с Верхнеудинскайдаађы стрелковай полка хамандыырынан анаммыта. 1919 сыл тохсунньутугар В.Ракитин полковник чыыныгар таһаарыллыбыта, ол кэнниттэн 3-с Иркутскайдаађы уонна 15-с Воткинскайдаађы стрелковай дивизиялар холбоһуктарын командующайа буолбута. Тохсунньу ыйтан 1921 сыл балађан ыйын 21 күнүгэр дылы 3-с Иркутскайдаађы стрелковай дивизияны хамаандалаабыта. Ити кэмңэ кини генерал буолбута. Ол кэнниттэн Ракитин 2-с стрелковай корпус Иркутскайдаађы стрелковай полкатын хамаандалаабыта. 1921 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр диэри Приамурскайдаађы Временнэй правительство сэриилэрин дьаһайсар генералынан сылдьыбыта. 
1922 сыл сайыныгар генерал Пепеляев «Татарскай проливтаађы милициятыгар» киирбитэ уонна олору кытары Саха сиригэр барсыбыта. 1922 сыллаахха балађан ыйын 6 күнүгэр Охуоскайдааҕы десаңңа кыттыбыта. Охуоскайга Ракитин генерал Саха сиригэр Амма-Охуоскай суолунан Дьокуускайга тиийэ киириэхтээх бөлөђү баһылаабыта. Ол бөлөх дьону үрүңнэр диэки эргитэн, кыһыллары утары бартыһааннааһыны тэрийиэхтээх этэ. Ракитин бэйэтин бөлөђүн хамаандалаан, тайђанан айаннаан тиийэн Чурапчыны ылбыта. Ол эрээри, олунньуга оччолорго Төҥүлүгэ баар Мэҥэ улууһун быраабатын ылаары сэриигэ хотторон Дьокуускайга тиийэр былаана тохтубута. Пепеляевка Мэҥэ быраабатыгар кыайтарбытын туһунан отчуотугар сахалары буруйдаабыт, сатаан сэриилэспэттэр, куттастар диэбит. 
Ол кэнниттэн, 1923 сыл олунньу 27 күнүгэр куораттан тахсыбыт кыһыл этэрээтэ кинини Чурапчыттан үтүрүйэн, төттөрү Охуоскайга чугуйарга күһэллибитэ. 
1923 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр Владивостоктан борохуотунан Охуоскайга Степан Вострецов хамандыырдаах кыһыллар этэрээттэрэ эмискэ тиийэн кэлэн үрүҥнэри үлтүрүппүтэ. Ракитин кыһылларга бултуу сылдьан түбэспитэ уонна бэринимээри булт саатынан бэйэтин искэ ытыммыта. Ол бааһырыытыттан 1923 сыл бэс ыйын 7 күнүгэр Охуоскайга өлбүтэ. 
Өссө маны көр.
Төңүлүтээђи кыргыһыы
Күүдээхтэр кэргэннэрэ. Күүдээхтэр кэргэннэрэ (, ) — үөнү-көйүүрү сиэччилэр (аһылыктанааччылар) аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи кыра кыыллар.
Саха сиригэр икки уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: куторалар уустара уонна бурозубкалар уустара.
Куторалар уустара. Куторалар уустара (, ) — Күүдээхтэр кэргэннэригэр киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар кырачаан кыыллар.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ баар: уу күүдээҕэ.
Өссө маны көр.
Бурозубкалар уустара
Күүдээхтэр уустара. Бурозубкалар уустара (, ) — Күүдээхтэр кэргэннэригэр киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар кырачаан кыыллар.
Саха сиригэр бу ууска 7 көрүҥ баар: орто күүдээх, бөдөҥ тиистээх күүдээх, тэҥ тиистээх күүдээх, аччыгый күүдээх, кыракый күүдээх, хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх, уһун тумус.
Орто күүдээх. Орто күүдээх (, ) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах кырачаан кутуйах.
Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ олохсуйар, туундара улахан аҥаарыгар кытта баар. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл.
Бөдөҥ тиистээх күүдээх. Бөдөҥ тиистээх күүдээх (, ) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах кырачаан кутуйах. Атын күүдээхтэртэн тииһин оҥоһуутунан уратылаах.
Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ онон-манан олохсуйар. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар.
Тэҥ тиистээх күүдээх. Тэҥ тиистээх күүдээх (, ) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах бөдөҥ күүдээх. Бөдөҥ тиистээх күүдээхтэн уһун кутуругунан уонна тииһин оҥоһуутунан уратылаах, атын күүдээхтэртэн бөдөҥ.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар.
Аччыгый күүдээх. Аччыгый күүдээх (, ) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах кыра күүдээх. Кыракый күүдээхтэн арыый уһун муннунан, уһун кутуругунан уонна тииһин оҥоһуутунан уратылаах уонна арыый бөдөҥ. Атын күүдээхтэртэн кыра.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр, Витим өрүс уонна Алдан үөһээ тардыыларыгар олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар. 
Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибитэ. 3-с хаттыгас.
Кыракый күүдээх. Кыракый күүдээх (, ) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар кылгас тумустаах кыра күүдээх. Аччыгый күүдээхтэн арыый кылгас муннунан, кылгас кутуругунан уонна тииһин оҥоһуутунан уратылаах уонна арыый кыра. Атын күүдээхтэртэн кыра.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар. 
Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибитэ. 3-с хаттыгас.
Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх. Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх (, ) — күүдээхтэр уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах бөдөҥ күүдээх. Атын күүдээхтэртэн бөдөҥ уонна тииһин оҥоһуута атын.
Саха сирин ойуурдаах сирдэригэр барытыгар тарҕаммыт, хотугулуу илин туундараҕа эмиэ көстөр. Туундараҕа, тайҕаҕа уонна хайалаах сирдэргэ олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Үөнүнэн-көйүүрүнэн, ооҕуйдарынан, ардах чиэрбэлэринэн аһылыктанар. Сороҕор тэллэйи сиир. 
Сүрүн өстөөхтөрө кыра тыҥырахтаах көтөрдөр.
Уһун тумус. Уһун тумус (, ) — күүдээхтэр уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар атын күүдээхтэргэ тэҥнээтэххэ саллаҕар төбөлөөх, кылгас уонна кэтит тумустаах күүдээх. Атын күүдээхтэртэн көхсүгэр хара эбэтэр буурай чаппараахтааҕынан уратылаах.
Саха сирин барытыгар тарҕаммыт көрүҥ. Сүрүн олохсуйар сирдэрэ - тиит уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, оттонор ходуһалар уонна бааһыналар. Элбэхтик көстөр көрүҥ. Кыһын утуйбат. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Үөнүнэн-көйүүрүнэн, ооҕуйдарынан, ардах чиэрбэлэринэн аһылыктанар. Сууккаҕа бэйэтин ыйааһыныттан 170% элбэх аһы сиир. 
Сүрүн өстөөхтөрө кыра тыҥырахтаах көтөрдөр.
Кроттар кэргэннэрэ. Кроттар кэргэннэрэ (, ) — үөнү-көйүүрү сиэччилэр (аһылыктанааччылар) аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи кыра кыыллар.
Саха сиригэр биир уус баар: Сир эһэтин ууһа.
Өссө маны көр.
Күүдээхтэр кэргэннэрэ
Сир эһэтин ууһа. Сир эһэтин ууһа (, ) — Кроттар кэргэннэригэр киирэр уус.
Саха сиригэр биир көрүҥ үөскүүр: Сир эһэтэ.
Сир эһэтэ. Сир эһэтэ (, ) — Сир эһэтин ууһугар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар сир анныгар олорорго үөрүйэхтэммит кыра кыыл. Харахтара кырачааннар, илин атахтарын баппаҕайа кэтит, ытыстара таска хайыһа сылдьаллар, бөҕө тыҥырахтаах тарбахтардаах.
Саха сиригэр Өлүөнэ-Бүлүү ыккарды арҕаа өттүгэр эрэ олохсуйар. 1938 с. Саха сиригэр 8 тыһыынча баар диэн сыаналаммыт эбит, кэлин чинчийии суох. Кыһын утуйбат. Буорга 2-3 см дириҥҥэ элбэх хорооннору хаһар, уонна онно түспүт үөннэринэн аһылыктанар. Сир эһэтэ атын кроттар курдук кротовина (буор мунньуллуута) оҥорбот эбит. Уйатын балтараа миэтэрэ дириҥнэ хастар. Сыты үчүгэйдик билэр.
Уу күүдээҕэ. Уу күүдээҕэ (, ) — куторалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар модьу тумустаах орто күүдээх.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр Токко үрэх тардыытыгар, Чоруода, Торго, Тээнэ аллараа уонна Алдан өрүс үөһээ тардыыларыгар үөскүүр. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл.
Чирков Константин Иванович. Чирков Константин Иванович - "Абый улуу кырдьаҕаһа", "Эһэккэ", "Эһэккэбит" диэн Саха сиригэр ааттанар XX үйэҕэ олоро сылдьыбыт эмчит, ойуун.
Үөһээ Дьааҥы уездын Элгэс улууһугар Арыылаах диэн сиргэ (билигин Абый улууһа) 1879 с. бэс ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Чолоох Уйбаан, ийэтэ - Евдокия, түөрт оҕоттон үһүстэрэ (атыттара кыргыттар). 
1974 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр өлбүт.
Төрүччүтэ.
Ефим Чирков бииргэ төрөөбүт улахан убайа Платон Черемхин (1771 с.т.) управа быыбарынайынан үлэлээбит, онтон дэһээтинньиктээбит. Иккис Байдун нэһилиэгэ тэриллибитигэр староста буолбут. Ефим Чирков бэйэтэ Н.Ефимов кулубаҕа быыбарынайынан үлэлээбит. Платон Черемхин уола Степан эмиэ нэһилиэк ыстаарастата буола сылдьыбыт, оттон сиэннэрэ Ньукулай уонна Баһылай улуус кулубалара буола сылдьыбыттар.
Кыыһа Александра суруйарынан омугунан саха буолан баран бэйэтэ курууксахалар ол дойдуга тиийиэхтэрин иннинээҕи түҥ былыргы дьоҥҥо эмиэ сыһыаннааҕын кэпсиир эбит. Хотугу тылларынан барыларынан кэпсэтэр, онтон кыырарын кэмигэр сороҕор ханнык эрэ биллибэт тылынан саҥарар эбит. Маны кэлин олохтоох кырдьаҕастар хоро тыла диэн кыыһыгар быһаарбыттарын кинигэтигэр ахтар.