mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
2006. 2006 сыл.
Туох буолбута.
АЛРОСА баайын-дуолун түҥэттиигэ быһаарыылаах сыл.
19.8 т көмүс хостоммут (былрыыҥҥытыааҕар 6 быр үрдүк)
11.6 мөл туонна таас чох хостоммут (4 быр үрдүк)
"2007-2011 сылларга нэһилиэнньэлээх пууннары гаастааһын" программа ылыныллыбыт
15 алмааһы кырыылыыр собуот үлэлээбит
577 мөл. солк. ювелирнай оҥоһук оҥоруллан тахсыбыт
1,5 тыһ. турист кэлэ сылдьыбыт
354 цифровой АТС баар буолбут, спутник сибээһин сирдээҕи станциятын ахсаана 181-гэ тиийбит
326 оскуола интэриниэт ситимигэр холбоммут
Суотабай сибээс абоненнарын ахсаан сыл бүтүүтгэр 450 тыһ. буолбут. Суотабай сибээс 12 улууска киирбит.
Амыр уоблаһыгар Саха сирин бас билэр сопхуоһа үлэлиир, 1500 гааҕа соя үүннэрэн Хаптаҕайдааҕы комбикорм оҥорор собуоту хааччыйар эбит.
Сахалииҥҥа саха сылгытын иитэн саҕалаабыттар. 
285,5 тыһ. кв. м олорор дьиэ килэриллибит.
15 саҥа оскуола үлэҕэ киирбит. 
СГУ 50 сыллаах үбүлүөйэ бэлиэтэммит. Университет иһинэн 8 институт, 9 факультет, 132 хаапыдыра үлэлиирэ этиллибит. Ону таһынан 2 чинчийэр институт, бибилэтиэкэ, 19 чинчийэр лаборатория бааллар эбит. 2 филиал Мииринэйгэ уонна Нүөрүҥгүрүгэ үлэлииллэр. 140 билим дуоктара. 600 хандьыдаат. 4 докторскай уонна 4 хандьыдаат диссертационнай сэбиэтэ. ыам ыйын 22 к. Москубаҕа МГУ билим кэмпириэнсийэтэ тэриллибит. Алтынньыга - үбүлүөй түмүктүүр тэрээһиннэрэ.
От ыйа.
От ыйын 1—4 — Сунтаарга Өрөспүүбүлүкэ норуоттарын IV спортивнай оонньуулара уонна Олоҥхо ыһыаҕа буолбут. Уһук Илиҥҥэ полпред К. Исхаков, самбо аан дойдутааҕы федерациятын бэрэсидьиэнэ М. Тихомиров ыалдьыттаабыттар. Оонньууларга 34 улуустан уонна коруаттан 770 спортсмен кыттыбыт. Чэпчэки атлетикаҕа, көҥүл тустууга, волейболга, остуол тенниһигэр, мини-фуьболга, саха ыстаҥатыгар, хапсаҕайга уонна мас тардыһыытыгар күрэхтэһиилэр буолбуттар. 5 тыһыынчаттан тахса ыалдьыт Сунтаарга тиийэ сылдьыбыт. Мэҥэ хаҥаластан Юрий Гаврильев үс өрөспүүбүлүкэ рекордун олохтообут: кылыыга, троеборьеҕа, уонна тройной ойууга. Маны таһынан ат сүүрдүүтэ буолбут. Хамаанданан Дьокуускай куорат бастаабыт, мэҥэлэр иккис буолбуттар, Мииринэй хамаандата - үһүс. Хоту улуустарга Үөһээ Дьааҥы хамаандата бастаабыт, онтон Орто Халыма уонна Өлөөн буолбуттар.
Дэкириэт. Дэкириэт ( дьаһал, decernere — "дьаһайарга" диэнтэн) — быраап аага, былаас уорганын эбэтэр дуоһунастаах киһи дьаһала.
Көннөрү кэпсэтиигэ үксүн "дэкириэккэ барбыт", ол аата хат буолан, төрөөн уоппуска ылбыт диэн суолтаҕа тутталлар (эргэрбит «дэкириэт уоппуската» диэнтэн тахсыбыт). Тыл бу суолтата тиэрмиҥҥэ сыһыана суох..
Былыргы Рим.
Былыргы Римҥэ дэкириэт диэн былаас коллегиялаах уорганын (сенаат) аага уонна суут дьыалатын преторын дьаһала ааттанара. Кэлин, импиэрийэ буолбутун кэннэ, импэрээтэр аактара ааттанар буолбуттара.
Сэбиэскэй кэм.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн Арассыыйаҕа, атын сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэлэргэ уонна ССРС-ка дэкириэт диэн Сэбиэттэр сийиэстэрин, ВЦИК, РСФСР совнаркомун аактара ааттаналлар этэ. Биллэр дэкириэттэр: сир туһунан дэкириэт, эйэ туһунан дэкириэт, сухой сокуон туһунан дэкириэт, суут туһунан дэкириэттэр, 8 чаастаах үлэ күнүн туһунан дэкириэт, хат буолбут уонна оҕо төрөппүт дьахтарга босуобуйа туһунан дэкириэт, сыаркабы судаарыстыбаттан уонна оскуоланы сыаркаптан араарыы туһунан дэкириэт, сосулуобуйаны уонна гражданнар чыыннарын суох оҥоруу туһунан дэкириэт, саҥа таба суруйууну киллэрии туһунан дэкириэт, Сааны-саадаҕы туттарыы туһунан дэкириэт, архыыптар тустарынан 1918 сыл бэс ыйын 1 күнүнээҕи дэкириэт.
1922 сылаахха муус устар 22 күнүгэр Саха АССР тэриллэрин туһунан дэкириэти Аммосов, Бараахап, Ойуунускай туруорсууларынан Бүтүн Сойуустааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ВЦИК) таһаарбыта.
ССРС 1924 сыллааҕы Конституцията дэкириэти таһаарар быраабы ЦИК СССР, ЦИК ССРС Президиумугар уонна ССРС СНК-тыгар биэрэрэ.
1936 сыллааҕы Сталин конституцията дэкириэт диэн аактары таһаарар туһунан балаһыанньата суоҕа.
Илин Европа дойдулара.
Илин Европа сорох дойдуларыгар норуот демократията дэнэр кэмҥэ дэкириэт диэн судаарыстыба үрдүкү уорганнара ылынар докумуоннара ааттаналлар этэ.
Холобура, Польша Народнай Өрөспүүбүлүкэтигэр дэкириэт диэн Судаарыстыба сэбиэтин аактара ааттаналлара.
Дэкириэттэри Белоруссия бэрэсидьиэнэ таһаарар.
Аныгы туруга.
Элбэх дойдуга дэкириэт диэн судаарыстыба баһылыга эбэтэр бырабыыталыстыба Ил түмэн бигэргэтиитэ суох таһаарар сокуоҥҥа тэҥнээх быраабын аага. Холобура судаарыстыба баһылыгын аагын быһыытынан дэкириэти хас да Африка судаарыстыбата ылынан турар (Франция быраабын тиһигин ылыммыт судаарыстыбалар).
Оннук дэкириэт сороҕор сокуону солбуйуон сөп. Үгүс конституцияҕа дэкириэти сорох түгэҥҥэ (холобур ыксаллаах быһыыга-майгыга) ылынар туһунан балаһыанньа киирэ сылдьар.
Давыдов Дмитрий Леонидович. Давыдов Дмитрий Леонидович —- (1983, олунньу 22, Амма, Амма улууһа) киинэ режиссера, Амма улууһун Чапчылҕан оскуолатын дириэктэрэ. «Тыалга кытыастар кутаа» () диэн киинэтэ ImagineNative диэн Канаадаҕа Торонто куоракка ыытыллар бөдөҥ киинэ бэстибээлигэр 2016 сыллаахха бастыҥ дыраама () аатын сүкпүтэ. Ону таһынан Бусааҥҥа (Соҕуруу Кэриэйэ) Аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлигэр () уонна Брисбиэҥҥэ (Аустралиа) Азия уонна Чуумпу акыйаан киинэ бэстибээлигэр () кыттыыны ылбыта.
Аммаҕа төрөөбүт. Оскуоланы бүтэрэн баран Нүөрүҥгүрүгэ начаалынай кылаас учууталыгар үөрэммит. Онтон Аммаҕа төннөн оскуолаҕа харабылынан, онтон социальнай педагогунан, кэлин саабыһынан үлэлээбит. Билигин Чапчылҕан оскуолатын дириэктэрэ.
Кэргэннээх, икки оҕолоох.
Айар үлэтэ.
Оскуолаҕа үлэлии сылдьан орто саастаах оҕолорго кулууп тэрийбит, ол иһинэн кылгас Ералашка майгынныыр киинэлэри устар эбит. Кэлин көрдөөх уонна куттааллаах киинэлэри устан көрбүт. Онтун оскуолаҕа уонна олохтоох кулуупка көрдөрөр эбит. Мантын бэйэтэ иитэр үлэ иһинэн этэ диир. Кэлин идэтийбит, үрдүк таһымнаах киинэни устуон баҕарбыт. Ол сылдьан «Тыалга кытыастар кутаа» сюжетын толкуйдаабыт. Сценарийын икки нэдиэлэ устата бастаан нууччалыы суруйан бүтэрбит, онтон сахалыы тылбаастаабыт. Биир дойдулааҕа кинорежиссер Степан Бурнашев сүбэ-ама буолан, устар дьону, аппаратуураны булбут. Киинэтин, бэйэтэ кэпсииринэн, Амма улууһун бөһүөлэктэригэр Аммаҕа, Бөтүҥҥэ, Чапчылҕаҥҥа, Чакырга 2014 сыл кыһыныгар 15 хонук устата устубут. Артыыстарын барыларын кэриэтэ эрдэттэн билэр дьонун ылбыт, бу дьон ити бөһүөлэктэр олохтоохторо, идэтийбит артыыстар буолбатах.
Киинэҕэ уустук дьылҕалаах дьон олоххо тус-туһунан сыһыаннара көстөр.
Торонтоҕо буолбут бэстибээл иннинэ аҕай, эмиэ 2016 сыл алтынньытыгар, Соҕуруу Кэриэйэ Пусаан куоратыгар ыытыллар Азия киинэтин бэстибээлигэр Арассыыйа аатыттан кыттыбыта. 2017, муус устар 30, Омскай куоракка буолан ааспыт «Движение»-2017 киинэ бэстибээлигэр «Тыалга кытыастар кутаа» икки номинация кыайыылааҕа буолбут: «Бастыҥ режиссёр үлэтэ» — Дмитрий Давыдов уонна «Бастыҥ эр киһи толорооччута» — Алексей Устинов, ону таһынан киинэ ааптарыгар Омск Ил дарханын анал бирииһин ылбыт.
Түмэн. Түмэн — быыбарынан талыллар сокуону ылынар дойду былааһын уоргана, парламент.
Ил Түмэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуону ылынар судаарыстыбаннай мунньаҕа.
Тимофеев Афанасий Васильевич. Тимофеев Афанасий Васильевич — потребкооперация туйгуна, Хайахсыкка холкуос уонна сэбиэт бэрэстээтэлэ.
1916 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Үлүйбүт диэн алааска төрөөбүтэ.
Хайахсыкка колхоз бэрэстээтэлинэн, сэбиэт бэрэстээтэлинэн уонтан тахса сыл үлэлээбитэ.
1965—1985 сс потребительскай кооперацияҕа үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта. Поторебкооперация туйгуна.
Аҕа дойду улуу сэриитин III cтепэннээх уордьанынан, 5 Улуу кыайыы үбүлүөйдээх мэтээллэринэн.
В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн на5араадаламмыта.
Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ көҥүлүн күнэ. Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ көҥүлүн күнэ (ХНТ тылларынан ) — сыл ахсын 1994 сылтан саҕалаан ыам ыйын 3 күнүгэр бэлиэтэнэр. ХНТ Генеральнай Ассамблеята Провозглашен Генеральной Ассамблеей ООН в специальной резолюции от 1993 сыллаахха Ахсынньы 20 күнүгэр анал резолюцияннан олоххо киллэрбитэ (Резолюция № A/DEC/48/432).
Аан дойду күнүн быһыытынан бу күнү аныыры Экономиҕа уонна Түмэккэ Сэбиэт (ЭКОСОС) сүбэлээбитэ — 1993/54 нүөмэрдээх резолюциятыгар. Оттон ЭКОСОС бэйэтэ ЮНЕСКО Генеральнай конференцията 26-с сиэссийэтигэр1991 сыл сэтинньи 6 күнүгэр таһаарбыт резолюциятынан салайтарбыта. Ол кэмпириэнсийэҕэ ЮНЕСКО ыам ыйын 3 күнүн "Виндхуктааҕы Декларация" ылыныллыытыгар сөп түбэһиннэрбитэ, бу декларация ылыныллыбыт сэминээрэ 1991 с. Виндхукка буолбута, Африка тутулуга суох прессата сайдарыгар анаммыта.
Сылын ахсын бу күҥҥэ анаан ХНТ Генеральнай сэкиритээрэ туһаайыы сурук ыытар. Холобура, 2006 сыллааҕы туһаайыытыгар: "Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ абааһы көрүүнү, кэхтиини күөттүө суохтаах, — "диэбитэ.
1997 сыллаахтан ыам ыйын 3 күнүгэр бэчээт көҥүлүгэр кылаатын иһин диэн ЮНЕСКО бириэмийэтэ туттарыллар.
Степанов Алексей Васильевич. Алексей Васильевич Степанов — Бастакы Күүлэккэ аан бастаан оскуола арыттарбыт киһи.
1 Күүлэт төрүт олохтооҕо. 1909 сыллаахха Эприсиэй уонна Баһылай Степановтарга бастакы оҕонон күн сирин көрбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр иккиэлэр. Быраата Петр Васильевич — үлэ, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, методист учуутал этэ.
Алексей Васильевич эдэр сааһа Сэбиэскэй былаас нэһилиэк олоҕор үөрэх, сайдыы суолугар күүскэ ылсыбыт кэмигэр ааспыта. Үөрэҕэ суох эрээри, олус дириҥ өйдөөх-санаалаах эдэр киһи, бар-дьон олоҕун тупсарарга олоҕун бүүс-бүтүннүү анаабыт киһи. Салайар үлэтин 25 сааһыттан, 1964 сылтан, нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыттан саҕалаабыт.
Нэһилиэккэ саамай активнай үлэһит ыччаты комсомол райкомунан комсомолга ылыы 1932 сыллаахтан саҕаламмыт. Бастакы комсомолларынан Андреев Павел Николаевич (Марбыкы), Иванов Егор Егорович, Семенов Иван Федорович, Спиридонов Прокопий Егорович, Софронов Гаврил Николаевич уонна Степанов Алексей Васильевич буолаллар. Ол эрээри, бастыҥ комсомолецтары араас эппиэттээх үлэлэргэ ыыталааннар, 1937 сыллаахха диэри комсомольскай тэрилтэ суох эбит.
Эдэр Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, активнай комсомолец Степанов Алексей Васильевич, 1935 сыл Көтөх күөлгэ Уһун тумуһаҕар ыччаты көҕүлээн, Уһун Байбал балаҕаныгар сыһыары ампаар дьиэни туттаран, нэһилиэккэ бастакы начаалынай оскуоланы астарбыт. Бу оскуолаҕа барыта тоҕус оҕо үөрэммит.
Алексей Васильевич 1937 сыллаахха сэбиэскэй тутуу курсугар кэлэн, Сэбиэккэ салгыы бэрэссэдээтэллээбит уонна Сууртаахха саҥа тутуллан эрэр оскуоланы ситэртэрэн Өктөөп бырааһынньыгын кэннэ үлэҕэ киллэрбит. Оскуола — ыччат мустар, үлэлиир, олохтоохтор бырааһынньыктыыр культурнай кииннэрэ буолбут. Бу сылларга Алексей Васильевич саҥа тэриллибит комсомольскай тэрилтэҕэ сэкирэтээринэн үлэлээбит. Нэһилиэк бары агитационнай иитэр-үөрэтэр үлэтигэр активнай кыттыыны ылаттаабыт.
1939 сыллаахха комсомольскай тэрилтэ 36 чилиэннэммит уонна бэйэтэ улахан тэрилтэ буолбут. Туох баар нэһилиэккэ ыытыллар үлэлэр олохтоох комсомоллар көҕүлээһиннэринэн, сатабыллаах салалталарынан ыытыллалара. Ити бириэмэҕэ кинилэр иннилэригэр чэпчэкитэ суох соруктар тураллара:
Бу түбүктээх үлэлэри Алексей Васильевич сэкэритээрдээх комсомольскай тэрилтэ уонна оччотооҕу ыччат сурдээх көхтөөхтүк толороллорун туһунан кырдьаҕас көлүөнэ ахтыыта уонна архивнай комсомольскай боротокуоллар кэрэһэлииллэр.
Ижендей Николай Петрович. Ижендей Николай Петрович — Чувааш суруйааччыта, «Төрөөбөтөх оҕо саҥата» диэн бэйиэмэтэ Чувашияҕа оскуолаҕа үөрэтиллэр.
Петров Гаврил Спиридонович. Петров Гаврил Спиридонович (1912-2008) - Ньурба улууһун Чуукаар нэһилиэгин бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэрэ. Кини бастакы коллективнай хаһаайыстыбаны тэрийииттэн саҕалаан, саҥа демократическай уопсастыбаҕа диэри олох үөһүгэр сылдьан тэрийсибит, нэһилиэк социальнай- экономическай сайдыытыгар улахан үтүөлээх ытык киһи.
Петров Г. С. кэргэнинээн Мария Николаевналыын тоҕус оҕону төрөтөн, 19 сиэннэнэн, 26 хос сиэннэнэн 59 сыл бииргэ дьоллоохтук олорбуттара. Оҕолоро бары уөрэхтээх улэһит буолан республика араас улуустарыгар олороллор.
Олоҕун олуктара.
1912 сыл олунньу 17 күнүгэр төрөөбүт. Үөрэҕэ суохтары үөрэтии, таҥара үөрэҕин, кулаактары утары, дьиэттэн хотону араарыы кинитэ суох барбат этилэр. 1913-35сс. II Малдьаҕар сэттэ кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бутэрэн баран, Дьокуускайдааҕы пединститут бэлэмниир курсун бутэрбитэ. 1936 сылга убайдарын агитациялаан Сардаҥаҕа «Марскай» колхоһу тэрийбитэ. 1937 сылтан бэйэтин олоҕун оскуолаҕа анаабыт. Куочай начальнай оскуолатыгар, II Хаҥалас начальнай оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн, Өҥөлдьө, Чуукаар оскуолаларыгар учууталынан, 1942 с. муус устар 25 күнүттэн РОНО инспекторынан, Араҥастаах детдомугар иитээччинэн, учууталынан, Чуукаар оскуолатыгар учууталынан, 1943-1946 сс., 1948—1950 сылларга сэбиэдиссэйинэн улэлээбитэ. Чуукаарга 1950-1951 сс. саҥа оскуоланы туттаран бастакы директорынан үлэлээбитэ. 1952-1953 сс. Маай начальнай оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ, 2-4 кылаастаах саҥа оскуоланы туттарбыта. 1954—1956 сс. Чуукаарга «Калинин» колхозка оҕуруот аһын үүннэрээччилэр биригээдэлэригэр биригэдьиирдээбитэ. 1956—1961 сс. Чуукаар оскуолатыгар учууталынан, 1961-63сс. Чуукаар государственнай интернатыгар сэбиэдиссэйинэн, 1963-65 сс. Чуукаар сельсоветыгар председателинэн быыбарданан үлэлээбитэ.
1965 с. интернат сэбиэдиссэйинэн, онтон иитээччиннэн үлэлээбитэ. 1969 с. пенсияҕа тахсан да баран таптыыр үлэтиттэн букатыннаахтык уурайбакка интернакка иитээччинэн, нянянан үлэлээбитэ.
1940 сылтан ССКП чилиэнэ Г. С. Петров олоххо активнай позициятын хаһан да ыһыктыбатаҕа. Партийнай тэрилтэ солбуллубат секретара буолара.
Наҕараадалара.
Өр сыллаах үлэтин бэлиэтээн Чуукаар оскуолатын, нэһилиэгин, II Хаҥалас оскуолатын Бочуот кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Г. С. Петров 97 сааhыгар тиийэн олоҕун 2008 сылга өлбүтэ.
Новгородова Мария Михайловна.  Новгородова Мария Михайловна — таастаах Дьааҥы ырыаһыта. Кини төрөөбүт Дьааҥытын түҥ былыргы уратылаах туспа тойуктарын: «Мурун ырыата», «Таҥалай ырыата» диэннэри этигэр-хааныгар иҥэрэн ыччакка үөрэтэн хаалларбыта.
Уус-уран самодеятельноска аан бастан 1945 сыллаахха Кыайыы Ыһыаҕар тойугу туойбута. Онтон 1951 с. оройуоннааҕы төрдүс олимпиадаҕа ырыа конкурсугар бастаабыта.
1971 сылтан Верхоянскай куораттааҕы Култуура дьиэтин актыыбынай кыттыылааҕа, ыччат наставнига. 1979 сыллаахха Тиксиигэ буолбут фольклор республикатааҕы иккис фестивалыгар бастаан, маҥнайгы степеннээх Дипломунан наҕараадалламыта.
1980 с. Дьокуускайга Улуу Кыайыы 40 сылыгар анаммыт тойук конкурсугар иккис степеннээх Диплому ылбыта.
1986 с. олунньу ыйга Дьокуускайга буолбут «Славься страна олоҥхо» диэн фестивальга кыттан Култуура Министерствотын, Саха сирин композитордарын союһун, Гостелерадио Бочуотунай Грамоталарынан наҕараадалламыта. 1984 с. Тихон Хренников илии баттааһыннаах ССРС композитордарын Союһун Дипломунан, 1986 с. Захар Степанов илии баттааһыннаах Бүтүн Россиятааҕы Хоровой общество Бочуотунай Грамотатынан бэлиэттэммитэ.
1986 с. бэс ыйыгар Дьокуускайга фольклор конкурсугар Атласова Вера Степановнаны кытта баран, кыттыбыта. Кини онно, аан бастаан, дьахтар эр киһини туойбут Дьааҥылыы ырыатын ыллаабыта. Республика Ростелерадиотын, Норуот айымньытын Республикатааҕы Дьиэтин улэһиттэрэ хаста да кэлэннэр, кини ырыаларын устубуттара.
Туһаныллыбыт сирдэр: Степан Юмшанов, Степан Дадаскинов «Дьааҥы ытык ырыаһыттара» хомуурунньук. — Дь., 1998.
Кошевой Олег Васильевич. Олег Васильевич Кошевой — фашистары утары охсуһар «Эдэр гвардия» тэрийээччитэ уонна кыттыылааҕа. 
Оҕо сааһа.
Кини бэс ыйын 8 күнүгэр 1926 сыллаахха Черниговскай уобаласка, Прилуки куоракка, сулууспалаах үлэһит дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1940 сылтан Краснодон куоракка олорбута, онно оскуолаҕа үөрэммитэ. Олег оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр уус-уран самодеятельность кыттыылааҕа, оскуола хаһыатын редактора этэ. Кэпсээн уонна хоһоон суруйар этэ.
Улуу Аҕа дойду Сэриитэ.
Сэрии кини 8 кылааска үөрэнэр эрдэҕинэ буолбута. Олег фроҥҥа көмөлөһөн киирэн барбыта.
Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар, Олег Кошевой «Эдэр гвардияны» тэрийсибитэ. Бу тэрилтэ Краснодон куораттааҕы комиссара уонна штабын чилиэнэ этэ.
1943 сыллаахха тохсунньу ыйга фашистар «Эдэр гвардия» кыттыылаахтарын тутан ылбыттара. Олег Кошевойу Картушино станцияҕа туппуттара. Эдэр патриоты, кыыллыы сордоон баран, олунньу ый 9 күнүгэр, 1943 сыллаахха, Ровенька куораттан чугас, ытан өлөрбүттэрэ. Өлөрүгэр 16 саастаах этэ. Ровенька куоракка, фашистар сиэртибэлэрин Бырааттыы уҥуохтарыгар көмүллүбүтэ.
Наҕараадалара.
Олег Кошевойга Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата, өлбүтүн кэннэ, Верховнай Сэбиэт Президиумун ыйааҕынан 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр иҥэриллибитэ. Ленин орденынан наҕараадаламмыта.
Өйдөбүнньүк.
Олег Кошевой аата шахталарга, собхуостарга, оскуолаларга, пионер лааҕырдарга, муоратааҕы флот министиэристибэтин суудунатыгар иҥэриллибитэ.
Литературнай тыл. Литературнай тыл — диэн дьон саҥарар тылын тыл суруллубут быраабылалардаарынан таҥастаналлыбыт уонна культура көрүҥэ буолар аҥаарын ааттыллар.
Быһаарыыта.
Литературнай тыл — нуормалаах, кодификациялаах, функциональностаах, стилистическай араастаах чиэртэлэрдээх диалекттар үрдүнэн сытар систиэмэ буолар. Туттар дьон үрдүк социальнай престижтаах буолар. Суруллубут уонна саҥарыллар араастаах. Суруйааччылар тыллара сүнньүнэн литературнай тылыгар сөп түбэһэр буолар. Сорох-сорох бириэмэҕэ литературнай тыл уонна художественнай литература тыла тэҥ буолбатах буолааччы.
Литературнай тыл — ханнык эмит омук тылын суруллуутун бүттүүнэ буолар — официально-деловой, оскуола үөрэҕэ, олох-дьаһах тыла, наука, публицистика, художественнай литература, культура араас көстүүтэ уонна да атын буолар.
Литературнай тыл — уопсастыба билинэр уонна тутуһар кодификациялаах, ол гынан баран биир сиргэ турбат систиэмэтэ буолар.
үөрэх уонна наука уобалаһыгар — научнай стиль;
уопсастыба уонна политика уобалаһыгар — публицистика стилэ;
деловой сыһыаннаһыыга — официально-деловой стиль.
Литература уонна норуот тылын сыһыаннаһыыта.
Феодализм бириэмэтигэр сорох норуттар суруллар тылларыгар атын тыллары тутталлара: Иран уонна түүр норуттарыгар — арааб тылын; дьоппуон уонна кэриэй норуоттарыгар — классическай кытай тыла; германскай уонна арҕаа славян норуоттарыгар — латыын тыла; Прибалтикаҕа уонна Чехияҕа — ниэмэс тыла тутталлара.
Космодемьянская Зоя Анатольевна. Зоя Анатольевна Космодемьянскаяны Аҕа дойду сэриитигэр арҕаа фруонугар ниэмэстэр тыыллагар 1941 сыллаахха ыыппыттара.
Зоя Космодемьянская дьахталлартан бастакы сэрии кэмигэр Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатынан өлбүтүн кэннэ .
Кини разведовательно-диверсионнай оскуолаҕа үөрэммит. Зоя группатын сүрүн сорудаҕа: ниэмэстэр баар 10 дэриэбинэлэрин — Анашкино, Грибцово, Петрищево, Усадково, Ильятино, Грачеве, Пушкино, Михайловское, Бугайлово, Коровино уоттуохтаахтар этилэр: Сталин бу бирикээһэ этэ 0428 №-ринэн тахсыбыта.
Зоя группатыгар Вера Волошева, Клава Милорадова уонна да атыттар киирэр этилэр. Бу группаҕа киэриэхтэрин иннинэ 95 % киһи тыыннаах хаалыа суоҕа, аҥаардара билиэҥҥэ түбэһэн өлүөхтэрин сөп диэн эрдэттэн билэр эбит. Онон сибэстээн группа дьоно бу сорудах кутталын өйдүүр эбиттэр. Дьэ чахчы бу группа аҥаара ниэмэстэри кытта ытыалаһа сылдьан өлөн хаалбыт уонна билиэҥҥэтүбэспит. Кинилэр аҕыйах умайар смесьтээхтэр уонна сэттэ эрэ бистэлиэттээхтэр эбит.
Зоя Космодемьянская бирикээс аҥаарын эрэ толорбут, ниэмэстэр 3 дьиэлэрин уонна техникаларын умаппыт. Иккис сырыытыгар тутуллан хаалбыта.
Кини хорсун быһыыта Петр Лидов «Таня» диэн ыстатыйатыгар «Правда» хаһыакка бэчээттэнэн тахсыбыта. Ол кэмҥэ кини туһунан сүрүн массаҕа ким да билбэт этэ.
Доппуруоска даҕаны Зоя бэйэтин дьиҥнээх аатын эппэтэх. Партизаннары кытта көрсүһэригэр даҕаны бэйэтин Танябын дэнэр эбит. Тоҕо диэтэххэ партизаннар истэригэр үспүйүөннэр баар буолуохтарын сөп уонна бэйэтин чугас дьоннорун туһугар куттанар эбит.
Зоя 201 №-дээх Москуба куорат Октябрьскай оройуонун оскуотын 10 кылааhын үөрэнээччитэ эбит. Оҕо эрдэҕинэ аҕата өлбүт, ол иһин ийэтин уонна быраатын кытта Баанньаны эрэ кытта олорбуттар.
Кини үрдүк уҥуохтаах, хара харахтаах уонна кылгас баттахтаах эбит. Кылааһын иһигэр комсомольскай тэрийээччи эбит. Сатаан аахпат уонна суруйбат дьону дьиэлэригэр кэлэн үөрэтэллэр эбит.
Онус кылааһы1941 сыллаахха бутэрэн эрдэҕинэ сэрии саҕаламмыт. Зоя бэйэтэ саллаат буолан истребительнай этэрээккэ киириэн баҕарар эбит .
Сэтинньи ый 17 кунугэр 1941 сыллаахха ийэтигэр бүтэһик суругу суруйбута: «Дорогая мама! Как ты сейчас живёшь, как себя чувствуешь, не больна ли? Мама, если есть возможность, напиши хоть несколько строчек. Вернусь с задания, так приеду погостить домой. Твоя Зоя».
Зоя Космодемьянская Аҕа дойду сэриитин биир сүрүн геройдарын ахсааныгар киирсэр. Кини обраһын хас да киинэҕэ, литературнай уонна момументальнай экспозицияҕа араас музейга көрүөххэ сөп. Зоя аатынан оскуолалар, лааҕырдар Российаҕа эрэ да буолбакка атын да дойдуларга ааттанан тураллар.
Сторожева Алина Юрьевна. Сторожева Алина Юрьевна — 2007 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Мүрү 1-кы нүөмэрдээх орто оскуолатын ахсыс кылааһыгар үөрэнэ сылдьан ууга түһэн эрэр киһини өлүүттэн быыһаабыт, Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан 2009 сыллаахха «Өлөн эрэллэри быыһаабытын иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Ол туһунан «Саха сирэ» хаһыат маннык суруйбута:
Алина дьиэтэ Бороҕон таһыгар турар Мындааба диэн сэлиэнньэҕэ баар. Суол ортотугар күөллээх буолан, олохтоохтор саас, күһүн ахсын муостанан туоруурга күһэллэллэр. Кыыс суолу тула көрбүтэ ким даҕаны суох, арай күөл биир өттүнэн дьахтар хааман иһэн охтон түһэр.
— Бастаан чалбахха суулунна быһыылаах диэн күлэ санаабытым. Онтон: «Быыһааҥ! Быыһааҥ!» — диэн хаһыытаабытыгар, тугу даҕаны толкуйдаабакка сүүрэн тиийбитим, — диэн Алина кэпсээнин саҕалыыр.
— Муус хайдыбыт буолан, дьахтар аттыгар наһаа чугаһаабакка эрэ, ханан киирэрбин толкуйдаан эргийэ сүүрэ сылдьыбытым. Саатар ураҕас уунуохпун аттыбар туох даҕаны суох. Ол быыһыгар суотабай төлөпүөммүнэн ыаллыы олорор дьоммор эрийэн, көмөҕө ыҥырбытым. Ууга түспүт дьахтарым номнуо төбөтө ууттан күөрэйэ-күөрэйэ сүтэрэ, хайдыбыт муустан тутуһа сатыы-сатыы көмөлөһө охсорбор көрдөспүтэ. Ол кэмҥэ аттыбытынан уол ааһан эрэр этэ, киниэхэ: «Кэл, көмөлөс», — дии сатаабытым, көрбөтөҕө буола-буола баран хаалбыта. Онтон мууска сыттым уонна илиибин дьахтарга ууннум. Хап-сабар илиитин утары биэрбитэ, ону тардан, аны хонноҕун анныттан тардан баран дьахтарбар: «Муустан аанньын!» — диэт, ууттан тардан ылбытым.
Алина мантан сиэттэрэн улаатан баран ыксаллаах быһыы-майгы үлэһитэ буолбут, ХИФУ Горнай институтугар «ыксаллаах быһыы-майгы харыстабылын инженерэ» диэн идэни баһылаабыт.