mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Бенгаал тыла. Бенгаал тыла (, "Бангла") — Соҕуруу Азияҕа Палиттан кэлбит ордук арҕаа тарҕаммыт Индо-ираан тыла. Бангладеш дьоно бары кэриҥэ Бенгаал тылын саҥараллар, онтон Индияҕа Арҕаа Бенгаал уонна Трипура штаттарга саҥараллар. 
Саҥарар дьон ахсаана 230 мөл. кэриҥэ, оон аан дойдуга биир ордук саҥарыллар тыл буолар. Аан дойду тылларыттан бэһис буолар. 
Бенгаал тылынан суруйбут поэттартан ордук биллэлэрэ Рабиндранат Тагор буолар. Кини литератураҕа Нобель бирииһин ылбыта. Индия уонна Бангладеш өрөгөй ырыалара бу тылынан суруллубуттара.
Диабет. Диабет ( — быһа охсобун, быһа көтөбүн) — иик элбэхтик тахсар, атыннык эттэххэ полиуриялаах ыарыылар уопсай ааттара. Үксүгэр хааҥҥа глюкоза үрдүүрүнэн биллэр сахарнай диабеты этэллэр.
Сахарнай диабет диэн киһи хааныгар инсулин аҕыйах, эбэтэр киһи этэ инсулины сатаан туттубат буолан хааллаҕына үөскүүр турук буолар. 
Глюкоза диэн киһи этэ энергияны ылар углевод арааһа буолар. Глюкоза таһыма киһи этигэр хас даҕаны гормон хонтуруоллуур. Инсулин диэн ноор оҥорор гормона буолар. Киһи аһаатаҕына ноор инсулины оҥорор атын клеткаларга ыытар. Инсулин баар буоллаҕына клеткалар хаантан глюкозаны ылаллар уонна энергияҕа кубулуталлар. Глюкоза элбэх буоллаҕына гликоген быһыытынан харайыллар, уонна ас суох буоллаҕына ол гликогены энергияҕа кубулутар.
Саахардаах диабет.
Ыарыыта иигэ уонна микроиспускнигынан (иикэй) уонна микроиспускницанан(микро- сотору- сотору уонна элбэхтик иһиллэр убаҕас ахсааныттан тутулуга суох лиипсиянан (утахтанан) дьарыктанар. АДГ, вазпрессина) антидиулетическай гормон (АДГ, вазпрессина) абсолютнай эбэтэр сыһыана суох буолан сайдар.
Почечнай диабет.
Ыарыы бүөр каналларыгар гюкозтары кэһии түмүгэр, глюкозтар хаан тохтуутун нуорманан күүһүрдүллэллэр. Канальцев аппаратыгар ыйыллыбыт дефект (первичная тубулопатия) араас ыарыыларга букатын туспа көрүүөн сөп[3] (синдром де Тони- Фанкони, глюкозо- фосфат- аминовом диабет уо. Д.А.).
Витебскай. Витебск () диэн Беларусь куората. Витебскай уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 368 955 (2013).
Холера. Холера диэн сыстыган ыарыы аата. "Vibrio cholerae" диэн бактерия үөскэтэр. "Vibrio cholera" тууһа суох уу туустаах ууну кытта булкуйарыгар үксүгэр сиригэр тарҕанар, холобур курдук өрүс муораҕа киирэригэр. Уу үүнээйилэрэ элбэх сиригэр үөскүүр.
Ыарыы биллиитэ.
Холера диэн ис ыарыыта. Киһи иһэ ыалдьар, сыптарынныыр уонна хотуолуур. Дегидрацияҕа тиэрдиэн сөп, дьон өлүөн сөп.
Хайдах ыалдыахха сөбүй.
Холера бактерияларынан киртийбит ууну эбэтэр аһы сиэтэххэ ыалдьаллар.
Сороҕор дьон сөптөөхтүк буспатах балыктан ыалдьыан сөп. Ону тэҥэ холеранан ыалдьа сылдьар киһи таарыйан буһарбыт аһа эмиэ сыстыганнаах буолар.
Дьон үксүгэр кирдээх ууну иһэн ыалдьар.
Холераттан эмтэнии.
Холеранан ыальдар дьон эмтэниэн наада. Улахан өттүнэн ууну сүтэрбэтин курдук элбэх ууну уонна туустары биэрэллэр. 
Сорох дьон олус күүстээхтик хотуолууллар, ол иһин сатаан испэт буолаллар, оччоҕуна капельницанан вена иһигэр киллэрэллэр. 
Хайдах холера турбатын хааччыйыы.
Холеранан ыалдьыбат туһугар маннык гыныахха наада:
Эуромайдан. Эуромайдан, (укр. Євромайдан) — Киев куоракка Украина правительствота Евросоюһу кытта ассоциацияны оҥорор былааны тохтобул эппитин кэннэ 2013 сыл сэтинньи 21 күнүттэн саҕалаан хас да ыйдаах маассабай протест.
Евромайдан диэн 2004 сыллааҕы событияларга майгыннатан аатыыллара. Украинаҕа былаас уларыйбытын кэннэ "Дуоһун революцията" диэн аатыыр буолбуттара.
Саҕаланыыта.
Нэһилиэнньэ, туоһулаан Украина Арҕаа өттө Эуропа чааһа буолуохтарын баҕараллара. Ол гынан баран ол бириэмэҕэ Украина бирисидьиэнэ Виктор Янукович Арассыыйаны кытта сибээһи хаалларыан бараҕарара. Ол иһин дьон кыыһыран уулуссаларга утара тахсыбыттара. Сэтинньи 30 күнүгэр полиция кинилэри тарҕатаары утрарыспыта. Ол түмүгэр өссө элбэх дьон уулууссаларга тахсыбыттара.
Гродно. Гродно (, ) диэн Беларусь куората. Гродно уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 354 983 (2013).
ASBIS. ASBIS ("ASBIC International Inc"), Италия уонна Кипр биир бөдөҥ IT тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ мобильнай ҕааддьыттары, көмпүүтэр бырагыраамалларын, көмпүүтэр араас компоненнарын оҥорон таhаарар уонна Киин, Илин Европаҕа, Бэтэрээ Илин дойдуларыгар уонна Африкаҕа тарҕатар. Холдинг штаб-квартирата Кипр өрөспүүбүлүкэтин Лимасол куоратыгар баар.
ASBIS Intel, Advanced Micro Devices ("AMD"), Seagate Technology, Western Digital, Samsung, Microsoft, Toshiba, Dell, Acer, Hitachi уонна Apple курдук биллэр тэрилтэлэр официальнай бэрэстэбиитэллэрин быһыытынан кинилэр бреннэрин тарҕатар. Бэйэтин биир сүрүн бренда - Prestigio. Өссө биир брендэ - Canyon .
Устуоруйата.
ASBIS хампаанньа бастаан 1990 сыллаахха Беларусияҕа олохтоммута, 1992 сыллаахха бастакы бөдөҥ контрагын Seagate Technology хампаанньаны кытта илии баттаспыта. 1994 сыллаахха хампаанньа Арассыыйа уонна Украина рыынактарыгар тахсыбыта.
Prestigio. Prestigio, сотовай телефоннары, смартфоннары уонна планшеттары оҥорон тэрилтэ. ASBIS тэрилтэтигэр бас билинэр.
Шолдэнэшты. Шолдэнэшты () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат, Шолдэнэшты оройуонун киинэ. Дьонун ахсаана 7 500 (2013).
Липканы. Липканы () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 5 500 (2013).
Орхей. Орхей () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 33 500 (2013).
ICANN. Домен ааттары уонна IP-аадырыстары дьаһайар корпорация (), кылгатан ICANN — Интэриниэт ситимин технология уонна стандаарт өттүнэн дьаһаныытын салайар уопсастыбаннай тэрилтэ.
1998 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр тэриллибит. Салалтата АХШ Лос Андьелес куоратыгар баар.
Кагул. Кагул () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 41 100 (2013).
Флорешты. Флорешты () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 15 400 (2013).
Геморрой. Геморрой (сахалыы тылынан "hemorroj" биитэр "hеморрой"), аныгы үйэ ыарыыта (оhуоба 80 сыллардаах кэнниттэн элбээтэ), билиҥҥи кэмҥэ тарҕаммытынан 4 миэстэни ылар (грипп, тымныйыы, гиподинамия кэнниттэн) уонна дьон өлөрүттэн 7 миэстэ (ол эбэтэр 10 бастакы ыарыыга киирэр). Оhуоба киэнник сайдыылаах дойдуларга тарҕаммыт (АХШ, Дьоппуон, Германия, Франция, Корея, Швеция) уонна сайдыылаан дойду эр дьонун 80% ылар, 75% кэрэ аҥардарын. АХШ хас 4-үс олохтооҕо геморойунан ыалдьара биллэр. Кэнники кэмҥэ ити ыарыы Арассыыйаҕа эмиэ тарҕанна. Ол курдук билинни туругунан эр дьон 54%, кэрэ анар 38% ыалдьар. UN этэринэн Аан Дойдуга геморройдаах дьон элбээн эрэллэр, олор ортолоругар эдэр саастаах ыччаттар баар буолаллара элбиир. 
Ыарыы ис туруга.
Геморрой диэн анаал хайаҕас тула тымырдара үллэн ыарыыга кубулуйуута. Хаан тохтон дьон анимия буолар.
Бричаны. Бричаны () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 9 300.
Вадул-луй-Водэ. Вадул-луй-Водэ () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 5 000 (2013).
Тараклия. Тараклия () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 15 000 (2013).
NISSAN. NISSAN ("NISSAN Corp"), Дьоппуон дойдутун биир улахан тэрилтэтэ, 20-н тахса араас промышленнай уонна научнай табаардары оҥорон таһаарар тэрилтэ, олор ортолоругар араас гражданскай көтөр ааллары уонна массыыналары. Nissan массыыналара 180 дойдуга атыыланаллар, 500-н тахса массыына көрүҥүн оҥорор.
Улахан салалтата — Токио, улахан хомуйар оҥорон таһаарар заводтара Кытайга, Кореяҕа, Америкаҕа, Россияҕа бааллар. 
Nissan бэйэтин аннынан араас салаалардаах, ол курдук икки улахан салаалара: уонна .
Datsun. Datsun — Дьоппуон дойдутун массыына оҥорор тэрилтэтэ. 100% бас бэринэр NISSAN тэрилтэтигэр уонна салаата буолар. Датсум араас кыра легковой массыыналары Индияҕа анаан оҥорор.
Infiniti. Infiniti ("Infiniti Corp", "Инфинити Мотор"), Дьоппуон дойдутун биир бөдөҥ массыына оҥорор тэрилтэтэ буолар. Билиҥҥи бириэмэҕэ люксовой класс эрэ массыыналары оҥорор. 
Nissan тэрилтэтэ атыылаһан ылбыта, онтон ыла Ниссан салаата буолар.
Sky City. Sky City (кытайдыы 天空城市) диэн Кытай Чанша хототугар тутуллуохтаах халлаан кирбээччи дьиэ. Былаанынан 220 этээстээх буолуохтаах. Билигин тутуута тохтоон турар. Аан дойду биир улахан халлаан кирбээччитэ буолуохтаах этэ.
Чанша. Чанша () — Кытайга баар бөдөҥ куорат, Хунань провинция киинэ. Сянцзян өрүс үрдүгэр турар.
Устуоруйатыттан.
Чанша бөдөҥ киин быһыытынан өссө Чу уонна Цинь ыраахтааҕылар саҕаттан биллэр. Билиҥҥи археологтар бу куораты Мавандуй көмүүтүнэн билэллэр (Арҕаа Хань, б.э.инн. 209 — б.э. 9 сыллара).
Чаншаҕа Мао Цзэдун бэлиитик быһыытынан саҕалаабыта.
Дрокия. Дрокия () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 20 300 (2013).
ZTE. ZTE ("ZTE Corporation"), Кытай тэрилтэтэ, билиҥҥи туругунан 5 (биэс) саамай улахан смартфон уонна планшет оҥорон таhаарарынан биллэр Аан Дойдуга. Сүрүн ZTE рыноктара: Кытай, АХШ, Германия уонна Индия. 2013 сылтан ыла Франция уонна Арассыыйа рыноктарын атаакалаан киирэр.
ZTE Grant S. ZTE Grant S, ZTE тэрилтэ биир биллэр флагман смартфона уонна техническай характеристикатынан Samsung Galaxy S4 конкурена буолар. Аан Дойдуга 2013 сыллаахха Самсунг Гэлэкси С4 уонна Айфон 5 кытта тэҥҥэ атыыга лидерскай позициалаах.
Леова. Леова () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 10 800 (2013).
Дондюшаны. Дондюшаны () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 10 600 (2013).
Баня-Лука. Баня-Лука () диэн Босния уонна Херцеговина куората. Дьонун ахсаана 143 079 (2006).
Теодор Катсаневас. Теодор Катсаневас (, 1947 сыллаахха Афина куоракка төрөөбүт) Гириэк академига ДРАХМА политическай паартиятын төрүттээччитэ(2013).1989-2004 сылларга Греция парламенын чилиэнэ этэ
"Уорвик университетын" бүтэрбитэ уонна билим докторын аатын "Лондоннааҕы экономика оскуолатыгар" ылбыта. Пиренея университетыгар үлэ экономикатын профессора.
1981 сыллаахха үлэҕэ киирбит Андреас Папандреоу программатын ааптардарыттан биирдэстэрэ. Ο.Α.Ε.Δ. – Дьон идэлээх сойуустарын (Οργανισμός Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού, OAED), онтон 1985 сыллаахха хамнас агенствотын салайбыта. ПАСОК Афина партиятыттан 1989 сыллаахтан 2004 сылга дылы талыллан үлэлээбитэ
2000 сыллаахха арахсыар дылы Греция урукку Премьер-миниистирин Андреас Папандреу күтүөтэ этэ, София диэн ааттаах кыыһын кытта олорбуттара. Биллэн хаалбыт кэриэс тылыгар Папандреу Катсаневаһы дьиэ кэргэн саата-суута диэн ааттаабыт() уонна кинини Георгиос Папандреу уонна Андреас Папандреу политикатын утары охсуһар диэн ааттаабыта. (Георгиос Папндреу Андреас аҕата уонна Греция өссө биир Премьер-миниистирэ этэ).
Теодор Катсаневас кэриэс тыл дьиҥин итэҕэйбэт уонна 2003 сыллаахха Спирос Каратзаферис хаһыат ону суруйбут уонна Катсаневаһы "Саат-суут"; диэн тыллаах суруйбутун иһин суукка биэрбит, ол гынан баран кэриэс тыл дьиҥнээҕин туһунан боппуруоһу туруорбат.
Ол иһигэр гириэк тылынан Бикипиэдьийэҕэ уонна ол туһунан суруйбут администраторга ("Diu") уонна Аһаҕас билии уопсастабытыгар Бикипиэдьийэҕэ сыһыана да суоҕун иһин эмиэ суукка бэриллибит.
One Direction. One Direction ("One Direction" ол эбэтэр сахалыы тылбааска Биир айантан диэн), англо-ирландскай бой бэнд бөлөх. 2012 сылтан 150 судаарыстыба музыкальнай чартыгар топ 10 киирэр. Төрүттэммит сирэ - Лондон (Холбоhуктаах Хоруолук). 
Билигин кинилэри кытта араас улахан конгломерат медия тэрилтэлэр үлэлииллэр, ол курдук Syco Records (Англия), SONY (Япония бастыҥ медия уонна электроника тэрилтэтэ), Columbia (АХШ медия тэрилтэтэ) уонна да атыттар.
International Geographical Union.  International Geographical Union (IGU, ол эбэтэр Наассыйалар ыккардыларынааҕы географтар түмсүүлэрэ), Сир үрдүнэн киэҥник биллэр норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэ. Үксүн ХНТ толору бас билэр салаата. Тэрилтэ салаалара 180 судаарыстыбаҕа бааллар уонна география билимэ сайдарыгар чопчу сүрүн оруолу оонньууллар. IGU бас билиитигэр 200-тэн тахса глобал уопсастыбаннай хамсааhыннар бааллар 180 омук сиригэр, олор ахсааннарыгар Арассыыйа географтарын түмсүүтэ , 1956 сылтан ыла.
Штаб-квартира - Антверпен (Недерланд). Манна бастаан 1871 сыллаахха мунньах буолбута.
Айан таhаарар.
Араас билим география ТВ канааллара, холобура Discovery, Nat Geo Wild, National Geographic, Моя Планета игин. Оҕолорго анаан араас билим кинигэлэрэ бааллар.
Арассыыйа географтарын түмсүүтэ. Арассыыйа географтарын түмсүүтэ ("Русское географическое общество"), Арассыыйаҕа бастакынан үөскээбит уопсастыбаннай тэрилтэ буолар. Тэрилтэ 1956 сылтан ыла IGU салаата уонна кыттааччыта. Бу тэрилтэ тэрийиитинэн уонна көмөтүнэн араас экспедициялар буолбуттара. Билигин Арктиканы күүскэ үөрэтии бара турар. 
Штаб-квартира - Москуба. Түмсүү бэрэстээтэлэ 2009 сыллаахтан Шойгу Сергей Кужугетович.
Устуоруйата.
1845 сыллаахха атырдьах ыйын 6 (18) күнүгэр Николай I ыраахтааҕы ыйааҕынан Санкт-Петербуурга Нуучча Географтарын Түмсүүтүн тэрийэр туһунан Ис дьыала миниистирин Перовскай көрдөһүүтэ бигэргэтиллибитэ. Бу санааны адмирал, кэлин Билим Академиятын салайааччыта буолбут, Литке Федор Петрович иитийэхтээн олоххо киллэттэрбитэ.
Унгены. Унгены () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 38 200 (2013).
Диплом. Диплом (ол эбэтэр "Дьупулуом", (франц. diplôme, — икки гына бүк тутуллубут лиис эбэтэр докумуон) — Арассыыйаҕа киһи орто уонна үрдүк үөрэх кыһатын түмүктээбитин, анал идэни баһылаабытын туоһулуур докумуон; учуонай истиэпэни эбэтэр бириэмийэни ылыы туһунан докумуон. 
Устудьуон эбэтэр үөрэнээччи үөрэҕин бүтэрдэҕинэ ылар. Диплом французскай үгэс быhыытынан 2 халыҥ хахтаах буолар.
Дипломнай үлэ. Дипломнай үлэ (ол эбэтэр Тезизнэй үлэ), үрдүк үөрэх бүтэһик курсугар студент оҥорор проект үлэтэртэн биирдэстэрэ буолар. 
Үрдүк үөрэх бириэмэтигэр ылыллыбыт билиини системалааһын, түмүктээһин уонна туоһу билиини бэрибиэркэлиир сыаллаах оҥоһуллар.
Техническай специальностар устудьуоннара ханнык эмит тэрили эбэтэр ньыманы айыы эбэтэр суоттааһын буолар. 
Диплом үлэтин бэлэмнээһинигэр практика уонна түмүк курдук үлэтин уобалаһыгар самостоятельнайдык үлэлиирин туоһулуур. Диплом бырайыагын ил аттестация хамытытыатыгар көмүскээтэҕинэ квалификациятын ылбытынан ааҕыллар. Ол гынан баран быраас үлэлэригэр үөрэнэр устудьуоннар диплом үлэлэрин оннугар интернатураны ааһаллар. 
Быраабыла быһыытынан дипломнай үлэ икки чаастаах буолар: теория уонна практика. Улахан өттүнэн ханнык эмит тэрилтэҕэ ааһар Дипломнай үлэ туттарыллар түмүгэр студент аптамаатынан быраабыла быhыытынан "устудьуон" аатын сүтэрэр уонна ол оннугар квалификацияны ылар. Квалификацияны бигэргэтэр диплом туттарыллар.
Тымныы сэрии. Тымныы сэрии диэн АХШ (уонна союзтаахтара) уонна ССРС (уонна союзтаахтара) икки ардыгар Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн ССРС арахсыан дылы ааспыт бириэмэни аатыылар, ол аата 1945 сылтан 1991 сыллаахха дылы этэ. Бу сэрии атын сэриилэртэн уратыта диэн икки өттүлэрэ биир сэриигэ көнөтүк көрсүбэтэхтэрэ. Атомнай сэрии буолуо диэн куттаммыттара буолбатаҕа.
Конфликтаах дойдулар.
АХШ да, ССРС да иккиэн хас даҕаны биир санаалаах дойдулаахтара. 
Холбоһуктаах Хоруоллук, Франция, Саҥа Зеландия, Австралия, Арҕаа Германия, Канада, уонна Голландия Америка өттүгэр кытталлара. Хоту Америка уонна Арҕаа Европа дойдулара НАТО чилиэннэрэ этилэрэ. Атыттар регионнааҕы холбоһуктарга бааллара.
Илин Германия, Чехословакия, Румыния, Венгрия, Польша Сэбиэскэй Сойуус өттүгэр бааллара. Бу дойдулар Илин Европаҕа сыталлара уонна Сойуус биир күүстээх чилиэннэрэ этэ, уонна Варшава дуогабарын тэрилтэтин чилиэннэрэ этилэрэ. Куба, Хоту Кэриэйэ, Кытай, Монголия уонна атын элбэх дойдулар араас бириэмэҕэ ССРСка доҕордуулар этилэр.
Наполеон Бонапарт. Наполеон Бонапарт (Боронсуустуу: "Napoléon Bonaparte" , Италия тылынан: "Napoleone di Buonaparte"; 15 атырдьах ыйа 1769 – 5 ыам ыйа 1821), Франция байыаннай уонна политика лиидера этэ. Кинини өссө Наполеон I диэн ааттыыллар. XIX үйэ Европа политикатын толору уларыппыта.
Корсикаҕа төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Италия бочуоттаах дьиэ кэргэнтэн тахсаллара. Францияҕа офицерга үөрэммитэ,Бриенна университетыгар,онтон Париж военнай университетыгар. Бастакы Франция революциятын кэнниттэн олус суолталаах буолбута. Бастакы коалицияны салайбыта, "Купдетат" кэнниттэн Франция бастакы консула буолбута. Биэс сылынан Франция Сенаата кинини Императорынан биллэрбитэ. Кини салайар бириэмэтигэр Франция хас даҕаны сэрии нөҥүө ааспыта. Ону "Наполеон сэриилэрэ" диэн ааттыллар. Хас даҕаны улахан сэриини кыайан баран Франция оруола Европа континеныгар сүдү улааппыта. Ол да буоллар араас ньымаларынан былааһы тутан хаалбыта, ол курдук сорох эйэ дуогабардары алдьатан сэрии саҕалаабыта уонна кыайбыт сирдэргэ доҕордорун уонна дьиэ кэргэниттэн дьону олордубута. 
1812 сыллаахха Наполеон Арассыыйа утары сэриитин саҕалаабыта, ол сэрии Наполеон туругун олус күүскэ уларыппыта. Кини аармията Арассыыйаҕа олус күүскэ сааххаламмыта, ол кэнниттэн кыаттарыылар саҕаламмыттара, ол курдук Лейпциг кыргыһыытыгар Алтыс Коалицияҕа кыаттарбыта. Сыл буолан баран Коалиция Францияны атаакалаабыта. Коалция Наполеону Эльба арыытыгар ыыппыта, сыл буолбакка кини онтон куоппута. Ол гынан баран Ватерлоо кыргыһыытыгар эмиэ кыаттарбыта. Кэнники алта сылы Сибэтиэй Елена арыытыгар ыытыллыбыта уонна онно ис раагыттан өлбүтэ. Сорох историктар кинини дьааттаабыттар диэн саныыллар.
Наполеон кампаанияларын байыаннай оскуолаларга киэҥник үөрэтэллэр. Кинини тираан диилэр, ол гынан баран кини сэрииттэн ураты дьыалаларга ордук элбэҕи ситиспитэ, ол курдук кини гражданская кодексынан Европаҕа саамай прогрессивнай этэ, өссө кини Франция банкын тэрийэн улахан инфляцияны тохтоппута, өссө лицейдары тэрийэн уонна наука сайдарыгар көмөлөспутэ.
Франция Улуу Революцията. Франция Улуу Революцията диэн 1789 сыллаахтан 1799 сылга дылы буолбут революция. Монархияны суох оҥорбута. Революция бүтүүтүнэн Наполеон Бонапарт былааска кэлиитинэн бүппүтэ диэн быһаарыыллар. 1799 сыл сэтинньитигэр диктаатын саҕалаабыта. Ол иннинэ былааска олорбут Хоруол Луи XVI төбөтүн быспыттара.
Киллэрии.
1789 сыллаахха дылы Францияны үтүөлэр уонна катоолик таҥара дьиэтэ салайан олорбуттара. Сырдатыы идеялара судургу дьоннорго былааһы биэрэрин саҕалаабыта. Кинилэр Америкаҕа революция хоруол буолбакка дьоннор былааһы олохтообуттарын истибиттэр. Революция иннинэ баар системаны "Урукку режим" диэн ааттыыр буолбуттар.
Төрүөттэрэ.
Францияҕа баар элбэх проблемалар Революцияҕа тиэрдибиттэрэ. Ол курдук
Генеральнай штаттары ыҥырыы.
Революция иннинэ Франция үс штаттарга арахсара. Бастакы Штат Клергия диэн ааттаах этэ уонна нэһилиэнньэ 1% этэ. Иккис Штат үтүөлэр уонна баайдар уонна нэһилиэнньэттэн 2% этэ. Атын 97% үһүс Штатка барсара. Үс штаттартан бэрэстэбиитэллэр ыытыллан Генеральнай Штат диэн аатаммыттара.
1789 сыл ыам ыйыгар Генеральнай штаты дойду проблемаларын быһаарарга Хоруол ыҥырбыта. Кинилэр Версаль замогар көрсүбүттэрэ. Проблемалары барытын хомуйан "Каһиэр дэ Долеансэ" (Cahiers de Doléances) диэн ааттаах тиһик суруйбуттар. 
Үһүс штат чилиэттэрэ ордук дьадаҥы буолан баран олус улахан нолуоктаахтарын туһунан олус күүскэ хом түһэн сылдьаллара. 
Ону тэҥэ Үһүс Штат куоластыыра ааҕыллыбат курдук эбит. Нэһилиэнньэ 97% үһүс штатка киирэрин да иһин Генеральнай штатка биир эрэ куоластаахтара. Атын икки штат эмиэ биирдии куоластаахтара. 
Нация Ассамблеятын олохтооһун.
Бастакы уонна Иккис штат истибэтэҕин кэнниттэн, Үһүс штат бэйэтин ассамблеятын олохтуурга быһаарыммыта. Онно киһи барыта куоластаах курдук буолар. 1789 от ыйын 10 Национальнай Ассамблеятын арыйбыттара. Хоруол ону тохтото сатаабыта, ону кинилэр мээчигинэн оонньуур саалатыгар мунньустубуттара. От ыйын 20 күнүгэр "Мээчигинэн ооннньуур саалатын андаҕарын" эппиттэрэ, онно кинилэр Франция саҥа конституциятын суруйарга тылларын биэрбиттэрэ
Бастилияны ылыы.
1789 сыл от ыйыгар Национальнай Ассамблея төрүттэммитэ, үтүөлэр уонна Хоруол олус сөбүлээбэтэхтэрэ, уонна Үп-харчы Директор-Генералын Жак Некеры үлэтиттэн уһулбуттара. Дьоннор Национальнай ассамблеяны сабара буолуо диэн уулуссаларга тахсыбыттара уонна аймалҕан саҕаламмыта.
1789 сыл от ыйын 14 күнүгэр дьон Бастилия хаайыыны ыларга быһаарбыттар. Онно сэрии сэбэ баара - үтүөлэр уонна Хоруол былааһын символа. Күн ортотун диэки дьон Бастилияҕа киирбиттэрэ уонна сэттэ хаайыылаахтары таһаарбыттара, хаайыы начаальник төбөтүн быспыттар уонна мас паалкатыгар туруорбуттар.
Үһүс штат чилиэттэрэ Париж куораты ылбыттар. Национальнай Ассамблея президена Париж мэра буолбут. Жак Некерга төттөрү үп-харчы Директор-генерал үлэтин биэрбиттэр. Сотору буолан баран Хоруол Парижка тиийэ сылдьыбыт уонна революционистары кытта көрсүспүт, ол гынан баран революция Францияҕа барытыгар тарҕаммыт.
СПИД. СПИД ("Синдром приобретенного иммунодефицита") диэн ВИЧ вируһун дьайыытыттан киһиэхэ үөскүүр ыарыы.
Дьон хайдах ыалдьарый?
2004 сыллаахха 3 000 000 киһи кэриҥэ дьон СПИД-ы кытта сыһыаннаах ыарыылартан өлбүтэ. Онтон 500 тыһыынчата оҕолор этэ. Билигин аан дойдуга 40 мөл киһи ВИЧ-ыарыһах. 
Ыалдьыбыт дьон баһыйар өттө Африкаҕа олорор, оҕолорго СПИД-тан өлүү улахан аҥара эмиэ Африкаҕа тахсар. 
Сыстыбыт киһи ыарыытын туһунан билбэккэ уһуннук сылдьыан сөп, ол иһин ыарыһах чопчу ахсаанын этэр сатаммат.
ВИЧ ханна саҕаламмыта.
Учуонайдар этэллэринэн ыарыы бастаан Африкаҕа саҕаламмыта. Бастаан шимпанзе эбисийээнэлэргэ үөскээбит, онтон дьоҥҥо бэриллибит диэн сабаҕалааһын (гипотеза) баар.
ВИЧ уонна СПИД.
ВИЧ вирустаах киһи СПИД ыарыһах буолумуон сөп. Хас да сыл туга да биллибэккэ олоруохтарын сөп. СПИД диэн быһаарыллыбыт киһи ханнык эрэ ыарыы баара биллэр буолар. Билигин ВИЧ/СПИД-ы суох оҥорор эмп суох эрээри синдрому кыччатар эмптэр бааллар.
Ким эмит ВИЧтаах буоллаҕына "ВИЧ-положительнай" диэн ааҕыллар. 
СПИДы быһаарар ыарыылар.
Киһи СПИД-ы быһаарар ыарыылаах диэн быһаарыллыбыт буоллаҕына ураты ыарыылардаах буолаллар, тоҕо диэн доруобай киһи имуннай системата оннук ыарыылары кытта ситиһиилээхтик охсуһар. 
Оннук СПИД-ы быһаарар ыарыылар:
Осмаан Импиэрийэтэ. Осмаан Импиэрийэтэ 1299 сыллаахтан 1923 сылга дылы баар буола сылдьыбыт импиэрийэ (Ил). Киинэ Турцияҕа баара уонна аттыгар сытар Средиземнай муора илин уонна соҕуруу дойдулары тутан олорбута. Империяны Осмаан туроктар айбыттара уонна тарҕаныытын ордуга 1400 сыллартан 1600 сыллахха дылы этэ, ол бириэмэҕэ соҕуруулуу-илин Европаҕа, соҕуруулуу-арҕаа Азияҕа атыыны-эргиэни уонна бэлиитикэни салайан олорбута. Биир биллэр салайааччытынан Улуу Сулеймааны аатыыллар
Импиэрийэ барытын кыра кыралаан саба түһэн ылбыт дойдулар холбонуута буолар. Султан хотторбут дойдуга Паша уонна Бей диэн титуллаах салайааччыны ыытар этэ. Ордук биллэр салаайааччылар — Мухаммед Аль-Паша. Кэнини бириэмэҕэ Осмаан Империята мөлтөөбүт, ол иһин XIX үйэҕэ «Европа ыарыһаҕа» диэн дойдуну ааттыыллара
Султан дьиэ кэргэнэ.
Империя эрдэ сылларыгар шахзада — эбэтэр Султаан уоллара араас Импиэрийэ уһуктарыгар (Саньяктарга) салайалларыгар ыытыллаллара, кэлин дойдуну барытын салайарга опыты ылар курдук соруктаах этэ. Султанатка уонна Целифатка хандьыдаат буолаллара ол иһин.
Ахмед кэнниттэн ол систиэмэ уларыйбыта. Саҥа систиэмэҕэ эр дьоннору барытын «кафес» диэн ааттаах дьиэҕэ хаайаллара, онтон атын сири сатаан көрбөт курдук, оччоҕуна кини былааһын былдьаабат курдук. Сорох бириэмэтигэр Султан буолбут киһи аймахтарыттан эр дьону барытын өлөттөрөрө, оччоҕуна күрэс суоҕар бууну ким да сатаан саҕалаабат буолара. Ол гынан баран инник системаҕа дьахтар оруола уонна сабыдыала улаатан тахсар буолбута, ол курдук Султан ийэтэ Империяҕа биир улахан былаастаах киһи буолара.
Султааннар сотору буолан баран ыраах уһуктары сатаан салайбат буолбуттара, ол иһин онно олорор дьон бэйэлэрин сокуоннарынан олороллоро. Ол иһин сотору буолан баран Осмаан Империята ылдьарыйбыт уонна арахсыбыт
Осмаан Импиэрийэтин киин куораттара.
Бурса диэн Осмаан Империятын бастакы киин куората этэ. Эдирнэ 1365 сыллаахха киин куорат буолбут Стамбул буолуор дылы.
Осмаан импиэрийэтин вассаал дойдулара.
Транасильвания, Молдавия, Валлахия, (Румыния), Кавказ — Грузия, Дагестан, Чечня, Ставрополь кыраайа вассал дойдулар этилэр. Сорох дойдулар туга эрэ тутулуга суох этилэрэ, ол иһин Султааҥҥа нолуок төлүөххэ наада этэ.
Google Play. Google Play (урукку аата Google Market уонна Android Market), Android операциялыыр системалаах телефоннарга, смартфоннарга, фаблеттарга уонна планшетарга баар сигэ (приложения). 2013 сыл түмүгүнэн Аан Дойдуга саамай популярнай сигэ буолар (кинини кытта популярноhынан тэҥнэhэр WhatsApp, WeChat уонна Instagram), ол эбэтэр 2013 сыллаахха 980 миллион дьон туттубут сигэни, 191 судаарыстыбаҕа.
Google Play диэн араас сигэлэри атыылыыр маҕаhыын буолар. Онно босхо сигэлэр эмиэ бааллар.
Юлий Цезарь. Гай Юлий Цезарь () (биһиги эрабыт иннинэ 100 сыл от ыйыгар – биһиги эрабыт иннинэ 44 сыл кулун тутар 15) диэн Рим республикатын байыаннай хамандыыр, политик уонна суруйааччы.
Олоҕун саҕаланыыта.
Юлий Цезарь быһа холоон биһиги эрабыт иннинэ 100 сылыгар от ыйын 16 күнүгэр төрөөбүтэ. Дьиҥ төрөөбүт күнэ биллибэт.
Страшены. Страшены () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 21 300 (2013).