mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Решетников Пётр Егорович. Решетников Петр Егорович (08.06.1929-29.09.2013) - биллиилээх ийэ тыллаах олоҥхоһут.
Олоҕун олуктара.
Олоҥхоhут Петр Егорович Решетников Таатта улууhугар Чөркөөх (Күнээйи) нэhилиэгэр 1929 с. бэс ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ.
Аҕата Егор Петрович Решетников 1870 с. Маңаас аҕатын ууhугар Тоҕус Бүөтүр диэн киhиттэн төрөөбүт. Төрүттэрэ Бөҕө Боотур диэн улахан күүстээх, дьоҕурдаах киhи үөскүү сылдьыбыт. Решетниковтар аймахтан аҕатын абаҕата Решетников Егор Петрович диэн баай киhи олорон ааспыт. Кини сылгылыын – ынахтыын 400–кэ сүөhүлэнэ сылдьыбыт. Чөркөөх таңаратын дьиэтин туттарыыга улахан көмөнү оңорбут. Ол курдук 15 байтаhын ынаҕы, 15 байтаhын биэни босхо биэрбит, маhын таhыытын нэhилиэккэ ыалларынан түhээн түhэрэн тастарбыт. Таңара дьиэтигэр маңнайгы старостанан үлэлээбит. Кини докумуона уонна личнэй бэчээтэ Чөркөөх музейыгар баар.
Аҕата Егор Петрович биир кылаастаах үөрэхтээх буолан, революция буолуор диэри икки сыл улууhугар кулубалаабыт.
Ийэтэ Евдокия Исаевна Новгородова 1898 с. Чурапчы Болтоңотугар төрөөбүт. Кини аҕата Исаак Новгородов лингвист учуонай Семен Новгородов чугас аймаҕа эбит.
Аҕата Дьөгүөрдээн оҕонньор олоңхоhуттары ыңыран олоңхолотор буолара. Онон Петр Егорович оҕо сылдьан Мырылаттан Оччоох Борокуоппай, Күнээйиттэн Денис Элбэрээкэп, Сиэллээхтэн Дарыбыан Дабыыдап олоңхолорун истибит.
Петр Егорович 1951 с. Ытык Күөл орто оскуолатын бүтэрэн, икки сыллаах Дьокуускайдааҕы пединституту 1953 с. бүтэрэн, Эдьигээн улууhун Баахынай нэhилиэгэр анаммыта. Манна 7 сыл физика, математика учууталынан, оскуола директорынан үлэлээн баран, 1960 – 1969 сс. Эдьигээн орто оскуолатыгар физика, математика учууталынан үлэлээбитэ. 1969 – 1974 сылларга дойдутугар, Чөркөөх орто оскуолатыгар, бастаан учууталынан, онтон завуhунан, оскуола директорынан үлэлээбитэ. 1974 сылтан Октябрьскай нэhилилиэк сэбиэтин председателинэн, 1976 сылтан "Таатта" совхоз профкомун председателинэн, партком солбуйар секретарынан, юриhынан үлэлээн баран, 1984 сылтан бочуоттаах сынньалаңңа олорорбута. 1991 сыллаахха Сергей Зверев - Кыыл Уола 100 сааһыгар анаммыт республикатааҕы олоҥхо күрэҕэр аан бастаан олоҥхолообута. Бастакы олоҥхото «Сүүрэр сулус сырыыта сырыылаах сыыйылла хара сүүрүк аттаах аһыныгас санаалаах Айыы Дьураҕастай бухатыыр» 1998 сыллаахха суруйбута. 2004 сыллаахха иккис олоҥхотун «Тоҕус көс сири туйаҕын анныгар туората үктүүр, ала дьоруо аттаах Уордаах кылыннаах Уордайа Хаан Бухатыыр» толорбута. Ити олоҥхолор билигин уһуллан Республикатааҕы култуура киинигэр харалла сыталлар. Таатта, Эдьигээн улуустарын бочуоттаах гражданина, ЮНЕСКО стипендиата,тыыл, педагогическай үлэ ветерана. 2013 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр күн сириттэн туораабыта.
Сеченов Иван Михайлович. Сеченов Иван Михайлович (1829–1905) — миэдик, биолог, Москуба университетын бочуоттаах профессора, психология наукатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
Биографията.
Дворяниннар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.Бастыҥ билиилэри дьиэтигэр ылбыта.Санкт-Петербурга баар Главнай военно-инженерскайскай училищага үөрэммитэ(1843-1848),Киев куоракка сапернай баталыйыаҥҥа сулуусбалыы киирбитэ.1850 сыллаахха сулуусбатын тохтотон Москва университет миэдицинскэй хайысхаҕа үөрэнэ киирбитэ, 1856 сыллааха лекарь үөрэҕин туйгуннук бүтэрбитэ. 1856-1860 сыллаахха бэйэтин харчытынан омук сиригэр баран физиология науканы өссө чинчийэн биэрбитэ. Берлинскай, Лейпцигскэй, Гельденсбиэргскэй университеттарга улуу физиолоктарга үөрэммитэ.
1860 сыллаахха миэдицинскэй доктор стиэпэнин ыларга «Материалы для будущей физиологии алкогольного опьянения» диэн тиэмэлээх диссертациятын көмүскээбитэ, ол кэннэ Медико-хирургическэй академияҕа физиология хайысхатыгар адьюнкт буолбута, манна сылдьан бүтүн Россияга бастакы физиологияны чинчийэр лаборотория тэрийбитэ.1889 сыллаахха Москваҕа көһөн Московскай университетка физиология хайысхатыгар оҕолору үөрэппитэ.
Кини научнай үлэтэ бүтүн физиология уонна психология кыьалҕаларын чинчийэрэ :киһи тыынар физиологиятын, салгын эргиирин, киһи туһалаах компоненнарын эргиирэ уонна ньиэрбэ быччын физиологията. Саамай чинчийбит хайысхата буолар ортоку ниэрбэ систиэмэтэ.1863 сыллаахха киһи мэйиитэ тоҕо тохтоон үлэлиирин быһаарбыта уонна норуокка кэпсээбитэ.
Сеченов чинчийиилэрэ физиология наукатын улаханнык сайыннырбыттара.
Наҕараадалара.
Московскай университет бочуоттаах профессора (1896)
Статский дьин сүбэлээччитэ (1878)
Биологическай разряд корреспондент чилиэнэ(1869-1904), Императорскай академия наукатын бочуоттаах чилиэнэ (1904)
Святой Станислав 1 стиэпэннээх, Святой Анна 3 стиэпэннээх, Святой равнопольстоннайй Владимир 3 стиэпэннээх орденнар кавалера.
Өлүөнэ турууктара. Өлүөнэ турууктара () — геологическай уорэтээбин, Россияҕа, Өлүөнэ өрус кытыытыгар турар биир ааттаах айылҕа парката. Хаҥалас улууьугар, Покровкай куораттан 104км баар. Өлүөнэ турууктара диэн хас да км устата барар халлаанна дабайар хайалар,Өлүөнэ өруьу кытта кэккэлэьэ тураллар. Хайалар саамай хойуу сирэ Тиит-арыы уонна Петровкай икки ардыгар баар. Айылҕа онорбут дьктилэрэ 220м урдуккэ диэри тиийэллэр. Өлүөнэ турууктарын площада 4850 км. 1995 сыллаахха теруттэммитэ.
Егоров Василий Михайлович. Егоров Василий Михайлович (16.09.1993) — Саха сирриттэн сылдьар боксаҕа чэпчэки ыйааһыҥҥа ( 49 кг дылы) Европа икки төгүллээх каыйылааҕа (2015, 2017) уонна Аан Дойду иккис миэстэлээҕэ.
Олоҕун олуктара.
Василий Михайлович Егоров 1993 сыллаахха балаҕан ыйын 16 кунугэр Мэҥэ-Хаҥалас Хара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Боксанан эдэр сааһыттан дьарыктыммыта.
2016 сыл муус устарга Арассыыйа үтүөлээх спорт маастарын аатын сүкпүтэ.
Хотугу-илиҥҥи федеральнай университет юридичэскэй факультет устудьуона.
Мандарин туhата. Характеристиката.
Мандарин () куруук куөх үүнээйи, үрдүгэ 2-4 м, бороҥ өҥнөөх талахтаах. Кыра, маҕан сибэккилээх. Аһа төгуркэй, сырдык саарыл эбэтэр саһархай дьүһүннээх. Аһыытыны минньигэс амтаннаах. Үүнэр кэмэ Олунньу - Муус устар ыйдар. Эмтэнэр сыалга мандарин аһын уонна хаҕын туһаныллар.
Мандарин туһата.
Мандарин 85% ууттан турар. Киниэхэ тиамин (В1), рибофлавин (В2), пиридоксин(В6), холин (В4) киирэллэр. Киниэхэ элбэх калий, кальций, магний, фосфор, железо о.д.а. компоненнар киирэллэр. Маҕан сетка курдук бүрүөһүнэ гликозидтаах. Гликозид тымыры уонна капилляры бөҕөргөтөр. Хаҕа С битэмииннээх. Хаҕыттан медицинскэй препараттары оҥороллор. Мандарин эфирнэй арыытын сирэйи, эти кыраһыабай оҥорор кириэмнэргэ эбэллэр. Баттаҕы уһатарга уонна куйаханы кытаатыннарага мандарин уутунан баттах мааскатын оҥоруохха сөп. 
Мандарин аһа уонна уута противогрибковай уонна противоцинготнай хаачыстыбалаах. Кинилэри тириигэ тахсар грибковай ыарыылары эмтииргэ аныыллар. Испииргэ туруоруллубут мандарин хаҕа куртахха ас буһарыытын тупсарар. Өссө сөтөлгө, бронхитка аныыллар. Мандарин холестерин таһымын аччатар, иммунитеты күүһүрдэр. Аппетиты таһаарар, метаболизмы түргэтэтэр. Мандарины анемиялаах дьон сиирэ олус табыгастаах, тоҕо диэтэххэ киниэхэ элбэх магний, натрий о.д.а. туһалаах компоненнар бааллар. Мандарин сыта киһини уоскутар, хаан эргиирин тупсарар.
Буортулааҕа.
Мандариҥҥа аллергиялаах буоллаххына иһимэҥ.
Мандарин хаҕыттан буспут уу.
Ирдэнэр:.
2 ст.л хатарыллыбыт мандарин хаҕа
200 мл уу.
Буһарар ньыма:.
Хаҕы бытарытабыт, итии оргуйбут ууну кутабыт уонна 15 мүнүүтэгэ уу паарыгар кыра уокка туруорабыт. Ол кэннэ 30 мүнүүтэгэ хаалларабыт, сиидэлиибит.
Иһэр ньыма:.
Сөтөлгө күҥҥэ 3-тэ аһылык иннинэ 1 ст.л. иһэбит.
= Испииргэ туруоруллубут мандарин хаҕа =
Ирдэнэр:.
3ст.л сибиэһэй мандарин хаҕа
350 мл 40% испиир эбэтэр үрүҥ арыгы
Буһарар ньыма:.
Хаҕы бытарытабыт, испиири эбэтэр үрүҥ арыгыны кутабыт. 7 күн хараҥа хос иһигэр турар.
Иһэр ньыма:.
Ас буһарыытын тупсарарга 15-20 хааппыланы ууну кытта, күҥҥэ 3-тэ, 30 мүнүүтэ аһылык буолуон иннинэ иһэҕит.
= Туһаныллыбыт литература =
1) Травник. Лучшие рецепты народной медицины. Автор М.А.Изотопа, Т.Ф.Плотникова, Ю.К.Кирова, Н.А.Сарафанова. 2009.
Неймар да Сильва. Нейма́р да Си́лва Са́нтос Жу́ниор (1992–, ; португальское произношение (IPA): [nejˈmaʁ dɐ ˈsiwvɐ ˈsɐ̃tus ˈʒũɲoʁ]) кыччатан Неймар — национальнай бразилия сборнайын уонна «Пари Сен-Жермен» () хамаандатын, сүрүн инники линияҕа ооньуур футболиһа.
Уон биир сааһыттан "Сантос" диэн молодежнай академия5а ооньообута. 2009 сыллаахха бастакы составыгар киирбитэ. 2010 сыллаахха Сан-Паулу штатын чөмпүйүөнэ уонна Бразилия кубогын кыайыылааҕа. Сайын 2013 сылга "Барселона" () хамаандатыгар ыҥырыллыбыта. Ол онно Испания лигатын, кубогын кыайбыта. Уонна Лига чемпионов УЕФА кубогын кыайбыта. Онтон 2017 сыл атырдьах ыйыгар "Барселона" хамаандатыттан "Пари Сен-Жермен" көспүтэ. Уопсай сыаната 222 млн евро буолбута. Онон саамай сыаналаах футболист аатын сүкпүтэ. Францияҕа Лига 1, Кубок Франции, Кубок Лиги уонна "Игрок года" званиятыгар тиксибитэ.
Кычкин Николай Николаевич. Кычкин Николай Николаевич — дуобатчыт, тренер, СӨ уонна РФ үтүөлээх тренерэ, Таатта улууһун Ытык киһитэ.
1940 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр Дойдунуускайга төрөөбүтэ.
1948 с. Куеллэрини, Матта оскуолатыгар үөрэнэн, 1960 с Төҥүлү орто оскуолатын бутэрбитэ.
1960 с. ереспуубулукэ чемпионаатыгар 3-5 миэстэни уллэстэн бастакы разряды толорбута.1966 с. Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бутэрбитэ. 1966-1973 сс. Мэҥэ-Ханаласка, 1973-1977 сс. Таатта оройуонугар математика учууталынан үлэлээбитэ.
Ити кэмнэргэ оскуолага математика кабинетын тэрийбитэ. Дуобакка общественнай тренерынан улэлээн, угустук улуус, ереспуубулукэ чиэьин кемускээн курэхтэьэрим. 1977 сыллаахтан Ытык Куелгэ о5о спордун оскуолатыгар дуобат тренеринэн 1992 сыллаахха диэри таьаарыылаахтык үлэлээбитэ, оскуола хамаандата ереспуубулукэ5э, Россияҕа бастаан Сойууска 4, СНГ 1992 с. 2-с миэстэ буолбута.
5 спорт мастера, 168 урдук разрядтаахтар уескээн тахсыбыттара. 1992-2004 сс. Чурапчы интэринээт-оскуолатыгар 51 аан дойду, 36 Европа, 204 Россия чемпионнара, призердара, 1 грассмейстер, 1 норуоттар икки ардыларынаагы спорт маастара, 8 спорт маастара ты5ыстылар.
1997 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин, 2000 с. РФ утуелээх тренера буолбута.2004 с. Таатта опойуонун бочуоттаах гражданина. 20 уйэ спордун уонна Д.П.Коркин аатынан государственнай бририэмийэ лауреатын аатын сукпутэ.2003с. "гражданская килбиэн" бэлиэни туппута. С8 дуобакка федерациятын чилиэнэ, дуобакка элбэх методическай кинигэлэри суруйбута.
Местников Касьян Иванович. Местников Касьян Иванович - Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр Германияны уонна Японияны кытта сэриилэр кыттыылаахтара.
Олоҕун олуктара.
1925 с. олунньу 29 кунугэр Чурапчы оруойонун Бахсы нэhилиэгэр төрөөбүт. 1932с. нэhилиэк Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Дойдуунускай нэhилиэгэ буолбут.
Касьян Иванович 1933-1936с. Дойдуунускай алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэммит. 1936 с. "Кыhыл Майаак" холкуос чилиэнэ буолбут. 1937-1940 с. Мэлдьэхси ситэтэ суох орто оскуолатыгар үөрэммит.
1942 с. балаҕан ыйын 6 күнүттэн тохсунньу 15 күнүгэр диэри Төхтүр сельПО-гар кассыырынан уонна соҕотуопка сиэктэринэн улэлээбит. 1942с. ыам ыйын 1 күнүттэн Мэҥэ- Хаҥалас оройуонун БСК(б)П РК техсэкирэтээринэн уонна суотчутунан үлэҕэ киирбит.
1943 с. ыам ыйын 20 күнүгэр Аҕа дойдутун көмүскүү сэриигэ барбыт. Мотострелковай полк 3-с батальон 8-с ротатыгар стрелок-рядовоуйнан сулуспалаабыт. 1944с. олунньу 23 күнүгэр бирисээгэ биэрбит. 1947с. муус устар 4 күнүгэр 28-с мотострелковай полк сапер-подрывнига, 1947с. бэс ыйын 11 күнүгэр 141-с тааҥка полкатын иккис батальонун бууска иитээччитэ буолбут. Бойобуой сырыылара 1945с. алтынньы 1 күнүгэр - "Хорсунун иhин", 1946с. ыам ыйын 9 күнүгэр - "Японияны Кыайыы иhин", 1946с. от ыйын 23 күнүгэр И.В.Сталин мэтээллэринэн бэлиэтэммит.
372-дээх бирикээскэ олоҕуран Хинган хайатын туорааhын иhин Махтал сурук туттарыллыбыт. 1948с. тохсунньу 13 күнүгэр Кыhыл Аарымыйа кэккэтиттэн демобилизацияламмыт.
1948с. муус устар 1 күнүгэр төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлэн, мясомолпром салаатынан үөрэнэн, маастар-арыыhыт, буҕаалтыр, технолог идэлэммит, 1976с. диэри ситиhиилээхтик үлэлээбитэ. 1976с. соhумардык олохтон туораабыта. Ситиhиилээх үлэтинэн элбэх наҕараадалары туппута: 1952 с. Саха сирин главмаслопромун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибит.
Сэрбэкэ атыыhыт.. Сэрбэкэ атыыһыт.
Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — атыыһыт, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара[уларыт]
Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит.
1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора И. И. Крафт көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ.
Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. Москуба атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ.
Н. Д. Эверстов Иркутскай уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна бүүчээн иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи Кытайтан Айаан уонна Охотскай нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута[1].
Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин фольклор түмэлэ үлэлиир.
Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах
Донник. Донник (), эмтээх донник. Донник лекарственный (). Бобтаахтар уруулуу уустар бөлөхтөрө.
Кылгас морфологията.
Донник икки сыллаах от үүнээйи, салаалаах сүрүн силистээх. Умнаһа биир эбэтэр хас даҕаны салаалардаах, кырыылаах 50-100 см үрдүктээх. Сэбирдэхтэрэ үстүүлэр, сэбирдэхчээнэрэ кыра эрбии тииһин курдук кэрдиистээхтэр, ньолбоҕордор, сайыны быһа сибэккилэнэр.
Үүнэр сирэ.
Сыыс от курдук бааһыналар кытыыларыгар, талахтар, оһорбо уонна быраҕыллыбыт эргэ бааһыналарга балачча киэҥник тарҕанан бөлөхтөөн үүнэр.
Тарҕанан үүнэр сирэ.
Республика киин оройуоннара.
Туттуллар органа.
Донник ото. Сэбирдэхтээх үөһээ өттө инструкция быһыытынан сибэккилэнэр кэмигэр хомуллар.
Химическэй састааба.
Донник "кумарин" диэн сыттаах веществолааҕа умнаһыгар уонна сэбирдэҕэр уопсайа 0,4%, сибэккитигэр 0,86% баар. Кумарин сыта от куурдаҕына ордук күүһүрэр. Донник отуттан кумаринтан ураты кумариновай уонна мелилотовай кислоталар, дигидрокумарин, мелилотозид (гликозид көрүҥэ) көстүбүт (Кузнецова, 1967). Олохтоох эмтээх донникка сэбирдэхтэригэр, сибэккилэригэр кумариннар уонна флавоноидтар булуллубуттар. Анализтар алкалоидтары, дубильнай веществолары суохтар диэн көрдөрбүттэр (Макаров, 1989).
Медицинаҕа туттуллуута.
Эксперимент түмүгүнэн донник кумарина киин ньиэрбэ системэтин (КНС) баттыыра, таттарар ыарыыны мөлтөтөр дьайыылааҕа быһаарыллыбыт. Научнай медицинаҕа донник сымнатар, күүрдэр, аралдьытар дьайыылааҕа туттуллар. Медицинаҕа таттарар ыарыыттан ураты, стенокардияҕа, ревматизмҥа, уоскутарга, о.д.а. ыарыылара туттуллар. Билиҥҥи народнай медицинаҕа доннигы оһоҕос уонна хабах ыарыыларыгар, ыйданыы кэһиллиитигэр, ордук климакстыыр кэмҥэ туһаныллар. Итини таһынан, утуйбат буолууга, наһаа өрүкүйүүгэ, долгуйууга, төбө ыарыытыгар, санаа түһүүтүгэр; таска - искэннэргэ, кутургуйаларга; сүһүөх ыарыытыгар компресс быһыытынан тутталлар. Доннигы бэйэтинэн эрэ иһэр сэрэхтээх. Холбодоһукка киллэрэн туттар ордук. Специалист сүбэтинэн эрэ туттуллара ирдэнэр.
Туттуллубут кинигэ.
"Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ" А.П.Басыгысова, Дьокуускай 2004 г. ISBN 5-7696-1872-8
Паразиттар. Паразиттар диэн араас кыыл, үөн, үүнээйи, киһи сүмэһинэн аһыыр, доруобуйаҕа буортулаах харамайдары аатттыыллар.
Оһоҕос палочката. Оһоҕос палочката диэн киһи оһоҕоһун иһигэр паразиттыыр бактериялары ааттыыллар.
Энтеробактер. Энтеробактер диэн киһи оһоҕоһун иһигэр баар бактерия. Ас буһарага көмөлөһөр харамай. ОҺоҕостон атынт оргаҥҥа түбэстэҕинэ араас ыарыыны көбүтэр.
Лямблия. Лямблия диэн оһоҕоско, ноорго, үөскэ паразиттыыр бактерия. Лямблиоз диэн ыарахан ыарыыны көбүтэр.
Описторхос. Описторхос — киһи үөһүгэр, быарыгар паразиттыр трематода диэн ааттаах чиэрбэ көбүтэр ыарыыта.
Шистосома. Шистосома диэн трематодалар бииһин ууһа. Киһи паразита.
Тымырдарынын. Тымыр диэн киһи хаана организм иһигэр устар сирэ.
Хроническай. Хроническай () диэн хас да сыл үтүөрбэт, ааспат ыарыыны ааттыыллар.
Склезорующай. Склезорующай диэн тымыр, проток иһэн кыарыыр ыарыытын ыарыытын ааттыыллар.
Глаубер тууһа. Глаубер тууһа (мирабилит) — Na2SO4·10H2O — диэн натрий сульфатын кристаллогидрата (декагидрат). Аан бастаан химик Иоган Глаубер минеральнай ууттан булбут, кэлин сернай кислотаны натрий хлоридыгар кутан ылбыттара. Өстүөкүлэ уонна суода оҥоруутугар, мэдиссиинэҕэ саах хатыытыгар убатар эмп быһыытынан туттуллар.
Атын ааттара: Sal glauberi, мирабилит, сибиир тууһа, гуджир, сернокислай натрий.
Ксилит. Ксилит диэн фрукта, оҕуруот аһын, хатыҥ уутун саахара. Сахар оннугар туттуллар. Хос амтана суох.
Сорбит. Сорбит диэн глюкозаттан оҥоһуллар сахар солбуйар минньигэс бороһуок.
Бөрө отунан. Бөрө ото диэн эмтээх үүнээйи.
Үөс. Үөс диэн араҕас, бороҥ эбэтэр саһархайдыҥы аһыы амтаннаах убаҕас. Аһылык буһарарга көмөлөһөр.
Бороҥ лоһуор. Бороҥ лоһуор.
Вероника седая, длиннолистная (Veronica incana L., V. longifolia L.). Норичниктыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө.
Кылгас морфологията.
Бороҥ лоһуор элбэх сыллаах синньигэс сыылар силиргэхтээх кыра от. Үүнээйи барыта хойуу сиэрэй түүлээх. Умнастара 10-30 см үрдүктээх, сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, уһун синньигэстэр, кэрдиистэрэ суоҕун кэриэтэ, 3-10 см уһуннаах сибэккилэрэ бытырыыс курдук үөһэ тахсаллар. Хоруоналара хараҥа халлаан күөҕэ өҥнөөх. Аһа коробкачаан, кылгас түүлээх. От уонна атырдьах ыйдарыгар сибэккилиир.
Үүнэр сирэ.
Ыраас хонуу, кумахтаах, таастаах күн сырайар эниэлэр, кураанах талахтар тастара, сэндэлэс бэс ойуурдар сырай саҕалара.
Тарҕанан үүнэр сирэ.
Республика бары улуустара.
Туттуллар органнара.
Оттоох сибэккитэ. Сырьену сибэккилэнэ турдаҕына хомуйуллар. Куурдуллара уопсай быраабыла быһыытынан.
Химическэй састааба.
Аанньа үөрэтиллэ илик. Бороҥ лоһуорга каротин, гликозид, ринатин, аскорбиновай кислота уонна алкалоид суола баара биллэр. Саха сирин услуобуйатыгар лоһуор окко аҕыйах флавоноидтар булуллубуттар. Сапониннар уонна алкалоидтар көстүбэтэхтэр.
Медицинаҕа туттуллуута.
Научнай медицинаҕа туттуллубат. Литератураҕа сурулларынан, народнай медицинаҕа чэй быһыытынан ис тэһэҕэскэ, сүрэх сорох ыарыытыгар, күөмэй ыарыытыгар уонна тымныйыыга туттуллар. Лоһуор оту сахалар уруккуттан (норуот эмчиттэрэ) киэҥник тутталлар (Ф.П. Чашкин - Таатта отоһута). Көөнньөрүк эбэтэр оргутуллубут уутун араас куртах, оһоҕос ыарыытыгар, хаан баттааһына үрдүүрүгэр, сүрэх ыалдьарыгар, ньиэрбэ күүрүүтүгэр, быар ыарыыларыгар, ону таһынан ириҥэлээх, кыһыылаах ымынахтарга (чесотка) туһаныллар.
Сибиэһэй лоһуор сэбирдэхтэрин атах наһаа ууланарын утары тутталлар. Лоһуор көөнньөһүгүнэн ванна оҥостоллор, грибковай тирии ыарыыларын,кыһыылаах ымынахтары, уокка буспуту уонна өлөрүү бааһы эмтииллэр.
Лоһуор бу көрүҥүттэн ураты народнай медицинаҕа уһун сэбирдэхтээх лоһуор ходуһаларга Саха сиригэр киэҥник тарҕанан үүнэр. Бу үүнээйиттэн C битэмиин, провитамин A (каротин), дубильнай веществолар, флавоноидтар суоллара булуллубуттар. Норуокка баас оһордор эмп, атах уутун куурдарга, оргутуллубут уутун быар ыарыыларыгар, сороҕор тымныйыыга, хабах ыарыытыгар тутталлар.
Литэрэтиирэ.
Басыгысова Анна Петровна, "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ", Дь., Бичик, 2004 с. ISBN 5-7696-1872-8
Сиеста. Сиеста (, «алтыс чаас») — күнүскү түүл, итии климаттаах дойдулар үгэстэрэ (Греция, Испания, Италия). Эдуардо Эстивиль () диэн быраас этэринэн, сиеста кыра оҕоҕо эбэһээт наада, онтон улахан киһиэхэ 30 мүнүүтэлээх буолуохтаах. Маннык кылгас түүл киһи доруобуйатын чэрдигирдэр, сылайыыны, күһэйиини аһарар.
Ромео уонна Джульетта. «Роме́о уонна Джулье́тта» () — Уильям Шекспир трагедията, английскай тылынан суруллубут, Верона диэн куоракка өстүһэр Монтекки уонна Капулетти уустартан сылдьар бэйэ бэйэлэрин таптыыр эдэр уол уонна кыыс туһунан айымньы.
Бу айымньы 1594-1595 сыллардаахха суруллубут. Бастаан автора 1591 сылтан саҥалаан суруйуохтаах этэ, гынан баран Шекспир суруйарын көһөрбүтүн кэннэ икки сыл курдук буолан биирдэ үлэтэ бүппүтэ.
Кырдьык остуоруйа буолара биллибэт, ол эрээри итальянскай историческай бэлиэлэрэ, ол бэриэмэ олоҕун матыыптара бу Верона куорат тапталга ылларбыт эдэр олохтоохторун туһунан кэпсээн дьиҥнээх буолуон сөп диэн санатар.
Аан дойдуга биллибит айыы, бу матыыптарынан элбэх киинэ, пьеса, балет туруоруллубута. Билигин даҕаны киэҥ биллиилээх уонна элбэх киһи таптаан ааҕар.
Билээгэ. Билээгэ (нууччалыыттан "фляга") — убаҕас веществону тутар иhит. Yксүн ньолбуһах уонна хаптаҕай буолар. Таhа тимир эбэтэр өстүөкүлэ тааhа буолар. 
Чаастатык билээгэ бириhиэн, тирии эбэтэр боолдьох тастаах уонна тутар курдаах буолар. 
Россияҕа (эрдэтээги Сэбиэт былааhыгар) билээгэ диэн үүт кутар бөтүөнү ааттыыллар эбит.
Нуучча ыраахтааҕы аармыйатыгар.
Нуучча ыраахтааҕы аармыйатыгар, буойуттар бэйэ билээгэлээх буолаллар эбит, тимиртэн эбэтэр өстүөкүлэ тааhыттан, бирикээс олохтообут ирдэбилин кытта сөп түбэhэр гына оҥоhуллубут буолар, 1802 сылга тимир уу тутар иhиттэр уу таhар билээгэ диэн ааттаналлар эбит уонна саллаат сүгүү суумкатыгар баайыллар эбит, онтон өстүөкүлэ тааhыттан оҥоhуллубут билээгэни хара арыылаах кыраасканан кырааскаланар эбит уонна уҥа сарынынан кэтиллибит курга баайыллан хаҥас ойоҕоско, өттүк кэннигэр ыйанан турар эбит (1862 сылтан).
1899 сылтан армияга биир кэлииминэн халыыптаммыт алюминиевай сукуоннай хаалаах уонна аhыллар-сабыллар бүөлээх билээгэ туттууга киирбит.
Сэбиэскэй уонна Российскай армияҕа.
Сэбиэскэй армияҕа билээгэ былаас үбэ-мала буолбут. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр саллааттар үксүн өстүөкүлэ тааhынан оноhуллубут билээгэнэн тутталлар эбит, онтон, аллюминиевай биир кэлииминэн халыыптаммыт күөх билээгэ кэлбит. Бэс ыйын 21 күнүттэн 2011 сылга аҕа дойдуну көмускээhин министерстыбата № 888 Приказ таhаарбыт «Об утверждении Руководства по продовольственному обеспечению военнослужащих Вооружённых Сил Российской Федерации и некоторых других категорий лиц, а также обеспечению кормами (продуктами) и подстилочными материалами штатных животных воинских частей в мирное время»
1959 сылга котелок иhигэр киирэн хомук буолар билээгэни таhаарбыттар. 1989 сылга билээгэ таhын көрүҥэ эмиэ уларыйбыт. 
Хомуллубут былаhыанньатыгар кээмэйэ: 182 × 160 × 90 мм, таhа пищевой алюминийтан оҥоhуллар буолбут. Билээгэ киэҥэ 1 литрэ, ыйааhына 220 г.
Хомуллубутун кээмэйэ:
Максимов Алексей Прокопьевич. Максимов Алексей Прокопьевич – Аҕа дойду Улуу сэрии кыттыылааҕа, Доллу нэһилиэгин Горькай аатынан колхуоһун бэрэстээтэлэ. 
Сэрии иннинэ олоҕо.
Алексей Прокопьевич Максимов Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Доллу нэhилиэгэр 1906 с. кулун тутар 17 күнҥэ төрөөбүтэ. 1927 сыллаахха Татьяна Яковлевна Игнатьеваны кэргэн ылар. 
Сэрии кэмигэр.
От ыйын 1942 с. А.П. Максимов армияҕа ыҥырыллыбыта. 1943 сыллаахха олуннньу Сталинград куораты босхолооһунҥа сэриилэьэ сылдьан ыараханнык бааьыран, уьуннук госпитальга эмтэнэн, ыам ыйыгар демобилизацияланан дойдутутугар теннубутэ. 
Кэлбитин кэннэ.
1944 с. Горькай аатынан колхуос үлэҕэ үрдүк көрдөрүүлэрин түмүгүнэн социалистическай куоталаҺыыга бастаан Саха АССР Совнарком көhө сылдьар Кыhыл Знамятын ылбытта. Колхуоhа салайан олорбут 13 тахса сылларын усталаах-туоратыгар колхоз кыаҕырар, уунэр-сайдар. 1959 с. сааhыран өлөр.