mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Булт саата. Булт саата — булка туттуллар саалар.
Сааны сөпкө тал.
МЦ 21—12 МР — полуавтомат. Бу саа эһиннэҕинэ бэйэтэ иитиллэр. Биэстэ эстэр. Үс насадкалаах: чок (доруоп бөлөхтүү барар); получок (арыый да ыһа соҕус); цилиндр (сүнньүөҕүнэн ытыллар). Маҕаһыыныгар 5 ботуруон киирэр. Дэлэй кустаах сиргэ эр дьон эбии өссө 4 ботуруон киирэр маҕаһыын (насадка курдук) олордон биэрэллэр. Ботуруонун уһуна 70 мм, 12 калибрдаах.
МР-153 — евростандарт ньыматынан оҥоһуллубут саа. Буорах эстибит гааһынан бэйэтин ииттэр.
ТОЗ-134 — саамай киэҥник тарҕаммыт саа. Икки уостаах, уоһа үрүт-үрдүгэр олорор, 12 калибрдаах, ботуруонун уһуна 70 мм.
ИЖ-43 — уоһа үрүт-үрдүтэр олорор, 12-с калибрдаах доруоп. Үөһээҥҥи уоһа — чок, алларааҥҥыта — получок.
ИЖ-58 — кэккэлэһэ икки уостаах саа (сы-тыары), 16-с калибрдаах.
СКС — улахан булка туттуллар карабин. Уруккута сэрии саата. Калибра — 7,62*39. Маҕаһыыныгар 10 ботуруон киирэр. Буораҕа эстибит гааһынан бэйэтин ииттэр.
ТОЗ-16 — 5,6 калибрдаах. Биир уонна эл-бэх зарядтаах буолар, затворунан иитиллэр. Тииҥҥэ, мас көтөрүгэр, киискэ тутталлар.
Сааны харайыы.
Булт саатын ыйга биирдэ хайаан да ыраастаныллыахтаах. Ону тэҥэ булт кэмэ бүттэҕинэ, ууруох иннинэ, сааны кичэйэн туран буорах, сибиньиэс суола суох буолуор диэри кылбаччы сотуллуохтаах.
Саҥа атыылаһыллыбыт саа хап-халыҥ оҕунуохтаах буолар. Ону сымнаҕас кумааҕыннан эбэтэр ыраас таҥаһынан ыраастаныллар, ол кэннэ арыынан сотуллар.
Саа уоһун ботуруон угар өттүттэн ыраастыыр ордук. Манна кумах, буор киирэриттэн ордук сэрэниэххэ наада. Харахха быраҕыллыбат кыра да сурааһын баар сиринэн тимир дөбөҥнүк дьэбиннирэр. Оччотугар саа уоһун кыраһыыҥҥа илитиллибит чуум-пурунан аалаллар. Дьэбин улаханнык сиэбит буоллаҕына, уоһугар кыраһыын кутан, икки өттүттэн бүөлээн баран суукка устата туруораллар, кичэйэн ыраастыыллар.
Баҕа. Баҕа (, ) — диэн кэлин атахтарынан ыстаҥалаан сыҕарыйар кыра уу-хонуу харамайа (амфибия). Баҕа ыамата — баҕа үөскэҕэ.
Саха сиригэр билим классификациятынан Сибиир баҕата диэн ааттанар баҕа киэҥник үөскүүр.
Баҕа култуураҕа.
Өс хоһооно: Баҕа бадарааныгар бардам.
Өс номоҕо: Баҕа баҕатыгар, чоху чохутугар.
Эбии көр.
Сибиир баҕата
Тыксаан. Тыксаан — остуолга оонньонор оонньуу.
1 см кэриҥэ диаметрдаах талаҕы 1,5 см уһуннаах гына кэрчиктээн, тэҥник хайытан, 50–60 тыксааны оҥороллор. Хас да киһи остуолу тула олорон уочаратынан оонньуур.
Тыксааны барытын, биир ытыска мунньан баран, остуол үрдугэр ыһа түһэрэллэр. Итини кутуу дэнэр. Кутуллубут тыксааннар араастык умса, тиэрэ, үрүт-үрдүлэригэр түһэллэр.
Икки тыксаан баттаһа, умса, тиэрэ түспүт буоллаҕына, ити тыксааннары куппут киһи хомуйан ылар уонна умса сытар тыксааны атын умса сытар тыксаанынан табардыы тыгыахтаах. Тыкпыт тыксаана таптаҕына уонна тыксааннары хамсаппатаҕына, тыкпыт тыксаанын ылар уонна салгыы оонньуур. Өскөтө кини сыыһа тыктаҕына эбэтэр атын тыксааны хамсаттаҕына, оонньуурун тохтотор, уочараттаах киһи саҥалыы кутар. Итинник тыксаан бүтүөр диэри оонньууллар. Элбэх тыксааны ылбыт киһи кыайар. Тыксааны аахпаттар. Оонньообут дьон ылбыт тыксааннарын иккилии тыксаанынан кэрийэ остуолга быраҕан иһэллэр. Ордук тыксааннаах хаалбыт оонньооччу кыайар.
Хабылык. Хабылык — остуолга оонньонор саха былыргы оонньуута.
Хабылыгы хайдах оҥоруохха сөбүй?
Хабылыгы ордук киил мастан оҥорор та-быгастаах. Киил мас тиит саамай кытаанах маһа буолар, маны ылбычча быһаҕынан, эрбиинэн кыайан оҥоһуллубат. Бастаан көнө үөстээх маһы талаҕын. Хаһан баҕарар хабылыгы оонньуур ахсааныттан ордук гына оҥорор үчүгэй буолар. 30 хабылыгынан оонньуур буоЛлахха 35-һи оҥоруохха сөп.
Хас биирдии хабылык олус көнө, кыра да токура суох буолуохтаах. Оҥорон бүтэрэн баран, суустуур табыгастаах, кини икки баһа эрэһиинэнэн бааллар, оччоҕо уҥа-хаҥас тардыбат, куруук көнө сылдьар.
Хабылыгы кырааскалыыр, олифанан сотор көҥүллэммэт. Өскө хабаргар хабылыгыҥ тыастаах буоллаҕына, ол аата мин үчүгэй хабылыксыт эбиппин диэх тустааххын.
Остуол тенниһэ. Остуол тенниһэ — күөн-күрэс көрүҥэ.
Остуол тенниһэ Саха Сиригэр.
Остуол тенниһэ 1950 сс. Усть Нераҕа тэнийбитэ. Республикаҕа бу көрүҥ сайдыытыгар театр артыыстара, Усть Нератааҕы геология салаатын үлэһиттэрэ төһүү күүс буолбуттара.
Онтон 1950 с. Чурапчы улууһугар тэнийбитэ. Оччотооҕу кэмҥэ Б. Тытыгынаев, А. Собакин, Л. Барашкова-Попова, К. Оконешникова утумнаахтык дьарыктанан, Бүтүн Россиятааҕы зонатааҕы күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттыбыттара.
1960-70 сс. эстафетаны бырааттыы Станислав, Александр, Михаил Доҕордуураптар, П.Оконешников, А. Поисеева (Чурапчы), Л.Попова (Дьокуускай), А. Осипов (Гор-най), Д. Максимов (Уус Алдан), Е. Шулыкина (Мииринэй), Р.Шварц (Өймөкөөн), А.Алексеев (Дьокуускай), Е. Таран (Томпо), О. Жуков (Дьокуускай) уо.д.а. туппуттара.
Чурапчы улууһун сүүмэрдэммит хамаандата хас да сыл устата Дальнай Восток зонатааҕы күрэхтэһиитигэр кыайан, «Урожай» общество Россиятааҕы көрсүһүүлэригэр бириистээх миэстэлэргэ тиксэн, кыайыы өрөгөйүн билбитэ.
Кырынаастыыр, оонньуу. Кырынаастыыр - саха оҕолорун былыргы оонньуута.
Бу — уол оҕо барахсан уолугунан тыынан, атаҕын төбөтүнэн дугунан, этэ-хаана умайыктана сылдьар кэмигэр, кини төһө сымсатын, илиитигэр, сиһигэр төһө кыахтааҕын көрдөрөн ыстаҥалыыр оонньуута.
Кырынаастыыр киһи сиргэ икки илиитинэн уонна атаҕын төбөтүнэн тирэнэн турар. Өрө ыстанарыгар илиилэринэн анньынар уонна кулгаахтарын ытыстарынан таарыйан ылаат, илиитинэн сиргэ тирэнэ түһүөхтээх. Бу кэмҥэ тобуктарын бокутуо суохтаах. Ыстаҥалыыр киһи тохтоло суох, кулгаахтарын ытыстарынан охсо-охсо, утарылаһааччьггын кыайыар диэри ыстаҥалыахтаах.
Оонньууну ыытааччы икки хамаанданы утары туруорар. Икки киһи тэбис-тэҥҥэ ыстаҥалыы түһэллэр. Биирдэрэ эмэ кулгааҕын ытыһынан таарыйбатаҕына эбэтэр тобугун чиккэппэккэ, токуруппут буоллаҕына, тута туораан иһэр. Хайа хамаанда дьоно төһө уһуннук ыстаҥалаатаҕына, ха-маандатын дьонуттан үгүс өттө уһуннук ыс-таҥалаабыт буоллаҕына, ол хамаанда дьоно кыайыылааҕынан ааҕыллар.
Күөрчэх ытыйыы, оонньуу. Күөрчэх ытыйыы - былыргы саха оҕолорун оонньуута.
Халыҥ тымтыгы төгүрүччү кыһаллар. Ортотунан курдаттыы үүттүүллэр. Үүккэ ытыйарга (эргитэргэ) сөптөөх тутаах угаллар. Тутаах аллараа өттүн чочулаан кыһаллар. Оонньооччулар күөрчэхтэрин угун икки ытыстарын тилэҕэр кыбытан баран, бары ытыйаллар уонна остуол үрдүгэр тэҥҥэ ыһыктан кэбиһэллэр. Күөрчэх атаҕар тура түһээт, эргийбитинэн барар. Ким күөрчэҕэ уһуннук эргийбит ол кыайар.
Бильярд. Бильярд (биллиард, ) диэн анал остуолга шаардары анал маһынан охсон бэйэ-бэйэлэриттэн тэйитэн луузаҕа киллэрэр оонньуу.
Бильярд Саха Сиригэр.
1998 с. Дьокуускайга бильярд спордун сөбүлээччилэр ассоциациялара үөскээбитэ. Түмсүүнү энтузиаст оонньооччулар бу спорт көрүҥүн киэҥ эйгэҕэ таһаарар сыалтан көҕүлээбиттэрэ. Ассоциация тэриллиэҕиттэн биирдиилээн бастыыр иһин курэх, эбии дьа-рык секцията тэриллибитэ. 2000 с. бу түмсүү күүһүнэн СР Бильярка Федерацията спор-тивнай общественнай тэрилтэ быһыытынан регистрацияламмыта, Россия Спордун Бильярд Национальнай Федерациятын састаабыгар киирбитэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ федерация 85 актыыбынай чилиэннээх, 12 анал бильярд кулууба, Алдаҥҥа уонна Нерюнгрига феде-рация филиаллара үлэлииллэр. Энтузиастар, бильярды таптааччылар күүстэринэн республика улуустарыгар түмсүүлэр тэриллэллэр. Бу көрүҥүнэн 10 саастаах оҕоттон саҕалаан 70 саастарыгар тиийбит дьон дьарыктаналлар. Федерация инники сыалынан-соругунан бары улууска филиаллары, ирдэбилгэ эппиэттиир спортивнай саалалары тэрийии, үрдүкү категориялаах судьуйалары, тренердэри, спортсменнары бэлэмнээһин, Россия, Аан дойду таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттыы.
Үтүлүк ылыы, оонньуу. Үтүлүк ылыы - былыргы саха оҕолоро оонньуур оонньуулара.
Үтүлүгү сиргэ туруораллар. Икки илиини сис туттан, илиини араарбакка эрэ, тиэрэ түһэн, үтүлүгү ытыран ылыллыахтаах.
Бу күрэхтэһиини атыннык эмиэ оонньууллар. Үтүлүгү туруоран баран, оонньооччу хаҥас илиитинэн уҥа кулгааҕын эминньэҕиттэн тутар, хаҥас атаҕын, уҥа атах кэннинэн илдьэн, уллуҥаҕыттан уҥа илиитинэн тутар уонна итини төлөрүппэккэ уҥа атаҕынан кылыйа сылдьан, умса түһэн, үтүлүгү ытыран ылар.
Байанай. Байанай (Баай Байанай) — хара тыа иччитэ. 
Тыа, ойуур көтөрүн-сүүрэрин олоччу бас билэр, улахан иччи. Кини дьонтон кэһиини-тутууну эрэнимтиэ. Кыраҕа даҕаны олус үөрүнньэҥ, бэрт сайаҕас, эйэҕэс, сайдам майгылаах. Кини үөрдэҕинэ-көттөҕүнэ, санаата көнньүөрдэҕинэ, булчукка олус дьэллэм.
Булчуттар Баай Байанайы ытыктыыллар. Булт сиэрин-майгытын тутуһаллар. Байанай халлааны хабарҕатынан, муораны тобугунан сылдьары, күннээх халлааҥҥа быһахтанары сөбүлээбэт. Оннук киһиэхэ булдун чугаһаппат, күрэтэр, куоттарар.
Идэтийбит булчуттар бултуу баралларыгар дьиэлэригэр аал уоту аһатан, Байанайы үөрдэн-көтүтэн баран аттаналлар. Дьиэ кэргэттэрин кытары малааьын тэрийэллэр. Бу сиэри-туому Байанай сэргэтин таһыгар толороллор. Бултуйдахтарына байанай сэргэтин таһыгар махталларын биллэрэр сиэр-туом толороллор. Кырынаас, солондо өлөрдөҕүнэ, булчут таһыттан киирээт да уокка ас биэрэр, бултаабыт булдун тумсун «хойут даҕаны биһиги дьиэбитигэр киирэр буолаар, эйигин бу курдук аһатыам» дии-дии, арыынан оҕунуохтуур.
Дугда, оонньуу. Дугда — остуол оонньуута.
Оонньуур дьон хас биирдиитэ 10-нуу мэһээл мастаах. Дугда күөрчэххэ маарын-ныыр. Атына диэн төгүрүк тымтык оннугар куб. Куб түөрт ойоҕоһо анал ааттаах, ойуу-лаах. Биир эркин ортотугар 1 үүттээх (ойбон дэнэр), иккис — икки муннугар биирдии үүттээх (икки оҥой), үһүс — муннугуттан муннугар диэри кириэстии сурааһыннаах (халлаан), төрдүс — үөһэттэн аллара уонна туора ыытыллыбыт сурааһыннардаах (баай).
Дугданы бастаан эргитээччи мэһээл маһыттан күөн диэн уурар. Кини хас маһы уурар да, атыттар эмиэ оччолуу маһы уураллар Күөнү кыра иһиккэ мунньаллар.
Күөрчэҕи ытыйар курдук ытыйаллар уонна ыһыктан кэбиһэллэр. Дугда, эргийэн баран, хайа эрэ ойоҕоһо үөһэ буолар гыш охтор. «Ойбон» түстэҕинэ, ытыйбыт киһи биир маһы, «икки оҥой» түстэҕинэ — ик кини, «баайга» — барытын ылар. «Халлаан» түстэҕинэ ылбат.
Оонньооччулар уочаратынан эргитэллэр Ким эмэ «баайы» түһэрэн, күөнү барытын хомуйдакьша, кини кэнниттэн оонньооччу күөн уурар. Маһын эрдэ бүтэрбит киһи элбэх мастаах оонньооччуттан иэс ылар. Оонньуу бүттэҕинэ ким төһө маһы ылбытын аахсаллар.
Көтөрдөр. Көтөрдөр () диэн куорсуннаах итии хааннаах сымыыттыыр харамайдар. 10 000 тахса көрүҥ баар.
Көтөрдөрү атыннык хотоҕойдоохтор дэнэр. Ол курдук кинилэр кураанах, чараас хотоҕой түүнэн бүрүллүбүт тириилээхтэр. Хотоҕой түү көтөрдөрү бары атын хамсыыр харамайдартан араарар тустаах тас бэлиэ буолар. Көтөрдөр көтөллөрүгэр кынаттарын уонна кутуруктарын бөдөҥ хотоҕойдоро — куорсуннара — улахан суолталаахтар. Көтөр түүтэ итиини үчүгэйдик тутар. Көтөрдөр олус кыраҕылар. Холобур, сыһыы үрдүнэн кый үрдүккэ элиэтии сылдьар хотой от быыһынан сүүрэн эрэр кутуйаҕы тэһэ көрөр. Көтөрдөр үгүстэрэ олус киэҥ сири хабан, тулаларын эргиччи кэриэтэ көрөллөр. Ол иһин иннилэригэр буолбакка, ойоҕосторугар уонна кэннилэригэр туох баарын эндэппэттэр.
Саха сиригэр көтөр 291 арааһа баара биллэр. Төрөөбүт дойдубут сирэ төһө да тымныы тыйыс кыһыннаах буоллар, көтөрдөр манна кыстыыллар. Сүрүннээн туундара уонна ойуур көтөрдөрө кыстыы хаалаллар.
Кыыл. Кыыллар (лат. "Mammalia") диэн тоноҕостоох харамайдар кылаастара. Уратылара диэн үүт былчархайдардаахтар, оҕолоро үүт эмэллэр. Өссө уратылара: көлөһүн былчархайдара, баттах, истиигэ туттуллар орто кулгаахха баар үс умуох уонна мэйии neocortex диэн өттө.
Примааттар. Примааттар (, латыынныы , ол аата «бастакы» диэнтэн) — диэн үүтүнэн иитиллээччи кыыллар саамай сайдыбыт аймахтарыттан (этэрээттэриттэн) биирдэстэрэ.
Бу аймахха 400-тэн тахса көрүҥ, ол иһигэр киһи эмиэ киирэр.
Тас көстүүлэрэ.
Примааттар илиилэригэр биэс сүрдээх имигэстик хамсанар тарбахтаах буолаллар, биир тарбахтара (эрбэх) атыттарга утары турар.
Киhи. Киhи () — элбэх ахсааҥҥа дьон диэн Hominidae ыалга киирэр көнөтүк хаамар приматтар. ДНА көрдөрүүтүнэн дьон Африкаҕа 200,000 сыл кэриҥэ анараа өттүгэр үөскээбиттэр. Киhи cайдыылаах мэйиилээх, сатабыллара: абстракция, тыл, интроспекция уонна проблеманы быhаарыы. Киhи араас эттиктэри туттар илиилээх. Дьон Сир бары өттүлэригэр тарҕанан олороллор. 2008 с. от ыйыгар дьон ахсаана 6.7 млрд.
Атын үрдүкү приматтар курдук киhи айылҕаттан түөлбэлэhэр. Дьон бэйэ бэйэлэрин кытта билсэллэр - сүрүннээн тылынан кэпсэтэн уонна суруйсан — cанааны этэр уонна бэрсэр, тэрийсэр гына. Дьон социал структуралары тэрийэллэр, ол аата араас бөлөхтөр, ыалтан илгэ дылы.
Киһи икки көрүҥҥэ арахсар, арахсыылара дьон аймах ууһууругар тус-туспа аналлаах органнаахтар. Эр киһи; кини дьахтарга оҕо оҥорор член диэн органнаах. Дьахтар: эр киһиттэн оҕо ууһуур сиэмэтин ылан анал матка диэн органыгар 9 ыйы быһа илдьэ сылдьан ситэрэр оҕо гынар. 
Эһиэхэ сүрүн үөрэҕитин, кайыштаргытын, ол иһигэр паараларгытын тас көстүүгүт. 
саайталаа,
баһа-Дыгынас кулгаах-нос — кус-грех — тииһэ-Аллараа сыҥаах-сыҥаахтаах иэдэстэр;
моой — хабарҕата;
киһи илиитин бэгэччэгэр бэгэччэгэр — улахан тарбах;
сис тоноҕоһо - түөс иннэтэ;
дыгыныыр-пупок — половой органнар (половой член/или туөкүн клитора/влагалище) — анал дьөлөҕөс;
таз — бедро отоно — тобугунан — чолень — икра — атах хачынынан.
Киһи төбөтүн илин эҥээрэ, Үөһээ кыраныысса устун, Аллараа өттүнэн, Аллараа муннуктарынан, алларааттан уонна кулгаахтаах ракин мутуктарынан алларааттан, сэҥийэтигэр ааспыттар.
Амбарчик. Амбарчик. Халыма төрдүттэн чугас сытар Илин Сибиирдээҕи байҕал хомото. Устата 3 км. Кэтитэ 7 км. дьириҥэ 4 м. Алтынньыттан от ыйыгар диэри тоҥ. 1733 - 1743 сыллардаахха Улуу Хотугу экспедиция арыйбыта уонна чинчийбитэ. 1740 сыллахха Миитэрэй Лаптев хомо кытылыгар ампаар туппута ол иһин хомо аата Амбарчик диэн.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Өлүү. Өлүү диэн тыынаах организм функцияларын үлэтэ букатын бүтүүтэ.
Чукочье. Чукочье. Халыма намтал илин өртүгэр сытар күөл. Иэнэ 120 кв.км., тардыытын иэнэ 185 кв.км. Устата 23 км, кэтитэ 10 км.
Ботаника. Ботаника диэн биология үүнээйилэри үөрэтэр салаата. Биология салаата, сороҕор "үүнээйи биологията" диэн ааттааччылар. Атын аата өссө фитология. Ботаниканы үөрэтэр чинчийээччилэри ботаник диэн аатыыллар.
Физиология. Физиология (мантан — "айылҕа" уонна — "билии") — тыыннаах харамай олоҕун үөрэтэр үөрэх, билим салаата. "Нормальнай физиология" олох харгыһа суох сайдыытын, харамай үөскээһиниттэн өлүөр дылы олоҕун процесстарын үөрэтэр, оттон "патофизиология" ыалдьыбыт организмнарга барар биология процесстарын чинчийэр. 
Атыннык ыллахха физиология организм бүтүннүүтүн олоҕун ("уопсай физиология"), эбэтэр тус-туһунан систиэмэлэрин уонна процесстарын үөрэтэр билим салааларын холбоһуга буолар (холобур, килиэккэ физиологията, уорганнар физиологиялара "чааһынай физиология" салааларын быһыытынан көрүллүөхтэрин сөп). Физиология биирдиилээн организм сайдыытын уонна бэйэтин ис туругун салайыныытын сокуоннарын, айылҕаны кытта алтыһыытын механизмнарын үөрэтэр, арыйан көрдөрөр. 
Тугу үөрэтэриттэн көрөн бу үөрэҕи өссө микроорганизмнар, тэллэйдэр, үүнээйилэр, харамайдар уонна киһи физиологиятыгар араарыахха сөп.
Дьахтар. Дьахтар — оҕо төрөтөн, эмиийдээн ийэ буолар оҥоһуулаах сааһын сиппит киhи. Кэпсэтиигэ бу тылы өссө арыый атын дэгэттээх тутталлар — эр киһи кэргэнэ, ойоҕо.
Дьахтар аймах - киһи аймах оҕо төрөтөр дьоҕурдаах аҥаара (кыргыттары, дьахталлары, эмээхситтэри барыларын холбуу этэргэ).
Сорох сиргэ дьахтары "йахтар", ""майтал", "хотука"" дииллэр эбит.
Религияҕа дьахталларга сыһыан.
Христианство.
Христиан дьахтарга эр киһи бас бэриниэхтээх. Эргэрбит кэс тылга көрөллөр эрээри, ийэ үрдүк суолтата уонна киниэхэ дириҥ ытыктабыл. Ийэҕэ убаастааһын аҕа буоларыгар ытыктааһынтан, ийэҕэ ытыктабылтан, ардыгар ордук ыарахан содуллаах буолуон сөп. Дьахтар христианствоны тарҕатыы дьыалатыгар сүҥкэн суолталааҕа биллэр. Ону тэҥэ дьахтар аҕабыыт сыарҕатыгар туттар кыаҕа суох, ол гынан баран, билигин ити быраабыла сорох динациятыгар хаттаан көрүллүбүт.
Ислам.
Шариат эр дьон уонна дьахталлар эбээһинэстэригэр улахан уратыны көрөр. Араб аан дойдуга дьахтар эрин истиэхтээх, эр киһитинээҕэр кырата суох бырааптаах. Сороҕор кини статуһа кулут балаһыанньатыгар тиийэ түһэр. Онуоха исламҥа дьахтар үлэлиир эбээһинэһэ суох, дьахтар кэргэнин попечителлэригэр баар, оттон арахсар түгэнигэр махр тиксэр.
Дьахталлар дискриминациялара.
История дьахталлар бааллара, оттон сорох дойдуларга гражданскай бырааптарга эр дьону кытары тэҥнээтэххэ, быыбар быраабыттан матарбыттара. Аан дойдуга барытыгар кэриэтэ былаас уорганнарыгар биллэрии. Холобур, АХШ-ка дьахталлартан ордук эр дьон, ол эрээри дьахталлартан 109-с ыҥырыы конгреһыгар дьахталлар-82 эрэ киһи, чуолаан дьахталлар-14 киһи (уопсай ахсаантан 14%), оттон дьахталлар палаталарын чилиэннэрин ортолоругар 68 киһи (15,6 %)[40]. Дьахталлар бырааптарын тупсарыыга икки сүүс сыл устата уларыйыылар ыытыллыбыттара эрээри, аан дойду парламеннарыгар дьахтар кыттыытын бырыһыана билиҥҥитэ аҕыйаҕа суох. Ону таһынан рудаҕа уонна Соҕуруу Африкаҕа дьахталлары парламеннарга кытыннарар квотаны ылыннахтарына, ССРС ыһыллыытын кэнниттэн, ити квотовай системалар постовой дойдуларга сотрудниктара сарбылланнар, бу региоҥҥа дьахтар бэрэстэбиитэлистибэтин сарбыллыыта Европаҕа тэҥнээтэххэ.
Дьахталлар үлэлиир дискриминациялара эмиэ баар. Кини туруору сегацияҕа («өстүөкүлэ үрдүгэ» диэн ааттанар), дьахталларга үрдүк хамнастаах идэлэргэ уонна профессиональнай эйгэҕэ сыыһа- халты туттууга мэһэйдэри үөскэтэллэригэр мэһэйдэри үөскэтиэхтэрин сөп.
2013 с. аан дойду үрдүнэн 774 мөлүйүөн грамотнайа суох дьахталлар. Үксэ оскуолаҕа киирэ илик оҕолор уонна ыччаттар.
Эуфрат. Эуфрат (араб. نهر الفرات, Nahr ul-Furāt) диэн Месопотамия икки улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, арҕаата.
Тигрис. Тигрис диэн Месопотамия икки улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, илинэ. Соҕуруулуу-илин Түркийэ хайаларыттан Ирак устун сүүрэр.
Анатомия. Анатомия диэн организм структуратын үөрэтэр биология салаата.
Варшава. Варшава (пол. "Warszawa") диэн Польша киин уонна ордук улахан куората. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 1,706,624 к. (тула эргинниин 3,350,000 кэриэтэ).
Тегеран. Тегеран диэн Иран киин уонна ордук улахан куората.
Иэйиэхсит. Иэйэхсит — дьахтар таҥарата. Кини аһаҕас майгылаах. Эйэҕэс, амарах, өл. 
Иэйэхсит ыам ыйыгар кэлэр. Кэллэҕинэ от-мас көҕөрөр, ас-үөл дэлэйэр. Сайын саҕаланар. Иэйэхсит хотун түһэр. Кини сылаас тыына буорга, ууга, салгыҥҥа иҥэр. Киһини амарах, эйэҕэс оҥорор, бары куһаҕантан сэрэтэр, араҥаччылыыр. Иэйэхсит кири-хоҕу сөбүлээбэт.
Иэйэхсит киһи-сүөһү үөскүүрүн, сайдарын араҥаччылыыр, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү, кэрэни саныыр, кут-сүр чөл буолуутун түстүүр. Иэйэхситтэн кэлбит оҕо өҥ буолар.
Сүөсүһүт — иэйэхсит биэрэр дьоҕура. Сүөсүһүт киһи илиитэ сымнаҕас, кини көрөр-харайар сүөһүлэрэ төлөһүйэллэр, төрүөхтээх буолаллар. Сүөсүһүт эйэҕэс-сайаҕас майгылаах, үтүө санаалаах, айылҕаны истиҥник ылынар, алааһын ытыктыыр, ырыаны-тойугу сөбүлүүр, үксүн элбэх оҕолоох.
Булчут эмиэ Иэйэхситтэн сибээстээх. Баай Байанай — Иэйэхсит инитэ. Булчут итиини-тымныыны тулуйар, ыарахаттартан иҥнибэт, айылҕаны олус дириҥник өйдүүр, уоту ытыктыыр, булугас-талыгас, мындыр, омуннаах, остуоруйаны истэрин таптыыр, кэһиилэнэрин сөбулүүр.
Үүннэрээччи (оҕуруот аһын, бурдугу о.д.а. үүннэрээччи, агроном) иэйэхситтэн дьоҕуру ылар. Үүннэрээччи атаҕа үктэммит сирэ быйаҥнаах буолар. Кини олус бүгүрү, илиитин араарбакка үлэлиир, буору таптыыр, кэтээн көрөрү сатыыр, күнү-дьылы сөпкө ааҕар, истиҥ сыһыаннаах, дьулуурдаах.
Эмчит Иэйэхситтэн ситимнээх. Эмчит (отоһут, быраас о.д.а.) киһи этэ-сиинэ айылҕаны кытта сибээстээҕин билэр, өлүөр сылдьыыны саамай үрдүк дьолунан ааҕар, киһиэхэ эйэҕэс, түбэһиэ тылласпа, сымнаҕас илиилээх.
Анньа-Бөрдө. Анньа-Бөрдө - бу сайын тэлгэһэ таһыгар оонньонор оонньуу. Анньа, Бөрдө диэн биэстии киһилээх икки хамаанда баһылыктара. Бу баһылыктар бэйэлэрэ утарыта тэйиччи тус-туспа уйалаахтар. Оонньуу саҕаланарыгар Анньалаах Бөрдө уйаларыттан тэлгэһэ ортотугар утары хааман кэлэллэр уонна хаҥас сарыннарынан утары-та анньыһаллар. Ити бириэмэҕэ Анньалаах Бөрдө дьоно тэбис-тэҥҥэ уйаларыттан тахсан тэлгэһэ иһигэр сүурэ сылдьыахтаахтар. Анньалаах Бөрдө сарыннарынан анньыалаһалларын тохтотоот, Анньа Бөрдө дьонун, Бөрдө Анньа дьонун эккирэтэллэр.
Анньалаах Бөрдө дьонноро бу кэмҥэ уйаларыгар киириэ суохтаахтар. Баһылыктар эккирэтэн тиийэн, илиилэринэн таарыйдылар да, таарыллыбыт киһи баһылык уйатыгар түргэнник киириэхтээх. Холобура, Бөрдө Анньа киһитин илиитинэн таарыйда да, ол киһи Бөрдө уйатыгар барыахтаах.
Ити курдук кылгас бириэмэҕэ хайа баһылык элбэх киһини тутар да, ол кыайыылааҕынан тахсар. Бу оонньуу киэҥ кулуупка, спортивнай саалаҕа оонньонуон сөп.
Спортинг. Спортинг — сааннан көтөр сыаллары ытыы.
Бу Саха Сиригэр саҥа тэнийэн, сайдан эрэр спорт көрүҥэ. Бултаан-алтаан айахпытын ииттэр дьылҕаланан, аар тайҕанан, киэҥ нэлэмэн туундаранан ыырдаммыт айылҕа оҕолоро буоларбытынан, саанан бэргэнник ытыы хааммытыгар баар буоллаҕа.
Спортинг федерациятын президенинэн, бу көрүҥү иилээн-саҕалаан тэрийбит, И.К.Макаров буолар. Аҕыйах сыл иһигэр республика чемпионата, уонтан тахса республика турнира ыытылынна. Бастыҥ ытааччылар Айаал Макаров, Иван Макаров «С» категорияҕа Россияҕа миэстэлэһэн, аан дойду чемпионаттарыгар кыттыбыттара хайҕаллаах суол. «Даймонд-парк» базатыгар ыытьгллыбыт курэхтэһиилэргэ Дьокуускай, Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы, Уус-Алдан, Нам, Хаҥалас, Бүлүү, Сунтаар, Ньурба, Орто Халыма кытаанах илиилээх, кыраҕы харахтаах ытааччылара кыттыбыттара. Ордук үчүгэй бэлэмнээх хамаандаларынан «Мясной двор» (А. Макаров, Нь. Бястинов, С. Петров), «Булчут» (Ф.Борисов, Г. Барашков, Н. Додо-хов), «Рекорд» (И. Макаров, Ю. Куприянов, Я.Ефимов) буолаллар.
Лезгинка. Лезгинка — Дагестааннар национальнай үҥкүүлэрэ. Бүтүн Хапхааска тарҕаммыт, ол даҕаны атын атын омуктар араастык хамсанан үҥкүлүүллэр.
Лезгинка — түргэн, күрэхтэһэр үҥкүү, үҥкүлэччилэр бэйэлэрин сымсаҕайдарын уонна сылайбаттарын көрдөрөллөр.
Уульчалар. Уульчалар, бэйэлэрин аатара – «Нани», Россияҕа олорор а5ыйах ахсааннаах омук. Амыр өрүс кытыытыгар, айан Хабаровскай кыраай Ульчскай оройуонугар олохсуйан олороллор.
Тыллара тоҥус-манчуур бөлөххө киирэр.
Уопсай ахсааннара (2002 сылааҕы перепись) – 2913 киһи.
Сигэлэр.
Ульчи (нуучч.)
НКВД. Ис Дьыалалар Народнай Коммиссариата, нууччалыы "Народный комиссариат внутренних дел СССР" - 1934-1946 сылларга ССРС сүрүн буруйу оҥорууну уонна бэрээдэги кэһиини тохтотор тэрилтэтэ.
Тэрийиитэ.
От ыйын 10 чыыһылаҕа, 1934 сылга, ЦИК уурааҕынан үөскэммит. Урукку ОГПУ төрүтүгэр.
Сигэлэр.
ФСБ - НКВД сиэнэ
Исраил. Исраил Илэ (дьэб. מְדִינַת יִשְרָאֵל, "Medinat Yisra'el"; араб. دَوْلَةْ إِسْرَائِيل‎, "Dawlat Isrā'īl") диэн Арҕаа Азия дойдута, Сир ортотунааҕы байҕал илин өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Либанныын хоту, Сириялыын хотугулуу-илин, Иорданиялыын илин уонна Эгипеттыын соҕуруулуу-арҕаа.
Аныгы Исраил илэ былыргы Исраил Сириттэн ("Eretz Yisrael") төрүөттээх. Бастакы аан дойду сэриитин кэнниттэн, Нациялар Лигалара Палестина Британия мандатын бигэргэппитэ. 1947 с. Холбоhуктаах нациялар Палестинаны икки илгэ араарбыттара — дьэбэриэй уонна араб гиэннэригэр. 14 ыам ыйыгар 1948 с. Исраил тутулуга суох буолуутун уурааҕын ылыммыта.
Исраил тутулунан парламент системалаах уонна бүтүн куоластыыр бырааптаах репрезентатив демократия. Премьер миниистир дьаhалта баhылыга уонна Кнессет сокуон таhаарар орган.
Туу. Туу - балыктыыр тэрил.
Балык улаханыттан уонна тутар ньыматыттан тутулуктаах араас туулар баар буолаллар: мунду туута, күөнэх туута, ардьа, күрэх туута, иэрэ туута, быһыт туута.
Былыр тууну тиит мастан тыырыллыбыт уһун мастары биир хапталга тутан, тиит эбэтэр талах силиһиттэн оҥоһуллубут быаннан баайан, онтон эмиэ тиит маһыттан оҥоһуллубут киспэҕэ сигээн иһит курдугу оҥорон таһаараллар эбит. 
Былыргы тууну оҥорооччулар - тууһуттар - күҥҥэ уоҥҥа тиийэр тууну баайыахтарын сөп үһү. Аныгы туулары үксүн сымнаҕас тимир борубулуолахаттан баайаллар.
Күөллэргэ бэс ыйын саҕаланыыттан алтынньы бүтүөр диэри (муус хаарынан бүрүллүөр диэри) туулууллар. Собону атырдьах ый бүтүөр диэри туттараллар, онтон мундуну муус анныттан кытта бултууллар.
Кэлин XX үйэ саҕаланыытыгар оннооҕор балыктааһыны сири таҥастааһын биллэ үтэйбитин да кэннэ элбэх тууһуттар бааллар эбит. Холобур, 1917 с. биэрэпис көрдөрбүтүнэн Дьокуускай уокуругар 12 120 туу, оттон Бүлүү уокуругар 90 111 туу баар ааҕыллыбыт.