mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Хонорой. Хоҥорой — киhи аатынан ааттаммыт күөл.
Былыр Хоҥорой диэн тоҥус хоhууна олорбут. Эмээхсиннээх, соҕотох кыыстаах. Биирдэ Бүлүү атыыhыта быстаран, кинилэргэ тиийэн кэлбит. Атыыhыт көрдөгүнэ баhыттан атаҕар диэри маҥан таба тириитэ таҥастаах киhи туруору сыыры өрө күүрэн тахсыбыт. Атыыhыт ол киhини батыhан үөhэ тахсыбыта ураhа турар үhү. Аҕыйах хонукка хонон-өрөөн ааҺарыгар атыыhыт дьиэлээх киҺиттэн киҺиттэн көрдөспүт. Хоҥорой атыыҺыкка эппит: "Мин биир сорудахпын толорор буоллаххына". Атыыhыт толоруох буолан тылын биэрбит. Сотору соҕус буолан, Хоҥорой сорудаҕын эппит: "Аҕам өлбүт күнэ тиийэн кэллэ, онон миигин өлөрүөхтээххин уонна көмүөхтээххин". БаҺыттан атаҕар диэри маҥан таба тириитэ таҥаҺы кэппит, маҥан табаны көлүммүт уонна олордубутунан эппит. АтыыҺыт Хоҥорой эппитин курдук толорбут.
Онтон ыла үҺүйээн кэпсээн баар буолбут. Дьааҥынан, Лииндэнэн, Баахынайынан маҥан табалаах, таба тирии таҥастаах айаннаан,тыаҺаан ааҺарын көрөллөр уҺү. Хоҥорой хоҺуун сылдьар диэн кэпсииллэр. 
Андреев Семен Николаевич-Хатарча Сэмэн ахтыыта
"Эдьигэээн улууҺа.Лииндэ нэҺилиэгэ." 2009 сыл Софронова М.Д.
Константин Николаевич Дьячковскай. Суруйааччы Константин Николаевич Дьячковскай 1915 с. бэс ыйын 5 күнүгэр Чурапчы
улууһугар Хоптоҕоҕо Феофановтар диэн дьадьаҥы ыалга төрөөбүт. Аҕата Лазарь, ийэтэ
Устинья элбэх оҕолоохторо уһу ол иһин 3 эрэ ыйдааҕар Амма5а баар аймахтарыгар
иитиэххэ биэрбиттэр. 5 сааһыгар диэри бэрт маанытык улаатан истэҕинэ, ийэтэ эмискэ
өлөн хаалар. Дьэ бу курдук ииппит ийэтэ, аҕата хардарыта өлөн, 3 ийэҕэ, 3 аҕаҕа
иитиллэн сүһүөҕэр турар.
Олоҕун үгүс өттүн Мэҥэ улууһун 1 Мэлдьэхси нэһилиэгэр Хорообукка олорбута. Ол
иһин бу сири төрөөбүт дойдутунан ааҕара.
Оҕолорго аналлаах бастакы хоһоонноро 1936 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка
бэчээттэммиттэрэ уонна тута биһирэбили ылбыттар. «Бэлэм буолга» бэчээттэммит
хоһооннорбор бэйэм ньирэйбин суруйбутум истиҥник тахсыбыт эбит буолла5а… Кыра
сылдьаммын саҥа төрөөбүт ньирэйи кытта харса оонньуурум…хоһооннорум бары да
бэйэм олохпун хоһуйбут хоһооннорум этилэр. Ол гынан баран, оҕо хараҕынан,
сүрэҕинэн суруллубут буоланнар, табыллыбыт, биһирэммит буолуохтаахтар»,- диэн
поэт бэйэтин бастакы хоһооннорун туһунан Г.Куриловы кытта кэпсэтиитигэр ахтар.
Поэт 40 сыл устата наар кырачааннарга эрэ анаан эҥин эгэлгэ хоһооннору
остуоруйалары, угэлэри, таабырыннары, чабырҕахтары, поэмалары , олоҥхо –
остуоруйаны суруйбута. Кини бэйэтин кэминээҕи суруйааччылартан саамай уһуннук,
элбэҕи оҕоҕо анаан суруйбутунан уратылаах.
Кини бастакы кинигэтэ «Мутукча» диэн ааттанан 1953 сыллаахха күн сирин
көрбүтэ. Мантан утуу-субуу оҕолорго аналлаах 16 кинигэ тахсар. Кинигэлэрэ поэт
дууһатыныы чап – чараастар. Оҕолору уйан дууһалаах поэт буоларын кини кинигэрлэрин
да ааттара туоһулууллар: «Чээн», «Тыллаах чыычаах», «Чэччи», «Току – току ньээм –
ньээм», «Ийэм күөрчэҕэ», «Оҥоойук» уо.д.а.
Манны таһынан Туйаарыскай талааннаах тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр. Кини
нуучча биллиилээх суруйааччыларын С.Маршагы, К.Чуковскайы, А.Бартону,
С.Михалкову сахалыы саҥардан кырачаан ааҕааччыларга үчүгэй бэлэҕи оҥорбута.
Нууччалыы ааҕар оҕолорго анаан 60-с сылларга «Неумеха», «Походная деревня» диэн
кинигэрлэрэ тахсыбыттара.
Константин Туйаарыскай хотугу ноуоттар суруйааччыларын П.Ламутскайы,
Г.Куриловы, В.Лебедевы уо.д.а. саха ааҕааччыларыгар билиһиннэрбит улахан өҥөлөөх.
Тылбааһа манан эрэ бүппэт, өссө монгол, бурят, Тува, Горнай Алтай, башкир, киргиз,
казах, калмык поэттарын айымньыларыттан сахалыы тылбаастары булуохха сөп.
Манны таһынан К.Туйаарыскай 20-чэ ырыа тылын автора. Кини аатын ааттатар
аймахтардаах, төрөппүт Виссарион диэн уоллаах, Туйаара, Минадора, Виса, Костя диэн
сиэннэрдээх. Онон Туйаарыскай сыдьаана быстыбакка салҕана туруоҕа. Көстөкүүн
дьонугар – сэргэтигэр хара өлүөр диэри үтүө санаалаах, сырдык ыралаах сылдьан,
1976 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр өлбүтэ. Майа кылабыыһатыгар көмүс уҥуоҕа
тутуллубута.
Өлөөнө. Хос эбэм Өлөөнө эмээхсин туһунан суруйааччы Иннокентий Михайлович Сосин «Өлөөнө эмээхсин барахсан» хоһоонун суруйбута, Николай Афанасьев бу хоһоонно ырыа матыыбын айбыта.
&lt;poem&gt;
«Yчүгэй Суолабыт үрдүгэр
Yүт бүтэй олбуорун түөһүгэр,
Yс уолун сүрэҕэр сыһыаран
Yөрүүгэ төлкөлөөн үөскэппит
Өлөөнө эмээхсин барахсан
Өрүүтүн дьол түһүн саныыра…»
&lt;/poem&gt;
Иннокентий Михайлович Сосин эбэм Өлөөнө эмээхсин биир дойдулааҕа, Моорукнэһилиэгин төрүт олохтооҕо. Кини мин ийэбинэн төрүттэрбин биэс көлүөнэ дьоммун көрбүт, алтыспыт дьоллоох киһи.
Владимир Кыппыгыров. Ньурба улууһун Чуукаарыгар 1953 с. төрөөбүт Кыппырыгов Владимир Николаевич музыкаҕа дьоҕура оскуолаҕа үөрэнэр кыра сааһыттан биллибит. Ханнык эмэ инструменнарга оонньоотоллор эрэ батыһа сылдьан көрөр-истэр, кэрэ иэйиигэ уйдаран дуоһуйар, астынар эбит. Ордук ыала Виктор Филиппов гармошкаҕа имигэс тарбахтарынан оонньоон илигирэтэрин сөҕө көрөр, кэрэхсээн истэр идэлэммит. Ол иһин киЬитэ Володяны үөрэтэр, инструменын уларсар буолбут. Аан бастаан Ольга Иванова "Манчаары" диэн ырыатын оонньуу үөрэммит, онтон тэптэн ырыалары, үнкүүлэри 7-с кылааска үөрэнэ сылдьан табаарыстарыгар оонньуур буолан барбыт.
1970 с. билигин республикаҕа киэҥник биллэр, самодеятельной композитор Е.М. Поликарпов Чуукаарга ырыа учууталынан үлэлии кэлэн, музыкальнай куруһуогу аһан, нотаҕа, баяҥҥа үөрэтэн барбыт. Тоҕо эрэ 20-чэ оҕоттон соҕотох Володяны хаалларан дьаныЬан үөрэтэр, сүбэлиир, музыкальнай училищеҕа хайаан да үөрэниэхтээҕин этэр буолбутун туһунан Володя истиҥик ахтан аһарар. Кини училищеҕа үөрэнэрэ наадалааҕын туһунан оччолорго оройуон культураҕа отделын сэбиэдиссэйэ К.Д. Уткин, саҥаһа, музыковед, искусствоҕа наука кандидата Г.Г. Алексеева элбэхтик эппиттэрэ, сүбэлээбиттэрэ. Ол иһин Дьокуускайга музыкальнай училищеҕа духовой отделениеҕа, кларнет кылааһыгар үөрэнэ киирбитэ. 1 сыл үөрэнэрин кытта армияҕа ыҥыраннар, Монголияҕа сулууспалыыр. Онно сылдьан эдэр саас эрчимигэр тэптэрэн байыаннай авиационнай училищеҕа үөрэнэр баҕа санаата күөдьүйбүтүн тохтотон, уоппускаҕа дойдутугар кэлэ сырыттаҕына, убайдара Петр, Прокопий музыкатыгар салгыы үөрэнэрин модьуйбуттар.
Сулууспатын кэнниттэн училищетыгар салгыы үөрэнэригэр, ситиһэригэр учууталлартан ордук турунан, кыһанан композитор З.К. Степанов көмөлөспүтүн махталынан кэпсиир. 1977 с. училищетын бүтэрэн Ньурба Маалыкайыгар музыкальнай оскуолаҕа биир дойдулаахтарын, саха дьахталларыттан бастакы композитор Полина Иванованы, Любовь Ноговицынаны, Раиса Ушканованы кытары үлэлиир. Кэлин культура дьиэтигэр уус-уран салайааччынан, директорынан, уус-уран сырдатар биригээдэ ыстаарсай методиһынан 1989 сылга диэри улэлиир. Оттон кэргэнин дойдутугар Кэбээйи улууһун Сиэгэн күөлугэр табаарыстыбаҕа көһөн үлэлии сылдьар.
Володя өссө оскуолаҕа, училищеҕа Уөрэнэ сылдьан ырыа матыыбын айан холоно сылдьыбыта. Училищеҕа үөрэнэ сылдьан айбыт бэрт аҕыйах ырыаларын Е.Поликарповка көрдөрбүтүгэр сороҕун сирэн, сөбулээн, хайдах конноруохтээҕин,ситэрихтээҕин туһунан сүбэ-ама биэрбит. Маалыкайга үлэлии сырыттаҕына наставнига К. Уткин төрөөбут күнүгэр-үбүлүөйүгэр ыҥырыллан, кини тылларыгар "Баҕа санаа" диэн ырыаны айбытын ыллаан биһирэммит. Онтон тирэх ылан ырыаларын республикатааҕы норуот Дьиэтигэр ыытан сүбэлэтэр, биһирэбили ылар.
"Ырыа айар да араастаах буолар эбит" диэн кэпсиир. Биирдэ директордыы олордоҕуна хачыгаар ыалдьыбытыгар, Сана Дьыл иннигэр солбуйан улэлии сылдьан эмискэ төбөтүгэр матыып киирэн кэлбитин сурунан ылбыт. Ол курдук "От ыйа", "Балаҕан ыйа" диэн ырыалара окко үлэлии сырыттаҕына чопчу баҕайытык киирэн кэлбиттэр.
Саха баайдарын испииһэгэ. Манна Саха сирин 2017 сыл иннинээҕи баайдарын уонна атыыһыттарын толорута суох испииһэгэ көстөр.
Кирилэ Дабыыдап (Спиридонов Кирилл Давыдович). Кирилэ Дабыыдап - Спиридонов Кирилл Давыдович - балыгынан эргиммит саха атыыһыта, саха бастакы уһулуччулаах суруйааччыларыттан биирдэстэрэ Алампа олоҕор улахан дьайыылаах киһи, мэссэнээт. 
Кирилэ Дабыыдап Уус Алдан Баатаҕайын киһитэ. Хоту балыгынан эргинэн балачча кыахтаахтык олорбут. Биир кыыһа Балапаат Силэпсиэп кэргэнэ. Саха бастакы үөрэхтээхтэрин түмпүт, өйөөбүт киһи.
Наара Суох. Охлопков Петр Аммосович - Наара Суох (1858–1942) — Саха Сиригэр киэҥник биллибит олоҥхоһут, сэһэнньит. Суотту нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1858 сыллаахха төрөөбүт.
Эдэригэр Бодойбонон, Булуҥунан, Дьааҥынан, Дьокуускайынан тэлэһийэн сылдьыбыт. Уонтан тахса олоҥхолоох. “Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн” олоҥхото 1906 с. Дьокуускайга бирикээсчиктэр кулууптарыгар испэктээх быһыытынан оонньоммут. Ааптар ити туруорууга артыыс быһыытынан кыттыыны ылбыта. Норуокка кини туһунан киэҥник тарҕаммыт кэпсээннэргэ олоҕуран Кындыл Уйбаан “Наара Суох” кэмиэдьийэни суруйбута. 
1942 сыллаахха өлбүт.
Булатов Виктор Николаевич. Булатов Виктор Николаевич — Саха уобалаһыгар 1903-1906 сс. губернаторынан үлэлээбитэ. 
Иркутскай куоракка дворянин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Күбүөрүнэтээҕи гимназияны бүтэрбитэ. 1901-1903 сс. Иркутскай уобалаһыгар вице-губернатордаабыта. Дьокуускайга «Романовка сэбилэниилээх бырачыаһын” хам баттаабыта, «Сахалар сойуустарын» кыттыылаахтарын дьүүллэппитэ. Икки төгүл I уонна II степеннээх Станислав орденынан наҕараадаламмыта.
Сабунаев Михаил Васильевич. Сабунаев Михаил Васильевич — өрөбөлүссүйэниэр, Саха сирин Куттал суох буолуутун кэмитиэтин бэрэстээтэлэ (1917), Сибиирдээҕи уобалас Дууматын дьокутаата (1918-19), сыылынай, быраас үөрэхтээх. 
МГУ-га мэдиссиинэ факультетыгар үөрэммит. Ол сылдьан народовлец буолбут (хос аата Лысый - Тараҕай). 1884 сылтан саһа сылдьыбыт. 1886 с. Илин Сибииргэ биэс сылга көскө ыытыллыбыт. 1888 с. күрээн, Приволжьеҕа тиийэн, революционнай тэрилтэни тэрийбит. 1890 с. Костромаҕа тутуллубут. 1892 с. биир сыл хаайыыга хаамыраҕа соҕотоҕун сыппыт уонна уон сылга Илин Сибииргэ сыылкаҕа ууруллан, Саха сиригэр кэлбит. 1899 с. Дьокуускайга Кыһыл Кириэс балыыһатын бырааһа буолбут, фельдшерскэй оскуоланы төрүттэспит. 
Олохтоох бэчээккэ элбэхтик суруйара. «Сибирские врачебные ведомости» хаһыакка бэчээттэнэр эбит.
1905 - «Союз мелких торговцев» көмүскүүр миитинин тэрийбит, куорат дууматын олохтоох барыта, тэҥ бырааптаахтык, быһаччы уонна кистэлэҥник таларын модьуйбут. 
1906 с. куорат дууматын мунньаҕын ыспыт 200 киһилээх бөлөх тэрийээччитэ. Уобалас суута дьыалатын көрбүт. 1917 с. куорат Дууматын чилиэнэ (гласнай), Куттал суох буолуутун кэмитиэтин (ЯКОБ) бэрэссэдээтэлэ. 1918 —1919 сс. Сибиир уобаластааҕы Дууматын дьокутаата (Томскай к.). 1919 с. кулун тутарыттан Земскэй управа бэрэссэдээтэлин солбуйааччы. 
Дьокуускайга урбаанньыт Молотков тиэргэнигэр турар дьиэҕэ, Казарменнай уулуссаҕа олорбута.).
Жаров Василий Васильевич. Жаров Василий Васильевич - Саха сиринээҕи дьахтар гимназиятын учуутала. Саха сиригэр аан бастакы «Бюллетень Петербургского телеграфного агентства» чааһынай хаһыаты 1905 с. (ыам ыйа-атырдьах ыйа) таһаара сылдьыбыта. 1907 с. чааһынай типографияны тэрийбитэ.
Валь Михаил Иванович. Валь Михаил Иванович — Саха сирин уобаластааҕы управлениетын чунуобунньуга. 
Уус-уран уонна краеведческай литератураны мунньара, баай библиотекалааҕа. Литературнай ааҕыылар киэһэлэрин тэрийэрэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьиэтэ, бары тутуулара былдьанан, Горсовекка бэриллибиттэрэ.
Скрыбыкин Николай Николаевич (Кулады уола). Скрыбыкин Николай Николаевич (1876 с.т.) Арҕаа Хаҥалас 1 Одуну нэһилиэгиттэн төрүттээх атыыһыт, кинээс Кулады Ньукулай уола. 
Скрыбыкин Н.Н. түүлээҕинэн эргинэр атыыһыт быһыытынан биллэрэ. Дьокуускай куоракка маҕаһыынааҕа, хас да куортамҥа биэрэр дьиэлээҕэ, бэйэтин дьиэтэ Аппа уҥуор (Залокка) баара. Кыра үөрэхтээх. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар баайа бүтүннүү туордаммыт. Кэргэнинээн биир иитэр уоллаахтара.
Попов Илья Алексеевич. Попов Илья Алексеевич - Ылдьаа кулуба (1867-1909) - XIX үйэ бүтүүтүнээҕи XX үйэ саҥатынааҕы сырдатааччы, Сахалар Сойуустарын бырабылыанньатын чилиэнэ, Мэҥэ улууһун кулубата. 
Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэгэр баай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Дьокуускай куоракка уолаттар прогимназияларын бүтэрбитэ. 1896 с. В.В.Никифоров-Күлүмнүүр, Илья Алексеевич Попов, Илин-Хаҥалас улууһун кулубата Прокопий Филиппович Лепчиков саха делегациятын састаабыгар киирэн, Николай II коронациятыгар Санкт-Петербурга бара сылдьыбыттара. 
И.А.Попов 1898 с. Мэҥэ улууһун Бүтэйдээҕэр бэйэтин үбүгэр оскуола туттарбыта. И.А.Попов Мэҥэ улууһугар кулубанан талыллан үлэлээбитэ. 1905 с. Илья Алексеевич В.В.Никифоровтыын уонна И.С.Говоровтыын “Сырдык” диэн культурнай-сырдатар обществоны тэрийэллэр. Эмиэ ити сыл кинилэр “Общество народных чтений”, “Общество попечения о народном образовании” тэрийэллэр. И.А.Попов хоһоон суруйара, нуучча суруйааччыларын айымньыларын тылбаастыыра үһү. “Сахалар сойуустарын” Киин комитетын чилиэнин быһыытынан сууттанан, хаайыыга аҕыс ый олорор. Хаайыыттан ыалдьан тахсар уонна өрүттүбэккэ, 1909 с. 44 сааһын туолбакка да сылдьан өлөр.
Николай I. Никола́й I Па́влович (бэс ыйын 25 от ыйын 6 1796 — олунньу 18 кулун тутар 2 1855) — 1825 ахсынньы 14 (26) күнүттэн — Арассыыйа ыраахтааҕыта, Польша ыраахтааҕыта, Финляндия улуу кинээһэ. Император Павел I уонна Мария Фёдоровна үһүс уоллара, император Александр I бииргэ төрөөбүтэ, император Александр II аҕата.
Николай I бөрөстүөлгэ олоруутун кытта декабристар өрө туруулара ситимнээх. Аҕалара өлбүтүгэр убайа Константин оҕото суох буолан бөрүстүөлгэ олорортон батыммыта, бу элбэх булкууру таһаарбыта, сурах-садьык тарҕаммыта. Өрө турааччылар маны туһанан байыаннайдар бирисээгэ биэриэхтээх күннэригэр өрө турууну анаабыттара. 
Николай I 30 сыл ыраахтааҕылаабыта. Сорох устуоруктар кинини деспот диэн характеристикалыыллар эрээри, 30 сыл тухары суутунан биэс эрэ киһи өлөрүллүбүтэ — декабристар сүрүн бас-көс дьоно. Кини саҕана Сперанскай дьыала-куолу реформата оҥоһуллубута, Пушкины көстөн төннөрбүттэрэ, Петербург уонна Москуба ыккардыгар тимир суол тутуллубута, Польшаҕа өрө туруу хам баттаммыта, Венгрияҕа өрө турууну хам баттыырга Арассыыйа кыттыбыта, маны таһынан Арассыыйа Персияны, Туурсуйаны кытта сэриилэспитэ, түөрт дойдуну кытта Кырыым сэриитин (1853—1856) саҕалаабыта.
Иванов Николай Егорович. Иванов, Николай Егорович - 1934 с. тохсунньу 12 күнүгэр Бүлүү оройуонун I Чочу нэһилиэгэр холкуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Егор Николаевич сэрииттэн эргиллибэтэҕэ. Онон элбэх оҕолоох соҕотох ийэ оҕото буолан, Николай үтүө санаалаах Михаил Семенович Тимофеев чааһынай детдомугар иитиллибитэ. Нэһилиэгин сэттэ кылаастаах оскуолатын, онтон Бүлүү куоратыгар киирэн Пионердар дьиэлэригэр инструкторынан үлэлии-үлэлии киэһээҥҥи оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ. 1952-56 сс. Дьокускайдааҕы педагогическай институту ситиһиилээхтик бүтэрбитэ уонна дойдутугар I Чочу сэттэ кылаастаах оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан икки сыл үлэлээбитэ. 1958 сылтан1994 сылга диэри тохтобула суох Амма улууһугар норуот үөрэҕириитин систиэмэтигэр наар салайар үлэҕэ үлэлээбитэ. Ол курдук, аан бастаан кэлэн сыл районо инспекторынан, 1959-65 сс. Абаҕа сэттэ кылаастаах, 1965-80 сс. Эмис аҕыс кылаастаах, 1961-71 сс. Амма орто оскуолата, 1971-90 сс. Бөтүҥ орто оскуолатыгар дириэктэринэн үлэлээбитэ уонна пенсияҕа тахсыбыта.
Н.Е.Иванов оскуолаларга дьө сыл устата дириэктэринэн үлэлээбит Саха сирин соҕотох педагога буоларын туһунан СР Президенэ М.Е.Николаев бэйэтин дакылаатыгар ойуччу этэн турардаах. Николай Егорович педагог быһыытынан дириҥ билиилээх, талааннаах салайааччы, коллективы биир сыалга түмэ тардар учууталлар учууталлара, бары нэһилиэккэ төрөппүттэр уонна үөрэнээччилэр истиҥ убаастабылларын туһанара. Иккис төрөөбүт дойдутунан буолбут Амма улууһугар кини дьү сыл устата айымньылаахтык үлэлээн, олорон ааспыта. Николай Егорович үлэлээбит сылларыгар мэлдьитин оскуолалар материальнай-техническай базаларын хаҥатыыга, оскуолаларга үөрэтии кабинеттарынан систиэмэтин олоххо киллэриигэ ахсаабат кыһамньытын уурбута. Абаҕа, Амма оскуолаларыгар үөрэнэр корпустары кэҥэттэрбитэ. Эмискэ үөрэнэо корпуһу, түөрт квартиралаах учууталлар уопсайдарын, мастарыскыайы, гараһы, Бөтүҥҥэ иккис үөрэнэр корпуһу, гараһы туттарбыта. Кини салайбыт оскуолаларын педколлективтарын үлэлэрэ Саха Сирин уонна Россия куоталаһыыларыгар 18 төгүл бириистээх миэстэлэргэ тахсыбыттара. !;һ: сылтан ССКП чилиэнэ, киниэхэ рекомендацияны аатырбыт кыһыл партизан А.Е.Кралин биэрбитэ. Николай Егорович олоҕун тиһэх күннэригэр диэри партийнай усунуоһун төлүү сылдьыбыта. Үлэлээбит нэһилиэктэргэ хас да ыҥырыыларга олохтоох сэбиэт норуодунай депутатынан, сельсовет осполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан быыбарданан, "Билии" уопсастыба иһинэн пропагандистаан нэһилиэнньэ ортотугар үгүс түбүктээх киэҥ общественнай ноҕоруускалары үтүө суобастаахтык толортообута. Н.Е.Иванов эдэр көлүөнэни үөрэтиигэ уонна иитиигэ өр сыллаах эҥкилэ суох үлэтин иһин Советскай Союз уонна Российскай Федерация норуоттарын үөрэҕириитин туйгуннарын знактарынан "1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин", "Үлэ ветерана", "В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн килбиэннээх үлэтин иһин", "Кыайыы 50 сыла" үбүлүөйдээх мэтээллэринэн, САССП Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Киниэхэ 1992 с."Саха Республикатын үтүөлээх учуутала" бочуоттаах аат иҥэриллибитэ.
Сахалыы тылбаастаммыт уус-уран айымньылар испииһэктэрэ. Сахалыы тылбаастаммыт уус-уран айымньылар испииһэктэрэ
Маннык наардыыбыт: 
Айымньы - Айымньы жанра - Ааптар - Суруллубут/Тахсыбыт сыла - Тыла - Тылбаасчыт - Айымньы сахалыы аата - Тылбаастаммыт/Тахсыбыт сыла - Эбии быһаарыы
&quot;Мэҥэдьэк&quot; холкуоска хоргуйуу. Сэрии сылларыгар куһаҕан аргыһа суох, буолбат дииллэригэр дылы, улахан уот курааннар бүрүүкээбиттэрэ, ону тэҥэ ойуур, тыа уот сириттэн күл-көмөр буолбуттара.
Аһыҥка олус элбээн тыал буолан көппүтэ. Ходуһа отун бүтэрэн күөлгэ киирэн олорор срдэрэ суох буолан охтууллара. Бааһынаҕа бурдугу имри соппуттара. Дьон-сэргэ, оҕолуун, турардыын-турбаттын бука бары сарсыарда күн тахсыаҕыттан киэһэ күн киириэр диэри аһыҥканы утары охсуһан улахан ханааба хаһаллара. Куулунан куйуур оҥостон, онон баһан дьаамаҕа куталлара. Бааһынаҕа бурдукка олорор аһыҥкалары быанан төттөрү-таары соһон олордубат сиэппэт буола сатыыллара. 
Ити кэнниттэн хоргуйуу-аччыктааһын дьону эмэн киирэн барбыта. Колхозтаахтар, оҕолор бааһынаҕа тохтубут туорааҕы, кутуйах хаһааһын хомуйдахтарына тутан ылан, холкуос маҥхааһыйыгар куталлара. Ити сылларга колхоз бэрэссэдээтэлинэн Петров Михаил Петрович үлэлээбитэ. Мэҥэдьэккэ хоргуйан үс ыал эстэ сыыспыта. Ол курдук Дьоромолор оҕолоро өлбүтэрэ. Бэйэлэрэ ыалы кэрийэн аһыыр этилэр. Чоҥойдоро аҕалара уолунаан өлбүттэрэ. Чоҥой оҕонньор сэрии иннинэ улахан от охсоочунан, кыайар-хотор үлэһит киһинэн биллэрэ. Ол бухатыыр киһи суорума суолламмыта. Чоҥой ойоҕо Маарыйа Титиктээх сиһигэр хоргуйан охто сыттаҕына, Сергеев Дмитрий Сергеевич булан оҕуһунан тиэйэн Мэҥэдьэккэ аҕалан тыыннаах ордубута.
Онтон Дьоодьо Өлөксөй оҕолоруттан үс оҕо өлбүтэ. Улахан уоллара, Иванов Николай Алексеевич, холкуоска үлэлии-үлэлии балтыларын-бырааттарын куобаҕынан аһатар этэ. Биирдэ үс куобах сүгэһэрдээх иһэн сэниэтэ эстэн, Күөхтэй ааныгар сиэрдийэҕэ өйөнөн, иннинэн-кэннинн барбат буолан турдаҕына, Ксенофонтов Маппый уолунаан Кууһумалыын булан дьиэлэригэр киллэрэн аһатан өрүһүйбүттэрэ. Сарсыныгар дьиэтигэр тиийбитэ, биир быраата өлбүт этэ. Сэрии бүтэһик сылларыгар армияҕа баран, дьоппуон сэриитигэр сылдьыбыта. 1951 сыллаахха 2 оҕолоох огдообо дьахтары, Григорьева Мария Даниловнаны ойох ылан 7 оҕолонон, барыта 9 оҕону иитэн-харайан улаатыннарбыттара. 
Мэҥэдьэккэ өссө да өлүү-сүтүү буолуоҕун дьоннор бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр этилэр, оттон холкуос үүт аннын туох баарынан нэрээттээн тыыннарыгар тыын эбэрэ. Айда, Хатыы икки ардыгар ыалы кэрийэн хонуктуур дьоннор суолга охтон өлө сыталларын көрөр этибит. 
Билигин даҕаны дьон өйдүүр-саныыр. Мэҥэдьэккэ үтүө ыаллар Ньаахтар, Былатыаннар элбэх киһини хоннорон, аһатан өлүүттэн быыһаабыттара. 1945 сыл сайыныгар бурдук бөҕө үүнэн холкуостаахтар лэппиэскэлэнэн тото-хана аһаабыттара. Ити кэмҥэ холкуос бэрэссэдээтэлинэн Платонов Василий Григорьевич үлэлээбитэ.
Петрова Татьяна Михайловна - Мойуу кыыha. Петрова Татьяна Михайловна – Мойуу кыыhа - 
1964 сыллаахха Ханалас улууьун I-Дьеппен нэьилиэгигэр тереебутэ. I-Дьеппен орто оскуолатыгар уерэммитэ. 1985 сыллаахха тыа хаьаайстыбатын техникумук уерэнэн бутэрбитэ. Билигин «Сардаана» о5о саадын бухгалтера. «Олуенэ долгуннара», «Айар кут» литературнай тумсуулэр чилиэнэ.
2015 сыллаахха «Дьеппенум оьуордаах ыллыгынан» (хоьооннор хомуурунньуктара) диэн кинигэтэ тахсыбыта. Хоьоонноро «Чолбон», «Чолбон» сурунаал «Сэмсэ»сыьыарыытыгар, «Курулгэн», «Ханыл» сурунаалларга, «Орто дойду поэттарын куен курэьин айымньылара» (2015с), «Олуенэ долгуннара» (2016с.) бэчээттэммитэ. 
«Иэйиим илгэтэ - тылбааска» (тылбаастар - переводы) Кинигэ5э автор Федор Тютчев, Сергей Есенин, Дагестан народнай поэта Расул Газматов, Константин Симонов, Николай Добронравов, Светлана Кунакулова, Лариса Рубальская, Ирина Самарина, Евгений Евтушенко уонна да атыттар суруйааччыларга тылбааьын холонуута киирдэ. Кинигэ аа5ааччы киэн эйгэтигэр ананар. 
3 кыыс о5олоох, сиэннэрдээх.
Стручков Степан Никифорович. Стручков Степан Никифорович (1913 с. сэтинньи 24 күнэ - 1981 с. ахсынньы 11 күнэ) — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьабыыл нэһилиэгэр бастакынан комбайны, локомотивы, электрическэй мотуордаах миэлиҥсэни үлэлэппит туруу улэһит, бастакы тракторист, электрик уонна рационализатор.
Төрөппүттэрэ Стручков Никифор Константинович уонна Дьяконова Анна Михайловна. Кэргэнэ Лыткина Татьяна Алексеевна (1924 -1980) Чурапчы оройуонун Чаачыгыйыттан төрүттээҕэ. Оҕолоро: Варвара (1948), Степан (1950), Алексей (1951-2008), Гаврил (1954), Анастасия (1959).
1940-1941 сс. Төҥүлүгэ саҥа тэриллибит МТС директорынан Украинаттан кэлбит Сергей Викентьевич Король анаммыта. Оччолорго Дьабыыл 4 колхоһун биир "ХТЗ-2" тракторын, булуугун, сеялкатын, от охсор массыынатын, бурдук быһар жнейкатын өрөмүөннүүргэ Степан Никифорович быраатынаан Александрдыын туруулаһан үлэлээбиттэрэ. Хаста да Степан Никифоровиһы фроҥҥа ыытаары гыммыттарын, Сергей Викентьевич көрдөһүүтүнэн, бронь бэрдэрэн хаалларбыттара. Ол курдук кинини солбуйар киһи суоҕа.
Степан Никифорович Дьабыыл 4 колхоһунан тракторист куурсун үөрэнэн бутэрбит эдэркээн кыргыттары сменщигынан илдьэ сылдьан тракторист идэтигэр уһуйбута. Кинилэр сэрии сылларыттан хойуккаанна диэри үлэлээн, МТС киэн туттар трактористара буолбуттара. Марфа Яковлевна Баишева Саха АССР Верховнай Советыгар депутаттаабыта. "Степан Никифорович төһө да тэҥҥэ улэлээтэр, эдэр кыргыттары харыстаан, күнүһүн солбуһуннара сылдьан сменщик оҥосторо, түүнүн бэйэтэ улэлиирэ", - диэн ахтар тыыл, улэ ветерана Прасковья Борисова.
Кини чахчы да айылҕаттан айдарыылаах мындыр киһи этэ. Дьабыыл нэһилиэгин үгүс тутуутугар кини айбыт "көтөҕөр кыраана" туһаныллыбыта. Илии ыарахан үлэтин чэпчэтэр бары оҥоһуктарын муспута буоллар, бэйэтэ туспа, сыаналаах рационализаторскай материал буолуо хааллаҕа. 1967 с. оройуоҥҥа бастыҥ рационализатор аатын ылбытын туоһулуур сибидиэтилистибэлээҕэ. Сэрии кэмигэр "ХТЗ" тракторынан саас "көрүүчэй" лэкээ эрбэтэрэ, сайынын сиилэс уксуһара, сааскы ыһыы, паар үлэтэ, күһүҥҥү бурдук хомуура барыта кини салайыытынан барара.
Степан Никифорович сэрииттэн төннөн кэлбит уолаттары трактор уонна комбайн ыытарга үөрэтэлээбитэ. Колхоз, совхоз саамай киэн туттар механизатордара киниттэн үөрэммиттэрэ. Үгүстэрэ пенсияҕа тахсан баран слесарь, токарь буолбуттара. Бастакы комбайны үлэлэппит киһинэн кини буолар. Давид Миронович Борисовтыын бастакы локомотивы таҥаннар, 1957 с. сэтинньи 7 күнүгэр Дьабыылга электро-уоту аан маҥнай кинилэр биэрбиттэрэ. Бастакы миэлиҥсэни станция олоҕор таҥан, үлэлэтэн, мээккэ бурдугу ылбыта. 1963 с. саҕалаан, ыаллар телевизор атыылаһан, оҥорон көрөр буолбуттара. Онно маастар эмиэ кини этэ, ыҥырыыга сылдьара. Остуол, олоппос, тимир ылтаһынтан "чох хабаала", күлүүккэ, килиэп буһарар лиис оҥортообута билиҥҥэ дылы сайылыкка туһалыы сылдьаллар.
Кэлин МТС-тар эстэннэр, автопаркаларга кубулутуллубуттарыгар, Степан Никифорович, төһө да сааһырдар, кадровай булчут буолбута.
Стручковтар 5 оҕолонон, элбэх сиэннэнэн утумнара салҕанар.