mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Ахатиин. Чоху хаата саамай бытаан хамсыыр харамай. Кини түргэнэ 7 см/мүн.
Гигантскай ахатиин - иһин (дьигинэн атаҕа) көмөтүнэн сыыллар хонуу харамайа, моллюск, чоху хаатын (улитка) биир көрүҥэ.
Улахан улитка раковината (уйата) 5-10 см тиийэ уһуур. Ол эрэн сороҕор 20 см уһуннаах экземплярдар эмиэ биирдиилээн көстөллөр.
Раковината конустуу быһыылаах (коническай). Күн эргиирин утарытынан эриллэр, ол эрэн сороҕор таҥнары хайысхалаах эмиэ баар буолар. Кырдьаҕас ахатиин раковината 7-тэн 9-ка дылы эргиирдээх буолар.
Өнө-дьүһүнэ тулалыыр эйгэтиттэн уонна аһыыр аһылыгыттан тутулуктаах. Үксүн кыһыллыҥы-хоҥор (коричневай) уонна араҕастыҥы эгэлгэлээх (оттеноктаах) сурааһыннардаах.
Тарҕаныыта.
Ахатин Илиҥҥи Африкаттан теруттээх. Билиҥҥи кэмҥэ ахатиин соҕуруу Эфиопияҕа, соҕуруу Сомалига, Кенияҕа, Танзанияҕа уонна хотугу Мозамбикка тиийэ тарҕаммыт. Дьон көмөтүнэн ахатиин улитката Индияҕа, Маврикийга, Шри-Ланкаҕа, Малайскай архипелаг арыыларыгар, Калимантаҥҥа, Таилаҥҥа, Гуамҥа, Гавайи уонна Марианскай арыыларга, Калифорнияҕа, Новай Гвинеяҕа, Таитига, Вануатуга, Карибскай муора арыыларыгар уонна да атын дойдуларга тарҕаммыт.
Аһыыр аьа.
Ахатииннар от аһылыктаахтар. Оҕурсууну, кабачогу, тыкваны, шампиньону, салат сэбирдэҕин уонна да атын оҕуруот аһылыктарын сөбулээн сииллэр. Ордук сымнаҕас уонна сымнаабыт үүнээйилэри ордороллор. Эдэр улиткалар сибиэһэй үүнээйини, оттон кырдьаҕас улиткалар сиппит үүнээйилэри ордороллор. Рационнарыгар эбэһээт кальцийдаах уонна белоктаах бородуукталары киллэрэр ордук. Холобура, сымыыт хаҕын ньыһан куттахха раковината бөҕөргүүр, кытаатар уонна улаатарыгар көмөлөһөр. Куурусса этиттэн тууһа суох (!) ууга буһаран сиэтиэххэ сөп. Туустаах уонна копчёнай ас доруобуйатыгар куһаҕаннык дьайар (өлуөн сөп).
Ууһааһына.
Ахатиннар – гермафродиттар, кыыһа уола биллибэт, оннукка арахсыбат. Ахатин улитката 200-кэ тиийэ сымыыттаах буолар (сороҕор 300). Сылга 5-6-та сымыыттыан сөп. Сымыыта 4,5 - 5,5 мм размердаах, быһыытынан куурусса сымыытыгар майгынныыр. Сымыыттара маҕан кытаанах хахтаахтар. Эмбрион 24 кыраадыс итиигэ сайдар. Саҥа төрөөбүт ахатииннар маҥнай утаа бэйэлэрин сымыыттарын хаҕынан аьылыктаналлар.
6-15 ыйынан улаатан борбуйдарын туталлар. 5-6, 10 сыл кэринэ өр олороллор. Бастакы икки сыл кэнниттэн уһуура уҕараан барар. Ахатииннар тууҥҥу олохтоохтор. Сарсыарда өттүгэр буордарыгар хастан саһаллар. Ол эрэн сиик тустэҕинэ кунуһун да уһуктуохтарын сөп. Кэмиттэн кэмигэр ахатиин улиткаларын ууга уган сууйа биитэр контейнердарын уутун уунан сиигирдэ сылдьыахха наада. Бу харамай 9-тан 29 кыраадыска тиийэ температураҕа хамныыр, онтон 2-тэн 8 кыраадыска утуйар.
Туһата.
Ахатиин улитка сырааҥа киһи этигэр-сиинигэр туһалаах: протеиннаах, алантиннаах, коллагеннаах, эластииннаах, антибиотиктаах, битэмииннэрдээх.
Недрыгайлив. Недрыгайлив () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 596 (2016).
Капрынов Альберт Гаврильевич. Капрынов Альберт Гаврильевич - сахалыы суруйар суруналыыс, 2016 сыл түмүгүнэн Өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын "Көмүс бөрүө" бириэмийэтин ылбыта. "Кыым" хаһыат эппиэттиир сэкиритээрэ. 
1988 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2005 сыллаахха С.А. Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын бүтэрэн, СГУ Саха тылын уонна култууратын бакылтыатыгар, Саха-туурок салаатыгар үөрэммитэ. Дьупулуомунай үлэтин "Саха тиэрмин тылларын үөскэтиигэ түүр тылларын оруола" диэн тиэмэҕэ ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. 2010 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн, билигин "Кыым" хаһыат кэрэспэдьиэнинэн, "Саха" НКИК "Саҥа күн" биэриитин ыытааччытынан, Саха араадьыйатын дииктэринэн үлэлиир.
Нызы. Нызы () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 849 (2016).
Иванова Нина Алексеевна. Иванова Нина Алексеевна (01.04.1952 с.- 06.09.2019 с.) — педагогическай үлэ уонна спорт бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһун Бочуоттаах учуутала.
Олоҕун кэпсээнэ.
Иванова Нина Алексеевна 1952 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ Иванова Мария Никифоровна (1911-1.03.1999), Оҥхой нэһилиэгэр, 1957 сыл сайыныгар «Чөмчөрү» диэн сайылык ферматыгар үлэлии олорон, Далыр нэһилиэгин I Күүлэт Захаров Захар Захарович I диэн сылгыһыт киһиэхэ (1900-1.07.1966) кэргэн тахсан Далырга көһөн барбыттара. 1960 сыллаахха Далыр орто оскуолатын бастакы кылааһыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэҕэр туйгун буолан 1962 сыллаахха «Бэлэм Буол» хаһыакка «Володя Ульянов дневнигэр» хаартыската тахсыбыта. Ити сыл сааһыгар, колхоз бөдөҥсүйэн, Хороҕо эдьиийин кытта көһөн киирбитэ. 1968 сыллаахха Үөһээ-Бүлүү оройуонун Хоро 8 кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн баран Н. Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай училище физкультурнай отделениетыгар үөрэнэ киирбитэ.
Үлэтэ-хамнаһа.
1971 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогическай училищены үөрэнэн бүтэрэн баран Уус-Алдан оройуонугар Чэриктэй аҕыс кылаастаах оскуолатыгар физкультура учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан үһүс киһинэн физкультура учуутала идэлээх дьахтар буолар. 1972—1975 сылларга I Боотулуу орто оскуолатыгар учууталлыыр, 1975 сылтан Хоро орто оскуолатыгар. 1985 сыллаахха Саха государственнай университетын биолого-географическай факультет биологическай отделениетын үөрэнэн бүтэрэр. 2005 сылтан бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.
Спортка ситиһиилэрэ.
Устудьуоннуур сылларыттан спордунан утумнаахтык дьарыктанар. Бастакы тириэньэрэ (волейболга) Абрамов Прокопий Нифонтович буолар. Бүлүү педучилищетын волейбольнай хамаандатын солбуллубат капитана, Дальнай Восток регионугар тиийэ спорт араас көрүҥнэригэр күрэхтэспитэ. Хайыһарга, волейболга, баскетболга, чэпчэки атлетикаҕа бастакы разряд нуорматын толорбута.
Иванова Нина Алексеевна спорка ситиһиилэрэ:
Наҕараадалара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэҕин министиэристибэтин, ФК уонна Спорт кэмитиэтин Махтал суруктарынан наҕараадаламмыта.
Үөһээ Бүлүүтээҕи үөрэх салаатын начальнигын 2017 сыл кулун тутар 20 күнүнээҕи быһаарыытынан «Үөһээ Бүлүү улууһун Бочуоттаах учуутала» аат иҥэриллибитэ.
Таба. Табалар (, ) — ыыраахтаах туйахтаах үүтүнэн иитиллээччилэр кэргэннэрэ, билигин бу кэргэҥҥэ 51 көрүҥ киирэр. Таба эгэлгэ көрүҥэ Евразияҕа, Хотугу уонна Соҕуруу Америкаҕа тарҕаммыт, ону таһынан Австралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа олохсутуллубут.
Таба сахалыы ааттара.
Үөҥэс - үстээх тайах, таба. Уучах - мииниллэр таба. 
Хааргын таба - хотугу табаттан намыһах, кылгас атахтаах, хара дьүһүннээх чукча табата.
Миниистир (дьыалабыай оонньуу). «Миниистир» («Ыччат – Саха сирин инновационнай стратегическай кэскилэ») – ыччакка аналлаах сылын аайы ыытыллар өрөспүүбүлүкэтээҕи дьыалабыай оонньуу. Оонньуу сүрүн сыала-соруга – ыччат кыаҕын, өйүн, көрүүтүн Саха сирин социальнай, экономическай сайдыытыгар сыһыаннаах инновационнай проектар олоххо киирэллэригэр туһаныы. Ону тэҥэ, дьылабыай оонньуу түмүгүнэн салайар кадрдар резервэлэрэ оҥоһуллаллар. 2009 cыллаахха Ил Дархан Егор Борисов этиитинэн төрүттэммитэ.
2009 сылтан 2016 сылга диэри оонньууга уопсайа 55 хамаанда, ол эбэтэр 844 киһи кыттыбыт. Ол иһигэр 142 – судаарыстыбыннай сулууспа үлэһитэ, 220 – араас тэрилтэлэртэн эдэр специалист, 128 – бизнес-эйгэттэн, 112 – муниципальнай тэриллии үлэһитэ, 9 эдэр фемер, 118 устудьуон уонна 58 оскуола үөрэнээччитэ.
2009 сылтан «Миниистир» дьыалабыай оонньуу түмүгүнэн 171 (25%) кыттыылаах араас салайар дуоһунаска анаммыта, ол иһигэр 6 киһи Өрөспүүбүлүкэ Дьаһалтатыгар салайааччынан, 15 – министиэристибэлэр салайааччыларын солбуйааччыларынан, 38 – Дьаһалта структуратыгар араас подразделениелар салайааччыларынан, 29 – бэйэни салайыныы органнарыгар үлэлииллэр, 36 бизнес-структураларга, 5 - Россия атын субъектарыгар.
Оонньуу бастыҥ кыттыылаахтара Россия Президенэ көмүскэллээх кадровай резервэҕэ киирэллэр.
«Миниистир» өрөспүүбүлүкэтээҕи дьыалабыай оонньуу биллиилэх кыттыылаахтара – салайааччылар уонна бизнесменнэр.
• Павел Маринычев, «Алмазы Анабара» АУо генеральнай дириэктэрэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ыччатыт дьаһалтатын 1-кы ыҥырыытын бэрэссэдээтэлэ;
• Валерий Максимов, Канадаҕа Россия атыытын-эргиэнин бэрэссэдээтэлин солбуйаачыта;
• Семен Винокуров – Саха Өрөспүүбүлүкэтин транспорт уонна суол хаһаайыстыбатын миниистирэ;
• Юрий Зайцев – Саха сиригэр олох-дьаһах куттала суох буолуутун кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ; 
• Денис Белозеров – «Якутский хлебокомбинат» АУо генеральнай дириэктэрэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ыччатыт дьаһалтатын 2-с ыҥырыытын бэрэссэдээтэлэ.
Ил Дархан Егор Борисов «Миниистир» оонньууну эдэр специалистары өйөөһүн, чаҕылхай ыччаты көрдөөн булуу, өрөспүүбүлүкэ кадровай резервэтин оҥорооһун өттүгэр биир саамай эффектинэй суолунан ааттыыр.
Кыттыылаахтары талыы.
Дьылабыай оонньуу кыттыылаахтарын министиэристибэлэр уонна биэдэмстибэлэр бэйэлэрин киритиэрийдэринэн талаллар. Талыы экэниэмикэ, быраап, промышленность, менеджмент, СМИ салааларынан барар. Ону таһынан, улуустарга туспа талар куонкурустар буолаллар. «МЭР» куораттааҕы дьылабыай ооньуу, «Мин - инженербин», «Эдэр Фермер» профессиональнай куонкурустар түмүктэринэн «Министр» кыттыылаахатар тахсаллар.
Ооньуу быраабылалара.
«Миниистир» өрөспүүбүлүкэтээҕи дьыалабыай оонньуу кыттар хамаандалар сэрэбиэй бырахсыынан оҥоһуллаллар. Ол эрэн хамаанда салайааччытын эрдэттэн тэрийээччилэр бэйэлэрэ талыахтарын сөп. Хамаандаҕа араас эйгэттэн биирдии киһи баар буолар.
Хамаандалар бастыҥ бырайыак оҥоруутугар күрэхтэһэллэр. Күрэх сорудахтара билиҥҥи кэмҥэ Саха сиригэр сытыытык турар проблемаларга сыһыаннаах булолаллар. Дьүүллүүр сүбэ хайҕабылын, сөҕүүтүн ылбыт бырайыагы Өрөспүүбүлүкэ Дьаһалтата олоххо киллэрэр.
Шипраге. Шипраге (), Босния уонна Херцеговина уонна. Олохтоохторун ахсаана 788 (2013).
Көскө ыытыы. Көскө ыытыы — административнай эбэтэр холуобунай накаастабыл, буруйу оҥорбут киһини суутунан кырыы сиргэ (дойду иһигэр) олохсута ыытыы.
Арассыыйа импиэрийэтин уонна Сэбиэскэй Сойуус холуобунай кодексаларыгар маннык накаастабыл баар этэ, Арассыыйа Федерациятын холуобунай кодексыгар маннык нуорма суох.
Кус олоҕо. Кус олоҕо (, ) — от үүнээйи.
Күөл кытыытыгар, кутаҕа, үрэххэ, уулаах бадарааҥҥа, сороҕор ууга хойуутук үүнэр. Үрүҥ өҥнөөх сибэккилэрэ умнас төбөтүгэр дьөрбөлүү үүнэллэр.
Бэс ыйыгар сибэккилэнэр.
Эмкэ туһаныы.
Аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах үлэтин тупасарарга, үөс туолбутун таһаарарга, намыһыах аһыылаах гастрикка тутталлар.
Сибэккилэнэр кэмигэр сэбирдэҕин хомуйан күлүк сиргэ чараастык тэлгэтэн уураллар, сотору-сотору эргитэн, сахсатыллар.
Ыт буутун охсуһуута. Ыт буутун охсуһуута диэн саха төрүт оонньуута.
Олох былыргы, кыргыс үйэтинээҕи онньуу дииллэр.
Түөлбэ ортотугар икки киһи күрэхтэһэр. Иккиэн уҥа илиилэринэн уҥа атахтарын кэннинэн хаҥас атахтарын туталлар. Уонна чохчойо сылдьан, аҥаар атахтарыгар ыстаҥалаан, бэйэ-бэйэлэрин санныларынан анньыһаллар. Хайалара эрэ илиитин ыһыктан кыайтарбытынан ааҕыллар. Өскө илиитин ыһыктыбакка охтон баран туран кэллэҕинэ, салгыы киирсибитинэн барыан сөп.
Бу оонньуу хамаандаларга арахсан эмиэ онньуохха сөп.
Филиппов Иван Иванович. Филиппов Иван Иванович — СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун Ытык олохтооҕо, Чурапчы улууһун Хайахсыт нэһилиэгин Ытык олохтооҕо.
Иван Иванович 1949 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр Иван Кириллович уонна Дирия Прокопьевна Филипповтар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүт. Төрөппүттэрэ саастарын тухары колхуос үлэтигэр аҕата сайынын оттоон, кыһынын субан сүөһү көрүүтүгэр, ийэтэ доярканан үлэлээбиттэр. Уйбаан сэттэ оҕоттон алтыс оҕонон төрөөн баран соҕотоҕун тыыннаах хаалбыт. Атыттар тымныйыттан, куор ырыытыттан күн сириттэн арахпыттар. Хообоо диэн оҕо оргуйбут ууну тоҕо тардан, итиигэ буһан өлөөхтөөбүт. Онон Уйбаан элбэх оҕо сүтүктээх ыалга, төрөппүттэрин сылаас тапталларыгар угуттанан, мааныланан улааппыт оҕо буолар.
1996 — Эрилик-Эристиин аатынан колхоз Хайахсыттааҕы учаастагын биригэдьиирэ сылтан салайар үлэҕэ үктэммитэ.
1972 сыл күһүнүгэр Эрилик Эристиин аатынан холкуос салалтата эдэр, кэскиллээх үлэһити Дьокуускайдааҕы салайар кадрдары бэлэмниир техникумҥа үөрэххэ ыыппыта. Бу үөрэҕин 1975 сыллаахха атырдьах ыйыгар ситиһиилээхтик бүтэрэн төрөөбүт Хайахсытыгар биригэдьииринэн ананан үлэлии кэлбитэ
1976 кулун тутар ыйга Субуруускай аатынан совхоз Мырылатааҕы отделения тын управляющайа.
1979 сыллаахха кулун тутар ыйга партия райкомугар инструкторынан үлэҕэ анаабыттара уонна партия обкуомун направлениятын Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуолаҕа кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ.
1979 сыл күһүнүгэр тэриллибитэ сылтан эрэ ордубут «Чурапчы» совхозка партия райкомун бюротун рекомендациятынан рабочком бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта уонна бу дуоһунаска 1983 сылга диэри үлэлээбитэ.
1983 сыллаахха «Чурапчы» совхоз коммунистара Иван Иванович Филипповы биир санаанан партком секретарынан талбыттара.
1985 сылтан ССКП Чурапчытааҕы райкомун партийнай комиссиятын бэрэссэдээтэлинэн бигэргэммитэбыһыытынан чиэһинэйин, уопсай дьыалаҕа бэриниилээҕин дьэҥкэтик көрдөрбүтэ. Дьон сэргэ ортотугар тус бэйэтин аптарытыата улаатан испитэ.
1988 сыллаахха Карл маркс аатынан совхоз директорынан талыллар.
1991 сыллаахха Уйбаан Уйбаанабыс Новосибирскайга икки ыйдаах дириэктэрдэр курстарыгар баран үөрэнэн, баран саха сиригэр бастакынан 14 бааһынай хаһаайыстыбаны түмэр ассоциацияны тэрийэн, бэрэссэдээтэлинэн талыллар.
1997—2002 сс Хайахсыт нэһилиэгин баһылыгынан талыллар
2002—2005 сс Чурапчы улууһун баһылыгын тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарыгар солбуйааччы, тыа хаһаайыстыбатын управлениятын начальнига.
2006—2010 сс Хайахсыт нэһилиэгин баһылыга.
Уйбаан Уйбаанабыс Саха республикатын тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Хайахсыт нэһилиэгин уонна Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, «Үтүө дьыала хамсааһыныгар» үчүгэй үлэтин иһин знагынан, профсоюзнай хамсааһын 100 сылыгар юбилейнай мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Маннык дьоннор баалларын тухары биһиги нэһилиэктэрбит, улууспут эстиэ-быстыа суоҕа диэн эрэл санаалаахпын.
Сивцев Иван Степанович. Сивцев Иван Степанович— СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Бочуот Знага» уордьан, «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан» мэтээл кавалера, «Гражданскай килбиэн» знагынан, СР Президенин Грамотатынан на5араадаламмыта, Государственнай социальнай страховкалааһыҥҥа кылаатын иһин РФ Социальнай страховкалааһыҥҥа Фондатын анал знагынан уонна РФ Фондатын бэрэссэдээтэлин бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта, Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо.
1944 с ахсынньы 28 күнүгэр Чурапчы оройуонун Бэрэ Сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ
1965-68 сс Советскай Армияҕа сулууспалаабыта
1968-70 сс Якутскай совхоз комсомольскай тэрилтэтин босхоломмут сэкиритээрэ.
1970-71 сс Якутскай сопхуос 2-с Сыырдаах отделениятын управляющайа
1971-72 сс Якутскай сопхуос рабочкомун бэрэссэдээтэлэ
1972-74 сс Якутскай сопхуос 2-с Сыырдаах отделениятын управляющайа
1974-79 сс Якутскай сопхуос парткомун сэкиритээрэ.
1979-82 сс ССКП Якутскайдааҕы горкомун тэрийэр отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччы.
1985-86 сс Маҥан сопхуос дириэктэрэ.
1986-91 сс Саха АССР Госагропромун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, бастакы солбуйааччы.
1991-92 сс Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы.
1992-96 сс Чурапчы улууһун дьаһалтатын баһылыга.
1996-98 сс СР тыатын хаһаайыстыбатын уонна аһын-үөлүн министрэ.
1998-99 сс СР сыанаҕа уонна монополияны утары политикатыгар комитетын бэрэссэдээтэлэ.
1999—2001 сс СР Президенин, онтон СР Президенин уонна Правительствотын Дьаһалтатын салайааччы.
2001—2014 сс РФ социальанй страхованияҕа фондатын Саха Республикатыгар салаатын управляющайа.
2014 сылтан РФ социальнай страхованияҕа фондатын Саха Республикатыгар салаатын управляющайын сүбэһитэ.
Саха АССР ХII-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата.
Инма Куэста. Инма Куэста () — киноактрисата.
Айаан харыйата. Айаан харыйата () — харыйа көрүҥэ, Саха сирин соҕуруу өттүгэр үүнэр. Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт Сибиир харыйатыттан уратыта — инньэтэ хаптаҕай, өҕүллүбүт, лабааҕа веер курдук үүнэр. Инньэтин үөһээ өттө хараҥа от күөҕэ, кылабачыгас, аллараа өттө сырдык икки дьураалаах, онон мас халлаан күөхтүҥү өҥнөнөн көстөр.
Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбата. Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбата () — Саха сиригэр XX үйэ саҥатыгар баар буола сылдьыбыт, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга туһуламмыт, саҥа сатабыллаах бааһынайы иитэн таһаарар соруктаах уопсастыба. Хамсааһыны оччотооҕу Саха сирин интэлигиэннэрэ Күлүмнүүр, Дмитриев С. Я., Климовскай С. А., Афанасьев М. А., Михалевич С.Ф, Слепцов В. Я. уо.д.а. көҕүлээбиттэрэ.
Саха сирин олохтоохторун бары араҥатыгар ытыктанар уопсастыба буола үүммүтэ. Күлүмнүүр көҕүлээһинэн уопсастыба уобаласка басакылартан биирдэстэринэн земствоны киллэриини туруорсубута.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыга, сыл ахсын муус устар 27 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1922 сыллаахха РСФСР иһинэн Саха АССР тэриллибит. Ону таһынан, 1992 сыллаахха, бу күн, демократия бириинсиптэригэр олоҕурбут өрөспүүбүлүкэ саҥа Төрүт Сокуона (Конституцията) ылыллыбыт.
Устуоруйаттан.
Саха бэйэтин бэйэтэ дьаһаныытын туһунан Саха сирэ Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киириэҕиттэн саха өркөн өйдөөхтөрө, хорсун санаалаахтара толкуйдаабыттара. Бу санаа XX үйэ саҥатыгар ордук күүскэ иһиллэр буолбута. Арассыыйа импиэрийэтин уларыта туппут дьалхааннаах хамсааһыннар Саха сирин эмиэ аймаабыттара. Саха үөрэхтээхтэрэ онтон туора турбатахтара.
Араас бэлиитикэ сүүрэннэрэ охсуһууларын түмүгэр 1922 сыллаахха Саха сирэ Иркутскай уобалас оройуонун эрэ курдук туруктанан хаалбыта. Маны, уонна кыһыл террору сөбүлээбэккэ элбэх саха дьоно (баһылыктара Георгий Ефимов) ВЯОНУ диэн ааттаах быстах кэмҥэ үлэлиир соруктаах хос (альтернативнай) бырабыыталыстыба тэриммиттэрэ. Оттон Саха сирин кыһыллар ааттарыттан салайан олорбут Аммосов, Бараахап уонна Ойуунускай Саха сиригэр өрөспүүбүлүкэ ыстаатыһын биэриини туруорсалларын тохтоппотохторо. Онон, бу чулуу дьоммут туруорсууларын уонна ВЯОНУ тэриллиититтэн дьаахханыы түмүгэр, 1922 сыл муус устар 22 күнүгэр Дьокуускайга баартыйа бюротун бөрөсүүдьүмүн мунньаҕар Саха уобалаһа мантан инньэ Аптанымыйалаах Социалистыы Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэ буоларын туһунан Манифест ылынныллыбыта, онтон аҕыйах хонон баран муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Сойуустааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ВЦИК) Саха АССР олохтонуутун туһунан дэкириэт таһаарбыта .
ВЯОНУ. Саха уобалаһын норуотун быстах кэмҥэ салайыы (СУНБКС) (), кылгатан ВЯОНУ — 1922 сыллаахха Саха сирин ыстаатыһын үрдэтээри уонна кыһыл былааска утаран тэриллибит Саха сирин хос бырабыыталыстыбата. Сүрүн тэрийээччи, ВЯОНУ бэрэссэдээтэлэ — Ефимов Георгий Семенович.
Таҥара өйдөбүлэ. Таҥара диэн үтүө, үчүгэй санаалары санаталаан үгэс оҥостунуу ааттанар.
Таҥара диэн саха тыла. Таҥ, таҥар диэн тыллартан үөскээбит, өй-санаа тус-туспа үгэстэртэн таҥыллан, хомуллан үөскүүрүн быһаарар. Таҥара диэн тылтан "тенгрианство" диэн Сибииргэ тарҕаммыт өй-санаа үөрэҕин ааттаабыттар.
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар үөрэхтэрэ. Бу үөрэх оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй, киһилии быһыылаах буолууга иитэр, үөрэтэр аналлаах. Оҕо аһара барар өйүн-санаатын "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума" диэн хааччахтаан сиэри, киһи быһыытын тутуһарга, аһара барбакка үөрэтэр. Үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр кэмигэр ордук түргэнник кыаллар. Оҕо ийэ кута аан маҥнайгы көрүүлэриттэн, билиилэриттэн үөскүүр. (1,51).
Таҥара диэн киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаата үгэс буолан иҥмитэ ааттанар. Киһиэхэ баҕа санаата элбэх буоларынан, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэринэн таҥаралар элбэхтэр. Өй-санаа сайдан истэҕинэ уһун үйэлэргэ таҥаралар уларыйан иһэллэр.
Үтүө, үчүгэй санаалар диэн олоххо үчүгэйи тутуһар, үчүгэйи үөскэтэр тупсарыыны, сайдыыны киллэрэр санаалар ааттаналлар.
Таҥаралаах диэн үтүө, үчүгэй үгэстэрдээх киһи ааттанар.
Таҥараһыт диэн үтүө, үчүгэй санаалары үгэс оҥостор киһи.
Таҥара үөрэҕин тутуһар киһи көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар, хаһан да сиэри аһара барыыны, үлэни кыайар, аһара туттууну оҥорбот. Айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорууга олус сэрэхтээх, үчүгэйи оҥорууга аналлааҕын билэн эрэ баран оҥорор киһи буолар. (2,28).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
2. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Вигри. Вигри — 1980 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы XХII оонньууларын чэрчитинэн Таллин куоракка ыытыллыбыт Баарыстаах спорт күрэхтэһиитин ымыыта. Олимпия оонньууларын иһинэн туспа көрүҥҥэ бастакы ымыы.
Дьүһүнэ-бодото.
Вигри бэйэтин көрүҥүнэн - икки кэлин атаҕар турар муора түлүөнэ.
Хайдах баар буолбута.
1977 сыллаахха Эстонскай ССР Атыыга-эргиэҥҥэ балаатата Баарыстаах спорт күрэхтэһиитин ымыытыгар биллэрбит. Конкурс кыттааччылара үгүс киһи хоптону оҥорон киллэрбиттэр, ол эрэн манна Таллинтан худуоһунньук Сайма Сымер оҥорбут муора икки түлүөнэ - турар уонна сытар быһыылаах ымыы кыайбыт.
Ымыыга аат биэрии - бу туспа конкурс. Манна Вигри диэн ааты Таллин куорат оскуолатын үөрэнээччитэ биэрэн, кыайбыт.
Биһирэниитэ.
1979 сыл сайыныгар таллиннааҕы "Полимер" собуот эрэһиинэ күүгэнтэн хас эмэ уонунан тыһыынча оонньуур түлүөнү оҥорон таһаарбыт. Маны таһынан элбэх ойуу значокка, пакекка, суумкаҕа, плакакка, о.д.а. сиргэ туһаныллыбыт.
Вигри аатынан кэлин эдэрдэр яхталарын кылааһа, оҕо саада, ырыа бөлөхтөрө, футбол хамаандата уонна бэчиэнньэ суорда ааттаммыттар.
Сигэ.
Кац Й. Его звали Вигри. stolitsa.ee (05.07.2010).
Сэм. Сэм Хотой - Олимпия сайыҥҥы XXIII оонньууларын ымыыта. 1984 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы XXIII оонньуулара Америка Холбоһуктаах Штаттарын Лос-Анджелес куоратыгар от ыйын 28 күнүттэн – атырдьах ыйын 12 күнүгэр диэри ыытыллыбыта.
Дьүһүнэ-бодото.
Үрүҥ төбөлөөх хотойу аатырбыт Walt Disney хампаанньа талааннаах худуоһунньуга Боб Мур Америка икки улахан төрүт бэлиэтин холбоон оҥорбут. Бииринэн - АХШ төрүт бэлиэтинэн буолбут үрүҥ төбөлөөх хотой, иккиһинэн - саастаах көрүҥнээх, сэҥийэтигэр бытыктаах, төбөтүгэр Америка былааҕа ойуулаах цилиндр бэргэһэлээх Таай Сээм. Кэнники уобарастан Сэм Хотой аатын уонна бэргэһэтин утумнаабыт.
Ходори. Ходори (кэриэйдии суруллуута 호돌이) Сеул куоракка (Соҕуруу Кэриэйэ) 1988 сыллаахха ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXIV оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта. 
Хайдах баар буолбута.
Ымыы ойуутун худуоһунньук Ким Хюн оҥорбут. Төрүт быһыытынан Амуур баабыра буолбут. Бу ымыы кэриэй омук эйэлээх майгытын, ыалдьытымсаҕын бэлиэтэ. Ходори диэн ааты Аан дойду бары муннугуттан кэлбит 2295 этииттэн талбыттар. «Хо» кэриэйдии — «баабыр», оттон «дори» — «уолчаан» диэн эбит.
Дьүһүнүн-бодотун уратыта.
Ымыы сүрүн мала - кулгааҕын туһунан кэтиллибит кыра хара бэргэһэ. Бу - төрүт таҥас биир уратыта. Маннык бэргэһэлээх дьон былыр улахан бырааһынньыкка үҥкүү кэмигэр кэтэллэр эбит.
Ходори кыыс доҕоро.
Ходори баабырга маҥнай утаа кыыс доҕору эмиэ толкуйдаабыттар эбит — Хосуни баабыры, ол эрэн кини ымыы суолталамматах, онон кини туһунан кэлин умнан кэбиспиттэр.
Коби. Коби — 1992 сыллаахха Барселонаҕа ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXV оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта. 
Дьүһүнэ-бодото.
Төрүт быһыытынан овчарка ыт каталонскай боруодата ылыллыбыт, итиэннэ кубизм истиилинэн Javier Mariscal оҥорон биэрбит. Дьоҥҥо аан бастаан кинини 1987 сыллаахха көрдөрбүттэр. Кини аата англия тылыгар Олимпия Барселонатааҕы Тэрийэр Кэмитиэтэ диэн этии бастакы буукубаларыттан тахсыбыт (ОБТК).
Биһирэниитэ.
Оонньуулар иннинэ уонна буола турдаҕына кинини Coca-Cola, Brother уонна Danone курдук бөдөҥ тэрилтэлэр араас рекламаҕа туһаммыттар. Бэл диэтэр, кини туһунан мультик тахсыбыт («Труппа Коби»). Маны таһынан бэлэх-туһах арааһа оҥорон таһаарааччыларга үгүс үбү киллэрбитэ биллэр.