mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Габышев Лев Львович. Габышев Лев Львович (10.11.1920 – 11.11.1994) — нууччалыы уонна сахалыы икки тылынан суруйбут драматург, сэһэнньит, тылбаасчыт, сахалартан бастакы киносценарист, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
1920 сыллаахха сэтинньи ый 10 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһугар Түбэ сэлиэнньэҕэ элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ. Ийэтэ - Матрена Григорьевна, аҕата - Лев Егорович Габышев. 
1934 с. Өлүөхүмэ тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэнэ киирбит. Агроном идэтин ылан баран Бэрдьигэстээххэ анаммыт. 1942 с. буржуазнай-омугумсуйар тэрилтэҕэ кыттыбытын иһин диэн сымыйаннан буруйданан НКВД уорганнара тутан хаайбыттар. Сылтаҕынан соҕотох ынахтаах эмээхсин ынаҕын былдьыы кэлбиттэригэр көмүскэспитэ буолбут. Көмүскэспитин нөҥүө күнүгэр муус устар 10 хаайбыттар. Япония туһатыгар үспүйүөннээбит диэн буруйдаабыттар. Ол дьыалаҕа эриллибит 9 киһиттэн суут буолуон иннинэ үһэ силиэстийэ ньымаларын тулуйбакка өлөн хаалбыттар. Лааҕырга 3 сыл олорбута. 1956 с. атырдьах ыйын 28 күнүгэр буруйа суоҕа толору дакаастанан реабилитацияламмыта. Республика араас улуустарыгар, Тыа хаһаайыстыбатын Министерствотыгар идэтинэн 
үлэлээбитэ. «Хотугу сулус» сурунаалга ("Чолбон") редакторынан, «Полярная звезда» сурунаалга сэһэн отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1938 сылтан айар үлэнэн дьарыктанар. Сэрии сылларын кэмигэр саха колхуостаахтарын олоҕун, хорсун үлэлэрин туһунан «Дьол төрдө» диэн сэһэни суруйбута. «Абаҕа сулустара» диэн драмата Саха театрын сценатыгар туруоруллубута. Лев Габышев сценарийынан «Таджикфильм» киностудия «Көмүстээх үрүйэ» диэн Николай Якутскай сэһэнинэн «Тайна предков» диэн ааттаах уус-уран киинэни устубута.
Лев Габышев М. Рыльскай, А. Мицкевич, В. Сосюра, К.Федин, С.Шипачев, Э. Межелайтис, М. Исаковскай хоһооннорун сахалыы тылбаастаабыта. Сэмэн Тумат «Дьол төрдө-үлэҕэ» ыстатыйатыгар суруйан турардаах: «Бу курдук бары наукаларга күлүүс буолар, аан дойдулуун билиһиннэрэр кыахтаах нуучча тылыгар биһиги талааннаах прозаиктарбыт, драматурдарбыт айымньыларын дьиҥ-чахчы уус-ураннык тылбаастыыр саха киһитэ, оо, үгүһэ буоллар ньии! Лев Габышев нууччалыы тылга тылбаастыыра биһиги сахабыт норуота 
культурнай, интеллектуальнай таһыма үүммүтүн, үрдээбитин кэрэһэлиир диэтэххэ омун буолуо суоҕа». Саха фольклорун уонна олонхо тылбааһыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрбит. П. А. Ойуунускай "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олонхотун тылбаастаабыта.
Драхма (Греция харчыта). Дра́хма () — Греция харчыта.
Греция тутулуга суох буолуутуттан ыла «греческэй феникс» диэн ааттаах, 100 лептаҕа тэҥнэһэр тус харчытын олохтообута. 1 феникс = 1/6 куруш (пиастр) тэҥнэһэрэ эбэтэр 1 Франция франкатыгар.
Билиҥҥи Греция дойдутугар үрүҥ көмүс драхма Оттон король салайар кэмигэр 1833 сыл олунньу 8 күнүгэр киирбитэ, 1 финикс = 1 драхма. Бу иннинэ 1828 сыллаахха драхманы омук валютатын быһыытынан Иоанис Каподистрия киллэрэ сатаабыта.
Ниэмэс оккупациятын кэмигэр Грецияҕа гиперинфляция буолбута. Саҥа драхма 1944 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр киирбитэ. 1 саҥа драхма 50 миллиард эргэ драхмаҕа уларытыллара. Инфляция салгыы барбыта, 1954 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр саҥа уларытыы буолбута, 1 саҥатыллыбыт драхма 1000 эргэ драхмаҕа уларытыллыбыта.
2002 сыл тохсунньу 1 күнүгэр драхма евронан солбуллубута. Официальнай куурса 1 евро = 340,75 драхма этэ.
Драхма бэлиэтэ.
«Драхма» диэн тыл хас биирдиитэ тус бэлиэлээх (Unicode стандартка киирбит):
Манньыаттар.
Билиҥҥи драхма манньыаттарын бастакы серията 1868 сыллаахха тахсыбыта:
1894 сыллаахха 10 уонна 20 лепталар алтан-никель буккаастаах. 1 уонна 2 сыаналаах лепталар манньыаттарын таһаарыы тохтотуллубута. 1911 сылтан 1 уонна 2 драхмалар үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубуттара. 1926 сылтан манньыаттар саҥа сериялара тахсыбыта, 20 лептаттан саҕалаан 5 драхмаҕа дылы манньыаттар алтан-никель букккаастаах матырыйаалтаан быһыллыбыттара, 10 уонна 20 драхмалар үрүҥ көмүстэн.
Греция евроҕа көһүөн иннинэ эргииргэ баар манньыаттар:
Франк (харчы). Франк () — Франция XIV—XVII үйэлэрдээҕи историческай манньыата. Хойут — Франция харчыта, Бельгия, Люксембург (евроҕа көһүөр дылы), Швейцария о. д. а. дойдулар харчылара.
Атын дойдулар харчылара.
Франк кэккэ дойдулар (Франция урукку колонияларыгар) харчыларыгар улахан сабыдыаллаах этэ.
Франк диэн ааттаах харчы элбэх дойдуларга баар: Бурунди, Гвинея, Джибути, Конго Демократическай Республиката, Комор арыылара, Мадагаскар, Руанда, Швейцария.
Африка кэккэ дойдуларын харчыта "франк КФА" диэн ааттанар.
Франк манньыатын туттар дойдулар.
Билиҥҥи кэмҥэ франк манньыатын туттар дойдулар.
Урут франк манньыатын туттубут дойдулар:
Гульден. Гульден ( — көмүс манньыат) — өр кэмнээх историялаах манньыат. бастаан кыһыл көмүстэн, кэлин үрүҥ көмүстэн кутар буолбуттар. Араас дойдуларга национальнай валюта быһыытынан туттулла сылдьыбыта. Европа дойдуларыгар, чуолаан Голландияҕа, евро киириэн иннинэ туттуллубута. 1 гульден 100 цент-кэ тэҥнэһэр.
Николаев Николай Васильевич. Николаев Николай Васильевич (төр. 1935) — ААО «Сахателеком» генеральнай дириэктэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
1935 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүт.
Кривошапкин Дмитрий Васильевич. Кривошапкин Дмитрий Васильевич — эбээн поэта, тылбаасчыт, 1995 с.Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
1929 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр Эбээн-Бытантай улууһугар Сэбээн-Күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Сэттэ кылаас кэннэ үлэлии барбыт. "Кировскай" совхозка суоппарынан өр үлэлээбитэ.
Бастакы хоһооннорун эбээн тылынан суруйбут. Саха поэттарыттан П. Ойуунускай, Эллэй, Күннүк Уурастыырап, Л Попов, Семен Данилов, И. Гоголев, М. Ефимов хоһооннорун эбээн тылыгар тылбаастаабыта. П.А. Ойуунускай "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхотун эбээн тылыгар тылбаастаан бэчээккэ таһаарбыта.
Захаров Петр Иванович (эмчит). Захаров Петр Иванович (төр. 1950) — Медицина Киинин кардиохирургияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
Петр Иванович 1950 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүт.
Медицина билимнэрин кандидата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Медицина Национальнай киинин кардиохирургияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ.
Павлов Павел Павлович. Павлов Павел Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саппаас полковнига. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Готовцев Михаил Николаевич. Гото́вцев Михаи́л Никола́евич (төр. 02.01.1946, Байаҕантай нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа) — «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыба баһылыга. Российскай Федерация Үлэтин Геройа (2014). Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
1946 сыл тохсунньу 2 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Байаҕантай нэһилиэгэр Ыарҕа диэн сайылыкка төрөөбүт.
Танда орто оскуолатын бүтэрэн баран, комсомол ыҥырыытынан Герой Егоров аатынан совхоз «Мечта» диэн ферматыгар ыанньыксыттаабыт. Фермаҕа биэс сыл үлэлээн баран, Ленинградтааҕы ветеринарнай институтка үөрэнэ киирбит. Институтка 3 эрэ сыл үөрэммит, ыалдьан үөрэҕин салҕаабатах. Ол кэннэ дойдутугар кэлэн салгыы ыанньыксыттаабыт.
1984 сылтан саҕалаан республикаҕа ыытыллар тыа хаһаайыстыбатын быыстапкаларыгар кыттар, кини ииппит сүөһүлэрэ хас да төгүл үрдүк наҕараадалары ылбыттар. 200-н тахса төбө боруода сүөһүнү республика атын улуустарыгар анаан ииппит.
1984 сыллаахха биир ынахтан 5305 кг үүтү ыабыт. Үлэҕэ үрдүк көрдөрүүлэрин иһин «Үлэ Албан аата» уордьан үс степеннэринэн наҕараадаланан, бу уордьан толору кавалера буолбут.
1994 сыллаахха аймахтарын кытта «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыбаны тэрийэн үлэлиир. Хаһаайыстыба 3 үлэһиттээх, 132 гектар сирдээх, биир МТЗ‑82 трактордаах.
Россия Президенин 2014 сыл муус устар 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан, өр сыллаах сыралаах үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, Россия Федерациятын Үлэтин Геройун аата иҥэриллибит.
Шадринов Николай Васильевич. Шадринов Николай Васильевич (төр. 1927, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Субэтин бэрэссэдээтэлэ (2000—2008). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ. 
Олоҕун олуктара.
Николай Васильевич 1927 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүт.
1955 с. Москватааҕы Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит. Уус-Алдан улууһугар Дүпсүн МТС-гар сүрүн агрономунан үлэлээбит.
1958 сыллаахха Сунтаар оройуонун Сталин аатынан колхуос бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.
1961 сыллаахха Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын миниистиринэн анаммыт.
1962 сылтан — Миниистирдэр Сүбэлэрин Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, Саха АССР оҥорон таһаарыыга уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын бэлэмнээһин миниистирэ.
1966—1970 сс. — партия обкомун тыа хаһаайыстыбатыгар салаатын сэбиэдиссэйэ.
1970—1979 сс. — тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ.
1979—1990 сс. — тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын бэлэмнээһиҥҥэ уонна хаачыстыбатыгар сүрүн государственнай инспектор.
Ити кэннэ Госзаготинспекция уонна Минсельхоза тутаах үлэһитинэн, АПК салайыы оскуолатын директора.
1996—1997 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн Общественнай хонтуруол сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
2000—2008 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Субэтин бэрэссэдээтэлэ.
Яковлев Юрий Петрович. Яковлев Юрий Петрович — пилот, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
Омуга нуучча. 1942 сыллаахха Иркутскайдааҕы авиамеханиктар байыаннай оскуолаларын бүтэрбит. Ол кэннэ летнай оскуолаҕа үөрэммит.
1944 сыл муус устарыгар Дьокуускайга 8-с транспортнай полкаҕа С-47 иккис пилотунан сулууспалыы кэлбит. Аляска-Сибиир трассаҕа үлэлээбит. 
Японияны кытары сэрии саҕаламмытыгар, С-47 сөмөлүөттэр экипажтарын бөлөҕөр киирэн, Илиҥҥи фроҥҥа барбыт. Экипажка иккис пилотунан сылдьыбыт, Харбин уонна Чанчунь оройуоннарыгар сөмөлүөттэн десаннары бырахпыттар, Иркутскайтан Маньчжурияҕа убаҕас уматыгы таспыттар. 1945 сыл алтынньытыгар Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.
1946 сыл саҕаланыытыттан Яковлев 234-с аналлык туһаныллар этэрээккэ үлэлээбит.
1952 сыл атырдьах ыйыттан хойукка дылы Дьокуускай авиатранспортнай тэрилтэтигэр үлэлээбит. Ли-2, онтон Ил-14 хамандыыра буола үүммүт. Бу массыыналарга 10 тыһ. тахса чааһы көппүт.
1965 с.Ан-12 сөмөлүөтү баһылаабыт. 12 сыл устатыгар бу массыынанан Яковлев 10 тыһ. тахса чааһы көппүт.
Ю. П. Яковлев Дьокуускайга олорор.
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Сигэлэр.
Якутяне – заслуженные пилоты и штурманы СССР и Российской Федерации
Никифоров Валерий Афанасьевич. Никифоров Валерий Афанасьевич — Саха Республикатын Үөрэҕириитин туйгуна, Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Хоро орто оскуолатын технологияҕа учуутала.
Андросов Иван Степанович. Андросов Иван Степанович — архитектор, ААО «Якутпроект» директордарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Аан дойдутааҕы харчы пуондата. Аан дойдутааҕы харчы пуондата (, ) - ХНТ иһинэн үлэлиир үп тэрилтэтэ. 
Бу тэрилтэни тэрийэр туһунан этии 44 дойду бэрэстэбиитэллэрэ сүбэлэһэр Бреттон-Вудтааҕы 1944 сыллаахха от ыйыгар буолбут кэмпириэнсийэлэригэр киирбитэ. Этии сүрүн соруга валюта куурсун өйүүргэ туһаайыллыбыт этэ. Онон этиини олохтооҕунан ааҕаннар тэрилтэ 1945 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр олохтоммута. ССРС бу кэмпириэнсийэҕэ кыттыбыта эрээри бу докумуону ратификациялаабатаҕа.
Билигин МВФ чилиэннэринэн 180-тан тахса дойду буолаллар. 
Сүрүн соруктара.
МВФ чилиэннэрэ пуондаҕа усунуос киллэрэллэр. Куоластыырга аан дойду эргиэнигэр дойду ирээтэ, дойду дохуота уонна төһө харчыны резерваҕа биэрбитэ ааҕыллар. АХШ куолаһа, холобур, ханнык да дойдуттан 2 төгүл ордук.
МВФ дойдулары дьаһайар кыаҕа суох, ол эрээри иэс харчы биэриэ суоҕун сөп.
Өссө маны көр.
Аан дойду Баана
Михалев Петр Иванович. Михалев Петр Иванович — Саха сиригэр гражданскай сэрии актыыбынай кыттыылааҕа.
Босиков Василий Афанасьевич. Босиков Василий Афанасьевич (5.12.1927–14.04.2011) — Музыка үрдүкү оскуолатын ректора (1993—2008), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
1928 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр Дүпсүн улууһугар төрөөбүтэ. 1960 сыллаахха Москубатааҕы култуура үнүстүүтүн бүтэрбитэ. 
1950 с. Дүпсэҕэ тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта. 1952 с. - Дүпсэ сэбиэтин бэрэстээтэлэ. 1953 сылтан - Бороҕоҥҥо култуура салаатын сэбиэдиссэйэ, Уус-Алдан райисполкомун дьокутаата. Үнүстүүтү бүтэрээт 1960 - 1962 сс. - Саха АССР култууратын министиэристибэтигэр култуура-сырдатар үлэ салаатын начаалынньыга, 1962 сылтан 1966 сыллаахха диэри - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта. 1966 - 1974 сс. - «Якуттеатр» холбоһук дириэктэрэ, 1974 - 1992 сс. - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта, 1992 - 1993 сс. - СӨ бырабыыталыстыбатын тэрээһиннэргэ кэмитиэтин (Национальный комитет по делам традиционных и официальных мероприятий) бэрэстээтэлэ. 
1993—2008 сс. — Музыка үрдүкү оскуолатын ректорынан үлэлээбит. 
Үс сүүстэн тахса ыстатыйа уонна 8 кинигэ ааптара.
Үтүө өйдөбүл.
2012 с. В. А. Босиков аата Музыка үрдүкү оскуолатыгар иҥэриллибит.
Бондарь Александр Васильевич. Бондарь Александр Васильевич (06.09.1952 — 20.11.2021) — Социалистическай Үлэ Геройа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ. Бондарь А. В. биригээдэтэ 
И. Н. Варшавскай биригээдэтин кытта 1984 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр 
БАМ тимир суолун Байкал уонна Амур силбэһиитигэр (Чита уобалаһын Балбухта арахсыыта) кыһыл көмүс звенону уурууга кыттыбыта.
Олоҕун олуктара.
маастарынан үлэлээбит.
1974 сыл муус устар 26 күнүгэр ЫБСЛКС XVII съеһигэр БАМ бүтүн Сойуустааҕы күргүөмнээх комсомол тутуутунан биллэриллибитэ. Съезд ЫБСЛКС XVII съеһин 
аатынан Бүтүн Сойуустааҕы этэрээти тэрийэргэ быһаарыы ылыммыта.
Ол сыл муус устар 27 күнүгэр БАМ-ҥа этэрээт бастакы десана тиийбитэ. Ыам ыйын 2 күнүгэр П. П. Сахно баһылыктаах этэрээт бөлөҕө вертолетунан Усть-Кут куораттан 
билиҥҥи Таюра станция турар сиригэр түспүтэ. Бу бөлөҕү кытта Бондарь барсыбыта.
Александр Бондарь биригээдэтэ үлэтинэн Бүтүн Сойууска биллибитэ. БАМ-ҥа үлэлэрин тимир суола ааһыахтаах сиригэр ойуур кэрдиититтэн, мас муосталары уонна уу 
ааһар турбаларын тутууттан саҕалаабыттара.
1983 сыллаахха Иркутскайдааҕы тимир суол транспорын инжннердарын институтун кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит.
1984 сыл атырдьах ыйыгар Бондарь биригээдэтэ Таксимо-Витим учаастакка биир суукка иһигэр 5400 м тимир суолун арҕаһын ууран аан дойду рекордун туруорбуттар. 
1984 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр Москва кэминэн 10 ч. 10 мүн. Александр Бондарь уонна Иван Варшавскай биригээдэлэрэ 
Чита уобалаһын Балбухта арахсыытыгар көрсөн, уон сыл тутуллубут БАМ тимир суолун ситимин холбууллар (БАМ тутуута 1989 сыллаахха бүтэн, магистраль толору 
туһаныыга киирбитэ). 
Ити кэннэ А. В. Бондарь БАМ-ҥа салгыы тутуу маастарынан, «Нижнеангарсктрансстрой» СМП-581 тэрилтэтигэр прорабынан, СМП-607 начальнигын солбуйааччытынан
үлэлээбитэ.
1986—1989 сс. — Забайкальеҕа Дорпрофсож бэрэссээдэтэлэ.
1993 сылтан Саха Сиригэр — Алдаҥҥа тутуу учаастагын прорабынан, Улак-Эльга суолун тутуутугар бөлөх начальнигынан, Балтийскай тутуу компаниятыгар генеральнай
директорынан уонна «ТрансСтройВосток» инжиниринговай корпорация сүрүн специалиһынан үлэлээбит.
2011 сыл сэтинньи 15 күнүгэр Бондарь салайыытынан Аллараа Бэстээххэ АЯМ тимир суолун кыһыл көмүс звенота ууруллубута.
Шарин Николай Иванович. Шарин Николай Иванович (1930-2015) — 1964 сыллаахха Саха АССР оскуолаларын түөрэтин нууччалыы үөрэтиигэ көһөрөөрү гыммыттарын тохтоппут киһи, учуутал, Саха АССР үөрэҕириитин миниистирэ (1962—1981). РСФСР үтүөлээх учуутала (1975), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
1964 с. үгүс автономнай өрөспүүбүлүкэлэр, олор истэригэр «Калмыкия, Чечня, Дагестан туруорсуулара» диэн ааттааннар, РСФСР Үөрэҕин министиэристибэтигэр национальнай оскуолаларга нууччалыы үөрэтиини маҥнайгы кылаастан саҕалыыр, төрөөбүт тылы предмет быһыытынан эрэ үөрэтэр боппуруос туруоруллубут. Ону дьүүллэһэргэ Москубаҕа автономнай өрөспүүбүлүкэлэр үөрэҕириигэ миниистирдэрин ыҥыран, анал мунньах оҥорбуттар. Онно үгүс автономнай өрөспүүбүлүкэлэр сөбүлэһэллэрин биллэрбиттэр, арай Татарстан, Башкирия уонна Саха сирин миниистирдэрэ итини утарбыттар. Шарин Н.И. мунньах кэнниттэн Саха АССР обкуомун I сэкирэтээрэ Гавриил Иосифович Чиряевтиин кэпсэппит. Чиряев ол кэнниттэн баартыйа Киин Кэмитиэтин кытта кэпсэтэн, боппуруоһу быһааттаран, түмүгэр “Особый учебный план татарской, башкирской, якутской школ” диэн докумуон баар буолбут.
Игнатьев Иннокентий Гаврилович. Игнатьев Иннокентий Гаврилович (төр. 1929) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара.
Саха общинатыгар бэтэрээннэр Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ (Москва). Көмөнү оҥорор «Эрэл» фонд Попечительскэй Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ.
Семенникова Варвара Константиновна. Варвара Константиновна Семенникова, кыыс аата Дьяконова (22.05.1890—09.03.2008) — 117 сааһыгар дылы (үс үйэҕэ) олорбут Саха Сирин биир кырдьаҕас олохтооҕо. Эбэҥки.
Олоҕун олуктара.
Варвара Константиновна 1890 сыллаахха ыам ыйын 10 күнүгэр (эргэ стилинэн) Эдьигээн улууһун Хатыҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. 1944 сыл бүтүүлэригэр булчут Алексей Семенников диэн, киниттэн 27 сыл балыс, киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. А. Семенников — иккис кэргэнэ. Киниттэн икки оҕоломмута, оҕолоро эдэр саастарыгар өлбүттэр. 58 сааһыгар 8 ыйдаах кыыс оҕону ииттэ ылбыт. Ол кэннэ өссө икки оҕону ииппит. Сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх.
2003 сыллаахха «Үйэ саас» Ытык бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Ону кытта 100 тыһ. харчынан бэлэх, 36 бриллианнаах симэх туттарыллыбыт.
Анаабыр улууһун киинигэр Сааскылаахха олорбута.
Money, Money, Money. «Money, Money, Money» () — 1976 сыллаахха Швеция ABBA бөлөҕүнэн суруллубут ырыа. Ырыа «Arrival», «ABBA Gold: Greatest Hits» альбомнарга киирэр, «Mamma Mia!» мюзиклга ылланар.
История.
«Money, Money, Money» ырыаны (рабочай аата  — «Gypsy Girl») Бенни Андерсон уонна Бьорн Ульвеус суруйбуттара. Ырыа 1976 сыл сэтинньитигэр тахсыбыта. «Dancing Queen» ситиһиитин хатылаан, улахан биһирэбили ылбыта. Биир өттүттэн, ырыа драматическай ис хоһооно уонна ырыаны толорооччу Анни-Фрид Лингстад вокала бэркэ дьүөрэлэһэн, ырыа ситиһиилэммитэ.
Хойут, ABBA үгүс ырыаларыгар курдук, «Money, Money, Money» ырыаҕа эмиэ клип уһуллубута. Клип режиссёра Лассе Халльстрём, хойут оҥорсубут клиптарыттан ABBA бөлөх бу «Money, Money, Money» видеота бастыҥ буоларын туһунан билиммитэ.
«Money, Money, Money» ырыа «Arrival» альбом үс бастыҥ хиттарыттан биирдэстэрэ буолбута, «Dancing Queen» уонна «Knowing Me, Knowing You» кэккэ. Австралияҕа бу ырыа сүрдээх күүрээни тардыбыта, алта нэдиэлэни быһа № 1 буолбута.
Ырыа Бельгия, Франция, Нидерланды, Арҕаа Германия, Мексика уонна Саҥа Зеландия чартарыгар бастакы миэстэлэри ылаталаабыта, ону кытары Норвегияҕа, Ирландияҕа, Швейцарияҕа, Австрияҕа уонна Улуу Британияҕа бастыҥ үс ырыа ахсааныгар киирбитэ.
Михайлов Владимир Африканович. Влади́мир Африка́нович Миха́йлов (төр. алтынньы 8 1953, Марба, Сунтаар улууһа) — Сунтаар улууһун «Кириэстээх» тыа хаһаайыстыбатын кооперативын ыанньыксыта. Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера. Бочуот уордьанын кавалера.
Олоҕун олуктара.
Владимир Африканович 1953 сыл алтынньы 8 күнүгэр Марба с. (билиҥҥитэ Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгин Бордоҥ с.) төрөөбүт. Бордоҥ орто оскуолатын бүтэрээт, Бордоҥ совхозка ыанньыксытттабыт.
1979 сылтан — «Маяк» ферма ыанньыксыта.
IX (1971—1975), X (1976—1980) уонна XI (1981—1985) пятилеткалар түмүктэринэн Владимир Африканович үүт ыамыгар улууһугар уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэҕэ үрдүк көрдөрүүлэммит, биир ыанар ынахтан 4250 кг үүт ыанарын ситиспит.
ССРС Үрдүк Сүбэтин Президиумун уураахтарынан 1976, 1983 уонна 1990 сыллардаахха үүт ыамыгар бигэлээх көрдөрүүлэрин уонна өр сыллаах туһалаах үлэтин иһин Үлэ Албан аатын уордьанын үс степеннэринэн наҕараадаланан, бу уордьан толору кавалера буолбут.
2000 сылтан «Кириэстээх» кооперативка үлэлиир.
Владимир Африканович тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр 40-н тахса сыл үтүө суобастаахтык, күргүөмнээхтик үлэлиир, кооператив бастыҥ үлэһитэ, эдэр ыанньыксыттары үөрэтэр.
2013 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга улахан өҥөтүн, үлэҕэ үрдүк ситиһиилэрин уонна өр сыллаах кыһамньылаах үлэтин иһин Российскай Федерация Президенын Ыйааҕынан Бочуот уордьанынан наҕараадаламмыта..
Сунтаар улууһугар олорор.
Лира (харчы). Ли́ра (, — фунт) — хас да дойду туттар харчыта. Билигин Турция валютата, Ливан уонна Сирия валюталара (соторутааҕыта, евроҕа көһүөр дылы, өссө Кипр туттар этэ) нууччалыы фунт диэн ааттаналлар эрээри, ол гынан баран дойдуларын бэйэлэрин иһигэр лира диэн ааттаналлар. 
Соторутааҥҥа дылы Италия лирата Италия, Ватикан уонна Сан Марино туттар валюталара этэ, Мальта валютата эмиэ лира этэ. Бары 4 иллэр евроҕа көспүттэрэ. 
Израильга олохтоох валюта быһыытынан 1952 с. балаҕан ыйын 9 — 1980 с. олунньу 24 дылы туттулла сылдьыбыт израиль фунта израиль лирата () диэн ааттанар эбит. Иврит тылыгар "лира" () фунт диэн өйдөбүллээх; валюта Англия мандаатыгар сыппыт Палестина валютатыттан — палестина фунта (, ) ааттаммыт эбит.
Харчы суолтата. Харчы — туох баар табаар сыанатын быһаарар уонна атастаһарга суолталаах уопсай эквивалент.
Э. К. Пекарскай маннык быһаарар: «Харчы-хаччы, хатчы (түүрк: карчы — кириэс, кириэс оҥоһуулаах фигура)». Манна салгыы суруллубут «Квадратнай плитка — сылгы саамай эмис чааһыттан ылыллыбыт түөрт муннуктаах куһуок ааттанар».
Макс Фармер «харчы» диэн тылы турок «xards» (дохуот, хаһаайыстыбаннай ороскуот) диэн тылын кытта сибээстиир.
Былыр араас омуктар сорох ардыгар киһи үөйбэтэх-ахтыбатах дьикти харчыланаллара. Пржевальскай айанныырын саҕана Монголияҕа ньирэй хаана иҥэриллибит кирпииччэ чэй харчы суотугар сылдьара. Өссө ыт аһыыта, киһи-сүөһү чөмчөкөтө, табах о.д.а. харчы быһыытынан туттулла сылдьыбыттар.
Бытархай харчы формата да араас: түөрт муннуктаах, ньолбоҕор, төгүрүк, алта уонна уон икки кырыылаах. Манна даҕатан эттэххэ, монголлар харчылара «тугрик» диэн, ол эбэтэр «төгүрүк» диэн суолталаах.
А. И. Гоголев «Якуты» диэн үлэтигэр XVIII үйэтинээҕи киһи уҥуоҕуттан кытай манньыаттара булуллубуттарын туһунан суруйбут. Ол аата сахалар нуучча эрэ харчытын буолбакка, атын омук харчытын эмиэ туһаммыттарын туоһулуур.
XVI—XIX үйэлэргэ Саха сиригэр эргиэн сайдыбыта. Саха сирин түүлээҕэ аан дойду рыногар биллибитэ.
1911 с. ыам ыйыгар Дьокуускайга бастакы баан арыллыбыта. Баан суох бириэмэтигэр баайдар манньыаттарын сиргэ кистиир түгэннэрэ баара. Ол кистээбит манньыаттара (кылааттара) кэлин булуллубуттара.
1919—1921 дылы Саха сиригэр арыгы этикеткалара харчыны солбуйа сылдьыбыттааҕа биллэр. Олору Алексей Алексеевич Семенов (кэлин Республика наркомфина буолбут) таһаара сылдьыбыт.
Гражданскай сэрии бүтэрин кытта, 1921 с. бастакы советскай харчы бэчээттэнэн барбыта.
1961 с. Советскай Союзка харчы реформата буолбута: 1, 2, 3, 5 бытархай харчылар, 1 солкуобай алтаннаах никель манньыаттар тахсыбыттара.