mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Маак Ричард. Маак Ричард Карлович (), натуралист, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи, педагог (1825 сыл балаҕан ыйын 5 күнэ, Аренсбург (билигин — Курессааре, Эстония) — (1886 сэтинньи 13 (аныгы истиилинэн сэтинньи 25) күнэ, Петербург).
Санкт-Петербург университетыгар үөрэммитэ, учууталлаабыта, Иркутскай губернияҕа училищелар инспектордара буолбута. Хас да экспедицияны тэрийэн ыыппыта — ол иһинэн Саха сирин Бүлүү уокуругар (1853—1855 сыллардаахха), аан маҥнай Бүлүү, Чуона, Өлүөхүмэ тардыыларын айылҕатын, геологиятын уонна олохтоохторун чинчийбитэ. Ону таһынан Амур уонна Уссури өрүстэр тардыыларын чинчийбитэ. 
Бүлүүтээҕи экспедиция.
Р. Маак 1853 с. муус устарыгар Нуучча географияҕа уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатыгар үлэһит чилиэнинэн киирбит. Бу сыл Бүлүүтээҕи экспедицияны баһылаабыт. Бу экспедиция география, история, этнография, статистика уонна килиимэт өттүттэн үөрэтиэхтээх эбит.
Этэрээккэ өссө байыаннай топограф А. К. Зондгиген, препаратор М. Фурман киирбиттэр, Саха сиригэр кинилэргэ А. П. Павловскай диэн учуутал кыттыспыт. 1854 с. тохсунньутугар Иркутскайтан тахсан, Дьокуускайынан муус устарга Бүлүү өрүс төрдүгэр тиийбиттэр. От ыйын саҥатыгар Таас диэн сиргэ сылдьыбыттар, бу ый 5 суругар Сунтаарынан Иркуутскайга этногрфияҕа уонна айылҕаҕа сыһыаннаах коллекция ыытарга бэлэмин туһунан суруйар. Холобур суруйар: «в Нюрбинской долине я занимался обзором геогностических пород, собирал растения и этнографические предметы. Следуя отсюда обратно, я долгом почел заехать к якуту Ноговицыну, известному по особой ревности к распространению хлебопашества, он имеет большое хозяйство и труды его вполне замечательны».
Онтон экспедиция икки аҥыы арахсыбыт, Павловскай Марха өрүскэ барбыт, оттон Маак бөлөҕө Өлөөн өрүскэ барбыт. Хуриҥда күөлгэ тиийэ сылдьан баран Бүлүү өрүһүнэн түһэ сатаабыттар, да тымныйан ол кыаллыбатах. Ыарахан 800 биэрэстэлээх суолунан экспедиция 1854 с. ахсынньы 25 Чона өрүс төрдүгэр тиийэр. Онтон 1855 с. тохсунньутугар Сунтаарга тиийэн Павловскай бөлөҕүн кытта холбоһор. Бу тухары Иркутскайга суруктары суруйар.
Сунтаартан экспедиция Өлүөхүмэҕэ көһөр, уонна 1855 с. олунньутугар Иркутскайга төннөр.
Маак аатынан ааттаммыт үүнээйилэр.
Маак урут биллибэтэх үүнээйилэри арыйбыт уонна үөрэппит. Сорох үүнээйилэр кини аатын сүгэллэр:
Өссө маны көр.
Маак Бүлүүтээҕи экспедицията (1854 — 1855 сс.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Харбин. Харбин (Кытайдыы: толору - 哈爾濱 Hā'ěrbīn, кылгатыллыбыт - 哈尔滨 Hā'ěrbīn) — Кытай хотугулуу-илиҥҥи Хэйлундзян (Толору кытайдыы - 黑龍江, кылгатыллыбыт - 黑龙江 Hēilóngjiāng) провинциятын киинэ.
Харбин администрацияларынан маннык арахсар: 
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 9,5 мөлүйүөн киһи.
Остуоруйаттан.
Куорат 1898 сыллаахха Трансманчжурия магистралыгар станция быһыытынан үөскээбитэ, ол иһин куорат эргэ өртө Сибиир куораттарын майгыннатар. 
Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаттан дворяннар, апыһыардар, "үрүҥнэр" күрээбиттэрэ уонна куорат сайдыытыгар олук уурбуттара.
1932 сыллаахха куораты Дьоппуоннар ылбыттара. 
1945 сыллаахха кыһыл армия босхолообута. Кытай сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах этэ.
Михайлова Марта Георгиевна. Михайлова Марта Георгиевна — филология билимнэрин кандидата, СГУ профессора. Саха Сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Мэҥэ Хаҥаласка Майаҕа 1938 с. кулун тутар 17 күнүгэр төрөөбүт. Орто оскуоланы Дьокуускайга бүтэрбит (№ 9). 1961 с. СГУ гуманитарнай факультетын нуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбит. 
Үөрэнэ сылдьан уопсастыбаннай улэҕэ күргүөмнээхтик кыттыбыта, хомсомуолга үлэлээбитэ, суруналыыстыкаҕа холоммута, устудьуон наукаҕа уопсастыбатыгар кыттыбыта. Сталин, онтон Ленин стипендиата этэ, «Молодежь Якутии» өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар устудьуоннар салааларын ыыппыта, Саха Сирин комсомолун обкомун бюротун чилиэнэ этэ. 
Үөрэҕин бүтэрэн баран нуучча уонна омук литератууратын кафедратыгар ассистенынан анаммыта. Биир сылынан 1962 с. «История русской литературы» специальноска аспирантуураҕа киирбитэ, онтун бүтэрэн баран, с 1965 с. кафедратыгар салгыы үлэлээбитэ. 1971 с. МГУ нуучча историятын кафедратыгар стажировкаламмыта, 1972 с. кандидат диссертациятын «Поэзия сибирской ссылки 80—90-х годов XIX века» тиэмэҕэ көмүскээбитэ.
1982—1987 сс. нуучча уонна омук литератууртын кафедратын сэбиэдиссэйэ. 1995 с. алтынньытыгар кафедра профессорынан бигэргэммитэ. 
Кэргэнэ биллиилээх поэт Алексей Михайлов.
Тибиэт. Тибиэт (тибиэттии བོད་, кытайдыы 西藏) диэн Азия хаптал хайалаах региона. Хималайаттан хоту баар. Тибиэт дьоно олороллор. Үрдэлэ 4,900 м, Сир ордук үрдүк региона буолар. Тибиэт урут тутулуга суох дойду этэ уонна араас хоруоллуктарга уонна иллэргэ арахсара. Билигин Кытай бас билэр сирэ.
Божедонова Анастасия Николаевна. Божедонова Анастасия Николаевна — CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, социология билимнэрин кандидата.
СӨ бэрэсидьиэнин Ыал уонна оҕо дьыалаларын Кэмитиэтин салайааччыта буола сылдьыбыт, билигин Канаадаҕа олорор.
Уус-Алдан улууһун Чэриктэй нэһилиэгэр 1948 сыл кулун тутар 18 күнүгэр төрөөбүт. Оскуоланы туйгуннук бүтэрбит. Саха судаарыстыбаннай университетын "омук тылын учуутала" диэн идэҕэ үөрэнэн бүтэрбит. Дьокуускай 20 уонна 14 оскуолаларыгар учууталлаабыт, завучтаабыт. ГУНО инспектор-методииһынан үлэлээбит. ЮНЕСКО СӨ национальнай кэмитиэтин бэрэстээтэллэриттэн биирдэстэринэн үлэлээбит. 
1993 сыллаахха Саха өрөспүүбулүкэтин бэрэсидьиэнин иһинэн үлэлиир Ыал, дьахтар,оҕо кыһалҕаларын уонна демография политикатын Кэмитиэтин салайааччыта буолбут «Дети Саха-Азия» пуонданы салайбыт. 
Билигин Анкориджка (Аляска, АХШ) Хотугу форум секретариатыгар СӨ бэрэстэбиитэлэ.
Одьуогун. Одьуогун өрүс. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 523 км., тардыытын иэнэ 24300 км². Муома сискэ бастаах "Сулуккан" уонна "Дөлькү" үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар. 
Тардыытыгар 908 км² уопсай иэннээх 2800 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Сүрүн салаалара: уҥаттан "Дойду", "Хуоска"; хаҥастан "Бургалыы", "Арҕаа Кыҥырайдаах", "Чөчөлүгүн" уонна "Силэп".
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Зырянка (өрүс). Зырянка өрүс. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 299 км., тардыытын иэнэ 7310 км². Гарымчаан сискэ бастаах. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥаттан "Сибик".
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Омолоон. Омолоон өрүс. Халыма уҥа салаата. Уһуна 1114 км., тардыытын иэнэ 113000 км². Магадан уобалаһыгар Халыма үрдэлигэр бастаах. 
Дьүкээгир хаптал хайалаах сирин илин өртүнэн устар. Чукотка автономиялаах уокуругар киирэн ылар. Алын тардыыта Халыма намталынан устар. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Сүрүн салаалара: уҥаттан "Молоҥдаах", "Олойчаан", "Олой"; хаҥастан "Кедон".
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Неоген. Неоген — геология периода, Кайнозой кэнниттэн иккис период. 23,03 мөлүйүөн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 2,58 мөлүйүөн сыл нөҥүө бүппүтэ. 
Устата 23 мөлүйүөн сыл. Үүттээх харамайдар салгыҥҥа уонна байҕалга салҕыы сайдаллар – кит уонна абааһы үрүмэччитэ үөскүүллэр. 
Плаценталаахтар атын харамайдары периферияҕа ыган таһаабыттар. Оччотооҕу фауна билиҥҥигэ олус майгынныыр. 
Ол гынан баран мастадоннар уонна батас тиистээх баабырдар өссө олохтон туоруу иликтэр. Бөдөҥ көппөт көтөрдөр сабыдыаллара киэҥ.
Период (геология). Геология периода — геохронология шкалатыгар эраны арыттыыр кэрчик.
Геохронология шкалатыгар периодтар үксүнэн эпохаларга бытарыйаллар.
2004 сыллаахха Аан Дойдутааҕы геология холбоһуга Неопротерозой эраҕа Эдиакарий периоды билиммит, 130 сылга маҥнайгы билиниллибит период.
Ахсынньы 1. Ахсынньы 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 335-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 336-c күнэ). Сыл бүтүө 30 күн баар.
Ахсынньы 2. Ахсынньы 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 336-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 337-c күнэ). Сыл бүтүө 29 күн баар.
Ахсынньы 3. Ахсынньы 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 337-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 338-c күнэ). Сыл бүтүө 28 күн баар.
Ахсынньы 4. Ахсынньы 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 338-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 339-c күнэ). Сыл бүтүө 27 күн баар.
Ахсынньы 5. Ахсынньы 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 339-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 340-c күнэ). Сыл бүтүө 26 күн баар.
Ахсынньы 6. Ахсынньы 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 340-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 341-c күнэ). Сыл бүтүө 25 күн баар.
Ахсынньы 7. Ахсынньы 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 341-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 342-c күнэ). Сыл бүтүө 24 күн баар.
Ахсынньы 9. Ахсынньы 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 343-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 344-c күнэ). Сыл бүтүө 22 күн баар.
Ахсынньы 8. Ахсынньы 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 342-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 343-c күнэ). Сыл бүтүө 23 күн баар.
Ахсынньы 10. Ахсынньы 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 344-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 345-c күнэ). Сыл бүтүө 21 күн баар.
Ахсынньы 11. Ахсынньы 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 345-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 346-c күнэ). Сыл бүтүө 20 күн баар.
Ахсынньы 12. Ахсынньы 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 346-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 347-c күнэ). Сыл бүтүө 19 күн баар.
Ахсынньы 13. Ахсынньы 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 347-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 348-c күнэ). Сыл бүтүө 18 күн баар.
Ахсынньы 15. Ахсынньы 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 349-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 350-c күнэ). Сыл бүтүө 16 күн баар.
Ахсынньы 16. Ахсынньы 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 350-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 351-c күнэ). Сыл бүтүө 15 күн баар.
Ахсынньы 14. Ахсынньы 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 348-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 349-c күнэ). Сыл бүтүө 17 күн баар.
Ахсынньы 17. Ахсынньы 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 351-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 352-c күнэ). Сыл бүтүө 14 күн баар.
Ахсынньы 18. Ахсынньы 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 352-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 353-c күнэ). Сыл бүтүө 13 күн баар.
Ахсынньы 19. Ахсынньы 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 353-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 354-c күнэ). Сыл бүтүө 12 күн баар.
Ахсынньы 20. Ахсынньы 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 354-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 355-c күнэ). Сыл бүтүө 11 күн баар.
Рассоха. Рассоха өрүс. Дьаһаак өрүс хаҥас салаата. Уһуна 254 км., тардыытын иэнэ 8820 км². Улахан Чиистай сис илин эниэтигэр бастаах. Гэрмычаан, Муома уонна Арҕаа Таас систэри быһа охсор. 
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Березовка (өрүс). Березовка өрүс. Халыма уҥа салаата. Уһуна 517 км., тардыытын иэнэ 24800 км². Магадан уобалаһыгар 
Дьүкээгир хаптал хайалаах сиргэ бастаах.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 2000 күөл баар. 
Сүрүн салаалара: уҥаттан "Сивер", "Супри"; хаҥастан "Летняя".
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өньүүй. Өньүүй өрүс. Халыма өрүс уҥа салаата. Чукотка автономиялаах уокурукка бастаах "Кыра Өньүүй" уонна "Улахан Өньүүй" өрүстэр холбоһууларыттан саҕаланар.
Уһуна 8 км, тардыытын иэнэ 107000 км². Тардыытыгар 705 км² уопсай иэннээх 7000 күөл баар
Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 650 м³. "Аал сырыыта" баар.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эбэҥкилэр. Эбэҥкилэр — омуктар.
Бүгүҥҥү күҥҥэ Өлүөхүмэ, Уус-Маайа, Эдьигээн уонна Алдан улуустарыгар 15 тыһыынчаттан арыый тахсар ахсааннаах эбэҥкилэр олороллор, ол эбэтэр кинилэр Арассыыйа эбэҥкилэрин 42%-гар чугаһыыр ахсааннаахтар. 2002 сылга ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн Арассыыйаҕа 35 527 эбэҥки олороро.
Омук сиригэр олорор Эбэҥкилэр.
Эбэҥкилэр Арассыыйаттан ураты атын дойдуларга эмиэ олороллор.
Хара Уулаах (өрүс). Хара Уулаах өрүс. Уһуна 185 км., тардыытын иэнэ 5350 км². Баһа Хара Уулаах сискэ бастаах, Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотугар түһэр. 
Тардыытыгар 1000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. 
Хаҥастан "Ойуун Үрэҕэ" (54 км), уҥаттан "Богучаан" (61 км.) салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сиэллээх. Сиэллээх өрүс. Уһуна 352 км., тардыытын иэнэ 8700 км². Баһа уонна сүүрээнэ Дьааҥы - Индигир намталга баар, Лаптевтар байҕалларын Сиэллээх тамаҕар түһэр. 
Тардыытыгар 6000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. 
Хаҥастан "Сыгынастаах" (90 км), уҥаттан "Сүүрүктээх" (235 км.) салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Балыктаах. Балыктаах өрүс. Олгуйдаах арыыга баар өрүс. Уһуна 205 км., тардыытын иэнэ 4110 км². Илин Сибиирдээҕи байҕал "Смирницкай" хомотугар түһэр.
Тардыытыгар 150 күөл баар. Балаҕан ыйыттан от ыйыгар диэри тоҥ. 
Сүрүн салаалара: уҥаттан "Туора Үрэх" (63 км.), "Дьириҥ" (69 км.); хаҥастан "Тихая" (53 км.) уонна "Кустаах Үрэх" (83 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саҥа үрэх. Саҥа Үрэх. Лаптевтар байҕалларын Уомуллаах тамаҕар түһэр. Уһуна 303 км., тардыытын иэнэ 2840 км².
Дьааҥы - Индигир намтал хотугу уһугар баар "Үрүҥ Хаастаах" диэн үрдэлгэ бастаах. Тардыытыгар 1000 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥастан биир бөдөҥ "Чахма" (56 км.) диэн салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хоромой. Хоромой өрүс (, Хромая?) — Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр устар өрүс (үрэх). 
Уһуна 711 км (сорох сиргэ 685 км дэнэр), тардыытын иэнэ 19700 км². Полоуснай томторооттон (Полоусный кряж) түһэр Тэмтэкэн (?) уонна Немалак (?) Араҥас диэн үрэхтэр силбэһиилэриттэн үөскүүр, Дьааҥы - Индигир намталынан устар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал Хрома тамаҕар (Хромская губа) түһэр. 
Тардыытыгар 1333 км² уопсай иэннээх 8000 күөл баар, олортон ордук бөдөҥнөрө: Солунтах, Уһун-Уулах-Түбэтэ, Туоран-Күөл, Сүүрүктээх, Холоруктаах. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри мууһунан бүрүллэр. Курдат тоҥор.
Хаҥастан икки бөдөҥ салаалаах "Тэҥкэли" (119 км.) уонна "Үрүҥ Уулаах" (314 км.)
Кэрэхсэбиллээх чахчылар.
2009 сыллаахха Аллайыаха улууһугар ууттан 9 миэтэрэ үрдүккэ кытыл үөһээ өттүттэн 2 миэтэрэ кэриҥэ аллара араҥаҕа 6-7 ыйыгар өлбүт "Хоромой сэлиичээнэ" () көстүбүтэ. Уһуна 158,5 см, арҕаһынан үрдүгэ — 60 см, ыйааһына — 100 кг кэриҥэ).
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Үрүҥ Уулаах. Үрүҥ Уулаах өрүс. Хрома өрүс хаҥас салаата. Уһуна 314 км., тардыытын иэнэ 6210 км².
Баһа "Үрүҥ Уулаах" күөлгэ баар уонна Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 1600 күөл баар.
Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥастан "Абааһылаах Сээн" (50 км.) диэн салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Үөлэ. Үөлэ өрүс. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 19200 км². Баһа Хотугу Сибиир намталыгар баар уонна Лаптевтар байҕалларын Анаабыр тамаҕар түһэр.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥастан "Хаҥалас Үөлэ" (244 км.), "Хатыгын Үөлэтэ" (171 км.), "Тиистээх Үрэх" (143 км.); уҥаттан "Салҕа" (134 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хаастаах. Хаастаах өрүс. Уһуна 278 км., тардыытын иэнэ 5980 км². Дьааҥы - Индигир намталынгар бастаах уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал Хаастаах тамаҕар түһэр.
Тардыытыгар 418 км² уопсай иэннээх 3000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Уҥаттан икки бөдөҥ салаалаах "Мутная" (110 км.) уонна "Чайхана" (115 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Большая Куропаточья. Большая Куропаточья өрүс. Уһуна 391 км., тардыытын иэнэ 6240 км². Халыма намталыгар бастаах, Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр. Төрдө эстуарийдаах.
Тардыытыгар 260 км² уопсай иэннээх 2300 күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Большая Чукочья. Большая Чукочья өрүс. Уһуна 758 км., тардыытын иэнэ 19800 км². Уһун Күөлгэ бастаах, Халыма намталынан устан баран Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр.
Тардыытыгар 3600 км² уопсай иэннээх 11500 күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥастан икки бөдөҥ салаалаах "Өлүөрэ" (226 км.) уонна "Сэмэн Үрэх" (121 км.); Уҥаттан "Слава Үрэҕэ" (106 км.)
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Шаньдун. Шаньдун (山东, Shāndōng) — Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтин провинцията.
Ахсынньы 21.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;375567&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-12-20T23:22:21Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HalanTul&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;/* Бэлиэ күннэр */&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;393077&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ахсынньы 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 355-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 356-c күнэ). Сыл бүтүө 10 күн баар.
Ахсынньы 22. Ахсынньы 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 356-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 357-c күнэ). Сыл бүтүө 9 күн баар.
Ахсынньы 23. Ахсынньы 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 357-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 358-c күнэ). Сыл бүтүө 8 күн баар.
Ахсынньы 24. Ахсынньы 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 358-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 359-c күнэ). Сыл бүтүө 7 күн баар.
Ахсынньы 25. Ахсынньы 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 359-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 360-c күнэ). Сыл бүтүө 6 күн баар.
Ахсынньы 26. Ахсынньы 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 360-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 361-c күнэ). Сыл бүтүө 5 күн баар.
Ахсынньы 27. Ахсынньы 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 361-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 362-c күнэ). Сыл бүтүө 4 күн баар.
Ахсынньы 28. Ахсынньы 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 362-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 363-c күнэ). Сыл бүтүө 3 күн баар.
Ахсынньы 29. Ахсынньы 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 363-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 364-c күнэ). Сыл бүтүө 2 күн баар.
Ахсынньы 30. Ахсынньы 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 364-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 365-c күнэ). Сыл бүтүө 1 күн баар.
Ахсынньы 31. Ахсынньы 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 365-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 366-c күнэ). Сыл бүтэhик күнэ.
Күн Таас. Күн Таас диэн сис. Черскэй хайаларын систематын уһук хоту сиһэ. 
Хотугу эниэтэ Дьааҥы - Индигир намталга кубулуйаллар. Манна "Додомо" уонна "Нуучча" диэн Чондоон өрүс салаалара уонна "Тэҥкэли" өрүс бастаахтар.
Уһуна 90 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1242 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ирбэт тоҥ. Ирбэт тоҥ эбэтэр "криолитозона" сорҕото, сайын ситэ ууллубат тоҥ буор. Сиргэ 35 мөл км² иэннээх сиргэ тарҕанар, Аляска, Канада, Азия, Эуропа хотугулуу өртүлэрэ, Хоту океан арыылара.
Ирбэт тоҥ тарҕаныыта — сир хаҕын үөһээ өртүн температурата өр кэмҥэ (2 - 3 тыһыынча сыл) 0° үрдүк тахсыбат. Ирбэт тоҥҥо сир уута мууһуран турар, ол халыҥа 1000 м. тиийиэн сөп.
Ирбэт тоҥ сир уопсай кураанах сир иэниттэн 25% ылар. Аустралияҕа уонна Африкаҕа эрэ суох. Улахан аҥара кэнники мууһуруу эпоха удьуора уонна билигин бытааннык ирэн эрэр. Ирбэт тоҥҥо айылҕа гааһа үөскүөн сөп.
Ирбэт тоҥу маҥнай чинчийбиттэринэн буолаллар нуучча XVII үйэтээҕи Сибиири сэриилээн ылааччылар. Нуучча ыраахтааҕытыгар суруктарыгар сайын буор икки эрэ миэтир ирэр дииллэр этэ.
Ирбэт тоҥу наука өртүнэн үөрэтиини "Сумгин М.И." 1927 сыллаахха саҕалаабыта. . 
Арассыыйа сирин 65% - ирбэт тоҥ. Сибииргэ уонна Уһук Илин хоту өртүгэр киэҥник тарҕаммыт. Саха сирэ барыта ирбэт тоҥ зонатыгар сытар. Бүлүү өрүс баһын диэкки дьириҥэ 1370 м., Итини 1982 сыл олунньутугар быһаарбыттара.
Саха сиригэр тутууга, геологияҕа ирбэт тоҥу учуоттуур булгуччулаах. Төһө да проблеманы үөскэтэр буолан баран, туһата эмиэ баар. Саха сирин олохтоохторо аһылыгы өр болдьоххо угаллар. Ирбэт тоҥҥо дьириҥ карьердары хаһыахха сөп, холобур алмаас трубкалары.
Чукотка байҕала. Чукотка байҕала. Хоту океан кытыы байҕала. Чукотка тумул арыы уонна Аляска икки ардыларынан сытар. Арҕаа Лонг силбэһиитэ Илин Cибиирдээҕи байҕалы кытта холбуур, Илин Барроу тумул аттыгар Бофорт байҕалын кытта холбоһор, соҕуруу Беринг силбэһиитэ Чуумпу океан Беринг байҕалын кытта холбуур.
Иэнэ 595 000 км². 56 % түгэҕин иэнэ 50 м. чычаас. Ордук дьириҥэ 1256 м тиийэр байҕал хоту өртүгэр. Уу температурата сайын 4 - 12 °C, кыһын −1,6 −1,8 °C. Хомолор: Колючинскай тамах, Коцебу хомото. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри муустаах. 
Байҕалга маннык арыылар бааллар: Врангель арыыта, Геральд арыыта, Колючин арыыта.
Бөдөҥ муора порттара — Уэлен (Арассыыйа), Барроу (АХШ).
Геология эпохата. Геология эпоха — геохронология шкалатын кээмэйэ, период сорҕото, уйэлэрдээх.
Криогений. Криогений, (гириэктии kryos — муус, genesis — төрөөһүн) — Неопротерозой иккис периода. 720 мөл сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна 635 мөл сыл нөҥүө бүппүтэ. 
Сүрүн түгэнинэн буолбута Сир остуоруйатыгар ордук улахан мууһуруу, экуаторга тиийэ (Snowball Earth гипотеза).
Рубидиум. Рубидиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Rb уонна атом нүөмэрэ 37.
Сезиум. Сезиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Cs уонна атом нүөмэрэ 55.
Франсиум. Франсиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Fr уонна атом нүөмэрэ 87.
Солох сир метал. Алкалин сир металлар диэн периодик табыл 2 бөлөҕүн химия элеменнара: бериллиум (Be), магнезиум (Mg), калсиум (Ca), стронсиум (Sr), бариум (Ba) уонна радиум (Ra).
Бериллиум. Бериллиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Be уонна атом нүөмэрэ 4.
Магнезиум. Магнезиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Mg уонна атом нүөмэрэ 12, атом ыйааhына 24.3050 уонна бүтүн аhыйыытын нүөмэрэ +2. Алкалин сир металлартан биирдэстэрэ.
Калсиум. Калсиум диэн химия элемена, Биһиэхэ кальций диэн аат тарҕаммыт. Бэлиэтэ Ca уонна атом нүөмэрэ 20. Атом маассата 40.078. Калсиум сымнаҕас алкалин сир метал. Сир хаҕыҕар уонна байҕал уутугар тарҕаныытынан бэhис элемент.
Калсиум бүтүн тыыннаах организмнарга баар. Калсиум Ca2+ иона саанык физиологиятыгар хамсааhыннарыттан элбэх бырассыастар бараллар. Үгүс харамайдар уҥуохтарын уонна сииннэрин минерализацияларыгар сүрүн матырыйаал. Хас биирдии киһиэхэ 1 кг. кэриҥа кальций баар.
Калсиум (кальций) элемен айлҕаҕа.
Айылҕаҕа олус тарҕаммыт элемент. Оксигены, сераны, галогеннары кытта чэпчэкитик холбоһор.
Нэмкучаан.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-03-20T06:58:53Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;'Нэмкучаан сис. Черскэй хайаларын систематын хоту…' ыйааһыннаах саҥа сирэй оҥоһулунна&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;37419&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Нэмкучаан сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүгэр баар сис. Манна Лаптевтар байҕалларыгар түһэр Чондоон уонна Индигир салаата Уйаандьы бастаахтар.
Устата 100 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1025 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Стронсиум. Стронсиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Sr уонна атом нүөмэрэ 38.
Силээннээх (сис). Силээннээх сис. Черскэй хайаларын хотугу өртүгэр баар сис. Индигир салаалара Уйаандьы уонна Силээннээх билирдэрэ буолар.
Хотуттан соҕуруу 200 км. усталаах. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1461 м. тиийэр. Хорҕолдьун үөскээбит сирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бариум. Бариум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ba уонна атом нүөмэрэ 56.
Радиум. Радиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ra уонна атом нүөмэрэ 88.
Иргичээн. Иргичээн сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ. Индигир салаата Силээннээх уонна Уйаандьы салаата "Иргичээн" билирдэрэ буолар.
Устата 120 км. кэриҥэ. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1320 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
"Якутская АССР", словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сычуань. Сычуань (кытай. 四川省) диэн Кытай арҕаа өттүгэр сытар провинция. Киин куората - Чэнду.
Чэнду. Чэнду (кытай. 成都) диэн Кытай соҕуруулуу арҕаа өттүгэр сытар куорат, Сычуань провинция киин куората.
Лэшань. Лэшань, Кытайга баар биир улахан хайа. Сычуань улууһугар баар. Элбэх тыалар.Кыыллар. Паанда баар.
Цзянсу. Цзянсу улууһа, Кытай илин өттүгэр баар улуус. Дьонун ахсаана - 109 млн. Киин куората - Нанкин.
Нанкин. Нанкин (), Кытай илин өттүгэр сытар биир улахан куорат. Цзянсу улууһун киин куората буолар уонна саамай улахан куората. Дьонун ахсаана - 9 млн, пригороднай зонанан аахтахха - 70 млн. Нууччалыы эттэххэ "плотно заселённай" регионна киирэр.