mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
BASIC. BASIC (Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code) диэн үрдүк таhымнаах программалааhын тылларын ыала. 1964 с., Дартмут колледжыгар (Нью Хэмпшир, АХШ) Дьон Дьордь Кемень уонна Томас Юдьин Куртц айбыттара, студеннары көмпүүтэргэ үлэлииргэ үөрэтэр соруктаах. BASIC уонна кини араастара 1970-с сс. бүтүүлэригэр - 1980 сс. микрокөмпүүтэрдэргэ киэҥник туттуллар буолбуттара. Тыл күн бүгүҥҥээҥҥи дылы киэҥ туттуулаах, киниттэн араас диалектар уонна саҥа тыллар сайдан тахсыбыттара (олор ахсааннарыгар Microsoft Visual Basic). 2006 туругунан, .NET платформа айааччыларын 59% Visual Basic тылы тутталлар эбит.
BASIC аҕыс принциптара:
C (программалааhын тыла).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281441&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-11T11:14:49Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Legobot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 1 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;285493&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
C диэн 1972 с. Bell Telephone Laboratories үлэhитэ Дэннис Ритчи Unix операциялыыр системаҕа анаан айбыт бүтүн туттуулаах көмпүүтэр программалааhын тыла.
C ордук биллиилээх программалааhын тылларыттан биирдэстэрэ буолар. Араас софтуэр платформаларыгар киэҥник туттуллар. C атын биллэр программалааhын тылларыгар улахан дьайыылаах, бастатан туран C++.
C++. C++ диэн бүтүн соруктаах программалааhын тыла. Тылы 1979 Bell Labs үлэhитэ Бёрн Страуструп айбыта, ""C with Classes" диэн ааттаах C программалааhын тылыгар кэҥэтии курдук. 1983 "C++" диэн ааттаммыта.
C++ софтуэр индустриятыгар олус киэҥник туттуллар тыл буолар.
Философията.
Бьярне Страуструп "The Design and Evolution of C++"" (1994) диэн кинигэтигэр C++ айааhынын сорох сиэрдэрин суруйбут:
C Sharp.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;281443&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2020-04-19T22:00:33Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;DannyS712&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;Update syntaxhighlight tags - remove use of deprecated &lt;source&gt; tags&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;352373&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
C# ("Cи шарп" диэн этиллэр) — функционал, императив, бүттүүн, объекка ыйдарыылаах уонна компонеҥҥа ыйдарыылаах программалааhын дисциплиналарын холбуур программалааhын тыла. Microsoft корпорация .NET платформаларын эбииликтэрин айааhынын сүрүн тылын быhыытынан айбыта (салайааччы Андерс Хейлсберг). Синтаксиhа C++ уонна Java гиэннэригэр ордук чугас.
«Hello, world» холобура.
using System;
class ExampleClass
 static void Main()
 System.Console.WriteLine("Hello, world!");
Fortran. Fortran (урут FORTRAN) диэн процедуралаах императив программалааhын тыла. Бастакы реализацияламмыт үрдүк таhымнаах программалааhын тыла. 1954-1957 сс. IBM корпорация программалааччыларын бөлөхтөрүнэн (салайааччылара Дьон Бэкус) айыллыбыта, үөрэх уонна инженерия эйгэлэригэр туттууга анаан.
Fortran аат The IBM Mathematical Formula Translating System (формула тылбаастыыр система) диэнтэн кылгатыы буолар.
Историята.
1953 с. бүтүүтүгэр, Дьон Бэкус IBM 704 мейнфрейм көмпүүтэргэ аналлаах тылы айар санаатын IBM салайааччыларыгар эппит, ол кэмҥэ IBM 704 туттуллар ассемблер тыллааҕар ордук туhалаах буоларын гына. Бэкус FORTRAN'ы айар хамаандатыгар киирбит программалааччылар: Ричард Голдберг, Шелдон Бэст, Харлан Херрик, Питер Шеридан, Рой Натт, Роберт Нельсон, Ирвиҥ Циллер, Луис Хэбт уонна Дэвид Сэйр.
The IBM Mathematical Formula Translating System айааhына 1954 с. ортотугар түмүктэммит. FORTRAN бастакы салалтата 1956 алтынньытыгар баар буолбут, бастакы кэмпилээтэрэ 1957 муус устарыгар тахсыбыт.
1960 дылы, FORTRAN IBM 709, 650, 1620 уонна 7090 көмпүүтэрдэргэ аналлаах версиялара тахсыбыттар. Тыл биллиитэ улаатыытын кытары, көмпүүтэр оҥорооччулара массыыналарыгар FORTRAN кэмпилээтэрдэрин туруорар буолбуттар. Ол курдук FORTRAN элбэх көмпүүтэр архитектураларыгар өйөбүллээх уонна киэҥник туттуллар аан бастакы программалааhын тыла буолар.
Тыл сайдыыта:
Программа холобура.
Hello World программа
Хатыылаах формат:
Көҥүл формат:
Java. Java диэн Дьэймс Гослиҥ (Sun Microsystems) 1995 с. айбыт программалааhын тыла.
JavaScript. JavaScript диэн сүрүннээн уэб браузердар оҥорууларыгар уонна үлэлэригэр туттуллар скрипт тыла. ECMAScript тыл диалега буолар.
JavaScript'ынан үлэлиир уэб сирэй (HTML 4.01 синтакиhын туттар) холобура:
Perl. Perl диэн үрдүк таhымнаах, бүтүн соруктаах, интерпретер, динамик программалааhын тыла. Perl'ы 1987 с. NASA система администратора Ларри Уолл Unix бүтүн соруктаах скрипт тылын быhыытынан айбыта. Онтон ыла, кини элбэхтэ уларытыллыбыта уонна көннөрүллүбүтэ, уонна программалааччылар ортолоругар киэҥник тарҕаммыта. Тыл кэлэр версията Perl 6.
Perl атын программалааhын тылларын уратыларын иҥэрбитэ, олор ахсааннарыгар С, AWK уонна sed.
Perl-га судургу Hello world программа маннык суруллар:
Hello world. "Hello World" программа диэн дисплейга "Hello, world!" этиини таhаарар көмпүүтэр программата. Программалааhын тылын үөрэтиигэ киирии холобур курдук туттуллар. Ол курдук үгүс программалааччыларга "Hello world" бастакы үөрэппит программалара буолар.
Холобурдар.
Ассемблер.
MS-DOS x86 архитектуратыгар TASM диалекка холобур:
Brainfuck.
 .&gt;+.+++++++..+++.&gt;++.«+++++++++++++++.&gt;.+++.
Оҥоhуу тыл. Оҥоһуу тыл диэн фонологиятын, грамматикатын уонна/эбэтэр өһүн хаhааhын биир киhи эбэтэр анаан мустубут дьон бөлөҕө айбыт тыла. Оҥоhуу тыллары араас соруктаах айаллар: атын тыллаах дьон бэйэ бэйэлэриниин билсиилэрин чэпчэтэр гына, уус-уран айымньыга толкуйдаммыт сымыйа тыл, тыл үөрэҕин эксперимена, көмпүүтэргэ программалааhын тыла эбэтэр тыл оонньуута.
Биллэр оҥоһуу тыллар: эсперанто, волапюк, интерлингва, идо, славян тыла (словянски).
Эсперанто. Эсперанто ("Esperanto") диэн аан дойдуга ордук киэҥник тарҕаммыт оҥоhуу тыл. Людвик Лазар Заменхоф 1887 c. айбыта. 
Эсперантоны билээччилэр ахсааннара 100,000 - 2 млн кэриэтэ, биир тыhыынча кэриэтэ киhиэхэ эсперанто төрөөбүт тыллара.
Тыл чинчилэрэ.
Классификацията.
Оҥоhуу тыл буоларын быhыытынан, эсперанто хайа да омук тылыныын урууласпат. Фонологията, грамматиката, тылдьыта уонна семантиката арҕаа индо-эуропа тылларыгар олохтонор. Фонематын тутула уонна семантикатын улахан өттө славян гиэнэ, тылдьыта сүрүннээн роман тылларыттан уонна кыратык герман тылларыттан ылыллыбыт. Прагматикатыгар уонна тыл атын аспектарыгар нуучча, поляк, ниэмэс уонна француз тылларын дьайыылара баар.
Типологиятынан, эсперанто сылтахтаахтардаах уонна көҥүл прагматик өс быhыылаах, ол эбэтэр "субъект-туохтуур-объект" курдук быhыылаах. Даҕааһын ааттар көҥүл аат тыл иннинэ эбэтэр кэнниттэн туруохтарын сөп. Саҥа өстөр аффиксынан уонна суффиксынан үөскүүллэр.
Суруга.
Эсперанто уларытыллыбыт латин алпабыытынан суруктанар. Алпабыыт 28 буукубалаах:
a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z
Фонологията.
Эсперантоҕа 22 бүтэй дорҕоон, 5 аhаҕас дорҕоон уонна 6 дифтоҥ баар.
.om. .om диэн Оман үрдүк таhымнаах ил домена.
.pa. .pa диэн Панама үрдүк таhымнаах ил домена.
.pe. .pe диэн Перу үрдүк таhымнаах ил домена.
.pf. .pf диэн Француз Полинезията үрдүк таhымнаах ил домена.
.pg. .pg диэн Папуа Саҥа Гуинея үрдүк таhымнаах ил домена.
.ph. .ph диэн Пилипиннэр үрдүк таhымнаах ил домена.
.pk. .pk диэн Пакистан үрдүк таhымнаах ил домена.
.pl. .pl диэн Польша үрдүк таhымнаах ил домена.
.pn. .pn диэн Питкэрн арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.pr. .pr диэн Пуэрто Рико үрдүк таhымнаах ил домена.
.ps. .ps диэн Палестина территорияларын үрдүк таhымнаах ил домена.
.pt. .pt диэн Португалия үрдүк таhымнаах ил домена.
.pw. .pw диэн Палау үрдүк таhымнаах ил домена.
.py. .py диэн Парагуай үрдүк таhымнаах ил домена.
.qa. .qa диэн Катар үрдүк таhымнаах ил домена.
.re. .re диэн Реюньон үрдүк таhымнаах ил домена.
.ro. .ro диэн Румыния үрдүк таhымнаах ил домена.
.rs. .rs диэн Сербия үрдүк таhымнаах ил домена.
.ru. .ru диэн Арассыыйа үрдүк таhымнаах ил домена.
Домен 1994 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр баар буолбута. Онон бу күн Рунет үөскээбит күнэ бэлиэтэнэр.
.rw. .rw диэн Руанда үрдүк таhымнаах ил домена.
Haanja. Haanja (Хаанья эбэтэр Ханья), Эстония дойдутугар баар кыра дэриэбинэ, Эстония соҕуруулуу-илин өттүгэр баар. Чугас турар улахан куората - Вору, 16 километр ыраах. Район административнай центра. Дэриэбинэҕэ 191 киһи олорор (2004) Аттыгар хаптал баар, уһуна 318 миэтэрэ. Бу сир улахан туристическай тыатынан биллэр, сылга сэттэ миллион турист кэлэн барар. 
Суур Мунамьяги - Эстония уонна Балтия олус үрдүк сирэ, муора уровеныттан 318 миэтирэ үрдүк сытар, Хааньяҕа баар.
Хаапсалу. Хаапсалу (), Эстония дойдутугар баар кыра куорат. Дьонун ахсаана 12 тыс. киһи олорор. 10 км тэйиччи улахан түүрк омуктар олохтообут пуортара баар — Рохукюла.
Ванино. ВАНИНО (УАНИНО), Хабаровскай кыраайга баар улахан бөһүөлэк, дьонун ахсаана 11 тыс. киһи. Олортон 871 киһитэ сахалар.
Николаевск на амуре. НИКОЛАЕВСК НА АМУРЕ (Сороҕор маннык суруллар Николаевск-на-амуре), Хабаровскай кыраай сиригэр баар кыракый куорат. Дьонун ахсаана 28 тыһ.
Облучье. ОБЛУЧЬЕ, Арассыыйа дойдутугар баар кыракый куорат, Дьэбэриэй аутоном оройуонугар баар куорат, 1938 сыллаахтан куоратынан ааҕыллар. Манна 141 Саха олорор.
Нижнекамск. НИЖНЕКАМСК, Арассыыйа дойдутугар баар куорат, Татарстан сиригэр баар. Дьонун ахсаана 220 тыс (2001). Улахан нефтехимическай центр.
Набережные Челны. НАБЕРЕЖНЫЕ ЧЕЛНЫ, Татарстан дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 600 тыс. Улахан промышленнай куорат. Элбэх металлургическай заводтар. Нефтехимическай концерыннар бааллар.
Заинск. ЗАИНСК, Татарстан дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 41 тыс (2002)
Rozalla. Rozalla (Rozalla Miller), аан дойдуга биллэр Замбия дойдутун ырыаһыта. 
Билигин АХШ дойдутугар олорор уонна дьарыгын барытын онно ыытар. 1964 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр Ндола куоракка төрөөбүт. 1980 сыллаахха дойдутуттан Зимбабве дойдутугар олохсуйа барар уонна онно бастакы кэнсиэрэ буолар.
Ultrabeat. Ultrabeat, Хоруолук дойдутун биир улахан ырыаһыт группата буолар. Электроннай музыка биир осуобай туора туспа суолун арыйбыт группа буолар. Билигин аатыран эрэр.
Danity Kane. Danity Kane, АХШ улахан биллэр группата. R&amp;B стиилинэн ыллыыллар уонна үнкүлүүллэр. Бастакы аныгы чүөчэлэр аныгытык ыллаабыт группата буолар. Киннэр араас омуктан тураллар.
MTV. MTV эбэтэр (Music Television) диэн буолар. АХШ музыкальнай канаала, 125 араас омук тылынан 98 араас омук дойдутугар улэлиир.
Nickelodeon. Nickelodeon — АХШ улахан чааһынай канаала, государственнай статустаах. 6-15 саастарыгар дылы аналлаах о5олор канааллара. Билигин Nickelodeon тэрилтэтэ 150 араас омук дойдуларыгар ТВ вещания ыытар уонна 250 араас омук тылынан үлэлиир. Nickelodeon тэрилтэтэ хас да улахан филиаллаах, олортон MTV Networks, Viacom, Nickelodeon Australia уонна Nick UK. Элбэх мультиктары көрдөрөр, олор ахсааннарыгар Спанч боб.
Вещаниятын маннык цифровой форматынан ыытар - 480i, SDTV, 1080i уонна кэнники аныгы тугунан HDTV форматынан.
Nickelodeon Australia. Nickelodeon Australia диэн Nickelodeon тэрилтэтин саамай улахан филиала буолар уонна атын омук сиригэр бастакы филиала буолар. Аустралия дойдутугар вещания уонна трансляция ыытар. 
Официальнай сирэйэ
Viacom. Viacom АХШ медия конгломерата буолар, аан-дойду биир улахан тэрилтэтэ буолар. 287 тыс. киһини үлэнэн хаарчыйар. Кабельнай уонна спутниковай ТВ вещаниятын онорор, ону таһынан киинэлэри уонна мультиктары онорон таһаарар Paramount Pictures уонна Dreamworks.
Маннык улахан филиаллардаах — BET уонна MTV Networks.
Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Dreamworks. Dreamworks — Америка биир улахан киинэ уонна мультик онорон таһаарар тэрилтэтэ буолар. 1994 сыллаахха Стивен Спилберг, Джеффри Каценберг уонна Дэвид Геффен буолан саҥа студияны арыйбыттара. 2005 сыллаахха Виаком хампанньаҕа атыылабыттара. Онтон 2008 сыллахха ол партнерстволарын тохтотон индияттан сыльар Релайанс Ада Груп диэн хампаанньаҕа атыыламмыта. Ол группа Стивен Спилбергка 325 мөл доллары Дримворкс студиятын независимай хампаанньа курдук сайдатырыгар биэрбитэ.
Prolife. Prolife, Арассыыйа уонна Кытай холбоспут тэрилтэтэ буолар. Сотовай телефонна элбэх араас аныгы гарнитура иҥин онорор. Салалтата — Пекин уонна Москуба.
DJ Sammy. DJ Sammy (алтынньы 19, 1969) - биллэр ди-джей уонна продюсер. 5 альбому таһаарбыта, 2002 с. Великобританияҕа биэстэ чыпчаалга тахса сылдьыбыта. Карьерата аан бастаан Мария-Хосе диэн ааттаах үҥкүүһүт кэргэнигэр ырыа суруйууттан саҕаламмыта. Майоркаҕа звукооператор идэтин ылбыта. 
Омугунан испанец, 2005 сыллаахтан АХШ-ка олорор, 7 сыл устата Германия-ҕа олорбута. Араас омук тылынан ыллыыр, кэнники английскайдыы ыллыырын ордорор. 
Бастакы синглын "Life Is Just A Game" 1995 сыл сэтинньитигэр таһаарбыта.
2007 с. Энрике Иглесиастыын үлэлээбитэ.
Kate Ryan. Kate Ryan (улахан аата Katrien Verbeeck), 1980 сыллаахха бэс ыйын 22 төрөөбүт. 
Бельгия уонна АХШ норуоднай ырыаһыта. Бельгия дойдутугар аан-дойдутааҕы музыка лауреата. Кини 2001 сыллаахтан ыла ыллаабыта. Евровидение күрэҕэр 12 миэстэни ылбыта.
Куотуу дьоннор. Куотуу дьоннор диэн сэрии буолбут дойдулартан куотан атын дойдуларга олохсуйа куоталлар. Билигин сир шаарын үрдүнэн 110 миллион куота сылдьар дьон баар. Куотуу дьоннор - дьаданылар, дьиэтэ уота суох дьоннор. Киннэр үксүлэрэ баай сайдыбыт дойдуларга олохсуйа бараллар, холобура АХШ эбэтэр Дьоппуон.
Нансен пааспара. Нансен пааспара — XX үйэ бастакы аҥаарыгар баар буола сылдьыбыт киһини туоһулуур дойдулар ыккардыларынааҕы дөкүмүөн. Бэйэлэрин дойдуларыттан ханнык эмит бэлиитикэ эбэтэр экономика төрүөттээх көһөргө күһэллибит дьоннорго бэриллэр этэ. Аан бастаан бу дөкүмүөнү Нациялар Лиигалара граждааныстыбата суох дьоҥҥо биэрэр буолбута.
1922 сыллаахха Наациялар Лиигаларын комиссара Норвегияттан төрүттээх Фритьоф Нансен этиитинэн олохтоммута. Аан бастаан Арассыыйаттан күрээбит дьоҥҥо бэриллибитэ, онтон пааспар ылар кыаҕа суох атын дьоҥҥо эмиэ бэриллэр буолбута. 1942 сыллаахха бу пааспары 52 судаарыстыба билиммитэ.
Барыта 450 000 кэриҥэ Нансен пааспара бэриллибитэ. Бу дөкүмүөн туттуллуутун уопутун туһанан 1951 сыллаахха ХНТ бигэргэппит "Проездной документ беженца" диэн дөкүмүөн оҥоһуллубута.
Нансен норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэтэ бу дөкүмүөнү тарҕаппыт, дьоҥно көмөлөспүт өҥөтүн иһин 1938 сыллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыта.
Сууллар Мыраан. Сууллар Мыраан (), Саха Сиригэр баар мыраан, кыракый хайа буолар. Хотуттан соҕуруу диэки 81 км, Илинтэн Арҕаа 10 км. 99% барыта тыа. Мэҥэ-Хаҥалас улууһа бас билэр, Төхтүр бөһүөлэгиттэн 400 миэтэрэ тэйиччи уонна Томтор диэн дэриэбинэттэн 4 км тэйиччи сытар. Сууллар Мыраан анныгар Мэҥэ-Хаҥалас улуу үрэҕэ сытар - Суола. 
Экономиката.
Улахан мас элбэтэр сир, туризм. Элбэх фермалар. Баай куорат дьоно коттедж уонна вилла ылар сирдэрэ. Улахан ытыктабыллаах сир. былыр былыргаттан элбэх улуу дьанхаады ойууттара көмүллэ сыталлар. Элбэх күндү түүлээх баар. Бултуур бобуллар. 2004-2007 сыллардаахха улахан тыа баһаара Сууллар Мыраан тыатын территориятын 40% суох оҥорбута.
Мыраан. Мыраан эбэтэр быраан, сороҕор мураан — намыһах хайа, сис.
1) өрүс, үрэх хочотун кэрискэлиир үрдүк буор сыкаһа; 2) үрдүк дэхси сири эбэтэр үрдэли эҥэрдиир буор хайа. Ордук биллэр мыраанынан уус-уран айымньыларга киирбит Чочур Мыраан буолар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
.sa. .sa диэн Сауд Арабията үрдүк таhымнаах ил домена.
.sb. .sb диэн Соломон арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.sc. .sc диэн Сейшеллар үрдүк таhымнаах ил домена.
.sd. .sd диэн Судан үрдүк таhымнаах ил домена.
.se. .se диэн Швеция үрдүк таhымнаах ил домена.
.sg. .sg диэн Сингапур үрдүк таhымнаах ил домена.
.sh. .sh диэн Ытык Елена арыыта үрдүк таhымнаах ил домена.
.si. .si диэн Словения үрдүк таhымнаах ил домена.
.sk. .sk диэн Словакия үрдүк таhымнаах ил домена.
.sl. .sl диэн Сьерра Леоне үрдүк таhымнаах ил домена.
.sm. .sm диэн Сан Марино үрдүк таhымнаах ил домена.
.sn. .sn диэн Сенегал үрдүк таhымнаах ил домена.
.sr. .sr диэн Суринам үрдүк таhымнаах ил домена.
.st. .st диэн Сан Томе уонна Принсипе үрдүк таhымнаах ил домена.
.su. .su диэн Сүбэ Унията үрдүк таhымнаах ил домена.
.sv. .sv диэн Эль Салвадор үрдүк таhымнаах ил домена.
.sy. .sy диэн Сирия үрдүк таhымнаах ил домена.
.sz. .sz диэн Суазилэнд үрдүк таhымнаах ил домена.
Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията. Сэбиэскэй Сойуус коммунист партията (ССКП) — Арассыыйа империятыгар, кэлин Арассыыйа республикатыгар, РСФСР-га, ССРС-ка уонна СНГ-га баар буола сылдьыбыт политическай партия. Туһунан партия быһыытынан 1917 тэриллибитэ эрээри, дьиҥнээхтик 1912 сыллаахха Арассыыйа социал-демокраат оробуочай партиятытын большевиктарын фракцияларыттан тэриллибитэ. 
Атырдьах ыйынааҕы путч сатамматаҕын кэннэ 1991 атырдьах ыйыгар Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин Ельцин ыйаахтарынан партия үлэтэ РСФСР сиригэр быстах кэмҥэ тохтотуллубута, баайа-дуола конфискаацияламмыта. Хойутуу ССКП үлэтэ букатыннаахтык тохтотуллубута, оттон салайар тэрилтэлэрэ ыһыллыбыттара . Бу кэнниттэн партия үрэллибитэ.
Орто Америка. Орто Америка
Орто Америка (испанныы "Centroamérica" эбэтэр "América Central") диэн Америка региона. Хоту уонна Соҕуруу Америка икки ардыларыгар баар.
Орто Америка дойдулара:
Анна Ахматова. Анна Андреевна Ахматова (төрөөбүтүнэн Горенко) — нуучча аатырбыт поэтессата.
Ахматова айымньыларын тэҥэ ыарахан дьылҕатынан биллэр. Бэйэтэ репрессияламматаҕа эрээри үс чугас дьоно репрессияҕа түбэспиттэрэ (бастакы кэргэнэ Н. С. Гумилёв 1921 с. ытыллыбыта, 1930-с сыллардааҕы табаарыһа Н. Н. Пунин үстэ хаайылла сылдьыбыта 1953 с. лааҕырга өлбүтэ), оттон соҕотох уола Л. Н. Гумилёв (хаайыыга (1930—40-с уонна 1940—50-с сс. 10 тахса сыл) олорбута. "Норуот өстөөхтөрүн" ойоҕун уонна ийэтин ыар дьылҕата Ахматова биир саамай биллибит айымньыларыттан биирдэстэригэр — «Реквием» поэмаҕа көстөр.
Дойду поэзиятын классигынан өссө 1920-с сылларга билиниллибит Ахматова кэлин ахтыллыбата, айымньылара цензураланаллара, бэйэтэ атаҕастанара (холобур ССКП КК 1946 с. уурааҕа). Элбэх айымньылара өлүөн иннинэ эрэ буолбакка, өлбүтүн кэннэ сүүрбэ сылтан тахса бэчээккэ тахсыбатахтара. Ол да буоллар кини аатыгар өлүөр дылы поэзия сөбүлээччилэрэ Сэбиэскэй да Сойууска, кыраныысса таһыгар да сүгүрүйэллэрэ.
Олоҕо.
Ахматова 1889 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт.
Попов Дмитриан. Попов Дмитриан (Димитриан) - Саха сиригэр үлэлээбит аҕабыыт, тылбаасчыт, учуутал, дьонуттан хаалбыт уонна биэс уонча сыл бэйэтэ суруйбут саха тылын быһаарыылаах тылдьытын Пекарскайга биэрбитэ.
Бэс ыйын 24 күнүгэр (эргэ ааҕыыннан бэс ыйын 12 күнүгэр) 1827 сыллаахха аҕабыыттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Аҕата Покровскай сыаркабын диакона эбит. Аҕата уол тоҕустааҕар өлбүтүн кэннэ Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа үөрэммит. Дьонуттан илиинэн суруллубут «Саха тылын тылдьыта» хаалбыт, суруйа үөрэнэн баран Димитриан ол тылдьыкка саҥа тыллары эбэн киирэн барбыт. 1846 сыллаахха Иркутскайдааҕы духуобунай сэминээрийэни бүтэрбит, учуутал идэтин баһылаабыт. 1849 сыллаахха училищелар иниспиэктэрдэринэн анаммыт. Ол эрэн сахалыы үчүгэйдик билэрин учуоттаан Ытык-Күөлгэ аҕабыытынан анаммыт. Сибэтийэ Преображение сыаркабыгар Ытык-Күөлгэ 45 сыл 6 ый сулууспалаабыт. Улууска бастакы чааһынай оскуоланы арыйбыт, онно бэйэтэ суруйбут сахалыы учуобунньуктарынан саха тылын үөрэтэр эбит. Кэлин ол оскуола сыаркап приходун оскуолата буолбут. 
Иннокентий Вениаминов тэрийбит итэҕэл кинигэлэрин тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэнэ. Эдуард Пекарскайы чинчийэр үлэнэн дьарыктанарга угуйбут буолуон сөп. Биэс уонча сыллаах үлэтин - быһаарыылаах тылдьытын - Пекарскайга туттарбыта уонна 13 сыл тухары тылдьыт оҥорууга көмөлөспүтэ биллэр.
Димитриан аҕабыыт 1896 сыллаахха муус устар 29 күнүгэр өлбүт. 
Ылыллыбыт сирэ.
175 лет со дня рождения Д.Д. Попова, одного из первых составителей учебного пособия на якутском языке (букваря) и переводчика
Мигалкин Иван Васильевич. Мигалкин Иван Васильевич — поэт, тылбаасчыт, оҕо суруйааччыта, публицист, Саха Сирин суруйааччыларын Түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай поэта (2014). 
Олоҕун олуктара.
Үлэлээбит сирдэрэ.
1993 сыллаахха кэргэнин З. В. Мигалкинаны кытта В. А. Протодьяконов-Кулантай аатынан Уран түмэли тэрийбит.
2024 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр ыарахан ыарыыттан өлбүт.
Айар үлэтэ.
Бастакы кинигэтэ «Ньургуһуннаах сурук» 1976 сыллаахха тахсыбыта. Кэргэнэ Зоя Васильевнаны кытта суруйааччы В. А. Протодьяконов — Кулантай аатынан Литература түмэлин тэрийэн үлэлэтэллэр.
Тылбаасчыт. Нуучча уонна омук литературатын айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта.
30-н тахса кинигэни суруйан бэчээттэппитэ.
Батас. Батас — охсор, анньар биилээх сэрии сэбэ.
Биитин тимирэ 50-70 см уһуннаах, тууратын (мас тутаахха угуллар тимирэ) уһуна 25-30 см, мас тутааҕын уһуна 1.5 м.
Батас батыйаттан сүрүн уратылара:
1. Өскөтүн батыйа биитэ быһах курдук биир кэм мүлүрүччү, төгүрүччү барар эбит буоллаҕына, батас биитэ ортотуттан саҕалаан эмискэ синньээн кэлэр.
2. Батас үөһэ өнчөҕүн таһынан, бэрт үөһэнэн, уһун синньи-гэстик хаһыллыбыт буолар. Оттон батыйа үөһэ быһах үөһүн курдук тимирин орто-тугар сылдьар;
3. батас кээмэйэ батыйаттан лаппа улахан;
4. батас биитэ батыйаттан синньигэс буолар.
Дьиктитэ диэн баар: батас, батыйа, котокоон курдук уһун мас уктаах сэрии сэптэрэ түүр-монгуол омуктарга хайаларыгар да суох эбит. Ол оннугар, эбээннэргэ, дьоппуоннарга, хотугу кытайдарга уонна маньчжурдарга манна маарынныыр сэрии сэптэрэ бааллар. Дьоппуоннарга баар «нагината» диэн сатыы сэрииһит сэбэ үкчү биһиги батаспыт курдук оҥоһуулаах, уһунун кээмэйэ кытары биир.
Батас, батыйа үөскээбит тылын олохторо биир буолуон сөп: «бат» (былыргы түүр тыла) - умус, дириҥээ. Бу тыл олоҕуттан өссө маннык өйдөбүллээх тыллар тахсаллар: «батары оҕус», «батары киир», «батыс», «батары ас». «Батыйа» диэн тылы «батас» кыччатыллыбыт өйдөбүлүн быһыытынан сыаналыахха сөп. Холобур: күөс — көһүйэ, кытах — кытыйа, сабыы — саппыйа, о.д.а.
Батас да, батыйа да үөһэттэн курбуулуу оҕустахха булду (өстөөҕү) төһө кыалларынан улаханнык эмсэҕэлиир, дириҥник
киирэр оҥоһуулаахтар. Холобур, саха быһаҕын үөһэ суох өттө токур буолар эбит буоллаҕына, сэрии сэбин ити иэдэһэ көнө буолар. Маны таһынан, үөстэрэ чэгиэн эккэ салгыны, кири киллэрэн сүһүрдэр аналлаахтар.
Батас, батыйа мас уктарын төбөтүгэр киһи илиитэ халтарыйан мүччү туппатын курдук саллаҕардаах буолар. Мас угу үрдүнэн туоһунан эбэтэр тириинэн бобо баайаллар. Тимирдэрин туурата мас укка кыбыта анньыллан баран тэлии быанан хам бааллар.
Батыйа. Батыйа — охсор, анньар биилээх сэрии уонна булт сэбэ.
Биитин тимирэ 30-40 см уһуннаах, туурата 20-25 см, мас тутааҕын уһуна 1 м кыайбат.
Батыйаны сүгэ курдук маһы мастыырга, мууһу алларарга, оннооҕор оту охсорго кытта туһаныахха сөп эбит. Онон бу сэп бобуллубакка хойуккааҥҥа (XX үйэ саҥатыгар) диэри туттуллубут. Ол эбэтэр, аҥаардас сэриигэ эрэ буолбакка, хаһаайыстыбаҕа эмиэ туттуллар буолан бобуллубатах. Онон археологтар батыйаны Саха сиригэр ХVI-XVIII үйэтээҕи хас биирдии былыргы киһи көмүүтүн аайы булаллар. Ол аата батыйа - күннээҕи олоххо туттуллар тэрил. Сэрии сэбэ анал сиэр-туом быһыытынан харайыллар уонна нуучча казактара саха бииһин уустарын кэрийэ сылдьан барытын хомуйан ылбыт буоланнар, батас уонна кылыс бэрт сэдэхтик көстөллөр.
Батас, батыйа үөскээбит тылын олохторо биир буолуон сөп: «бат» (былыргы түүр тыла) -умус, дириҥээ. Бу тыл олоҕуттан өссө маннык өйдөбүллээх тыллар тахсаллар: «батары оҕус», «батары киир», «батыс», «батары ас». «Батыйа» диэн тылы «батас» кыччатыллыбыт өйдөбүлүн быһыытынан сыаналыахха сөп. Холобур: күөс — көһүйэ, кытах — кытыйа, сабыы — саппыйа, о.д.а.
Саабылаан батыйа - икки өттүнэн биилээх уһун батыйа
Котокоон. Котокоон — охсор, анньар биилээх сэрии уонна булт сэбэ.
Биитин тимирэ 25-30 см уһуннаах, мас тутааҕа 40-50 см. Көстөрүн курдук батыйаттан кыра эрээри оҥоһуутун быһыыта батыйаны кытары үүт-үкчү. Котокоон кыынын хаҥас харыларыгар баайан баран укта сылдьаллара үһү.
Эбээннэр котокоону «кото» диэн ааттыыллар. Дьоппуоннар киһи икки илиитинэн тутар мас уктаах «катаналара» эбэтэр «котолара» биһиги котокооммутун кытары биир төрүттээх буолуохтарын сөп. Манна даҕатан эттэххэ, «котокоон» да, «катана» да «хатан» (кытаанах хатарыылаах, хотутуулаах) диэн тылы кытары дьүөрэлэһэр курдуктар.