mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Оломун билбэккэ. Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ диэн киһи саҥа оҥорор быһыыларыгар барыларыгар сыһыаннаах өс хоһооно эдэрдэри үөрэтиигэ хайаан да туттулуннаҕына эрэ табыллар. Бу өс хоһооно сахалар үөрэхтэринэн “Айыыны оҥорума” диэн суолталаах. (1,28). Эрдэттэн тугу эмэ оҥоруох иннинэ дириҥник ырытан, сыаналаан көрүү, бу быһыыттан туох содул үөскүүрүн билии сыыһаны-халтыны оҥорууттан харыстыыр аналлааҕын дьоҥҥо быһааран тириэрдии буолар. Ханнык баҕарар саҥаны оҥорууттан, айыыттан туох содул үөскүүрэ уу түгэҕэ көстүбэтин курдук биллибэтиттэн эрдэттэн сэрэхтээх буолуу эрэ быыһыырын бу өс хоһооно биллэрэр.
Куйаас күн сөтүөлүү охсоору тиэтэйэн иһэр оҕо кытылтан умсаары, айыыны оҥороору ыстана охсубута чычаас буолан хаалан, уу түгэҕэр охсулуннаҕына, ыарыыланнаҕына, сыыһа, атын сиринэн, дьон ыстаммат сиринэн ыстаммыппын диэн санааҕа түһүөн сөп. Бу быһыы аһара барбатаҕына, кыратык ыарыыланан баран этэҥҥэ аастаҕына, үөрэх буолан туһалыан сөп. Онтон аһара күүскэ ыстанан, улахан дэҥнэнии, эчэйии буоллаҕына, “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этии туттуллар кэмэ тиийэн кэлэр. Оҥоруллан хаалбыт быһыы аны төттөрү барбатынан, кыайан көммөтүнэн, урукку оннугар кыайан түспэтинэн хомолтону билинии эрэ хаалар.
Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллибэт уратылааҕыттан ордук улахан сэрэхтээх. Төһө эмэ кэм ааспытын кэннэ, элбэхтэ боруобаланнаҕына эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллэн тахсар. Туһалааҕа билиннэҕинэ үчүгэй эбит диэн сыаналыыллар, үрүҥ айыы диэн ааттыыллар, онтон куһаҕан буолан таҕыстаҕына хара айыы диэн ааттанар, быраҕыллар, хаалар, умнуллар. Ордук туһалаах диэн ааттыыр саҥаны айыылара, атомнай уоту биэрэр станциялар куһаҕан өрүттэрэ саҥа арыллан иһэллэриттэн, киэҥ сири-дойдуну радиациянан сутуйалларыттан сорох дойдулар аккаастанан эрэллэр.
“Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ” диэн өс хоһооно билигин правительство ыган-хаайан туттара сатыыр химичэскэй заводтарыгар быһаччы сыһыаннаах. Бары химичэскэй заводтарга кыра да буоллар абаарыйалар дьон сыыһа-халты туттуналларыттан тахса тураллар. 
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Ытарҕа. Ытарҕа — кулгаах эминньэҕэр иилиллэр киэргэл.
Оҕуруо ытарҕа.
Оҕуруо ытарҕа — саамай тарҕаммыт былыргы киэргэл. Былыргы гириэктэргэ эр дьоҥҥо кулут бэлиэтэ этэ. Орто үйэҕэ Арҕаа Европаҕа үрдүкү сословие дьоно эрэ кэтэрэ.
XVIII үйэ бүтүөр диэри сахаларга оҕуруо ытарҕа ыйытыы бэлиэтин курдук дьүһүннээҕэ. Былыргы көмүүлэргэ барытыгар кэриэтэ дьахтарыттан эр киһититтэн тутулуга суох көстөр. Аллараа ыйана сылдьар чаҥ биитэр үрүҥ көмүс үөскэ төгүрүк биитэр хаптаҕайдыҥы дьүһүннээх фарфор оҕуруолар олордуллубут буолаллар, ардыгар муостан биитэр тирииттэн оҥоһуллубут оҕуруо көстөр. Былыргы көмүүлэргэ үс эрэ өҥ туттуллар: халлаан күөҕэ, үрүҥ уонна хара. Орто үйэ айанньыттара суруйалларынан «сахалар үрүҥ, халлаан күөх уонна хара оҕуруону көрдүүллэр, бүрээттэр — кыһылы, тоҥустар — от күөҕү». Бу арааһа туох эрэ суолталааҕа буолуо диэн сабаҕалыыллар. Сахалар сүөһү иитэллэрин быһыытынан үрүҥ өҥү былыргы саха үүт аһы — үрүҥ аһы — кытта дьүөрэлиир. Сүөһү иитээччилэр култуураларыгар үүт Үөһээ дойду си-бэлиэтин быһыытынан ааҕыллар. Үрүҥ өҥ — дьиҥи, кэрэни, ытык ырааһы бэлиэтиир өҥ. Онон баай-тот олоҕу, дьолу-соргуну, ырааһы, ытык төрүт ууһу, үтүө санааны кытта дьүөрэлэһэр.
Оҕуруо өҥө тус-туспатык наардаммыт буолар эрээри, үксүн үрүҥ оҕуруо хара оҕуруолар ыккардыларыгар угуллар. Оҕуруо ахсаана эмиэ куруук биир буолар: биир оҕуруоҕа 7 эбэтэр 9, ардыгар 3 эбэтэр 5.
Франциска Урсула Радзивилл (Радзивилова). Франци́ска Урсу́ла Радзиви́лл (, ; 1705, олунньу 13, Чарторийскай — 1753, ыам ыйын 23) — суруйааччы уонна драматург, Вишневецкэйдэр уустарын тиһэх удьуора, Польшаҕа уонна Белоруссияҕа бастакы дьахтар суруйааччы.
Олоҕун олуктара.
Краков каштелянын, Вильно бойобуодатын, Краков бойобуодатын, Пинскэй старостатын кинээс Януш Антоний Вишневецкэй (1678—1741) уонна кини ойоҕо Теофила Лещинскайа (1680—1757, хоруол подчашийин, Подлясскай бойобуодатын, Ковельскай уонна Каменецкай старостатын Вацлав кыыһа) соҕотох оҕолоро. 
Дьиэтигэр үрдүк таһымнаах үөрэҕи ылбыт: хас да Европа тылын, аан дойду литэрэтиирэтин үчүгэйдик билэр эбит, хоһоон суруйар эбит. Вишневецкэйдэр дьиэлэригэр айар-тутар эйгэ баара биллэр: Франциска аҕата талааннаах тыл этээччи уонна литератор эбит, духуобунай трактааттары, панегириктары уонна итэҕэл ырыаларын суруйара биллэр. Черторыйскайга кини салайан олордоҕуна капелла баар эбит, оттон княжна абаҕата, Михал Серваций Вишневецкэй тыйаатырдаах эбит уонна онно, сабаҕалааһын быһыытынан, бэйэтэ пьеса суруйар эбит.
Айар үлэтэ.
Поэзия.
Франтишка Урсула Радзивилл 80-ча араас уһуннаах хоһоон (драманы аахпатахха) ааптара - түөрт устуруокалаахтан сүүс биэс уон устуруокалаахха тиийэ. Жанра уонна уобарастара былыргы гириэк поэзиятыгар олоҕурара (Цицерон, Овидий, Сенека), Арҕаа Европа (бастатан туран Франция) XVII үйэтээҕи поэзияҕа оскуолатыгар тирэнэрэ (Франсуа Молербо, Жан Лабрюер).
Сыт. Сыт диэн сыты, сытары, сытыйары биллэрэр саха төрүт тыла.
Саха тылын иччилээх дииллэр. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит саха тылын үөскэтэр дорҕооннорго дириҥ өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьалларыттан тыл иччилэнэр. Тыл дорҕооннорун мэйиигэ дьайыыларыттан онно сөп түбэһэр өй-санаа үөскүүр.
“Ы” дорҕоон сахаларга саамай ыарахан дорҕоон. Бары ыарахан тыллар “ы” дорҕоонтон саҕаланаллар. Ыы, ыар, ынчык, ыарыы у.д.а.
“Ы” дорҕоон хатыланнаҕына “ыы” диэҥҥэ кубулуйдаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйар, ытааһыны илэ үөскэтэр. “Ыы” дорҕоонунан бүтэр иккилии сүһүөхтээх тыллар бары куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр.
Улахан кыыллар бары туохтан эрэ кутталлаахтан көмүскэнээри бэлэмнэннэхтэринэ ырдьыгынаан биллэрэллэр. “Р” дорҕоон хатыланнаҕына “рр” диэҥҥэ кубулуйдаҕына ырдьыгынааһыны үөскэтэр. Ыр-р, бар-р, тур-р диэн эттэххэ тыл ураты күүһүрэр.
Сыт диэн сыты биллэрэрин тэҥэ, эти-сиини сытыаран сынньат диэн өйдөбүллээх. Сытыы эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх буоллаҕына табыллар. Сытыы аһара бардаҕына киһи быһыытын сүтэрэр. Аһара уһуннук сытыыттан ханнык эрэ сыт үөскээн тахсар, сытыйыы буолар.
Быһаҕы, биилээҕи, уһуктааҕы сытыы диэн этиллэр. Бу тэриллэр улахан сэрэхтээхтик илдьэ сылдьыллалларын ураты бэлиэтэнэр. Оҕо сытыыттан сэрэнэрин “Чыычый” диэн этэн кыра эрдэҕиттэн үөрэтиллэр. Сытыыттан, биилээхтэн хайаан да сэрэннэххэ уонна уһуннук сыппатахха эрэ табыллар. (1,453).
Киһи ыарыйдаҕына, мөлтөөтөҕүнэ сытар. Утуйарга сытан, сынньанан, күүс мунньунуллар. Аһара уһуннук сытыы киһи быһыыта буолбатах, киһи аһара уһуннук сыппакка туран тугу эмэ оҥордоҕуна, үлэлээтэҕинэ, хамсаатаҕына биирдэ киһи буолууну ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанар.
Уһуннук сытыыттан сытыйыы, сыт үөскээн тахсара саха тыла өйтөн-санааттан улахан тутулуктааҕын биллэрэр. Сытыйыы диэн уларыйыы тыыннаах эт-сиин атын көрүҥҥэ кубулуйуута ааттанар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
Казахфильм. Шакен Айманов аатынан «Казахфильм» — Казахстан уус-уран уонна документальнай киинэлэрин студията. (Алма-Ата).
«Казахфильм» киностудия — Казахстан саамай улахан киностудията. «Казахфильма» бу кэмҥэ сүрүн дьарыга — сценарий уонна араас проект суруйуу, уус-уран уонна документальнай киинэлэри устуу, Казахстан режиссердарын киинэлэрин прокатка таhаарыы.
Иванова Ксенья Гаврильевна. Араас сиргэ, кэмҥэ киhи-аймах, олорор үйэтин тухары, элбэхтэ сэриилэhэн кэллэ. Ол эрэн сир үрдүнэн Аҕа дойду сэриитин сылларыгар курдук элбэх өлүүлээх-сүтүүлээх, урусхаллаах, сордоох-муҥнаах кэмнэри киhи-аймах историята билбэт буолуохтаах. Сэрии төлөнө 6 сыл тухары 61 судаарыстыба 1 млрд 700 мөлүйуөн киhини түмэ тардыбыта. Ону таhынан 50 мөлүйүөн дьон олоҕун быспыта.
Сэрии ыар тыына Сэбиэскэй Сойуус норуотугар туспутэ. Ол курдук үгүс эр дьон, эдэркээн бастыҥ уолаттар, кыргыттар фронҥа ыҥырыллыбыттара. Үгүстэрэ уоттаах сэрии хонуутугар тыыннарын толук уурбуттара. Оттон тыылга хаалбыт дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор, эмээхситтэр, кыайыы туhугар бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээбиттэрэ. Ити хорсун дьон иhигэр мин эбэм Иванова Ксения Гаврильевна баар этэ. Кини сэрии саҕаланыытыгар 15 эрэ састаах кыысчаан этэ.
Ксения Гаврильевна ахтыытыгар сэрии саҕана, аас-туор олох кэмигэр ыраах Саха Сиригэр, Сунтаар улууһугар тыа сирин промышленнаоhа бастакы хардыылара саҕалламмыттара көстөр. Кини ахтыытын уөрэтэн, ол кэмнээҕи ыарахан олоҕу кыракый кыысчаан санныгар сукпутун сөҕө-соhуйа биллим, кыайыы туhугар бэйэни харыстаммакка эйэлээх олох туhугар охсуhуу-улэ киhини сөхтөрөр ол саҕанааҕы көлуөнэҥэн киэн туттуу, кинилэр үлэлэрэ үүнэр көлуэнэҕэ холобур буолар.
Иванова Ксения Гаврильевна 1926 сыллаахха Тойбохой нэhилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр төрөөбутэ. Аҕата Гаврил Уаров Тойбохой Туойдааҕыттан төруттээх, ийэтэ Татьяна Иванова Арыылаах Бакымдатыттан төруттээх. Ксенья бу ыалга бастакы оҕонон күн сирин көрбутэ, балта Варвара төрүүрүгэр ийэтэ өлөн, тулаайах хаалаллар. Ыал улахан оҕото буолан дьиэ ис-тас үлэтигэр сүрүн көмөлөhөөччүнэн буолбута. 10 саастааҕар Тэҥкэттэн сатыы хааман 5 кылааска диэри оскуолаҕа уөрэнэр. Оскуолаҕа уөрэнэ сырыттаҕына аҕата Мария Христофоровнаны кэргэн ылар. Сэрии кэнниттэн кыыстаах уол оҕолоноллор. Кини оҕо сааhыттан ол кэмнээҕи күүстээх үлэтэ бэлиэтэммитэ. Сэрии сылларыгар үчүгэй үлэтин иhин 1946 сыллаахха, алтынньы 6 кунугэр «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 годах» диэн Сталин төбөлөөх мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Сэрии бүппүтүн да кэннэ илии ыарахан үлэтигэр үлэлээбитэ. 1949 сыллаахха, дойдутугар Тойбохойго эргиллэн сельпо остолобуойугар икки сыл үлэлиир, ол кэннэ 1976 сыллаахха бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы, 25 сыл устата биэкэринэн үлэлээбитэ.
Ол курдук икки эрэ биэкэр буолан үлэлииллэрэ. Сельпо председателинэн оччолорго Осипов Николай үлэлиирэ. Силиппиэн диэн оҕонньор бурдугу Сунтаартан таhара. Суол суоҕар, бырыы да, бадараан кэмигэр куөлтэн оҕуhнан икки мас буочукаҕа, тэлиэгэҕэ тиэнэн уу баhаллара. Бу оҕустара күрүөhүт буолан бурдук оҕуруотун түҥнэри көтөн, алдьатан, биэкэрдэр мөҕүллэллэрэ, сэмэҕэ тардылаллара.
Ол курдук эбэм сэрии саҕанааҕн күүстээх үлэтэ Улуу сэриигэ Кыайыыны уhансыбытынан киэн туттабын, ол кэмнээҕи көлүөнэ үлэтэ үтүө холобур буолар. Биhиги дьоллоох олохпутун иhин уhансыбыт үлэлэрин-сырыыларын үүнэр эдэр ыччат ытыктыах, сүгүрүйүөх тустаах.
Парников Карл Карлович. Парников Карл Карлович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Парников Карл Карлович 1910 сыллаахха төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт 3 этилэр: кини ыал улахан оҕото эбит, онтон быраата, балта. Онтон 1941 сыллаахха хос эһэм Парников Карл сэриигэ барарыгар хос эбэм 2 оҕолоох уонна үһүс о5отун оҕолоноору хаалбыт. Хос эһэм 1941 сыллаахха бастакы хомуурга барбыт. Бастаан Иркутскай куоракка кавалерийскай куурустарга үөрэммит, онтон Ленинградскай фроҥҥа тиийбит. Кэлин 3-с Белорусскай фроҥҥа сэриилэспит. Ол сылдьан Кенинсберг, Прага куораттары босхолуурга кыттыбыт. Онтон Берлиҥҥэ тиийбит уонна кыайыы параадыгар кыттыбыт. Сэриигэ хаста да бааһырыы ылбыт: өттүгүн уӊуоҕун оскуолкаҕа үлтү тэптэрэн уӊа атаҕа арыый кылгас буолбут, эбиитин өссө контузияламмыт. Хос эһэм сэрииттэн күһүн 1945 сыллаахха төннөн кэлбит. Хорсунун иһин элбэх мэтээллээх, орденнаах эбит. 
Сэрии кэнниттэн хос эһэм эбэбинээн колхозтарга үлэлээбит. Сайынын от оҕустарар, кыһынын Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһарга сылдьыбыт. Ол сылларга бастыҥ от оҕустарааччы аатын ылан, „Кыым“ хаһыакка тахсыбыт. Кэнники сылларга тутууга улэлээбит. Ол саҕана саҥа начаалынай оскуоланы, спортсаалатын уонна элбэх олорор дьиэлэрин тутуспут. Баайбыт аттара республика рекордсменнара буолбуттара. Кэнники мин эһэм аҕатын туйаҕын хатаран сылгыһытынан өр сылларга үлэлээбитэ. Хос эһэм Наахара нэһилиэгэ сайдарыгар элбэх өҥөлөөх киһи буолар, сүрдээх элэккэй, сымнаҕас майгылаах киһи эбитэ үһү. Улэтигэр эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһара дииллэрэ. Кини аатын ааттатар, олоҕун салгыыр 19 сиэннээх, 24 хос сиэннээх.
Дыраама. Дыраама (литэрэтиирэ көрүҥэ).
Дыраама — олоҕу буола турар көстүү быһыытынан ойуулуур, дьоруойдар саҥаларынан, дьайыыларынан, утарыта киирсиилэринэн көрдөрөр литэрэтиирэ көрүҥэ.
Дыраама тыйаатыр сыанатыгар оонньоон көрдөрөргө аналлаах, оонньонор эрэ буоллаҕына кини толору олохтоох айымньы, ол быһыытынан кини өссө ускуустуба атын көрүҥнэрин — тыйаатыры, операны кытта сибээстээх. Дыраама сүрүн бэлиэлэринэн ордук эпоска чугас: ааптартан тутулуга суох событиелар ойууланаллар, сюжекка, конфликка дьоруойдар характердара арыллар. Лириканы кытта сибээһэ: дьоруойдар монологтарыгар кинилэр ис туруктара, иэйиилэрэ арыллар. Дыраама ис хоһоонун сүрүн уратытынан кини сытыы конфликтааҕын бэлиэтииллэр, конфликт — дыраама айымньыларын туллар тутааҕа, кинитэ суох драматическай айымньы суох.
Литература.
1. Окорокова В. Б. Литература теорията. Дьокуускай, 2004.
Эпос. Эпос (литература көрүҥэ).
Эпос — түбэлтэлэри, быһыыны-майгыны эридьиэстээн, характеры арыйар, ойуулуур-көрдөрөр, тэнийбит сюжеттаах, үксүгэр сэһэргиир тылынан 
суруллубут айымньылары ааттыыллар. Эпос ойуулуур түбэлтэлэрэ олоххо муҥутуурдук чугаһыыллар (олох курдуктар). Кини сүрүн формалара: роман, сэһэн, кэпсээн.
Лирика. = Лирика (литература көрүҥэ) =
Лирика — литература биир көрүҥэ. Кини эпос, драма событиеларга олоҕуран толору характеры арыйалларыттан уратыта диэн киһи ханнык эмит түгэҥҥэ ис туругун, иэйиитин ойуулуур, сүнньүнэн хоһоонунан айыллар. Лирика сүрүн, үксүгэр соҕотох персонаһа лирическэй герой диэн ааттанар. Кини бэйэтэ эмиэ туспа жанровай формалардаах. Онуоха саамай сүрүн миэстэни хоһоон ылар. Хас биирдии национальнай литература бэйэтэ ураты лирическэй формалаах буолар. Холобур, Орто Азия норуоттар поэзияларыгар рубаи, газель, Японияҕа – танка, хокку уо.д.а. Саха поэзиятыгар хоһуйуу хоһоон национальнай форматын быһыытынан көстөр.
Лирика айымньылара.
Айымньылары көрүҥнэргэ араарыы судургута суох, ол курдук хас да көрүҥ бэлиэлэрин илдьэ сылдьар жанрдар баар буолаллар. Холобур, үгэ тубэлтэлэргэ характеры арыйар сюжеттаах айымньы буолан, эпическэй жанрга киирэр, ол эрээри кини хоһоонунан суруллан лирика бэлиэтин эмиэ ылыммыт уонна геройдара диалогунан кэпсэтэр түбэлтэлэригэр драма бэлиэтэ эмиэ көстөр. Поэма — хоһоонунан суруллубут бөдөҥ айымньы, сюжеттаах, геройдардаах, конфликтаах, характеры арыйар сыаллаах-соруктаах, онон кини лирика эпос бэлиэлэрин илдьэ сылдьар лиро-эпическэй жанр.
Ол аата литература жанрдара олоҕу ойуулаан көрдөрөр уратыларынан үс сүрүн көрүҥҥэ арахсаллар эбит. Ону кытта кинилэр уратылара сэһэргээччигэ эмиэ көстөр. Эпоска сэһэргээччиттэн тутулуга суох событиелар (объективнай) ойууланаллар, оттон лирикаҕа сэһэргээччи — лирическэй герой ис эйгэтэ (субъективнай) арыллар. Айымньылар суруллар тылларынан эмиэ уратылаһаллар: сэһэргээһин тылынан суруллубут буоллаҕына - проза, хоһоон тылынан - поэзия диэн ааттаналлар. Үгэ ис хоҺоонунан – эпос айымньыта, суруллубут тылынан — поэзия. ХоҺоонунан суруллубут романнары, сэҺэннэри. драмалары үгэс курдук поэттар айаллар. Холобур, Р.Баҕатаайыскай «Уолаттар уонна кийииттэр» диэн хоһоонунан суруллубут романа. Иэйиини арыйар сэһэргээһин тылынан суруллубут кэпсээннэр бааллар. Холобур, Суорун Омоллоон «Өлүөнэ өрүс» диэн лирическэй кэпсээнэ.
Литература.
1. Окорокова В.Б. Литература теорията. Дьокуускай, 2004.
Аллегория. Аллегория — ханалытан образтааhын кубулутан хоhуйуу, этэ-сиинэ суох уосай өйдөбүлү чопчу обраhынан дьүhүн кубулутан биэрии. Холобур, аан дойду үрдүнэн эйэни — холуубунан, көҥүлү — быстыбыт сыабынан ханалытан образтыыллар. Аллегорическай хоhуйуу ордук үгүстүк остуоруйаҕа уонна үгэҕэ туттуллар; ол курдук албын-көлдьүн киhини-саhылынан, иҥсэлээҕи бөрөнөн, сиэмэҕи эбэтэр мындыры — суорунан кубулутан көрдөрөллөр.
Амфибрахий. Амфибрахий – хоhоон тутулугар үс сүhүөхтээх олук, кээмэй (стопа), ол ортоку сүhүөҕэр охсуулаах эбэтэр уhатыылаах. Античнай метрическэй системаҕа, былыргы гректэргэ, амфибрахий икки кытыы-сүhүөҕэ кылгас, ортокута уhатыылаах. Холобур, сахалыы «сандааран» диэн тыл курдук, ол схемата: «V – V»
П.А. Ойуунускай чопчу метрическай системаҕа сөп түбэhэр, иккилии олуктаах амфибрахий курдук куплеттар саха олоҥхотугар баалларын ыйар:
Нуучча хоhоонугар, силлабо-тоническай системаҕа, амфибрахий орто сүhүөҕэ уhатыы оннугар охсуулаах, холобур, А.С. Пушкин «Былыт» («Туча») диэн хоhоонугар:
Сахалыыга, охсуулаах дорҕоон чуолкайдык иhиллибэт буолан, силлабо-тоническай система кээмэйэ характернайа суох, сөп түбэспэт.
Анахронизм. Анахронизм — историяны, кэми-дьылы, былыргыны-аныгыны булкуйан суруйуу.
Литературнай айымньыга автор билбэккэ, арыт билэ-билэ да, уус-уран суругу толороору, араас эпоха, үйэ историческай чахчыларын булкуйан көрдөрүүтэ; былыргыны аныгыны, аныгыны былыргыны оҥоруу, биир үйэ историческай чахчыларын булкуйан көрдөрүүтэ; былыргыны аныгы, аныгыны былыргы оҥоруу, биир үйэ киhитин уонна чахчытын атын үйэҕэ илдьии. Холобур, олоҥхоҕо баар буолар: абааhы бухатыырын хаалтыстаан, сэлээпэлэр өссө пистолеттан ойуулааhын. Эбэтэр С. Омоллоон «Күкүр Уус» драматыгар геройа холбоhуктааhын кэмигэр «ат бастаах андаҕары» андаҕайыыта-ити былыргы абыычай.
Антология. Антология – былыр античнай поэзия талыллыбыт айымньылрын хомуурунньуктара. Аныгы бириэмэҕэ – биир сүрүннээх поэттар бөлөхтөрүн эбэтэр хайа эмит дойду, норуот поэзиятын сүүмэрдэммит айымньыларын холбоон таhаарыыны антология диэн ааттыыллар. Холобур: «Казах поэзиятын антологията», «Саха поэзиятын антологията».
Беллетристика. Беллетристика – кэпсээнинэн, прозанан суруллубут уус-уран айымньылар (роман, сэhэн, кэпсээн, новелла, очерк) уопсай ааттаныылара.
Версификация. Версификация, хоhоон тутула – хоhоону суруйар быраабылалар уонна ньымалар былыргыттан античнай биитэр метрическэй диэнинэн биллэр системалара; европейскай системаларсайдыбыт төрүттэрэ. Аруз диэн араб системата тюрк тыллаах омуктар бэрт киэҥник сабыдыаллаабыта. Хоhоон сүрүн системаларын ааттыахха сөп: метрическэй, силлабическай, силлабо-тоническай тактометрическай уонна көҥүл хоhоон (верлибр) системаларын. Оттон норуот хоhоонун системата хайа да омукка үгүс өрүттээх, уустук системанан көстөр.
Версификация диэн хоhоонун суруйар искусствоны уопсайынан эмиэ ааттыыллар. Оттон версификатор (хоhоонньут) диэн ардыгар поэт буолбатах, быраабылалары үөрэтэн эрэ хоhоону суруйарга дьарыктаммыт киhини намтатан этээччилэр.
Водевиль. Водевиль – кыра формалаах, үксүн биир оонньуулаах чэпчэки, көрдөөх-күлүүлээх театральнай пьеса. 
Ардыгар ылланар ырыаларынан уонна үҥкүүлэринэн доҕуhуолланар. Нуучча сиригэр XIX үйэҕэ сайда сылдьыбыта, билигин хаалбыт форма. Водевиль холобурунан А.П. Чехов «Юбилей», «Кэргэн кэпсэтии» курдук көрдөөх пьесаларын ыйыахха сөп. Хас да водевиль Н.А. Некрасов суруйбута.
Саха литературатыгар водевильга чугастар: Н.Д. Неустроев «Тиэтэйбит» диэн пьесата уонна А.И. Софронов «Нууччатымсыйбыта». Мантан кэнникитэ ордук «фарс» диэн водевиль туспа сытыы көрүҥэр сөптүҥү.
Гротеск. Гротеск – литератураҕа уонна искусствоҕа бүтүннүүтүгэр туттуллар биир суол уус-уран ньыма (истиил). Киhини дуу, олох быhыытын-майгытын дуу соруйан олус түhэрэн, дьаабытык дарбатан күлүү-элэк гынан көрдөрүү. Икки утарыта харсар көстүүлэри, сатала суох сүөргүнү, ыпсыбаты ыпсаран, холбоммоту холбоон, фантастическайы – дьиҥнээх, баар суолу, трагическайы – комическайы, ынырыгы, алдьархайы – көрдөөҕү-күлүүлээҕи кытта уо.д.а. холбуу тута сылдьыы.
Арҕааҥҥы литератураҕа гротескнай (түhэриилээх, дарбатыылаах) стиль бөдөҥ представителлэринэн көстөллөр: Рабле (Францияҕа), Дж. Свифт (Англияҕа), Гофман (Германияҕа), Пиранделло (Италияҕа). Гротеск холобурун француз классига В.Гюго «Парижтааҕы ийэ таҥара собуора» диэн романыгар ынырык чиччик (Квазимодо) кэрэ кыыhы (Эсмиральда) кытта сэргэ ойууламмытыгар көрүөххэ сөп.
Нуучча классическай литературатыгар сатирическай гротеск Н.В. Гогольга «Мурун», М.Е. Салтыков-Щедриҥҥэ «Биир куорат историята» уо.д.а. бааллар. Советскай кэмҥэ В.Маяковскай хас да айымньытын бу стилинэн айбыта «Мунньаҕынан ииригирбиттэр», «Мистерия-буфф», «Кулахы», «Баанньык». 
Саха литературатыгар гротеск сайда илик.
Диссонанс. Диссонанс биитэр Консонанс — бүтэй дорҕооннор дьүөрэлэhиилэригэр эрэ олоҕурбут, аhаҕас дорҕооннору болҕомтоҕо ылбат толорута суох рифма курдук көрүөххэ сөп.
Холобур, маннык син гармоническай варианнары: кэлбит – барбыт, турбут – көрбүт.
Түмүллүү (литэрэтиирэҕэ). Түмүллүү эбэтэр "төрүт, хатыллыы, саҕыллыы" () – уус-уран литература айымньытыгар сюжет сайдыытын, холобур, драматическай күрэстэhии (конфлик) маҥнайгы төрүөтэ; саҕаланыы сылтаҕа буолбут событиелар маҥнайгы түмүллүүлэрэ. 
Ол ордук араас быhылаан, утарсыы, тус-туспа интэриэс түмүллэн, хатыллан, драма оонньуута сюжетын сайдыыта күүрээннэнэн, тыҥаан, өрө көтөҥүллэн барар. Айымньы сүрүн күрэстэhиитэ быhаарыллыннаҕына, событиелар хатылыыллара, тыҥааhыннара намыраан, өhүллэн барар, ол өhүллүү (развязка) дэнэр.
Эпитет. Эпитет ( «эпитет», «даҕааһын аат», лит. «эбиилик») — тыл туоҕун-ханныгын көрдөрөр сыһыарыы тыл. Тылга көннөрү эпитеттэр диэн бааллар итиэннэ тылы киэргэтэр эпитеттэр диэннэр бааллар. «Күөх халлаан» диэтэхпинэ «күөх» тыл халлаан көннөрү дьүһүнүн көрдөрөр, оттон «күдэн халлаан» диэтэххэ халлаан көннөрү дьүһүнүттэн ураты дириҥэтэн, кэҥэтэн, киэргэтэн көрдөрөр, онон итинник эпитети киэргэтэр эпитет диибит, «көтөр кынаттаах» диэтэххэ «көтөр» диэн тыл көннөрү эпитет буолар, оттон:
"Кылбаарар" кынаттаах
Кыталыктан ордук 
"Тырымныыр" чыычааҕым
"Тыкаарар" далбарым
(Ойуунускай).
диэҥҥэ «кылбаарар, тыпымныыр, тыкаарар» диэннэр киэргэтэр эпитеттэр буолаллар.
"Толбонноох үүс тириитин"
"Туруору ыйаабыт дьуолкалаах" дойду эбит,
"Киргиллээх киис тириитин"
"Кэккэлии ыйаабыт кэрбэҥнээх" суол эбит.
(Норуот ырыата).
Саха норуотун ырыатыгар бүтүн этиилэр эпитет буолан турааччылар. Бу ырыаҕа «толбоноох үүс тириитин туруору ыйаабыт дьуолкалаах» диэн этии бүтүннүү «дойду» диэни киэргэтэр эпитет буолан турар. «Киргиллээх киис тириитин кэккэлии ыйаабыт кэрбэннээх» диэн этии «суол» диэҥҥэ эпитет буолан турар. Бу ылбыт норуоппут ырыатыгар «дойду», «суол» диэн тыллары араас түүлээҕинэн дьуолкалаан киэргэтэн көрдөрөллөр. Ити булдунан иитиллэн олорор олохтон төрүттэнэн тахсар. 
Эпитет бэрт араас буолар. Сорох эпитет дьүһүнү-мөссүөнү, туоҕу-хайдаҕы аҕай-аҕайдык, мөлтөхтүк көрдөрөр, сорох эпитет күүскэ, эриэккэстик көрдөрөр.
Ичигэс салгыным
"Илигирии түһэн"
Испин-быарбын
Ититэн
Итирбитим...
(Күндэ).
«Ичигэс» диэн эпитет тылы киэргэппэт, көннөрү салгын хайдаҕын көрдөрөргө турар, оттон «илигирии түһэн» диэн эпитет салгыны мэктиэтигэр хамсатан көрдөрөр, итинник эпитет күүстээх, эриэккэс эпитет диэн буолуохтаах.
Сытыырхатыы (литэрэтиирэҕэ). Сытыырхатыы () — литэрэтиирэ ньымата. Бу тыл литэрэтиирэ үөрэҕэр, критикаҕа элбэхтик туттуллар. Холобур: «Суруйааччы сүрүн уобараhын сатирическай өттүнэн сытыырхаппыт» эбэтэр «Литературнай критиканы суруйуу уус-уран уонна идейнай таhымын үрдэтиигэ ордук сытыырхатыахха наада» дииллэр.
Идиллия. Идиллия – былыргы буколическай поэзия тыа, боростуой үлэhит дьон олохторун киэргэтэн көрдөрөр жанра. Айылҕа кэрэ көстүүлэрин, кыhалҕата суох, чэпчэки чуумпу олоҕу, айылҕа хоонньугар көҥүл көччүйүүнү, бириэмэни көргө-нарга атаарыыны туойар. Идиллия общество олоҕун уустук, кылаассабай утарсыыларын тумнар, ол иhин бу жанрынан үгэс курдук, консервативнай суруйааччылар туhаналлар. Кэнники улам сүтэн барбыта.
Идиома. Идиома – тыл уратыта. Атын омук тылыгар сирэйинэн сатаан тылбаастаммат сомоҕо домох этии. Оннуктар хайа баҕарар омукка элбэх буолаллар. Саха тылыгар холобурга манныктары аҕалыахха сөп: «хой баhы туойар», «оруо маhы ортотунан», «тимир тириитин кэппит», «үөhэ тэhиннэ», «ыт охсуох киhи суох», «бэрт киhи бэргэhэ сирэй, үтүө киhи үтүлүк сирэй». Ханнык да омук тыла төрүтүнэн идиоматическай майгыннаах. Ол иhин уус-уран тылбаас үрдүк искусствонан ааттанар. Идиоматическай этиилэртылга, уус-уран айымньыга национальнай кыраасканы (колориты) биэрэллэр. Ону атын тылга бэйэлэрин ураты өҥнөрүн-дьүhүннэрин сүтэрбэт курдук чаҕылхайдык тылбаастыыр уустук.
Изоколон. Изоколон — кэккэлэhэ этиилэргэ саҥа чаастарын параллельнайдык, пааралаан тэҥнээн туттар стилистическай форма. Холобур нуучча классическай поэзиятыгар:
Бары түүр уонна саха хоhооннорун тутуллара синтаксическай ритмическай параллелизм принцибэр төрүттэммит буоланнар, итинник изоколону поэзияҕа туттуу ордук тоҕоостоох, чаастатык түбэhэр. Норуот поэзиятыгар ол хас хардыы ахсын көстөр. Холобур, олоҥхоҕо:
Биитэр:
Таабырыҥҥа:
Өс хоhоонугар:
Иллитерат. Иллитерат – буукубанан үкчү бэриллибэт, быhа барыйан суруллар саҥа дорҕоонноро: көҕүс этитии, бөтүү, ытырдыы, ыччалыы, силлии, аты тохтотор саҥа эҥин. Холобур нуучча туттар тыла: апчхи, гмм, чу, тьфу, тпру, уо.д.а.