mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Албаннар (казах ууһа). Албаны ("каз". alban البان) — түүр омуктарын биис ууһа уонна Улахан жус биир аҕа ууһа. Албаннар Алматы куораттан илин диэки олороллоро, билигин Алматы уобалаһын Райымбекскай, Талгарскай, Енбекшиказахскай, Уйгурскай, Панфиловскай районах Алматинской уобаластарыгар, Алтын эмель сис хайа соҕуруулуу илин өттүгэр. Жаркент куоракка, Чунджа сэлиэнньэҕэ олороллор. Албаан биис ууһун бэрэстэбиитэллэрин улахан аҥаара КНР Или Казахскай автономнай уокуругун уездтарыгар (Текес, Кюнес), ону таһынан Кыргыстаан өрөспүүбүлкэтин Иссык Куль уобалаһын Түп оройуонугар олороллор. Кличтара — «Райымбек» диэн буолар.
1911 сыллааҕы тыа хаһаайыстыбатын биэрэпиһинэн, Семиреченской уобаласка 81,1 тыһ албан киһитэ баара суруллубут. Ону таһынан Джаркентскай уездка — 65,6 тыһ. киһи, Верненскай уездка — 15,5 тыһ. киһи. Билигин албаннар ахсааннара 750 тыһыынча киһи диэн буолар. 
Устуоруйата.
Ч. Ч. Валихановым уонна Н. А. Аристовым учуонай аан бастаан дьон тылыттан суруйбуттарынан, албаннары төрүттээбит киһинэн аатырбыт, номоххо киирбит Байдебек уола Жарыкшак буолар.
Албаннар бэйэлэрин истэригэр икк улахан кынаҥҥа арахсаллар — Сары уонна Шыбыл диэннэргэ. 
Тамҕаларын ойуутуттан көрөн сылыктаатахх, албаннар дулаттары кытта ыкса уруулуу буолуохтарын сөп. Онтон сиэттэрэн аныгы учуонайдар албаннар этническай сүрүннэрин чигил бииһин ууһа ылар диэн сылыктыыллар (карлуктар биис уустарын биир салаата буолаллар). Кинилэр Семиречьеҕа, Талас үрэх тардыытыгар Караханидов (VIII—XII үү.) судаарыстыбаларын саҕана олорбуттар. Кэлин ол сир Кара кытайдарга, найманнарга (XIII ү.) уонна монголларга (1218 сылтан) киирбит.
Нуучча источниктарыгар албаннар 1748 сылаахтан ыла биллэллэр. Онно сурулларынан, кинилэр Казахтар Улахан жустарыгар киирсэллэр. Албаннартан түүрдэр атын омуктара эмиэ үөскээбиттэр. Ол курдук, кыргыыстар ортолоругар албаннар эмиэ бааллар — жолболды, кангельды, чибыл, о.д.а.
Уйсуннар уонна ушиннар.
Албаннар уйсун холбоһугун биир биир ууһа буолаллар. Б. Б. Ирмуханов уйсуннары дарлекин монгол ушин биис ууһун сыдьааннара диирэ. Уйсуннар монголлар сорҕолоро буолалларын туһунан санааны Ж. М. Сабитов учуонай эмиэ этэр.
Албан биис ууһун аймаҕа.
Албаннар барыта 15 кэриҥэ аҕа уустаахтар. Олор бэйэлэрин истэригэр эмиэ тус туспа суолларга арахсаллар.
Суаннар. Суаннар () — казаххтар Улахан жустарыгар киирсэр биир биис уустара. Сауннар Алтын Эмель хайа тэллэҕинэн, Семиречьенан, Джунгардааҕы Алатау хайа соҕуруулуу илиҥҥи өттүнэн, Коктелек өрүс кытылыгар турар Коргаска сиринэн көһө сылдьыбыттара биллрэ. Кинилэхр кыргыһыыга киирэр хаһыылара, уруйдара айхаллара -- «Райымбек, Байсуан» диэн буолара. 15 үйэ саҕаланыытыгар суаннар бэйэлэригэр уруулуу, аймахтыы казах дулат уонна ысты диэн биис уустарыгар холбоспуттара.
Ахсааннара.
XIX уонна ХX үйэлэр кирбиилэригэр Н Аристов учуонай аахпытынан, суаннар уопсай ахсааннара 4000 ыа диэнр этэ. Оттон учуонай М. Тынышпаева ааҕарынан – около 40 тыһ. кэриҥэ киһи. 
Ис арахсыылара.
Казах норуотун төрүччүтүгэр суаннар алта сүрүн салааҕа арахсаллара бэлиэтэнэр. Олор истэригэр тоқарыстан, байтөгей, бағыс, сатай, нартай, ақша диэн аҕа уустара бааллара биллэр. 
Үөскээһиннэрэ.
Казахстан устуоруйатыгар уонна историографиятыгар суаннар (суваннар) дулу диэн омуктара холбоһуктарыгар киирэ сылдьыбыттар диэн санаа баара. Оттон сорох үөрэхтээхтэр суаннары нирун монголлар сукан диэн биис уустарын кытта ханыылыы туталлар. Ч. Ч. Валиханов этэринэн, дулаттар монгол омуктарыттан төрүттээх буолуохтарын сөп.
В. В. Востров уонна М. С. Муканов суаннары албаннар уонна дулаттар ыкса аймахтара диэн суруйаллара. Шежире быһыытынан, Албан, Дулат уонна Суван Улахан жуһу төрүттээбит Уйсун сыдьааннара буолаллар. Аны туран, Б. Б. Ирмуханов уйсуннар дарлекин монголлар ушин диэн биис уустара диирэ.
Гаплогруппалара.
Уйсуннарга, сүрүннээн, С2-M217 диэн гаплогруппа бэлиэтэнэр. Буолаары буолан, суан, албан, сарыуйсун, шапырашты биис уустарыгар С2*-М217 (хМ48, xM407) гаплогруппа хас даҕаны барыйаана баара бэлиэтэнэр.
Литэрэтиирэ.
Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX – начало XX в.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
Ошактылар. Ошактылар () — казахтар Улахан жустарын биир биис уустара. Кинилэр Талас өрүс аллараа тардыытынан, Каратау хайа соҕуруулуу арҕаа өттүгэр көһө сылдьан олорбуттара. XIX үйэ бүтүүтүгэр ахсааннара 20 тыһ . киһиэхэ тиийэ сылдьыбыта. М. Т. Тынышпаева учуонай этэринэн, ошактылар ахсааннара 1917 сыллаахха 70 тыһ. киһиэхэ тиийбитэ Ураннара: «Бахтияр» диэн.
Шежире.
Г. Н. Потанин шежиретин быһыытынан, Уйсун икки уоллаах этэ — Абак уонна Тарак. Тарактан жалаирдар үөскээбиттэр, Абактан — Дулаттан, Албаннар, Суаннар (сорох сибидиэнньэлэринэн онно өссө Сары Уйсуну эбэллэр), Токалтан (иккис ойоҕуттан) — Шапыраштылар, Ошакттар, Ыстылар, Сыргелар, оттон Канлылар уонна Шанышкылылар кэлии дьон, кирме буолаллар.
З. Садибеков шежиретинэн: Майк Бахтияр диэн уоллааҕа, кини икки уоллааҕа — Ойсыл уонна Уйсил. Ойсыл үс уллааҕа: Жалмамбет (Ошакты аҕата), Жарымбет (Шапырашты аҕата), Жарас (Ысты аҕата). Уйсил Абак диэн уоллааҕа (Аксакал), кини уола Караш-би. Кини Байдибек уонна Байдуыл диэн уолаттардааҕа. Байдуыла — уола Шакшам, Байдибек — уола Сары Уйсун (Байбишеттэн — улахан ойоҕо) уонна Жарыкшак (Домалак анаттан). Жарыкшака — уолаттара Албан, Суан, Дулат.
Иһинээҕи арахсыылара.
Ошакты биис уустара казахтар төрүччүлэрин быһыытынан 4 сүрүн салааҕа арахсаллар. Олор бэйэ бэйэлэрин истэригэр эмиэ арахсаллар.
Ыстылар. Ыстылар (, ону былыргылыы аата "усут", "исут") — Казах норуотун Улахан жус биис ууһун иһигэр киирсэр биир биис ууһа.
Устуоруйата.
Ыстылар тустарынан аан бастакы ахтыы Фахраддин Мубаракшах (XIII ү.) "История" диэн айымньытыгар ахтыллар. Онтон ыстылар тустарынан иккис сибидиэнньэ 1748 сыллаахха (Улахан жус төрүччүтүн испииһэгэ) суруллубут. Онно кинилэр "сты оуйсун" диэн 10 биис ууһун иһигэр баара ахтыллар. Итини таһынан ыстылар казахтар Улахан жузтарын султааннарын, бийдэрин уонна ытыктанар дьоннорун 1845 сыллардааҕы испииһэгэр киирэ сылдьаллар. Онно аан бастаан кинилэр икки салаалаахатара ыйыллар: ойык уонна тлик. Оттон ыстылар түҥ былыргы олохторун туһунан норуот уус уран кэпсээннэригэр, номохторугар уонна үһүйээннэригэр этиллэр. Олорго кэпсэнэринэн, Ысты Байдибек сиэнэ буолар. Оттон Байдибек аатырбыт Уйсун хос сиэнэ буолар. Кини Казахтар Улахан жустарын төрүттээбит киһи. 
Шежире.
Г. Н. Потанин шежиретин быһыытынан, Уйсун икки уолааҕа үһү — Абак уонна Тарак. Тарактан жалаирдар үөскээбиттэр, Абакатан — Дулаттар, Албаннар, Суаннар (сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, онно өссө Сары Уйсун киирэрэ үһү), Токалтан (иккис ойоҕуттан) — Шапыраштылар, Ошактылар, Ыстылар, Сыргелылар, оттон Канлылар уонна Шанышкылылар бу ууска киирсибэт, тастан кэлии дьон буолаллар (кирме).
Ссылки.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B
Кыпшактар. Кыпшактар () — былыргы кыпчаактартан ордон хаалбыт, билигин казахтар Орто жустарыгын састаабыгар киирсэр түүр тыллаах биис уустара. Кинилэр Алтаай хайаларыттан Дунай өрүскэ диэри тарҕанан олорбуттара.
Территориялара.
Күн бүгүн кыпшактар Казахстан өрөсүүлүкэтин Костанайскай, Кызылординскай, Павлодарскай, Карагандинскай, Акмолинскай, Хотугу Казахтанскай уонна Туркестаннааҕы уобаластарыгар олороллор. Ону таһынан кыпшактар билигин Дагестан өрөспүүбүлүкэтигэр (ногайдар оройуоннарыгар), Омской уобаласка уонна Алтаай кыраайыгар Арассыыйа састаабыгар олороллор.
Устуоруйаларыттан.
Кипчактар (кыпчактар) Алтаайга Зайсан күөлүттэн саҕалаан Дунаай өрүс (XI—XII үү.) кытылларыгар тиийэ киэҥ куоҥ сирдэргэ тарҕанан, бытанан олорбуттара. Кэдиҥҥи кэмнэргэ кинилэр ( XV ү. кэннэ), сүрүннээн, билиҥҥи Казахстан киин сирдэригэр, Сырдарья соҕурууҥҥу кытылларыгар, Тобор кытылларыгар көһөн олохсуйбуттара. Казахтар омук быһыытынан атахтарыгар турууларыгар, үөскээн тахсыыларыгар кырата суох оруоллаахтар. Ыраахтааҕы кэминээҕи биэрэпистэр көрдөрөллөрүнэн, кыпшактар оччолорго Казахстаҥҥа Кустанайскам, Перовскай, Павлодарскай, уонна Омскай уездтарга олорбуттар. Кинилэр кыргыһыыга киириэх иннинэ, үөрүүлээх күннэргэ  — «Ойбас» диэн ураатыыллара. Абулхаир ханствотыттан тымыр сыдьаан тардан тахсыбыт дьон. Казах ханствота атаҕар туруутугар акылаат уурсубуттара. 
Ахсааннара.
1899 - 1912 сыллардаахха ыытыллыбыт тыа хаһаайыстыбатын биэрэбиһигэр көстөрүнэн, кыпшактар ахсааннара 169 тыһ. киһи эбит. Ол иһигэр Кустанай уеһыгар 47 тыһ киһи (казах нэһилиэнньэтин 41 %), Омскай уеһыгар 10,7 тыһ киһи (28 %), Павлодарскай уеска — 14,8 тыһ. (10,3 %), Акмолинскайга — 10,9 тыһ. (6,6 %), Перовскайга — 32,9 тыһ. (22,5 %), Тургайскай — 42, 9 (46 %). Арассыыйа импиэрийэтигэр кыпшактар казах уопсай ахсааныгар 4,5 % ылаллара.
Уактар. Уактар () — казахтар Орто жус дэнэр уустарын алта биис ууһун (конырат, уак, керей, аргын, кипчак и найман) иһигэр киирэр норуот. 
Уактар — Орто жус саамай аҕыйах ахсааннаах биис уустара, норуоттара буоллаллар. Кинилэр Иртыш һрүс төрдүнээҕи сиринэн көһө сылдьан олорбуттара. Уактар Джунгардар уонна Калмыктар бэйэ бэйэлэрин кытта сэриилэһэр кэмнэригэр улаханнык үтүрүллэ сылдьыбыттара. Ол кэмҥэ кинилэр норуоттарын саамай элбэх бырыһыанын сүтэрбиттэрэ. Ону уактар биис уустара элбэх баатырдаахтарынан быһаарыахха сөп диэн үөрэхтээхтэр, учуонайдар, историктар сабаҕалыыллар.
Уактар үтүө төрүттээх, дьоһун биис уус диэн аатырыллара. Уактар буойуннара казахтар ханстволарыгар бастыҥ буойун быһыытынан билиниллэллэрэ. Ол курдук, кинилэртэн тымыр сыдьаан тардан казахтар биллэр көстөр, номох буолан кэпсэнэр буойуннара Баян, Ер Кокше уонна Ер-Косай, Кошкарбай уонна Дерпсалы төрөөбүттэрэ ууһаабыттара. Аатырбыт Аблай хаан түөрт бастыҥ боотуруттан, төһө да бэйэлэрин ахсааннара аҕыйах буоллаллар, иккитэ Уактарэтэ.
Күн бүгүн Уактар Казахстан өрөспүүбүлүкэтин Павлодарскай, Илиҥҥи Казахстаннааҕы, Хотугу Казахстаннааҕы, Костанайскай уобаластарыгар, ону таһынан Алтаай кыраайыгар, Монголияҕа, Кытайга уонна Германияҕа олороллор. 
Төрүттэрэ.
Үөрэхтээхтэр суруйалларынан, Уактар кереялары кытта ыкса аймахтыылар. А. X. Маргулан учуонай этэринэн, кинилэр былыргы кереялартан, кэрэйииттэртэн үөскээбиттэр. Оттон кинилэр туһунан сибидиэнньэ өссө XIII үйэттэн суруллар .
Табыннар (казах ууһа). Табы́ннар — казахтар биис уустара, Кыра жус иһигэр киирсэр жетыру аймах биис ууһа.
Төрүччүтүн тутула.
Уус иһигэр киирсэр аҕа уустара:
Табыннар бэйэлэрин иһигэр хас даҕаны дьоҕус дьоҕус аҕа уустарга арахсаллар. Олор истэригэр манныктар бааллар: окшылар, нуркелэр, ачибектар, мураттар, бургилар, кадырбектар, абызтар, таушаннар, туатайдар, дандалар, карамункелэр, сармантактар, жылкышылар, кожамбердылар, дауылтайдар, жиембеттэр, айдардар, текелэр, асаннар, сарайдар, лабактар, кутеттэр, каражоннор, конырдар, токалар.
Кылгас устуоруйалара.
Табыннар казахтар Кыра жустарыгар киирсэр биис уустара буолаллар. Кинилэр жетуру көлүөнэ дьонугар киирсэллэр. Биирдиилээн чинчийээччилэр, учуонайдар уонна этнографтар этэллэринэн, табын диэн этномним «табыну» (ол эбэтэр, нууччалыы -- служить, поклонятся) диэн тылы кытта ыкса ситимнээх. Оттон сорох үөрэхтээхтэр ити тылы монголлар «биэс» (табун) диэн ахсаан ааттарын кытта ситимнииллэр, ону түүр монгол тыллаах омуктар этнонимикаларыгар көстөр дииллэр. 
Табыннар тамҕаларын чинчийэн көрүү көрдөрөрүнэн (у кинилэр өссө аҕа уустарынан эмиэ таҕалаах буолаллар), кинилэр тамҕалара ордук Улахан жус биис уустарын тамҕаларын кытта дьүөрэлии буолар. Чуолаан дулаттары кытта. Оттон казах табыннара уонна башкирдар эмиэ оннук ааттаах биис уустара номоххо киирбит Майкы бий диэн биир киһини төрүт оҥостоллоро мээнэҕэ буолбутах. 
Табыннар уонна монголлар.
Сорох учуонайдар уонна үөрэхтээхтэр табыннары уруккута монголлары кытта ыксатык ситимнэөэ сылдьыбыт биис уустарга киллэрэллэр Ону Н. В. Бикбулатов этэринэн, хас даҕаны источник туоһулуур. Сорох үөрэхтээхтэр кинилэри монгол тавнангуттарын уонна бүрээттэр табангуттарын кытта ситимнииллэр. 
ДНК Y-хромосомалара.
Казах табыннарыттан С3 уонна J2a1 гаплогруппалары булбуттара. Кинилэр биир биис уустара башкир табыннарын кытта уруулуу буолара биллибитэ. Кинилэргэ R1a1a гаплогруппа баһыйар. Атыттарга C3 гаплогруппа. 
Сигэлэр.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD_(%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%BE%D0%B4)
Торткаралар. Торткаралар () — Казахтар Кыра Жустарын састаабыгар киирэр Алимулалар алта биис уустарын иһигэр киирэр аҕа уустара. Аҕа ууһа бэйэтин иһигэр өссө түөрт салааҕа арахсар. Олор истэригэр Оразкелдилэр, Оразтар, Жаншукирдар, Караштар киирсэллэр.
Устуоруйалара.
Еримбет акын шежиретин быһыытынан, Алимулаҕа Жаманак (Шекты), Карамашак (Торткара), Айнык (Карасакал), Уланак (Каракесек), Тегинболат (Карасакал) уонна Тойкожа (Ак кете) аҕатын уустара киирсэллэр. 1748 сыллаахха М. Тевкелев диэн үөрэхтээх, чинчийээччи бу курдук суруйбута хараллан хаалбыт: «Алчын олус күүстээх аҕа ууһа, оттон алчын икки гына арахсар. Ол эбэтэр каракисяк уонна байулы диэннэргэ. Каракисяк барыларыттан саамай күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара. Кини иһигэр тус туспа алта аҕа ууһа киирсэр. Олор истэригэр, чуолаан, манныктар бааллар: чекли, каракисяк, чюмекей, дюрткара, каракете, карасакал…».
Чинчийээччилэр уонна историктар Торткаралар биир уустарын орто үйлэргэ олорон ааспыт кыпчаактар "тортул" диэн этнонимнарын уонна наймааннары кытта ыкса ситимнииллэрэ.
Тарҕанан олоруулара.
Торткара биис уустарын бэрэстэбиитэллэрэ Казахстан Актюбинскай уобалаһын Хромтаускай, Айтекебийскай, Иргизскай уонна Шалкарскай оройуоннарыгар, Кызылординскай уобалас арҕааҥҥы өттүгэр, ону таһынан Узбекистан Каракалпакистан өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Арассыыйа Оренбург уобалаһыгар олороллор. 
Ахсааннара.
1917 сыллааҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ бу норуот ахсаана барылаан ааҕыынан 50 - 60 тыһыынча киһи этэ.
Каракесектэр (алимулылар). Каракесек () — казах норуотун Кыра жуһугар киирсэр Алимулы биир ууһун аҕа уустара. Аҕа ууһа бэйэтин иһигэр дьоҕус дьоҕус хас даҕаны ууска арахсар. Олор ортолоругар маннык уустар бааллар: Жылкыайдар, Есиль, Тобыл, Алжан.
Устуоруйата.
Аатырбыт, биллиилээх Еримбет акын шедиретигэр этиллэринэн, Алимулыларга Жаманак (Шекты), Карамашак (Торткара), Айнык (Карасакал), Уланак (Каракесек), Тегинболат (Карасакал), Тойкожа (Ак кете) диэн биис уустара, аҕа уустара киирсэллэр. 1748 сыллаахха М. Тевкелев диэн үөрэхтээх, чинчийээччи бу курдук суруйбута хараллан хаалбыт: «Алчын олус күүстээх аҕа ууһа, оттон алчын икки гына арахсар. Ол эбэтэр каракисяк уонна байулы диэннэргэ. Каракисяк барыларыттан саамай күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара. Кини иһигэр тус туспа алта аҕа ууһа киирсэр. Олор истэригэр, чуолаан, манныктар бааллар: чекли, каракисяк, чюмекей, дюрткара, каракете, карасакал…».
Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара. 
Карасектар ДНКларын сүрүн гаплагруппата C-Y15552 гаплагруппа буолар (оттон ол гаплагруппа бүттүүн алшыннарга сөп түбэһэр).
Тарҕанан олоруулара.
Каракесек бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ Казахстан Актюбинскай уобалаһыгар уонна ону таһынан Кызылординскай уобалас арҕааҥҥы өттүгэр түөлбэлээн олороллор.
Арахсыылара.
Каракестек бииһин ууһа түөрт улахан аҕа ууһугар арахсар: Жылкыайдар, Есиль, Тобыл, Алжан.
Карасакаллар (уус). Карасакал () — казахтар Кыра жустарыгар Каракесектэр (алимулылар) биис уустарыгар киирэр өссө биир биис уустара буолаллар. Кинилэр бии уустара тус туһунан аҕас уустарыгар арахсар. Олор ортолоругар бааллар: Сарбас, Пусырман, Шынгир.
Устуоруйалара.
Еримбет акын шежиретин быһыытынан, Алимулаҕа Жаманак (Шекты), Карамашак (Торткара), Айнык (Карасакал), Уланак (Каракесек), Тегинболат (Карасакал) уонна Тойкожа (Ак кете) аҕатын уустара киирсэллэр. 1748 сыллаахха М. Тевкелев диэн үөрэхтээх, чинчийээччи бу курдук суруйбута хараллан хаалбыт: «Алчын олус күүстээх аҕа ууһа, оттон алчын икки гына арахсар. Ол эбэтэр каракисяк уонна байулы диэннэргэ. Каракисяк барыларыттан саамай күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара. Кини иһигэр тус туспа алта аҕа ууһа киирсэр. Олор истэригэр, чуолаан, манныктар бааллар: чекли, каракисяк, чюмекей, дюрткара, каракете, карасакал…».
Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара .
Тарҕанан олоруулара.
Карасакал бииһин ууһун дьоно былыр былыргыттан Казахстан Казалинскайм уонна Аральскай оройуоннарыгар, Актюбинскай уобалас Шелкарскай оройуонугар уонна ону тэҥэ Узбекистан Карапкалпакстан өрөспүүбүлүкэтин сиригэр уотугар, биирдиилээн дьон Казахстан бары сиригэр, территориятыгар олороллор.
Ахсааннара.
1917 сыллааҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ ахсааннара баара суоҕа 10-15 тыһыынча киһи диэн буолара.
Алимулылар. Алимулылар () — казах этноһын иһигэр киирэр биис уустарын холбоһуга. Шежире (ол эбэтэр генеалогия маһа, төрүччү) быһыытынан Кыра жус иһинэн киирсэллэр. Тамҕалара алшыннар тамҕаларын икки гыммыт курдук көстөр. Бэйэтин иһигэр алта салааларга арахсар. Ол иһини кинилэри «Алты ата алим» (алта аҕа алим) диэн ааттыыллар. Биллиилээх, номоххо киирбит Еримбет акын шежиретин быһыытынан, алимулыларга маннык биис уустара киирсэллэр: жаманак (шекты), карамашак (торткаралар), айнык (карасакаллар), уланак (каракесектэр), тегинболат (карасакал), тойкожа (ак кете).
Устуоруйата.
Алимулылартан саамай элбэхтэрэ, элбэх ахсааннаахтара — шекты уонна торткаралар биис уустара буолаллар. Холобур, шекты биис ууһун элбэх ахсаанын А. Коныратбаев уонна О. Смирнова курдук учуонайдар булҕардар кыпшактарын кытта ситимнииллэр. «Диуани лугат ат-тюрк» кинигэҕэ ахтылларынан, шектэр Чу өрүскэ олорбуттар. Алмулыларга киирсэр шомекейдэр уонна каракесектэр Арҕааҥҥы Түүр хаҕанатыгар киирсэллэрэ биллэр. Кинилэр уйгуурдары уонна карлуктары кытта ыкса алтыһан олорбуттар. Кэлин кинилэр Кашгарияҕа күрээбиттэ (742-744 сс.) Казахтар бөлөхтөрө ол кэмҥэ наар Сырдарья өрүс аллараа тардыытыгар уонна Арал байҕалын илин өттүгэр олорбуттара. Бары источниктар бу омуктар холбоһуктара олус былыргы уонна дириҥ устуоруйалаах буоларын туоһулууллар. 
Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну хаан салайар кэмигэр олорбуттара .
Сибиир ханствота. Сибиир ханствота ("Сибиир саарыстыбата, Сибиир сурда") — XV үйэ бүтүүтүгэр Алтан Ордуу ыһыллыытыгар үөскээбит Арҕаа Сибииргэ түүр тыллаах татаар омугун феодальнай дойдута. Сибиир ханствота Перьм сирин, Ноҕай Ордуутун, Каһаах ханствотын, уонна телеуттар дойдуларын кытта ыаллыы сытар этэ.
Сибиир ханствотыгар туттуллар тыл — түрки.
Историята.
Төрдө (1220-1375).
"Сибиир" диэн аат аан маҥнай 1240 сыллаахха "Моҕол ытык историята" ("Юань-чао ми-ши") диэн ааттаах кинигэҕэ ахтыллар. Ол кинигэҕэ этиллибитинэн Дьүчи 1206 сыллаахха "Shibir" диэн сиртэн соҕуруу олорор тыа биистэрин сэриилээбит. Онтон ураты сиһилии дааннай суох буолан чинчийээччилэр "Сибиир" диэн аатынан хайа дойдуну ааттыыллар уонна ол дойду ханна баарын быһаарар кыахтара суох.
XIV үйэ бастакы аҥарыгар Египет султанын суруксута Ал-Омари Алтан Ордуу састаабыгар "Сибиир" уонна "Ибиир" диэн сирдэр баалларын ахтыбыт. Чинчийээччилэр этэллэринэн бу ааттаммыт сирдэр Иртыш уонна Тобол өрүстэр икки ардыларыгар баар буолуон сөп. Быһа холоон ол кэмҥэ Европатааҕы карталарга "Sebur" уонна "Singui" диэн аат баар буолбута: Пиццагани ини-биилэр карталара (1367) уонна Каталан каартата (1375).
Тайбугиннар сирдэрэ.
Академик Г. Ф. Миллер сабаҕалыырынан Сибиир ханствота 1220 сыллаахха тэриллибит Тайбугин сурдуттан үөскээбит. Тайбугин сурдун Алтан Ордуу атын улуустарыттан уратыта диэн кини автономиялаах сир этэ.
Чинги-Тура Вилайиэтэ (1375—1468).
1359 сыллаахха Алтан Ордуу историятыгар Улуу Самныы кэмэ саҕаламмыта. Сибиир ханствотын баһылыктара Шибан сыдьааннара (нууч.: "Шибаниды") ол кэмҥэ былаас былдьаһыытыгар көхтөөхтүк кыттыбыттара биллэр.
Тохтамыш кэмэ.
Тохтамыш диэн аатырбыт хаан Урус-хааны утары сэриилэһэр кэмигэр Шибан сыдьааныттан Каҕанбэктэн көмө көрдөөбүтэ, ол эрээри Каҕанбэк көмөлөспөтөх. Муҥур уһугар Тохтамыш бастаан Урус-хааны, онтон Мамайы кыайбыта уонна бүтүн Алтан Ордуу хаана буолбута. Ол кэннэ Тохтамыш Каҕанбэги уһулан, Сибиир хаанынан кини быраатын Арааб-хааны анаабыт.&lt;templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /&gt;Тохтамыш сүрүн өстөөҕө Тимур (Тамерлан) Алтан Ордууну сэриилииригэр аан бастаан Сибиир ханствотын халаабыт этэ. Онтон Тимур 1389 сыллаахха бэйэтин сэрииһитин Дьаһан-шаһ-баҕадуру, Омар-баҕадуру уонна Үч-Кара-баҕадуру Сибиир ханствотын сэриилии ыыппыта биллэр.
Хадьи-Муһаммад хаан (1421—1428).
1420 сыллаахха көҥүл Сибиир ханствотын баһылыга Хадьи-Муһаммад хаан буолбута. Кини баһылыктыыр кэмигэр Сибиир ханствотыгар ис сэриилэр саҕаламмытара уонна 1495 сыллаахха түмүктэммиттэрэ.
Телеулар (казах ууһа). Телеу ("каз: Телеу") — казахтар Кыра жустарын састаабыгар киирэр сэттэ Жетырулар холбоһуктарын биир биис ууһа.
Телеу диэн этнонимы учуонайдар уонна чинчийээччилэр былыр олорон ааспыт теле аҕатын ууһун кытта ситимнииллэр. Оттон теле аҕатын ууһа VI үйэҕэ Түүр хаҕанатын састаабыгар киирсэрэ.
Казахтар телеуларын саамай чугас уруулара, аймахтара каракалпактар муйтен диэн ааттаах суоллаах биис уустара буолаллар (кинилэр, биллэринэн, 40 кыыс амазонка туһунан норуот тылынан уус уран айымньытын, эпоһын айбыттара). Кинилэр истэригэр эмиэ теле уонна самат диэн биис уустара киирэллэр. 
Үөскээһиннэрэ.
Телеулар былыр былыргыттан былыргы түүрдэр истэригэр киирэр телес бииһин ууһугар киирсэллэр диэн буолар (холобур, динлиннэр, гаогюйдар). Л. П. Потапов чинчийээччи этногенетическэ өттүнэн ити биис уустарын телеуттары, тэлэҥиттэри уонна төлөстөрү кытта уруулуу тутар. Онон телеулар телеуттары кытта ыкса ситимнээхтэр.
Ол гынан баран, телулар монголлары кытта ситимнээхтэрин этэр сабаҕа эмиэ баар. Н. Я. Бичурин учуонай этэринэн, динлиннэр (дилилэр) уонна гаогюй монгол төрүттээхтэрэ биллэр. Учуонай сабаҕалыырынан, гаогюйдар аан бастаан дили, онтон кэлин гаогюйдар динлилэрэ дэммитэр . А. С. Шабалов сылыктыырынан, телеулар уонна кинилэри ууһаппыт дилилэр уонна гаогюйдар аан бастаан монгуол тылын диалегар саҥараллара үһү.
Уустара.
Телеулар састааптарыгар өссө түөрт туһунан биис ууһа киирэр: Ажиахмет, Ногай, Самат, Керейли.
Тарҕанан олоруулара.
Телеу бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ билигин Казахстан Костанайскай, Актюбинскай уонна Кызылорлинскай уобаластарыгар олороллор.
Ахсааннара.
20 үйэ саҕаланыытыгар телулар ахсааннара 20 тыһыынча кэриҥэ киһи этэ.