mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Виртуальнай сотовай оператор. Виртуальнай сотовай оператор () диэн сотовай оператор, дьиннээх сотовай оператордартан атына диэн кини инфраструктура ситимэ суох буолар, атын оператордартан арендалыыр.
Ол курдук үксүгэр сүрүн оператор сотовай ситимэ уонна коммутатордара туттуллар буолар, ол курдук виртуальнай оператор ситими тутарга харчыны бараабат. Ол оннугар ырыынак ханнык эмит чааһыгар болҕомтону ууран ырыынак сорҕотун ылар.
Ерохин Георгий Алексеевич. Ерохин Георгий Алексеевич (06.03.1907, Усть-Илга с. — 17.06.1986) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.
Олоҕун олуктара.
1907 сыллаахха Усть-Илга с. бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча. Алта кылаас үөрэхтээх. Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствотыгар Жигаловскай судоверфь «Боец» пароходун капитанын көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит.
1929—1931 сс. Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт. 1929 сыллаахха Кытай—Илин тимир суолугар буолбут кыргыһыыларга кыттыбыт. 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар иккиһин Дьокуускай куорат военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл олунньутуттан фроҥҥа сэриилэспит.
54-с гвардейскай кавалерийскай полк химияҕа взводун хамандыыра гвардия сержана Ерохин 1944 сыл тохсунньутугар Гомельскай оройуон Борисоковичи, Туров нэһилиэнньэлээх пууннарын аттыгар буолбут кыргыһыыларга хорсун быһыытын иһин Албан аат III ст. уордьанынан наҕараадаламмыт.
Украина Волынскай уобалаһын Писарева Воля дэриэбинэ аттынааҕы, Польша Ополе куоратын иһин кыргыһыыларга бойобуой өҥөлөрө Албан аат уордьанын II уонна I степеннэринэн бэлиэтэнэн, гвардия старшината Ерохин бу уордьан толору кавалера буолбут.
1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москваҕа буолбут Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.
1945 сыл сэтинньитигэр сулууспата бүтэн дойдутугар төннүбүт. Жигалово с., ол кэннэ Иркутскайга олорбут уонна үлэлээбит.
1986 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр өлбүт.
Сирдитов Дмитрий Иванович. Сирдитов Дмитрий Иванович (төр. 1920, Амма) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара.
1920 сыллаахха Аммаҕа төрөөбүт.
1942 сыл бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1943 сыл сэтинньититтэн 2-с Украинскай, 2-с Белорусскай фроннарга сэриилэспит.
Тартыев Николай Васильевич. Тартыев Николай Васильевич (1922, Орто Наахара, Ленскэй улууһа —1988, Ленинск-Кузнейкай) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара.
1922 сыллаахха Ленскэй улууһугар Орто Наахараҕа бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1941 сыллаахха нолуок хомуйар агенынан, ол кэннэ Ленскэй оройуонун үбүн салаатыгар үлэлээбит. 
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньититтэн фроҥҥа сэриилэспит.
Сэрии бүппүтүн кэннэ 1947 сыл ыам ыйыгар дылы Румынияҕа сулууспалаабыт. Дойдутугар Орто Наахараҕа нэһилиэк Сүбэтин бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччунан үлэлээбит. Ол кэннэ ЫБСЛКС Ленскэй оройуонунааҕы комитетыгар тэрийэр салааҕа сэбиэдиссэйдээбит. 1949 сыллаахха ЫБСЛКС райкомун иккис секретарынан талыллыбыт. 1952 сылтан ССКП Ленскэй оройуонунааҕы комитетын араас салааларыгар үлэлээбит. 
1960 сыл ахсынньытыгар «Томпо» совхоһугар партком секретарынан анаммыт. 1961 сыл атырдьах ыйыттан 1963 от ыйыгар дылы «Томпо» совхоһун директорын солбуйааччытынан үлэлээбит.
1963 сылтан Бүлүүгэ мясомолпром хонтуоратын директорынан анаммыт. 1967 сылтан райплан комиссиятын салайааччытынан, тутуу учаастагын, ПМК-1125 начальнигынан (1978 сылга дылы) үлэлээбит.
Биэнсийэҕэ тахсан баран ойоҕун дойдутугар Ленинск-Кузнецкай куоракка (Кемерово уобалаһа) олорбут, үс сыл «Октябрьская» шахтаҕа директор солбуйааччытынан үлэлээбит.
1988 сыллаахха өлбүт, Ленинск-Кузнецкайга көмүллүбүт.
Николай Васильевич Тартыев аатынан Бүлүүгэ уулусса ааттаммыт.
Зорин Григорий Трофимович. Зорин Григорий Трофимович (1920, Мадыр с. — 11.03.1976, Өлүөхүмэ, Саха АССР) — старшина, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945). 
Олоҕун олуктара.
1920 сыллаахха Усятское сэлиэнньэҕэ бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Нуучча. 1931 сылтан билиҥҥи Хакасия сиригэр Матур с. (Таштып оройуона) олорбут.
Кыһыл Аармыйаҕа 1940 сыллаахха Таштып оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан Киин, 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит. 
1944 сыл от-атырдьах ыйдарыгар кыргыһыыларыгар хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл олунньу 21 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин младшай сержант Зорин Григорий Трофимовичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ. 
Сэрии кэнниттэн Таштып с. комсомол райкомун салаатыгар физкультураҕа инструкторынан үлэлээбит. Ойуур промышленноһын институтугар үөрэммит. Үөрэҕин бүтэрэн, ойуур хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр үлэлээбит. 
1968 сылтан Саха Сиригэр олорбут, Өлүөхүмэтээҕи леспромхозка үлэлээбит.
1976 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Заречнай бөһүөлэгэр өлбүт.
Азербайдьаннар. Азербайдьаннар (азер. "Azərbaycanlılar") диэн Хапхаастан төрүттээх омук. Азербайдьаннар Азербайдьангар олороллор (9 мөлүйүөн), ону таhынан 200 араас атын омук дойдуларыгар олохсуйан олороллор.
Клуатр. Клуатр (, латыынныы "сабыылаах сир" диэнтэн) — архитектура романскай уонна готика истииллэринэн тутуллубут мантастыырдарга эбэтэр бөдөҥ сыаркаптарга көстөр тиэргэни төгүрүйэр сабыылаах галерея. Дьиэ эркинин кыйа барар, онон клуатр биир өттө эркин иккис өттө аркаада эбэтэр колоннаада буолар. Сороҕор клуатр диэн маннык галереялаах тиэргэни барытын ааттыыллар.
Арҕаа Вирдьиния. Арҕаа Вирдьиния
Массачусетс. Массачусеттс 
 (, ), официальнай аата — Массачу́сетс холбоһуга () — штаат Атлантика кытылыгар АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Саҥа Англия диэн сиргэ сытар штаат. Киин уонна ордук бөдөҥ куората — Бостон. Нэһилиэнньэтэ — киһи (2020 с.).
Нью Хэмпшир. Нью Хэмпшир
Соҕуруу Каролина. Соҕуруу Каролина
Соҕуруу Дакота. Соҕуруу Дакота ()
Уашиҥтон, штат. Уашиҥтон () диэн, олох күүскэ электроника уонна интруметал өттүнэн сайдыбыт АХШ биир штата буолар. Сирин иэнэ — 176,6 тыс км2. Киин куората — Олимпия. Оттон арыый улахан куораттара — Сиэтл, Такома, Спокан.
Нэһилиэнньэтэ — 8 мөл (2009).
Ыаллыы сытар сирдэрэ.
Хоту өттүнэн — Канаада, Со5уруу өттүнэн — Орегон, илин өттүнэн — Айдахо. Оттон Ар5аа өттүгэр Чуумпу океан кытыла баар.
Сомоҕо домох тылбааһа. Сомоҕо домох тылбааһа - саха тылыгар элбэх сомоҕо домох баар, ону нууччаллыы тылбаастырга ис хоһоонунан тылбастыыр ирдэнэр, туруору тылбаастаатахха нуучча өйдүө суоҕун сөп. Эбэтэр сахалыы сомоҕо домох курдук өйдөбүллээх нууччаллыы сомоҕо домоҕунан тылбаастыахха сеп. 
Сомоҕо домох (фразеологизм) — өйдөбүлү уус-ураннык хоһуйар икки эбэтэр хас да тыл холбуу суолталаммыт ситимэ.
Холобур: куот — атахха биллэр, саҥарбат — ууну омурпут, мэлдьэһэр — тумсун дулҕаҕа соттор, кырдьыар диэри — бытыгын быһа үктүөр диэри.
Сомоҕо домох биир ыйытыыга хоруйдуур, этиигэ биир чилиэн буолар. Тылын араардахха эбэтэр солбуйдахха, суолтата уларыйар эбэтэр сүтэр.
Сомоҕо домох өйдөбүл иккис аата буолар, онон синоним кэккэтигэр киирэр: ырбыт, дьүдьэйбит, аҥаара хаалбыт, уҥуохтаах тириитэ эрэ орпут. Уустаан-ураннаан (уобарастаан) этэр уонна дорҕоон дьүөрэлэһиитин тутуһар буолан, ордук сытыы, киһиэхэ тиийимтиэ. Онон кэпсэтии тылыгар, норуот айымньытыгар, уус-уран литератураҕа үгүстүк көстөр.
Олоҥхо тылбааһа. Олоҥхо тылбааһа - олоҥхону атын тылга тылбаастааһын буолар.
Биллэр көстөр тылбаасчыт - Платон Алексеевич Ойуунускай.
Концепт. Концепт — диэн тыл бэлиэтин ис өйдөбүлэ. Омук ураты култууратын кэрэһилиир сүрүн өйдөбүллэр. Бу өйдөбүллэр омук-омук аайы уратытык өйдөнөллөр.
Тылбааha суох лиэксикэ. Тылбааhа суох лиэксикэ (безэквивалентная лексика) - омук ураты култууратын бэлиэтиир тыллар (реалия). Маннык тыллар биир эрэ омук тылын иhинэн туттуллаллар, ол иhин атын омук тылыгар тэҥнээх солбуктара суох. Холобур: олоҥхо - олонхо, ыhыах - ысыах, ураhа - ураса уо.д.а. Реаялияны тылбаастыырга транслитерация эбэтэр транскрипция туттуллар, о.э атын омук уратытын көрдөрөрүгэр бэйэтин буукубаларын эрэ уларытан биэрэр.
Тылбааһа суох лиэксикэ тииптэрэ уонна холобурдара.
Влахов уонна Флорин араас категорияларга араараллар:
Туруору тылбаас. Туруору тылбаас - атын тылтан биир тылга судургутук,тылбаастанар тыл үөрүйэҕин тутуспакка,этии тутулун уонна халыыптарын көнөтүнэн тылбаастааһын.
Туруору тылбаастаммыт тиэкис тылбаасчыт намыһах бэлэмнээҕин, тылы мөлтөхтук билэрин көрдөрөр.Туруору тылбаас куһаҕан да,үчүгэй да өрүттээх. Буукубаттан буукубаҕа уонна тылыттан тылга тылбаас диэн арахсар. 
Тылыттан тылга тылбаас диэн атын тыллаах тиэкиһи кытта тылбаастанар тиэкис өйдөбүлэ муҥутуур улаханнык чугас, ол эрээри тыдбаастанар тиэкис уус-уран уратытытын тиэрдибэт, үөрүйэҕин тутуспат. Тылыттан тылга тылбааска үксүгэр тылбаастанар тиэкис рифматын, тэтимин, истиилин сүтэриэххэ сөп. Ол эрээри буукубаттан буукубаҕа тылбаастан ураты, тылыттан тылга тылбаас ис хоһоонун тириэрдэ уонна төһө кыалларынан тылбаастанар тиэкис тылыгар муҥутуур улаханнык чугаһата сатыыр. Ону тэҥэ сомоҕо домох тылбааһыгар тылыттан тылбаас итэҕэс буолар. Тылбаас оригиналын кытта сөбүгэр тэҥ тылбаас суох буолар, быһааран тылы эбии солбуга суох буолуохтаах.
Тылбаас сайдан истэҕин ахсын көрүгэ (концепция) эмиэ уларыйар: тылыттан тылыгар, туруору тылбаас - библия, марк.-лен. литература, билигин Президент этиитин тылбааһа, СИА матырыйаала буолар. 
Буукубаттан буукубаҕа тылбаас үксүгэр итэҕэс тылбаас дэнэр. Тыл үөрүйэҕин тутуспат, ис хоһоонун бутуйар, атын омук тылыгар тириэрдибэт. Тыл систиэмэтин кэһэр: предлог (учусь в универе); Тыл литературнай нуорматын кэһэр: хомуска тардар; Тыл үөрүйэҕин (узуһун) кэһэр: сыалаах үүт; Тылбаасчыт тылы сүһэн ылар, тылы көҕүрэтиэн, эбиэн куттанар. Ол эрээри буукубаттан буукубаҕа тылбаас термиҥҥэ (интернет), омук уратытын көрдөрөр тылга (сэргэ), анал аакка, хос аакка, сир-дойду аатыгар (Харыйалаах) итэҕэс буолбат, тоҕо диэтэххэ бу тыллар тылбааһа суохтар.
Спагетти. Спагетти () диэн уһун сапка майгынныыр макароннай оҥоһук арааһа.
"Спагетти" диэн тыл бастаан 1849 сыллаахха туттуллубута, "спагетто" диэн италианскайтан "струна" диэнтэн тахсыбыт.
Спагетти диэн бурдуктан оҥоһуллубут макароннай оҥоһуктары буһарыллыбытын кэнниттэн ааттыыллар. Гарнир эбэтэр бэйэтинэн сиэххэ сөп. Бэйэтинэн сииргэ соус наада буолар. Соус элбэх араастаах буолар, Судургу соустар арыыны эптэххэ буолар, онтон уустук соустарга помидор, чеснок, оливка арыыта уонна араас үүнэйилэр, балык эбэтэр эт эбиллиэн сөп. Ол кэнниттэн үксүгэр бытарыллыбыт пармезан сыыр эбиллээччи.
Уус-уран тылбаас. Уус-уран тылбаас - уус-уран литература эйгэтигэр туттуллар тылбаас көрүҥэ. Тулалыыр эйгэни култуурунайдык баһылыыр уонна киһи-аймах уопсай өйүн кэҥэтэр инструмент буолар. Түөрүйэтин олоҕунан устуоруйа-литэрэтиирэ соруктарын быһаарарга туһуламмыт тылбаас литературоведтыы түөрүйэтэ буолар. 
Уус-уран тылбаас ирдэбилэ:
Нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйата. Саха сиригэр аан бастаан нууччалыы-сахалыы тылбаас сайдыбыта. И. Вениаминов диэн таҥара үлэһитэ 1705 с. "Отче наш" малыыппаны сахалыы тылбаастаабыта.
Саха тылын үөрэхтээхтээҕэ акадьыамык П.А. Слепцов нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйатын ырытан баран 4 кэрдиис кэмҥэ араарар:
1 кэрдиис. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи таҥара кинигэтин тылбааһа:
а) 1870-1900 сс. - сахалыы билбэт нуучча дьоно туруору тылбаас оҥороллоро.
б) 1900-1912 сс. - сахалыы тыллаах дьон тылбаастыыр.
г) 1912-1913 сс. - сахалыы хаһыаттар, сурунааллар тахсаллар. Уус-уран уонна мөрүөннүү-бэлиитикэлии айымньы тылбааһа тахсар. Этиини сүһэн ылыы быһыытынан тахсар.
2 кэрдиис. Өрөбөлүүссүйэ кэннинээҕи кэм. Мааркыс, Энгелс, Лиэнин.
3 кэрдиис. Сэрии кэннинээҕи кэм. 50-с сыллартан ыла:
а) мөрүөн-бэлиитикэ болҕомтото улаатар, туруору тылбаас кириитикэлэнэр.
б) чулуу тылбаастар тахсаллар.
4 кэрдиис. Тылбаас уус-уран буолар.
1932-33 сс. үөрэх кинигэтэ тылбаастаммыта. Саха суруйааччылара бары кэриэтэ тылбааска үлэлээбиттэрэ. Ордук идэтийбит: Дьуон Дьаҥылы, Сэмэн Руфов, Чаҕылҕан, Уйбаан Арбыыта, Былатыан Ойуунускай, Күннүк Уурастыырап. Кэнники сылларга таҥара кинигэтин тылбаастыырга үнүстүүт тэриллибитэ.
Саха сиригэр тылбааһы тэрийии устуоруйатын А.А. Васильева маннык быһаарар: "Саха сиригэр тылбааһы тэрийии дойду бэлиитикэтин, култууралаах олоҕун кытары ситимнээҕэ, 4 төгүл үрдүк таһымҥа тахса сылдьыбыт: 
1) 1853 с. таҥара үөрэҕин кинигэлэрин тылбаастыыр анал Хамыыһыйа тэриллибит;
2)1920-30 сс. Наркомпроска Тылбаас кэмитиэтэ үлэлээбит;
3) 70-80 сс. "Литературалар доҕордоһуулара - норуоттар доҕордоһуулара" диэн бүтүн Сойуустааҕы хамсааһын;
4) 90-с сс. СӨ сүбэрэнитиэт биллэрэн, саха тыла суд. статуһу ылбыт, Национал оскуола кэнсиэпсийэтэ киирбит кэмэ."
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:
1) Васильева А.А. "Сахалыы-нууччалыы тылбаас";
2) Петрова Т.И. "Типология перевода олонхо";
3) Петрова Т.И "Тылбаас уопсай теорията", Дьокуускай 2007.
Тыл үөрүйэҕэ. Тыл үөрүйэҕэ(узус) - омук тылын үйэлээх үгэһэ 
Саха тылын үөрүйэҕэ.
Хайа да омук саҥарар тыл "суруллубатах сокуона", ол аата туох дабыраабылата суох, омук саҥара үөрэммит үөрүйэҕэ (узус, речевой обычай) баар буолар. Тыл уратыта, кэрэтэ, этигэнэ ол узуска сылдьар.
Узус сүнньүнэн тыл ситимигэр, этиигэ, сомоҕо тылга көстөр: араас омук биир суолталаах тылы араастык туттар, биир өйдөбүлү атын-атыннык этэр. Холобур: нууччалыы открой рот, открой глаза дэнэр, оттон саха айаххын ат, хараххын ас диир, хараххын ат диир олуона. Саха салгын сиибин диир, нуучча дышу свежим воздухом диир, ем воздух диэбэт. Нууччалыы сахсырҕа дьиэ үрдүгэр олорор, сымыыт буспут диэн, англичанин, сахсырҕа дьиэ үрдүгэр турар, сымыыт оргуйбут диир эбит
Тыл үөрүйэҕин киһи кыра эрдэҕиттэн истэн билэн улаатар, хайдах саҥарарын толкуйдуу турбат. Ол иһин "төрөөбүт тыл", "ийэ тыл" диэн ааттанар. Узус тылдьыкка кыайан көстүбэт, онон атын омук тылын үөрүйэҕин ол дьону кытта олордоххо эрэ баһылыахха сөп.
Тылы кыайан билбэт киһи туох ханнык иннинэ узуһу кэһэр, атын омук тылын тылбаастаан саҥарар. Онон тыла дьадаҥы, истэргэ туора буолар. Тыл үөрүйэҕэ умнуллан бардаҕына, кэрэтэ, ураты бэлиэтэ, "кырааската", "сыта-сымара" сүтэн, тылбаас тылга кубулуйар.
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ.
Ийэ тылбыт этигэн кэрэтэ. Анал таһаарыы 7№ - Дьокуускай: Бичик,2002. - 48с.
Петрова Т.И.// Саха тылын үөрүйэҕэ. - С.40.
Эбола вирустаах ыарыыта. Эбола вирустаах ыарыыта, Эбола геморрогическай лихорадката эбэтэр судургутук Эбола диэн дьоҥҥо уонна атын үүтүнэн иитээччилэр ыккардыларыгар тарҕанар ыарыы. Эбола вируһа ол ыарыыны ыҥырар. Сибикилэрэ - титирээһин, күөмэй ыарыыта, уҥуох анньыыта уонна төбө ыарыыта икки күнтэн үс нэдиэлэнэн тахсыан сөп. Ол кэнниттэн киһи хотуолуур, сыптарар, онтон быара уонна бүөрэ аккаастыыр. Ол бириэмэҕэ дьон иһигэр уонна таһыгар хаана тахсар буолар. Киһи өлүүтэ сүнньүнэн 6-ттан 16-ыс күнүгэр дылы буолар хаан тиийбэтиттэн буолар.
Эмтээһин.
Билигин Эбола утары эмтээһин суох, ол гынан баран ыарыйдахтарына быраастар уонна сиэстирэлэр түргэнник көмөлөстөхтөрүнэ тыыннаах хаалыахтарын сөп. Ыарыһах олус элбэх убаҕаһы иһиэхтэрин наада, тоҕо диэн сыптаралларыттан, хотуоттан уонна хааны сүтэрэллэриттэн олус элбэх ууну сүтэрллэр. Ол иһин регидрация ыытыллар - кыратык саахар уонна туус суураллыбыт уу бэриллэр. Эттэн сүппүт ууну оннук солбуйар курдук. Ону тэҥэ хаан баттааһынын көннөрөр эмтэри биэрэллэр.
Эбола тарҕаныытын тохтотооһун.
Эбола утары вакцина билигин суох, ол гынан баран учуонайдар үлэ ыыта сылдьаллар.
Мурованые Куриловцы. Мурованые Куриловцы () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 113 (2011).
Оратов. Оратов () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 913 (2011).
Тылбаас ньымалара. Нууччалыы-сахалыы тылбаас ньымата.
Нууччалыы-сахалыы лиэксикэ тылбааһыгар маннык ньыма туттуллар:
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:.
Т.И.Петрова "Тылбаас уопсай теорията" көмө кинигэ, Дьокуускай 2007
Ситковцы. Ситковцы () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 398 (2011).
Тылбаас көрүҥэ. Тылбаас араастара.
Тылбаасчыт билиитэ, тылын баайа, кыһамньыта, опыта, талаана быһаарар. 
Тылбаас көрүҥэ.
а) суругунан тылбаас, тылынан тылбаас, массыынанан тылбаас (чааска 500 стр. тылбаастыыр, онно программа, обработка наада); &lt;br&gt;
б) бириэмэтинэн: тута тылбаас (синхронный), утуу-субуу тылбаас (послөдовательный); &lt;br&gt;
в) усулуобуйатынан: тылбаасчыт көрөн турар/ көрөр уонна истэр/ истэр эрэ; Хаста көрөруй эбэтэр истэрий (биирдэ/элбэхтик); Тылбааһын этэн биэрэр эбэтэр бэйэтэ суруйар; Уларытар, чочуйар бириэмэ баар/ суох буолар; Тута тылбаас кэрчигэ улахан/ кыра буолуон сөп; " Зрительноө/слуховое восприятие, многократное / однократное восприятие, нөограничөнное/ ограниченное время, простое/ сложное запоминание, письмөнное / устное оформление, многоразовое с исправлөниями/ одноразовое оформление" ( Миньяр-Бөлоручөв). &lt;br&gt;
г) тиэкис арааһынан: научнай-төхническай литература; общественнай-политическай литература; уус-уран айымньы, о.и. проза, хоһоон, ырыа; авторыттан, айымньытыттан эмиэ тутулуктаах, х-р, Толстой оҕолорго суруйуута уонна "Анна Карөнина" тылбааһа тус-туспа.
Тылбаас. Тылбаас диэн суругу эбэтэр саҥаны биир тылтан атын тылага кубулутуу.
Тылбааһы оҥорор дьон тылбаасчыттар диэн аатаналлар. Тылбаасчыт тылбааһы оҥороругар атын тылга тыл хайдах тылбаастанарын билээри араас тылдьыттары туттуон сөп. 
Тылбаас сыала- соруга төрүт омуктар икки ардыларыгар тэҥнэһиини булуу [Пт] уонна тылбаасчыт тексин илдьэ сылдьар [ПТ], ол түмүгэр иккиэн текстэрэ бэйэлэрин тылларын- өстөрүн культурнай уонна уус- уран уратыларыттан сиэттэрэн биир ис хоһооннорун илдьэ сылдьаллар. Тылбаастааһыҥҥа сабыдыаллыыр сүрүн фактордар, сүрүн ярустар уонна грамматическай тутуллар, сурук- Бичик уонна уус- уран тыл үгэстэрэ, фразеологическай оборуоттар уо. д. А. 
Суругунан уонна тылынан тылбаас.
Тылбаас үлэтэ икки аҥыы арахсар. Суругунан тылбаас (англ. traslation) тыл текстэрин сурукка эбэтэр электроннай носителарга сурук- бичик текстэрин нуормаларын уонна уратытын учуоттаан суруйуу тиэкистэрин тылбаастааһын буолар. Тылынан тылбаас (англ. internanan) тыл төрүт култууратын бэрэстэбиитэлин тылын- өһүн, тылын- өһүн учуоттаан, тус сыаллаах- соруктаах. (Синхроннай уонна утумнаах) тылбаастыыллар. Тылы тылбаас көрүҥэр сыһыана суох диэн бэлиэтиэххэ наада.
Профессиональнай утумнаах тылбаас саҕаланыыта 1919-1920 сс. Париж Мирнэй конференциятыгар ыытыллыбыта. "Синхроннай тылбаас" диэн бастакы суруйуута сэтинньи 20 күнүгэр 1945 — алтынньы 1 күнүгэр 1946 сыллаахха буолбута. Кэлин ХНТ тылга тылбаас сүрүн көрүҥүнэн буолбута.
Компьютеры арыйыы электроннай тылдьыты оҥорууга, кэлин автоматизированнай тылбаас программата биллибитэ. Кинилэр көмөлөрүнэн толоруллубут тылбаас тиэкиһи эмоциональнай өттүнэн сотору- сотору тылбаас киирбэт. Проблема итинник көмөлөөх инструменнар переводчик с самоучаемостью искусственнай интеллект. Ол да буоллар, маннык инструменнары тылбаас үлэтигэр, ордук улахан тылбаас агентстволарыгар ирдэниллэр. Ону сэргэ онлайн сервистэр сорох тыллары, этиилэри уонна этиилэри (Google Transle) курдук дьон туспа этиилэрин тылбаастааһын туһунан статистика иһитиннэриитигэр олоҕураллар.
Переводческай агентстволар өҥөлөрө аан дойду үгүс дойдуларыгар ирдэнэр, тоҕо диэтэххэ, киһи үлэтигэр наадыйыы элбэх эйгэлэригэр баар. Онон тылбаас техническэй, дьыалабыай, туристическай, күннээҕи уо. д. А уобалас буоларынан хааччыйар уонна дойду мэһэйдэрин туоратыыга көмөлөһөр.
Рюрик Константинович Миньяр-Белоручев. Рюрик Константинович Миньяр-Белоручев (Тбилиси 1922 - Москва 2000) - биллиилээх тылбаасчыт, тылбаас түөрүйэтигэр уонна быраактыкатыгар улахан кылаатын киллэрбит учуутал, омук тылын үөрэтэр Байыаннай үнүстүүткэ тылбаас аныгы оскуолатын төрүттээччи. Н.С. Хрущеву, Шарля де Голляны, Фиделя Кастроны тылбаастаабыта. 
Биография.
Тбилиси куоракка төрөөбүтэ, аҕата — Константин Александрович Миньяр-Белоручев, биллиилээх виолончелист, Тбилиси консерваторийатын бырапыассара. 
Р. К. Миньяр-Белоручев муора уонна хонуу летчиктарын Байыаннай оскуолатын бүтэрбитэ, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр муора авиациятыгар летчик-штурмовик этэ. Сэрии бүппүтүн кэннэ омук тылын үөрэтэр Байыаннай үнүстүүткэ үөрэнэ киирбитэ, үөрэҕин бүтэрэн баран тылбаасчытынан уонна учууталынан үлэлээн киирэн барбыта. Педагогика билимин дуоктара, бырапыассар. Сэбиэскэй Сойуус уонна атын омук сирин бастакы сирэйдэригэр тылбаасчытынан үлэлээбитэ. Хас да научнай уонна методическэй үлэ ааптара.
Аврора (авиакомпания). «Аврора» — Южно-Сахалиҥҥа уонна Владивостокка бахалаах Арассыыйа Уһук Илинигэр үлэлиир хампаанньа. 2013 сыллаахха Аэрофлот бас билэр икки хампаанньаларын (Владивосток-Авиа уонна Сахалинские авиатрассы) холбообуттарыттан тахсыбыта.. Уһук Илин уонна Сибиир куораттарын холбуур уонна Кытайга, Кэриэйэҕэ уонна Дьоппуоҥҥа көтөр.
Үлэтэ.
«Аврора» көтөр аал хампаанньата атын хампаанньалары кытта, ол курдук «Korean Air», «Japan Airlines» уонна «Asiana Airlines», ону тэҥэ Арассыыйа хампаанньаларын «Аэрофлот — российские авиалинии», «S7 Airlines» уонна да атыттары кытта код-шеринг уонна интерлайн сөбүлэһиилэригэр олохтонон тэҥҥэ үлэлэһэр.
2013 сыл..
2013 сыллаахха 300 тыһ пассажирдары таспыт, ол аата 2012 сылы кытта тэҥнээтэххэ 1,5%ынан элбэх. Иркутск, Новосибирск, Красноярск, Петропавловск-Камчатскай, Благовещенск, Магадан, Пусан уонна Гонконг куораттарга рейстар сылдьар буолбуттара.
2014 сыл..
2014 сыл бастакы аҥарыгар 465 636 киһи таһыллыбыт.
Былааннара.
Көтөр аалларын улаатыннарыытын кэнниттэн 2018 сылга рейстарын ахсаана 534-кэ дылы уонна сырыыларын 128-ка дылы улаатыннарыахтаах, уонна 2,4 мөл пассажиры таһыахтаах. Анадырь уонна Дьокуускай куоракка сырыыларын саҕалыахтаах уонна дойду ыккардыгар сырыылара тэнийэр былааннаах.
Флота.
«Аврора» авиахампаанньа 2014 сыл сэтинньи ый туругунан 19 көтөр ааллаах:
Сутиски. Сутиски () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 207 (2011).
Энди Уорхол. Энди Уорхол (Andrew Warhola; 1928 сыл атырдьах ыйын 6 – 1987 сыл олунньу 22 күнэ) диэн XX үйэ иккис аҥарыгар ордук биллэр Америка худуоһунньуга.
Уорхол төрүүрүгэр Эндрю Уорхол диэн аттаммыта, 1928 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр Пенсильвания штатыгар Питтсбург куоракка төрөөбүтэ. Нью-Йоркка көһүөн иннинэ Карнеги университетын бүтэрбитэ. Бастакы улахан ситиһиитэ Гламур сурунаалга ыстатыйаҕа уруһуй сакааһа буолбута. Онно араспаанньатын уларытан суруйбута, уонна "Эндрю Уорхол уруһуйа" диэн илии баттаабыта. Уорхол ону тэҥэ биллэр үлэлэрэ - Кэмпбелл уонна Уэттис миин кэнсиэрбэтин уруһуйдара. 300 уруһуй кэриҥэ хартыыналары уруһуйдаабыта. Бастаан реклама уруһуйдьутунан үлэлиир этэ, ол кэнниттэн араас маҕаһыыннарга витринаны оҥороро. Ол кэнниттэн Поп-арт хамсаныыга биллэр буолбута, онно олох-дьаһах малларын уруһуйдуура. Биир ордук биллэр уруһуйунан Мэрилин Монро өҥнөөх уруһуйа буолбута. 
1968 сыллаахха Валери Соланас диэн киһи Уорхолы ыппыта.
1987 сыллаахха Нью-Йорк куоракка балыыһаҕа үөһүн эпэрээсийэнэ сылдьан соһүмардыы тахсыбыт аритмияттан 58 саастааҕар өлбүтэ..
Теплик. Теплик () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 544 (2011).
Тростянец (Винница уобалас). Тростянец () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 850 (2011).
Черневцы. Черневцы () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 483 (2022).
Лугины. Лугины () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 176 (2012).