mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Борисов Георгий Дмитриевич. Борисов Георгий Дмитриевич — учуутал, педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр эпиһиэр, сэрии кэнниттэн Австрияҕа комендатура сулууспалааҕа, Бүлүү улууһун Үгүлээт нэһилиэгин бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэстээтэлэ, Анаабыр улууһун Ытык киһитэ, "Саллаат сэһэнэ" диэн сэрии туһунан ахтыы кинигэ ааптара. Бүлүү педучилищетын выпускнига.
Олоҕун олуктара.
Ыам ыйын 6 күнүгэр 1922 с. Саха АССР Бүлүү оройуонун Тылгыны нэһилиэгэр Хааҕы диэн сиргэ Миитэрэй (хос аата Лапаан) уонна Мотуруона Барыыһаптарга бастакы оҕонон төрөөбүтэ.
Үгүлээт 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн 1938 с. Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай техникумҥа (билигин колледж) үөрэнэ киирэр. Сэрии саҕаланыыта бэс ыйын 22 күнүгэр 1941 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэр. Үөрэҕин бүтэрээт атырдьах ыйын ортотуттан Бүлүү орто оскуолатыгар саха тылын учууталынан үлэтин саҕалаан эрдэҕинэ, Хампа 7 кылаастаах оскуолатыгар саха тыла, математика, физкультура учууталынан ыыталлар. Сэрии буолбутунан сибээстээн ССРС бүттүүнүн үрдүнэн байыаннай үөрэхтээһиннэр саҕаланаллар. Хампа нэһилиэгэр хайыһардьыттары үөрэтэр куурус аһыллар. Онно Батальон хамандыырынан сылдьар. Бу кууруска кэлин Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа буолбут Н. А. Кондакову уонна Н.С. Степановы кытта үөрэнэр. 
1942 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллар. Москубатааҕы байыаннай-бэлитиичэскэй училищеҕа үөрэнэн (ол саҕана Челябинскай уобалас Шадринскай куоратыгар көһөрүллэн үлэлиирэ), 1943 сыллаахха лейтенант сыбаанньатын ылан Бастакы Украинскай фроҥҥа түбэһэр. 136-с стрелковай дивизияҕа разведка хамандыырын солбуйааччытынан, сибээс эппиһиэринэн сулууспалыыр. Польша Сандомир куоратын аттыгар илиитигэр бааһыран госпитальга эмтэнэр, онтон Ворошилоградскай гвардейскай минометнай полкаҕа 2-с батарея взводун хамандыыра буолар. Польшаҕа, Чехословакияҕа, Австрияҕа уонна Германияҕа сэриилэһэр. Онтон ньиэмэс чаастарын тобохторун утары охсуһар огневой взводу хамаандалыыр. Онтон Австрияҕа Айген куорат байыаннай комендатуратыгар сулууспалыыр.
1947 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр аармыйаттан демобилизацияламмыт.
"Күүлэт" сопхуоска учууталлыыр, оскуола дириэктэринэн үлэлиир. 1951-53 сс. Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа үөрэнэр. 1953 с. Анаабыр оройуонугар баартыйа райкомун 2-с сэкиритээринэн ыытыллар. 1957 с. Кыһыл чуум сэбиэдиссэйинэн ананар, онтон 1959 с. 7 кылаастаах Сааскылаах оскуолатыгар дириэктэр буолар. 1960 с. Бүлүү оройуонун Бастакы Күүлэтигэр физика уонна математика оскуолатыгар учууталлыыр, 1961 сыллаахтан Иккис Күүлэккэ оскуола дириэктэрэ буолар. 196-70 сс. Бүлүү оройуонун оскуолаларыгар учууталлыыр. Кэргэниттэн арахмар. 1970 сыллаахха хайыыга сытар. 1971 с. Абыйга физика учууталынан ананар. Онтон Кэбэргэнэ 8 кылаастаах оскуолатыгар дриэктэрдиир. 1973 с. Уус Маайа Эдьээнигэр 8 кылаастаах оскуолаҕа математика учууталынан үлэлиир. Ол сылдьан Абраомва Любовь Васильевналыын ыал буолар.
1974 с. Чөркөөххө орто оскуолаҕа военругунан ананар, онтон 1975 с. Бүлүү Үгүлээтигэр военруктуур. Онно биэнсийэҕэ тахсар, нэһилиэк бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлиир.
2000 сыл от ыйын 17 күнүгэр өлбүт.
Medeli Electronics. MEDELI Electronics — Германия биир сүрүн электрогитаралы уонна электропианиналары оҥорор тэрилтэтэ. Кэнники кэмҥэ сабвуфердары уонна колонкалары оҥорор. Оҥоһуллубут табаардара Америкаҕа, Саха Сиригэр, Арассыыйаҕа, Канаадаҕа, Францияҕа атыыланар.
Билиҥҥи кэмҥэ Yamaha тэрилтэ Medeli Electronics 100% акциатын атыыласпыта, онон сибээстээн Дьоппуон тэрилтэтин курдук көрүөххэ сөп.
YAMAHA. Yamaha (Йамаха) - биир сүрүн Дьоппуон тэрилтэтэ, сүрүннээн массыына двигательларын уонна мотoрдарын оҥорор, Yamaha Motor Company мотоцикллары уонна супер байктары оҥорор. Ол эрэн Йамаха тэрилтэ Аан Дойдуга сүрүннээн электрическай пианиналары, электрическай гитаралары уонна атын музыка ырыа тэриллэрин оҥорорунан биллибит. Билигин Аан Дойдуга бэйэтин убаастанар ырыаһыт эбэтэр музыка оскуолата Yamaha тэриллэрин илдьэ сылдьыахтаах.
Mitsui Group инвестиционнай бөлөҕө Йамаха 70% акциятын бас билэр.
Henkel. Henkel (Хенкель Концерн эбэтэр Хенкель Групп, Ол эбэтэр Хенкель тэрилтэтин бөлөхтөрө), Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, химия уонна араас неорганика эйгэтигэр, ону таһынан косметика уонна клей оҥорор тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн стабильно Fortuna 500 бөлөххө киирэр, ол эбэтэр капитализациатынан уонна күүһүнэн улаханынан планета үрдүнэн биллэр , S-Oil, Saudi Aramco тэрилтэлэргэ. 
Салалтата — Дүссельдорф.
Улахан һобуоттара уонна филиаллара Америкаҕа (Henkel Anerica), Канаадаҕа (Henkel Canada&amp;North America), Кытайга (Henkel Global Asia), Арассыыйаҕа (ООО Хенкель Рус уонна ООО Торговый Посад), Германияҕа (Henkel Global WorldWide уонна Henkel Group), Францияҕа (Henkel France), Аустралиаҕа (Henkel Australia). Дьоппуоҥҥа (Henkel Japan).
Yum! Brands. Yum! Brands (Йам! Брэндс), АХШ биир бөдөҥ баай харчылаах тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн 500 арыый кыахтаах уонна үрдүк хапытааллаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Бу тэрилтэ бас билиитигэр 78 араас сетевой ресторан бреннара киирэллэр, олор ахсааннарыгар үс сир шаарын үрдүнэн киэҥник биллэр бреннар KFC, Pizza Hut уонна Taco Bell.
Аатырбыт Yum China Holding эмиэ кини бас билиитигэр киирэр.
Салалтата — Луисвилль (), Кентаки (АХШ).
Саха Сиригэр KFC филиала баар KFC Sakha Holding аатыттан.
KFC. KFC (Kentucky Fried Chicken (Кентакиттан Арыыга буспут куурусса аббревиатурата)) диэн түргэнник аһыыр ресторан ситимэ, ордук арыыга буспут кууруссанан биллэр. Полковник Сандерс Корбин Кентаки штатыгар бастаан 1952 сыллаахха арыйбыта. Билигин сир үрдүнэн үлэллир. Кууруссаны эрэ буолбакка атын аһы эмиэ атыылыыр, ол курдук арыыга буспут хортуоска эбэтэр салаттар. Төбө офиһа Кентаки штатыгар Луисвиль куоракка баар. Билигин аан дойдуга Макдональдс кэнниттэн иккис олус тарҕаммыт ресторан ситимэ буолар. Аан дойдуга 123 дойдуларга 20 тыһ кэритэ ресторан арыллыбыта.
Pizza Hut. Pizza Hut ("Пицца Хат", Ол эбэтэр "Тотоойу Пицца" диэн өйдүөххэ сөп), сир шаарын үрдүнэн саамай улахан пиццерия буолар, 45000 ресторан 130 омук судаарыстыбаларынан ыһыллан сытар. АХШ тэрилтэтэ, ол эрэн 100% акциата Yum! Brands тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
Taco Bell. Taco Bell, Америка уонна Мексика рестораннара, мексиканскай кухняны оҥорор. Сир шаарын үрдүнэн биир бөдөҥ тэрилтэ. 20000 ресторан 80 омук дойдуларынан ыһыллан сытар. 100% акциата Yum! Brands тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
ICICI Bank. ICICI Bank, Индия баана, Азияҕа уонна уопсайынан сир шаарын үрдүнэн биир улахан хапытааллаах баан. 17 дойдуга үлэлиир, сүрүннээн Америкаҕа уонна Индияҕа.
Совкомфлот. Совкомфлот (Sovkomflot), Арассыыйа биир саамай улахан тэрилтэтэ, сүрүннээн ниэп уонна гаас таһар. 130 араас омук дойдуларыгар таһааччы уонна сир шаарын үрдүнэн 10 иһигэр уунан таһаҕас тиэйээччилэр ахсааннарыгар киирсэр. 150 пароходтаах уонна 40000 араас контейнердааз, танкердар эмиэ бааллар.
100% акцията Арассыыйа бас билиитигэр киирэр, ол эрэн 49% акциятын IPO 2020 сыллаахха таһаарыахтаах. 
Салалтата — Санкт-Петербург.
IPO. IPO (Ай Пи О, ), ол эбэтэр бастакы угуу дэниллэр. Ханнык эмит тэрилтэ акциатын публичнай көрдөрүүгэ угар буоллаҕына АйПиО буолла дииллэр.
The Vanguard Group. The Vanguard Group (Вангуард Групп), АХШ биир саамай улахан инвестиционнай тэрилтэтэ, уопсайа 4 триллион харчылаах тэрилтэ. Аан Дойдуга улаханынан иккис миэстэ (BlackRock инвестиционнай бөлөх кэнниттэн) уонна Аан Дойдуга 500 саамай улахан баай тот харчылаах тэрилтэлэр иһигэр киирэр, аатырбыт Fortuna 500 элитнай клуб кыттыылааҕа. 
Салалтата — Уэлли Фордь (Пенсильваниа, АХШ).
Вангуард Групп тэрилтэтэ сүрүннээн инвестицианнан дьарыгырар. Ол курдук АХШ, Канаада, Аустралиа, Африка, Кытай, Индия, Дьоппуон, Германия, Франция дьонун пенсионнай харчыларын эргитэр. Ону таһынан Норвегия уонна Саудовскай Аравия дьон ууруу фондатын эргитэр. Эбии Арассыыйаҕа, Саха Сиригэр, Кытайга, Америкаҕа улахан айылҕа баайын хостуур уонна баан тэрилтэлэрин 15% акцияларын бас билэр. Уопсайынан Вангуард бөлөх тэрилтэтэ 190 араас дойдуларга инники кэскиллээх проектарга кыттар.
BlackRock. BlackRock ("БлэкРок", ол эбэтэр Хара Учуос), Америка саамай улахан уонна планета үрдүнэн биир саамай улахан инвестиционнай тэрилтэ, уопсай харчыта 12 триллион долларга тэҥнэһэр (ол эбэтэр Арассыыйа бүджетын түөттэ-биэстэ холбообут саҕа). БлэкРок сүрүннээн 230 араас дойдуларга инвестиционнай фондалардаах, 47 дойдуларга дьон пенсионнай уурууларын үлүннэрэр. 
БлэкРок тэрилтэ Аан Дойдуга биир саамай улахан баай тэрилтэ буоларын быһыытынан империя статустаах, улахан конгломерат буолар. Кини сир шаара харчыта элбииригэр уонна уопсайынан АХШ байарыгар улахан оруоллаах. 
БлэкРок бэйэтэ Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Fortuna 500 иһигэр киирэр тэрилтэлэр акцияларын 10-32% дылы бас билэр, барыларын, сорохторун ETF курдук оҥорор.
Салалтата — Саҥа Йорк, АХШ.
Fortune 500. Fortune 500 (Форчун-500) диэн планета үрдүнэн 500 саамай бөдөҥ (элбэх хапытааллаах) тэрилтэлэр испииһэктэрэ, Fortune (сурунаал) сылын ахсын үбү киллэриниилэринэн көрөн таһаарар. Сүрүннээн испииһэккэ Америка Холбоһуктаах штааттарын, Кытай, Дьоппуон, Германия тэрилтэлэрэ киирэр. Урут Саха сиринээҕи АЛРОСА киирэ сылдьыбыта. 
Фортуна 500 сүрүннээн биир индекстаах - S&amp;P 500 диэн. Ол онно ити 500 тэрилтэлэр акциялара бары биир индекска оонньоноллор.
Фортуна 500 иһигэр 500 топовай тэрилтэлэри уопсай харчыларын аахтахха планета 76% харчыта тиксэр.
• Indesit
• Nokia
• Volkswagen
• Royal Dutch Shell
• IKEA
• Renault
• Renault Samsung Motors
• Bayer
• Electronic Arts
• Spin Master
• Guru Studio
• Dyson
• LG Electronics
• Allianz
• Netflix Animation
• Ajinomoto
• Yamaha Motor Company
• Citroen
• Chevron
• Renault Samsung Motors
• GSK
• Volkswagen
• Volkswagen Group
• Audi
• Dalmier AG
• Stellantis
• FCA
• Groupe PSA
• Reckitt-Benckiser
• Coolpad
• Redmi
• Toys "R" Us
• HP
• Adidas
• Puma
• Nike
• Rebook
• Daewoo Motors
• Daewoo Electronics
• Elsevier
• Orange S.A
• Oracle
Albemarle Corporation. Albemarle Corporation (Альбемарли Корпорейшн), АХШ биир улахан тэрилтэтэ, Fortuna 500 компоненыгар киирэр. Тэрилтэ Аан Дойдуга саамай улахан литий-ионнай аккумулятордары оҥорор.
Tyson Foods. Tyson Foods (Тайсон Фудс), АХШ биир улахан тэрилтэтэ, куурусса эттэрин атыылыыр. Fortuna 500 компоненыгар киирэр. Сүрүннээн KFC тэрилтэтигэр поставкалыыр.
Эйэлээх утарылаһыы күнэ. Эйэлээх утарылаһыы аан дойдутааҕы күнэ (). 
Махатма Ганди төрөөбүт күнүгэр 2007 сыллаахтан ХНТ Генеральнай Ассамблеятын быһаарытынан (ХНТ № A/RES/61/271 резолюцията, 27.06.2007) аан дойду үрдүнэн алтынньы 2 күнүгэр бэлиэтэнэр. Олоҕу уонна былааһы уларытыыны хайаан да өлөрөн-өһөрөн буолбакка, күүһүнэн өттөйбөккө, аҥардас эйэлээх дьайыыларынан ситиһиэхэ сөп диэн бөлүһүөпүйэлээх хамсааһын күнэ.
ХНТ ситим-сиригэр сурулларынан, күүһүнэн өттөйбөккө утарылаһыы диэн утарыласпакка олорон биэрииттэн атын. Бу хамсааһын сүрүн түөрүйэтэ ханнык баҕарар былаас дьон көхтөөх эбэтэр көҕө суох өйөбүлүгэр олоҕурар, онон өскөтө былаас дьон санаатыгар-баҕатыгар сөп түбэспэт буоллаҕына, ол өйөбүлү суох оҥоруохха сөп, оччоҕо былаас хаан тохтуута да суох уларыйыахтаах диэн.
Бу хамсааһын сүрүн дьайыылара үстэр:
Bed Bath &amp; Beyond. Bed Bath &amp; Beyond диэн Америка Холбоһуктаах Штааттарын киэҥ ситимнээх маҕаһыына, миэбэли уонна араас дьиэ малын-салын атыылыыр. 2020 сыллааҕы туругунан 50 штаакка уонна бары куораттарга маҕаһыыннааҕа, ону таһынан Канаадаҕа, Мексикаҕа, Индияҕа, Германияҕа, Кэриэйэҕэ, Кытайга эмиэ маҕаһыыннардаах. Штаб-квартирата Нью-Джерсигэ баар. 2020 сыллаахха 1460 подразделениялаах, 55 тыһ. үлэһиттээх эбит.
11 балаҕан ыйыгар 2020 акцията 11$ эмискэ 20$ тахсыбыта, тоҕо диэтэххэ инвестиционнай көрүҥэ үрдүк таһымнаах диэбиттэрэ.
Ситим-сирэ: bedbathandbeyond.com
SuperTuxKart. SuperTuxKart диэн көмпүүтэр оонньуута, 3D графикалаах. Сүрүннээн Linux операционнай системаларыгар үлэлиир оонньуу, тоҕо диэтэххэ именно Linux системаларыгар эрэ барар уонна оонньуу ис хоһооно Пингвин Tux сүрүн геройа буолар. 
Ол эрэн оонньуу популярнай буолбутунан сибээстээн Windows, iOS, Android уонна Sony PlayStation приставкаоапыгар ... системаларга портируйдаабыттара.
2020 сыллаах Карабах сэриитэ. Хайалаах Карабахха 2020 сыллаахха сэрии бу Балаҕан ыйын 27 күнүттэн 2020 сыллаахха Армения уонна Азербайджан икки ардыгар улахан сэрии таҕыста.
Take-Two Interactive. Take-Two Interactive диэн Америка тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар, видео оонньуу оҥорорунан. Кини бас билэр тэрилтэлэрэ элбэх, олор ахсааннарыгар RockStar Games уонна 2K.
Тугут бэргэһэ. Тугут бэргэһэ, эбэтэр тубут бэргэһэ - тугут (таба оҕотун) тириититтэн тигэллэрэ.
Өргөстөөх үүс бэргэһэ. Өргөстөөх үүс бэргэһэ, эбэтэр муостаах бэргэһэ — бэдэр тириитэ бэргэһэ.
Чаамык бэргэһэ. Чаамык бэргэһэ — таарбаҕан тириититтэн тигиллибит бэргэһэ.
Тыаһы үтүктэр туохтуурдар. Тыаһы үтүктэр туохтуур диэн тыаһы-ууһу, харамай саҥарарын үтүктэр туохтуурдар. Икки араастаах: тыаһы-ууһу бэлиэтиир ("лиһигирээ, лис гын, таһыгыраа, күс гын"); саҥаны-иҥэни үтүктэр ("дааҕырҕаа, даах диэ, бабыгыраа, ньаах диэ").
Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ. Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ () — ХНТ көҕүлээһининэн аан дойдуга сылын ахсын алтынньы 16 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. 1979 сыллаахха ХНТ Ас-үөл уонна тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтин (FAO) кэмпириэнсийэтэ бу күнү бэлиэтиир туһунан быһаарыы ылбыта. Соруга — аан дойдуга ас-үөл тиийбэтигэр уонна суту, хоргуйууну, ситэ аһаабат буолууну уонна быстар дьадаҥы буолууну утары охсуһууга дьон болҕомтотун тардыы, бу туһунан дьон билэллэрин ситиһии. FAO 1945 сыллаахха бу күн төрүттэммит эбит.
Эрнест Резерфорд. Эрне́ст Резерфо́рд; 1-кы барон Резерфорд Нельсонскай (; 1871, атырдьах ыйын 30, Спринг-Грув, Саҥа Зеландия — 1937, алтынньы 19 Кембридж) — Саҥа Зеландияттан төрүттээх Британия физик учуонайа. Ядернай физика «аҕата». 1908 сыллааҕы Нобель бириэмийэтин химияҕа лауреата.
1911 сыллаахха альфа-частицалары ыһар уопутун көрдөрөн атомнарга положительнай иитиилээх ядро уонна отрицательнай иитиилээх электроннар баалларын дакаастаабыта. Опыттарыгар олоҕуран атом планетатыҥы мадьыалын айбыта.
Лондоннааҕы королевскай уопастыба чилиэнэ (1903) уонна бэрэсидьиэнэ (1925-1930), Франция наукатын академиятын чилиэнэ (1927; 1921 сылтан кэрэспэдьиэн), Арассыыйа наукатын академиятын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ (1922) уонна ытык чилиэнэ (1925).
Попов Степан Федотович. Попов Степан Федотович 1905 сыллаахха Дойду нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1919 с. Дойду оскуолатыгар биир бастакынан киирэн, алта сыл үөрэммитэ. 1930 с. Иркутскай педагогическай үнүстүүтүгэр устудьуоннуур. Педагогическай билим хандьыдаата, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, үрдүкү оскуола уонна РФ норуот үөрэхтээһинин туйгуна, Дьокуускай уобаластааҕы комсомол тэрилтэтин Бочуот кинигэтигэр киирбитэ. 2019 с. Дойду нэһилиэк оскуолатыгар Степан Федотович аата иҥэриллибитэ. 1935 с. сахалартан бастакы педагогическай билим хандьыдаата буолар. 1935-1975 сс. үрдүк үөрэхтээһин тэрилтэлэригэр үлэлиир: бастаан педагогическай үнүстүүккэ, ол кэннэ үнүбүрсүөккэ. 1948-1953 сс. педагогическай үнүстүүт дириэктэрэ. 1942-1975 сс. педагогика хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ. Кини Саха сирин үрдүнэн бастакы үрдүк үөрэхтээһин туһунан үлэ ааптара.
Назаров Дмитрий Федорович. Олоҕун олуктара.
Назаров Д.Ф. 1919 с.. Алтан нэһилиэгэр Кыталыктаах алааска төрөөбүтэ. Учуутал, история салаатыгар үлэлээбит. Табаҕа, Бүтэйдээх, Лоомтука, Алтан оскуолаларыгар дириэктэрдээбитэ. Байкалов «Октябрь» холкуос парткомун сэкирэтээрэ, пропагандист, рационализатор, «Иин - Аан» бырайыак автора, ССКП чилиэнэ.
Наҕараадалара.
«Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр килбэннээх үлэтин иһин»
«Үлэҕэ уһулуччутун иһин»
«Үлэ бэтэрээнэ» мэтээллэр хаһаайыннара.
Каменскай-Длужик Адам. Каменскай-Длужик Адам — XVII үйэ ортотугар Саха сирин аан бастакыннан ойуулаабыт европеец.
Белоруссия Орша куоратыттан төрүттээх поляк, бытархай шляхтич. Сэрии кэмигэр нууччаларга билиэн түбэспит уонна Сибииргэ көскө ыытыллыбыт. Саха сиригэр 1662 сыллаахха кэлбит. Эдьигээн остуруогар, Алдан өрүс баһыгар, Охуоскай кытылыгар сылдьыбыт. Семен Дежневы, М. Стадухины кытта билсэр эбит. Поляк тылынан Саха сирин айылҕатын туһунан, саххалар олохторун-дьаһахтарын уонна сиэрдэрин-туомнарын суруйбут. Дьокуускайга 1665-1667 сыллаахха олорбут, хаайыыга надзирателлээбит.
Кини ойуулааһыныгар үлүннэрии уонна үһүйээн элбэх, ол эрээри кини суруйуулара Сибиир уонна Саха сирин туһунан бастакы биллэр суруйуулар буолбуттара.
Петропавловскай бибилэтиэкэтэ (Уус-Маайа). Петропавловскай бибилэтиэкэтэ — Уус-Маайа улууһун кырдьаҕас бибилэтикэтэ.
1920 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр Петропавловскай сэлиэнньэтигэр ааҕар балаҕан аһыллыбыт. Бастакы сэбиэдиссэйинэн Политпросвет бирикээһинэн Мирушниченко Илья Васильевич анаммыт. Кини саха тылын үөрэппит буолан, сатаан аахпат олохтоохторго кинигэлэри тылбаастаан кэпсиирэ.
Кини кэнниттэн бибилэтиэкэ сайдыытыгар уһулуччу кылааты килллэрбит киһинэн Татарченко Анастасия Николаевна буолар. Кини үлэлиир сылларыгар тэритэ "Өрөспүүбүлүкэ бастыҥ тыа бибилэтиэкэтэ" диэн ааты сүкпүтэ. Биэнсийэҕэ да тахсан баран Анастасия Николаевна дьиэтигэр кинигэ уларсар пуун арыйан үлэлээбитэ.
2020 сыл туругунан бибилэтиэкэ пуондатыгар 9809 экз. кинигэ харалла сытар. Сылын ахсын 5 тыһыынчаттан тахса ааҕааччы кэлэн барар.
Поликарпова Евдокия Михайловна. Поликарпова Евдокия Михайловна — саха литэрэтиирэтин орто оскуолаҕа үөрэтиигэ мэтэдиис учуонай, педагогика билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.
1950 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Ньурба улууһун Акана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
СГУ устуоруйа-филология факультетын саха салаатын 1976 сыллаахха бүтэрбитэ. 1980 сыллаахтан балыс билим үлэһитинэн РСФСР олохтоох оскуолаларын НИИ-тин Саха сиринээҕи филиалыгар үлэлээбитэ.
2000 сыллаахха Москубатааҕы педагогика университетын анал сэбиэтигэр дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Саха литэрэтиирэтин орто оскуолаҕа үөрэтии программаларын, учуобунньуктары суруйбута уонна хрестоматиялары бэлэмнээбитэ, үрдүк үөрэххэ саха литэрэтиирэтин учуобунньуктарын ааптара.
Кини салалтатынан саха литэрэтиирэтин үөрэтиигэ хандьыдаат диссэртээссийэлэрэ көмүскэнэллэр. ХИФУ-га Саха тылын, литэрэтиирэтин уонна саха култууратын үөрэтии мэтиэдикэтин үөрэтии хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ
Лавернова Айталина Яковлевна. Лавернова Айталина Яковлевна — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа. 
1990 с. алтынньы 25 күнүгэр Амма улууһун Амма сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
2013 сыллаахха Арктикатааҕы ускуустуба уонна култуура государственнай институтун бүтэрбитэ, идэтэ драма тыйаатырын уонна киинэ артыыһа, «актерское искусство». 2013 сыллаахтан П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар артыыс.
Сидоров Егор Сидорович. Сидоров Егор Сидорович — тыл үөрэхтээх устуорук учуонай, илиҥҥи тылларга специалист, тылбаасчыт, филология билимин хандьыдаата. Литэрэтиирэни ырытыыга, фольклорга, итэҕэлгэ үлэлэрдээх. Тыыл бэтэрээнэ, үлэ бэтэрээнэ. 
Бастаан Ташкент университетыгар үөрэнэ сылдьан тюркологиянан, кытай, перс уонна араб тылларынан үлүһүйбүтэ, онтон икки сыл буолан баран Ленинград судаарыстыбаннай университетыгар көспүтэ. Онно үөрэнэ сылдьан дьоппуон, ааҥыл, ньиэмэс тылларын үөрэппитэ, 1962 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
Өксөкүлээх «Ойуун түүлүн» нууччалыы тылбаастаабыта, устуоруйа уонна тыл өттүттэн ырытыы оҥорбута, Кындыл Уйбаан айымньыларын, олоҥхолору тылбаастаабыта.
Хамсаныы тыла. Хамсаныы тыла () — дьүлэйдэр кэпсэтэр туспа тылллара, информация илии уонна сирэй хамсаныыларын көмөтүнэн бэриллэр. Истэр дьон эмиэ бу тылы дьүлэйдэри уонна куһаҕаннык истэр дьону кытта кэпсэтээри үөрэтэллэр, туһаналлар, маны таһынан анал идэтийбит тылбаасчыттар бааллар.
Карачаайдар. Карачаайдар () — Хотугу Хапхааска олохтоох түүр тыллаах омук Карачаево-Черкесия төрүт олохтоохторо, хайалаах уонна хайа аттынааҕы сирдэргэ Кубань, Теберда, Подкумок, Малка, Джегута, Большой уонна Кыра Зеленчук, Улахан Лаба, Уруп өрүстэр кытылларынан олороллор.
Алитет Немтушкин. Немтушкин Алитет Николаевич (1929-2006) — эбэҥки суруйааччыта, бэйиэт. Эбэҥки араадьыйатын эрэдээктэрэ.
Иркутскай уобалас Хатанга оруйуонугар 1929 сыл сэтинньи 12 күнүгэр төрөөбүтэ. 
Хас да сыл Красноярскайга уонна Ленинградка үөрэнэн баран Красноярскай кыраай Туру бөһүөлэгэр олорбута.
2006 сыллаахха сэтинньи 4 күнүгэр Красноярскайга өлбүтэ.
Дуткина Татьяна Егоровна. Дуткина Татьяна Егоровна (1949—1999) — РФ Үтүөлээх учуутала, Үлэ Албан Аата уордьан III истиэпэнин кавалера.
М. К. Аммосов аатынан Дьокуускайдааҕы государственнай университеты бүтэрэн баран Чокурдаах, Аллайыаха, Лөгөй оскуолаларыгар математика учууталынан, Мүрүтээҕи « Уолан» гимназияҕа директоры научнай методическай үлэҕэ солбуйааччынан, Республикатааҕы колледж директоры үөрэтэр-иитэр үлэҕэ солбуйааччынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Д. И. Очинскай премиятын лауреата. Аан дойдутааҕы «Саха — Азия оҕолоро» фонда стипендиата.
Лөгөй нэһилиэгэр элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Бурнашев Иван Иванович. Иван Иванович Бурнашев — Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар Государственнай бириэмийэ лауреата.
1992 сыллаахха «Быйаҥ» бааһынай хаһаайыстыбаны төрүттээбитэ. Бу хаһаайыстыба 2000 сыллаахха президенскэй тирэх хаһаайыстыба буолбута.
2003 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр тыа хаһаайыстыбатыгар үрдүк ситиһиилэрин, фермерскэй хамсааһыҥҥа тус кылаатын киллэрбитин иһин Саха Республикатын Президенин 1257 №-дээх ыйааҕынан Государственнай бириэмийэни анаабыттара.
Кини 1953 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Лөгөй орто оскуолатын бүтэрбит. Партизан Заболоцкай аатынан сопхуос Хомустаахтааҕы отделениетыгар үлэлээбитэ.
Мас Мэхээлэ. Карамзин Михаил Семенович — Мас Мэхээлэ саха норуотугар киэҥник биллибит аар-саарга аатырбыт, номох буолбут тустуук. 
Кини XIX үйэ маҥнайгы аҥарын диэки Бороҕон улууһугар I Лөгөй нэһилиэгэр Илин Сылаас ууһугар төрөөн ааспыта. Уҥуоҕунан саһаан буолуо биир мөрсүөк тиийбэтэ үһү. Бэйэтэ сулардыы бытыктаах, уһун ньолбоҕор төбөлөөх, иҥиирдэрэ кууран көстө сылдьар сүүстэн тахса киилэ ыйааһыннаах, ол гынан баран ханан да сыа сыстыбатах атыыр оҕуһу өрө тутан кэбиспит курдук киһи эбитэ үһү.
Аҕата Сэмэн 1840 сыллаахха кинээс буола сылдьыбыт. Кини сэттэ уолланан ситэн-хотон олорон ааспыт. Михаил 18-20 саастарыгар, эһэтэ, сүүһүгэр чугаһаабыт оҕонньор сиэнин боруобалаан көрөн баран, ханнык баҕарар түһүлгэҕэ оонньуоххун сөп буолбуккун онон кытаат диэн алҕаабыт. Уол онтон ыла тустуунан дьарыктаммыт. Мас Мэхээлэ курдаһан да, хапсаҕайдаһан да чугас эргиннээҕи бөҕөстөрү тулуппатах, атаҕынан эмиэ кыанар мас бөҕө, кус быһый эбит.
Кини баара суоҕа 43 саастааҕар, 1871 сыллаахха орто дойдуттан арахпыт.