mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Vice Media. Vice Media Group LLC диэн Америка-Канада медиа-биэрии компанията. Бас салалтата Нью Йорк хотоҕо баар. 2021 сыл бэс ыйын туругунан Vice Media Group биэс сүрүн бизнес эйгэлээҕэ: Vice.com (сыыппара контент), Vice Studios (киинэ уонна ТВ оҥоруута), Vice TV (иккис аата Viceland, телеканал), Vice News (сонуннар уонна документал видеолар), Virtue (айар өҥөлөрү атыылыыр агенсия). Компания таһаарар сыыппара медиата сүрүннээн эдэр көрөөччүлэргэ аналлаах. 
Vice Media 1994 сыллаахха Монреалга төрүттэммитэ. Төрүттээччилэрэ Суруш Алви (Suroosh Alvi), Шейн Смит (Shane Smith) уонна Гэвин Макиннес (Gavin McInnes). Компанияны төрүттүүр санаа Vice сурунаалтан силистэнэр. Бас билээччилэрэ: Шейн Смит, The Walt Disney Company, A&amp;E Networks, TPG Capital, Soros Fund Management, Джеймс Мердок (James Murdoch).
Vice Media 2023 сыл саҥатыгар барыс кэлиитэ моһуогуран атыыланыан сөптөөҕүн туһунан биллэрбитэ. 2023 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр The New York Times хаһыат Vice Media банкроттанарга бэлэмнэнэ сылдьар диэн суруйбута.
Иэйии. Иэйии диэн киһи кинини тулалыыр эйгэ барамайдарыгар (дьиҥ уонна абстракт) хайдах сыһыаннаһарын быһаарар психология өйдөбүлэ. Иэйии киһи тус төй үөрүйэхтэриттэн үөскүүр. Иэйиилэр үчүгэй (таптал, убаныы) да куһаҕан (өһүөн, сэнэбил) да буолаллар. Иэйии үөскээһинигэр түмэт күндүлүктэрэ уонна идеаллара эмиэ дьайыылаахтар. Иэйии эмоцияттан уратыта диэн иэйии хайаан да ханнык эмэ барамайга сыһыаннаах буолар: "мин ол киһиттэн куттанабын" - иэйии, "мин куттанабын" - эмоция.
Төй. Төй диэн киһи дьиҥ чахчыга бэйэ баарын өйдөөһүнэ уонна билээһинэ. Философтар, теологтар, психологтар биир бигэ быһаарыылара суох. Сороҕор төй өй синонима курдук туттуллар (өйдөөх-төйдөөх), сороҕор төй өй биир өрүтэ буолар дииллэр. Төй иһигэр киирэр өйдөбүллэр - билээһин, үөрүйэх, иэйии, иҥэрээһин. Төй сүтүүтүн туруга дөй.
Сүрэл. Сүрэл диэн киһи сөбү уонна сыыһаны, үчүгэйи уонна куһаҕаны гынарын туһунан толкуйданарыгар ыраланарыгар кигэр төй биир бырассыаһа. Киһи сүрэлин хайдаҕа кини иитиититтэн уонна күндүлүгүттэн тутулуктаах. Сүрэл буруй, хомолто, кыбыстыы, кэмсинии курдук иэйиилэри үөскэтэр.
Буруй. Буруй диэн киһи туох эрэ сыыһаны куһаҕаны гыммытын өйдөөтөҕүнэ буолар иэйии. Киһи буруйун төһө дириҥник билинэрэ ылынара араас төрүөттэртэн тутулуктаах - төй, сүрэл, дьиэ кэргэн иитиитэ, түмэт үгэстэрэ, култуура, итэҕэл. Буруй кэмсинии, хомолто, кыбыстыы курдук иэйиилэри кытта ситимнээх.
Психопатия ыарыылаахтар буруй диэни билбэттэр, куһаҕаны гыммыттарын иһин олох кэмсиммэттэр. Туохха барытыгар бэйэлэрин куотуналлар, атыттары буруйдууллар. Төттөрүтүн, бырахтарыы уонна тууйуллуу ыарыылаахтар ардыгар бэйэлэрин аһары буруйданаллар. Бырахтарыылаахтар суох буруйдарын өйдөрүгэр толкуйдаан баран онтон кэмсинэллэр. Тууйуллуулаахтар уруккуну эргитэн кэлэ-кэлэ бэйэлэрин буруйданаллар эбэтэр кимиэхэ эрэ сыыһаны гыммытым дуу диэн долгуйаллар.
Буруйу оҥоруу. Буруйу оҥоруу (түүрк төрүнүгэр — Кылмыс) диэн төрүн кэһиитин гыныыта (аактата) буолар. Ханнык гыныы буруй буоларын араас дойдуларга (юрисдикцияларга) араастык быһаараллар. Киһини өлөрүү, күүһүлээһин, уоруу курдук ыар гыныылар бары дойдуларга буруй (кылмыс) быһыытынан билинэллэр уонна дьүүллэнэллэр.
Буруй көрүҥнэрэ.
Киһи утары буруйдар: 
Баай утары буруйдар: 
Ил утары буруйдар: 
Дьүүллэбил утары буруйдар:
Буруй (төрүн). Буруй төрүнүгэр, буруй диэн буруйу оҥорууга хоруйдабыллаах буолуу туруга. Киһи төрүнү кэһиигэ буруйдааҕын дьүүл быһаарар. Буруй иһин ханнык дьас көрүллэрин дьүүл уурааҕар этиллэр.
Эндэл. Эндэл диэн төрүн кэһиитин биир көрүҥэ, куһаҕан содула кылмыстааҕар кыра. Эндэлгэ киһиэхэ улахан эчэйии, баайга улахан хоромньу тахсыбатах кэһиилэрэ киирэллэр. Эндэллээччилэри хаайыынан дьастаабаттар, үксүгэр кыра салык ананар эбэтэр тылынан сэрэтии буолар.
Тасбаҕа ниндзалар (1987 мультик сериала). Тасбаҕа ниндзалар (ааҥл: "Turtles Ninja Teenage") - АХШ уонна Дьоппуон кыттыһан уһулбут мультик сериала, 1987 сыллаахха итинник ааттаах комикстарга олоҕуран уһуллубута. 1987 сылтан 1994 (1996) сыллаахха дылы уһуллубута, биир элбэх сериалаах мультик буолар Аан Дойдуга. 
Саха Сиригэр VHS нөҥүө киэҥник тарҕаммыта.
Сүжета.
Саҥа Йорк куоратка криминал үрдээбит, куһаҕан дьон дьону халыыллар уонна өлөрөллөр, биир куһаҕан тыыннаах киһи ону салайар (Шрөдэр), маҕаһыыннары игин халыыр. Ону барытын 6 канаалга үлэлиир Эйприл О´Нилл сонуннарга кэпсиир, ол иһин кинини өлөрөөрү кыналлар. Ону быыһыы түөт тасбаҕалар кэлэллэр - Донателло, Микеландьоло, Рафаэл уонна Леонардо. Тасбаҕалары иитэр Мастер Сплинтер. 
Дистрибүтор.
CBS канаал
Таасбаҕалар. Таасбаҕалар () диэн сыыллааччы биир аймаҕа. Таасбаҕалар сүрүн уратылара диэн көхсүлэригэр кытаанах хаххалаахтар. Таасбаҕа хаххата икки сорохтон турар - карапакс (көҕүс) уонна пластрон (ис). Таасбаҕа хаххата ойоҕос уҥуохтарыттан сайдан үөскээбитэ. Куттал буоллаҕына таасбаҕа хаххатын иһигэр төбөтүн, кутуругун, атахтарын ньыхарынан саһан хаалар. Таасбаҕалар Сир биир былыргы харамайдара буолаллар. 220 мөлүйүөн сыллааҕыта үөскээбиттэрэ. Таасбаҕалар икки сүрүн бөлөххө арахсаллар - Pleurodira (туора моойдоох таасбаҕалар) уонна Cryptodira (хорҕо моойдоох таасбаҕалар). Урут таасбаҕалары анапсидтарга киллэрэллэр этэ, аныгы генетика чинчийиилэрэ таасбаҕалар диапсидтар буолалларын көрдөрбүттэрэ. Билигин 360 таасбаҕа көрүҥэ баар. Таасбаҕалар Антарктикаттан ураты бары континеннарга бааллар. Кураанах сиргэ, ньулуун уонна туустаах ууга үөскүүллэр. Аһыылларынан адьырҕа уонна от сиэччи көрүҥнэр бааллар. Кураанах сиргэ ууһууллар уонна сымыыттыыллар. Сылга хаста да сымыыттыахтарын сөп. Таасбаҕалар уһун олохтоохтор, сорохторо 150 сылга дылы олоруохтарын сөп. Таасбаҕалар кээмэйдэринэн алыс араастар. Ордук улахан көрүҥ - тириилээх таасбаҕа (Dermochelys coriacea), кини муҥутуур устата 2,6 метр, ыйааһына 916 кг. Ордук кыра көрүҥ - Кап эбирдээх таасбаҕата (Homopus signatus). Тыһытын устата 11 см, ыйааһына 241 г. Атыырын устата 9,7 см, ыйааһына 124 г.
Кларов Николай Николаевич. олоҕун оҥкула.
Кларов Николай Николаевич 1916 сыллаахха Арыылаах нэhилиэгэр Сунтаар оройуонугар орто бааhынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини 1924 сыллаахха тулаайах хаалбыта уонна убайа Кларов Прокопий Николаевич көмөтүнэн 1930 сыллаахха Тойбохой начальнай оскуолатын, 1934 сыллаахха Сунтаар колхознай ыччат оскуолатын, 1937 сыллаахха Бүлүү куоратыгар Н.Г. Чернышевскай аатынан учуутал техникумун туйгуннук бүтэрбитэ. 
Кларов Николай Николаевич үс сыл толорута суох орто оскуола учууталынан, биир сыл үөрэх чааhын сэбиэдиссэйинэн, икки сыл устатыгар судаарыстыба харысхалын наркоматын Сунтаардааҕы отделениетыгар оперативнай уполномоченнайынан, онтон икки сыл устатыгар оройуоннааҕы «Сталин суола» хаhыат эппиэтиир эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
1936 сыллаахха Бүлүүтээҕи учуутал техникумугар устудьуоннуу сылдьан ыччат бүтүн союзтааҕы Ленинскэй коммунистическай союhугар чилиэнинэн, 1942 сыллаахха БСК(б)п чилиэнинэн киирбитэ.
1945 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр киэhээ 9 чаас 45 мүнүүтэҕэ оройуоннай больницаҕа сэллик ыарыыттан эдэр сааhыгар күн сириттэн барбыта. Кини суох буолуоҕуттан, 1945 сыл алтынньы ыйыттан, сыл бүтүөр дылы оройуон хаhыата тахсыбакка турбута. 1946 сыл тохсунньу 7 күнүгэр эрэ «Сталин суола» бэчээттэниитэ салҕаммыта.
Bobcat Company. Bobcat ("Бобкат" эбэтэр "Бобкэт") - Хоту Дакота штатын кыракый чэпчэки ыйааһыннаах тыраахтардары уонна индустриа массыыналарын оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 2013 сылтан ыла Doosan конгломератка холбонор, тоҕо диэтэххинэ 90% акциатын атыылаһан ылбыта.
Арассыыйаттан улуу куотуу. Арассыыйаттан улуу куотуу - Арассыыйа Украина сэриитэ саҕаламмытын кэннэ үс потокка саҕаламмыта:
Сүрүннээн 2 мөллүйүөн киһи куотар.
Өссө эбии 2 мөллүйүөн киһи куотар.
Билигин процеһа бара турар. Быһа холоон 2 мөллүйүөн буолбут...
УОПСАЙА АРАССЫЫЙА 6 мөллүйүөн киһитин куоттарбыт.
Ити фоҥҥа Саха Сириттэн улуу куотуу туспа көрүллэр статыйа.
2023 сыллаахха Владимир Путин дьон куоппатын диэн туох эрэ мераны ылыныахха диир.
Сиһилии: https://www.svoboda.org/a/ukaz-putina-nuzhny-mery-dlya-snizheniya-ottoka-naseleniya-za-rubezh/32409207.html
Саха Сириттэн улуу куотуу. Саха Сириттэн Улуу Куотуу (нучч: "Великая эмиграция из Якутии", ааҥл: "The great exodus of refugees from Yakutia", исп: "El gran éxodo de refugiados de Yakutia") - Олунньу 24 күнүттэн , 2022 сыллаахха саҕаламмыт эмиграция процеһа, Арассыыйаттан улуу куотуу фонугар барар.
Быһа холоон, Саха Сириттэн уопсайа 38 тыыһынча киһи куоппут, олортон этническай сахалар 18 тыыһынча:
CBP One. CBP One - диэн АХШ дойдутун границатын харабыллыыр тэрилтэ официальнай Android уонна iOS телефоннарга анаммыт бигэтэ буолар. Ити бигэ нөҥүө дьон политическай куотуу көрдүүр.
2023 сыллаахха ити нөҥүө Америкаҕа 3743 сахалар көһөн киирбиттэрэ.
СИҺИЛИИ: https://www.cbp.gov/about/mobile-apps-directory/cbpone
Холбоһон сири таҥастыыр табаарыстыба. Холбоһон сири таҥастыыр табаарыстыба (, кылгатан "ТОЗ" эбэтэр "ТСОЗ") — Сэбиэскэй Сойууска (Сэбиэскэй Арассыыйаҕа) коллективизация түмүктэниэр диэри баар буола сылдьыбыт тэрилтэ көрүҥэ. 
Артыалтан уонна хомуунаттан уратыта оҥорон таһаарар тэриллэри ким бас билэригэр сытар. ТОЗ-ка бааһынай тус бэйэтин туттар сэбэ-сэбиргэлэ, массыыналара (булууктара, боронолоро), көлөлөрө иҥин уопсайга бэриллибэттэр, уопсай туһаныыга эрэ туттуллаллар. Сирдэрэ эрэ холбонор. ТОЗ чилиэнэ ыһыы иҥин курдук күүстээх үлэ кэмигэр бэйэтин бас билэр тэриллэрин, көлөтүн (атын, оҕуһун, сыарҕатын уо.д.а.) уопсай туһаныыга уларсар эбээһинэстээҕэ.
Дьиэ кэргэн күнэ. Дьиэ кэргэн күнэ () — ыам ыйын 15 күнүгэр ХНТ көҕүлээһининэн аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр күн.
Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрин Генеральнай Ассамблеята 1993 сыллаахха олохтообута (47/237 резолюция). Бастаан ХНТ 1994 сылы Дьиэ кэргэн сылынан биллэрэ сылдьыбыта. 
Сылын ахсын ханнык эрэ ыҥырыылаах буолар. 2023 сыллааҕы күн ыҥырыыта: Демография сайдар суола уонна дьиэ кэргэн («»)
Эйэлээхтик ыаллаһан олоруу күнэ. Эйэлээхтик ыаллаһан олоруу күнэ (, ) — Холбоһүуктаах наассыйалар тэрилтэлэрин көҕүлээһининэн сылын ахсын ыам ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн дьон уратылаахтарын билиниигэ, сатаан истэр, өйдөһөр, ытыктаһар уонна атыттары сыаналыыр буолууга, ону таһынан эйэлээхтик, сомоҕолоһон олорууга болҕомто тардар соруктаах.
ХНТ бу күнү бэлиэтиир туһунан быһаарыыны 2017 сыллаахха ылбыта (ХНТ Сүрүн Ассамблеятын 72/130 нүөмэрдээх резолюцията).
Сырдык аан дойдутааҕы күнэ. Сырдык аан дойдутааҕы күнэ (, ) — Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин көҕүлээһининэн аан дойдуга ыам ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн билим эйгэтигэр бииргэ үлэлииргэ, уонна чинчийиилэри эйэни бөҕөргөтөргө уонна киһи-аймах бигэтик сайдыытыгар эрэ туһанарга ыҥыраллар.
Бу күн 1960 сыллаахха физик уонна инженер Теодор Майман оҥорбут лазерын аан бастаан ситиһиилээхтик туһаммыттар.
Манасия. Манасия (, Менаше) диэн Дьуоһуп уонна Асенат бастакы уоллара. Манасия бииһин төрүттээччитэ. Манасия Египекка төрөөбүтэ. Манасияны уонна кини бииргэ төрөөбүт инитин Эфраимы эһээлэрэ Дьаакып ииппитэ. Дьаакып сиэннэрин уустара кини утумун салгыылларыгар алҕаабыта, ол эбэтэр Манасия уонна Эфраим уустара аҕалара Дьуоһуп ууһун оннугар быһа Дьаакып аатыттан утумнанар көҥүллэммиттэрэ. Манасия үс уоллааҕа - Мачир, Дьаир, Асриэль. Ойоҕун аата биллибэт.
Эфраим. Эфраим () диэн Дьуоһуп уонна Асенат иккис уоллара. Эфраим бииһин төрүттээччитэ. Эфраим Египекка төрөөбүтэ. Эфраимы уонна кини бииргэ төрөөбүт биитин Манасияны эһээлэрэ Дьаакып ииппитэ. Дьаакып сиэннэрин уустара кини утумун салгыылларыгар алҕаабыта, ол эбэтэр Манасия уонна Эфраим уустара аҕалара Дьуоһуп ууһун оннугар быһа Дьаакып аатыттан утумнанар көҥүллэммиттэрэ. Ахсааннар битигэ Эфраим үс уоллааҕа диэн суруйар: Шутела, Бекер, Тахан. Уонна Шеера диэн биир кыыстааҕа. Кэмнээһиннэр битигэ Эфраим аҕыс уоллааҕа диэн суруйар: Шутела, Бекер, Тахан, Элеад, Тахат, Забад, Решеф, Эзер. Ойоҕун аата биллибэт. Эфраим уолаттара олохтоох дьону кытта сүөһү былдьаһаннар айдаан тахсан онно кинилэри барыларын өлөртөөн кэбиһэллэр. Бу кэннэ Эфраим сотору Берия диэн уолланар. Берияттан Ханааны баһылааччы Дьүөһүйэ утумнанар.
Асенат. Асенат () диэн Дьуоһуп ойоҕо. Манасия уонна Эфраим ийэлэрэ. Потифера диэн Хелиополис аҕабыытын кыыһа. Асенат аат "Нейт киэнэ" эбэтэр "Нейтка бэриниилээх" диэн тылбаастанар. Нейт диэн Былыргы Египет биир дьахтар таҥарата. Католик таҥара дьиэтэ Асенаты ытык киһи диэн билинэр. Асенат күнүн ахсынньы 13 бэлиэтииллэр.
Дьуоһуп бииһэ. Дьуоһуп бииһэ диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп бииһэ Эфраим уонна Манасия биистэригэр арахсар. Эфраим уонна Манасия биистэрин холбоон Дьуоһуп дьиэтэ диэн ааттыыллар.
Сандаарыы (киинэ, 1980). Сандаарыы (The Shining) - Стивен Кинг кэпсээнинэн уһуллубут һоррор киинэ. Билиҥҥи бириэмэ биир үчүгэй абааһылаах киинэнэн биллэр.
Манасия бииһэ. Манасия бииһэ () диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп улахан уолуттан Манасияттан төрүттээхтэр. Эфраим бииһин кытта Дьуоһуп дьиэтэ буолаллар. Биир сүппүт биис буолар. Ханаан сирин үллэстиитигэр Манасия бииһэ Иордан икки кытылларыгар сытар сирдэри ылбыта (билиҥҥи Самария сирэ). Сотору кэминэн Иордан уҥуордааҕы сирдэрин Ассириялар буулаан барбыттара. Осия хаан биилигин саҕана бу сирдэри Ассирия хаана Салманасар V баһылаан ылбыта.
Эфраим бииһэ. Эфраим бииһэ () диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп кыра уолуттан Эфраимтан төрүттээхтэр. Манасия бииһин кытта Дьуоһуп дьиэтэ буолаллар. Биир сүппүт биис буолар.
Ханаан сирин үллэстиитигэр Эфраим бииһэ орто ордук баай быйаҥ сири ылбыта. Бу сир дьураата Иордан өрүстэн Сир ортотунааҕы байҕалга дылы сытара, Иерусалимтан хоту. Эфраимнар дохсун күүстээх биис буоланнар Иуда бииһин кытта атааннаһаллара, бэрт былдьаһаллара, туспа буола сатыыллара. Эфраим бииһэ Ыһыраайыл историятыгар уонна бүтүн дьылҕатыгар улахан суолталаах. Моисей кэннинээҕи дьэбэриэйдэр аҕа баһылыктара Дьүөһүйэ Эфраим удьуора этэ. Улуу көрбүөччү уонна дьүүлдьүт Самуил эмиэ Эфраим удьуора буолар. Соломон хаан өлбүтүн кэннэ кини илэ икки хаанылыкка хайдыбытыгар саҥа тэриллибит Хоту Ыһыраайыл хаанылыгар эфраимнар ордук улахан биилик күүстэммиттэрэ. Кинилэр бэйэлэрин киһилэрин Иеробоамы хаанынан талбыттара, хаанылык киининэн Самария хототун анаабыттара.
Уон сүппүт биис. Уон сүппүт биис диэн Ассирия империята б.э.и. 722 сылга Хоту Ыһыраайыл хаанылыгын баһылаабытын кэннэ былдьаныыга түбэһэн көһөрүллүбүт дьэбэриэй биистэрэ. Бу уон Рувим, Симеон, Дан, Нафтали, Гад, Ашер, Иссахар, Забулон, Манасия, Эфраим биистэрэ буолаллар. Иуда уонна Биньямин биистэрэ Иудеяҕа хаалбыттара. Сирэ суох Леви бииһин дьоно сорохторо хаалбыттара, сорохторо көһөрүллүбүттэрэ. Көһөрүллүбүт дьэбэриэйдэр сыыйа Ассирия омуктарын кытта симэлиһэн сүппүттэрэ. Сүппүт биистэр кэлин дьылҕаларын тустарынан араас буолар-буолбат дойҕохтор үксээбиттэрэ. Билигин аан дойду араас уһуктарыгар олорор омуктар бэйэлэрин сүппүт биистэр удьуордара буолабыт дэнэллэр.
Сүө. Сүө — тугу гыныллыахтааҕа.
Опишня. Опишня () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 410 (2015).
Гатауллин Рустам Шакирьянович. Гатауллин Рустам Шакирьянович (), Рөстәм Нурыев (атырдьах ыйын 2, 1963 төр.) — экэнэмиис, судаарыстыба сулууспалааҕа, уопсастыба диэйэтэлэ, кыраайы үөрэтээччи. Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх экэнэмииһэ (2003), Арассыыйа Бэдэрээссийэтин граждааныскай сулууспатын 1 кылаастаах сэбиэтинньигэ (2005), Ыстатыыстыка туйгуна (2010).
Олоҕо.
Гатауллин Рустам Шакирьянович 1963 сыллаахха атырьах ыйын 2 күнүгэр Башкир АССР-га Мэчэтлэ оройуонугар Лэмэс-Тамах ауулга төрөөбүтэ.
1970—1979 сылларга Лэмэс-Тамах орто оскуолатыгар үөрэммитэ.
1979—1983 сылларга Өфө мэхээньик техникумугар (билигин Өфө статистика, информатика техника кэллиэһэ) үөрэммитэ. 
1983—1985 сылларга Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалаабыта.
1999 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы кэтэхтэн үөрэнэр үп-харчы үнүстүүтүн бүтэрбитэ.
Билигин Өфө куоракка олорор, үлэлиир.
Үлэтэ.
1985—1998 — механик, инженер-проектировщик, инженер-программист, Мэчэтлэ оройуонун статисткатын үлэһитэ.
1998—2001 йылдарҙа Мәсетле биләмәһе статистик бүлегенең етәксеһе була.
2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының статистика буйынса Дәүләт комитеты етәксеһе урынбаҫары.
2003—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының статистика Комитеты етәксеһенең урынбаҫары.
2005 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы буйынса Дәүләт статистикаһы Федераль хеҙмәте территориаль органы етәксеһе урынбаҫары.
18 фәнни хеҙмәте баҫылып сыҡҡан.
Түмэт үлэтэ.
2005 сылтан Бикипиэдьийэҕэ кыттар. 2006 сыллаахха Башкиирдыы Бикипиэдьийэ дьаһабыла. 2014 сыллааҕы Биики-Бириэмийэ лауреаата.
Анатолий Соловьяненко. Анатолий Борисович Соловьяненко — опера ырыаһыта (тенор). ССРС норуодунай артыыһа (1975).
Шышакы. Шышакы () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 652 (2013).
Оржыця. Оржыця () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 572 (2013).
Азербайдьаан тыла. Азербайдьаан тыла, эбэтэр атыннык Азери диэн ааттанар Азербайдьааҥҥа уонна хоту Ирааҥҥа саҥарыллар түүр төрүттээх тыл. Тыл ону тэҥэ Арассыыйаҕа (Дагестааҥҥа), Грузия хоту уонна илин өттүгэр, хотугулуу илин Турцияҕа уонна Украинаҕа тарҕаммыт.
Бичигэ.
1929 сыл иннинэ, Азербайдьаан тыла Перс тылынан суруллар. 1929-1938 сылларга латыын алпабыыта туттуллар буолбута. 1938 сыллаахтан 1991 сыллаахха дылы кириллица туттуллубута, ол кэнниттэн 1991 сыллаахха латыын алпабыытыгар төннүбүтэ. Сорох сирдэргэ, ол курдук Дагестаҥҥа, билиҥҥигэ дылы кириллица туттуллар.
Эрмээн тыла. Эрмээн тыла Индо-Эуропа тыла, эрмээннэр саҥараллар.
Эрмээн сирин уонна Нагорнай Карабах ил тыла, Эрмээн дьон аан дойду үрдүнэн саҥараллар. Бэйэ бичиктээх - Эрмээн бичигэ. Икки араастаах - Илин уонна Арҕаа Эрмээн тыла. 
Чинчийээччилэр гипотезаларынан көрдөххө ордук сыһыаннаах грек тыла буолар. Билигин номнуо суох тыллары кытта: (фригия тыла, фракия, дакия, иллирий уонна пеония) тылларын кытта палеобалкан тылларын салаатыгар киирэрэ. Ол гынан баран аныгы чинчийиилэр түмүгүнэн грек уонна фрикия тылларын кытта сыһыана бигэргэтиллибэт. . Ону тэҥэ, фрикия тыла былыргы грек уонна македония тылларын кытта сыһыаннааҕа көстөр. , 
Эрмээн тыла биһиги эрабыт иннинэ VI үйэттэн туттуллара биллэр. Индоэуропа тылларыттан былыргы бичиктээх. Аныгы эрмээн тыла Месроп Маштоц б.э.и 405 сыллаахха айыбыта. Билигин икки салаалаах - арҕаа уонна илин эрмээн тыллара. Уһун устуорйатын устатыгар атын тыллары кытта таарыйсыбыттара, ол тылга хаалбыта. 
Особенно важны эти данные для урартологов, иранистов, картвелистов, которые черпают многие факты истории изучаемых ими языков из армянского.
Аан дойдуга саҥарааччы ахсаана 5.9 мөл кэриҥэ киһи буолар..Массачусеттс технология институтун чинчийиилэрин түмүктэринэн, эрмээн тыла 50 аан дойду ордук күүстээх тыллар ахсааныгар киирэр..
TAILS. TAILS (ол эбэтэр "The Amnesic Incognito Live System") - операционнай система, Linux системаларыттан биирдэстэрэ буолар. Олоҕурбут базата Debian буолар. Бу TAILS система атын операционнай системалартан уратыта диэн анонимайзер уонна Tor оруолун ОС көрүҥүнэн буолар. 
Официал сирэйэ.
https://tails.boum.org/index.en.html
Tor. Tor (ол эбэтэр "The Onion Router"), программа араас операционнай системаларга ананар, биир саамай улахан анонимайзер буолар.
Официал сирэйэ.
https://www.torproject.org/
Узбек тыла. Узбек тыла (Oʻzbek tili эбэтэр Oʻzbekcha официальнай Латыын бичигэнэн; Ўзбек тили эбэтэр Ўзбекча Кириллицанан ; أۇزبېك تیلی Арааб бичигинэн) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Узбекистан ил тыла. Төрүөҕүттэн саҥарааччы ахсаан 40 мөл. Узбектар тылынан саҥараллар. 
Бичигэ.
1928 сыл диэри узбек тыла арааб бичигин туттара. 1928 сыллаахтан 1940 сыл диэри латыын алпабыыта туттуллар буолбута. Онтон 1940 сыллаахтан 1992 сыл диэри кириллицанан суруллара. 1992 сыллаахха Узбекистаҥҥа латыын алпабыытыгар төннүллүбүтэ, ол гынан баран билигин икки бичик туттуллар - латыынны уонна кириллица. 1928 сыллаах латыын бичигиттэн олус атын, диакретическай знактар туттуллубаттар. Киргизияҕа уонна Таджикистаҥҥа олорор узбектар кириллицанан тутталлар, онтон Афганистааҥҥа баар узбектар - арааб бичигинэн.
Араас алпабыыттары тэҥнээһин.
Аллараа араас бириэмэҕэ баар буола сылдьыбыт бичиктэри тэҥнээһин.
Оһоҕос. Оһоҕос () - хамсыыр харамай ас буһарар ис уорганнарыттан биирдэстэрэ.
Муус уута. Муус уута диэн иһэр уу ааттанар. Сахалар олохторугар туһана сылдьар былыргы билиилэрэ буолар. Күһүн күөл, өрүс муустара сөп буола тоҥоллорун кытта мууһу ылан хаһаанан сылы быһа иһэллэрэ. 
Билигин саха омугун үйэтин уһуна быһаарыллан, чуолкайданан эрэр. Биһиги эрабыт 500 сыл иннинэ Греция үөрэхтээҕэ Геродот суруйуутунан сакалар диэн омуктар скифтэргэ киирсэр эбиттэр. (1,564). Былыргы кэмнэртэн уларыйа илик сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник баһылаабыттарынан уонна олохторугар туһаналларынан Аан дойду үрдүнэн олус уһун үйэлээх омуктарга киирсэллэр.
Сахалар уһун үйэлээх буолууларыгар муус уутун анаан-минээн бэлэмнээн иһэргэ туһаналлара улахан оруолу ылар. (2,32). Билигин үөрэхтээхтэр үөрэтэн эрэллэринэн муус уутун курдук дистиллированнай ууну иһии киһи доруобуйатыгар туһата улахана, эти-сиини ыраастыыра быһаарыллар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. – М.: Эксмо; Форум, 2007. – 960 с.
2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. – Дьокуускай: РИМЦ, 2007. – 84 с.
Киһи киһитэ. Киһи киһитэ диэн этии өй-санаа өссө сайдыбытын, тупсубутун биллэрэр аналлаах.
Оҕо улаатан иһэн тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыыларыгар туһанарга үөрэннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр. (1,56). 
Олоххо сайдыыны ситиһии тохтообокко кэлэн иһэринэн киһи былыргы курдук тайҕаҕа соҕотоҕун сылдьара суох буолбута быданнаата. Киһи дьон ортотугар олоҕун олорор, үлэлиир-хамсыыр, оҥорор-тутар.
Киһи майгыныгар, дьоҥҥо сыһыаныгар, оҥорор быһыыларыгар, тугу оҥорбутугар сөп түбэһэр сыананы атыттар биэрэн иҥэрэллэр. Тулалыыр дьон санаалара дьайыытыттан киһи ханна да кыайан куоппат. Санаа киһи тугу саҥарарын, этэрин, майгынын үөскэтэр. Сахалар ону былыргыттан билэн дьон тугу этэллэригэр, саҥаралларыгар улахан суолтаны биэрэллэр. (2,102).
Саха тылыгар тугу эмэ өссө күүһүрдэн, улаатыннаран биэриигэ хос, хатылаан этэн биэрии туттуллар. Ол курдук улахан да улахан, улахантан улахан диэтэххэ көннөрү улаханнааҕар өссө, икки төгүл курдук улахана быһаарыллан тахсар.
Дьоҥҥо үчүгэйи, туһалааҕы оҥороро көннөрү киһитээҕэр өссө элбэх, тупсубут сыһыаннаах киһини киһи киһитэ диэн өссө тупсубутун бэлиэтээн ааттыыллар.
Киһи киһитэ диэн көннөрү киһиттэн саныыр санаата, майгына, оҥорор быһыылара, дьоҥҥо сыһыана өссө тупсубут буоллаҕына дьон хайҕаан иҥэрэр ааттара буолар.
Тупсуу диэн өйдөбүл киһи оҥорор быһыылара, майгына сөп буолууттан уларыйбытын тупсубутун биллэрэр өй-санаа бэлиэтэ буолан былыргыттан туттуллар. Тупсуу диэн өйдөбүл киһи оҥорор быһыылара үчүгэй диэн быһаарыллар буолуохтарын иннинэ үөскээбит өйдөбүл буолар.
Бу быһаарыы сахалар өй-санаа үөрэҕин нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн баһылаабыттарын дакаастыыр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.