mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Үлэ уонна Саас бырааһынньыга. Үлэ уонна Саас күнэ — Арассыыйаҕа бэлиэтэнэр күн, урукку аата "Үлэлээн иитиллээччилэр сомоҕолоһууларын күнэ".
Устуоруйаттан.
Бу бырааһынньык XIX үйэ ортотугар оробуочайдар 8 чаастаах үлэ күнүн ирдээн түмсүүлэриттэн саҕаламмыт. Аан бастаан Австралияҕа 1856 с. муус устар 21 күнүгэр оробуочайдар уулуссаҕа тахсыбыттар. Онтон сылын ахсын тахсар буолбуттар. Маны үтүктэн 1886 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр АХШ уонна Канаада анархистара миитиннэри уонна хаамыылары тэрийбиттэр. Ыам ыйын 4 күнүгэр оннук хаамыыны былаастар ыһыыларын кэмигэр Чикаго куоракка алта демонстрант өлбүт. Сарсыныгар утарсыы кэмигэр 8 полицейскайы өлөрбүттэр, 50-ча бааһырбыт. Ол кэнниттэн ытыалаһыыга түөрт оробуочай бааһырбыт (сорох дааннайынан 50-ча оробуочай өлбүт уонна бааһырбыт).
Биир сыл буолан баран II Интернационал Парижтааҕы конгреһыгар бу түбэлтэни кэриэстээн хас сыл аайы демонстрация оҥорорго уураах ылыммыт. Аан дойду үлэлээн иитиллэччилэрин сомоҕолоһуутун бырааһынньыга диэн ааттанан бастаан 1890 сыллаахха Австро-Венгрияҕа, Бельгияҕа, Германияҕа, Данияҕа, Испанияҕа, Италияҕа, АХШка, Норвегияҕа, Францияҕа, Швецияҕа уонна да атын дойдуларга бэлиэтэммит.
Арассыыйаҕа аан бастаан 1891 с. Санкт-Петербурга Михаил Иванович Бруснев салалтатынан бэлиэтэбиттэр диэн буолар. Кэлин Бруснев Верхоянскайга көскө ыытыллыбыта. Онон Саха сиригэр бастакыннан 1899 с. сыылынайдары хомуйан бэлиэтээһини эмиэ кини тэрийбит. Дьааҥы өрүс кытылыгар мустан бэлиэтээбиттэр.
Бырааһынньык билиҥҥитэ.
Өр кэмҥэ Первомай революция, кылаассабай охсуһуу бэлиэтинэн буолар этэ. Билигин бу бырааһынньык 66 дойдуга бэлиэтэнэр.
Ыам ыйын 1
Мөрөйдөөһүнү утарыы күнэ. Мөрөйдөөһүнү утарыы күнэ — дьону сойуолаан сордууру-муҥнууру тохтотор соруктаах, бу кыһалҕаҕа дьон болҕомтотун тардар күн. Күн аайы элбэх дьон, үксүн оҕо, ыччат туох эрэ уратылаах уонна утарылаһар кыаҕа суох буолан мөрөдөөһүҥҥэ түбэһэр.
АХШ юстицияҕа министиэристибэтин дааннайынан, мөрөйдөөһүҥҥэ хас төрдүс оҕо түбэһэр. Үксүн биирдэ атаҕастаммыт оҕо салгыы атаҕастана турар диэн буолар. Статистика көрдөрөрүнэн атаҕастаммыт устудьуон 71 бырыһыана салгыы атаҕастанар. Йель мэдиссиинэ оскуолатын чинчийиитэ 2010 сыллаахха көрдөрбүтүнэн мөрөйдөөһүн уонна бэйэҕэ тиийинии ситимнээхтэр эбит. 
Тэрээһиннэрэ.
Сүнньүнэн кылгас кэмҥэ атын дьон "тириитин" кэтэн көрүү, кинилэр кыһалҕаларын бэйэ кыһалҕата курдук ылыныыга туһуланар. Иккиһинэн, оннук туоратыллар дьоҥҥо соҕотох буолбатахтарын санатар тэрээһиннэр ыытыллаллар. Ол туһуттан, холобур, розовай өҥнөөх ырбаахы, футболка кэтэллэр.
Тыҥаны үрдэрии аппарат. Тыҥаны үрдэрии аппарат ол эбэтэр ТҮА (, , ол эбэтэр "ИВЛ аппарат") диэн тыҥа тыыммат буолар функциатын сүтэрэр түгэнигэр тутталлар, киһи эбэтэр кыыл өлбөтүн курдук. Билиҥҥи үйэҕэ араас аныгы аппараттар бааллар, киһи эбэтэр кыыл тыҥатын солбуйар.
Билигин COVID-19 ыарыы тарҕанар кутталыгар маннык аппараттар медицинаҕа бастакы эрээткэ наадалаахтарынан тураллар, дьон олоҕун быыһыырга.
Акушер күнэ. Акушер аан дойдутааҕы күнэ — 1991 сыл ыам ыйын 5 күнүттэн акушердары ахтарга уонна кинилэр үлэлэрин сүдү туһатыгар болҕомто тардаары 50-тан тахса дойдуга бэлиэтэнэр. 
Аан бастаан маннык күнү бэлиэтиир туһунан санаа Нидерландаҕа буолбут Акушердар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэригэр этиллибитэ. Бастакы бэлиэтээһин 1991 сыллаахха буолбут. 
Тэрээһиннэрэ.
Акушер күнүгэр акушердар идэлэригэр көстөр балаһыанньаҕа болҕомто тардаллар. Холобур, Германияҕа 2010 сыллаахха акушердар Бундестаагка онлайн-петиция биэрбиттэрэ, онно фрилансер-акушердар кыһалҕаларын суруйбуттара. 2015 сыллаахха бу күн акушердар страховкаларын сыаната үрдээбитигэр болҕомто тардыбыттара.
Хубилай. Хубилай Хаан — Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана (моҕуоллуу Сэцэн Хаан), Чыҥыс Хаан сиэнэ (Бөртөттөн кыра уолун Толуй уола). Бу хаан саҕана Моҕуол импиэрийэтэ муҥутуурдук улаата сылдьыбыта.
1260 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр буолбут Курултаайга Хубилай Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана буолар.
Цитокин шторма. Цитокин шторма (ол эбэтэр ()) - киһи эбэтэр кыыл организма бактерианы, вируһу эбэтэр искэни утары туох баарынан охсуһар процеһа, бэйэтин харыстаммакка. Ол түмүгэр 99% организм өлөр. Цитокин шторма диэн иммуннай система буккуллан мээнэ мээнэ буолан, функциатын ыһан кэбиһэр процеһа буолар. Билиҥҥи медицина этэринэн цитокин штормата киһи доруобуйатыгар кутталы үөскэтэр, ыараханнык уорганнар алдьаныытыгар тириэрдэр. 
Цитокин штормата үксүн организмҥа туораттан куттал суоһаатаҕына автоматнай эппиэтэ буолар. Билигин үксүн COVID-19 итинник реакциаҕа тиэрдиэн сөп.
Freightliner. Freightliner Trucks (Фрайглайнер) — Хоту Америка континеныгар саамай улахан таһаҕас тиэйэр массыыналары оҥорор тэрилтэ, Daimler корпорацияҕа киирэр.
Freightliner Inc. диэн аатынан 1942 сыллаахха үөскээбитэ. Cummins, Caterpillar уонна Detroit Diesel дизеллэрин туруораллар.
Евротоннель. Евротоннель, Ла-Манш аннынааҕы тоннель (, , ону кытары судургутук "Eurotunnel") — икки ыллыктаах тимир суол тоннелэ, уһуна 51 км кэриҥэ, онтон 39 км Ла-Манш силбэһиитин анныгар сытар. Европа континенын Великобританияны кытары холбуур. Бу тоннель тутуллуоҕуттан ыла Парижтан Лондоҥҥа диэри баара суоҕа 2 чаас 15 мүнүүтэнэн тиийиэххэ сөп, ол айаҥҥа тоннель иһигэр пуойастар 20-тэн 35 мүнүүтэҕэ диэри сылдьаллар. 1994 сыл ыам ыйын 6 күнүгэр үөрүүлээх аһыллыыта буолбута.
Ыраас олох (уопсастыба). "Ыраас олох" уопсастыба — Саха сиригэр чөл олоҕу тарҕатарга анаммыт уопсастыбаннай тэрилтэ.
1924 с. ЯЦИК III сиэссийэтэ хотону балаҕантан араарар туһунан уураах таһаарбыта уонна «Ыраас олох» диэн уопсастыбаны тэрийбитэ. Уопсастыба салаалара өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар тэриллэн барбыттара. Уопсастыба чилиэннэрэ сыстыганнаах ыарыылары аҕыйатыыга, нэһилиэктэри чэбэрдик тутууга, баанньыктары тутууга, санитария култууратын тарҕатыыга үлэлииллэр этэ.
Суола-Мооруктан (билигин Мэҥэ-Хаҥалас) төрүттээх биэксэл Сосин Тит Егорович 1927 уонна 1931 сыллардаахха икки былакаат оҥорбута, онно хотону араарыыны уонна өрөспүүбүлүкэ улуустарын ыккардыгар чөл олоххо куоталаһыыны ойуулаабыта. Ол былакааттар Саха сиригэр барытыгар тарҕаммытара, дьиэлэр, кулууптар, оскуолалар эркиннэригэр ыйанан тураллара. Бу туһунан академик Сергей Обручев «В неведомых краях Якутии» кинигэтигэр маннык суруйар: «Прежде всего, поражает, что при юрте нет хотона. Борьба за отделение хотона от юрты ведется сейчас (1928-1930 гг.) в Якутии с большой энергией. Везде в школах развешаны плакаты, доказывающие необходимость постройки отдельного хлева».
Григорьев Семен Егорович. Григорьев Семен Егорович — реликтовай фаунаны чинчийбит биллэр саха учуонайа, Сэлии түмэлин дириэктэрэ.
Олоҕун олуктара.
Амма оройуонун Болугур сэлиэнньэтигэр 1974 сыл кулун тутар 8 күнүгэр төрөөбүтэ. Усуйаана Казачье сэлиэнньэтигэр улааппыта, оскуолаҕа үөрэммитэ.
1990 сыллаахха СГУ биология-гегография факультетын биология салаатыгар киирбитэ. 
СГУ-ну бүтэрэн баран 1995-96 сс. Хаһаачыйа орто оскуолатыгар учууталлаабыта. 
1996 с. биология билимин дуоктара Мордосов И.И. ыҥырыытынан СГК аспирантууратыгар киирбитэ. Тэҥҥэ университет зоология түмэлин сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1998 с. – ассистент, 2005 с. – СГУ зоология хаапыдыратын старший преподавателэ.
2006 с. Хоту дойду прикладной экологиятын институтун прикладной зоологиятын уонна биоиндикациятын лабораториятыгар младшай научнай үлэһитинэн кииррбит, 2008 с. – онно научнай үлэһит буолбут.
2009 с. «Хоту дойду прикладной экологиятын института» ФГНУ Сэлии түмэлин үрдүкү научнай үлэһитэ буолбут. П. А. Лазарев ааытнан Сэлии түмэлин лабораториятын салайбыт. 
2007 с. «Экология мелких млекопитающих бассейна нижнего течения р. Яны и прилежащих территорий в условиях антропогенного воздействия» диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбит. Бу үлэтигэр матырыйаалы уон сыл тухары хомуйбут, түмүктэрин хас да өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа уонна аан дойду таһымнаах кэмпириэнсийэлэргэ көрдөрбүт.
Ферн. Ферн (папоротниктар, абаҕасымнар, ) - тыа биир көрүҥэ, соҕуруу дойдуларга үүнэр мастар уонна үүнээйилэр биир көрүҥнэрэ буолар.
Иннин диэки. Иннин диэки (Инниҥ диэкки, ) — американскай көмпүүтэрнэй анимационнай фэнтези мультик, кулун тутар 4 күнүгэр 2020 сыллаахха Pixar Animation Studios оҥоһугунан тахсыбыта. 
Сүжет.
Биир атын планетаҕа фейалар, кентаврдар уонна араас аптаах кыыллар олорбуттар, бары урут абынан (магийанан, мэйдьигынан) олорбуттар эбит. Онтон технологийа сайдан аптара сүппүт. Сүрүн оруолларга убайдыы бырааттыылар аҕаларын көрөөрү (өлбүт аҕаларын тилиннэрээри) аптаах таас көрдүү баран бараннар абы бу планетаҕа төттөрү аҕалаллар...
Төрүттэр ыҥырыктара. Төрүттэр ыҥырыктара (Былыргы төрүт тардыыта, ), 2020 сыллаахха тахсыбыт американскай киинэ, 1903 сыллаах Дьэк Лондон новеллаларын айымньыларыгар олоҕуран уус уран айымньы буодар. Twentieth Century Pictures тэрилтэ көмөтүнэн тахсар, прокатка эмиэ.
Сүжет.
Биир Калифорния сиригэр баай киһи ытын уоруйахтар уоран ылаллар, уонна Аляскаҕа атыылыыллар. Онно ыт тиийэн күрээн, Канаада территорийатыгар куотар. Онно саҥа хаһаайына телеграфка үлэлэтэр. Онтон хаһаайына соҕуруу Алабама сиригэр чугас аймаҕа өлөн барар, ыт соҕотох хаалар. Ол кэмҥэ ыты куһаҕан дьоннор булаллар, кыһыл көмүс көрдөөччүлэр. Ол эрэн ыт биир киһини кытта доҕордоһор, кинини өлөртөн быыһыыр. Ол сылдьан ыт урукку хаана уһуктан бөрөлөргө барар...
Владо Горески. Владо Горески ("Владо Ѓорески", Битола, Югославия,1958), Югослав рәссам.
Эстуду на Академия де Белас Артес һәм Любляна, Словения һәм Факультада Гистория да Арте һәм Скопье, Македония Республиката.,.
Директор - Халыкара график манифест - Битола.
Ул 100 дән артык төркем сәнгать күргәзмәләрендә катнашкан һәм дөньяның күп илләрендә һәм сәнгать үзәкләрендә егерме шәхси күргәзмә авторы. , ,,...
Ул сәнгать казанышлары өчен егермедән артык премия яулады.
Оллонов Прокопий Данилович. Оллонов Прокопий Данилович (1919-1942) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон саамай аччыгыйдара. 
1919 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ. 
1941 с. атырдьах ыйын 15 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыта. 498 стрелковай полк 132 дивизияҕа рядовой этэ. 
1942 с. Воронеж куорат таhыгар кыргыhыыга ɵлбʏтэ.
Оллонов Николай Данилович. Оллонов Николай Данилович (1912-1986) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон биирдэстэрэ. 
1912 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ. 
Кенигсберг куоракка диэри сэриилэспитэ. Ленинград оборонатын босхолуур кыргыhыы кыттыылааҕа. Албан аат III Аҕа дойду Улуу сэриитин I степеннээх орденнарынан, «Ленинград обороната», «Германияны кыайыы иhин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. 
1986 с. ɵлбүтэ.
Оллонов Федор Данилович. Оллонов Федор Данилович (1900-1981) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон биирдэстэрэ. 
1900 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ. 
Аҕа дойду Улуу сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан, «Германияны кыайыы иhин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 
1981 с. ɵлбүтэ.
Оллонов Гаврил Данилович. Оллонов Гаврил Данилович (1903-1975) – Саха АССР үтүөлээх булчута, Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптор бииргэ төрөөбүт киһилэрэ. 
1903 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ. 
Партизан Егоров аатынан холкуос чилиэнэ, булчут. Тʏʏлээҕи бултааhыҥҥа ʏрдʏк ситиhиилэрин иhин «Саха АССР ʏтʏɵлээх булчута» аат иҥэриллибитэ, «Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Аҕа дойдуну кɵмүскүүр Улуу сэриигэ 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. 
1975 с. ɵлбүтэ.
Эсттар. Эсттар () — билиҥҥи Эстония орто үйэлэр саҕанааҕы олохтоохтоохторун арҕаа дойдулар (сүрүннээн латыын тыллаахтар) суруктарыгар итинник ааттыыллар этэ. Аан бастаан итинник ааттаан-суоллаан Тацит ханнык эрэ Балтика биис ууһун туһунан суруйбут.
XIII үйэттэн саҕалаан бу тиэрмин Ливония Баалтика-пиин тыллаах омуктарыгар сыһыаран туттуллар буолбут. Былыр ити омуктары нууччалар "чудь" диир буолуохтарын сөп.
Античнай кэм саҕана эсттар туһунан.
"Тацит германиялар туһунан суруйарыгар Aestii" диэн омугу Висла таһыгар олороллор диэбит.
"Эстийдар Айыылары айбыт Ийэҕэ үҥэллэр-сүктэллэр. Атыыр кабааны ойуулаан кэтэ сылдьаллар. Онтулара кинилэри оннооҕор кыргыыһы ортотугар сэриитэ-сэбэ суох сырыттахтарына быһыыр кыахтаах. Батас оннугар үксүгэр мас үҥүүлээх сылдьаллар. Бурдугу уонна атын үүнээйилэри кыһанан үүннэрэллэр, кинилэргэ холоотоххо германиялар киэннэрэ кыайан көрбөттөрүттэн аанньа үүммэт.Ону таһынан муора кытылын кэрийэн янтарь тааһы көрдүүллэр, кинилэр ону glesum диэн ааттыыллар. Тааһы бэйэлэрэ туһаҕа таһаарбаттар, хайдах баарынан хомуйан атыыһыттары кытта атастаһарга тутталлар".
Дьиҥнээҕэ (лат.)
Matrem deum venerantur. Insigne superstitionis formas aprorum gestant: id pro armis omniumque tutela securum deae cultorem etiam inter hostis praestat. Rarus ferri, frequens fustium usus. Frumenta ceterosque fructus patientius quam pro solita Germanorum inertia laborant. Sed et mare scrutantur, ac soli omnium sucinum, quod ipsi glesum vocant, inter vada atque in ipso litore legunt. ... Ipsis in nullo usu; rude legitur, informe profertur, pretiumque mirantes accipiunt.
&lt;templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /&gt;Ити суруллубутунан сылыктаатахха Эстийдэр диэн былыргы баалт омуктар хайа эрэ арҕааҥҥы аҕа уустара. Кинилэр янтарь тааһы хомуйан Рим империятын кытта эргинэллэр эбит. 
Ити этиллибит уонна атын да орто үйэтээҕи суруйууларга ахтыллыбыт эсттары аныгы эстониялары кытта ситимниир сыыһа буолуо. Былыргы эсттар тустарынан сурууйулар кылгастара уонна чуолкайа суохтара бэрт, ханан тарҕанан олорбуттара үчүгэйдик суруллубатах даҕаны.
Орто үйэтээҕи эсттар.
Пиин-угуор төрүттээх эсттар тустарынан аан маҥнай XIII үйэтээҕи Ливония хроникаларыгар суруллубут. Онно эсттар былыргы античнай кэмнэртэн кэлбит ааттарын ньиэмэстии "илин" (ost) диэнтэн тахсар диэн өйдүүллэр эбит (Estland - "Илиҥҥи сир").
Билиҥҥи эстониялар бэйэлэрин XIX үйэҕэ омук быһыытынан өйдөрө-санаалара уһуктар кэмиттэн эрэ итинник ааттанар буолбуттара биллэр. Ол курдук 1857 сыллаахха «» диэн хаһыаты тэрийээччи Й.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Яннсен. уруккуттан туттулан кэлбит "maarahvad" "сир дьоно" диэн оннугар "eesti rahvas" "Эстония дьоно" диэн ааты туттубут.
Gorenje. Gorenje уонна Gorenje for Wissper (Горенье), Словения улахан промышленнай конгломерата, Горенье куоратка базаланан олорор. Штаб квартирата эмиэ онно баар, улахан офистара Лос Анджелеска (АХШ), Мюнхенҥа (Германия) уонна Шанхайга (Кытай).
Gorenje тэрилтэ планета үрдүнэн биир улахан бытовой техникалары оҥорор компанияларга киирсэр, уопсайа 700-тэн тахса араас тэриллэри оҥорор. Кини брена үрдүк хаачыстыбалааҕынан биллэр уонна 136 омук судаарыстыбаларга атыыланар, 4 континенҥа. Саха Сиригэр ДНС тэрилтэ дистрибьютор буолар. 
Gorenje тэрилтэ улахан Gorenje Group бөлөххө киирэр.
Gorenje Group. Gorenje Group (Горенье Групп, Горенье тэрилтэлэрин бөлөҕө), Словения биир улахан финансово-промышленнай конгломерата, биир улахан баай тэрилтэ Европаҕа уонна Аан Дойдуга 30 иһигэр киирэр. Горенье Групп билиҥҥи туругунан 4000-тан тахса араас тэриллэри оҥорор, олор ахсааннарыгар маннык бреннары бас билэр Asko, Gorenje.
17% Горенье Групп тэрилтэтин дьоппуон Panasonic бас билэр уоннааҕы ордубут акциатын кытай промышленнай тэрилтэтэ
Hisense бас билэр (2018 сылтан ыла).
Hisense.  Hisense (hайсенс), Кытай государственнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан финансово-промышленнай конгломерат, уопсайа 400 тахса тыыһынча араас тэриллэри оҥорон таһаарар, уонна 47 тахса туспа араас тэрилтэлэр акциаларын бас билэр (Дьоппуон, Словения, Германия, Франция, АХШ, Арассыыйа) араас омук дойдуларыгар.
Expert Telecom. Expert Telecom (Эксперт Телеком) — Саха Сирин биир улахан интернет провайдера, Илин Эҥэр улуустарга сүрүн интэриниэт провайдер буолар, GPON технологияны туттар.
Expert Telecom диэн компанийа Expert Group бөлөххө киирэр. 
Сайта http://www.optikazareche.ru/index.html
Express Network. Express Network (Экспресс Сеть, Экспресс Нетуорк), Саха Сирин биир сүрүн интэриниэт провайдера уонна IPTV өҥөнү толорооччу. 
Салалтата — Дьокуускай (Саха Сирэ).
Сүрүн сайта: http://exp-net.ru/
15.05.2020 ыла Ростелеком (Саха Телеком) бас билиитэ буолар.
Источник: https://sakhapress.ru/index.php/mobile/archives/258645
Цунами. Цунами - далайга (акыйааҥҥа) күүстээх сир хамсааһына, вулканнар эстиилэрэ, эбэтэр астероид түһүүтүн түмүгэр буолбут улахан долгуннартан тахсыбыт айылҕа быһылаана. Цунами наһаа улахан долгуннаах буолуон сөп. Сороҕор уһуна сүүһүнэн километр буолуон сөп. Үгэс курдук, цунами эмискэ саҕаланар. Долгуннар олус түргэнник тарҕаналлар энергията бытааннык кыччыыр. Сөтүөлөөр сир кумаҕын, маһы суох оҥоруон сөп, массыыналары уонна дьиэлэри хамсатан, оннооҕор бүтүн куорааттары суох оҥоруон сөп. Сэдэх да буоллар метеорит түспүттүттэн үөскүөн сөп. Цунами, быраабыла курдук, Тиихэй акыйааҥҥа үөскүүр "Уот биһилэҕэ" диэн аттанар сиргэ, ол гынан баран, ханнык баҕарар улахан уу баар сиригэр буолуон сөп.
Долгун охсуон иннинэ биэрэгиттэн уу бастаан чаастатык тэйэр. Кытыл туруору буолбатаҕына уу сороҕор хас да сүүс миэтирэҕэ ыраатыан сөп. Оннук кутталы билбэт дьон үгүстүк биэрэккэ хаалаллар.
Цунамины эрдэттэн тохтотор кыах суох. Ол эрээри, дьон өлөллөрүн тохтотор ньымалар бааллар. Аан дойдутааҕы уонна регионнааҕы сэрэтэр системалар, чуолаан Чуумпу Океан улахан долгуннара биэрэккэ кэлиэн иннинэ сэрэтиилэр тахсаллар. Тоҕо диэтэххэ, сир хамсааһынын киһи билиэн сөп, долгун биэрэккэ тиийиэн иннинэ, дьон куттала суох сиргэ баралларыгар сэрэтиилэр тахсаллар. 
Саамай өлүүлээх цунамилар документированнай историяҕа бэлиэтэммиттэрэ 2004 сыл ахсынньы 26 күнүгэр Индейскай океаҥҥа буолбута. Ол цунами сир хамсааһынтан төрүөттэммитэ. Сир хамсааһына 9.3 баллаах кэриэтэ буолбута. Суматра, Индонезия кытылын аттыгар төрүттэммитэ. Индейскай океан кытылларыгар ол цунамиттан 215 тыһ тахса киһи өлбүтэ. Сүдү долгун олус түргэнник хамсаабыта. Индонезия, Сри-Ланка, Таиланд, Индия, оннооҕор Сомалиа дойдулар цунамиттан өлбүттэрэ эбэтэр бааһырбыттара.
MX Linux. MX Linux ("Эм Экс Линукс"), операционнай система Linux төрдүлээх, Debian тутулун тутуһар. 2014 сыллаахтан айыллыаҕыттан элбэх киһи Аан Дойдуга туттар, бэйэтэ улахан түмэл дьонноох уонна сүгүрүйээччилэрдээх. 
Системнай көрдөбүлэ.
Официал сүрүн саайта https://mxlinux.org/
Manjaro. Manjaro (Manjaro Linux эбэтэр Мандьаро Линукс), Arch Linux систематтан айыллыбыт туспа система, Linux төрдүлээх операционнай система. KDE, GNOME уонна да атын графическай хахтаах система.
Сүрүн саайта https://manjaro.org/
Электросекс. Электросекс (ол эбэтэр электрика уотунан секс), специальнай тэрил, секискэ анаммыт стимулятор. Сүрүннээн күүстээх оргазм аҕалар. Дьахталлар даҕаны, эр да дьон туттуохтарын сөп.
Оргазм. Оргазм (Orgasm, orgazm, түһэрии), күүстээх секс эбэтэр абаһы буччаны стимуляциа кэнниттэн кэлэр киһи үчүгэй туругу ылар кэмэ. Оргазм бэйэтэ финальнай чааһа буолар, ол эбэтэр кульминациа. Дьахтар клитора уонна эр дьон буччалара оргазм кэмигэр араас сүмэһиннэри тоҕор (ыһар).
Оргазм араас сексуальнай турук кэмигэр буолуон сөп, холобур:
Оргазм кэнниттэн эр дьоҥҥо даҕаны, дьахтарга даҕаны сүөкээһин (эякулят) буолар, ол аата оргазм финальнай кэмигэр тиийии.
Mandriva. Mandriva (Мандрива), французскай линукс операционнай система, 2012 сыллаахха эстибитэ, ол оннугар кини кодунан форк оҥоһук Mageia баар.
Mageia. Mageia (Магейа, Мадьейа), форк линукс система, урукку эстибит Mandriva кодунан оноһуллар, сайдар. Билиҥҥи кэмҥэ французстар уонна дьоппуоннар сайыннараллар. Система үксүн былыттарга туттуллар (облачные данные).
ZORIN. ZORIN (Zorin OS, Зорин), линукс операционнай система, Ubuntu базатыгар оҥоһуллар. Сүрүн сыала соруга дьон Windows систематтан көһөрүгэр шок ылбатын диэн. Интерфейса Майкрософт курдук. Билиҥҥи турукка эстээри турар система, туттар дьонун ахсаана олох аҕыйах, дьон үксэ атын системаларга куоталлар.
Deepin. Deepin (ол эбэтэр ДииПин), улаханнык сайда турар линукс система, кытайдар уонна сорох американнар туттар системалара буолар, Кытай программистарынан айыллар система. Төрдө Debian уонна Ubuntu буолар, ол иһин ити системалары кытта сибээстээх.
WPS Office. WPS Office (ол эбэтэр Writer, Presentation and Spreadsheets), офис пакета, Windows, Linux, Android, macOS системаларга анаммыт, кытай программистарынан айыллар уонна сайдар офиснай пакет, билиҥҥи популярнай LibreOffice уонна Microsoft Office конкурена буолар.
Сүрүн саайта https://www.wps.com/
Zoho Office Suite. ZOHO Office, индийская офиснай пакет, сүрүннээн уэб браузер нөҥүө үлэлиир.
Саайта https://www.zoho.com/
OpenSUSE. openSUSE ("ОпенСүз" диэн ааҕыллар), операционнай система, Slackware диэн линукс систематтан төрүттээх. Билиҥҥи бириэмэҕэ Германияҕа тарҕаммыт операционнай система. Туттар дьонун ахсаана аҕыйаан эстэр кутталга киирэр, ол эрэн сылга биирдэ улахан "обновления" барар.
Саайта https://ru.opensuse.org/
Албын тыла. Албын тыла минньигэс кырдьык тыла кырыылаах.
Chuwi. Chuwi, улахан Кытай тэрилтэтэ, ноутбуктары, планшеттары, компьютердары оҥорон таһаарар. Бастакы табаарa mp3 плеер этэ. Chuwi тэрилтэ AliExpress интернет маҕаһыыны кытта доҕордоһон бииргэ үлэлииллэр.
OpenOffice. OpenOffice ("Apache OpenOffice"), босхо офиснай пакет Linux, Windows, macOS системаларга, Oracle тэрилтэ бас билиитэ. 
Oracle тэрилтэ Apache лицензиатынан көҥүллүүр OpenOffice программаны босхо туттарга, копиялыырга уонна эргитэргэ. Билиҥҥи кэмҥэ планета үрдүнэн 21 миллион компьютерга OpenOffice турар, дьон уонна оҕолор оскуолаларга туттар.
OpenOffice кодунан билиҥҥи копията LibreOffice туспа сайдар, уонна популярноһынан сиппитэ ыраатта бэйэтиҥ.
OpenOffice бэйэтэ StarOffice кодуттан оҥоһуллубут.
Саайта: https://www.openoffice.org/
StarOffice. StarOffice ("Сулус Офис" жаргоннай тыла), аан дойдуга бастакы босхо офиснай пакет, бастакы MS Office смстемаҕа конкурент буолар. Бу офиснай пакет кодунан ынырык элбэх билиҥҥи офиснай пакеттар айыллыбыттара, холобура WPS Office, OpenOffice уонна да атыттар.
2005 сылтан ыла StarOffice сайдыытын уонна үлэтин тохтоппута.
Саайта http://www.staroffice.com/
MS Office. MS Office (), офиснай пакет, төлөбүрдээх программа, үксүн Windows операционнай системаларга комплегынан киирэр программа. Microsoft тэрилтэ айымньыта буолар уонна бас билиитэ. Билигин MS Office Linux, macOS, Android системаларга эмиэ баар. 
MS Office төлөбүрдээх буолан дьон үксүн босхо аналогтарыгар көһөллөр, холобура LibreOffice.
MacOS. macOS, операциялыыр система, Apple тэрилтэ айар, сайыннарар уонна бас билэр. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга Windows кэнниттэн иккис миэстэ тарҕаммытынан.
AliExpress. AliExpress диэн интэриниэт маҕаһыын, Аан дойду биир бөдөҥ тэрилтэтэ буолар. Табаардары розницаҕа уонна дьоҕус кууһунан атыылыыр былаһаакка (улахан кууһунан атыылыыр Alibaba былаһааккатыттан уратыта).
Кытайга үлэлээбэт, онно кини оннугар Taobao баар.
AliExpress билигин нуучча, ааҥыл, испаан, нидерланд тылынан, француз, итальянскай, польскай, араб уоннаи португаал тылларынан табаар туһунан информацияны көрдөрөр (аптамаатынан тылбаастанар). 
Саайт аан дойдуга дьон көрүүтүнэн 32-с миэстэни ылар (Alexa).