Дьадид хамсааһына. Дьадид хамсааһына ( "jadīd" "саҥа", "jadīdiyya" "саҥардыы" диэн тылтан; кырыым тат.: Usul-i Cedid, , , ) – XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX саҕаланыытыгар Арассыыйа империятыгар тарҕаммыт исламы саҥардыы (модернизация) туһугар хамсааһын. Дьадид хамсааһынын утары уларыйыылары утарар, былыргы өрө тутар "кадим" хамсааһына үөскээбитэ. Дьадид хамсааһынын төрүттээччитэ Кырыым татаарын сырдатааччыта уонна политига Исмаил Гаспринскай буолар.
Аат.
"Дьадид" диэн тыл "усул-и дьадид" ("саҥа ньыма") диэн этиигэ аан маҥнай 1898 сыллаахха татаардар мэдрэсэлэрин саҥардыы кэмигэр туттуллубута. Саҥа ньымалары эдэр учууталлар ("мугаллим" арабтыы معلم "mu'allem" диэнтэн) үөрэхтээһиҥҥэ киллэрбиттэрэ. Ол эрээри Оренбургдааҕы мусульманнар салалталара "саҥа ньымалары" өйөөччүлэри, кинилэр арааб тылынан буолбакка татаардыы үөрэтэллэрин, математика уонна география курдук "европалыы" уроктары киллэрбиттэрин утарбыттара.
Төрүттэр.
Арассыыйа империятыгар нэһилиэнньэ омугунан буолбакка, итэҕэлинэн арахсар этилэр. Ол иһин мусульманнар омуктарыттан тутулуга суох биир бөлөх курдук этилэр уонна кинилэри дьаһайар биир тэрилтэ баар этэ – Оренбургдааҕы духуобунай салалта. XIX үйэҕэ Арассыыйа сайдыыта мусульманнарга улахан кыһалҕаны туруорбута: бүтүн дойдуну кытта тэҥҥэ сайдыы, эбэтэр уларыйыылары утарсыы, былыргы олоҕу-дьаһаҕы тутуһуу. Бу курдук мусульманнар быыстарыгар "дьадид" ("саҥа") уонна "кадим" ("былыргы") өйөөччүлэригэр арахсыы саҕаламмыта. Ону таһынан түүр тыллаах мусульманнарга Осман империята холобур буолбута. Онно дьадид хамсааһына түүр сомоҕолоһуутун (пантүркизм) идеяларын өйүүр этэ.
История.
Дьадид хамсааһынын төрүттээччитэ Кырыым татаара сырдатааччы уонна политик Исмаил Гаспринскай этэ. Кини 1883 сыллаахха "Тардьуман" ("Тылбаасчыт") диэн сурунаалы Кырыым татаардыы уонна нууччалыы таһааран саҕалаабыта. Ону таһынан Исмаил Гаспринскай ол сыл Бахчисарайга саҥа ньымаларынан үөрэтэр оскуоланы арыйбыта. Гаспринскай дьахталлар үөрэхтээһиннэригэр улахан болҕомто уурара.
1905 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Исмаил Гаспринскай уонна дьадид хамсааһынын өйөөччүлэрэ "Иттифак ал-Муслимин" (اتفاق المسلمين: Мусульманнар холбоһуктара) диэн баартыйаны тэрийбиттэрэ уонна 150 дьокутааттаах бастакы мунньаҕы Алын Новгорокка ыыппыттара. Бу дьокутааттар Кырыымтан, Соҕуруу Кавказтан, Уралтан, Түркистантан уонна Сибииртэн мустубуттара. "Иттифак ал-Муслимин" баартыйа дьокутааттара Гос. Думаҕа хас да миэстэлээх этилэр. Бу баартыйа көхтөөх кыттааччыларыттан маннык дьону ахтыахха сөп: узбек төрүттээх, Самарканд куорат аныгылыы санаалаах итэҕэллээҕэ (муфтий) Маһмуд-ходьа Бэһбудин; Петербургдааҕы имам, 1912 сыллаахха Кораны татаар тылыгар тылбаастаабыт Муса Бигеев; Сибиир татаардарын итэҕэллээҕэ (имам), шииттэр уонна сунниттэр утарсыыларын тохтото сатаабыт Абдурашид Ибрагимов.
1908 сыллаахха Осман империятыгар буолбут "Эдэр түүрдэр" өрөбөлүүссүйэлэрэ дьадид хамсааһыныгар саҥа күүс биэрбитэ. 1908 сыллаахха дьадидтар Оренбург куоракка "Шура" (شورا, Сүбэ) диэн сурунаалы таһааран саҕалаабыттара. 1917 сыллаахха Арассыыйа империята ыһыллыбытыгар Ташкент сиригэр Шура-и-Ислам (Ислам Сүбэтэ), оттон Кокандка Түркистан автономията тэриллибиттэрэ.
Дьадид хамсааһынын дьоно Сэбиэскэй былааска араастык сыһыаннаспыттара. Сорохторо Сэбиэскэй былааһы өйөөбүттэрэ уонна социалистыы өрөспүүбүлүкэлэри тэрийэргэ кыттыспыттара (Файзулла Ходьаев, Абдурауф Фитрат, Садриддин Айни, Мирзо Муһиддин Мансуров, Мадьид Кадыри), онтон атыттара Сэбиэскэй былааһы утарбыттара уонна басмач хамсааһыныгар кыттыбыттара (Усман Ходьа).
Политическай көрүүлэрэ.
Дьадид хамсааһыныгар Европатааҕы политическай санаалар, ордук конституционнай көрүүлэр уонна Осман империятыгар тарҕаммыт "Эдэр түүрдэр" хамсааһын күүскэ дьайбыттара. Дьадидтар парламентаризмы өйүүр этилэр, кинилэр санааларыгар бу систиэмэ ислам ытык кинигэтигэр Кораҥҥа "шура" (сүбэ) диэн өйдөбүл буолан сылдьар. Дьахталлар талар кыахтаналларын өйүүр этилэрэ. Дьадидтар аан маҥнай Конституциялаах ыраахтааҕы былааһын (нууч.: Конституционная монархия) өйүүллэрэ, ол эрээри 1917 сылтан ылата кинилэр ордук өрөспүүбүлүкэ тутулун өйүүр буолбуттара.
Дьадид хамсааһына сирдэринэн.
Кавказка.
Кавказка дьадид хамсааһыныгар олоҕуран Азербайдьаан "Мусават" баартыйата тэриллибитэ. 1917 сыллаах өрөбөлүүссүйэ кэннэ бу баартыйа Азербайдьааны салайбыта. Дагестааҥҥа дьадид идеяларын тарҕатааччы Нухай Батырмурзаев диэн ааттаах түүр тыллаах кумык киһитэ буолбута.
Казахстаҥҥа.
Арассыыйа империятын кэмигэр билиҥҥи Казахстаан сирин духуобунай киинэ Оренбург куорат этэ. Манна 1891 сыллаахха дьадидтыы Хусаиния диэн мэдрэсэ (оскуола) аһыллыбыта. Бу мэдрэсэҕэ "Каһаах тылын үөрэтии уопсастыбата" тэриллибитэ.