mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Хара дьабадьы. Хара дьабадьы (, ) — туундара куруппааскыта.
Хара улар. Хара улар ("нуучч. каменный глухарь") — атыыра дабыдалыгар уонна кутуругун үөһэ өттүнэн үрүҥ куорсуннардаах хара дьүһүннээх, кыһыл хаастаах улахан мас көтөрө. Саха сиригэр улар икки көрүҥэ баар: хара улар уонна чакыр улар. Хара улар ордук хара дьүһүннээх уонна уһун кутуруктаах.
Ыйааһына 4 кг тиийэр. Кыһын тиит лабаата уонна үнүгэһэ аһылыктаах. Саас охсор кэмигэр чакыр улар курдук дьүлэй буолан ылбат. Уйатын охтубут тиит эбэтэр төҥүргэс төрдүгэр туттар. 4-6 сымыыттаах буолар.
Хара улар тыһытын эрдэҕэс диэн ааттыыллар.
Аҥаалык улар — кырдьаҕас бөдөҥ улары ааттыыллар.
Чуускун. Чуускун (, , Хонуу барааҕа) — чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр туундараҕа уйаланар көтөр. Ыам ыйын бүтэһигэр кэлэр. Уйатын сиргэ туттар, 4 сымыыттаах буолар. Үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар.
Ойуулааһын.
Этин сиинин-уһуна 26 — 29 см, ыйааһына 170—320 г. Кынатын даллаҕа 56 — 63 см. Атыыра саас: өрөҕөтө, моонньун уонна төбөтүн ойоҕосторо, сүүһэ хара, кутуругун анна үрүҥ, көхсө үрүҥ туора дьураалардаах хара. Тыһыта буурайдыҥы, өрөҕөтүгэр үрүҥ бэлиэлэр бааллар. Күһүн өрөҕөтө сырдык, көхсө саһархай эбирдээх. Тумса уонна хараҕа хараҥа өҥнөөхтөр, атаҕа бороҥ. Атын чуускуннарга суох төрдүс тарбахтаах.
Бараах. Дьулус биитэр Эһэ барааҕа (, ) — дьоҕус бадараан көтөрө, Доталаан бүт. Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрин Бараахтар уустарыгар киирэр. Сураҕа локс уьу. Анаар харахтаах, то5о диэтэххэ изанаги туттубута. 
Евразия хоту өттүгэр оттоох ууларга, куталарга уйаланар. Арҕаа уонна Соҕуруу Европаҕа, Африкаҕа Сахаараттан соҕуруу, Соҕуруу Азияҕа уонна Австралияҕа кыстыыр. . Көтөрүгэр бөдөҥ үөрүнэн сылдьар, кытсыыр сиригэр хас да тыһыынчаҕа тиийэр холуонньалардаах буолар. Монотииптээх көрүҥ, чугас көрүҥнэр — чоруут уонна сытыы кутуруктаах песочник.
Бараах көрүҥнэрэ сахалыы кинигэлэргэ.
Кырбас бараах — кыра, чооруостан эрэ обургу бараах, уорҕата кугастыҥы, өрөҕөтө үрүҥ. Уу барааҕа — уларыйа сылдьар кэрэ дьүһүннээх бараах, таба барааҕа — бадарааҥҥа түһэр бараах, ынах барааҕа — дэбигис көтөн барбат сымнаҕас, нэс бараах.
Лоокуут. Лоокуут эбэтэр лооҥуут (, ) — бадараан көтөрө, улахан чөкчөҥө. Тумса кыратык үөһэ өҕүллүүлээх. Атаҕа хараҥа, уһун, көтөрүгэр кутуругуттан уһун. Кэлин өттө уонна кынатын анна үрүҥ, атын өттө бороҥ дьүһүннээх буолар.
Атыыра кынатын уһуна 178-194 мм, ыйааһына - 155-180 г. Тыһыта кынатын уһуна - 181-195 мм, ыйааһына - 148-195 г.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр, ареалын хотугу кирбиитэ 65-с кэтирээһининэн ааһар.
Алтан түөс. Алтан түөс (, ) — кыра чөкчөҥөө, Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр. Евразияҕа үрдүк таастаах туундара зонатыгар, сорох сирдэринэн хайалар альпа курдарыгар уйаланар.
Куллуруут. Куллуруут (, ) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ тарҕаммыт бадараан көтөрө, туундараҕа эрэ көстүбэт.
Үрдэ хараҥа эбирдээх бороҥ өҥнөөх. Өрөҕөтө үрүҥ, түөһүгэр хараҥа туора дьураалардаах. Тумса уһун, үөһэ диэки иэҕиллибит. Атаҕа араҕас. Цевкатын уһуна 32 мм кылгас. Тыһыта атыырыттан дьүһүнүнэн уратыта суох.
Атыыра кынатын уһуна 121—134 мм, ыйааһына — 51-83 г. Тыһытын кынатын уһуна — 123—136 мм, ыйааһына — 48-76 г.
Кырбас-бараах. Кырбас-бараах ("нуучч. кулик-воробей")
Чөкчөҥө. Чөкчөҥө эбэтэр Чөкчөҥөө (, ) - Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус көтөр.
Көхсө хараҥа, үрүҥ эбирдээх. Хабарҕата, өрөҕөтө уонна кутуругун анна үрүҥ. Түөһэ уонна моонньо бороҥ.
Үгүрүө. Үгүрүө (, ) — Үгүрүөлэр уустарыгар киирэр болоорхойдуҥу кугас дьүһүннээх, уһун тумустаах кырачаан бадараан көтөрө.
Дьиэрэҥ. Дьиэрэҥ (, ) — үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр ("Scolopacidae") киирэр бадараан көтөрө. 
Ойуулааһын.
Дьиэрэҥ — уһун атахтаах, кынатын кээмэйэ 1 миэтэрэҕэ тиийэр Арассыыйаҕа саамай бөдөҥ үгүрүө.
Обот үгүрүө. Обот үгүрүө (, ) — үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр улахана суох түүҥҥү көтөр. Уйатын Евразия хоту өттүгэр туттар. Сүрүн биотоба — ырааһыйалардаах сэбирдэхтээх биитэр булкаас эргэ ойуурдар. Үксүгэр соҕотох буолар, ардыгар бөлөхтүүр. Спортивнай интэриэстэн бултанар. 
Нууччалыы аата ниэмэстии аатыттан тахсар "Waldschnepfe" («ойуур үгүрүөтэ»).
Ойуулааһын.
Бөдөҥ соҕус, кээмэйинэн өтөн саҕа, уһун көнө тумустаах үгүрүө. Этин-сиинин уһуна 33—38 см, кынатын кээмэйэ 55—65 см, ыйааһына 210—460 г.
Түлүрбэх. Түлүрбэх (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, кулгаахтаах мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр көтөр.
Өҥө араҕас, көхсө кытархайдыҥы хоҥор. Уһук хотуттан ураты Саха сирин барытыгар тарҕанан үөскүүр.
Монастырев Василий Григорьевич. Монастырев Василий Григорьевич - Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар XX үйэ саҕатыгар үлэлээбит, Исидор Бараховы, Марфа Потапованы уонна да атын өрөспүүбүлүкэҕэ, улууска биллибит дьоннору үөрэппит учуутал (1856 — 1914).
Мэҥэ-Хаҥалас Мөгүрүөнүгэр 1856 сыл тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүтэ (сорох источниктарга алҕас кэлии нуучча курдук бэриллэр). Иркутскайдааҕы учуутал семинариятын бүтэрбит, саха бастакы үөрэхтээх учууталларыттан биирдэстэрэ. Кортиктаах мундиры кэтэ сылдьар эбит. Түөртэ мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1898 сылтан 1914 сылга өлүөр диэри учууталлаабыт.
Устуорук Е.Е. Алексеев суруйарынан Монастырев урукку кэм сиэринэн кытаанах учуутал эбит, муннукка туруорара, тобуктатара, сороҕор кулгаахтыыра, эбиэтэ суох хаалларара. Кини иитэлээн таһаарбыт оҕолоро бары кэриэтэ үөрэхтэрин салҕаабыттар, сорохторо бэйэлэрэ үөрэнэн кэнники нэһилиэк суруксуттара, дьыаланы устааччыларынан эҥин үлэлииллэрэ. Ол аата, - түмүктүүр Е.Е. Алексеев, - Монастырев учуутал оҕолору чахчы үчүгэйдик кыһаллан үөрэппит.
Василий Григорьевич Матвей диэн уоллааҕа биллэр. Кини улаатан баран Сунтаарга Кокуора сэлиэнньэтигэр олохсуйбут, оскуолаҕа учууталлаабыт (оскуола бастакы учуутала), олохтоох ыал кыыһын ойох ылбыт.
1914 сыл саас өлбүтэ. Үөһээ Бүлүүгэ көмүллүбүт.
Ынах чыычааҕа. Ынах чыычааҕа эбэтэр тиит татыйыга (, ) — Саха сиригэр тайҕа тайаан сиригэр үөскүүр кыра чыычаах. 
Атыырын көхсө, түөһэ уонна ойоҕосторо хоҥордор; кутуруга, кынаттара буурай; хабарҕата, төбөтүн үрдэ, өрөҕөтө уонна кутуругун кырыылара — маҥан.
Саха сиригэр уйаланар, кыһын соҕуруу кыстыыр чыычаах. Муус устар иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйыгар барар. Сайын үөнү-көйүүрү, саас уонна күһүн оттор сиэмэлэрин сиир.
Талах чыычааҕа. Талах чыычааҕа (, )
Өрүөстээх татыйык. Өрүөстээх бастаах эбэтэр өрүөстээх татыйык (, ) — Саха сиригэр уйаланар, соҕуруу кыстыыр киэҥ сиргэ тарҕаммыт чыычаах. Үөннэринэн аһылыктанар.
Күөрэгэй. Күөрэгэй эбэтэр туйаарар, далбарай "(нуучч. полевой жаворонок)"
Сылгы чыычааҕа. Сылгы чыычааҕа эбэтэр сылгычыай "(, )"
Араҕас сылгычыай. Араҕас сылгычыай "(лат. Motacilla flava, нуучч. желтая трясогузка)" - көннөрү сылгы чыычааҕыттан кыра. Туундараҕа олохтоох.
Уус саамай кыра чыычааҕа, этин-сиинин уһуна 15-16 см, ыйааһына 17 г кэриҥэ. Араҕас төбөлөөх сылгычыайтан биллэ кыра, үрүҥ сылгычыайтан уратыта диэн кутуруга кылгас уонна өҥө атын.
Кэкэ-бука. Кэкэ-бука (, ) — Европаҕа, Азияҕа уонна Хотугу Африкаҕа тарҕаммыт кыра көтөр. Америкаҕа "үрүҥ түөстээх" эбэтэр "калифорния кэкэ-буката" диэн ааттанар аймахтыы чыычаах баар. Арассыыйа орто балаһатыгар да, Сибииргэ да элбэхтик көстөр көтөр. Булкаас да ойуурдарга, инньэлээх, сэбирдэхтээх да ойуурдарга уйаланар. Ас көрдөөн маһы үөһэ таҥнары сороҕор төбөтүн оройунан кытта сүүрэлиир.
Тас көрүҥэ.
Кыра, түргэн-түргэнник хамсанар чыычаах, уһуна 12—14,5 см, кынатын далааһына 22,5—27 см ыйааһына 20—25 г; киппэ эттээх-сииннээх, бөдөҥ төбөлөөх уонна кылгас, биллэр биллибэт моойдоох.
Хардаҥ чыычаах. Хардаҥ чыычаах (, ) — Саха сирин улахан өттүгэр көстөр чыычаах. Ареаалын хотугу кирбиитэ 70-71 параллелларга тиийэр.
Аһаҕас сиргэ үүммүт талахтарга уонна тыа саҕатыгар уйаланар. Ыам ыйын иккис аҥарыгар кэлэр, атырдьах ыйын бүтэһигэр, балаҕан ыйын саҥатыгар кыстыыр сирдэригэр көтөр. Көһөрүгэр соҕотоҕун эбэтэр 2-3 буолан барар.
Үөннэринэн аһылыктанар.
Уйатын сиргэ эбэтэр мас аллараа лабааларыгар туттар. 5-8 розатыҥы-саһархай хоҥор эбириэннээх сымыыттаах. Сымыытын улахана 22х17 мм, ыйааһына 3-3,5 г. Сымыыты тыһыта уонна атыыра иккиэн баттыыллар. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.
Таллан кэрэ. Таллан кэрэ (, ) — Саха сирин улахан өттүгэр онон-манан көстөр чыычаах. Ареаалын хотугу кирбиитэ 71 параллельга тиийэр. Өрөспүүбүлүкэ киинигэр ааһан иһэн көстөр.
Аһаҕас сиргэ үүммүт талахтарга уонна тыа саҕатыгар уйаланар. Муус устар саҥатыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥарыгар кыстыыр сирдэригэр көтөр. Көһөрүгэр соҕотоҕун эбэтэр пааранан барар.
Кутуйахтыҥыларынан аһылыктанар. Сайын бөдөҥ үөннэри сиир.
Уйатын мас лабааларыгар туттар. 5-6 маҥанныҥы кытархай эбириэннээх сымыыттаах. Сымыытын улахана 28х20 мм, ыйааһына 4-6 г. Сымыыты тыһыта баттыыр. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.
Өссө маны көр.
Хардаҥ чыычаах
Лебёдкина Елена Андреевна. Лебёдкина Елена Андреевна — суруналыыс, Россия суруналыыстарын Түмсүүтүн 1970 сылтан чилиэнэ, араадьыйа уонна тэлэбиидэнньийэ туйгуна. Саха дьаталларыттан тэлэбиидэнньийэҕэ үлэлээбит бастакы суруналыыс. Саха сирин суруналыыстарыттан бастакыннан бүтүн Сойуус экраныгар «Радость тундры» диэн бэйэтин бырагыраамматын таһаарбыта.
Таатта норуодунай театрын ансаамбылын туһунан «Доҕордоһуу — Дружба», дьоруой Федор Попов туһунан «Навечно в памяти народной», марафонецтар дьиэ кэргэннэрэ Кириллиннэр туһунан уонна да атын киинэ очеркалары устубута.
1994 сыллаахха Оҕо Дыбарыаһыгар оҕолорго аналлаах «Эдэр суруналыыс» оскуолатын тэрийбитэ.
«В памяти веков» диэн бэйэтин өбүгэлэрин туһунан нууччалыы тылынан тахсыбыт кинигэлээх. Бу кинигэҕэ Сүрдээх Дүпсүн уонна Халан Тулааһын аҕа уустарын тустарынан суруллар.
Таллан куоҕас. Таллан куоҕас эбэтэр даллан куоҕас (, ) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Хабарҕатыгар хара бээтинэлээх. Быытта куоҕастааҕар арыый кыра. Ыйааһына: 1800-2354 г. Саха сиригэр барытыгар үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр өрүстэргэ эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар.
Быытта куоҕас. Быытта куоҕас эбэтэр быаччык куоҕас (, ) — куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Хабарҕатыгар кыһыллыҥы бээтинэлээх. Ыйааһына: 1200—2255 г. Саха Cиригэр барытыгар үөскүүр, аҕыйах ахсааннаах көстөр кус. Кыра балыгынан аһылыктанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр өрүстэргэ уонна байҕалга эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар. 
Сүрдээх үчүгэйдик устар уонна умсар. Умсан 100—200 м барыан сөп.
Туотаайы. Туотаайы (, ) — моонньоҕон саҕа улахан, хонууга сатаан хаампат атахтаах, кутуруга суох үөл кус.
Хотугу полушариеҕа үөскүүр, үксүн ойуур кэтирээһинигэр, ол гынан баран сорох сиринэн (холобур, Саха сиригэр) хоту туундараҕа өтөн киирэр ареаллаах, оттон соҕуруу кумах куйаарга тиийэ. Оччо көстүбэт-биллибэт көтөр, соҕотох уонна икки буолан сылдьар, отой сэдэхтик уйаланар сиригэр тарҕаммыт холуонньаннан олохсуйар эбит. Кыра, отунан үүммүт күөллэргэ уйаланар, үксүн уу отун күлүгэр сылдьар. Үргүттэххэ от быыһыгар саһа сатыыр эбэтэр умсан баран ыраатар. Уһуур кэмэ чопчута суох, ареалын соҕуруу өттүгэр муус устартан от ыйыгар диэри, хотугу өттүгэр — ыам ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри. Уйатыгар үксүн 3—4 маҥан сымыыттаах. Кыһын соҕуруу көтөр. Соҕуруу байҕаллар чычаас, долгуна суох ууларыгар кыстыыр. Аҕыйах көтөр тоҥмот күөллэргэ кыстыыллар.
Уйаланар сиригэр чугас ньырдьаайы баар буоллаҕына үксүгэр үөнүнэн аһылыктанар, оттон ньырдьаайы суох буоллаҕына (Европаҕа уонна Хотугу Америкаҕа), балык сиир күрэстэһээччитэ суох буолан, балыгынан аһылыктанар эбит.
Арассыыйаҕа сэдэх уйаланар көтөрдөр ахсааннарыгар киирэр. Онон бэдэрээссийэ хас да субуйуогар Кыһыл кинигэлэрэригэр киирэ сылдьар. Саха сиригэр киин улуустарынан саас көтөн ааһар, хоту улуустарга уйаланар курдук. Кус балык аһылыктаах буолан хотулар этин оччо ахсарбаттар, онон бултаабаттар. Сүрдээх үчүгэйдик умсар, кынатын тосту ыттахха "аҕыйах ботуруоннаах киһи санаммат куһа" дииллэр.
Уйаланар ареала.
Илиҥҥи көрүҥүн үөдүҥэ "holboellii" (подвид) уйаланар ареала сорҕото Илин Сибииргэ, сорҕото Хотугу Америкаҕа баар. Арассыыйа иһигэр Бүлүү, Витим алын тардыыларыгар, Байкаал кытыытыгар, Сахалииҥҥа, Хотугу Курил арыыларыргар уйаланара биллэр. Ону таһынан дьоппуон Хоккайдо арыытыгар. Уйаланар сирин хотугу өттө Саха сирин уонна Чукотка сэппэрээктээх туундаратынан кыраныыссаланар: хоту Дьааҥы өрүс тардыытыгар диэри, Индигир өрүскэ диэри, Халымаҕа, Анаадырга, Канчалан өрүс орто тардыытыгар. Оттон соҕуруу өттө Арассыыйа сириттэн тахсар, Манчжурияҕа уонна Кыргыстааҥҥа тиийэр. Америкаҕа туотаайы Аляскаҕа, Канаада арҕаа уонна киин уобаластарыгар, Канааданы кытта кыраныыссалаһар АХШ штааттарыгар, Миннесотаттан илин.
Куба. Куба (, ) — Саха сирин саамай улахан көтөрө. Өҥө хаар маҥан. Тумса хара тумуктаах араҕас. Атаҕа хара. Быытта кубаттан бөдөҥ, өссө биир уратыта — тумсун харатын уонна араҕаһын кыраныыссата көнө буолбатах.
Саха сиригэр икки бэйэ-бэйэтиттэн тутулуга суох популяция үөскүүр. Өлүөнэ 40 арыыларыгар уйаланар популяция 1,6 тыһыынча төбөлөөх, Кытайга кыстыыр. Халыма-Индигиир популяцията 30-ча тыһ. төбөлөөх Дьоппуон арыыларыгар кыстыыр.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр III хаттыгаска киирэр.
Хардырҕас. Хардырҕас (, ) — кыра хаас. Дэҥҥэ көстөр. Хоту байҕал кытыытыгар уонна арыыларыгар уйаланар. Атыырын ыйааһына 1400—1750 г, тыһыта — 1250—1620.
Саха сиригэр икки популяциялаах. Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр ыккардыларынааҕы хардырҕастар (5 тыһ. кэриҥэ көтөр) АХШ кытылыгар кыстыыллар, Өлүөнэ популяцията Дьоппуон арыыларыгар кыстыыр.
ССРС Кыһыл кинигэтигэр III категорияҕа киирэр этэ, Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр — II категория.
Хараакы. Хараакы эбэтэр караакы "(нуучч. дикуша)" — тас көрүҥүнэн буучугураска майгынныыр көтөр. Саха Сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Ареалын хотугу кыраныыссата Өлүөхүмэ өрүс тардыыта буолар, илин кыраныыссата — Алдан уҥа салаалара. Сэдэхтик көстөр сүтэн эрэр көтөр. ССРС уонна РСФСР Кыһыл кинигэлэригэр — II категория, Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр — I категория.
Буучугурас. Буучугурас эбэтэр бочугурас (, ) — кыра, холууптааҕар эрэ улахан, мас көтөрө. Сиппит көтөр ыйааһына 330—580 грамм буолар. Уһуна — 35—37 см. Стаатуһа — уйаланар биир сиргэ олохтоох көрүҥ. Аҕыйахтык көтөр, сиринэн сүүрэрин ордорор. Көтөрүгэр тыастаахтык сапсынар, кылгастык көтөр. Үксүн пааранан сылдьар. 
Тарҕаныыта.
Буучугурас Евразияҕа тарҕаммыт көтөр — арҕаа Скандинавия тумул арыытыттан уонна Пиреней хайаларыттан илин Охотскай муора ойуурун зонатынан, Сахалиҥҥа, Маньчжурияҕа, Кореяҕа уонна Хотугу Японияҕа тиийэ. Кавказ уонна Камчаатка ойуурдарыгар суох. Хоту сииктээх хойуу инньэлээх мастаах ойуурдары сөбүлүүр. Соҕуруу хатыҥнаах, ольхаалаах уонна тэтиҥнээх буккаас ойуурдарга олохсуйар.
Хара туруйа. Хара туруйа эбэтэр хара кыталык "(нууччалыы черный журавль)"
на фотографии изображен не черный журавль, а индийский
Өтөн. Өтөн "(лат. Streptorelia orientalis, нуучч. восточная эбэтэр большая горлица)" — холууп бииһин ууһугар киирэр көтөр. Атыырын ыйааһына 221-300 г, тыһыта - 253-290 г.
Ойуур саҕатыгар баар буолар, хонууларга, бааһыналарга аһыыр. Ыам ыйын ортотугар кэлэр. Атырдьах ыйын ортотугар эбэтэр балаҕан ыйын саҥатыгар барар.
Хопто. Хопто "(нуучч. серебристая чайка)"
Хара баттах. Хара баттах эбэтэр Күөл хоптото (, )
Оччугуй хара баттах. Оччугуй хара баттах эбэтэр Кыра хопто (, ) — уу көтөрө, саамай кыра хопто. Хоптолор уустарыгар киирэр. Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр.
Уу үөннэринэн аһылыктанар.
Тыыраахы. Тыыраахы эбэтэр ачаах кутурук, кыптыый кутурук (, ) — өрүстэргэ, күөллэргэ олохсуйар көтөр. Тыыраахылар уустарыгар киирэр.
Өҥө үрүҥ, хара баттахтаах, кутуруга кыптыый курдук. Тумса сайын, саас кыһыл, сороҕор хара буолуон сөп. Атахтара кылгас буоланнар содьороҥноон хаамар.
Европаҕа (уһук хотуттан ураты), Сибииргэ, Орто Азияҕа, Киин Азия уонна Монголия сорох сирдэригэр уонна Хотугу Африкаҕа, Хотугу Америка илин өттүгэр тарҕаммыт көрүҥ.
Холуонньаларынан таас очуостарга эбэтэр кумахха уйаланар. Атыырдаах тыһы олохторун тухары бииргэ сылдьаллар (моногамия). Уу үрдүнэн көтө сылдьан кыра балыктары уонна уу үөннэрин умсан бултаһаллар.
Киниэхэ чугас уонна тас көстүүтүнэн майгынныыр көрүҥ — хотугу эбэтэр токок тыыраахы (полярная крачка). Бу көтөр хотугу полярнай эргимтэ таһыгар уйаланар (сорох ааптардар суруйалларынан ареалын соҕуруу кыраныыссата Дьокуускайга тиийэр). Ыйааһына көннөрү тыыраахытааҕар кыра буолар, ол оннугар кутуруга уһун.
Кулгаахтаах мэкчиргэ. Кулгаахтаах мэкчиргэ "(нуучч. ушастая сова)"
Тойон мэкчиргэ. Тойон мэкчиргэ эбэтэр тиит мэкчиргэтэ (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, Тиит мэкчиргэтэлэрин ууһугар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Атыыра кынатын далааһына — 220-241 мм, ыйааһына 323-371 г, тайҕа олохтооҕо.
Үрүҥ хаххан. Үрүҥ хаххан (, ) — бөдөҥ мэкчиргэ. Уһуна (үрдүгэ) 70 см тиийэр, кынаттарын далааһына 115 см дылы буолар, биир кынатын уһуна 35-40 см кэринэ, кутуруга 30 см Үөһээ өттө — сиэрэйдиҥи үрүҥ, хараҥа хоҥор усталыы кылгас балаһалардаах. Тыһыта атыырыттан тас көрүҥүнэн уратыта суох.
Үрүҥ хаххан таас хайалаах сирдэргэ эбэтэр кырдьаҕас үрдүк мастаах ойуурдарга олорор. Саҥата улахан, ол эрээри киһиэхэ биллибэт көстүбэт олохтоох. Күһүн аһаҕас сирдэргэ элбэхтик көстөр. Күнүс үчүгэйдик көрөр, сороҕор бултуур даҕаны.
Тоҥсоҕой. Тоҥсоҕой эбэтэр тиит тоҥсоҕойо (, ) - үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр үөскүүр көтөр.
Киргил. Киргил "(нуучч. черный дятел)"
Бэс тоҥсоҕойо. Бэс тоҥсоҕойо (, ) - эриэн тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр үөскүүр көтөр.
Үөт тоҥсоҕойо. Үөт тоҥсоҕойо (, ) - эриэн тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр үөскүүр көтөр.
Абааһы чыычааҕа. Абааһы чыычааҕа () — тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр, абааһы чыычаахтарын ууһугар киирэр көтөр. Тоҥсоҕойдортон соҕотох соҕуруу кыстыыр.
Сүрүн аһылыга — кымырдаҕастар уонна кинилэр куколкалара, уонна да атын кыра үөн-көйүүр. Уйатын мас иһигэр туттар, ол гынан баран бэйэтэ хаспат, быраҕыллыбыт уйалары туһанар эбэтэр атын уйаланаары сылдьар чыычаахтары үүрэн баран туттар.
Өрт турааҕа. Өрт турааҕа (, ) — Тураахтар уустарыгар киирэр кыра тураах.
Саха Сиригэр бу соҕуруулуу-арҕаа уонна киин өттүгэр үөскүүр. Киин улуустар алаастарыгар кэнники уонунан сылларга кэлэр буолла.
Хайа хараҥаччыта. Хайа хараҥаччыта (, ).
Кукаакы. Кукаакы (, ) - тайҕа көтөрө. Атыыра уонна тыһыта өҥнөрө майгыннаһар. Өҥө бороҥ, кыната, кутугруга кугас, баһа күрэҥ. Атыырын кынатын уһуна 132-152 мм, ыйааһына - 81-97 г. Тыһыта: 133-150, 73-89.
Саха сиригэр кыстыыр. Үрдүк мастардаах ойуурга олохсуйар. Соҕотох, пааранан, эбэтэр 3-5 буолан сылдьаллар. Араас аһылыктаах, аһын хаһаанар. Уйатын маска 2-3 м үрдүккэ синньигэс лабаалартан, оттон, кыыл түүтүттэн, куорсуннартан туттар. Кулун тутар бүтэһигэр, муус устар саҥатыгар сымыыттыыр, 2-5 бороҥ эбирдээх сырдык от күөҕэ сымыыттаах буолар.
Харыйа чыычааҕа. Харыйа чыычааҕа "(нуучч. вьюрок)"
Тиит ымыыта. Тиит ымыыта (, ) - ымыылар кэргэннэригэр киирэр чыычаах. 14 сантиметртан 16-ҕа дылы улаханнаах буолар. Тумса тиит туорааҕын хайытарга аналлаах. Тыһыта уонна атыыра атын-атыттар: тыһыта араҕас өҥнөөх буоллаҕына атыыра сырдык эбэтэр хараҥа кыһыл. Кынаттара хара. Сиппит-хоппут чыычаах кынатыгар икки үрүҥ дьураалаах буолар. Атыыра атыырҕыыр кэмигэр уһун-уһуннук синньигэстик иһиирэр үгэстээх.
Тойон ымыы. Тойон ымыы "(, )".
Тыллаах чыычаах. Тыллаах чыычаах "(нуучч. чечевица)"
Балаҕан ымыыта. Балаҕан ымыыта (, )
Оҥоло. Оҥоло (, ) — үрүҥ эбириэннээх, күрэҥ дьүһүннээх кыра көтөр. Сыалаах мас (кедр), болбукта үүнэр сиригэр, Саха сирин соҕуруу уонна илин улуустарыгар ууһуур-үөскүүр. Саха сиригэр уйаланар, кыстыыр көтөр. Кедр аһа хайдах үүнэриттэн көһүөн сөп. Кыһын эриэхэнэн, кутуйаҕынан, өлүктэринэн, үүнээйилэр астарынан аһылыктанар.
Түҥнэри уйалаах. Түҥнэри уйалаах чыычаах (, ).
Сиик түһэрэр чыычаах. Сиик түһэрэр чыычаах (, )
Чаарда. Хара чаччыгыныар эбэтэр чаарда, хара чаччыгы (, ) — улааппыт атыыр харатыҥы-өлбөөркөй өҥнөөх (черно-сизый), хаастара уонна өрөҕөтө үрүҥ буолаллар. Улахан истээх, кынатын алын өттүгэр маҥан бээтинэлээх. Тыһыта уонна эдэр көтөрдөр оливково-бурые. Саха Сирин соҕуруу улуустарыгар уонна Халыма соҕуруу тардыытыгар үөскүүр. Уйатын маска туттар. 4—5 сымыыттаах.
Кугас чаччыгыныар. Кугас чаччыгыныар эбэтэр кугас чаччыгы (дрозд Науманна) - .
Өссө маны көр.
Хара чаччыгы
Таба чыычааҕа. Таба чыычааҕа (, ).
Түүҥҥү чыычаах. Түүҥҥү чыычаах (, ).
Дьааҥы бөчүгүрэһэ. Дьааҥы бөчүгүрэһэ (дьааҥы бочугураһа), долохоно чыычааҕа (, ) — сохсоҕор батахтаах, дьэрэкээн дьүһүннээх тыаҕа олохтоох бөдөҥ чыычаах. Кынатын сорох куорсуннарын төбөтүгэр кытаанах муостуҥу сэлтэкэлэрдээх буолар. Тыһыта атыыра биир кугастыҥы эриэн өҥнөөхтөр. Сайын үөннэринэн, кыһын отоннорунан аһылыктанар.
Барабыай. Барабыай эбэтэр моойтуруктаах чыычаах (Домо́вый воробе́й () — барабыайдар кэргэннэригэр киирэр дьиҥнээх барабыайдар уустарыттан () саамай тарҕаммыт көрүҥ. Киһи дьиэтин таһыгар олохсуйар көтөр буолан тас көрүҥүҥэн да саҥатынан да үчүгэйдик биллэр ().
Тас көрүҥэ.
Этин уһунан 16 см, ыйааһына 23—35 г.
Түүтун өҥө — үөһээ өттө хара эбирдэрдээх хоҥордуҥу бороҥ, аллараа өттө үрүҥнүҥү. Иэдэстэрэ маҕаннар. Кыната саһархайдыҥы үрүҥ туора балаһалаах.
Юра кэм Паарката.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;391868&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-06-09T16:30:17Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Lysenko97&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;origin&gt;398046&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Юрскай Парк () — научно-фантастика киинэтэ 1993 сыллааҕыта. Бу киинэ аан бастакы DTS тыаһы уонна технологиятын туттубут буолар. Киинэ сир шаарын үрдүнэн 850 миллион поклонниктаах, ол сылларга саамай улахан киинэ бырайыага буолбута. Саамай улахан харчыны эргиппит киинэ буолар. Проката саамай улахан. Стивен Спилбэрг сюжетынан суруллубут киинэ буолар. Киинэ бастакы фантастическай динозаврдары көрдөрөр. 
Сүжиэтэ.
Киинэ гавайи арыыларыгар буолар (АХШ) уонна кыратык Калифорния штаттарыгар уһуллар. Киинэҕэ аныгы спецтехника уонна спецэффектар бааллар, биир аныгы туох киинэ. Киинэҕэ Джон Хэммонд (Ричард Аттенборо) атын дойдулартан учёнайдар группаларын ынырар, паарканы көрдөрө. Ону биир киһи (Үлэһит) "хранилище-зародышей" диэн лабораторияттан динозавр сперма уорар. Уопсайынан киинэ улахан оруола онтон саҕаланар. 
Уопсайа.
Industrial Light &amp; Magic — бу тэрилтэ киинэни спецэффектээх оҥорбута.
Сэм Нилл. Сэм Нилл (, 1947–) — толору аата Найджел Джон Дермот Нилл (), Балаҕан ыйын 14 1947 сыллаахха. Саҥа Зеландия норуотунай артыыһа, 2003 сылтан ыла АХШ биллиилээх артыыһа буолар. Киинэ уонна ТВ сулуһа буолар. Two Paddocks диэн пиибэ уонна арыгы һобуотун тойоно.
Two Paddocks. Two Paddocks диэн арыгы уонна пиибэ оҥорон таһаарар Саҥа Зеландия улахан монополист тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ Сэм Нилл 1993 сыллаахха арыйбыта. Бу тэрилтэ Юрскай Парк диэн киинэ5э улахан спонсор этэ.
Industrial Light &amp; Magic. Industrial Light &amp; Magic (ILM) — АХШ тэрилтэтэ, араас визуальнай эффектары оҥорон таһаарар, холобура Юрскай Парк диэн киинэҕэ.
Дылбаахы. Дылбаахы — Саха Сиригэр баар кыракый хайа. Мэнэ-Ханалас сиригэр баар.
Эргийэр. Эргийэр диэн кыракый алаас баар. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Төхтүр дэриэбинэтиттэн 14 км тэйиччи. Былыыр былыр иннэ улахан куһаҕан ойуун көмүллүбүт сурахтааҕа.
Кыыс оонньообут. КЫЫС ООННЬООБУТ (ООННЬУУР КЫЫС), Мэҥэ-Хаҥалас сиригэр баар син улахан алаас. Төхтүр дэриэбинэтиттэн 10 км тэйиччи.
Тойон ытаабыта. Тойон ытаабыта — кыракый алаас Мэнэ-Ханалас улууһугар.
Көҕүллээх кыырт. Көҕүллээх кыырт (, ) — Өлүөхүмэ уонна Чаара өрүстэр тардыыларыгар олохсуйар кыырт. Аһылыга сүнньүнэн үөннэр: тигээйилэр, ыҥырыалар уонна кинилэр личинкалара.
Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич. Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич (10.08.1927 – 23.04.1997) — балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа. 
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Иванова Александра Дмитриевна
Бэргэн Бэрдэ. Бэргэн Бэрдэ — алаас Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар. Хотун Бөтүн хочотугар баар.
Хотун Бөтүн. Хотун Бөтүн — кыракый хочо баар, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар. Ортотун диэки баар.