mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Дрезна. Дрезна () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Орехово-Зуево оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 80 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Орехово-Зуево) 10 км сиргэ. Дрезна өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 11 511 киһи этэ, иэнэ — 2 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 5755,5 киһи.
Олохтоммут сыла — 1897, 1940 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Виктор Цван.
Почтатын индэксэ — 142660, төлөппүөнүн куода — +7 4964, ОКАТО куода — 46 243 504 5.
Дубна. Дубна () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, ядернай физика научнай киин. 
Уобалас кииниттэн (Москва) 115 км сиргэ. Волга өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 62 534 киһи этэ, иэнэ — 71,66 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 872 киһи.
Олохтоммут сыла — 1956. 
Куорат баһылыга — Валерий Прох. 
Почтатын индэксэ — 141981, 141986, 141980, төлөппүөнүн куода — +7 49621, ОКАТО куода — 46 418.
Егорьевскай. Егорьевскай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Егорьевскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 114 км сиргэ. Гуслица өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 140 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 66 683 киһи этэ, иэнэ — 29 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2299,41 киһи.
Олохтоммут сыла — 1778.
Куорат баһылыга — Михаил Лавров.
Почтатын индэксэ — 140300, төлөппүөнүн куода — +7 49640, ОКАТО куода — 46 212 501.
Железнодорожнай. Железнодорожнай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 21 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 145 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 103 296 киһи этэ, иэнэ — 24,08 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4289,7 киһи.
Олохтоммут сыла — 1861, 1938 сыллаахха диэри — "Обираловка", 1952 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Евгений Жирков.
Почтатын индэксэ — 143980, төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 424.
Жуковскай. Жуковскай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 25 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 130 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 104 359 киһи этэ, иэнэ — 47,25 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2208,66 киһи.
Олохтоммут сыла — 1935, 1947 сыллаахха диэри — "Стаханово" куорат тииптээх бөһүөлэк.
Куорат баһылыга — Станислав Сукнов. 
Почтатын индэксэ — 140180, төлөппүөнүн куода — +7 49648, ОКАТО куода — 46 425.
Зарайскай. Зарайскай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Зарайскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 154 км сиргэ. Осетр өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 23 998 киһи этэ, иэнэ — 20,5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 1170,63 киһи.
Олохтоммут сыла — 1146, 1776 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Александр Сафронов (2005 сылтан).
Почтатын индэксэ — 140600, төлөппүөнүн куода — +7 49666, ОКАТО куода — 46 216.
Звенигород. Звенигород () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 46 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 12 731 киһи этэ, иэнэ — 47 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 270,87 киһи.
Олохтоммут сыла — 1339.
Куорат баһылыга — Леонид Ставицкай.
Почтатын индэксэ — 143180, төлөппүөнүн куода — +7 49869, ОКАТО куода — 46 430.
Ивантеевка. Ивантеевка () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 41 км сиргэ. Уча өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 56 412 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 3760,8 киһи.
Олохтоммут сыла — 1576, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1937 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Сергей Гриднев. 
Почтатын индэксэ — 141280, төлөппүөнүн куода — +7 49653, ОКАТО куода — 46 432.
Руза. Руза () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Руза оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 110 км сиргэ. Руза өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 13164 киһи этэ, иэнэ — 11 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 1196,73 киһи.
Олохтоммут сыла — 1371.
Куорат баһылыга — Андрей Коротков. 
Почтатын индэксэ — 143100, төлөппүөнүн куода — +7 49627, ОКАТО куода — 46 249 501.
Троицкай (Москва). Троицкай () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, наукоград.
Уобалас кииниттэн (Москва) 37 км сиргэ. Десна өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 175 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 36 762 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2450,8 киһи.
Олохтоммут сыла — 1627, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1977 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Виктор Сиднев (2003 сылтан). 
Почтатын индэксэ — 142190, төлөппүөнүн куода — +7 49675, ОКАТО куода — 46 475.
Адаҕа. Адаҕа — сылгыны ырааппатын диэн, атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас.Иккис өйдөбүлэ: ыар баттык, харгыс, мэһэй, кыаһыланыы. Айаха адаҕата диэн тугу да гыммакка босхо иитиллээччини этэллэр.
Адалҕа. Адалҕа — маһы хаһан, холобур, кыра иһити-хомуоһу оҥорорго туттуллар мас уктаах тимир сэп. Улахана өтүйэтээҕэр эрэ обургу, тимирин биитэ холбоҕор уонна тээпкэ курдук. Угун хайысхатыгар туора олорор.
Чэҥкээйи. Чэҥкээйи — сүөһүгэ, ыкка, табаҕа күрүөһүлээбэтин эбэтэр уччуйбатын, куоппатын диэн, моонньугар биитэр муоһугар баайар мас. Сороҕор көспүт суолтаҕа мэһэй, боҕуу диэн суолтаҕа туттуллар.
Төргүү. Төргүү — ыҥыыр кэннигэр сээкэйи баайарга аналлаах икки синньигэс быа (уһуна 1 м кэриҥэ). Онно мал, таһаҕас бааллар.
Тулааһын. Тулааһын — тирэх, тирээбил баҕана. Көспүт өйдөбүлгэ өйөбүл, өйөлтө, тирэх киһи.
Томторук. Томторук хас да суолталаах тыл.
Томторук (мэһэй). Томторук — сүөһү эбэтэр ыт тумсугар кэтэрдиллэр мэһэй, бохсуу оҥоһук. Ньирэй томторуга — ийэтин эмпэтин диэн бүтэйдии тигиллибит туос.
Томторук (быа). Томторук — тугу эмэ иҥиннэрэр быа, хайыһар томторуга (атахха кэтэр быата), айа кылыытын томторуга (холоругун төбөтүгэр тыҥкырайын туттарарга).
Титиик. Титиик — сайыҥҥы хотон
 сайылыкка туруору эркиннээх икки баhа аhаҕас, сүөhүгэ аналлаах тутуу. 
Сайыҥҥы кэмнэ эрэ аналлааҕын быhыытынан титиик эркинэ сыбаҕа, түннүгэ суох буолар. Титиик үрдэ тиит хатырыга даҥнааҕа. Ол үрдүгэр халыҥ гына туран буор, күл үрүттүүллэрэ (куталлара). 
Сайылыкка өссө титииккэ сыhыаннаах маннык тутуулар бааллара: 
Маны таhынан түптэ буруота, бырдах,күлүмэн,күүгэс күүгүнэ; ынах хомуйуута диэн тыллара суох титиик өйдөбүлэ ситэтэ суох, итэҕэс буолуоҕа.
Сөлөгөй. Сөлөгөй эбэтэр сөлөҥөй — остуоруйаҕа, олоҥхоҕо иҥэмтэлээх, күүс-күдэх киллэрэр сүмэ.
Сулуу. Сулуу — 1) кэргэн кэпсэтэр киһи кыыс дьонугар биэрэр үбэ-аһа, манньата (кэпсэтиинэн харчы да, сүөһү да буолуон сөп), кэлин энньэ быһыытынан эбэтэр, уруу сатамматаҕына, төннөрүллэр; 2) төлөбүр.
Ыал буолуон баҕарар киhи кыыhы атын аҕа ууhуттан көрдүүрэ. Талан булаат, кыыс дьонугар суорумдьу киhини такайан ыыталлара. Дьиэлээх киhи кыыһын сулуутун этэрэ, энньэ да туhунан тыл быктарара. Дьиэлэнээччи сулуу атыытын кытта сөбүлэстэҕинэ, ыкса уруутун хомуйан кыыс дьиэтигэр, аҕалан, суорумдьу кэпсэтиитин бигэргэтэрэ. Өскөтө эр киһи төлөөтөҕүнэ, эр быhыытынан билиниллэрэ. Онтон сулуу толору төлөннөҕүнэ, кыhыҥҥы кэмҥэ уруу тэриллэрэ.
Сөрүө. Сөрүө — түүнү, кылы хатан эбэтэр кулуһунунан уо.д.а. баайан оҥорбут тэлгэх.
Суҥ сөрүө - сүөһү түүлүүр кэмигэр тараан ылаллар уонна онтон сөрүө өрөллөр. Суҥ - сүөһү түүлүүр кэмигэр түһэр түү.
Кулут. Кулут — баайдарга хамнаһа суох үлэлиир ханнык да бырааба суох киһи. "Нэктэл кулут" диэн куһаҕан үлэни толорор кулут (эргэ сүктэр кыыска дьоно биэрэн ыытар кулуттара).
Кулуту атыыга, энньэҕэ, эр сулуутугар, төлөбүр суолугар сүөһү курдук биэрэн ыыталлаллара-ылаллара. Сэһэн Боло энньэ, сэтии, нэктэл кулуттар баар этилэр диир. Кини суруйарынан кулуттар өссө үктэл, тэбилик, аан аһааччы-сабааччы, таҥас сыгынньахтааччы, кэлини сотооччу, масчыт, отчут, ыҥыырдьыт буолаллара.
Ардыгар кулуту тойонун кытта тэһиин тутааччы диэн ааттаан көмөллөрө.
Кумалаан (суолталара). Кумалаан хас да суолталаах
Кумалаан (киһи). Кумалаан — үбэ-аһа быстан уонна үлэни кыайбат буолан, нэһилиэк иитимньитигэр киирбит киһи.
Куллука. Куллука — этэрбэс иһинэн хос кэтэр таҥас, түүлэри имитиллибит тириинэн тигиллэр.
Куйаабыл. Куйаабыл — үүнэн турар отону, холобур, сугуну, охсон ыларга аналлаах айаҕар мас иилээх туос иһит.
Кыырпах таас. Кыырпах таас —- хайа боруодата, тыал уонна уу суурайыытыттан үөскээбит кыра кыттанах таастар. Кыырпах таас төгүрүк оҥоһуулаах 5—70 мм дылы туоратынан кээмэйдээх буолар. Кыырпах таас хайа, өрүс уонна байҕал тааһа буолуон сөп.
Бүүчээн. Бүүчээн (абаҕа, даадаҕас, мэкчики, мэкчикээн, мэччикээт, тайах абаҕата, мэнэх) (, ) — ыыраахтаах туйахтаах, кылгас кутуруктаах, таҥхаҕар уҥуохтаах кыра таба кыыл.
Быарык. Быарык – дүҥүр тутааҕа (кириэстии тимир).
Быдараах. Быдараах — кыра туос иһит, мэһэмээн.
Былах. Былах — сүөһү сииригэр анаан кэрдиллибит иирэ талах, хатыҥ лабаата. Саас от тиийбэтэҕинэ быһыллар.
Быһычча. Быһыйа эбэтэр быһычча — кыра быһах.
Бэйэгдэ. Бэйэгдэ — ойоҕо суох эдэр киһи.
Даба. Даба — чэпчэки сыаналаах күөх өҥнөөх кумааһынай таҥас. Холобур былыр "даба ырбаахы" диэн дьахтар тарҕаммыт таҥаһа.
Доҕуур. Доҕуур — маска саайан оҥорбут кыра туһах, туллук туһаҕа.
Дөрө. Дөрө — оҕуһу муннуттан сиэтэр быа.
Дэгиэ. Дэгиэ — улахан балыгы ууттан ороон таһаарар мас уктаах тимир тордуох. Атара көрүҥэ. Даҕааһын аат быһыытынан "токур сытыы уһуктаах" диэн суолтаҕа туттуллар. Холобур онтон көспүт харыс тыл - дэгиэ тыҥырахтаах - тыҥырахтаах (сиэмэх) көтөр.
Кэлин бу тылынан баҕанаҕа, туруору хайаҕа ыттарга аналлаах атахха кэтиллэр токур сытыы уһуктаах тордуохтуҥу тимир оҥоһугу эмиэ ааттыыр буолбуттара.
Сутуруо оһох. Сутуруо оһох — буорунан (кумах булкаастаах туойунан) симэн оҥоһуллубут оһох, саха оһоҕо.
Сутуруоха (күөл). Сутуруоха — Абый улууһун Ураһалаах нэһилиэгэр баар бөдөҥ күөл. Иэнэ — 67,9 км², уһуна — 24 км, саамай дириҥэ — 3,5 м, орто дириҥэ — 2 м.
Күөлгэ быраҥаатта, майаҕас, сордоҥ, сыалыһар, алыһар уонна Чекановскай мундута бааллар.
Отор балаҕан. Отор балаҕан — күһүн отор саҕана быстах кэмҥэ олорор балаҕан.
Сардаан ох. Сардаан ох — ыһыы курдук биилээх, лаппычах хаптаҕай тимир төбөлөөх ох (тииҥ табыллан баран иҥнэн хаалбыт мутугун быһа ытарга туттуллара).
Бэттиэмэ ох. Бэттиэмэ ох — сытыы уһуктаах, ньолбуһах, хаптаҕай тимир төбөлөөх ох.
Кустук ох. Кустук ох — тимир төбөлөөх уһун ох.
Быыра ох. Быыра ох — быыраҕа туттуллар тимир төбөлөөх ох.
Ыыраахтаах туйахтаахтар.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;377606&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-06-17T14:35:17Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Qohlt&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;398291&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ыыраахтаах туйахтаахтар () диэн кэнэҕэскилээх үүттэнээччилэр аймахтара. Билигин 220 кэриҥэ тыыннаах көрүҥтэн турар. Сорохторо киһиэхэ улахан суолталаахтар.
Кэргэн (биология). Кэргэн (, элб.ахс. "familiae") — Биология систематикатын иерархиятыгар сүрүн раангаларыттан биирдэстэрэ.
Категориялар иерархияларыгар кэргэн этэрээттэн (бэрээдэктэн) аллара турар, оттон трибаттан уонна уустан үөһэ.
"Холобурдар:" бабочка-капустница ("Pieris brassicae") относится к семейству белянок ("Pieridae").
Аат оҥоруу быраабылата.
Названия семейств образуются по правилам, регулируемым международными кодексами зоологической и ботанической номенклатуры. В зоологии название семейства образуется от названия типового рода, к основе которого добавляется стандартное окончание "-idae," в ботанике к основе названия типового рода добавляется стандартное окончание "-aceae."
"Холобур:" "Canis" (ыт) ууһун аатыттан "Can-" олоҕо уонна "-idae" сыһыарыыта "Canidae" (ыттыҥылар) диэни биэрэр. "Rosa" (роза эбэтэр дөлүһүөн) ууһуттан "Ros-" олоҕо уонна "-aceae" сыһыарыы "Rosaceae" (розатыҥылар).
Сороҕор кэргэнтэн оҥоһуллубут раангалар туттуллаллар: Мэҥэ кэргэн (надсемейство) уонна Кэргэн үөдүҥэ (подсемейство).
Кылаас (биология). Кылаас (, элб. а. "classes") — Биология систематикатын иерархиятыгар сүрүн раангаларыттан биирдэстэрэ.
Категориялар иерархияларыгар кылаас кэлимтэн (ботаникаҕа - салааттан) аллара турар, оттон этэрээттэн уонна уустан үөһэ турар. 
Примеры:
Иногда используются также производные ранги:
Названия классов.
Названия классов, как и названия других таксонов, ранг которых выше рода, являются униномиальными, то есть состоят из одного слова — существительного (или прилагательного, используемого как существительное) во множественном числе, написанного с заглавной буквы.
В ботанике и микологии для названий классов и подклассов используются стандартизированные окончания (эти окончания только рекомендуются, но не являются обязательными):
Авантюрин. Авантюрин — кварц арааһа, кварцит. Авантюриннар үксүн араҕас, чээл күөх, халлаан күөх эбэтэр вишня өҥнөөх буолаллар. Сороҕор хап-хара таастар эмиэ көстөллөр. Авантюрин уратыта — биир тэҥник ыһыллыбыт сүлүүдэ, гетит уонна гематит кыырпахтара кыбыллыбыта буолар. Өссө да атын кыбытыктар баар буолуохтарын сөп. Эбии авантюрин боруодата хайыттаҕас буолар, ол быыһыгар тимир гидрооксида баар буолар. Ити кыбытыктар барыта холбоон тааһы кыымныҥы-көмүс кылабачыгас гыналлар.
Моос шкалаатынан кытаанаҕа — 6,0-7,0
Авантюрины Австралияҕа, Австрияҕа, Бразилияҕа, Испанияҕа, Кытайга, Норвегияҕа, Чилига уонна АХШ-ка хостууллар.
Сыаната оччо улахан буолбатах. Холобур оҕуруо сыаната 8-25 АХШ дуолларыгар атыыланыан сөп.
Башкиир тыла. Башкиир тыла ( ), башкиирдар тыллара, түүр тылларын кыпчаак бөлөҕөр киирэр. Сүрүн түөлбэ тыллара — хотугулуу-арҕаа, соҕуруу (юрматин) уонна илин (кувакан). Башкортостаан, Челябинскай, Оренбург, Свердловскай, Кургаан, Самаара, Саратов уобаластарыгар, Ханты-Манси автономиялаах уокуругар, Пермскай кыраайга, Татарстаан уонна Удмуртия өрөспүүбүлүкэлэригэр тарҕаммыт. Бу тылы билээччилэр Казахстааҥҥа уонна Узбекистааҥҥа олороллор.
Тыл күнэ.
Ахсынньы 14 күнүгэр Башкортостааҥҥа башкиир тылын күнүн бэлиэтиллэр. 2019 сыллаахха олохтоммута. Суруйааччы уонна сырдатааччы, башкиирдар XIX үйэтээҕи саамай бөдөҥ бэйиэттэрин Акмулла (сурукка киирбит аата — Мифтахетдин Камалетдинович Камалетдинов) төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Акмулла оччотооҕу Арассыыйа импиэрийэтин Оренбург күбүөрүнэтигэр 1831 сыллаахха ахсынньы 27 (урукку ааҕыынан 14) күнүгэр төрөөбүтэ, 1895 сыл алтынньы 8 (21) күнүгэр өлбүтэ.
Охлопков Даниил Федорович. Охлопков Даниил Федорович — Дүпсүн улууһун суруксута, онтон кулубата.
1872 сыллаахха улуус суруксутунан үлэлии олорон кэлин Күлүмнүүр диэн аатынан киэҥник биллибит Баһылай Никииппэрэби иитэ ылбыт.
Уолу үөрэттэрээри политсыылынай Н. П. Страндены 1874 сыллаахтан бэйэтин дьиэтигэр олордубут. 1875 сыллаахха Охлопков уолу Нецветова диэн Странден билэр дьахтарыгар Дьокуускайга олохтуур. Нецветова бэлэмнээбитин кэннэ 1877 сыллаахха Никифоров Дьокуускайга эр дьон прогимназиятыгар киирбит. Онтун бүтэрэр 1885 сылыгар ииппит аҕата дьадайан хаалан гимназия дириэктэрэ көҥүлүнэн тохсунньуга төрөөбүт улууһугар суруксуттуу тахсар.
Кэрбээччилэр аймахтара. Кэрбээччилэр аймахтара , 
Бу аймахха Саха сиригэр 5 кэргэн, 18 уус, 26 көрүҥ киирэр.
Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ.
Азия нэтээгилэрэ
Буобуратыҥылар кэргэннэрэ.
Буобуралар уустара
Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ. Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ (, )
Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ. Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ (, ) кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр.
Саха сиригэр биир эрэ Азия нэтээгилэрэ уустан биир эрэ көрүҥ нэтээги үөскүүр.
Буобуратыҥылар кэргэннэрэ. Буобуратыҥылар кэргэннэрэ (, ) Кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр.
Саха сиригэр биир эрэ уус — Буобуралар уустара үөскүүр.
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ. Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ (, )
Өссө маны көр.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ. Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ (, )
Өссө маны көр.
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Дьабарааскылар уустара. Дьабарааскылар уустара (, ) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр уустан Саха сиригэр икки көрүҥ үөскүүр Өргө уонна Дьабарааскы.
Өргө. Өргө (, ) — урукку билим литератууратыгар элбэхтик Берингия дьабарата диэн аатынан биллэр. Соторутааҥҥа дылы дьабарааскы (длиннохвостый суслик) көрүҥүн үөдүҥүнэн (подвидынан) биллэр этэ. Дьабарааскыттан арыый бөдөҥ, кинитээҕэр кылгас кутуруктаах уонна сырдык өҥнөөх. Көхсө чуолкайдык көстөр хараҥа эбириэннээх.
Өссө маны көр.
Дьабарааскы
Дьабарааскы. Дьабарааскы (, ) — орто улаханнаах кэрбээччи. Өргөттөн арыый кыра, кутуруга киниттэн уһун уонна арыый хараҥа өҥнөөх. Төбөтө көхсүнээҕэр хараҥа.
Өссө маны көр.
Өргө
Скобелев Спиридон Данилович. Скобелев Спиридон Данилович — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Марха улууһун Кукаакы нэһилиэгэр 1899 сыллаахха төрөөбүт. Новочеркасскай куоракка кавалеристар куурустарын бүтэрэн баран Уһук Илини дьоппуон сэриилэриттэн босхолуурга кыттыбыт. Именной сэрии сэбинэн наҕараадаламмыт. 1922 с. Нестор Каландарашвили этэрээтин кытта Саха сиригэр кэлбит. Отдельнай национальнай ротаҕа взвод хамандыырынан сылдьыбыт.
1927 сыллаахха Бүтүн Саха сиринээҕи үлэһит уонна кыһыл аармыйа дьокутааттарын сийиэһин дэлэгээтэ.
Марха улууһун исполкомун бэрэстээтэлинэн үлэлээбит.
1942 сыллаахха Сталинград аттыгар Грачев баалката диэн сиргэ хорсуннук охтубут. Манна өлбүттэри Кузьмичи бөһүөлэккэ баар бырааттыы ииҥҥэ көмпүттэрэ. Герасим Васильев суруйуутунан бу уҥуохха Алексеев Яков Иванович, Санников Яков Иванович, Афанасьев Степан Степанович, Кангаласов Алексей Иванович уонна да атыттар, барыта Ньурбаттан сэттэ уонча киһи уҥуохтара көмүллэ сыталлар.
Француз тыла. Францууз тыла, Боронсуус тыла () — французтар тыллара (Франция) официальнай тыла), Бельгия, Швейцария, Канада сорох олохтоохторун төрөөбүт тыллара (бу дойдуларга официальнай тыллартан биирдэстэрэ буолар). Француз тылынан Африка, Кариб бассейнын (Гаити ) дойдуларыгар, Французскай Гвианаҕа саҥараллар.
Индоевропейскай тыллар кэргэннэригэр (романскай бөлөххө, галло-романскай подгруппаҕа) киирэр.
Сурук - Бичик.
Диакрит бэлиэлэрэ.
Французскай тылга сүрүн алфавиты таһынан диакритическай бэлиэлэр туһаныллаллар:
Бу бэлиэлэр бары суруйарга булгуччулаах буолаллар. Кинилэр суохтара аббревиатуралартан ураты ,холобур: СЕЕ(Communauté Économique Européenne) биир кэлим орфографическай сыыһата буолар.
Сортировкаҕа бу бэлиэлэри тэйиэххэ сөп (тылтан ураты, бу бэлиэлэр көмөлөрүнэн эрэ араарыахха сөп).
Идельгин Степан Иванович. Идельгин Степан Иванович (1823—1892) — Ыадалгын кинээс — Өлүөхүмэ II гильдиялаах атыыһыта, бочуоттаах инородец.
1856 — инороднай Управа быыбарынайа. 12 сыл I Нөөрүктээйи нэһилиэгин старостата. 4 сыл устата улуус кулубатын дуоһунаһыгар хандьыдаат, 6 сыл устата улуус кулубатынан талыллыбыта.
1840-50 сылларга Өлүөхүмэ, Битиим бириискэлэрин олохтоох аһынан-таҥаһынан хааччыйбыта. Эргиэнэ ордук Кыыллаах арыы дьаарбаҥкаларыгар сайдыбыта. Тыаны солоон буолалары, сонуоктары оҥорор, бурдук ыһан өлгөм үүнүүнү ылара, күөллэри хорон, балыктаан Өлүөхүмэ куоратыгар эргинэрэ. Күөллэр оннуларын оттоон ылалларыгар сунтаардарга түүлүүрэ. Күһүн аайы Бодойбоҕо сүөһү хомуйан үүрдэрэн илдьэрэ, төннөллөрүгэр араас табаары тиэйэн аҕалан лааппыларыгар атыылыыра. Түүлээҕи хомуйан барыыстаахтык эргинэрэ. Соҕотох 1869—1870 сс. Ыадалгын көмүс бириискэлэригэр 24 тыһ. буут таһаҕаһы тиэрдибитэ сурукка киирбит.
Ыадалгын соҕотох уола өлөн, нэһилиэнньигэ суох хаалбыта. Онон аккыырай Дионисий сүбэтинэн баайын-дуолун үтүө сабыдыаллаах дьыалаларга сиэртибэлииргэ быһаарыммыта.
1873 сыллааҕы сут дьылга Өлүөхүмэ уокуругун дьаамын бааһынайдарыгар 1050 солкуобайдаах бурдук биэрбитэ, куорат балыыһатыгар 1000 солкуобайы, приход училищетыгар 605 солкуобайы биэрбитэ. II Нөөрүктээйигэ туттарбыт балыыһата билигин да турар дииллэр.
Ушницкай Платон Афанасьевич. Ушницкай Платон Афанасьевич (1881—1940) — саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, учуутал.
Дүпсүн улууһун I Өспөх нэһилиэгэр Андылаах Тамаҕа диэн кыракый алааска дьалаҥы балыксыт кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1896 с. Дүпсүннээҕи Маслов аатынан оскуоланы бүтэрэр.
1901 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинарияны бүтэрэр. Бороҕон улууһугар учууталлыыр. 1902 с. Дүпсүҥҥэ көһөрүллэр. Онтон Казааннааҕы учуутал семинариятыгар үөрэнэр.
Кэргэнэ Анна Павловна Өлүөхүмэ бааһынайа, 8 оҕолоохтор эбит. Сиэннэриттэн биирдэстэрэ — Саргы Куо — Саргылаана Гольдерова суруйааччы.
Оһуохай. Оһуохай — сахалар былыргы үҥкүүлэрэ. Сиэри-туому тутуһууну кытта ситимнээх. Былыргы сахалар аан дойдуну көрүүлэрэ бу үҥкүү хамсаныыларын нөҥүө биллэр.
Элбэх киһи эргимтэҕэ туран анал хатыланар хамсаныылары оҥоро-оҥоро уонна ыллыы-ыллыы күн хоту эргийэллэр. Үс чаастан турар. "Саҕалааһын" - таһаарааччы дьону ыҥырар, бытаан үҥэр хамсаныылар оҥоһуллаллар. Иккис аҥаара - "хаамыы үҥкүү" - былыр айаны ойуулуур эбит, оһуохай саамай уһун чааһа. Манна сэниэлээх хамсаныылар баар буолаллар, дэгэрэҥ ырыа ылланар. Үҥкүүһүттэр илиилэрэ-атахтара буруһууна курдук хамсыыр. Оһуохай үһүс чааһа - "көтүү". Үҥкүү чыпчаала. Саамай кылгас ол гынан баран саамай өрө көтөҕүүлээх. Дьон ойуолаһан бараллар. Көтүү үҥкүү (киэҥник ыллаахха - ыһыах) сүрүн санаатын ситиһэр - айыылары кытта биир буолуу, санаа бөҕөргөөһүнэ.
Сахалар сиэр-туом тутуһар сүрүн бырааһынньыктара — ыһыах — бу үҥкүүтэ суох былыр да быйыл да ааспат. Оһуохай битиини кытта «күн улууһун дьонун» сүрүн үҥкүүлэрэ этэ. Үҥкүү сиэригэр-туомугар киһи, айылҕа уонна куйаар (космос) биир тиһиликкэ киирэллэрэ көстөр.
2012 сыл ыһыаҕыгар ордук элбэх киһи оһуохайы үҥкүүгэ кыттааччы баарынан Гиннесс рекорда олохтоммута
 Рекорд буолбут ситиһии «Туймаада ыһыаҕара архитектурнай этнографическай комплекска буолбута.
Битии. Битии — сахалар былыргы үҥкүүлэрэ, анал сиэргэ-туомҥа туттуллар. Айыыларга сүгүрүйүүнү кытта ситимнээх. Битии диэн токуйбут атахтарынан сири түргэн-түргэнник битийии (үктээһин) ааттанар.
Бу үҥкүүнү оһуохайтан уратыта диэн ханнык баҕарар киһи үҥкүүлээбэт. Айыы ойуунун салалтатынан барар. Битиигэ 13-15 саастаах эдэр дьон - битииһиттэр - эрэ кытталлар. Ол кыттыылара бэйэлэрин баҕаларынан эрэ буолар. Ол гынан баран кыттар оҕолорго анал көрдөбүл баар - ыраас дьүһүннээх, көнө уонна чэпчэки уҥуохтаах буолуохтаахтар. 
Битии ханнык сиэргэ-туомҥа туттулларыттан көрөн араас барыллардаах буолар. Ол гынан баран илиилэринэн биирдии-биирдии ытыстарын иһирдьэ тутан далбаатыыллар.
Билигин битии бэйэтин толору суолтатыгар толоруллубат, ол гынан баран кини элэмиэннэрэ сахалыы үҥкүүлэр саҥа барылларыгар туһанылаллар.
Сахалар сиэр-туом тутуһар сүрүн бырааһынньыктара — ыһыах — бу үҥкүүтэ суох былыр да быйыл да ааспат. Оһуохай битиини кытта «күн улууһун дьонун» сүрүн үҥкүүлэрэ этэ. Үҥкүү сиэригэр-туомугар киһи, айылҕа уонна куйаар (космос) биир тиһиликкэ киирэллэрэ көстөр.
Марийдар. Мари́йдар (урут: , түүр. чирмыш) — финн-угор омуктарыгар киирэр Арассыыйаҕа, сүрүннээн Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор омуктар. Марий Элга марийдар аҥардарын кэринэ киһи олорор, 604 тыһ. киһи. (2002). Атын марийдар Поволжье уонна Ураал регионнарыгар тарҕанан олороллор. Билиҥҥи бэйэлэрин ааттанар ааттара — мари — бастаан дьон диэн суолталаах эбит.
Коми Өрөспүүбүлүкэтэ. Ко́ми Өрөспүүбүлүкэтэ — Арассыыйа Федерациятын киирэр өрөспүүбүлүкэ, Федерация Хотугулуу-Арҕаа уокуругар киирэр. 
Киинэ — Сыктывкар.
Быысаһар: Ненец автономиялаах уокуруга (хоту, хотугулуу-илин), Тюмень уобалаһа (кини састаабыгар киирэр Ямал-Ненец автономиялаах уокуругун кытта (хотугулуу-илин, илин), Ханты-Манси автономиялаах уокуруга (соҕуруулуу-илин, соҕуруу)), Свердловскай уобалаһа (соҕуруу), Пермь кыраайа (соҕуруу), Киров уобалаһа (соҕуруу, соҕуруулуу-арҕаа, арҕаа), Архангельскай уобалас (хотугулуу-арҕаа, хоту).
От Алаас. От Алаас — Канаада гражданина, биллэр хирург, быраас, журналист. Төрөөбүт сирэ Саха Сирэ буолар. Путинизм политикатын кириитикэлээбитин иһин, кинини Владимир Путин укааһынан өлөртөрөөрү эккирэппиттэрэ. Ол иһин кини 2007 сыллаахха Ванкувер куоратка политичэскэй куотуу ыла барбыта. Үс кыыс оҕолоох, ойохтоох.
От Алаас ыстатыйалара, Ванкувер-Экспресс -