mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Скаут аан дойдутааҕы күнэ. Скаут аан дойдутааҕы күнэ () — 1910 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Скауттар (бойскауттар, герлскауттар) () диэн оҕолор хамсааһыннара, 6 сааһыттан 18-21 саастарыгар диэри оҕолор кытталлар. Билигин аан дойдуга 38 мөлүйүөн кэриҥэ киһи 217 дойдуга бу хамсааһыҥҥа кыттар.
Төрүттээччиннэн генерал-майор Роберт Баден-Пауэлл (, 1857–1941) ааҕыллар, кини Соҕуруу Африкаҕа сулууспалыы сылдьан олохтоох оҕолортон этэрээт тэрийбит, онтун сэриигэ туһаммыт, ол уопутун кэлин аармыйаттан уурайан баран дойдутугар олорон «Scouting for Boys» () диэн кинигэтигэр кэпсээбит. Бастакы скаут оҕолор лааҕырдара Англияҕа 1907 сыл сайыныгар аһыллыбыта. Арассыыйа импиэрийэтигэр 1909 сыллаахха баар буолбута. Ол эрээри 1924 сыллаахха бобуллубута. Кини үгэстэрин сорҕотун Пионер хамсааһына ылбыта (холобур "Бэлэм буол!" — — девиһин, хаалтыс бэлиэтин иҥин). 1990 сыллаахха скаут хамсааһына Арассыыйаҕа сөргүтүллүбүтэ.
Поскачин Афанасий Дмитриевич. Поскачин Афанасий Дмитриевич — боксер, Арассыыйа чөмпүйүөнэ (2001), үрүҥ көмүс призера (2006), уонна үс төгүллээх боруонса призера (2003, 2004 уонна 2007), аан дойду кылаастаах спорт маастара. 
Тохсунньу 2 күнүгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүт. Аҕата Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ Дмитрий Поскачин.
Усс-Майа. Усс-Майа — бөһүөлэк иһигэр Саха Сирэ. Киин куорат Уус-Маайа улууһа.
Postal. Postal, аймахтыы компьютернай оонньуулар, жестокай киһини өлөрүү сценарийдаах, дьону пыткалааһыннаах, шутер оонньуу буолар. Биллэр сериалара:
Postal 4. Postal 4 (Postal 4: аһыммакка), шутернай оонньуу, сүрүннээн Postal 2 тупсарыллыбыт көрүҥэ.
Мэчиэт. Мэчиэт ( [ˈmæsdʒɪd] — «үҥэр-сүктэр сир») — ислаам итэҕэллээхтэр таҥараҕа үҥэр тутуулара, дьиэлэрэ.
Тыл үөскээһинэ.
Тыл ис хоһоонун үксүн арааб тылыгар "сиргэ диэри тоҥхойон үҥүү-сүктүү" диэн ис суолталаах тылынан быһаараллар. 
Иккис суолтата "бээтинсэҕэ мустан үҥүү" диэн буолуон сөп.
Историята.
Мусулмааннар мэчиэккэ элбэх буолан мустан үҥэллэр. Ону таһынан мунньахтар, ислам үөрэҕэ ыытыллыан сөп.
Бастакы мэчиэт Кааба этэ. Таҥара илдьитэ Муhаммед этэринэн Кааба кэнниттэн Иерусалимнааҕы аль-Акса мэчиэтэ тутуллубут. Бу икки мэчиэти сэргэ Мединатааҕы мэчиэт аан дойду мусулмааннарын ытык сирдэрэ буолаллар.
Мэчиэт дьиэтин тутула.
Мэчиэт булгуччу Меккаҕа баар Кааба диэки хайыһан туруохтаах (хибла).
Таһити. Таһити (, таит: Tahiti, ), саамай улахан арыы Французскай полинезиаҕа Чуумпу океанҥа.
TCL. TCL Technology () диэн улахан элбэх профильлаах тэрилтэ, таҥас сууйар массыыналартан телевизордарга тиийэ оҥорор.
Салалтата — Гуандун (Кытай).
Эдуард Новиков. Эдуард Новиков — "Сахафильм" киинэхампаанньа режиссёра. Режиссер уhулбут "Тойон-кыыл" киинэтэ 2018 сылга Москва киинэбэстибээлигэр Гран-при ылбыта.
Милкий. Милкий - уһуннук илитэн суурай, аалан таҕыс
Мара. Мара — үчүгэйэ, мааныта суох көстүүлээх, киэргэлэ, тупсарыыта суох, барбах, бүрэ.
Любовь Борисова. Любовь Борисова — "Сахафильм" киинэхампаанньа режиссера. "Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт" — () Николай Лугинов "Таас Тумус" айымньытыгар олоҕуран Любовь Борисова туруоруутугар сахалыы уус-уран киинэ. Премьерата 2019 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Киинэҕэ сүрүн оруоллары "Тойон кыыл" киинэнэн киэҥ биллиини ылбыт Степан Петров уонна эдэр, саҥа тахсан эрэр артыыс Иван Константинов оонньообуттар. .Москубатааҕы киинэ бэстибээлигэр икки бирииһи ылбыта.
Олоо. Олоо () — 1) хаар анныттан булан аһаа, хаһан аһаа (сылгы кыһын, дьиэҕэ киирбэккэ сиргэ хаһан аһаан кыстыырын этэллэр. "Сылгы кыһыны олоон туоруур." 2) Ардаары эрдэттэн хас да хонук инниттэн тыалырар. "Ардаары олообута хас да хонно."
Мандар. Мандар — ойуу-бичик, туох эмэ сиэдэрэй ойуута, силигэ.
Ангелла Попова. Ангелла Попова - поэт. "Тыыннаахтарга", "Сиэркилэ.Мааска.Харах" хоһоон хомурунньуктарын ааптара. Саха тыйаатырын литературнай салаатын сэбиэдиссэйэ, тылбаасчыт.
Саха тыйаатырыгар
П.А. Ойуунускай кэпсээннэринэн "Сүрэх" (режиссер Сергей Потапов) испиктээк инсценировкатын ааптара.
Н.Лугинов "Хуннские повести" испиктээк инсценировкатын ааптара.
"Мой друг Гамлет" (режиссер Сергей Потапов) испиктээк инсценировкатын ааптара
"Туйаара" (режиссер Сергей Потапов) кылгас киинэ сценарийын ааптара
Павел Морозов "Ассоль"пьесатын "Таптал долгунугар уйдаран" (Сергей Потапов) инсценировкаҕа кубулутан тылбаас ааптара
"Үс түүннээх кэпсэтии" (режиссер Роман Дорофеев) испиктээк инсценировкатын тылбаасчыта
"Мария - кыайыы саллаата" (режиссер Алгыс Макаров, Ньурба тыйаатыра) пьеса Софья Баранова- Сергучевалыын соавтора
Эстрада тыйаатырыгар
"Чудный костюм" Р.Брэдбери испиктээк идеятын уонна инсценировкатын, ырыаларын хоһооннорун ааптара
Толоос. Толоос — дьон өйдүү үөрэммитигэр, сиэргэ-майгыга сөп түбэспэт, сүөргү, куһаҕан.
Уоҕурдуу. Уоҕурдуу  — үүнээйини аһатар, кунуһу байытар эттиктэр. Дьайыылара үүнээйигэ биир эбэтэр хас да тиийбэт эттиги биэрэн, сөпкө үүнэллэригэр-сайдалларыгар көмөлөһүүлэригэр сытар. 
Уоҕурдуу көрүҥнэрэ.
Маннык наардыахха сөп:
Бүлтүрэй. Бүлтүрэй (ол эбэтэр Bültürei, былыргы саха тылыттан "Бүтүннүү" диэнтэн тахсыбыт, аныгы саха тылыгар Һонорейа диэн буолар, нуучча тылыттан киирбит "Гонорея"), венерическай ыарыы, кыыллар уонна дьоннор ииктиир сээбистэрэ илиҥэрэрин ыарыыта. Аһары күүлэйдьит дьахталлар уонна дьээдьэлэр, ону таһынан кэридэх ыттар ыарыылара. 
Ыарыыны көбүтэр микроб диплокок (гонокок) диэн харыйа туорааҕар майгынныыр формалаах буолар. Сүрүннээн секс нөҥүө бэриллэр.
Торотоев Григорий Григорьевич. Торотоев Григорий Григорьевич 1927 с. олунньу 15 күнүгэр Бүлүү оройуонун Өргүөт нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Арыылаах нэһ.) төрөөбүтэ.
Бүлүү улууһун уонна Дьөккөн нэһилиэгин Ытык Киһитэ, Үлэ уонна Тыыл бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын Учуутала, Арассыыйа норуотун үөрэҕириитин туйгуна. Эдэр ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ олоҕун 56 сылын анаабыта. Ол онтон 15 сылын Тааһаҕар, Лөкөчөөн, Дьөккөн оскуолаларыгар сэбиэдиссэйдээбитэ/дириэктэрдээбитэ. 
«Олох суола» хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ этэ. Элбэх хоһоону уонна тэттик кэпсээни суруйбута. «Дьөккөн икки геройдаах» ырыа (хампаһыытар Камед Мегежекскай матыыба) хоһоонун ааптара буолар. Уолун кытта кыттыһан, "Дьөккөнүм оскуолата" диэн оскуола Өрөгөй ырыатын (Уйбаан Тулааһынап матыыба) хоһоонун суруйбута.
50 сыл бииргэ олорон, 7 оҕону иитэн, үлэһит оҥорон, дьиэ кэргэн суолтатын үрдэппиттэрин иһин Торотуойаптары СӨ дьиэ кэргэн уонна оҕо аймах көмүскэллээх буолуутун Бүлүүтээҕи киинин Бочуоттаах кинигэтигэр киллэрбиттэрэ. 
2010 сылтан Торотоев Г.Г. аатынан анал истипиэндьийэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Н.А. Кондаков аатынан Дьөккөн орто оскуолатын ситиһиилээх үөрэнээччитигэр туттарыллар.
Оскуолатааҕы үлэтэ-хамнаһа.
1944-47 сс. Бүлүүтээҕи учуутал кыһатыгар үөрэнэр. 
1947-1950 сс. - Сымалыыр алын сүһүөх оскуолатыгар алын кылаас учуутала. 
1950-1954 сс. - Дьөккөн 7 кылаастаах оскуолатыгар ахсаан учуутала, алын кылаас учуутала. 
1954-1956 сс. – Тааһаҕар начаалынай оскуолатын сэбиэдиссэйэ. 
1956-1965 сс. - Лөкөчөөн начаалынай оскуолатын сэбиэдиссэйэ. 
1965-1968 сс. - Дьөккөн 7 кылаастаах оскуолатын дириэктэрэ.
1968-2003 сс. - Дьөккөн 8 кылаастаах, онтон орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан, уһатыллыбыт күннээх бөлөх иитээччитинэн, бибилэтиэкэринэн, саахымат, дуобат, луогука учууталынан үлэлээбитэ.
Наҕараадата.
«Үлэ бэтэрээнэ» (1982 с.), «Дьөккөн нэһилиэгин Ытык Киһитэ» (1994 с.), Арассыыйа норуотун үөрэҕириитин туйгуна (1994 с.), «Тыыл бэтэрээнэ» (1996 с.), «Бүлүү улууһун Ытык Киһитэ » (1997 с.), «Аҕа дойду Улуу Сэриитин бэтэрээнэ» (2004 с.). 
Мэтээллэрэ: «1941-45 сс. Аҕа дойду Улуу Сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин»; «Улуу Кыайыы 50 сыла»; «Сэбиэскэй Сойуус Маршала Жуков»; «1941-45 сс. Аҕа дойду Улуу Сэриитин бэтэрээнигэр», «Улуу Кыайыы 60 сыла».
Кини туһунан.
Торотоев Г.Г. туһунан матырыйаал «Вчера и сегодня Вилюйской земли” (Якутск, 1999), «Лөкөчөөн нэһилиэгэ. Бүлүү улууһа» (Дьокуускай, 2007), «Өбүгэм үһүйээнэ сүрэхпэр сөҥнүн» (Дьокуускай, 2008), «Педагогическая энциклопедия. Т. IV» (Якутск, 2010), «Дьөккөн. Бүлүү улууһа» (Дьокуускай, 2012), о.д.а. кинигэлэргэ киирбитэ.
Сигэ.
Педагогическая энциклопедия. Т.IV: / М-во образования Респ. Саха (Якутия) [редкол.: Ф.В. Габышева и др.]. – Якутск: ООО «ВИЗИТ КАРД», 2010. – С.398.
Windows 10X. Windows Core, ол эбэтэр Windows 10X, саҥа операционнай система, ноутбуктарга уонна планшеттарга аналлаах. Microsoft официально билиһиннэрэ ик. Айылла турар.
Үөрэҕирии аан дойдутааҕы күнэ. Үөрэҕирии аан дойдутааҕы күнэ — ХНТ оҕо үөрэх ылар быраабын санатан сылын ахсын тохсунньу 24 бэлиэтиир күнэ.
Гам-КОВИД-Вак. Гам-КОВИД-Вак диэн коронавирус утары вакцина буолар, сүрүннээн аденавирус үлтүркэйигэр. Атыыга эргиэҥҥэ Спутник-Ви диэн ааттанар, ол эрэн сурах баар Спутник-Ви уонна Гам-КОВИД-Вак тус туһунан вакциналар диэн.
ЭпиВакКорона диэн туспа вакцина, буккуйумаҥ!
Вакцина сүрүннээн COVID-19 ыарыыны суох оҥоруохтаах, коронавируһу өлөрүөхтээх.
ЭпиВакКорона. ЭпиВакКорона ("EpiVakKorona"), пептиднай вакцина, синтетическэй төрүттээх. Сүрүннээн коронавирустары өлөрөр, ол аата COVID-19 ыарыыттан дьону уонна кыыллары эмтиэхтээх.
Өссө, атын коронавирустары өлөрөр атын вакциналар:
BNT162b2. BNT162b2 (сүрүн аата "comirnaty"), Кытай, Америка уонна Германия бары көмөлөөн кыттыһан оҥорбут коронавируһу өлөрөр вакциналара. Сүрүннээн COVID-19 ыарыыга организм бэриммэт буолуохтаах.Kıbrıs türk devleti
MRNA-1273. MRNA-1273 диэн вакцинаны Moderna тэрилтэтэ оҥорор, РНК матрицатын уларытан. Сүрүннээн коронавирустары өлөрүөхтээх, COVID-19 ыарыыны тохтотуохтаах.
TD Bank. TD Bank (ол эбэтэр толору аата "Toronto-Dominion Bank"), Канаада иккис улахан баана уонна 10 иһигэр киирэр улахан хапытааллаах бааннар ахсааннарынан Хоту Америка континеныгар, 30 иһигэр Аан Дойду үрдүнэн. Баан сүрүннээн Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа, Бразилияҕа, Кытайга, Соҕуруу Кореяҕа, Улуу Британияҕа, Германияҕа, Францияҕа, сорох Африка дойдуларыгар, Аустралиаҕа дьону ипотекаҕа, массыына кредитыгар уонна харыстыыр өҥөҕө киллэрбит баан буолар. Уопсайа 40 судаарыстыбалара, 4 континеҥҥа үлэлиир тэрилтэ.
Салалтата — Торонто (Канаада).
Royal Bank of Canada. Royal Bank of Canada (), Канаада саамай улахан баана уонна тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир элбэх харчылаах тэрилтэ, улахан финансовай конгломерата. 
Сүрүннээн 80 омук дойдуларыгар 5 континеҥҥа үлэлиир, ол эрэн 70% бизнес эйгэтэ Канаадаҕа олоҕурар. Улахан мультинационал тэрилтэ буолар, үлэһиттэрэ уонна клиеннара 200 араас омук тылынан саҥараллар уонна 180 дойду олохтоохторо буолар (сахалар эмиэ). 
Тэрилтэ сүрүннээн оҕо уонна Айылҕа харыстабылыгар үлэлиир, ол курдук Amway тэрилтэни кытта Африка, Америка, Канаада, Азия, Европа оҕолоругар босхо детсад тутарга харчы көрөр. Амазонка уонна Саха Сирин тыатын харыстыырга харчы көрөр (Арассыыйа былааһа оннук көрөрүн 2014 боппута, оппозициалары үбүлүүр диэн). 
Салалтата — Торонто (Канаада), Нью Йорк (АХШ).
Петров Василий Кузьмич. Петров Василий Кузьмич-педагогическай үлэ ветерана, Уус-Алдан оройуон бастакы комсомолеһа, икки сэрии кыттыылааҕа, оройуон бочуоттаах гражданина, орденнар, медаллар квалердара. 
Василий Кузьмич Петров Баайаҕа оскуолатыттан кэлэн 1926-1927 үөрэх дьылыгар 5 ый устата Чурапчыга Кузьмин командирдаах партизанскай этэрээккэ сылдьыбыта. Уолба бойобуой дружинатын байыаһынан, Уот Субуруускай быраата Степан Кривошапкин охсуулаах этэрээтигэр кыттан, саҥа Советскай былааска чахчы бэриниилээҕин көрдөрбутэ, хосуннук сэриилэспитэ. Сэрии бүппүтүн кэннэ В.К Петров Танда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэҕин салҕаабыта. Танда оскуолатыгар үөрэнэр сылыгар I уонна II Байаҕантай нэһилиэктэригэр комсомольскай ячейка тэриллэ илик кэмэ этэ. Василий Кузьмич оскуолаҕа аан бастакы уонна суос-соҕотох комсомолец үөрэнэнээччинэн буолбута. 
В.К Петров Танда сэттэ кылаастаах оскуолатын 1932 с. бүтэрбит сайыныгар икки ыйдаах учуутал курсугар үөрэммитэ. Күһүнүгэр учуутал быраабын ылан, Суоттуга баар Дьиэрэ 3 кылаастаах оскуолатыгар анаммыта. Үс сыл устата учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээн баран, Якутскайдааҕы педучилищеҕа кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ. 1937-1939 сс. Орто Эбэ начаалынай оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. 1939-1941 сс Танда 7 кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта. Ити учууталлыы сылдьан, 1941 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта. Сибиирскэй дивизия стрелковай полкатыгар зенитчиктэр взводтарыгар сулууспалаабыта. Василий Кузьмич сэрииттэн дойдутугар эргиллэн баран, отуттан тахса сыл үүнэр көлүөнэни итиигэ-үөрэтиигэ ахсаабакка үлэлээбитэ. В.К Петров өр сыллаах педагогическай үлэтин иһин РСФСР уонна Саха АССР Верховнай Советын Президиумун, РСФСР Үөрэҕин министерствотын Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Василий Кузьмич Аҕа дойду сэриитигэр актыыбынай кыттыытын иһин Аҕа дойду Сэриитин I степеннээх орденынан, "Үлэҕэ килбиэнин иһин", "Сэриигэ хорсунун иһин" уонна да элбэх мэтээлэринжн наҕараадаламмыта. 1987 с. Уус-Алдан оройуонун бочуоттаах гражданинын үрдүк аата иҥэриллибитэ.
Готовцев Павел Петрович. Ленинград блокадатын туһунан литератураҕа, историческай наукаҕа хайа кыргыһыылардааҕар да ойоччу тутан ахтыллар. Онтон биһиги бу улуу куорат иһини хааннаах кыргыһыыларга кыттыбыт биир дойдулаахтарбыт туһунан билэ-көрө сатыыр ытык иэстээхпит.
Готовцев Павел Петрович 1914с. Байаҕантай улууһугар Тандыгы диэн сиргэ 9 оҕолоох Ирина Кузьминична уонна Петр Егорович Готовцевтар дьиэ кэгэттэригэр күн сирин көрбүтэ. Дьоно төһө да үөрэҕэ суох буоллаллар,төһө кыалларынан оччотооҕу кырыымчык кэмҥэ оҕолорун үөрэттэрэргэ кыһаллаллара. Павел Танда оскуолатын 4 кылааһын бүтэрбитэ.
1934с. «Табалаах» колхоз чилиэнинэн киирбитэ. Сэриигэ ыҥырыллан барыар диэри колхозка сайынын субай сүөһү бостуугунан, хонуу үлэтигэр, кыһынын кадровай булчутунан сылгыһытынан сылдьбыта. 1936с. Таатта улууһуттан Луковцева Мария Анемподистовна уонна Уоһук Харатыанабыс кыыстарын Маайаны сүгүннэрэн аҕалбыта.
1941с. бэбиэскэ тиийэн кэлбитэ. Барыта 9 буоланнар Чурапчы РВК –нан ыҥырыллан атырдьах ыйын 11 күнүгэр дойдуларыттан арахсыбыттара. 1942с. кулун тутар 9 күнүгэр аан бастаан атаакаҕа киирбит күнүн Байбал маннык ахтара: «Ыраах көстөр үрдэл сири ылыахтаахпыт диэн бирикээстээбиттэрэ». Күнүһүн хаары хаста-хаста тобулу түһэн сытабыт. Түүнүн хараҥарар, ол кэмҥэ иһирдьэ киирэ сатыыбыт. Сарсыарда сырдаатар эрэ ытыалаһыы саҕаланар, киэһээ бороҥуй буолуута арыый сэллиир. Ити курдук икки өттүнэн 5 күнү быһа мөҕүстүбүт. Кулун тутар 16 күнүгэр сарсыарда фашистар хас да чаастаах артеллирийскай атаака оҥордулар.
Сотору сотору снарядтар түһэн эстэр тыастара ньиргийэн олорор. Онтон эмискэ хаҥас илиим ньир гынна снаряд оскуолката илиибин үлтү көтөн ааста.Ону былаатынан саба тардан баран кэннибинэн үҥэн баран истэхпинэ өр буолбата винтовка буулдьата бүлгүнүм уҥуоҕун супту көтөн кэбистэ. Өйбүн сүтэрэ-сүтэрэ өйдөнөн кэлбин. Буулдьа киһини өндөппөт снарядтар сотору-сотору кэлэн түһэллэр. Снаряд түспүт боруоҥкатыгар нэһиилэ сыыллан киирдим хас да өлбүт киһи сытарыгар быыстарыгар киирэн сыттым. Онтон төһө өр өйө суох сыппыппын билбэппин, биирдэ өйдөнөн кэлбитим ыт үрэрин курдук саҥа иһиллэр.Хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ үөһээ 4 киһи күлүгэ көстөр. Биирдэстэрэ аллараа түһэн сытар дьону тэбиэлээтэ дьолго мин түгэххэ сытар буолан таарыллыбатым быһыылаах. Дьэ ол курдук өйө-төйө суох сыттахпына санитардар булан ылан санчааска таһаарбыттар этэ.
Бу уоттаах охсуһууттан тыыннаах ордон дойдутун буларыгар боростуой саха уола аар тайҕаҕа тоҥуу хаары кэһэн булду сонордоон туора маары хаампыта улахан көмө буолбута, 12 төгүл бааһыран кыргыһыы толоонуттан тыыннаах ордон төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.
Стручков Николай Степанович. Стручков Николай Степанович — Аҕа дойду улуу сэриитигэр Япония утары сэриигэ кыттыылаах. Сэрии бэтэрээнэ.
Ылыллыбыт сирэ.
В.И.Алексеев Солоҕоон: Солоҕон нэһилиэгин историятын, биллиилээх, үлэһит дьонун, спортсменнарын туһунан кэпсиир кинигэ. Дьокуускай: НИПК "Сахаполиграфинстант" 1998
Максимова Анна Николаевна. Максимова Анна Николаевна — тыыл, үлэ бэтэрээнэ, улууска библиотечнай дьыала сайдыытыгар ураты кылааттаах, культура эйгэтигэр 30 сыл үлэлээбит.
Ылыллыбыт сирэ.
Үлэни өрө тутан / А.Н. Максимова ; Горнайдааҕы кииннэммит библ. ситим, П. Д. Аввакумов аатынан киин б-ка ; [бэчээккэ бэлэмнээтэ, редакциялаата А. И. Заровняева ; худож. Е. Е. Дьячковская ; фот.: В.В. Семенов, Л.Р. Охлопкова]. - Бэрдьигэстээх, 2020. - 152 с.
Алексеева Ульяна Ивановна. Алексеева Ульяна Ивановна - тыыл, үлэ бэтэрээнэ, коммунистическай үлэ ударнига
Ылыллыбыт сирэ.
Улуу Кыайыыны уһансыбыттара / А.Тарасов [Солоҕон нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ Аҕа дойду Улуу сэриитигэр, тыылга үлэлэрин туһунан] - .Дьокуускай. - 2005.
Дьон алпаабытынан
Тыылга үлэлээбиттэр
Андреев Касьян Касьянович. Андреев Касьян Касьянович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.Албан Аат III степенэ, Аҕа дойду Улуу сэриитэ I степенэ орденнар кавалердара.
Касьян Касьянович Андреев 1919 с. Арҕаа Хаҥалас улууһугар (Горнай оройуона) Маалтааны нэhилиэгэр тереебутэ.
Ылыллыбыт сирэ.
Л.Г.Саввинова. Хатан Хаһыйаан - Касьян Касьянович Андреев/ [хомуйан бэчээккэ бэлэмнээтэ Л.Г.Саввинова; ред. Р.Н.Платонов]. - Дьокуускай : Дани-Алмас, 2020. - 256 с.
Сергеев Иван Матвеевич. Сергеев Иван Матвеевич - Солоҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, аатырбыт снайпер.
Ылыллыбыт сирэ.
Тарасов А.А. Солоҕон снайпердара./ Бэрдьигэстээх: "Үлэ күүһэ" хаһыат редакцията" АУ, бэчээккэ бэлэмнээтэ В.И.Алексеев, хомуйан оҥордо А.А.Тарасов/ Бэрдьигэстээх, 2015, 68стр.
Өлөксөй Навальнайы өйөөһүн протестара. Өлөксөй Навальнайы өйөөһүн протестара 2021 сылтан Тохсунньу 23 күнүттэн саҕаланнылар. Арассыыйа үрдүнэн 700 тыыһынча киһи кыттар, сүрүннээн Путины тохтоторго, Навальнайы босхолуурга. Улахан күүс миитиннэрэ Москваҕа уонна Питерга буолар, ол эрэн Дьокуускайга номнуо 50 киһи тутуллубут, олор ахсааннарыгар Сулустаана Мыраан уонна Ойуун Һааска. Ойуун Һаасканы Путин ыйааҕынан Котенкаҕа психыарыылаахтар балыыһаларыгар укпуттара, Сулустаана Мырааны 90 тыһ солкуобайга штрафтаабыттара.
Арассыыйа үрдүнэн 10000 киһини туттулар, олор ахсааннарыгар 100 блогер уонна журналистар. Өлөксөй Навальнай бэйэтигэр Путин ыйааҕынан дьыала тэриллэр хаайыыга барда, ол иннинэ ФХС үлэһиттэрэ "новичок" көмөтүнэн өлөрө сатаабыттара.
Полициалар уонна Росгвардиалар миитиҥнээччилэри үнтү кырбыы-кырбыы туталлар, сорохторго наркотик быраҕан сымыйа дьыала тэрийэллэр. Политическай репрессиалар саҕаланнылар Арассыыйаҕа.
Сулустаана Мыраан. Сулустаана Мыраан, Ол эбэтэр толору аата Сулустаана Мыраан Байанайдаах кыыһа, урукку аата "Елизавета Николаевна Дмитриева-Антонова", Саха Сирин биир сүрүн активистката, Саха Сирин урукку Ил Түмэн депутата, төрөөбүт күнэ ??????.
Биллэринэн 1982 сыллаахха Нөмүгү орто оскуолатыгар үөрэммит, Амма улууһугар Абаҕа сиригэр төрөөбүт, Өлүөхүмэҕэ учууталынан үлэлээбит, Майаҕа олоро сылдьыбыт, билигин Дьокуускай куоратка олорор. 
Сомоҕо күүс тэриллии кыттыылааҕа. 
Сүрүннээн популярноһа Нью Йорк куоратка ООН трибунатыттан саха тылынан тыл эппитинэн, уонна Өлөксөй Навальнай диэн киһини өйөөһүнүнэн. Конституцияны Путин уларытарын эмиэ утарбыта. Биллэр оппозиционер.
Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар Путины кириитикэлээбитэ уонна сэриини утары акция оҥорбутун иһин, ФСБлар биир оҕотун Усуйаана улууһугар өлөрбүттэрэ.
Алтынньы 15 күнүгэр 2023 сыллаахха Саха Сириттэн Америкаҕа куоппута, Сиэтл куоратка олохсуйан олорор.
Ойуун Һааска. Ойуун Һааска, толору сүрүн аата "Габышев Александр Прокопьевич", Саха Сирин активиһа, общественнай хамсааһыны тэрийээччи, 2018 сылтан Владимир Путины кириитикэлээһининэн дьарыгырар. Путины үүрэргэ хамсааһын тэрийэн марш оҥоро сылдьыбыттааҕа 2019 сылга.
2019 сыллаахха Владимир Путин бэйэтинэн ыйаах таһааран, Ойуун Һаасканы псих ыарыһахтар балыыһаларыгар Котенкаҕа укпуттара. 2020 сыллаахха Америка, Улуу Британия, Германия уонна Мемориал политическай хаайыылаах диэнинэн билиммиттэрэ.
2021 сыл Балаҕан ыйын 26 күнүттэн күүс өттүнэн эмтээһиҥҥэ түбэһэн, Новосибирскай уобаласка псих ыарыһахтар күүстээхтик эмтэнэр балыыһаларыгар хаайыллан сытар.
Түөрт капеллан. Түөрт капеллан («өлбөт үөстээх капеллааннар» эбэтэр «„Дорчестер“ капеллааннара») — дьону быыһаары бэйэлэрин олохторун толук уурбут АХШ аармыйатын 4 капеллана. 
«Дорчестер» диэн хараабыл 1943 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр тимириитигэр дьону быһыы сылдьан өлбүттэрэ. Хараабылга ньиэмэс торпедата түбэспитигэр эвакуацияны тэрийбиттэрэ, дьоҥҥо шлюпкаларга олорорго көмөлөспүттэрэ, бэйэлэрин быыһыыр сэлиэччиктэрин атын дьоҥҥо биэрбиттэрэ . Капеллааннар малыыппа ааҕа-ааҕа, таҥара ыарыаларын ыллыы-ыллыы хараабылы кытта тимирбиттэрэ. 
Бары старшай лейтенант сыбаанньалаахтара.
Гарвард университетын байыаннай капеллааннары үөрэтэр киинигэр билсибиттэр, онно Европаҕа сэриигэ барарга бэлэмнэниини ааспыттар. 1943 сыллаахха «Дорчестер» диэн хараабылынан сулууспалыахтаах сирдэригэр барбыттар.
«Дорчестер» Нью-Йорктан 1943 сыл тохсунньу 23 күнүгэр тахсыбыт уонна Гренландияҕа аттаммыт. 900 кэридҥэ пассажирдаах эбит, гражданскайдар уонна байыаннайдар. Хараабыл SG-19 диэн конвой састаабыгар киирэрэ. Конвойга өссө SS Lutz уонна SS Biscaya диэн транспортнай хараабыллар, кинилэри Tampa, Escanaba уонна Comanche диэн катердар харабыллыыллара. Сулууспалаахтар үгүстэрэ ханна баран иһэллэрин билбэттэрэ.
U-223 ньиэмэс подлодката Киль куораттан 1943 с. тохсунньу 12 күнүгэр тахсыбыта. Бу кини бастакы бойобуой бохуота этэ. Кини Хотугу байҕалы Норвегия өттүттэн быһа көппүтэ, онтон Атлантикаҕа Исландия уонна Фарер арыыларын ыккардынан киирэн Гренландияҕа чугаһаабыта.
"Дорчестер" хапытаана Ханс Дж. Даниэльсен катердар сонардара подлодканы булбуттарын туһунан сэрэтиллибитэ. Дьону таҥастаах уонна быыүыыр сэлиэччиктээх утуйалларыгар бирикээстээбитэ. Ол эрээри элбэх саллаат итиитэ бэрт буолан уонна сэлиэччиктээх утуйар табыгаһа суоҕуттан бирикээһи толорботохторо.
Олунньу 4 күнэ буолар түүнүгэр U-223 подлодка Ньюфаундленд аттыгар торпеда ыытан "Дорчестеры" таппыта. Арыаллыыр катердар ону билбэккэ инники баран хаалбыттара.
904 киһиттэн 230-та эрэ тыыннаах хаалбыта. Торпеда хараабылы таппытыгар уот барбыта, хараҥаҕа паника саҕаламмыта, элбэх киһи ууга ыстаммыта, онно тоҥон өлбүтэ. Капелланнар дьону уоскута сатаабыттара, эвакуацияны тэрийбиттэрэ, быыһыыр сэлиэччиктэри түҥэппиттэрэ, онтон тиийбэтэҕэр бэйэлэрин сэлиэччиктэрин дьоҥҥо биэрбиттэрэ. Уу температурата 1°С, салгын киэнэ — 2°С этэ.
Өйдөбүнньүк.
1944 сыл ахсынньы 19 күнүгэр бары түөрт капелланы «Пурпурнай сүрэх» мэтээлинэн уонна «Уһулуччу өҥөлөрүн иһин» кириэһинэн өлбүттэрин кэннэ наҕараадалаабыттара..
Капелланнар АХШ үрдүкү байыаннай наҕараадатыгар Бочуот мэтээлигэр түһэриллэр кыахтара суоҕа, тоҕо диэтэххэ бу наҕараааданы дьоруойдуу быһыыны кыргыһыы кэмигэр эрэ оҥорбут дьоҥҥо биэрэллэр. 
АХШ кэнгириэһэ Түөрт капеллан күнүн олунньу 3 күнүгэр бэлиэтииргэ уураахтаабыта.
Тумусов Платон Терентьевич. Тумусов Платон Терентьевич — экэнэмиис, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, "Бочуот Знаага" уордьан кавалера. 
1979 с. Саха сирин киинин сопхуостарыгар сүөһү иитээччилэр хамнастарын тупсарыыга хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ (тиэмэтин аата ).
Рунеберг күнэ. Рунеберг күнэ () — фиин бэйиэтэ, Финляндия өрөгөйүн ырыатын ааптара Йохан Рунеберг төрөөбүт күнүгэр Финляндия судаарыстыбатыгар олунньу 5 күнүгэр бэлиэтэнэр 
Йохан Рунеберг нуучча-швед 1808—1809 сс. сэриитин туһунан «Столь прапорщик кэпсээннэрэ» диэн хоһооннор хомуурунньуктарын ааптара.
Бу күн Финляндия былааҕын ыйыыллар. Рунеберг пирожнайа дэнэр бэйиэт ойоҕо Фредрика ырыссыабынан астанар минньигэс аһы астыыллар.
Бу күн Финляндияҕа үрдүктүк сыаналанар литэрэтиирэ наҕараадатын — Рунеберг бириэмийэтин туттараллар.
Күннэй (ырыаһыт). Күннэй — Сергучева Ульяна Георгиевна — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта, СӨ култууратын туйгуна.
Аҕата Георгий Сергучев эстрадаҕа ыллыыра («Чороон», онтон «Дапсы» бөлөхтөр), ийэтэ Татьяна Сергучева – ырыаһыт.
2016 с. СӨ Эстрада судаарыстыбаннай тыйаатырын уус-уран салайааччытынан анаммыта. 
Эрэ — фотограф Виктор Ли-Фу. Икки оҕолоохтор.
Өркөн (артыыс). Өркөн — Алексей Алексеевич Егоров — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, эстрада ырыаһыта, сценарист, режиссер, продюсер, «Лена» киинэ тыйаатырын салайааччыта.
1983 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр төрөөбүтэ. Ийэлээх аҕата ырыаһыттар. 2002 с. М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүкү училищетын бүтэрбитэ, «тыйаатыр уонна киинэ артыыһа» диэн идэни ылбыта. Саха тыйаатырыгар үлэлээбитэ.
2012 с. С.А. Герасимов аатынан Бүтүн Арассыыйатааҕы кинематография судаарыстыбаннай институтун бүтэрбитэ, «киинэ уонна телевидение продюсера» буолбута.
2015 сылтан 2018 сыллаахха диэри СӨ Эстрада судаарыстыбаннай тыйаатырын дириэктэрэ.
2018 с. «Лена киинэ тыйаатыра» МАУ салайааччыта.
Горнайтан төрүттээх учуонайдар. Горнайтан төрүттээх учуонайдар
Наука доктордара:
Наука кандидаттара: