mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Киис. Киис эбэтэр Саарба ("Martes zibellina") — тайҕа күндү түүлээх хамсыыр-харамайа, куница аймаҕа.
Саха Сирин норуотун хаһаайыстыбатыгар 27 хамсыыр-харамай суолталаах. Күндү түүлээхтэргэ киирэллэр, холобур, киис, андаатар, куобах уонна кырса. Балартан киис саамай күндү түүлээхтэрэ.
Улахан киис атыырын уһуна 40 - 44 см, ыйааһына 1,5 - 2,0 киилэ, тыһыта арыый кыра буолар. Киис тириитэ хойуу, солко курдук килэбэчигэс орто уһун түүлээх. Өҥө кумах курдук саһархайтан хараҕа дылы буолар. Көхсө хараҥа, хабарҕатын туһунан сырдык туоһахталаах буолар.
Саха Сирин тыаларыгар Россия бары күндү түүлээҕин үс гыммыт бииириттэн элбэҕэ бултанар. Киис билигин бары тыаларга, лесотундраҕа кытта баар.
Киис бултаныытын историята.
XVII үйэҕэ Саха Cиригэр киис дэлэгэйэ биллэр. Онтон XVII уонна XIX үйэлэргэ ыраахтааҕы "киис нолуогун" олохтообутун кэннэ Саха Сиригэр киис ахсаана лаппа аҕыйаабыта. 1644 сыллаахха ыраахтааҕы дохуотун 10 быраһыана күндү түүлээхтэн киирэрэ.
XX үйэ 30-ус, 40-ус сылларыгар киис "сымнаҕас көмүс" аатыран аһара бултанан, мэлийэ сыспыта. Ол кэннэ 50-ус сылларга Саха сиригэр 5 000 кэриҥэ кииһи хаттаан үөскэппиттэрэ. 80-ус сыллар ортолоругар киис ахсаана 200 000 буолан, дьэ XVII үйэтээҕи таһымҥа төннүбүтэ. 1994–1999 сылларга киис ахсаана 110 000 уонна 140 000 төбө икки ардынан халбаҥнаабыта. 1998 уонна 1999 сылларга, официальнай дааннайдарынан, Саха Cиригэр уопсайа 28 000 кэриҥэ киис бултаммыта.
Сигэлэр
Киренскай Леонид Васильевич. Леонид Васильевич Киренскэй (1909–1969) — чинчийээччи, академик, Саха Сириттэн төрүттээх дьоннортон бастакынан академик аатын ылбыт киһи буолар.
Кириллин Дмитрий Васильевич. Кириллин Дмитрий Васильевич — тылбаасчыт, литератураны ырытааччы. 
Олоҕун олуктара.
Хаҥалас улууһун Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэр 1927 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүтэ.
Дьокуускайдааҕы педагогическай училищены, ЫБСЛКС КК оскуолатын, Москватааҕы Үрдүкү партийнай оскуола журналистикаҕа салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Муомаҕа учууталынан, комсомол райкомун сэкиритээринэн, "Эдэр коммунист" хаһыакка отдел сэбиэдиссэйинэн, республикатааҕы кинигэ кыһатыгар кылаабынай редакторынан, директорынан, "Хотугу сулус", "Полярная звезда" сурунааллар кылаабынай редактордарынан уо. д. а тэрилтэлэргэ үлэлээбитэ.
Тылбаасчыт быһыытынан Д. Дефо «Робинзон Крузо олоҕо уонна мүччүргэннээх сырыылара», В. Катаев «Соҕотох парус туртаҥныыр», М. Шолохов «Кэпсээннэр», о. д. а. айымньылары сахалыы саҥардыбыта. Кини суруйбут ыстатыйалара, рецензиялара, очеркалара, хомуйан оҥорбут хомуурунньуктара бэчээттэнэн ааҕааччы сэҥээриитин ылаллар.
Короленко Владимир Галактионович. Влади́мир Галактио́нович Короле́нко (от ыйын 15 (27) күнэ 1853 с., Житомир — атырдьах ыйын 25 күнэ 1921 с, Полтава) — нуучча суруйааччыта, ыраахтааҕы саҕана өрөбөлүссүйэниэрдэри, өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн саҥа былааһы утарааччылары көмүскэһэр гуманист дьайыксыт быһыытынан биллибитэ, эдэрчи сылдьан Саха сиригэр Аммаҕа көскө олоро сылдьыбыта. 
Эдэр сылдьан Владимир политиканан дьарыктаммыт, ол түмүгэр Москватааҕы Петровскай сир оҥоһуутун академиятыттан үүрүллүбүт. 1879 с. народниктар түмсүүлэригэр кыттан Саха Сиригэр Аммаҕа көскө ыытыллыбыт. Аммаҕа үс сыл олорбута 1881 сыл ахсынынньытыттан 1884 сыл балаҕан ыйыгар диэри. Ол онно сытан оскуола тэрийэн оҕолору үөрэтэр уонна хас да кэпсээн суруйар, ол быыһыгар "Макар түүлэ" (1883), "Соколинец" (1885) курдук биллэр кэпсээннэри. Бу олорбут кэмин кэлин үтүө тылынан ахтыбыта: 
это был «самый здоровый период жизни, когда мы с товарищами занимались земледельческим трудом».
«Если бы мне лично предложили жить в Америке — или в Якутской области, — поверите ли Вы, что я бы, вероятнее всего, выбрал последнее...». (Улановаҕа суругуттан)
Саха сирин олохтоохторун туһунан суруйбут айымньыларыгар элбэх саха тылын киллэрбитин чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. Манна олохсуйбут кэлии дьон түргэнник сахатыйалларын бэлиэтии көрбүтэ.
Көстөн төннөөт Короленко Алын Новгородка, Санкт-Петербурга, Полтаваҕа олоро сылдьыбыт. Өктөөп революциятын ылымматаҕа, ол гынан баран саҥа былааска утары турбатах. 
1921 с. Полтава куоракка, тыҥа ыарыытыттан ыалдьан өлбүт.
Красноярскай. Красноярскай, Арассыыйа Красноярскай кыраайын киин куората, Сибиир улахан кырдьаҕас куораттарыттан биирдэстэрэ.
Олохтоохторун ахсаана 937,2 тыһ. киһи (2007) (Арассыыйаҕа 14-с миэстэ), (сурутуу түмүгүнэн 912 тыһ.; 1972 сыллаахха 688 тыһ.; 1959—412 тыһ.; 1939—190 тыһ.).
Енисей өрүс үрдүгэр турар.
Кривошапкин Вадим Григорьевич. Вадим Григорьевич Кривошапкин - Россия наукатын үтүөлээх деятелэ, медицина доктора, Саха госуниверситетын бэрэпиэссэрэ.
Сунтаар улууһугар 1937 сыллаахха төрөөбүт. Благовещенскайдааҕы медицина институутун, 1-кы Москватааҕы мединституут клиникатын ординатуратын бүтэрбитэ. 
Ньурбаҕа быраастаабыта, онтон ассистент, терапия кафедратын сэбиэдиссэйинэн Саха университетыгар үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Саха сирин республиканскай балыыһатыгар терапия отделениетын сэбиэдиссэйинэн эмиэ үлэлээбитэ. Дьокуускай куорат балыыһатыгар гастроэнтерологическай отделениены арыйбыта. СГУ медицинатын факультетын деканынан үлэлээбитэ. 1976-1983 сс. – Благовещенскайдааҕы медицина институутун факультетскай терапиятын кафедратын салайан үлэлэппитэ. 1983-1989 сс. – Саха университетын иккис нүөмэрдээх терапиятын кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1989-1995 сс. – СӨ наукатын академиятыгар Хоту дойду прикладной экологиятын институутугар лаборатория сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 
Билигин СӨ НА Доруобуйа Институутун дириэктэрэ.
Хоту сирдэр медициналарыгар уонна Хоту дойду медицинскэй экологиятыгар бөдөҥ специалист быһыытынан биллэр. Киһи хоту дойду тыйыс усулуобуйатыгар адаптацияланрын туһунан элбэх үлэлэрдээх. 
Россия социальнай наукаларын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Дойдулар ыккардыларынааҕы экология уонна куттала суохтук олоруу наукаларын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Норуоттар ыккардыларынааҕы Хотугу Форум Акадесиятын чилиэнэ.
120 тахса научнай ыстатыйалар уонна 4 монография ааптара.
Ксенофонтов Павел Васильевич. Павел Васильевич Ксенофонтов — уһулучулаах саха уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, саха омугун быраабын туруулаһааччы, 1927-1928 сыллардааҕы конфедералиистар хамсааһыннарын салайааччыта.
Арҕаа Хаҥалас улууһун Тиит Арыытыгар 1890 сыллаахха ыам ыйыгар төрөөбүтэ. Москубатааҕы государственнай университет юридическай факультетын 1917 сыл иннинэ бүтэрэн Москубаҕа адвокатынан үлэлиир. 1922 сыллаахха Харбиинынан сылдьан баран Дьокуускайга кэлэн Үп министиэристибэтигэр 1927 сыллаахха дылы үлэлиир. Бу кэмҥэ Саха автономиялаах Өрөспүүбүлүкэтин стаатуһун сойуус өрөспүүбүлүкэтигэр дылы үрдэтиини, ССРС Национальнастарын Сэбиэтигэр сахалар баар буолалларын, олохтоох былаас уорганнара ордук кыаҕыралларын туруорса сатыыр. Ол сатамматын өйдөөн саалаах-саадахтаах демонстрацияны оҥорорго күһэллэр. 1927 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр «Саҥа сахалар омуктарын сэбиэскэй социалистыы конфедералиистар баартыйалара» («Младо-якутская национальная советская социалистическая партия конфедералистов») диэн ааттаах баартыйа тэрийэр.
Алтынньыга-сэтинньигэ Ксенофонтов, Артемьев уонна Михайлов салайааччылаах өрө турааччылар Арҕаа Хаҥалас улууһун барытын уонна Илин Хаҥалас улууһун сорҕотун ылаллар. 1927 сыл ахсынньытыгар Ксенофонтов дьоно биэс улууска бааллара, 750 кэриҥэ киһилээхтэрэ. 
Ахсынньы 4 күнүгэр Мытаахха, Бор алааһыгар конфедералистар баартыйаларын Киин кэмитиэтэ талыллыбыта. Ксенофонтов генеральнай сэкирэтээр буолбута.
Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич). Протодьяконов Василий Андреевич — Кулантай (14.11.1912—04.05.1993) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, түмэт уонна судаарыстыба диэйэтэлэ. 
Олоҕун олуктара.
Протодьяконов литературнай критик быһыытынан эмиэ биллибитэ. Пьесалара: «В золотой тайге» (1940) геологтар тустарынан, «Партизан Морозов» (1942) Улуу Сэрии туһунан, «Манчаары» (1945) — трагедия, «Золотое зерно» (1947) тыа үлэһиттэрин туһунан, «Молодые сердца» (1955) тыа ыччатын туһунан, «На ледяных просторах» (1947), Суорун Омоллооннуун хоту булчуттарын туһунан, «Первые подснежники» (1960) тутуу үлэһиттэрин туһунан, «Кто твой друг?» (1963) оҕону иитии туһунан, «Манчаары» опера либреттотын (1963), биир аактаах пьесалары уо. д. а.
Сигэлэр.
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Протодьяконов Василий Андреевич — Кулантай
Кулун тутар. Кулун тутар — сааскы ый, сыл 3-с ыйа.
Кулун тутар — сааскы ый. Ол эрээри тымныы уораанын улгумнук ыһыкта охсон биэрбэт. Тымныы оҕуһа моонньоох баһа быстан баран, көхсүн түгэҕиттэн түөрт уон уораанынан, түөрт уон түөрт дьыбарынан тыынар. Ол да иһин кулун тутар тибиилээх-хаһыылаах, кубулҕаттаах. Бу ыйга уруу, сыбаайба буолбат.
Кулун тутарга күн уһуур, дьыбар тахсар. Ый сүүрбэтин диэки күннээх түүн тэҥнэһэллэр. Эмиэ бу кэмҥэ сааскы күннэр маҥнайгы илдьиттэрэ — туллуктар кэлэллэр. Кинилэр мыраан сирэйин харалдьыктарыгар, далга, кыбыыга, бурдук куумнатыгар түһээччилэр. Сахалар туллук үөрэ халыҥ буоллаҕына, кус үөрэ халыҥ буолар диэн сылыктааччылар. Ол урукку сылларга сөптөөх билгэ буолара. Билигин, кус төрүт да аҕыйаан, туллук үөрэ халыҥыттан-чарааһыттан тутулуга суох аҕыйах көтөн кэлэр.
Кулун тутардааҕы саҥа ый былыттаах халлааҥҥа таҕыстаҕына, ардахтаах сайын буолар. Сахалар саҥа ый хайдах тахсарын кэтээн көрөн, күнү-дьылы билгэлээччилэр. Ый сытыары таҕыстаҕына — саҥа ый хаардаах, тыаллаах-куустаах, оттон өргөһө үөһэ буоллаҕына, ардаҕа-хаара суох кураан ый буолар.
Кулун тутар ый күнүн-дьылын билгэтэ.
Бу ыйга саас төһө эрдэ кэлэринэн, сайын хайдах буолуон билгэлииллэр. Кулун тутартан тоҕус тибии түстэҕинэ, угут бэлиэтэ.
Ый икки тыаллаах: хаардаах көмнөҕү түһэрэр тыал уонна сыыр хастыыр тыал. Ый хаара — туллук кэлэр хаара.
Кулун тутар ый балаҕан ыйы батыһар.
Кулун тутар саха итэҕэлигэр Дьөһөгөй Айыы ыйа.
Кулун тутар сахаҕа дириҥ суолталаах ый. Аата да этэринэн, бу кэмҥэ Дьөһөгөй оҕото сыһыыга — хонууга сылдьан көҥүл төрүүр — ууһуур. Дьөһөгөй Айыы — сылгы таҥарата, саха таҥарата. Дьөһөгөй Айыы киһиэхэ күүһү, үлэлиир дьоҕуру, хаһаайын буолууну биэрэр, о.а. бэйэ бас билэр күрүөлэниитэ — хаһааланыыта, дьиэлэниитэ — уоттаныыта, үүнээйи үүннэринии, сүөһүлэнии, сылгыланыы.
Бу ый үксэ кыһыҥҥы кэмҥэ киирэр. Ый 22 күнүгэр сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэллэр, онтон сырдык баһыйан барар. Онон бу кэм саас саҕаламмыт күнүнэн ааҕыллар. Бу кэмҥэ киһи харыстаныахтаах эргэ дьыла бүтэр, саҥа дьыл саҕаланар, тот салгын кэлэр. Кулун тутарга бэлиэтээһин буолар. Бу бэлиэтээһин олунньу ыйга буолбут сылыйыы кэмин баттаһа буолар уонна муус устарыгар ириэрии буолан эргийэр. Ый икки сүрүн тыаллаах : хомурах уонна сыыр хастыыр тыал. Кулун тутары балаҕан ыйа батыһар.
Кулун тутар ый билгэтэ.
Бу күнү Саха төрөөбүт күнэ дииллэр эбит. Сырдыкка тахсар туом диэни толороллор. Иһиккэ уот иитэн баран, уоту аһатан, алгыс анаан туран күнү батыһа эргийэн кэлэллэр. Уокка, дьиэ оһоҕор үс үрүҥ кылы алҕаан баран биэрэллэр.
Түөлбэ тылыгар.
Дьэбдьэкиийэ ыйа; сылгы төрүүр ыйа
Кумах. Кумах — кыырпах хайа боруодата, 0,14–5 мм кээмэйдээх, сүрүннээн кварц минерала (кремний диоксида). Тутууга, оҥоһуктарга киэҥник туттуллар. Т.к.: кумак (алтай., шорс.) — кумах; кумак (казах.) — оллороот-боллороот ньуурдаах, намыһах томтордордоох кумах сир; хумаг (монг.) — бытархай кумах; кум (тадж., перс, афг.) — кумах.
Саха Сиригэр "тукулааннар" бааллар — кыра кумах куйаардара.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300 [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
Куобах. Куобах (, ) - куобахтар кэргэннэригэр киирэр орто улаханнаах кыыл. Австралияттан ураты ханна баҕарар баар. Саха сиригэр туундараҕа, хайалар тэллэхтэринэн уонна тайҕаҕа олорор. 
Харахтара улахаттар, төбөтүн икки өттүгэр олоро сылдьар буолан сиэмэх кыыллартан куотан иһэн кэннин эмиэ көрөр. Кутуруга наһаа кылгас, түүтүн быыһыттан көстөр-көстүбэт. Кыһын мах-маҕан буолар, кулгааҕын эрэ төбөтө хара. Сайын көхсө хоҥордуҥу, ойоҕосторо бороҥнор, өрөҕөтө үрүҥ. Тыһыта уонна атыыра улахан уратылара суох, тыһыта арыый бөдөҥ буолар. Этин-сиинин уһуна 45-70 см, ыйааһына - 2-5 кг. Туундара куобаҕа бөдөҥ, тайҕа куобаҕа 3 кг дылы буолар.
Суолтата.
Айылҕаҕа сиэмэх кыылларга, көтөрдөргө аһылык буолар. Саха сиригэр бултаныллар көрүҥҥэ киирэр. Тириитин былыр киэҥник тутталлара, куобах суорҕан, бэргэһэ тиктэллэрэ. Атахтарын билигин да тыа ыала сиппиир курдук уонна оһох сыбыырга киистэ курдук туһаналлар.
Куобах култуураҕа суолтата.
Куобах куттаһа элбэх омукка номох буола сылдьар.
Куобах оҕотун сорох сирдэргэ "ньолох" уонна "ньооруоскай" диэн ааттыыллар.
Дьааҥыга олохтоох куобаҕы "дьүөлэкээн" диэн ааттыыллар.
Куралай. Куралай () - чөкчөҥөө бииһин ууһа.
Куртуйах. Куртуйах () - орто мас көтөрө. Атыыра арыый бөдөҥ, күөх толбонноох хара түүлээх, кутуругун анна маҥан, тыһыта - эбириэн бороҥ. Куртуйах атыыра кутуруга атын көтөрдөртөн ураты көрүҥнээх, тута араарыллар.
Тас көрүҥэ.
Тумса кылгас. Атыыра 49-58 см усталаах, 1,0 - 1,4 киилэ ыйааһыннаах буолар. Хааһа кыһыл.
Тыһыта эриэн түүлээх улар тыһытыгар майгыныыр гынан баран кынатыгар үрүҥ түүлээх.
Ууһааһына.
Куртуйах атыыра хас да тыһылаах буолар. Саас иссэр кэмигэр элбэх куртуйах биир сиргэ мустан, охсор. Ол кэмҥэ буоһаабыт тыһы 7-9 сымыыттанар. Оҕото ийэтин батыһар, сайын от быыһыгар саһар, күһүн отоҥҥо тахсар.
Курув. Курув (, сорохтор нууччалыы Куров дииллэр) — Польша дэриэбинэтэ, Люблинскай воеводствоҕа баар Курувcкай гмина киинэ. Курувка диэн өрүс үрдүгэр турар.Нэһилиэнньэтэ 2800 кэриҕэ киһи (2006).
Курув сиригэр дьон бастаан XII үйэҕэ олохсуйбуттар. 
1442 сыл тохсунньу 6 күнүттэн 1870 с. диэри куорат статустаах эбит.
16-с уйэҕэ кальвинистар биир түөлбэлээн олорбут сирдэринэн биллэр эбит.
1939 сыллаахха немецтэр кимэн киирэллэригэр буомбалааһынтан улаханнык эмсэҕэлээбит.
Өссө Курув генерал Войцех Ярузельскай төрөөбүт сиринэн биллэр (1923).
Хабдьы.  
Хабдьы эбэтэр куруппааскы, хабыйахаан () — биир сиргэ олохтоох көтөр. Туундараҕа да тайҕаҕа да үөскүүр. Туундараҕа үөскүүр туспа көрүҥ баар — хаккырыал (эбэтэр таас хабыдьыта, хара дьабадьы). 
Атын кууруссаҕа майгынныр көтөрдөртөн уратыта — кыһын сайын түүтүн өҥүн уларытыыта буолар. Кыһын мап-маҥан кутуругун төбөтө эрэ харалаах буолар. Атыыра сылга түөртэ, тыһыта - үстэ түүлүүр. 
Үөрүнэн сылдьар, саас эрэ, сымыыттыыр кэмигэр иккилии буолан хайдыһаллар. Сиргэ сылдьан аһыыр, элбэхтик көппөт. Иссэр кэмигэр атыыра уйаланар сирин дьорҕооттук көмүскүүр, кэрийэ көтө сылдьар. Бу кэмҥэ кини элбэх саҥалаах, айдааннаах. Хабдьы Саха сиригэр бултанар.
Уос номоҕуттан.
Бэрт былыр хабыйахаан, син атын көтөрдөр курдук, соҕуруу дойдуга баран кыстыыра эбитэ үһү. Ол гынан баран көтөрүнэн мөлтөх буолан, ити баран түһэр, ол баран сынньанар буолан, доҕор көтөрдөрүн айаннарын бытаардар. Ону абааһы көрөн, кинини биир күһүн соҕуруу илдьэ барбатахтар. Хабыйахаан кыс-тыы хаалбыт.
Сааһыгар көтөрдөр кэлэн көрбүттэрэ, хата, хабыйахааннара түүтэ-өҥө тупсубут, тыс этэрбэс кэппит, мэктиэтигэр хараҕа кытарыар диэри уойбут-топпут. Доҕотторун көрсөн баран эппит:
&lt;poem&gt;Хап, хап, хаап!
Хата, эһиги миигин
Хаалларан барбыккыт да,
Хата мин ханаччы уойдум буолбаат!&lt;/poem&gt;
Онтон ыла хабыйахаан куруук бу дойдуга кыстыыр буолбут.
Кутуйах. Кутуйах - кутуйахтар семействолара (лат. Muridae) — үүтүнэн иитиллээччи, кирээччилэр этэрээттэригэр киирэр. Түөрт подсемействоҕа арахсар. Онтон биирдэстэрэ - эмиэ кутуйахтар диэн ааттанар. Ол подсемействоҕа 519 кутуйах көрүҥэ киирэр. 
Этин уһуна 5 см (кырачаан кутуйах) 50 см диэри тиийэр, кутуруга 45 см дылы. Онно манна барытыгар бааллар, көрүҥнэрин үксэ — тропик уонна субтропик ойуурдарыгар баар.
Кутуйах халлаан хараҥарыыта уонна түүн сылдьар. Үүнээйи туораахтарынан, уонна сорохтор кыылынан аһылыктаналлар. Сорох көрүҥнэрэ киһи аттыгар олороллор (синтропнайдар) — дьиэ кутуйаҕа, сорох күтэрдэр. Сыл сылаас кэмигэр ууһууллар, киһи дьиэтигэр олорооччулар төгүрүк сыл ууһууллар.
Киhи таhыгар былыр-былыргыттан олорор кыыл.
Кырса. Кырса - ( эбэтэр ) туундараҕа үөскүүр ыттыҥы сиэмэх кыыл.
Тас көрүҥэ.
Тас көрүҥэ уонна улахана ханна үөскүүрүттэн улахан тутулуктаах.
Тарҕаныыта.
Урут Хотугу полушариеҕа барытыгар кэриэтэ баар буоллаҕына, билигин ареала улаханнык кыччаабыт.
Олорор сирдэрэ.
Кырса туундараҕа, лесостептарга үөскүүр.
Ууһааһына.
Үксүн бу кыыл моногамнай эбит. Тыһы уонна атыыр кырсалары кытта былырыын төрөөбүт оҕолоро эмиэ сылдьыһаллар эбит. Сорох маннык "дьиэ кэргэн" икки-үс буолан биир сиргэ олоруон сөп. Биир дьиэ эргэн сирэ 2-30 квадратнй килэмиэтэрэ буолар. Ас кордөөн киэҥ сиринэн кэрийэ слдьаллр эбит. Ууһуулларыгар биир сиргэ кэлэр үгэстээхтэр эбит. 
Тыһы кырса тиэчкэтэ кулун тутарга, муус устарга буолар. Атыырдар тыһыны былдьаһан охсуһаллар. 49-57 күнүнэн тыһы кырса төрүүр; 7-12 оҕолоох буолар. Атыыркырса оҕолорун көрсөр. Оҕолорун хараҕа 9-18 күҥҥэ аһыллар; сыл аҥаарынан уҥүохтарынан улахан кырса саҕа буолаллар. Эһиилигэр номнуо төрүүр кыахтаахта эрээри икки сыл буолан баран толору ситэллэр.
Хаһаайыстыбаннай суолтата.
Экосистемаҕа улахан оруолу оонньуур: мөлтөх, ыарыһах кыыллары суох оҥорон бултуур кыылларын популяциятын тупсарар. Үчүгэй көп түүлээҕин иһин бултанар уонна анал фермаларга иитиллэр.
Культуураҕа.
Хотугу сахалар уонна атын омуктар остуоруйаларын персонаһа.
Кыым (хаһыат). Кыым — нэдиэлэ аайы тахсар сахалыы тыллаах хаһыат.
Тирааһа — 29 300 кэриҥэ (2015). Кылаабынай редактор — Гаврильев И. И.
Өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар хаһыаты тарҕатар бары өрүтүн туһанан уһук хоту нэһилиэктэргэ тиийэ тарҕанар.
«Кыым» сүрүн соруга тыа сирэ сайдар тускулун, тыа хаһаайыстыбата атаҕар турарын, бэйэ салайыныыта кыһалҕалаах боппуруостарын быһаарарга бары күүһү-уоҕу уурар. Ону таһынан бырабыыталыстыба тутаах бырайыактарын сырдатыы чааһыгар күннэтэ күргүөмнээх үлэни ыытар.
Хаһыат муниципальнай тэриллиилэри кытары ыкса үлэлэһэр, ол курдук информациянан хааччыйыы өттүн ыытарга 12 улуус салалтатын кытта дуогабар түһэрсилиннэ.
Үөрэҕирии министиэристибэтин кытары иитии, үөрэхтээһин уонна чөл олоҕу өрө тутуу Судаарыстыбаннай бэлиитикэни сырдатыыга медиа бырайыактар оҥоһулуннулар.
Историята.
Бастаан хаһыат «Манчаары» диэн ааттанан 1921 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр тахсыбыта. Бастакы тэрийээччилэринэн Платон Ойуунускай, Максим Аммосов, Анемподист Софронов буолбуттара.
Икки сыл буолан баран үс киһилээх хамыыһыйа — ис дьыала наркома С. Аржаков, үөрэх наркома И. Винокурова уонна «Холбос» правлениетын чилиэнэ М. Попов — хаһыаты саҥа ааттыырга быһаарбыт — «Кыым». Сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар кинигэ уонна учуутал да тиийбэт кэмнэригэр «Кыым» хаһыат саха омугар уһулуччу оруолу ооннььообута. 
1931 сыл олунньу 12 күнүттэн "Кыым" сахалыы хаһыаттартан бастакыннан күн аайы тахсар буолбут.
Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр хаһыаты саха саллааттарыгар фроҥҥа ыыталлара, ийэ дойдуларын сахалыы тыына өйөбүл буолара, өстөөҕү үлтүрүтэргэ көмөлөспүтэ. 
Хаһыат Сойуус ыһыллар кэмигэр 1993 сыллаахха сабылла сылдьыбыта. Ол гынан баран сотору кэминэн 1994 сыллаахха Саха Сирин бастакы профессиональнай журналистката Федора Петровна Егорова бэйэтэ таһааран барбыта. Ил Түмэн депутаттара көмөлөспүттэрэ. 2004 сыллаахха Федора Петровна суох буолбутун кэннэ эмиэ ыарахан кэм саҕаламмыта — хаһыат сыл курдук кэмҥэ тахсыбакка турбута. 
Ол кэнниттэн «Ситим» медиа-группа эстафетаны туппута. Билигин «Кыым» сахалыы тахсар хаһыаттартан саамай элбэх тиражтаах хаһыат буола үүннэ, интэриниэккэ бэйэтэ саайтаах.
Редактордар.
«Манчаары» хаһыаккка.
Софронов Анемподист Иванович (1921)
«Кыым» хаһыакка.
1956—1962;
1967—1984)
Кыһыл табаһыт (хаһыат). Кыһыл табаһыт («Красный оленевод», «Колымская правда») диэн ааттаах Аллараа Халыма улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1953 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр тахсыбыт.
Кэбээйи улууһа. Кэбээйи улууһа — Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууһа. Киинэ — Сангаар бөһүөлэгэ. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1937 сыл муус устар 20 күнэ. Сирин иэнэ — 107,8 тыһ. кв.км. 
Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 334 км; уунан — 322 км; салгынынан — 240 км. 2002 с. биэрэпис көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 14178 киһи. Ол иһигэр үөс сиригэр 4,8; тыаларыгар — 9,4 тыһ. киһи олорор. Национальнай састааба: сахалар — 9209 киһи (64,95%); нууччалар — 3425 киһи (24,16%), эбээннэр — 809 киһи (5,71%); украиннар - 235 киһи(1,66%); эбэҥкилэр — 64 киһи (0,45%); атыттар — 436 киһи (3,07%).
Нэһилиэнньэтэ 1989 с. — 29,4 тыһ. киһи эбитэ, 2007 с. - 13541 киһи.
Улуус Республика киин өттүгэр тайаан сытар. Ньуура — дэхси да, хайалаах да сирдээх. Ол курдук хоту уонна хотугулуу илин өттүгэр Дьааҥы сис хайалара бааллар. Тохсунньу ыйга орто температура хайалаах өттүгэр -36 кыраадыстан хотоол сиригэр -40 кыраадыска диэри тымныы, от ыйыгар +10...+18 кыраадыс сылаас. Сыл устата илин өттүгэр 200-250 мм, оттон хайалаах өттүгэр 500-600 мм тиийэ сөҥүү түһэр. Улахан өрүстэрэ — Өлүөнэ уонна Бүлүү. Элбэх улахан күөллээх, олОртон саамай улаханнара — эмис соботунан аатырар Ньидьили.
Улууска кыһыл, үрүҥ көмүс, сибиньиэс, сыыҥка, газ, таас уонна бороҥ чох саппаастара, тутуу матырыйааллара бааллар.
Кэбээйи сиригэр-уотугар 13 муниципальнай тэриллии баар.
Улууска чоҕу уонна гаһы туһаҕа таһаарыы барар.
Тыа сирин үлэһиттэрэ таба, ынах, сылгы, килиэккэлээх кыыл иитиитинэн дьарыктаналлар. Тыа сирин
хаһаайыстыбатыгар туһаныллар сир кээмэйэ 59,2 га.
Кэрэйииттэр. Кэрэйииттэр диэн X-XII үү. Байкал күөл аттыгар олоро сылдьыбыт биистэр холбосторо. 
Казахтар ортолоругар баар керей бииhин кэрэйииттэри кытта биир төрүттээхтэрин учуонайдар саарбахтыыллар. Казахтар, ногайдар уонна каракалпактар ортолоругар баар ашамайлы бииhэ кэрэйииттэр удьуордара буолар. Каракалпактар ашамайлы биистэрин биир былыргы ууhунан саху аҕатын ууhа, олох соторутааҕыта диэри туспа аул буолан олорбут.
Кэрэйииттэр ааттарын этимологията.
Кэрэйииттэр ааттара монгол кэрэ суор диэн суолталаах тылыгар тахсар диэн буолар. Онон суор таҥаралаахтар диэн өйдүөххэ эмиэ сөп. Ол иhин Л.Л.Викторова кереиттэри түүр-шато кытай (хань) тылыттан тылбааhа «суор» диэн ааттаах бииhи кытта сибээстээбитэ. Сахаларга бөрө уонна суор Улуу Тойон уолаттара буолаллар диэн өйдөбүл баара. Хара ойууннар суор буолан хаhыытыыллара, өлбүт ойууннар ийэ куттара суор буолан көтөр диэн өйдөбүл баара. Кыргыhыы иннинэ сахалар «ойдоо, ойдоо» диэн суор хаhыытын түhэрэр үгэстээхтэрэ. Онон былыр суор саха төрүттэригэр тотем (ийэ кыыл) буоларын көрөбүт.
Кэрэйииттэр ааттарын хара диэн түүр тылыттан эмиэ таhаараллар. Холобур, Эуропа айанньыта Карпине э²ин айымньытыгар кереиттэр суохтар. Кинилэр оннуларыгар ханнык эрэ караниттар ахтыллаллар. Онон кэрэйииттэри харалар диэн эмиэ өйдүөххэ син. Абулгази диэн Хива XVII үйэтээҕи хана үлэтигэр кереиттэр ханнара хара уолаттардаах этэ ол иhин инник ааттаммыттар диэн үһүйээни суруйан хаалларбыт. 
Манна саха диэн тоҥус-маньдьуур тыллаахтарга хара диэн өйдөбүллээҕин ыйыахха син. Дьувэйни диэн XIII үйэтээҕи перс авторын үлэтигэр кэрэйииттэр уонна сакаиттар ханнара Тогрул Ван-ханы Чыҥыс Хаан былааhы ылыан иннинэ Монголияҕа сэриитин ахсаанынан уонна баайынан тэҥэ суох улуу баhылыгынан ааҕар. Манна көстөрүнэн, сакаиттар кэрэйииттэри кытта тэҥҥэ ахтыллаллар. Тогрул Ван-хан Тохтоо-Бокону үнтүрүтэн, мэркииттэр сирдэрин бэйэтин илигэр холбуу сылдьыбыта биллэр. Баҕар ол иhин Тогрул кэрэйииттэр эрэ ханнара буолбатах, меркииттэр (сакаиттар?) эмиэ аҕа баһылыктара аатырбыта буолаарай? 
Кэрэйииттэр дьиҥэр 1006 сылтан эрэ биллэллэр, кинилэр баhылыктара Маркуз (Марк диэнтэн) бэйэтин омугун кытта христианствоны ылбыт. Онон хата кэрэйиит (хэрээд монголлуу) диэн омук аата, кириэс диэн тылтан тахсар буолуон сөп. Ону кэрэйииттэр удьуордара буолар казахтарга баар керейдар, калмыктарга баар кереиттэр тамгалара кириэс буолара да көрдөрөр. Сахаҕа маны таhынан кэриэс диэн тыл баар. Онон саха төрүттэрэ христианствоны өссө төрүт дойдуларыгар олорон билэр буолуохтарын сөп.