mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Галибаров Юсуп Гайнуллинович. Галибаров Юсуп Гайнуллинович (олоҕун сыллара биллибэт) — Саха сиригэр Гражданскай сэрии саҕана үрүҥ бастаанньыттары тэрийсибит атыыһыт.
Галибаров Ю. Г. кимтэн-хантан төрүттээҕэ, хаһан төрөөбүтэ биллибэт. В. И. Пестерев «Амга в вихре гражданской» кинигэтигэр суруллубутунан кини 1904 сыллаахха ыраахтааҕы аармыйатыгар сулууспалаан баран эргиэнинэн-атыынан дьарыгырбыт. Алдан-Маайа улууһугар эргиммит, онно олорор нэһилиэнньэҕэ олус улахан сабыдыалламмыт. Байбыт-кыаҕырбыт.
1921 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайтан күрээбит военспец-офицердар кинини бэйэлэрин диэки тардыбыттар. Инньэ гынан Ю. Г. Галибаров үрүҥ повстанчествоны Саха сиригэр тэрийбит дьонтон биирдэстэринэн буолан тахсыбыта. Повстанчество кэнниттэн пепеляевщина да кинини тумнубатаҕа сэрэйиллэр.
Ю. Г. Галибаров омугунан татаар этэ. Сахатыйбыт татаар эбит буолуохтаах. Ааспыт ХХ үйэҕэ, 1982 сыллаахха Амматтан сылдьар биир 60-ча саастаах киһи сэһэнинэн Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии иннинэ Галибаровы биир Бэс Татаар диэн киһи арыгылаан баран кыыһырсан быһаҕынан анньан өлөрбүт. Ол Бэс Татаар уруккута кыһыл партизан эбит. Ол иһин буруйу-сэмэни ылбатах. Бу сэһэн кырдьык буоллаҕына, оччолорго урут сэбиэскэйи утарса сылдьыбыт дьоҥҥо сыһыан олус хаҕыс уонна кырыктаах эбит дииргэ сөптөөх.
Ю. Г. Галибаров олоҕун туһунан сиһилии сэһэн суох. Ол эрээри кини бэйэтин кэмигэр киэҥник биллэ-көстө сылдьыбыт киһи эбит.
Геллерт Болеслав. Геллерт Болеслав Степанович (хаһан, ханна төрөөбүтэ биллибэт – 1919 сыл ахсынньыта, Дьокуускай) — бэлиитикэ ыстатыйатынан Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт, Саха сиригэр 1917-19 сылларга буолбут сабыытыйаларга көхтөөхтүк кыттыбыт киһи: сиэмистибэ бэйэни салайыныытын кэмигэр Дьокуускай байыаннай гарнизонун хамандыыра, өрө турууну тэрийээччи, онтон кылгас кэмҥэ (өлөрүөхтэригэр диэри) Саха сирин кыһыл аармыйатын командующайа.
Ханна төрөөбүтэ биллибэт. Омугунан поляк диэн суруйаллара. Эсердэр партияларыгар сылдьыбыт. 1918-19 сыллардаахха Саха сирин Уобаластааҕы сэбиэтин сэриилэригэр дружинаны, этэрээти хамаандалаабыт. 1918 сыл сайыныгар Дьокуускайга быстах кэмҥэ былааһы былдьыы сылдьыбыт дьону (Совдеп диэн ааттанара, ол иһигэр бассабыыктары М. Аммосовы, П. Ойуунускайы) былаастан туоратыллыбыттарын кэннэ "Тайга" борохуотунан Саха сирин тас өттүгэр таһааралларыгар конвой хамандыыра . Ол кэмҥэ Центросибирь бассабыыктара Иркутскайтан Дьокуускайга күрээн иһэн Өлүөхүмэҕэ тутуллубуттарыгар, ол дьону харабыллаан испит Иван Стродтааҕы ытыллыыттан быыһабыт. Дьокуускайга байыаннай гарнизон тойоно. Колчак былааһа Омскайга эстибитин кэннэ кыһылларга көспүт, Дьокуускайга 1919 сыллаахха ахсынньы 14-15 түүнүгэр сиэмистибэ суулларыгар сүрүн оруолу ылбыт, бары хаайыылаахтары ол иһигэр бассабыыктары (Степан Аржаковтааҕы) хайыыттан босхолообут. Кыһыл аармыйа өрөбөлүүссүйэлии штаба тэриллэн холуобунай ыстатыйанан хаайыыга олорбут Х.А. Гладунов штаб начальнигынан талыллар, Геллерты Саха сирин Кыһыл аармыйатын командующайынан аныыллар. Ол эрээри, аҕыйах хонон баран Геллерти кыһыллар бэйэлэрэ кистээн өлөрбүттэрэ. Өлөрүүгэ Ф.Я.Лебедев - коммунистар-большевиктар партияларын бастакы баһылыга, Л.Л.Даниш - ревштаб чилиэнэ, Н.А.Романченко - кэлин байыаннай гарнизон хамандыыра быһаччы кыттыбыттар. 
Г.В. Никифоров – Манньыаттаах Уолун атаһа эбит. Аверинскай атыыһыт дьиэтэ умайбыт кэмигэр Манньыаттаах Уолугар ыалдьыттыы олорбут. Элбэх дьон мустан, аалыҥнаһан иһэллэрин Манньыаттаах Уола муодарҕаабытыгар Геллерт: «Гаврил Васильевич! Ити эйигин тутаары, өлөрөөрү иһэллэр! Куот!» - диэбит. Дьэ, онуоха Манньыаттаах Уола куоппут (С.П. Колосов оччолордооҕу событиелары көрбүт дьон кэпсээнин ахтыытыттан).
Ол туһунан бэркэ аһыйан: «Хаарыаннаах кыһыл командиры өлөрбүттэр!»- диэн хаһыакка суруйбуттара эбитэ үһү. Оччолордооҕу ынырык быһыыны истибит, онтон бэркиһээбит-кэлэйбит Колосов С.П. маннык сэһэргиирэ: «Геллерт олус күүстээх киһи эбитэ үһү. Кыайыахпыт суоҕа диэн албыннаан соҕотох кэлбитин хаһыа да буолан өлөрөн баран икки хараҕын оннугар ынах муостарын батары анньан баран Эт Баһаарын иннигэр илин диэки хайыһыннаран олордон кэбиспиттэрэ олус ынырыга дииллэрэ. Ама да Геллерт буолбутун иһин!» - диэн. Б. Геллерт туһунан сэбиэскэй кэмҥэ үчүгэйи тугу да суруйбатахтара. Арыгы, самогон оҥорооччу, бандьыыт аҥардаах киһи этэ диэн.
IP аадырыс. IP аадырыс ("айпи-аадырыс", диэн кылгатыллыбыта) — IP боротокуолугар көмпүүтэр ситимин түмүгүн аадырыһа.
Холо, тэрил. Холо — кэрдиистэрдээх харыс курдук уһун-синньигэс мас. Ох сааннан ытарга туттуллар, ытар сыалыҥ ырааҕыттан көрөн холоон туһаайарга.
Айа туруорарга эмиэ туттуллар. Онно ханнык кыылга иитэргиттэн холоон айа туһаайыытын туруораҕын.
Айа. Айа - булка туттуллар тэрил. ох саа курдук оноҕос тэбэр. Тиит киилиттэн оҥоһуллар уонна биир мастан турар, ох сааттан уратыта: модьу систээх, уустуга суох. Куобахтан тайахха тиийэ бултууллар эбит айаннан. Оноҕоһо сытыы тимир ырбалаах буолар.
Варгасов Михаил Иванович. Варгасов Михаил Иванович (1895 – биллибэт) - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа Урүҥ аармыйа подполковнига.
1895 сыллаахха Акмолинскай уобалас (Казахстан) Петропавловскай куоратыгар төрөөбүт. Кэргэннээх эбит. Рабочайдартан төрүттээх. Ыраахтааҕы армиятыгар подпоручик, Үрүҥ Армияҕа – подполковник.
Подполковник М.И. Варгасов 1922-23 сылларга Пепеляев генерал дружинатыгар холбоһон Саха сиригэр кэлбитэ. Амма Солобуодатын ылан баран Пепеляев Варгасовы Амма уонна Чурапчы икки ардыларынан ыыппыта. Варгасов сахалар кыра партизанскай этэрээттэрин хомуйан 110 саллааттаах батальон тэрийбитэ. Кини этэрээтин соруга диэн Чурапчытааҕы Курашов этэрээтэ Ракитин уонна Пепеляев этэрээттэригэр кэтэхтэриттэн саба түспэтин хааччыйыы этэ. Варгасов этэрээтэ төһө да сотору кэминэн ыһыллан хааллар бу сорудаҕы маҥнай утаа үчүгэйдик толорбута.
Пепеляев Айааҥҥа чугуйбутун кэннэ Варгасов эмиэ чугуйбута. Вострецов этэрээтэ Пепеляевы бэриннэрэригэр Варгасов посредник буолбута. Ол аата Варгасов Вострецовка көмөлөспүтэ. Ол үтүөтэ аахсыллыбыт буолуон сөп. М.И. Варгасов 1924 сыллаахха Читааҕа 5-с Армия трибуналыгар сууттанарыгар 29 саастааҕа. 
Варгасов кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.
Мандарин. Мандарин диэн фрукта арааһа. Апельсиҥҥа сыһаннах гынан баран бытархай уонна ыраастыыга чэпчэки.
Клавиатура. Көмпүүтэр клавиатурата (кылабатыырата) — бэлиэлэри (буукубалары, сыыппаралары, сурук бэлиэлэрин эҥин) көмпүүтэргэ киллэрэргэ туттуллар.
Клавиатура көрүҥнэрэ элбэх. QWERTY клавиатура олус тарҕатыллыбыт. Оннук печатнай машинка клавиатуратыгар наар туттуллар буукубалары баттыырга бэйэ бэйэлэригэр мэһэйдээбэт курдук айыллыбыт. Билигин хайдах даҕаны бэйэ бэйэтигэр мэһэйдээбэтин даҕаны номнуо традиция курдук хаалбыта. QWERTY диэн бастакы 6 буукуба (үөһээҥҥи строкаҕа) аатынан ааттанар. Өссө араас клавиатура раскладкалара бааллар — Дворак уонна да атын.
Күндүлүн. Күндүлүн, Попов Николай Иннокентьевич - кыраайы үөрэтээччи, суруналыыс, Усуйаана улууһун устуоруйатын үөрэтээччи.
Күндүлүн 3 дөкүмүөҥҥэ олоҕурбут публицистика кинигэтин ааптара. Ону таһынан уонтан тахса кинигэ тахсарыгар кыттыспыта, икки сүүс кэриҥэ ыстатыйаны өрөспүүбүлүкэ хаһыттарыгар таһаартарбыта.
Стрижев Пётр Иннокентьевич. Стрижев Пётр Иннокентьевич (1874-биллибэт) - Усуйаанаттан төрүттээх айанньыт, Хотугу муустаах байҕал чинчийээччитэ, Э.Толль уонна Александр Колчак эспэдииссийэлэрин кыттыылааҕа.
Толль Эдуард Васильевич. Барон Эдуа́рд Васи́льевич Толль (; 1858, Ревель, — 1902, сураҕа суох сүппүт) — нуучча геолога, Арктика чинчийээччитэ.
Олоҕун олуктара.
Остзей ниэмэстэриттэн төрүттээх, барон титуллаах этэ. Ревель (билигин Таллинн) куоракка төрөөбүтэ. Онно оскуоланы бүтэрбитэ. Дьиэ кэргэн аҕалара өлбүтүн кэннэ 1872 сыллаахха Дерпт (билигин Тарту куоракка) көспүтэ, Эдуард онно Дерпт университетын естественно-историческай факультетыгар киирбитэ. Минералогияны, геологияны, ботаниканы, зоологияны, медицинэни үөрэппитэ.
Бастакы эспэдииссийэтигэр Хотугу Африка кытылын таһыгар сылдьыбыта. Алжиир уонна Балеар арыыларын фаунатын, флоратын, геологиятын үөрэппитэ. Төннөн баран Дерптка зоологияҕа кандидат диссертациятын көмүскээбитэ, университекка хаалларыллыбыта.
Толль үлэтин аатырбыт полярник А. А. Бунге сэргээбитэ. Саҥа Сибиир арыыларыгар эспэдииссийэҕэ ыҥырбыта. 1885 сыл кулун тутарыгар уонна муус устарыгар Дьааҥы өрүс устун 400 километры устан Толль Верхоянскайга кэлбитэ. Матырыйаал хомуйан баран Хаһаачыйаҕа төннүбүтэ онтон Саҥа Сибиир арыыларыгар тиийбитэ.
Промилле. Проми́лле ( — тыһыынчаҕа) — тыһыынча гыммыт биирэ, бырыһыан 1/10. бэлиэнэн бэлиэтэнэр. Туох эрэ тыһыынча гыммыт өлүүскэлэрин ааҕарга туттуллар. Бэлиэтэ судургу дробунан суруйууттан тахсыбыт: 27/1000 → 27‰; нуулун ахсаана (3 нуул) 1000 чыыһылаҕа баар нууллар ахсааннарыгар сөп түбэһэр. Windows систиэмэтигэр бэлиэни маннык суруйуохха сөп Alt-0137: NumLock холбонон турдаҕына хаҥас Alt тимэҕи баттаан туран клавиатуура аттарыытын сыыппара блогар 0137 сыыппаралары суруйуллар.
Киилэнэн ааҕыллыбыт маасса промилета граамынан ааҕыллыбыкка тэҥнэһэр. Оттон тоннанан ааҕыллыбыт маасса — киилэнэн буолар.
Туттуллуута.
Үгэс курдук промилленан бэлиэтэнэр кээмэйдэр бааллар.
Холобур, уу тууһа (11 ‰ туустаах диэн буоллаҕына, уу маассатыттан 0,011 туус буолар, ол эбэтэр 1 кг ууга 11 г туус).
Киһи хааныгар алкоголь концентрацията (итирбитин кээмэйэ) эмиэ үксүн промилленан суруллар.
Бырыһыан. Бырыһыан ( - сүүскэ) — сүүс гыммыт биир өлүүскэтэ. бэлиэнэн бэлиэтэнэр. Туох эрэ өлүүскэтин көрдөрөргө туттуллар. Холобур, 500 киилэттэн 17 % диэн 5 киилэлээх 17 өлүүскэтэ, ол аата 85 кг. Маннык эмиэ туттуохха сөп: 500 киилэ 200 бырыһыана 1000 кг тэҥнэһэр.
Абунданция. Абунданция ( — уйгу, быйаҥ, өлгөм), өссө Абундия, Габона, Фулла диэн ааттарынан биллэр —- былыргы риимляннарга уйгу-быйаҥ таҥарата, ас-үөл, көмүс тохто турар муоһун тутан турар курдук ойууланар этэ. Церера аргыһа.
Брокгауз уонна Ефрон энциклопедия-тылдьыттара. Брокгауз уонна Ефрон Энциклопедическэй тылдьыта (ЭСБЕ) — Арассыыйа Импиэрийэтигэр нууччалыы тахса сылдьыбыт универсаал энциклопедия.
1890—1907 сылларга Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон (Петербург) аакциялаах кинигэ кыһатын уопсастыбата таһаарбыт. Икки барылынан тахса сылдьыбыт — 41 сүрүн уонна 2 эбии туомнаах (тирааһын аҕыйах өттө) уонна 82 сүрүн уонна 4 эбии туом аҥаардаах.
Бастакы 8 кинигэ (туом аҥара) И. Е. Андреевскэй эрэдээксийэтинэн, аттытар — К. К. Арсеньев уонна Ф. Ф. Петрушевскай эрэдээксийэлэринэн тахсыбыта. Энциклопедияҕа 121 240 ыстатыйалаах, 7800 ойуулаах уонна 235 каарталаах.
1899—1902 сылларга «Брокгауз уонна Ефрон Дьоҕус энциклопедия-тылдьыттара» (МЭСБЕ) (3 туомнаах); 1907—1909 сылларга кини иккис 4 туомнаах таһаарыыта тахсыбыта.
1911—1916 сылларга «Саҥа энциклопедия-тылдьыт» (НЭС) тахсыбыта (былааннаммыт 48 туомтан 29-һа тахсыбыта, тиһэх тыл — «Отто»).
Creative Commons. Creative Commons (произносится: или ['kɔmənz] — «криэ́йтив ка́мэнс» или «ко́мэнс»), сокращённо CC ( — «си-си́») — некоммерческая организация, которая создала бесплатные для использования типовые договоры — свободные и несвободные публичные лицензии, с помощью которых авторы и правообладатели могут выразить свою волю и распространять свои произведения более широко и свободно, а потребители контента более просто и легко пользоваться этими произведениями.
Саина. Екатерина Саввинова–Саина — Саха сирин үтүөлээх артыыһа. "Здравствуй, Якутск" (1997) ырыатынан киэҥ биһирэбили ылбыта.
Олоҕун олуктара.
1971 с. от ыйын 17 күнүгэр Булуҥ улууһун Күһүр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ ансаамбыл дирижера, аҕата саксафоҥҥа, кларнетка оонньуур муусука учуутала.
Айар үлэтэ.
Саха эстрадатыгар 15 сыл тухары 4 альбом, 2 видеоклип уонна документальнай киинэ таһаарбыта. 
Репертуарыгар 20 араас омук тылынан 200-чэкэ ырыалардаах (сахалыы, нууччалыы, эбээннии, эбэҥкилии, долганныы, чукоткалыы, юкагирдыы, дьоппуоннуу, бүрээттии, монгуоллуу, казахтыы, кэриэйдии, украинскайдыы, английскайдыы, францзускайдыы, хиндилыы, болгарскайдыы, итальянскайдыы, испанскайдыы, грузинскайдыы).
Фортепианаҕа, хомуска уонна да атын саха инструменнарыгар оонньуур.
Канаадаҕа олохсуйан олорор, 2024 сыллаахха гражданство ылбыта.
Эклиптика. Экли́птика (от , — Күн өлүүтэ), халлааҥҥа Күн сыллааҕы эргийиитин суола. Аныгы быһаарыы — халлааны быһа охсор Сир—Ый барицентрын хаптала.
Эклиптика зодиак сулустарын бөлөҕүнэн уонна Змееносец сулус бөлөҕүнэн ааһар.
Улахан (арыы). Улахан (бур. "Ольхон", нучч. "Ольхон", эбэҥ. "Олхуун", эбээн."Олхуон"), Бүрээтийэҕэ киирэр, Байкаалга баар бөдөҥ арыы, урукку аата "Өлүү хонуута" буолуон сөп. Кэнники кэмҥэ туризм сайдан эрэр сирэ. 8 дэриэбинэлээх. 
Айылҕа.
Ольхоҥҥа элбэх ландшафт баар: манна куурда-куурда дириҥник үүммүт, сайын үүммүт кумахтаах пляжтар; «дүмнэри, булгунньахтары уонна Тиит боруодаларын кытылларынан үүммүт хойуу Тиит эбирдээх хойуу Тиит эбирдээх (олох да суоҕун кэриэтэ), рейтовай харыйа; кытаанах мрамор таастара; бадараан, араас уулаах үүнээйилэрдээх.
Туризм уонна транспорт.
Арыылаах сайын Россия араас регионнарыттан уонна тас дойдулартан турист сылдьар. Живописнай бухаактарга балаакканан туруохха сөп, уу атырдьах ыйыгар ордук сылыйар (+18 °C). Арҕаа кытылга, Хужир бөһүөлэгиттэн 10 километр тэйиччи сытар, айанньыттарга Хаандыга күөлүн аттыгар, биир ааттаах туристическай база турар. Арыыга кутталлаах кыыл- сүөл, энцефалит чыскылара суох. Ольхон территорията заповедность уонна манна олоро сылдьан арыы тыатыгар көҥүл ылыахха наада.
Арыыга киирии сахюрт сэлиэнньэтиттэн «МРС- остров Ольхон» паром сырыыта олохтонор. Билигин үс паром үлэлиир — дьоҕус «суолдьут» (5-6 массыына) уонна улахан — «Ольхон аана» уонна 17- ча массыына сылдьар «Семен Батагаев». Сайылыкка чааһы быһа интервалы кытта үлэлиир. Өрүһү туорааһыҥҥа үгүс чаастаах автомассыыналар мунньулуннулар. Уочараты ааһан орто бириэмэ 3 чаас кэриҥэ, ол гынан баран, күүтүллүбэтэх быһыыга- майгыга (биир парому алдьатыы) сууккаҕа диэри тардыллыан сөп. Кыһын паром сырыытын оннугар мууһу кэбирэтэр.
Дьону туоратыы кэмигэр «Хивус»салгынынан катерынан оҥоһуллар. Аны сайылыкка Арыыга Иркутскай — Северо- Загли «теплоход (»Комет «теплоход, Иркутскай — Уус- Баргузин (»Баргузин " теплоход, тохтобул арыыга — югу- ка пляжка) тиийиэххэ сөп.
2018 сылтан Ольхону Иркутскай-Хужир маршрутунан дьоҕус авиация рейстэрин сөргүтэн, ол эбэтэр Ан- 28 уонна Л- 410 самолеттарынан авиакомпания күүһүн толорор. Бу авиахампаанньа эмиэ арыыга олорор площадка тиксэр.
Мааччыйа. Мааччыйа (нучч. "Маччия"), улахан сэттэ күөлтэн турар система, тектоническай төрүттээх. Аллараа Бэстээхтэн 3 км тэйиччи хоту диэки сытар. Курорт сир. Элбэх тыа һаппааһа баар. Ол эбэтэр Мэнэ-Ханалас 40% маһа баар.
Саһархай байҕал. Саһархай байҕал (биир тарҕаммыт аата "Араҕас байҕал"), улахан байҕал Кытай уонна Кэриэйэ тумул арыыта икки ардыгар баар, кыратык Тайвань уонна Дьоппуон (Рүкү, Сикоку) арыыларын таарыйар. Улахан элбэх нэһилиэнньэлээх регион байҕала, онон сибээстээн экологийатын туруга мөлтөх. Улахан курорт: Вэйхай, Циндао (Кытай), Сеул (Инчхон), Кванджу, Пусан (Соҕуруу Кэриэйэ). Саһархай байҕал ордук улахан арыыта - Чеджудо. Туризм сайдыбыт сирэ.
Кэм кута. Кэм кута ("Zeitgeist", "Дух Времени" ол эбэтэр "Кэм кута"), Аан дойду үрдүнэн ынырыктаахай шок аҕалбыт киинэ, 163 судаарыстыбаларга көрүллэргэ бобуллубут киинэ (олор ахсааннарыгар АХШка, Саха Сиригэр, Арассыыйаҕа) уонна 132 дойдуларга экстремисткэй курдук көрүллэр. 350 тылларга тылбаастаммыт киинэ (олор ахсааннарыгар нууччалыы уонна сахалыы). Киинэ ааптара - Петер Дьозеф (Питер Джозеф). 
Сүжета.
Кэм кута киинэ этэринэн аан дойду дьоно барыта албынна олорор, дьиннээҕинэн аан дойду президеннэрэ, тойотторо бары биир киһиэхэ бас билинэллэр. Ол барыларын бас билэр киһи сэриини, терагы, бааны, расовай национал хамсааһыны, финансовай кризиһы, итэҕэли кини айбыт, ону акаары дьон итэҕэйэр. Дьиннээҕинэн Икки Аан Дойду сэриитэ харчы инниттэн барбыт. Барыта дьон олоҕо сымыйа диэн. Теракт норуоту түмэр биир способ буолар диэн...
Каннын. Каннын ("Ханнын"), Соҕуруу Кэриэйэҕэ баар куорат, улахан порт уонна курорт куорат, Дьоппуон муората баар сирэ. Улахан 90 км ыраас кумах пляжтардаах, онон сөтүөлүүргэ 10 бастыҥ курортарга киирэр. Дьонун ахсаана 300 тыһ курдук. Элбэх сахалар диаспоралара баар.
Pussy Riot. Pussy Riot (Пуусси Раайот, «Куоска утарылаһыыта» диэн тылбаастыахха сөп, "патриот" диэн тылы кытта дьүөрэлиир дьон эмиэ бааллар), феминизмы өрө тутар Арассыыйа панк-рок-бөлөҕө, дьон тоҕуоруһар сирдэригэр болҕомтону тардар араас ааксыйалары ыыталларынан биллэллэр.
Pussy Riot Москуба метротун станцияларыгар, троллейбус үрдүгэр, полиция силиэстийэлиир изоляторыгар, Кыһыл болуоссакка уонна Киристиэс храамыгар ааксыйалары оҥорбуттара.
Бөлөх састааба чуолкайа суох. Сорох ааксыйаларыгар 8 киһи кыттар. Ону таһынан ааксыйаҕа быһа кыттыбат кыттааччылар бааллар дииллэр. 2012 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Киристиэс храамыгар оҥорбут ааксыйаларын иһин күлүгээннээһиҥҥэ уонна таҥараны итэҕэйээччилэри өһүргэтиигэ күтүрээн үс эдэр дьахтары (Надежда Толоконникова, Мария Алёхина, Екатерина Самуцевич) тутан хаайбыттара. Билигин суут бара турар. Бастаан бөлөххө уонна ааксыйаҕа кыттыбыттарын мэлдьэһэллэр этэ, онтон суут кэмигэр уонна тиһэх тылларыгар кыттыбыттарын бигэргэттилэр.
Бөлөх кыттааччылара ааксыйа кэмигэр харахтара уонна айахтара эрэ көстөр балаклава диэн баайыы бэргэһэ кэтэллэр.
Дьахтар бырааба кэһиллиитин, уопсастыбаҕа олохсуйбут дьахтары баттыыр үгэстэри утары охсуһабыт дииллэр. Дьахтары атаҕастааһыны авторитарнай былаас өйүүр диэн санаанан салайтаран Арассыыйа билиҥҥи былааһын уонна чуолаан бэрэсидьиэн Путины утарар тыллаах ырыалары ыллыыллар.
Манньыаттаах Баһылай. Никифоров Василий Сергеевич - Манньыаттаах Баһылай (1848-1915) - аатырбыт саха баайа, меценаат. 
Туокай Сэргэй диэн Мэҥэ баайын үс уолаттарыттан биирдэстэрэ. Бу уолаттар XIX үйэ 70 — 80 сылларыгар бастаан сүөһү иититинэн, онтон сыыйа түүлээҕинэн эргинэн барбыттара. 2-с гильдиялаах атыыһытттар буолбуттара: Атыыһыт Байбал, Харчы Бүөтүр. 20-30-ча сыл тухары эргиэн-урбаан (бизнес) эйгэтиттэн тэйбэтэхтэр.
Хаччы Бүөтүр өлөрүгэр баайын, малын уонна банк билиэттэрин кэргэнигэр уонна ини-биилэригэр барыларыгар тэҥник үллэрбитэ үһү.
Манньыаттаах Баһылай нэһилиэгэр кинээстээбит, нэһилиэк дьаһааҕын (нолуогун) бэйэтэ төлүү олорбут, кэлин уола I гильдиялаах атыыһыт Г.В.Никифоров-Манньыаттаах уола төлүүр эбит. Онон Тыыллымалар дьаһаах кыһарҕанын билбэккэ нус-хас олорбуттар. Оҕонньор сүөһү иитэрэ, II-с гильдия быраабынан эргинэрэ. "Н.А.Авренскай уонна К" дьиэтигэр 30 тыыһынча солкуобай уган ол барыыһыттан туһанара.
Баһылай—Манньыаттаах бэйэтэ 1915 с. тумуулаан өлбүтэ. Уолугар, сиэннэринэр 70 тыыһынча солкуобай харчы, малы хаалларбыт. Мэҥэ Хаҥаласка билигин Аһыкай алааһа диэн сиргэ Манньыаттаах уҥуоҕа баар диэн буолар. Бу алаас Манньыаттаах сайылыга үһү. 
В.С. Никифоров-Манньыаттаах 1858 с. балаҕан ыйыгар толоруллубут "Ревизкэй сказка" суруллубутунан 10 саастаах, аҕата Сергей Никифоров-Түөкэй Сэргэй 56 саастаах, убайдара Николай - 32, Петр - 28, Павел - 22, Николай -12 саастаахтар, ону таһынан 2 кыыс, онон Түөкэй Сэргэй 7 оҕолоох эбит. 1872с. кини 5 тыыһынча солкуобайы уобалас казнатыгар уган, нэһилиэк нолуогун төлөөбүт, 1913 Г.В. Никифоров 2 тыыһынча солкуобайы эбэн биэрбит.
Кини уола Гавриил 1-кы гильдиялаах атыыһыт буолбута, Коммерция Ытык туора урдуһун (инородец) аатын ылбыта, Император дворун сүбэһитэ ааттааҕа, эмиэ аҕатын курдук меценаат, саха чаҕылхай интеллигеннэриттэн биирдэстэрэ этэ.
Галаактика. Галаактика ( — «Үүт суол» (Халлаан сиигин былыргы гириэктэр уонна нууччалар инньэ дииллэр этэ) диэнтэн тахсар) — сулустар, гаас, сулус быылын уонна көстүбэт маасса сүүнэ улахан түмүллүүтэ. 
Халлаан Сииктээҕэр Андромеда галактика диэн саамай чугас улахан галаактика.
Брюс Пэрри. Брюс Пэрри (Bruce Parry), Англия BBC канаалын репортёра, уруккута байыаннай. Саха Сирин устан биллэрбит киhи.
Молотков Егор Михайлович. Молотков Егор Михайлович (1855 - 1926) саха бөлүһүөгэ.
1855 сыллаахха Ньүүйэ улууһун Татакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1907 - 1913 сыллардаахха Хочо улууһун кулубата этэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"Макаров Д.С. "О якутском философе Молоткове Егоре Михайловиче"." Дьокуускай "Сайдам" 2009.
Сокорутова Наталия Даниловна. Сокорутова Наталия Даниловна (1880—1973) — биллиилээх саха отоһута.
Өлүөхүмэ улууһун Токко сэлиэнньэтигэр олорбута. Киэҥник биллибит отоһут, илбииһит. Дьону илиитинэн илбийэн эмтиирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
"* Макаров Д. С. Народная мудрость. Знания и представления". — Дьокуускай: Сайдам, 2009.
Макаров Дмитрий Степанович. Макаров Дмитрий Степанович (1917—1994), философия билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара.
1917 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Д. С. Макаров биографиятыттан.
Философ 1917 с. балаҕан ыйын 4 күнүгэр юиэс оҕолоох, үөрэҕэ суох Степан Васильевич Макаровтаах диэн ыалга төрөөбүтэ. Кыаммат-түгэммэт ыаллар уоллара аҕатын көҥүллээһининэн 10 саастааҕар оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Кылаастан кылааһы тулуппакка дабаййан, Чурапчытааҕы педучилищены туйгуннук бүтэрэн, велосипедынан наҕараадаламмыта.
Оройуон үэрэҕин салаатын инспектора буолбут киһи велосипедынан нэһилиэк оскуолаларын кэрийтэлээн улэ бөҕотүн ыытарын кырдьаҕастар соторутааҕыта диэри иһирэхтик кэпсээн оҥостор этилэр.
Дьокуускайдааҕы пединститукка студенныы сылдьан Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ ыҥырыллан барбыта. Ураллааҕы байыаннай уокурук байыаннай-политическай уонна Сорочинскай куоракка баар зенитнэй-пулеметнай училищеларыгар аналлаах курстары “туйгуннук” бүтэртээн, дьиҥнээх байыаннай специалист, офицер буолбута. Стрелковай рота командирын солбуйаааччытынан, зенитнэй-пулеметнай взвод командирынан уоттаах сэрии Польшаҕа бүтүөр диэри кыргыспыта.
1946 с. сэрииттэн төннөөт, пединституту эмиэ туйгуннук үэрэнэн бүтэрбитэ. Фҕыс сыл кэриҥэ партия уобаластааҕы комитетыгар лектордаан Саха сирин уһаты-туора сыыйбыта. Онтон Үрдүкү партийнай оскуола аспирантуратыгар (оччотооҕуга 4 сыллаах этэ) кандидатскай дессертациятын көмүскээбитэ. Ону бүгүҥҥү хараҕынан көрөн аахтаххына даҕаны таһымнаахтык суруллубут үлэ эбит диэн астынаҕын. Ити кэмтэн 30-ча сыл тохтоло суох университекка элбэх көлүөнэ студеннары үөрэппитэ. Философия тус-туспа салааларыгар, диалектическай уонна историческай материализмҥа, философия историятыгар уонна атеизмҥа. Лекциялара хайаатар да уратыллах буолаллар этэ: дириҥнэринэн, киһи болҕомтотун тардалларынан. Үөрэтэригэр мэлдьи чэбэрдик, чочуонайдык туттан-хаптан кэлээччи, уҥуохтаах, ыаммат сэбэрэтэ кинини муостан чочуллубут курдук оҥороро, оттон ойоҕуһуттан улуу французскай философ Д. Дидрону санатара…
Решетников Петр Михайлович. Решетников Петр Михайлович (24.06.1915—09.09.1960) — Саха тыйаатырын артыыһа, киинэ артыыһа. 
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара.
Кыыһа — Решетникова Аиза Петровна (10.02.1945), пианист, Россия үтүөлээх артыыһа. 
Айар үлэтэ.
Маҥнайгы оруола Алешка М. Горькай «Олох түгэҕэр» драматыгар.
Петр Михайлович 28 сыл устата барытын ааҕан көрдөххө, 103 песаҕа, 130 араас оруолу оонньообута. 
Ол иһинэн: сахалыы — оригинальнай 41 пьесаҕа 63 оруолу:
Классическай (нуучча уонна да атын омуктар) — 17 пьесаҕа 21 оруолу:
Советскай — 45 пьесаҕа 46 оруолу.
Ону таһынан сүүрбэччэ араас пьесалары режиссердаан сценаҕа туруорбута радионан биэрбитэ.
1955 сыллаахха «Ленфильмҥа» сахалартан биир бастакынан Саха Сирин туһунан, Н. Брянцев сэһэнинэн, «Следы на снегу» уус-уран киинэҕэ уһуллубута. Быкадыров диэн саха булчутун оруолун оонньообут.
Өссө маны көр.
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Саха сирин омуктарын музыкатын уонна фольклорун түмэлэ. Саха сирин норуоттарын музыкатын уонна фольклорун түмэлэ — Саха сиригэр олохтоох омуктар музыкальнай култуураларын көрдөрөр, чинчийэр түмэл. Дьокуускай куоракка баар.
Төрүттэниитэ, сайдыыта.
1991 сыл олунньу 21 күнүгэр Саха сиригэр биллэр музыковед Аиза Петровна Решетниква көҕүлээһининэн төрүттэммитэ. Бастаан Эргэ Куоракка ол саҕана хуор дьиэтигэр баара. Билигин Еиров уулссатыгар Хомус түмэлин кытта биир дьиэҕэ баар. Дириэктэринэн Аиза Решетникова үлэлиир.
Оҕустар харсыһыылара (оонньуу). Оҕустар харсыһыылара — саха оонньуута.
Сиргэ сурааһын тардаллар, икки оҕо ол сурааһын нөҥүө-маҥаа аттаан утарыта төбөлөрүнэн даҕайсан тураллар уонна бэйэ бэйэлэрин оройдорунан, сүүстэринэн, саннылларынан үтүһэн сурааһынтан тэйитэ сатыыллар. Хайалара эрэ утарылаһааччытын лаппа тэйиччи үтэн илтэҕинэ (1,5 м кэриҥэ) кыайбытынан ааҕыллар. Харсыһааччылар эмискэ төбөҕө түһүө суохтаахтар
Тоҕус былас суһуоҕу өрүү (оонньуу). Тоҕус былас суһуоҕу өрүү - саха оонньуута.
Бөлөҕүнэн оонньууллар. 27 сүүмэх сиэли эбэтэр быаны уһуктарыттан биир үрдүктээх сиргэ ыйаан кэбиһэллэр. Бөлөх кыттыылаахтара тэйиччи тураллар, уонна чэ дииллэрин кытта биирдии-биирдии сүүрэн тиийэн ол сүүмэхтэри өрөллөр. Ханнык бөлөх түргэнник уонна үчүгэйдик, кытаанахтык өрбүтэ кыайыылаах тахсар