mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Копырин Николай Захарович. Копырин Николай Захарович (1923-2011) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, филология номуукатын хандьыдаата, литературовед, критик. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Ахсынньы 5 күнүгэр 1923 сыллаахха Уус-Алдан Өнөрүгэр төрөөбүтэ. 1953 с. Саха педагогическай институтун филология факультетын бүтэрбитэ. 1961 сылга диэри аҕыс кылаастаах оскуолаҕа учууталынан уонна дириэктэринэн үлэлээбитэ.
1963 сылтан Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутугар улэлиир (билиҥҥитэ Гуманитарнай чинчийэр институт). 1968 сыллаахха "Поэтическое творчество С.Р. Кулачикова-Элляя" тиэмэҕэ кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ. 1982 с. "Литература народов СССР" диэн идэҕэ старший научный сотрудник аата иҥэриллибитэ.
Копырин алта монография уонна научнай-популярнай ыстатыйалар биэс хомуурунньуктарын ааптара. "Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара" диэн үлэтэ (сахалыы уонна нуччалыы тахсыбыта) омук тылынан дьүһүйүүтүн уратыларын ырытар. 
Н. 3. Копырин саха суруйааччыларын уонна уопсастыбаннай диэйэтэллэрин үтүө ааттарын сөргүтүүгэ үлэлээбитэ. 1996 с. «В.В. Никифоров-Күлүмнүүр» диэн саха литератууратын төрүттээчилэртэн биирдэстэрин туһунан монографияны таһаарбыта. 1999 с. «Н.Н.Павлов-Тыаhыт» диэн үлэтин бэчээттэппитэ. Манна саха литератууратыгар, ноуукатыгар уонна култууратыгар биллэр-көстөр суолу хаалларбыт, аанньа ахтыллыбатах прозаик, литератуура криитигэ, тылбаасчыт, лексикограф Павлов-Тыаһыт туһунан суруйбута.
Учуонай олоҕун тиһэх сылларыгар дылы үлэлээбитэ. «Литература Якутии на современном этапе, 1980-1990-е гг.» диэн 2002 сыллаахха тахсыбыт хомуурунньукка киирбит уочаркатыгар аныгы поэзия уратыларын, хайысхаларын, тосхоллорун көрдөрбүтэ. 
Н. З. Копырин өрөспүүбүлүкэ биир биллэр публицииһэ этэ. Сиэр-майгы, чэгиэн олох, бэйэҕэ уонна тулалыыр дьоҥҥо эппиэтинэстээх сыһыан туһунан 200-тэн тахса ыстатыйаны бэчээттэппитэ.
«Кавкааһы көмүскэл иһин», «Варшааваны босхолооһун иһин», «Берлиини ылыы иһин», «Германияны кыайыы иһин», мэтээллэринэн, орденом «Аҕа Дойду Улуу сэриитин» уордьанын II истиэпэнинэн наҕараадаламмыта. 
Учуонай 2011 сыл сайыныгар суох буолбута.
Ботуруон. Ботуруон (унитарнай ботуруон) - биирдэ (биир сырыынан) иитиллэр саа сэбэ. Унитарнай диэн ааттанар (лат. "Unitas" - биир кэлим) ботуруон түөрт бииргэ холбломмут компоненнартан турар - буулдьаттан, гильзаттан, буорахтан уонна детонатордыыр капсюльтан.
"Унитарнай" диэн ааты ботуруон XIX-с үйэҕэ ылбытыта, урукку, капсюлюн туспа иитиэр ботуруоннартан араарыллар гына. Билиҥҥи уотынан ытар сэбтэргэ унитаранай ботуруоннар эрэ туттуллаллар.
История.
Былыр, ботуруона айыахтарын иннинэ сааны маннык иитэр этилэр: бастаан буораҕы кутан баран быыс угаллар уонна чумпуурунан ыга симэн кэбиһэллэр. Онтон төгүрүк сэбиниэс буулдьа уган баран эмиэ иккис быыһынан анньаллар (кыҥааһыҥҥа буулдьа төкүнүйэн түспэтин диэн). Уонна бүтэһигэр, эмиэ буораҕы саа долбууругар куталлар, кини саа уоһун иһигэр баар буораҕы кытары кыра хайаҕаһынан сибээстээх. Ытарга, сирэлиҋэр битиилтэн эбэтэр чокуур кыымнарыттан долбуур буораҕа умайар, уонна уотун иитии буораҕыгар биэрэр.
XVII-с үйэҕэ саа иитэрин кыратыык түргэтиннэрбиттэр - аны буулдьа уонна буорах кыра кумааҕы пакетыгар угар буолбуттар. Саллаат пакетын хайа тардан буулдьатын араар, ол кэниттэн буораҕын кутар, кумааҕыны быыс курдук туттан баран буулдьатын чумпуурунан симэн кэбиһэр. Ол да буоллар, син биир кыра буораҕы туспа саа дуолбууругар кутуохха наада буолан, иитэр түргэнэ бытаан эбит.
1818 сыл-с сылга, англичан Джозефф Эгг саҥа буораҕы уматар сэби айбыт - капсүлү. Иһигэр охсууттан эстэр састаабтаах кыракый тимир колпачок.
1827-с сылга Николай Дрейзе унитарнай ботуруона - буорах, капсюль уонна буулдьа бииргэ кумааҕы гильзатыгар сылдьаллар.
Билиҥҥи сэрии ботуруоннара бары тимир гильзалахтар. Тимир гильза анала буорах гаазтарын ботуруонньуктан тахсалларын бүөлүээһин. Ытыы кэмигэр кини кэҥиир уонна ботуруонньукка ыга сыстар, онтон буулдьа көппүтүн кэниттэн урукку размерыгар дылы кыччыыр.
Ботуруоннар бэлиэтээһиннэрэ.
"C.I.P.." (Commission Internationale Permanente pour l’Epreuve des Armes à Feu Portatives — Уотунан эстэр сэптэри холоон көрөр дойдулар икки ардыларынааҕы бастайаанай комиссия) бэлиэтээһинэ билиҥҥи кэмҥэ, сүрүн ылыллыбыт ботуруоннар бэлиэтээһиннэрэ буолар. C.I.P. аатыгар киирэлээр - Буулдьа калибра, гильза уһуна уонна закраината баара эбэтэр суоҕа.
Холобура - 7,62×54 мм R - 7,62 миллиметрдаах буулдьа, 54 мм уһуннах гильза, R (rim, rand) - закраиналаах.
Ол даҕаны, атын бэлиэлэр эмиэ туттулаллар, оһуобо АХШ-га, метрическай системаны тутуспат дойдуга.
Герасимов Иннокентий Гаврильевич. Герасимов Иннокентий Гаврильевич — учуутал, саха тылын үөрэхтээҕэ, суруйааччы.
Олоҕун олуктара.
1938 с. Бүлүү Халбаакытыгар булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бүлүү училищетыгар үөрэммит. 
Билигин Сунтаарга Устье сэлиэнньэ баһылыга.
Кээһэх. Кээһэх оноҕоһу эбэтэр оҕу укта сылдьарга аналлаах. Кээһэх сарыыттан эбэтэр мастан оҥоһуллар.
Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра. Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра - Таатта улууһун киинигэр Ытык Күөлгэ баар Саха сиригэр бастакы норуот тыйаатыра.
РСФСР Култуураҕа министиэристибэтин көҥүлүнэн 1959 сыллаахха тэриллибитэ. Бу иннинэ 1957 сыллаахха Таатта артыыстара бэйэлэрин ускуустубаларын Москуба куоракка ситиһиилээхтик көрдөрбүттэрэ олук буолбута. 
Устуоруйата.
Тэриллии иннинээҕи.
1953 с. РСФСР урдунэн уус-уран самодеятельнай көрүү ыытыллыбыта. Ол түмүк көрүүтүгэр оройуон 20 талыы ыччата өрөспүүбулүкэҕэ киирэн I миэстэни ылбыттара. Саара Галимуллина, Мария Константинова, Константин Байбаллыков, Михаил Тихонов, Гаврил Неустроев о.д. а. лауреааттарынан буолбуттара.
1957 с. ахсынньыга Москваҕа буолбут саха литературатын уонна искусствотын биэчэрдэригэр оройуон уус-уран самодеятельнаһын 27 бастыҥ кыттааччылара Л. Турнин, И.Жегусов, А. Андросов, А. Егоров, Г. Неустроев, Л. Андросова, В. Чьямова о. д. а. ситиһиилээхтик кыттан кэлбиттэрэ.
1959 с. Саха сирин ыччатын иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи фестивалыгар култуура оройуоннааҕы дьиэтин уус-уран самодеятельноһа кыттыбыта. Онно оскуола үөрэнээччитэ Нина Хоютанова, ол кэннэ В.Ким, В.Орлова, И. Слепцов, И. Жегусов о. д. а. фестиваль лауреааттарын аатын ылбыттара
Тэриллии.
РСФСР Миниистирдэрин сэбиэтин 1959 с. олунньу 28 к. уурааҕынан, РСФСР үрдүнэн 100 саҥа «Баҕа өттүнэн оонньооччулар драматическай народнай театрдарын» тэрийии буолбута. Өрөспүүбулүкэҕэ балаҕан ыйыгар Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтэ аан бастаан Тааттаҕа народнай театры аһарга быһаарбыта.
Аан бастааҥҥы народнай театры 1959 с. ахсынньы 26 к. Ытык Күөлгэ үөрүүлээхтик миитиннээн оройуон үлэһиттэрэ аспыттара. Оттон народнай театры аһар туһунан уураах күһүн тахсыбыта.
Норуот тыйаатыра. Норуот тыйаатыра — РСФСР-га 50-с сылларга үөдүйбүт, онтон 90-с сыллар уларыйыыларын кэннэ Саха Сиригэр эрэ хаалбыт тыйаатыр көрүҥэ. Бу тыйаатыр идэтийбит судаарыстыбаннай тыйаатыртан уратыта - артыыстар сүрүн үлэлэрин таһынан манна үлэлииллэр, судаарыстыбаттан икки эрэ хамнастаах единица көрүллэр: кылаабынай режиссер уонна худуоһунньук.
Устуоруйата.
РСФСР Миниистирдэрин сэбиэтин 1959 с. олунньу 28 к. уурааҕынан, РСФСР үрдүнэн 100 саҥа «Баҕа өттүнэн оонньооччулар драматическай народнай театрдарын» тэрийии буолбута. Өрөспүүбулүкэҕэ балаҕан ыйыгар Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтэ аан бастаан Тааттаҕа народнай театры аһарга быһаарбыта.
Саха сиригэр.
Аан бастааҥҥы народнай театры 1959 с. ахсынньы 26 к. Ытык Күөлгэ үөрүүлээхтик миитиннээн оройуон үлэһиттэрэ аспыттара. Оттон народнай театры аһар туһунан уураах күһүн тахсыбыта.
Хаалым балык. Хаалым балык () — Кииттиҥилэр аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи уу бөдөҥ харамайдара. Пекарскай тылдьытыгар өссө Тиит балык диэн барыл суруллубут, синоним быһыытынан, нуучча тылыттан киирбит диэн бэлиэлээх. "Хаалым" диэн тыл мондьуур, монгуол тылларыгар ханыылыы тыллардаах эбит. Нууччалыы "киит" диэн аат гириэк тылыттан киирбит () "«муора адьырҕата»" диэн суолталаах.
Төрүттэрэ уонна көрүҥнэрэ.
Кииттиҥилэр, ол иһигэр кииттэр сиргэ саамай улахан кыылларынан буолаллар — күөх киит уһуна 25 м (улахана 33м тиийэр), ыйааһына — 90-120 т.
Бары кииттиҥилэр, хаалым балыгы, дельфииннэри уонна муора сибиинньэлэрин ааҕан туран сиргэ үөскүү сылдьыбыт ыыраахтаах туйахтаах кыыллартан төрүттээхтэр. Молекулярнай генетика этэринэн кииттиҥилэр бегемоттарга уонна да атын ыыраахтаах туйахтаахтарга чугас аймахтар. Бегемоттар уонна кииттиҥилэр биир өбүгэлэрэ 54 мөлүйүөн сыл ынараа өттугэр олорбут. 
Кииттэр ууга быһа холоон 50 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр көспүттэр.
Кииттиҥилэр аймахтара икки бөлөххө хайдар:
Ляпис-Трубецкой. Ляпис-Трубецкой () — Беларусь рок-группата (сорохтор панк-рок дииллэр). 1990 сыллаахха тэриллибит. Лидердара - Сергей Михалок. Элбэх ырыата Россия5а биллэ сылдьыбыта, холобура: "Ау", "Ты кинула", "Голуби", "Паренек под следствием", "Евпатория", "Весна" уо.д.а. Билигин (2011 с. алтынньыта) СМИ-лэргэ Александр Лукашенконы дьон истэригэр уэхсэн, холуобунай дьыала5а эриллибит диэн информация баар.
Технотроник. Технотроник ( - 1988 с. Бельгияҕа төрүттэммит группа, студийнай проект. Биллэр ырыалара "Pump Up the Jam", "Get Up! (Before The Night Is Over)» уонна «This Beat Is Technotronic». "Move this" ырыалара 1992 сыл сайыныгар "Billboard" хит-парадыгар өр бастакы 3 иhигэр сылдьыбыта.
По Эдгар. По Э́дгар А́ллан (; 1809 сыл тохсунньу 19 күнэ — 1849 сыл алтынньы 7 күнэ) — Эмиэрикэ суруйааччыта, поэта, литературнай критигэ уонна редактора. Саамай биллибит айымньылара — кутталлаах кэпсээннэр. Литератураҕа детектив-фанастика хайысхатын киллэрбит киhинэн буолар. Научнай фантастика, «Хоррор» хайысха төрүттээчилэртэн биирдэстэрэ.
Арсенал. Арсенал футбол кулууба (Arsenal FC) - Англия Лондон куоратын футболун хамаандата.
Төрүттэниитэ.
Бу футбол эйгэтигэр биир биллэр-көстөр ааты аҕыйах шотландец төрүттээбитэ. Давид Данскин , Вулвичтааҕы "Арсенал" сэрии сэбин собуотун улэhитэ уонна футболист Фред Бердсли үс доҕотторун кытта хамаанда тэринэр санааҕа кэлбиттэрэ. Вулвичка икки Nottingham Forest хамаанда оонньооччута кэлбитэ ол санааны өссө бөҕөргөппүтэ.
Бу баҕа санаа тула 15 киhи буолбута, олор кулууп улэтин саҕалыырыгар 6-лыы пенс угарга бэлэмнэр этэ. Данскин бэйэтиттэн 3 шиллинг эбэн футбольнай мээчик атыыласпыта. Ити 1886 сыл алтынньытыгар этэ.
Кулууб бастакы оонньуутун 1886 сыл ахсынньытыгар ыыппыта эрээри, формата даҕаны, аата даҕаны, оонньуур сирэ да суох этэ. Данскин кыттыгастарын кытта “Диал Сквер” диэн ааттанан Темза нөҥүө “Ыт арыытыгар” “Илиҥҥи аптаахтары” кытта оонньуу аттаммыттара.
“Диал Сквер” 6-0 ахсаанынан кыайан баран “Король дууб” паб хамаандатын кытта 1886 сыл Ороhуоспа күнүгэр киирсибиттэрэ. Бирдсли форма көрдөөн “Ноттингэм Форест” хамаанда5а билэр дьонуттан ыйыппыта. Олор кыhыл өҥнөөх майкалары уларсыбыттара.
Дьэ дьоммут пабка олорон хамаандаларыгар аат толкуйдаабыттар, паб уонна заводтарын ааттарын холбоон "Король Арсенала" дэммиттэрэ. Бу аат 1891 сылга диэри сылдьыбыта, онтон "Вулвич Арсенал" диэн буолбуттара.
Арсенал ситиhиилэрэ.
Араас кэмнэргэ бу хамаандаҕа Тьерри Анри (№1!!!), Николя Анелька, Франсеск Фабрегас, Фредди Льюнберг, Самир Насри, Эммануэль Адебайор, Деннис Бергкамп, Александр Хлеб, Матье Фламини, Патрик Виейра, Робер Пирес, Эшли Коул, Петит уо.д.а аатырбыт футболистар оонньуу сылдьыбыттара.
Билигин хамаандаҕа бааллар:.
вратаардар:
Войцех Щесны,Лукаш Фабиански, Вито Манноне;
защитниктар:
Бакари Санья, Томас Вермален, Пер Мертезакер, Косельны, Йохан Дьуру, Скиллачи, Женкинсон, Киран Гиббс;
полузащита:
Абу Диаби, Микель Артета, Алекс Сонг, Андрей Аршавин, Йосси Бенаюн, Томас Росиски, Аарон Рэмси, Жэк Уилшир, Эммануэль Фримпонг;
атака:
Жи-юн Парк, Тео Уолкот, Жервиньо, Рио Миячи, Робин ван Перси, Алекс Окслейд-Чемберлен, Маруан Шамах.
Главнай тренер: Арсен Венгер.
Напалм. Напалм ( — «нафтеновай кислота» уонна «пальмитиновай кислота») диэн терминнартан кылгатыы - уматык сэрии сэбэ, хойуннараллыбыт бензин. Бомбаларга уонна огнемёттарга туттуллар.
Напалм дөбөҥнүк уонна бытааннык умайар (түргэнэ хойуутуттан тутулуктаах), отнтугатыгар хап-хара, хабархай буруону таһаарар (напалм көрүҥуттэн көрөн температурата 900-1000 С° тиийиэн син), үчүгэйдик сыстар, оннооҕор инчэҕэй эттиктэргэ.
История.
Иккис аан дойду сэриитигэр сэриилэһэр дойдулар армиялара бастаан огнемёттарга ыраас бензины туттар этилэр. Ол даҕаны, бензин сүрүн итэҕэһэ кини наһаа убаҕаһа буолар. Түргэнник ыһыллан хаалар, онтон умайар иэнэ үрдүр, түмүгэ - аҕыйах сөкүүндэ иһинэн умайан хаалар, өстөөҕу эчэпэккэ. Саҥа, бытааннык умайар сэрии сэбэ наада буолбут.
Сэрии иннинээҕи ырытыыларга, учуонайдар каучугу хойуннарыыга тутта сатаабыттаара. Сэрии кэмигэр, каучук дефицит буолбутунан сибээстээн, 1942 сылга Гарвард университетын чинчийээччилэрэ, Луис Физер (Louis Fieser) уонна АХШ армиятын химичэскэй сулуусспата (U.S. Army Chemical Corps) каучугу көрдөөбөт тахсыыны булбуттара. Саҥа, өр умайар, сыстар, чэпчики сыаналаах уматыгы "Напалм" диэн ааттаабыттар.
Оҥоһуута, характеристиката, көрүҥнэрэ.
Убаҕас уматыкка (бензин, керосин уо.д.а. ниэп продукталара) оһуобай хойуннарар веществоны эбэллэр (нафтеновай уонна пальмитиновай кислоталар алюминий туустара). Загуститель пропорцията 4-11% буолуон син, уматык ыйааһыныттан, онтон тутулуктанан напалм консистенцията хойуу убаҕастан дыраһааҥкаҕа дылы буолар.
Буомбаларга эрэ туттуллар, күүскэтик умайар (+1200 С°... +1500 С°, холобура көннөрү напалм +800°) Напалм Б (Napalm B), бензинтан уонна полистиролтан оҥоһуллан тахсар.
Напалмҥа солох тимирдэри булкуйдахха супернапалм үөскүүр. Кинини уунан сатаан умуруорбаккын.
Өссө биир напалм модификациятынан пирогеллар буолалар - кинилэр састааптарыгар магний эбэтэр атын неорганическай окислитэллэр баар буоланнар умайыы температурата +1600 С° кыраадыска диэри тиийиэн син. Умайарга үөскүүр шлактар оннооҕор тимир конструкциялары сииллэр.
Сэриигэ туһанныта.
Напалм авиабомбаларга, кэтиллэр уонна механизированнай огнемёттарга, фугастарга уо.д.а. сэрии сэбтэргэ туһаныллар. 1942 сылтан саҕалаан (аспыт сыллара), Америка армията напалмы Иккис аан дойду, Корея, Вьетнам (оһуобо киэҥник) уо.д.а. сэриилэргэ туттубута.
Лээги. Лээги — Амма улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк. 1969 с. нэһилиэк аатыттан сотуллубута, олохтоохторун Чакырга көһөрбүттэр.
Бу нэһилиэктэн Матвеев Тихон Афанасьевич, подводник эппиһиэр төрүттээх.
Мощёная. Мощёная () — Украина дэриэбинэтэ, Волынскай уобалас Ковельскай оройуонун Мощёнскай сельсоветын киинэ. 
Олохтоох дьоно.
Олохтоохторун ахсаана: 2001 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн — 546 киһи, 2010 сыл туругунан — 581 киһи.
Дьон олохсуйуутун чиҥэ — 553 киһи/км².
Палтога. Палтога — Арассыыйа дэриэбинэтэ, Вологда уобалаhа баар Казаковский сельсовет киинэ. Нэһилиэнньэтэ 295 кэриҕэ киһи (2002).
ПМН. ПМН - пехотаны (сатыы сэриини) утары миинэ. Аата нууччалы "Противопехотная мина нажимная" диэнтэн кылгатыы.
ССРС-ка оҥоһоллубута, 1950-с сылга Сэбиэскэй Армияҕа сэбилээһиҥҥэ ылыммыта. Билигин РФ, СНГ уо.д.а. дойдулар армияларыгар туттууллар
Оҥоһуута.
Корпуһа пластмассаттан оҥоһуллубут, иһигэр икки канаал баар, туруору уонна сытыары. Эстэр заряда 200г. тротил шашката. Үрдүтүгэр баттанар эрэһиинэ хаппах. Туруору ханаалга миинэ элбэрээгэ баар, сытыарыытыгар охсор механизм. Ол механизм оһуобай харыстааччылаах (предохранитель), миинэни харыйарын уонна иитэрин куттала суох гынар.
Детонируйдуур запаала 6,5 г тетрил шаашката уонна М-1 капсюль.
Миинэ үлэтэ.
Эстэригэр, үттээбит киһи уллуҥаҕын туура тардан ылар, иккис атаҕа эмиэ улаханнык эчэйиэн син. Эстии охсор долгунуттан киһи өйүн сүтэрэр. Бастакы көмө уонна госпитализация түргэнник оҥоһуллубатаҕына, кини ылдьар шоктан уонна хаан сүтэриититтэн өлөн туорун син.
Диктатор. Диктатор диэн салайааччы, диктатураны олохтооччу. Диктатор культ личности ыытар, демократияны утарар.
Владимир уобалаһа. Владимир уобалаhа () — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Владимир.
Экономика.
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 218,7 млрд. солк этэ. 
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,1% эбит, ол эбэтэр 47.0 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Владимир уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 28 миэстэни ылан олорбут.
VISA. Visa Inc. — америкаттааҕы хампаанньа, төлөөһүн систематын өҥөлөрүн оҥорор.
Дьокуускай театрдара. Дьокуускайга хас даҕаны тыйаатыр баар.
Үҥкүү театра. Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола аатынан Үҥкүү театра
Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола аатынан Үҥкүү театра саха норуотун үҥкүүгэ фольклор традициятын харыстыыр уонна сайдатар санаалаах 1985 сыллаахха арыллыбыт.
Театр репертуара маннык:
Билигин театр труппата 34 киһилээх. 3 ырыаһыт, уонна национальнай оркестр - 23 киһи.
Самыров Афанасий Васильевич. Самыров Афанасий Васильевич (14.03.1935—16.09.2001) — идэлээх сойуустар диэйэтэллэрэ.
Аатын үйэтитии.
Олорбут дьиэтин эркинигэр, Дьокуускай куорат Октябрьскай уулуссатын 18 №-гэр, мемориальнай доска туруоруллубут (2002)
Айыы Суола. Айыы суола — айыы халлааннарын холбуур суол. Халлааннар атыннык "хартыгас", эбэтэр "мэҥэһик", диэн ааттаналлар. Айыы Суола 9 халлаантан турар. Бу 9 халлааҥҥа Үрүҥ Айыы Тойон оҕолорун кытта олорор. Хас биирдии айыы биир курдук буолан баран сэттэ дьүһүннээх. Онон, хас биирдии халлааҥҥа сэттэлии ыал (аҕастыы балыстар эбэтэр ини-биилэр) олорор. 
Киһи олоҕун тухары, айыылар кэс тылларын толорон, Айыы Суолун арыйан сылдьыахтаах. Айыы Суола кыайан арыллыбатах өттүнэн Абааһы Суола арыллар, оччоҕо айыылартан кэлбит алгыс Абааһы Суолунан барар уонна алдьатар, эһэр, өлөрөр-өһөрөр күүскэ кубулуйар.
Айыы киһитэ Абааһы Суолун бүөлээн, Айыы Суолун арыйа сылдьыахтаах, оччоҕо кини кутун-сүрүн харыстыыр, сүргэтин үрдэтэр. Айыы Суолун тутуһуу "Айыы сиэрэ" диэн ааттанар. Киhини Айыы Суолунан сылдьарга дьөһүөллэр сирдииллэр.
Матвеев Тихон Афанасьевич. Матвеев Тихон Афанасьевич - подводник эппиһиэр, Петропавловскай-Камчатскай куоракка бөдөҥ собуот дириэктэрэ.
Амма улууһун Лээги нэһилиэгиттэн төрүттээх (1950, ахсынньы). Болугур оскуолатын бүтэрбитэ. Ооккону кытта Дьокуускайга мас тардыспыта биллэр.
Доллонов Владислав Семенович. Доллонов Владислав Семенович — суруйааччы, суруналыыс.
Олоҕун олуктара.
1959 сыллаахха тохсунньу 3 күнүгэр Таатта улууһугар Ытык Күөлгэ төрөөбүтэ. 
1976 сыллаахха Уус-Алдан улууһугар Бороҕоҥҥо Мүрү орто оскуолатын бүтэрбитэ. Саха государственнай университетын омук тылын факультетын (1986), Москубаҕа РФ Президенин Государственнай сулууспаҕа академиятын (1997) бүтэртээбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (2008), Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ (1998).
Надина Эльпис. Надина Эльпис, Саха Сирин биллэр ырыаһыта.
Хоту Уолан. Хоту Уолан (DJ Уолан, Xotu Uolan), дьиннээх аата Василий Татаринов, Саха Сирин биир биллэр ырыаһыта, 2010 сыллаахха киэҥник биллибитэ.
Twitter. Twitter ол эбэтэр Твиттер — микроблоггиҥа анаммыт социальнай ситим, уонна ааҕаччыларга 140 знакка дылы суруллубут сообщениялары суруйар уонна ааҕар сервис. Оннук 140 дылы знактаах сообщение "твит" диэн биллэр.
Twitter Inc. диэн ол сервиһы тутар хампаанньа, Сан Францискоҕа олохтонор, сервердарын атын куораттарга (Сан Антонио, Бостон, Нью Йорк) тутан олорор.
Твиттер 2008 сыл кулун тутарыгар Джэк Дорси айбыт уонна от ыйыгар үлэтин саҕалаабыт. Түргэнник сир үрдүнэн биллэн билигин 300 мөлүйүөнтэн тахса туттааччылардаах. Күн аайы 300 мөл. тахса твит суруллар уонна 1.6 млрд твит быыһыгар көрдүүр запрос ыытыллар. Сороҕос "интернет смһа" диэн ааттыыллар.
Сахалыы киинэлэр. Сахалыы киинэлэр (, ), бу сирэйгэ сахалыы киинэлэри оҥорон таһаарар тэрилтэлэри уонна уопсай киинэлэр тиһиктэрэ бааллар.
НТВ. НТВ — 1993 сыллахха үлэтин саҕалаабыт Россия үрдүнэн көрдөрөр телебиизар ханаала. Телеканалы көрөөччү ахсаана 120 мөлүйүөнтэн тахсар. Москва куораттан, Останкино телецентртан үлэлиир. 
Россияттан атын да дойдуларга көрдөрөр. НТВ-Мир ханаал СНГ дойдуларыгар, Балтикаҕа, Арҕаа Европаҕа уонна АХШгар, Канадаҕа, Исраилга, Австралия уонна Саҥа Зеландия спутник нөҥүө сигналын ыытар. Россия иһигэр хас даҕаны бириэмэнэн арахсар дубльдаах.
Ала. Ала — этин-сиинин туора дьураалаах. Кыылы-сүөлү, сүөһүнү ойуулуурга туттуллар.
Саадьаҕай. Саадьаҕай — этин-сиинин устатынан дьураалаах. Кыылы-сүөлү, сүөһүнү ойуулуурга туттуллар.
Ньирэй. Ньирэй, торбос, тарбыйах - ынах-сүөһү оҕото.
Идэ. Идэ () — киһи аналлаах үөрэх көмөтүнэн баһылаабыт уустук дьарыга, соруга — дьоҥҥо туһалаах үлэни хамнас эбэтэр атын төлөбүр иһин оҥоруу.
Хамнас. Хамнас — үлэһит үлэтин иһин ылар үбэ-харчыта.
Пирогов Николай Иванович. Пирогов Николай Иванович - аатырбыт нуучча хируура, анаатом-учуонайа.
Москубаҕа 1810 сыллаахха сэтинньи 13 (аныгы истиилиэн 25) күнүгэр байыаннай казначей дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 14 саастааҕар Москуба университетыгар киирбитэ, бүтэрэн баран хас да сыл кыраныысса таһыгар үөрэммитэ. Профессор буоларыгар Дерпт (Тарту) университетыгар бэлэми барбыта. 
Анатомияҕа киһи уорганнара, тымырдара, ньиэрбэлэрэ, былчыҥнара, уҥуохтара бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара дьиҥэ хайдаҕын аан бастаан ойуулаабыт учуонай. Маны билии ыарыы организмҥа хайдах таҕанарын, сайдарын билэргэ сүрдээх туһалааҕын үрдүнэн хируурдар эппэрээһийэ кэмигэр ыарыһахха отой кыра хоромньуну аҕалалларыгар туһалаах. Кини иннинэ өлбүт киһини хайытан эрэ үөрэтэллэр этэ, оннук ньымаҕа өлүк уорганнара, ткааннара хамсаан биэрэллэр, онон топограф анатомия (наука салаата) Пирогов үлэлит бэчээттиэн иннинэ чуолкай объективнай хартыынаны өссө ыла илигэ. Ол саҕана мэдиссиинэ өссө инвазията суох (хайыппакка эрэ) ткааннары курдат көрөр ньымалара (рентген, ультразвук көмөтүнэн чинчийии уо.д.а.) суоҕа.
Пирогов өлүгү бастаан тоҥорор, онтон чараас пластиналарга эрбиир ньыманы толкуйдаабыта. Онтон ол пластиналары үөрэтэрэ, билиҥҥи көмпүүтэр томографиятын курдук хартыыналары ылара. Онтун уруһуйдаан анал үлэ таһаарбыта.
Учуонай сүдү өҥөтүнэн практическэй хирургияҕа кылаата буолар. Кини Кырыымнааҕы сэриигэ байыаннай хируурунан сулууспалаабыта. Ол саҕана наркоз сайда илик уонна үчүгэйдик тарҕана илик буолан бааһырбыт дьон улахан эппэрээһийэ кэмигэр ыарыы шогуттан үксүн өлөллөрө. Онон киһи тыыннаах хаалара хируур төһө түргэнник туттарыттан-хаптарыттан улахан тутулуктааҕа. Пирогов атах, илии ампутациятын аҕыйах сөкүүндэ иһигэр оҥорор ньымалары толкуйдаабыта. 
Өссө биир сүдү өҥөтө - бааһырбыттары эрдэттэн наардааһыны киллэрбитэ. Чэпчэкитик бааһырбыттары, ыарахан баастаахтары уонна көмө оҥоһуллар кыахтарыттан ааспыт бааһырбыттары госпитальга кэлээттэрин кытта араартыыра. Бу ньыма сүүһүнэн дьон олоҕун быыһаабыта, аан дойду аармыйаларыгар барытыгар тарҕаммыта, билиҥҥээҥҥэ дылы байыаннай мэдиссиинэ сокуонун курдук туттуллар.
Пирогов Кырыым сэриитин саҕана гиипсэни аан бастаан киэҥник туттубута, онто элбэх саллааты ампутацияттан быыһаабыта.
Пирогов педагог быһыытынан эмиэ биллибитэ. Иитии боппуруостара диэн кинигэтигэр сиэр-майгы оруолун уонна төрөөбүт тыл суолтатын тоһоҕолоон көрдөрбүтэ: «"Быть человеком — вот к чему должно вести воспитание"», «"Презрение к родному языку позорит национальное чувство"».
Бочуот знаага (уордьан). Бочуот знаага (уордьан) (Орден «Знак Почёта») — ССРС судаарыстыбаннай наҕараадата. ССРС Киин толоруулаах кэмитиэтэ (ЦИК) 1935 сыллаахха сэтинньи 25 күнүнээҕи уурааҕынан олохтообута. 1988 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Бочуот уордьана диэн ааттаммыта.
1991 сыллаахха дылы 1 мөл 581 тыһыынча наҕараада иҥэриллибитэ.
1967 сыллахха «Бочуот знаага» уордьанынан Якутия хаһыат наҕараадаламмыта.