mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Баштау. Баштау — Соҕуруу Ураалга баар хайа сиһэ. Башкортостан Белорет оройуонугар баар.
Меридиан хайысхатын батыһа Улахан Авзян уонна Агидель өрүстэр ыккардыларынан Караташ диэн хайаҕа диэри тайаан сытар.
Устата 40 км, кэтитэ — 10 км кэриҥэ, үрдүгэ 1271 м (Оло Шатак хайа).
Сис соҕуруу, киин уонна хоту эҥэрдэргэ арахсар. 
Соҕуруу эҥэрэ — Оччугуй Авзян үрэх таһымыттан 180 м үрдүктээх хайалар, чыпчааллара 1043 м (Катушка чыпчаал) уонна 950 м. Бу хайалартан Оччугуй Авзян уонна Кухтур үрэхтэр (Агидель өрүс салаалара) саҕаланаллар.
Киин эҥэрэ ордук үрдүк, Оло Шатак уонна Капкаташ (1099 м) диэн чыпчааллардаах. Арҕаа эниэтэ туруору, илин эниэтэ сырыынньа, көһөҥө таастардаах. Кухтур үрэх салаалара мантан саҕаланаллар. 
Хотугу эҥэрэ үрдүгэ суох, 900 м тиийэр, илин эниэтигэр таас хайалара быгар. 
Тутула.
Сис кварцит-песчаниктан, конгломераттартан, аргиллитартан, орто рифей машак свитатын эффузивтарыттан турар.
Ландшааба үрдүгүттэн тутулуктаах. 500 м диэри бэс булккаастаах хатыҥ, тэтиҥ ойуурдар, 500-тэн 900 м диэри — тиит булкаастаах хатыҥ, бэс ойуурдар, 900 м үөһэ — 600 саастаах мастардаах тиит ойуурдар.
Топонимика.
Башкиир тылыттан Баштау — бас хайа.
Сигэлэр.
https://web.archive.org/web/20131224114850/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/8866-bashtau-khrebet
Киһи аһыыр куолаҕайа. Киһи аһыыр куолаҕайа, эбэтэр киһи ис куолаҕайа, киһи маҥалайа - 
Айах.
тыынар тыыннаах аһыыр-сиир уонна тыынар сүрүн чааһа. Айах иһигэр тиис уонна тыл баар. Тас оҥоһуута арааһынай оҥоһуулаах буолуон сөп. Айах сүрүн соруга аһы илдьиритии уонна силинэн хааччайыы.
Куолай.
айа5ы уонна муруну холбуур киһи ис сүһуө5э. Үөрэ-дьүөрэ уһун синньигэс көндөйгө холонор, устатынан 11-12 тарбах буолар.
Куртахха тиийэр куолай.
ас буһарар ханаал чааһа. Куолай сал5ыыта буолар, тас көрүҥүнэн уһун синньигэс эттэн турар, туруупкаҕа майгынныыр. Улахан киһиэхэ 25-30 тарбах уһуннаах буолар.
Куртах.
хаҥас ойо5ос уҥуох анныгар баар көндөй эттэн турар. Киһи аһаабыт аһа буһар сирэ. Кураанах куртах кэриҥэ лиитэрэ аҥара. Саамай улааппыта 3,4 лиитэрэ буолуон сөп.
Куртах аһы буһарар сүрүн оруола: 
Синньигэс оһоҕос.
куртах уонна суон оһо5ос икки ардыгар баар сүрүн суол. Куртах ситэ буһарбатах аһын буһарар, саамай наадалаах элэмиэннэри оборор. 
Суон оһоҕос.
синньигэс оһо5ос кэнниттэн кэлэр көндөй туруупка. Кини соруга ордубут тобох ууну, аһы оборуу. 
Көнө оһоҕос.
киһи ис куола5айын түмүктүүр чааһа. Ол аата иҥэримтэтэ уонна туһата суох аһы таһаарар. 
Кыра сил былчархайа.
Айах иһигэр, сымнаҕас таҥа5а уонна куолайга баар. Кини убаҕас веществоны - сили таһаарар. Айахха киирбит ас сил көмөтүнэн кыра чаастарга арахсар. 
Быар.
киһи олоҕор наадалаах органнартан биирдэстэрэ. Кини тыҥа икки ардыгар аллараа со5ус баар, элбэх киһиэхэ наадалаах хамнаныылары оҥорор. Быар килиэккэтэ быар баалкатын оҥорор, икки хаан эргиирин хаанынан хааччахтанар: артырыаннай вена уонна воротнай вена. 
Ноор.
Ас буһарар систиэмэ органа. Улахан былчархай - организм үлэлииригэр наадалаах ураты веществолары оҥорон таһаарар. 
Ас буһарыыта.
Аc буһарыы диэн киһи аһы буһарар уорганнарын көмөтүнэн механическай уонна химическэй бытарытыыны ааһан, эккэ-хааҥҥа иҥиитэ буолар. 
Бастакытынан, ас айахха киирэн тиис, тыл, сил, фэрмэн көмөтүнэн илдьирийэр, кыра чаастарга арахсар. Ол кэннэ быстах-быстах ас чаастара куолай нөҥүө куртахха тиийэллэр. Ас салҕыы куртах сүлүһүнүн кытта буккуллан салҕыы илдьирийэр. Ол кэннэ синньигэс оһоҕос наадалаах, иҥэримтэлээх элэмиэннэри оборон килиэткэ нөҥүө хааҥҥа илдьэр. Хаан салҕыы хаан эргииринэн туох баар кэлиэткэни, тириини, ол таһынан быары хааччыйар. Онтон суон оһоҕос ситэри буспатах астары, ордубут ууну дьар көмөтүнэн илдьирэтэр уонна салҕыы көнө оһоҕоско аһар. Көнө оһоҕос куһаҕан эттиги истиэнэтигэр баар 
былчыҥынан таһырдьа таһаарар.
Мөлүөкүлэ. Мөлүөкүлэ (саҥа латыынныы molecula,  лат. кылгатыллыбыта moles маасса) – уотунан барар өлүүскэ, икки эбэтэр иккиттэн элбэх кэбэлиэтинэй атомнары кытта сибээстээх. Пиизикэҕэ мөлүөкүлэни биир атомнаах мөлүөкүлэҕэ киллэрэллэр, ол эбэтэр көҥүл (химияны кытта сибээһэ суох) атомнар (холобура, гааһы, уртууту быһыы о.д.а.). мөлүөкүлэҕэ биир атомнаах мөлүөкүлэни киллэрии, ол эбэтэр көҥүл атом, холобура биир атомнаах газтары,  “мөлүөкүлэ” уонна  “атом” диэн өйдөбүлгэ киирэр. Мөлүөкүлэни туохха да киллэрбэттэр (электириическэйдик иитиллибэт) уонна хоһуласпатах электроннарга ( бары бэлиэнтинэстэр  толорулар) диэн холбуу өйдөбүл баар;  иитиллибит мөлүөкүлэни ион диэн ааттыыллар, мультипилиэтинэстээх мөлүөкулэ, единицаттан атын (ол эбэтэр хоһуласпатах электроннар уонна туолбатах бэлиэнтинэстэр) – арадикааллар.
Мөлүөкүлэ -  үрдүк мөлүөкүлээх маасса,  хас да хатыланар намыһах мөлүөкүлэттэн турар, маркомөлүөкүлэ диэн ааттанар.
Квантовай механика көрөрүнэн, мөлүөкүлэ атомтан турбат,  бэйэ бэйэлэрин холбуур электронтан уонна атомнай ядертан турар.
Мөлүөкүлэ тутулун мөлүөкүлэлэртэн турар пизическэй уратылаах вещество диэн быһаараллар.
Веществоҕа, кытаанах туруктаах мөлүөкүлэ тутулугар,  киирэр: холобура, ууга, оксид углерокка (IV), элбэх органическэй вещество. Кинилэр намыһах температуралаахтык ууллаллар уонна оргуйаллар. Улахан аҥара кытаанах (киристэллээх) органическайа суох веществолар мөлүөкүлэттэн турбаттар. Атын частицаттан (ионтан, атомтан), макротел көрүҥэр бааллар (киристээл хлорид нартийга, миэд  тооромойугар уо.д.а.). 79 Квантовай механика оҥоhуллуор диэри химическэй сибээс айылҕата мөлүөкүлэгэ биллибэт этэ - Классическай пиизикэ бэлиэнтинэй сибээстэр хайысхаларын сатаан быһаарбат этэ. Химическэй сибээс теориятын сүрүнэ 1927 сылга Гайтлер уонна Лондом боростуой мөлүөкүлэ H2 көрдөрүүтүнэн биллибитэ. 
Устуоруйата.
1860 сыллаахха Карлсруэҕэ ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы химиктэр сийиэстэригэр мөлүөкүлэ уонна атом өйдөбүллэрэ үөскээбитэ. Туох баар химическэй уратылаах мөлүөкүлэни химическэй вещество саамай кыра чааьынан быһааобыттара. 
Химическэй тутулун классическай теорията
Химическэй тутул классическэй теориятыгар мөлүөкүлэ тутулун вещество кыра чааьын курдук көрөллөр.
Маннык мөлүөкүлэ бэйэтэ састааптаах буолар, ол эбэтэр химическэй сибээьэ холбоммут тэҥ ахсааннаах атомнаах. ол гынан баран мөлүөкүлэ бэйэтэ химическэй сибээһэ холбоһуктаах уонна конфигурациялаах буолар, ол эбэтэр атом састаабыгар киирэр бэлиэнтинэй сибээстээх буолар. Тас усулуобуйаҕа киэҥи хабар сүрүн уратылаах уонна бигэтин хааччыйар. Бэлиэнтинэйэ суох хардарыта дьайыы (холобура, уунан сибээстээх), мөлүөкүлэҕэ уонна веществоҕа дьайар, кинилэринэн үөскүүр, тус мөлүөкүлэ хаачыстыба киритиэрийигэр ааҕыллыбат.
Углевод. Углевод — карбонильнай уонна хас да гидроксильнай группаттан турар органичэскэй вещество. Сибээс кылааhын аата “углерод гидраттара” диэн тыллартан тахсар, кини 1844 сыллаахха ниэмэс уонна балтия омук торуттээх арассыыйа хиимигэ К.Шмид ааттаабыта. Углевод киhи этигэр сиинигэр энергия источнигынан туттуллар. Өскөтүн 1грамм углевод окисляйся гыннаҕына кини 4,1 ккал энергияны уонна 0,4 г ууну таhаарар. Углевод диэн органичэскай мөлүөкүлэ, кини углерод аатамын араас тэнийбэтэх сыаптарыттан, гидроксильнай уонна карбонильнай группалартан турар сибээс буолар. Бастатан туран углевод энэргэтиичэскэй үлэни онорор.Ону таhынан кини инэмтэлээх веществолары хаhаанар үлэлээх. Полисахарид клеткага наада эрэ буоллагына хаhаанар уонна ороскуоттанар.
Углеводтар араастара.
Боростуой , ыарахан уонна волокнистай углевоттары араараллар. Боростуой углевоттарга моно- уонна дисахариттар киирсэллэр, кинилэр биир эбэтэр икки сахарнай группалаахтар (глюкоза, фруктоза, лактоза, сахароза). Ыарахан углевоттарга полисахариттар киирсэллэр, кинилэр састааптара устэн элбэх углероттан киирсэллэр (крахмал, целлюлоза). 
Углеводтаах астар.
Крахмал сурун астара буолаллар:
Волокнистай углевоттар боростуой пищевой клетчаткаттан турараллар, кини билэргит курдук аhы буһарыыга олус туһалаах. Хас биирдии углевод түмүгэр моносахариттага үрэллэр, кинилэр метоболизм уонна атын молекулярнай комплекстар синтезтара барарыгар энергия источнигынан туттуллуохтарын соп. Углевоттар араас киьи сиир аhылыктарыгар бааллар. Боростуой саахардары минньигэс бурдук аска, ситэ оноhулла,танастана илик оноhуктарга уонна фрукталарга булуохха соп, ол бириэмэ ыарахан углевоттар источниктара килиэп, мокоруоннай оноhуктарга уонна оҕуруот аhыгар буолаллар.
Тумук.
Углевод биhиги олохпутугар олус улахан суолталаах, тоҕо диэтэххэ кини гликолиз, гликогенез уонна гликонеогенез барарыгар наада. Ол курдук, углевод киhи этигэр хааныгар энергия источныгынан буолара сүрүн оруоллаах. Аска баар углеводтар энергия таhааран, крахмал, сахар уонна пищевой сибээстэри онорор тустаахтар. Биьиги эппит хааммыт, суруннээн мэйиибит бастайаанна глюкозаҕа наадыйар, кини эпэктиибнэй уонна результативнай улэни онороругар наада. Углевод киhи хaаныгар сиинигэр өр бириэмэ тиийбэт буоллаҕына кини бэйэтин белоктарыттан глюкозаны синтезируйдаан саҕалыыр, интэн сибээстээн кини таhынааҕы эйгэттэн харыстанар дьоҕура күүскэ мөлтүүр.
Тыыныы. Тыыныы () — харамайдар, үүнээйилэр уонна микроорганизмнар диссимиляциялыыр сурун быьыылара. Ол эбэтэр, тыынар тыыннаах биир кэмник метаболизмныырын хааччыйар уонна тулалыыр эйгэттэн кислороду инэрии, организм сорох метаболизмнаабыт уескэтиитин (CO2, H2O) тулалыыр эйгэ5э таьаарыы быьыытынан гомеостазтарын ейуур физиологическай процесс. Вещество атастаьыытын тэтимиттэн тутулуктанан киьи тыната чааска ортотунан 5-18 лиитирэ углекислай гаьы (CO2) уонна 50 грамм ууну таьаарар. Тыыныы кэмигэр организм нэниринэн (энергиянан) баай веществолара молекулярнай кислород кеметунэн а5ыйах нэнирдээх веществоларга (CO2, H2O) диэри аьыйаллар.
Тас тыыныы диэн кислороду инэринии уонна углекислай гаьы таьаарыы, итиэннэ тыынар туруупка эбэтэр хаан эргиирин систиэмэлэринэн газтар сырыыларын киллэрэр тулалыыр эйгэ уонна эт-хаан гаьы атастаьыылара.
Клетка тыыныыта бэйэтин ейдебулугэр клетка буруетун ненуе белоктар сырыыларын биохимическай процесстарын киллэрэр. Ол таьынан ас химическэй нэнирин уларыйыытыгар а5алар митохондриялар истэригэр аьыйыыны киллэрэр.
Тулалыыр эйгэни кытары улахан иэнинэн ситимнэьэр ньуурдаах организмнарга тыыныы клеткаларга хайа5астар ненуе газтар диффузияларын суотугар буолуон сеп (холобур: уунээйилэр сэбирдэхтэригэр, кендей харамайдарга). Онтон кыра иэнинэн ситимнэьэр ньуурдаах тыынар тыыннаахтарга газтар сырыылара хаан эргиирин суотугар (тоно5остоох харамайдарга уонна да атыттарга) эбэтэр хабар5а5а (уеннэргэ-кейуурдэргэ) олохтонор.
Уунээйи тыыныыта.
Туох баар уунээйилэр бары кунус углекислай гаьы инэриниилэрэ уонна кислороду онорон таьаарыылара уунуу кэрдииьэ дэнэр. Оттон туун таннарытын кислороду инэринэр, углекислай гаьы таьаарар (ап-а5ыйах ахсаана) уратыта – нухарыйыы кэрдииьэ диэн буолар.
Харамайдар уонна уунээйилэр молекулярнай таьымынан тыынар сурун принциптэрэ майгыннаьар. Ол эрээри, уунээйилэр биир сиргэ туралларын быьыытынан метаболизмнара уларыйа сылдьар тулалыыр эйгэ усулуобуйатыгар сеп тубэьиэхтээх, ол иьин уунээйилэр тыыныылара уратылардаах.
Киьи тыыныыта.
Сынньалан турукка сылдьар улахан киьи мунуутэ5э ортотунан 14 тыын хамсаныытын онорор. Итиэннэ тыыныы тургэнэ балаччатык уларыйыан сеп (мунуутэ5э 10-18). О5олор тыынар тургэннэрэ мунуутэ5э 20-30 хамсаныы; эмийдээх о5олорго – 30-40; уу кыьыл о5олорго – 40-60;
Биир салгыны э5ирийиигэ (сынньалан кэмигэр) тына иьигэр 400-500 мл салгын киирэр. Салгын киириитэ тыыныы сабардама (объема) диэн буолар. Сынньалан кэмигэр оноьуллубут теттеру тыынныы эмиэ иччэ салгын ахсаанын атмосфера5а таьаарар. Саамай кууьунэн э5ирийдэххэ 2000 мл кэринэ салгыны киллэриэххэ сеп, оттон теттеру таьаардахха – эмиэ 2000 мл.
Улахан киьи тынатын ненуе мунуутэ5э 7 лиитирэ салгыны аьардар. Физическэй но5урууска кэмигэр тына сабардама мунуутэ5э 120 лиитирэ буолуон сеп.
Тыыммакка эрэ киьи 5-7 мунуутэ олоруон сеп, ол кэннэ ейу сутэрии, мэйиигэ сатаан челугэр туьэриллибэт уларыйыылар, онтон елуу кэлэр.
Тыыныы керуннэрэ: дирин уонна урдунэн, субу-субу уонна сэдэх, Уеьээнни, аллараанны, ортоку (туеьунэн) уонна аллараанны (иьинэн).
Лорд Честерфилд. Филип Дормер Стэнхоуп, 4-с граф Честерфилд (, балаҕан ыйын 22 1694, Лондон — кулун тутар 24 1773, "эмиэ онно") — Улуу Британия судаарыстыба дьайыксыта, дипломат уонна суруйааччы, «Уолбар суруктар» ааптардара. Аҕата 1726 сыллаахха өлүөр диэри лорд Стэнхоуп ("Lord Stanhope") диэн аатынан биллэрэ.
«Уолбар суруктар».
Честерфилд Георг I туора кыыһын Мелюзина фон Шуленбург диэн дьахтары ойох ылбыта, ол эрээри киниттэн оҕото суоҕа. Филипп Стэнхоуп (иккис), кини тапталлаах ол эрээри туора дьахтартан төрөппүт уола кини өйөбүлүнэн туһанара, ол эрээри аристократия үөһээ араҥатыгар кыайан киирбэтэҕэ. Кырдьан баран Честерфилд биир уолу ииттэ ылбыта, онтуката үһүс Филипп Стэнхоуп диэн аатынан биллэрэ (1755—1815), кэлин баайын-дуолун барытын утумнаабыта.
Филипп Стэнхоуп (иккис) Юджиния Дорнвил диэн Ирландияттан төрүттээх дьахтартан икки уолламмыта, 36 сааһыгар өлбүтэ. Честерфилд сиэннэрэ баалларын туһунан уола өлбүтүн кэннэ эрэ билбитэ, кинилэргэ кыра нэһилиэстибэ хаалларбыта. Ол эрээри уолун ойоҕор тугу да хаалларбатаҕа. Онон Дорнвил Стэнхоуп уолугар суруйбут суруктарын издателлэргэ атыылыырга күһэллибитэ. Суруктар улахан айдааны таһаарбыттара, элбэх киһи аахпыта. Хаста да хос таһаарыллан, огдообо онтон байбыта. 
Честерфилд суруктара Джон Локк педагогикаҕа идиэйэлэригэр майгынныыр элбэх сүбэлэрдээх. Иитии чопчу карьераҕа туһуланыытын Честерфилд элбэх үөлээннээхтэрэ сүөргүлээбиттэрэ. Ол эрээри «Суруктары» Вольтер үрдүктүк сыаналаабыта, XVIII үйэ эпистолярнай жанрын уһулуччу көстүүтүнэн уонна ис киирбэх, киһилии докумуон быһыытынан билиммитэ. Вольтер дю Деффан маркизаҕа 1774 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр суруйбут суругар маннык эппитэ: «Кинигэ сүрдээх үөрэтэр суолталаах, уонна, арааһа, иитии туһунан баччааҥҥа диэри суруллубуттан саамай үчүгэйдэрэ».
Тоҥус метеорита. Тоҥус метеорита (), Тоҥус метеороида, Тоҥус феномена) — гипотеза быһыытынан олохтоох кэминэн 7 чаас 14,5 ± 0,8 мүнүүтэҕэ (0 ч 14,5 мүн Гринвич]]) куйаартан кэлэн Подкаменнай Тугнуска үрэх үрдүгэр (быһа барыллаан Ванавара сэлиэнньэттэн 60 км хоту, 20 км арҕаа) салгыҥҥа эстибит эттик. 
Эстии кыамтата 40—50 мегатонна буолбут диэн сабаҕалыыллар, ол аата саамай улахан водороднай буомба саҕа. Атын сыанабылынан эстиитин кыамтата 10—15 мегатоннаҕа тэҥ. Эпицентрын координаатата: 60°54'07" х. к., 101°55'40" и. у.
Сэлээрчэх. Сэлээр диэн мээнэ ол-бу, буолар-буолбат тылга тииһэ сылдьар, ону-маны туһата суоҕу саҥарара элбэх киһини этэллэр. Көтүөккэлэс, чэпчэки майгылаах, тыал үрбүтүн хоту салаллан иһэр санаалаах, уу-хаар кэпсээннээх киһини сэлээр киһи дииллэр.
Сэлээр киһи диэн киһи эрэммэт киһитэ, субу тутан туран атыны туойан турдаҕына да көҥүлэ. Маннык майгы уратыта дьахталларга биллэрэ ордук элбэҕинэн кинилэри үөҕүүгэ элбэхтик туттуллар.
Сэлээрчэх диэн аһара чэпчэки майгыланыыны, дьахтар бииртэн биир эр киһиэхэ көтүөккэлии сылдьыытын сэмэлээһин ааттанар. Итини тэҥэ көрү-нары эрэ батыһар чэпчэки майгылаах дьахтары эмиэ этэллэр. Бу тыл куһаҕаны биллэрэр суолтата былыргытыттан кыратык даҕаны уларыйан көрө илик. Чэпчэки майгыланыыны биллэрэрин иһин дьахталлар, бу тылы чахчы сөбүлээбэттэр.
Билигин сэлээрчэх буолуу элбээн, сатайан турар. Үөрэхтэнэн эргэ барбакка сылдьар эдэр дьахталлар элбээһиннэрэ онно олук буолар. Ол курдук эт-сиин көрдөбүлэ амтаһыйбыт эдэр дьахтарга ордук күүстээҕинэн бииртэн-биир быстах сыһыаннаһыыларга, боруобалаһыыга киирэн биэрэн иһэллэрэ, сэлээрчэхтэр элбииллэрин үөскэтэр.
Сахалар олохторун үөрэҕэ сэлээрчэх буолууну сөбүлээбэт, куһаҕан быһыыга киллэрэр. Ол курдук дьахтар саҥаны айыыга баҕа санааланыыта аһара барыыта, ону ситиһиигэ турунара, саҥаттан саҥа эр киһини боруобалааһыҥҥа урутаан тиийэр кыахтааҕа, олоҕу чэпчэкитик сыаналыырыгар тириэрдиэн сөп. Ол курдук дьахтар эр киһини боруобалааһыҥҥа саҥаны арыйара, айыыны оҥороро олох үөрэҕинэн сэмэлэнэр. Ол иһин “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх бу балаһыанньаҕа  туттулуннаҕына эрэ табыллар.
Сэлээрчэххэ кубулуйбут дьахтар ыал буолан, оҕо төрөтөн омук сайдыытыгар тириэрдэр кыаҕа аҕыйыыр. Элбэх эдэр дьахталлар сэлээрчэхтэнэ сылдьыылара омук эстиитигэр тириэриэн сөп. Ол курдук манныкка тиийбит дьахтар араас ыарыылаах оҕону төрөтөрүттэн уонна оҕотун киһилии быһыыланыыга кыайан ииппэтиттэн, аһара барар майгылаах оҥоруон сөбүттэн, сиэннэрин көрөрө уустугурар кыахтаах.
Сэлээрчэх диэн дьахтары анаан-минээн үөхсэр тылбыт. Элбэх туһата суох тыллаһар диэҥҥэ күүлэйдиирэ, эр дьону уларыта сылдьара элбэҕэ эмиэ эбиллэрин биллэрэр. (1,458).
Туһаныллыбыт литература.
Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Иванов Владимир Харлампьевич. Иванов-Унаров, Владимир Харлампьевич (04.03.1937—29.12.2000) — саха искусствоведа, наука кандидата, Россия художниктарын сойууhун чилиэнэ (1977).
Олоҕун олуктара.
Владимир Иванов-Унаров 1937 сыл кулун тутар 4 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 1959 с. Ленинградтааҕы университет геологическай факультетын бүтэрбит, 1972 с. — Ленинградтааҕы И. Е. Репин аатынан Живопись, скульптура уонна архитектура институутун Искусство теориятын уонна историятын факультетын бүтэрбит.
1959—1966 сс. Саха Сиринээҕи киин геология экспедициятыгар үлэлээбит. Искусствовед быһыытынан 1967 с. Саха республикатын изобразительнай искусстволарын музейыгар үлэттэн саҕалаабыт. 1972—1994 сс. — Тыл, литература уонна история институутугар научнай сотрудник быһыытынан үлэлиир, саха норуотун искусствотын үөрэтэр, «Якутская резьба по кости» (1980) диэн кандидатскай диссертацияны көмүскүүр. Ол кэнниттэн хотугулуу-илин олорор норуоттар декоративнай прикладной искусстволарын үөрэтииннэн дьарыктаммыта. 1994 с. бастаан научнай үлэһитинэн онтон этнокультура уонна философия салаатын (секторын) сэбиэдиссэйинэн Аҕыйах ахсааннаах норуоттар институттарыгар үлэлээбитэ. 1992—1997 сс. Нью-Йорк куоракка сылдьан Джезуп Хотугу-Тихоокеанскай экспедициятын сибиирдээҕи коллекциятын үөрэппитэ. Ол матырыйаалларын бүтэһик монографиятыгар киллэрбитэ. Бу сылларга английскай тылтан нууччалыы В. Иохельсон «Юкагиры и юкагиризированные тунгусы» уонна Г. Хэтт «Меховая одежда арктических народов Евразии и Америки» (бэчээккэ тахса илик) диэн фундаментальнай үлэлэрин тылбаастаабыта. Элбэх научнай конференцияларга ол иһигэр кыраныысса таһыгар дакылаат аахпыта. Чинчийэр үлэтэ Россия наукаларын Академиятынан уонна Сорос, Макартур фондаларынан өйөммүтэ.
«Циркумполярная культура: памятники культуры народов Арктики и Севера» диэн аан дойдутааҕы бырайыак саҕалааччытынан буолбута.
Россия Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, Саха худуоһунньуктарын Сойууһун Правлениетын чилиэнэ (1983—1991 сс.) Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуоттаах Грамотатынан наҕараадаламмыта.
2000 сыл ахсынньы 29 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Сүрүн үлэлэрэ:.
Кыраныысса таһынааҕы публикациялар:.
1. The peculiarities of the style of Yakut bone carving in XVIII-XIX centuries (Concerning the folk traditions and interrelations of the cultures in the Yakut Applied Art) // The Materials of V-th International Congress of Turkish Art. – Budapest: Maguar Nemzeti Muzeum, 1975. — p. 80—91;
2. The Revitalization of the Traditional Culture of Northeast Siberian Peoples. In: Constructing Cultures Then and Now. Celebrating Franz Boas and the Jesup North Pacific Expedition. Laurel Kendall and Igor Krupnik, eds. "Contributions to Circumpolar Anthropology", vol. 4. 2003. Washington, DC: Arctic Studies Center, pp.336-347. (соавтор З. Иванова-Унарова).
Кинигэлэргэ рецензиялар:.
Newsletter / Arctic Studies Center. — Washington, 2005. — p. 48
Илларионов Василий Васильевич. Илларионов, Василий Васильевич — олоҥхону үөрэтээччи, фольклорист, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, СГУ саха билэлиэгийэтин уонна култууратын бакылтыатын 2002–2007 с.с. дэкээнэ, ХИФУ Хотугулуу–Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн фольклор хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ, СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта, РФ үрдүк үөрэхтээhинин бочуоттаах үлэhитэ.
Василий Илларионов 1946 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр Сунтаар оройуонун Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Саха үнүбэрситиэтин 1973 сыллаахха бүтэрэн баран Бүлүүтээҕи педагогика училищетыгар үлэлээбитэ. Онтон билим үлэһитин быһыытынан Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүгэр (Дьокуускай) улэлээбитэ. 1995 сылтан Саха государственнай университетыгар саха билэлиэгийэтин уонна култууратын бакылтыатыгар үлэлиир. 2003 сыллаахха дэкээнинэн талыллыбыта.
1981 сыллаахха Алма-Атаҕа Тыл уонна литэрэтиирэ үнүстүүтүгэр "Искусство якутских олонхосутов" диэн хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. "Сказительство в системе фольклорной традиции народа саха" диэн дуоктарскай диссэртээссийэтин Улан-Удэ куоракка (Бурятия) 1997 сыллаахха көмүскээбитэ.
Библиография.
Бу үлэҕэ Нестеров Иван Иванович — Оччугуй Уйбаан олоҕун олуктара, Амма улууһун Алтан нэһилиэгин былыргыта уонна билиҥҥитэ сырдатыллар, сиэр—туом үгэстэрэ, норуот тылынан айымньытын холобурдара киирдилэр.
Каландаришвили Нестор. Каландарашвили Нестор Александрович (1876, бэс ыйын 26, Кутаиси күбүөрүнэтэ – 1922, кулун тутар 6, Дьокуускай), сорох оччотооҕу дөкүмүөннэргэ Карандашвили диэн суруллар - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. Анархист. 
1892 сылга дылы Кутаиси гимназиятыгар, онтон Тифлиска учуутал сэминээрийэтигэр үөрэммит. 1895 – 1897 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыт. Аармыйа кэнниттэн сэминээрийэҕэ салгыы үөрэнэр. 
1903 сылга Гури бааһынайдара өрө турууларыгар кыттыһар. 1907 сыллаахха Сибииргэ ыытыллыбыт. 1917 сылтан анархист-коммунист, кыһыллар диэки буолбута. 1918 сылга Центросибиир этэрээттэр командующайдара этэ. Кини этэрээтэ Амма кытылыгар кэлбит, онтон үөһээ Өлүөнэ бартыһаанныы фронт командующайа буолбут. 
1920 сыл ахсынньытыгар Саха уобалаһын уонна Хотугу кыраай кыһыллар сэриилэрин тойоно (командующай). Кулун тутар 6 күнүгэр 1922 сыллаахха Дьокуускайга киирэн иһэн Табаҕа аттыгар этэрээтин кытта тоһуурга түбэһэн өлбүт.
1918 сыллаахха кини Сибииргэ бартыһаанныыр этэрээтигэр сылдьыбыта биллэр. 
"Сибирский дед" диэн уус уран киинэҕэ көстөн ааһар.
Наҕараадалара.
Кыһыл Сулус уордьана
Кэриэс.
Дьокуускайга кини аатын киин уулуссалартан биирдэстэрэ сүгэр.
Иркутскай, Дьокуускай, Ленскэй, Улан-Удэ, Усть-Кут уонна атын куораттар уулуссалара кини аатынан ааттаммыттара. 
Дьокуускай – Покровскай суолга пааматынньык турар. 
Дьокуускайга «Каландаришвили» диэн оҕо лааҕыра баар.
Калашников Александр Александрович. Калашников Александр Александрович — Саха Сирин биллиилээх устуорук-архыбыыһа. 
Библиография.
«Якутия: хроника, факты, события. 1632—1917 гг.» — Дь.:2000.
Калифорния. Калифорния, штат () — Америка Холбоһуктаах Штаттарын биир сүрүн штата. АХШ арҕаа өттүгэр Чуумпу океан кытылыгар сытар. Хочоҕо сылаас климаттаах, хаар түспэт, сороҕор тобурах түһэр. Хайалардаах Сьерра Невада сиһэ. Сир хамсааһына буолар кутталлаах. Улахан куораттара - Сан-Франциско, Лос-Анджелес. Киин куората - Сакраменто.
Оттон арыый орто улахан куораттара - Сан Хосе, Окленд, Анахайм, Фресно, Санта Ана, Риверсайд, Торранс, Гарден Гров, Лонг Бич, Хантингтон Бич, Сан Бернардино, Стоктон, Ричмонд, Беркли, Пало Альто, Санта Роза, Санта Клара, Сан Диего уо.д.а.
Экономиката.
Калифорниа штата - АХШ биир саамай түргэнник сайда турар региона, урут уруккаттан баайдар олорор сирдэрэ. Дьиҥнээхтин хас 12 Калифорниа олохтооҕа баайдарга киирсэр. Калифорниа - Аан Дойдуга биир динамично сайда турар сир, сылын аайы экономика сайдыыта 15,87% тэҥнэһэр. Калифорниа - АХШ саамай улахан нэһилиэнньэлээх сирэ эрэ буолбакка, саамай улахан байыаннай потенциаллаах сирэ. Ону таһынан, Калифорния - Аан Дойдуга Компьютеризациа өттүнэн биллибитэ.