mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Үрдүкү үүнээйилэр. Үрдүкү үүнээйилэр, эбэтэр Сир үүнээйилэрэ, эбэтэр Эмбриофиты () — күөх үүнээйилэр көрүҥнэрэ, кинилэр анныкы үүнээйилэртэн (уу салахайдарыттан) уратылара килиэккэлэрэ араас аналлаах ткааннарга арахсар (дифференциация). Үрдүкү үүнээйилэргэ муохтар уонна тымырдаах үүнээйилэр (папоротниктыҥылар, псилоттуҥулар, боруутуҥулар, плауннуҥулар, сыгынньах сиэмэлээхтэр, уонна сабыылаах сиэмэлээхтэр) киирэллэр. 
Үрдүкү үүнээйилэр эволюциялара кураанах сиргэ тахсыыны кытта ситимнээх.
Килиэккэлэрэ туспа аналлаах бөлөхтөргө (ткааннарга) арахсыылара сиргэ тахсыыга улахан суолталаах этэ. Салгыҥҥа хатан хаалбат туһугар эпидермис сайыннарбыттара. Иҥэмтэлээх эттиктэри тарҕатар туһугар аһарар ткааннары (тымырдары) сайыннарбыттара. Салгыҥҥа тахсыы түмүгэр үүнээйилэр силис, умнас уонна сэбирдэх курдук тус-туспа оҥоһууламмыттара.
Сэппэрээк. Сэппэрээк () — үүнээйилэр таһааларын көрүҥэ, мастыҥы элбэх сыллаах 0,8–6 миэтэрэлээх үүнээйилэр. Мастан уратыта биир сүрүн умнаһа суох, ол оннугар хас да эбэтэр элбэх бэйэ-бэйэлэрин солбуйсар умнастаах.
Үксүгэр ойуур саҕатыгар, ойуурдаах туундараҕа үүнэр. Сорохторо, холобур, долохуна, биэ эмиийэ киһиэхэ хаһаайыстыбаннай суолталаахтар.
Pootle. Pootle диэн көмпүүтэр бырагырааммаларын тас көстүүтүн араас тылларга тылбаастыыр интэриниэт-тэрил. Python тылынан суруллубут көҥүл-босхо туттуллар бырагыраамма, аан бастаан Translate.org.za 2004 сыллаахха таһаарбыта. Ону таһынан бырагыраамманы тупсарыыга WordForge уонна Тылбаас Африкатааҕы ситимэ кыттыбыттара. Билигин Translate.org.za оҥоһуллар.
Pootle көҥүл тылбаасчыттарга аналлаах, ол эрэн атын да соруктаах туттуллуон сөп. Холобур, бу технологияны туһанан Mozilla Firefox уонна LibreOffice интерфейстара тылбаастанар. Тылбаас он-лайн ыытыллар буолан тылбаасчыттар тугу тылбаастаабыттара тута көстөн иһэр, онон биир үлэни алҕас хос-хос оҥорор сатаммат. Тылбаас хас да барыла баар буоллаҕына, ханнык баҕарар тылбаасчыт бэйэтин барылын этии быһыытынан киллэриэн сөп.
Устуоруйата.
Pootle бырагыраамманы аан бастаан Дэвид Фрейзер Translate.org.za тэрилтэҕэ үлэлии сылдьан оҥорбута. Бастакы релииһэ 2004 сыл ахсынньытыгар тахсыбыта. 
Pootle диэн тыл «PO технологияҕа олоҕурар онлайн тылбаас уонна олохсутуу движога» диэнтэн кылгатыы (PO-based Online Translation / Localization Engine), ону тэҥэ BBC оҕолорго аналлаах Flumps бырагыраамматын бэлиэтэ.
Лүүчүн (суолталара). Бу аат суолталара:
Индигиир (суолталара). Бу тыл хас да суольталаах:
Green day.  
Green Day диэн 1987 сыллахха тэриллибит Америка рок группата, Группа чилиэттэрэ Billie Joe Armstrong (ырыаһыт, гитара), Mike Dirnt (басс гитара, иккис ырыаһыт), уонна Tré Cool (барабан, перкуссия), Jason White (гитара/ырыаһыт) уонна Jason Freese (клавишнай инструмент).
Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ. Олунньу 13 күнэ — Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ.
Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 1996 сыл олунньу 9 күнүнээҕи 1294 №-дээх «Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн биллэрии туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, С.А. Новгородов төрөөбүт күнэ — олунньу 13 күнэ — Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн биллэриллибитэ. 
Бу Күн олохтонуута Саха Сирин төрүт олохтоохторун төрөөбүт тылларын сайыннарыыга, бастакы саха суругун-бичигин олохтообут саха лингвист-учуонайа, бастакы саха үөрэҕин кинигэлэрин таһаарааччы Семен Андреевич Новгородов сырдык кэриэһин үйэтитэр, аатын ытыктатар соруктаах.
Бу Күн араас үөрэх кыһаларыгар, культура кииннэригэр төрөөбүт тылга аналлаах араас тэрээһиннэр ыытыллаллар. Оскуолаларга Саха суруйаачыларын, поэттарын кытта көрсуhуулэр ыытыллаллар, араас күрэхтэр, көрүүлэр тэриллэллэр. Республика үрдунэн саха тылыгар анаммыт араас тэрээһиннэр, көрсүhүүлэр киэҥ хабааннаахтык ыытыллаллар. 
Олунньу 13 күнүгэр, үгэс быһыытынан, Санкт-Петербург куоракка Саха Сирин делегацията Смоленскай кладбищеҕа биллиилээх учуонай С.А. Новгородов, кини кыыһа Е.С. Новгородова уонна саха тылдьытын оҥорооччута Э.К. Пекарскай көмүс уҥуохтарыгар сүгүрүйүөхтэрэ, сибэкки веноктарын ууруохтара.
Саха Сиригэр нуучча тылын күнэ. Сэтинньи 19 күнэ — Саха Сиригэр нуучча тылын күнэ. 
Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 2001 сыл атырдьах ыйын 20 күнүнээҕи 1466 №-дээх «М.В. Ломоносов 300 сааһыгар бэлэмнэнии туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, М.В. Ломоносов төрөөбүт күнэ — сэтинньи 19 күнэ — Саха Сиригэр нуучча тылын күнүнэн биллэриллибитэ.
Хохочой тоһуура. 1922 сыл муус устар 18 күнүгэр билиҥҥи Бүлүү улууһугар Хохочой сиригэр кыһыллар 19 киһилээх В. Шатаев хамандыырдаах этэрээттэрэ бастаанньыттар тоһуурдарыгар түбэспитэ. 
Бүлүү гарнизонун начаалынньыгын көмөлөһөөччүтэ В. Шатаев этэрээтэ, Н. И. Снитко көрдөһүүтүн толорон, Бүлүү оборуонатын салайааччыларын сорудахтарынан Хампа кыһылларын этэрээтигэр көмөҕө баран испит. Снитко этэрээтэ Хампаҕа үрүҥнэр чугаһаабыттарын билэн, онно көмөҕө баран иһэн, Хампаны үрүҥнэр ылбыттарын, сүүстэн тахсаларын билбит уонна эбии көмө көрдөөбүт эбит. 
Шатаев этэрээтин байыастарыттан сэриигэ сылдьыбыт үс эрэ кыһыл сэрииһит баар эбит, атыттара сааны тутан да көрбөтөх эдэр дьон - оробуочайдар, Бүлүү куоратын II ступеннаах оскуолатын үөрэнээччилэрэ, Тылгыны өрөпкүөмүн сэкиритээрэ.
1922 сыл муус устар 17 күнүгэр аттаах уонна сэриилэрин сэбин сыарҕалаах акка тиэйбит бөлөх Бүлүүттэн Хампа туһаайыытынан хоҥнубут. Аара Сэптэминнээх диэн сиргэ хонон баран сарсыарда эрдэ Хохочой алааска тиийэллэр.
Сирин-уотун бэркэ билэр Куонаан Никииппэрэп баһылыктаах бастаанньаһыттар кыра аҥаардара (хамандыырдара сүрүн этэрээтин кытта атын сиргэ Сниткону бэйэтин маныыр), Снитко этэрээтин кэтэҕинэн эргийэн тахсан, Бүлүү диэки өттүн түөрт биэрэстэ ыраах сиринэн быһан сыппыттар эбит. 
Этэрээт Хохочой алаас хоту өттүгэр киһи уҥуохтарын аттыгар тиийбитин кэннэ ытыалааһын саҕаланар. Бастакы ытыалааһынтан этэрээт үгүс байыастара таптаран өлөллөр эбэтэр бааһыраллар. Хаалбыттара сыарҕаҕа баайылла сылдьыбыт сэптэрин ылан ытыалаһаллар. Ол эрээри, хоттороллор.
Кыһыл этэрээтиттэн икки эрэ киһи тыыннаах хаалан Бүлүүгэ төннөн тиийэр (ГПУ байыаһа Н. Борисов уонна сирдьит В.С. Сивцев). Тоһуурга сылдьыбыт дьон кэпсииллэринэн, үрүҥнэр саа сэбэ, ботуруон кэмчи буолан, кыһылларга саба сырсан тахсан сүгэнэн, батаһынан-быһаҕынан түһэргэ күһэллибиттэр. Ол иһин хаан-сиин олус элбэҕэ үһү.
Хохочойго охтубут бойобуой доҕотторун куорат пааркатыгар бырааттыы ииҥҥэ көмөөрү туран, Бүлүү ыччата Сэбиэт былааһын иһин биир таммах хаан хаалыар диэри охсуһарга андаҕайбыта.
Сниткону Дьокуускай диэкки сэриилэспэккэ эрэ чугуйар былааннаах эрээри Бүлүүттэн көмө көрдөөбүт диэн, Оттон Бүлүү куоратын оборуонатын салайааччыларын (М.Г.Потапова, А.Г.Потапов, В.С.Синеглазова, военком Климов уо.д.а.) улахан суолтата суох хайысхаҕа, ким эрэ көрдөстө диэн, бэлэмэ суох этэрээти ыыппыттар, алҕаһаабыттар диэн сыанабыл баар. Снитко этэрээтэ Бүлүүттэн итиччэ ыраах тугу гына сылдьыбытай? Официальнай версияннан үрүҥнэр икки этэрээттэрин Бүлүүгэ чугаһаппат соруктаах сылдьыбыта диэн буолар. Ол эрээри, Снитко этэрээтэ ити кэмҥэ С. Канин уонна К. Никииппэрэп этэрээттэриттэн куота сылдьыбыта, онон дьиҥэр, кыһыл сэриилэригэр аһылык уонна аттарыгар от көрдүү сылдьыбыт соруктаах этэрээт буолуохтаах, онон Орто Бүлүү дьонун халаан, бэйэлэригэр утары туруорбут буолуохтарын сөп диэн сабаҕалааһын баар.
Хохочой тоһууругар түбэспит дьон.
Аҕыс үөрэнээччи:
Хохочой алдьархайын кэриэһигэр.
Хайыһарга Саха АССР спордун маастарыгар бары хандьытаат буолбуттара.
Аҕалар күннэрэ. Муус устар ый бастакы өрөбүлэ — Аҕалар күннэрэ.
Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 1999 сыл олунньу 15 күнүнээҕи 685 №-дээх «Аҕалар күннэрин олохтооһун туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, муус устар бастакы өрөбүлэ Аҕалар күннэринэн биллэриллибитэ.
Бу бырааһынньык олохтонуута дьиэ кэргэн уонна уопсастыба иннигэр аҕа суолтатын үрдэтии, кини дьиэ кэргэн олоҕор, тускутугар уонна үүнэр кэнчээри ыччакка дьоһунун, сүдү оруоллааҕын туоһута буолар.
Аҕалар күннэрин кэрэһилээн, Саха Республикатын Вице-президенын 2002 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 30—ВП №-дээх Дьаһалынан «Ытык аҕа» Бэлиэ олохтоммута. Бу Бэлиэнэн хас сыл аайы, муус устарга, үс элбэх оҕолоох аҕалар кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ ситиһиилэрин, дьиэ кэргэн тутулун бөҕөргөтүүтүн уонна аҕа оруолун уопсастыбаҕа үрдэтиитин иһин наҕараадаланаллар.
Бу Күн бүтүн республика үрдүнэн араас спортивнай күрэхтэһиилэр, аҕаларга анаммыт тэрээһиннэр ыытыллаллар.
&quot;Ытык аҕа&quot; Бэлиэ. Аҕалар күннэрин кэрэһилээн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенын 2002 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 30—ВП №-дээх Дьаһалынан «Ытык аҕа» Бэлиэ олохтоммута. 
Бу ытык Бэлиэ олохтонуута кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ аҕа оруолун үрдэтэр соруктаах. «Ытык аҕа» Бэлиэ элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн аҕалара ситиһиилэрин туоһулуур уопсастыба махтала буолар.
Бу Бэлиэнэн хас сыл аайы, муус устарга, үс элбэх оҕолоох аҕалар кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ ситиһиилэрин, республика олоҕор сүҥкэн, көхтөөх кыттыыларын, тус бэйэлэрин чөл олохтоох холобурдарын иһин наҕараадаланаллар.
Наҕараадаламмыттарга тустаах диплом уонна «Ытык аҕа» Бэлиэ туттарыллар.
Сигэлэр.
Знак «Ытык аҕа» («Почетный отец»)
Starbucks. Starbucks (Старбакс) диэн кофе атыылыыр маҕаһыыннар ситимнэрэ.
Бастаан АХШ Сиэтл куоракка 1970 сылларага арыллыбыта. Билигин аан дойду үрдүнэн 9000 кофейняттан элбэх арыллыбыт. Улахан аҥара АХШга баар. Старбакс кофейнялара түргэнник арылларынан биллэр, сороҕор кофейнялара бэйэ-бэйэлэриттэн чугас-чугастык турар буолааччы. Ону тэҥэ, араас чэйи уонна мороженайы атыылыыллар.
Менюта
Метро. Метро — куораттарга сир аннынан тутуллар түргэн тимир суол көрүҥэ. Үксүгэр бөдөҥ куораттарга баар буолар. Метро пуойастара сотору-сотору сылдьаллар, уонна элбэх дьону таһаллар. 
Историята.
Бастакы метро тутуутун 1860 сыллаахха Лондоҥҥа саҕалаабыттара. Бу метро 1863 сыллаахха арыллыбыта. Бастакы пуойастар паар күүһүнэн хамсыыллар этэ.
Урал үрдүнэн метеорит түһүүтэ 2013. Урал үрдүнэн метеорит түһүүтэ 2013 — метеорит түһүүтэ. Казахстан уонна Арассыыйа дьоно көрөллөр. Челябинскай куоратка 15 олунньу 2013 сыллаахха кэлэн түһэр, айдаан бөҕө тахсар.
Парламент системата. Парламент системата, Түмэн тиһигэ (Түмэннээх ил) диэн дойду салайыытын көрүҥүттэн биирэ. Исполнительнай былаас парламентан көнө эбэтэр атын сабыдыалланыахтаах.
Арчылан (суруйааччы). Гуринов Афанасий Гаврильевич - Арчылан — бэйиэт, прозаик, саха тылын уонна литэрэтиирэтин идэлээҕэ, суруналыыс.
1962 сыллахха от ыйын 9 күнүгэр Сунтаар улууһугар элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ, орто оскуоланы Тойбохойго бүтэрбитэ, "Сунтаар" сопхуоска оробуочайдаабыта. 1980-82 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1987 с. СПТУ-23 үөрэнэ киирбитэ, сварщик-сантехник уонна суоппар-слесарь идэлэрин баһылаабыта. 
Саха тылын уонна литератууратын идэтин СГУ-га 1994 с. ылбыта. СГУ-га Түүр тылларыгар аспиратуураҕа үөрэммитэ, саха тылын хаапыдыратыгар ассистеннаабыта. 2006 сыллаахтан «Күрүлгэн» уус-уран сурунаал уонна «Кыым» хаһыат «Кулуһун» уус-уран сыһыарыытын эрэдээктэрэ.
Бастакы хоһоонноро 1980-с сыллар бүтүүлэригэр Сунтаар хаһыатыгар, онтон «Кыым», «Эдэр коммунист» («Сахаада»), «Якутский университет» хаһыаттарга тахсыбыттара. 1990 с. «Сахаада» иһинэн тахсыбыт «Алыптаах түгэн» кинигэҕэ аан бастаан "Арчылан" диэн ааттаммыта.
Суруйааччылар сойуустарын норуоттар ыккардыларынааҕы түмсүүтүн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын уонна РФ Суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ, Саха народнай поэта И.М. Гоголев-Кындыл аатынан бириэмийэ 2005 сыллааҕы лауреата.
ССКП XX сийиэһэ. ССКП сүүрбэһис сийиэһэ Москубаҕа 1956 сыл олунньу 14-25 күннэригэр буолбута. И.Сталин таҥараҕа кубулуйуутун (культ личности) саралаабыт сийиэс быһыытынан биллэр.
Барыта 1349 куоластыыр бырааптаах дэлэгээт уонна 81 мунньахха кыттар бырааптаах дэлэгээт кыттыбыта, кинилэр 6 795 896 баартыйа чилиэннэрин уонна 419 609 баартыйаҕа хандьыдааттары аатыттан мустубуттара.
Сийиэскэ атын дойдулартан 55 хомуньуус уонна оробуочай баартыйаларын бэрэстэбиитэллэрэ бааллара.
Көрбүт боппуруостара:
Сталин куультун утарыы.
Сийиэһи ураты оҥорбут дьайыы сийиэс тиһэх күнүгэр, олунньу 25, сарсыардааҥы сабыылаах мунньахха буолбута. Бу күн Н. С. Хрущёв И.В. Сталин бэлиитикэтин саралыыр «О культе личности и его последствиях» диэн сабыылаах дакылаатын аахпыта.
Бу дакылаакка баартыйа салалтатын ааспыт устуоруйаҕа саҥа көрүүтэ аһыллыбыта, 1930-с — 1950-с сылларга оҥоһуллубут ыар сокуону кэһиилэр ааҕыллыбыттара, буруй Сталиҥҥа сүктэриллибитэ. Сталин саҕана репрессияҕа түбэспит баартыйа уонна аармыйа диэйэтэллэрин буруйдарын хат көрүү туһунан этиллибитэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтэ (Россия президеныгар Саха Республикатын бастайааннай представительствота) - Москубаҕа баар Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэстэбиитэлистибэтэ, Саха Сирин бырабыыталыстыбатын систематыгар киирэр, Саха Сирин президенын хонтуруолунан үлэлиир.
Аан бастаан 1922 сыл кулун тутар 16 күнүгэр арыллыбыта.
Билигин Москва куоракка Мясницкий проезд 3/26 аадырыска баар. "Красные Ворота" станциятыттан 20 миэтирэҕэ турар.
Официальнай страницата.
http://sakha.msk.ru
Попова Лена Леонидовна. Попова Лена Леонидовна — пианистка, Саха сиринээҕи М.Н. Жирков аатынан муусука колледжын преподавателэ.
Аҕата — Саха поэта Леонид Попов.
2013 сыл олунньу 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Иван Фёдоров. Ива́н Фёдоров (1520 саҕана — , Львов) — бастакы нуучча кинигэ бэчээттээччилэриттэн биирдэстэрэ, үгэс быһыытынан «бастакы нуучча кинигэ бэчээттэччитинэн биллэр», Нуучча судаарыстыбатын сиригэр хаһан тахсыбыта чопчу биллэр бастакы кинигэни таһаарбыта («Апостол»).
Аата.
XVI үйэҕэ илин славяннарга араспаанньа диэн үөдүйэ илик буолан Иван Федоров араас аатынан илии баттыыр эбит. Сороҕор аҕатын аатын -"ов (сын)" диэн сыһыарыылаах. Холобур Апостолга . Оттон Острожская Библия кинигэ бэчээттээбит диэн суруктаах (). Сороҕор аҕатын аатын -"ович" диир эбит уонна олорор сирин ыйар эбит , холобур итинник 1570 сыллааҕы Саалтыырга сурулла сылдьар. Латыыннныы дөкүмүөннэргэ "Ioannes Fedorowicz Moschus, typographus Græcus et Sclavonicus" «Иван Фёдорович Московит, гириэк уонна славян печатнигэ», эбэтэр "Johannes Theodori Moscus" «Иван Фёдоров (сын) Московит».
Өссө маннык барыллар бааллар этэ: (1578 сыллааҕы Азбукаҕа), (1580 сыллааҕы Саҥа Кэс тыл), (Апостол 1574 сыллааҕы Львовка тахсыбыт таһаарыыта). Уҥуоҕар диэн суруллубут.
Дьячковскай Константин Николаевич - Туйаарыскай. Дьячковскай Константин Николаевич — Туйаарыскай (03.06.1915—20.03.1976) — оҕолорго анаан суруйбут бэйиэт, суруналыыс, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1957 сыллаахтан ССРС СС чилиэнэ.
Олоҕун олуктара.
Амма улууһугар 1915 сыл бэс ыйын 3 (бэс ыйын 5?) күнүгэр Чурапчы улууһугар Хоптоҕоҕо Феофановтар диэн дьадаҥы ыалга төрөөбүт. Аҕата Лааһар, ийэтэ Устинья элбэх оҕолоохторо үһү, ол иһин 3 эрэ ыйдааҕар Амма5а баар аймахтарыгар иитиэххэ биэрбиттэр. 5 сааһыгар диэри бэрт маанытык улаатан истэҕинэ, ийэтэ эмискэ өлөн хаалар. Онтон аҕата өлөн, 3 ийэҕэ, 3 аҕаҕа иитиллэн сүһүөҕэр турар. Олоҕун үгүс өттүн Мэҥэ улууһун 1 Мэлдьэхси нэһилиэгэр Хорообукка олорбута. Ол иһин бу сири төрөөбүт дойдутунан ааҕара.
Толорута суох алта кылаастаах орто оскуоланы бүтэрбит, култууралыы-сырдатар үлэнэн дьарыктаммыт, оройуон уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар үлэлээбит.
1950 сыллаахтан ССКП чилиэнэ.
Төрөппүт Виссарион диэн уоллаах, Туйаара, Минадора, Виса, Костя диэн сиэннэрдээх. 
1976 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр өлбүтэ. Майа кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.
Айар үлэтэ.
К. Дьячковскай литератураҕа 30-с сыллар бүтүүлэригэр киирбит. Оҕолорго аналлаах бастакы хоһоонноро 1936 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ уонна тута биһирэбили ылбыттар. 
«Бэлэм буолга» бэчээттэммит хоһооннорбор бэйэм ньирэйбин суруйбутум истиҥник тахсыбыт эбит буолла5а… Кыра сылдьаммын саҥа төрөөбүт ньирэйи кытта харса оонньуурум…хоһооннорум бары да бэйэм олохпун хоһуйбут хоһооннорум этилэр. Ол гынан баран, оҕо хараҕынан, сүрэҕинэн суруллубут буоланнар, табыллыбыт, биһирэммит буолуохтаахтар, — диэн бэйиэт бэйэтин бастакы хоһооннорун туһунан Г. Куриловы кытта кэпсэтиитигэр ахтар. 
Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга 1953 «Мутукча» диэн ааттанан с. тахсыбыт. Мантан утуу-субуу оҕолорго аналлаах 16 кинигэ тахсар. 
Бэйиэт эдэр ыччакка анаан өр, 40-ча сыл устата үлэлээбит. Кини бэйэтин кэминээҕи суруйааччылартан саамай уһуннук, элбэҕи оҕоҕо анаан суруйбутунан уратылаах. Оҕолорго анаан кини саха поэзиятын көмүс фондатыгар киирбит үгүс хоһооннору остуоруйалары, үгэлэри, таабырыннары, чабырҕахтары, поэмалары, олоҥхо-остуоруйаны суруйбута, кинигэ гынан бэчээттэппитэ. 
Кини нуучча биллиилээх суруйааччыларын С.Михалкову, С. Маршак, К. Чуковскай, А. Барто сахалыы саҥардан кырачаан ааҕааччыларга үчүгэй бэлэҕи оҥорбута. Нууччалыы ааҕар оҕолорго анаан 60-с сылларга «Неумеха», «Походная деревня» диэн кинигэрлэрэ тахсыбыттара. Константин Туйаарыскай хотугу ноуоттар суруйааччыларын П.Ламутскайы, Г.Куриловы, В.Лебедевы уо.д.а. саха ааҕааччыларыгар билиһиннэрбит улахан өҥөлөөх. Тылбааһа манан эрэ бүппэт, өссө монгол, бурят, Тува, Горнай Алтай, башкир, киргиз, казах, калмык поэттарын айымньыларыттан сахалыы тылбаастары булуохха сөп. 
Дьячковскай 20-чэ хоһоонноро ырыалар буолбуттара. 
Мэтээллэринэн уонна Бочуот грамотатынан наҕараадаламмыт.
Аатын үйэтитии.
Константин Дьячковскай — Туйаарыскай аатынан оҕолорго уонна эдэр ыччакка аналлаах сыллааҕы республиканскай литературнай бириэмийэ олохтоммут.
Эбир Таас. Эбир Таас, хайа. Индигир өрүс хаҥас кытылыгар сытар хайа массивын чыпчаала. 
Хоту өртүттэн "Сүүрүктээх" үрэх чэрчилиир, соҕуруу уонна илин өртүлэртэн Муома - Силээннээх намтал чэрчилиир. 
Муора таһымыттан 1118 м үрдүктээх.
Дмитрий Лаптев силбэһиитэ. Дмитрий Лаптев силбэһиитэ, Илин Сибиирдээҕи уонна Лаптевтар байҕалларын холбуур силбэһии.
Материк уонна Ляхов арыытын ыккардыгар сытар. Кэтитэ 60 км. 
XVII үйэ 40-с сылларыгар нууччалар арыйбыттара. Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа Лаптев Д.Я. аатынан ааттаммыта.
Прончищев томтороот. Прончищев томтороот - Саха сирин хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар үрдэл. 
Устата 180 км, муора таһымыттан 315 м үрдүккэ тиийэр. Лаптевтар байҕалларын Анаабыр тамахтан Өлөөн өрүс төрдүгэр диэри сытар.
Сүрүнүнэн юра уонна мел кумахтара. Чыпчааллара таастах туундара буолаллар. XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа В. Прончищев аатыныан ааттаммыта. Соҕуруу эниэтигэр Үөлэ үрэх тардыыта, хоту эниэтигэ байҕалга түһэр үрэхтэр бастара.
Агайакаан.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;286371&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-14T04:17:10Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;213.24.237.14&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;286486&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Агайакаан, Индигир салаата Күөнтэ өрүс салаата.
Устата 160 км, тардыытын иэнэ 7630 кв. км.Сунтаар Хайатын хотугу эниэтигэр бастаах, Өймөкөөн үрдэлинэн устар.
Тардыытыгар 1500 күөл баар. Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр тоҥор, бэс ыйын саҥатыгар мууһа эстэр. 
Сүрүн салаалара хаҥастан "Нэймэчээк" (95 км), "Хоҥор" (85 км), уҥаттан "От Хайа" (80 км).
Бүрүнгээдэ. Бүрүнгээдэ, Күөнтэ өрүс (Индигир тардыыта) хаҥас салаата.
Уһуна 207 км., тардыытын иэнэ 5540 кв.км. Бүрүнгээдэ сискэ бастаах, сүрүннээн Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 500 күөл баар.
Алтынньы саҥатыгар тоҥор, ыам ыйын бүтэһигэр мууһа эстэр. Сүрүн салаата хаҥастан — "Сэйкинмнээн" (104 км.)
Халыма суол быһа охсон ааһар сиригэр 2008 сыллаахха күргэ тутуллубута.
Бүрүнгээдэ сис. Бүрүнгээдэ сис, Сунтаар Хайатын систематыгар баар кылгас сис.
Томпо (Алдан тардыыта) уонна Бүрүнгээдэ (Индигир тардыыта) өрүстэр кирбиилэрэ буолар. Устата 80 км.
Үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2041 м үрдүктээх.
Быҥа Тааһа. Быҥа Тааһа, Индигир өрүс хаҥас кытылыгар туспа турар хайа.
Үрүҥ Хайа бөһүөлэктэн 55 км. хоту диэкки турар.
Чыпчаала муора таһымыттан 382 м үрдүктээх.
1944 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. 1944 Сайыҥҥы Олимпия онньуулара, ол эбэтэр XIII Олимпиада Оонньуулаара, Аан дойду иккис сэриитин иһин көтүрэн ууратыллан ыытылыбатахтара. Англия Лондонугар ыытылыахтаах этилэр. 1939 сыллаах МОК мунньаҕар Рим, Детройт, Лозанна, Афины, Будапешт, Хельсинки уонна Монреаль куораттары голосованияҕа хоппута.
Сунтаар (өрүс). Сунтаар, Күөнтэ өрүс (Индигиир тардыыта) салаата.
Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Сунтаар Хайатыгар бастаах. Устата 185 км. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы муустаах.
Урукку Халыма суол быһа охсон ааһар сиригэр Дальстрой кэмигэр мас күргэ тутуллубута. Күргэни билигин да туһаналлар.
Федоров Владимир Юрьевич. Федоров Владимир Юрьевич,Саха сирин политига.
HDI. HDI, КСИ, — "Киhи сайдыытын индексэ" () — ХНТ сыллааҕы глобальнай отчуота. Манна дойду төһө сайдыбытын көрдөрөллөр, демократия уонна экономика төһө баланса хамсаабытын учуоттуур.
Ушу. Усуу диэн көрдөрүүлээх даҕаны, охсуулаах, тэбиилээх уонна тустуулаах даҕаны успуорт көрүҥэ. Кытай төрүт боотурун үөрэҕиттэн үөскээбит. 1949 сылга Кытайга төрүттэммитэ, Кытай төрүт боотурун үөрэҕэр олоҕуран, биир халыыпка сөп түбэhиннэриллибитэ. Ол иннинэ 1928 сылга Нан-дьиҥҥэ Дойду Урамньытын Киин Yнүстүүтэ айыллыбытыгар, онон-манан тарҕаммыт боотур үөрэҕин үгэстэрин сааhылаан көрбүттэрэ. Усуу диэн тиэримини кытайдар "сэриилэрин урамньыларыгар" тутталлар (武 "Wu" = сэрии, 术 "Shu" = урамньы, ускуустуба). Аныгы кэмҥэ, Аан Дойду Усуутун Бэдэрээссийэтин (АаДУБ) көмөтүнэн усуу аан дойду успуордун көрүҥэ буолбута. Хас икки сыл аайы АаДУБ Аан Дойду Усуутун Чөмпүйэнээтин тэрийэр; Аан Дойду маҥнайгы Чөмпүйэнээтэ 1991 сылга Бэйдьиҥҥэ буолбута, онно Yөн Бэнчиҥ кыайбыта.
Терехов Семен Иннокентьевич. Терехов Семен Иннокентьевич, Саха сирин политига.
Горева Людмила Тимофеевна. Горева Людмила Тимофеевна — 1999-2017 сс. СӨ Үрдүкү Суутун бэрэстээтэлэ.
Сосин Спиридон Спиридонович. Сосин Спиридон Спиридонович — Саха Сирин общественнай деятелэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин идэлээх сойуустарын сэбиэтин 1988-2004 сс. салайбыта.
Ким-Кимэн Александр Николаевич. Ким-Кимэн Александр Николаевич — Саха Сирин общественнай деятелэ.
Критика.
2008 сыллаахха Ил Түмэн быыбарыгар "Биир Ньыгыл Арассыыйа" партия тиһигинэн депутат буолара чопчутун билэн туран, Хаҥалас улууһугар уокурукка турар уонна 10% куолаһы ылан баран хотторор. Ол түмүгэр Хаҥалас улууһуттан Алиш Мамедов депутат буолар.
Мамедов Алиш. Мамедов Алиш Забид оглы — Саха Сирин политига.
Өссө маны көр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Компакт-диискэ. Компакт-диискэ (ол эбэтэр Си-Ди) ( ол эбэтэр ) диэн Philips уонна Sony хампаанньалар айбыт оптическай диискэ көрүҥэ. Хаптаҕай уонна төкүнүк, цифровой информацияны харыйарга туттуллар. Бастаан ырыалары уонна атын тыаһы харайарга туттуллара. 
Кэнники компакт-диискэлэр компьютер файлларын харыйарга туттуллар буолбут, CD-ROM ааҕар тэрил көмөтүнэн ааҕыллар.
Үксүгэр компакт-диискэ диаметра 120 миллиметр буолар. Ортотугар 1,5 сантиметрдаах үүттээх.
Каяндер Аймо.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;287030&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-04-13T03:58:59Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;KLBot2&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;Bot: Migrating 1 interwiki links, now provided by Wikidata on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;288397&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Аймо Каарло Каяндер (; 1879 сыл муус устар 4, Ништадт, — 1943 сыл 
тохсунньу 21, Хельсинки, Финляндия) — ботаник уонна политик.
Бүлүү улууһун өрөгөйүн ырыата. «Туругур, төрөөбүт Бүлүүбүт!» — Бүлүү улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.
2003 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Бүлүү улууһун Мунньаҕын 37 №-дээх «Об утверждении Положения о Гимне муниципального образования „Вилюйский улус (район)“ Республики Саха (Якутия)» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Ырыа ааптардара.
Ырыа тылын Бүлүү улууһун олохтооҕо Родион Еремеев суруйбут.