mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Чэй. Чэй ( chá) диэн "Camellia sinensis" (чэй ото) диэн үүнээйи сэбирдэхтэрин эбэтэр лабааларын итии ууга оргутан эбэтэр туруоран оҥоhуллар утах. Түөрт бас сортаах: хара, кыhыл (улоҥ), күөх уонна үрүҥ. "От чэйэ" диэн атын үүнээйи ("Camellia sinensis" буолбатах) утахтарын ааттыыллар.
Чэй, уу кэнниттэн, аан дойдуга саамай иhиллэр утах. Утаҕы бэрткэ ханнарар. Карбогидрата, сыата эбэтэр протеина суох.
Чэй, сорох омуктар култуураларыгар, улахан суолталаах. Холобур, Кытайга уонна Дьоппуоҥҥа чэйи оргутуу уонна иhии туспа анал церемония. Нууччалар чэйи саахардаан иhэллэр, ааҥллар үүттээн, монголлар арыылаан уонна туустаан. Америка соҕуруу штаттарыгар тымныы муустаах чэйи ордороллор. Узбекистаҥҥа анал чэй иhэр дьиэ — чайхана — дьон саамай сылдьар сирэ.
Кумах куйаар. Кумах куйаар — көнө ньуурдаах уонна/эбэтэр олус аҕыйах сөҥүү түһэр сирэ. Үүнээйитэ уонна хамсыыр-харамайа төрүт суох эбэтэр аҕыйах эндемик көрүҥнэр эрэ бааллар. Кумах куйаардартан ураты өссө таас уонна хаар куйаардар бааллар.
Пиибэ. Пиибэ диэн арыгылаах утах. Сиэмэ кырахымаалын оргутан уонна көөнньүтэн астыыллар. Пиибэни оргутарга үксүн нэчимиэн сиэмэлэрин тутталлар. Онтон таhынан туттуллаллар сэлиэhинэй, маис уонна рис. Үгүс пиибэҕэ кимиэли эбэллэр (кыратык аhыы амтаны эбэр уонна дьиҥнээх консервант буолар).
Пиибэ аан дойдуга ордук элбэхтик иhиллэр арыгылаах утах. Бары утахтартан тарҕаныытынан уу уонна чэй кэннилэриттэн турар. Пиибэни аан бастаан Былыргы Эгипекка уонна Месопотамияҕа астыыр буолбуттар.
Хоту полюс. Хоту полюс диэн Сир хоту өттүн киинэ. Хоту океан ортотугар сытар.
Соҕуруу полюс. Соҕуруу полюс диэн Сир соҕуруу өттүн киинэ. Антарктика ортотугар баар.
Байҕал. Байҕал эбэтэр Тэҥис (; урукку "муора") диэн аан дойду далайын (океан) сорҕото. Далайтан кураанах сиринэн эбэтэр уу аннынааҕы үрдүк сиһинэн арахсар. 
"Байҕал" диэн өссө улахан күөллэри ааттыыллар (холобур, Каспий байҕала). Байкаал күөлү былыргы сахалар "байҕал" диэн ааттыыллар этэ, аныгы нууччалыы уонна бүрээттии аата онтон тахсыбыт диэн сабаҕалааһын баар.
Маны таһынан "байҕал" диэн Сиртэн ураты планеталарга баар эттиктэри ааттыыллар, олобур Ыйга, Хатааһын чолбонугар.
Ардахтаах тыа. Ардахтаах тропик тыа диэн Сир экваторын куругар баар төгүрүк сыл сылаас уонна сииктээх тыа. Атын аата сельва. Манна 2 500 мм тахса сөҥүү түһэр. Бу биом үүнээйитин уонна харамайдарын ахсаанынан аттыттардааҕар саамай улаханнара.
E-mail. E-mail ( — электроннай почта, имэйл) — көмпүүтэр ситимнэринэн электроннай суругу ыытыы уонна тутуу ньыматыга (технологията).
Аан бастаан 1965 сыллаахха баар буолбута. Массачусетс технологическай институтун (MIT) үлэһиттэрэ Ноэль Моррис уонна Том Ван Влек mail диэн ааттаах программаны IBM 7090/7094 көмпүүтэргэ турар CTSS (Compatible Time-Sharing System) операциялыыр тиһиккэ анаан суруйбуттара.
Туттааччы интерфейса. Туттааччы интерфейса () диэн көмпүүтэринэн туттааччы системалыын (көмпүүтэрдиин, девайстыын, программалыын у.д.а.) таба үлэлииригэр аналлаах сэп. Туттааччы интерфейса икки өрүттээх:
World Wide Web. World Wide Web, the Web, WWW ("аан-дойду бүтүн ситимэ") — Интернетынан холбоммут гипертекст докуменнарын бүтүн информация системата. Уэб браузерынан туттааччы уэб сирэйдэри көрөр. Кинилэр текстаах, ойуулаах, видеолаах у.д.а. мультимедиалаах буолуохтарын сөп. Сирэйтэн сирэйгэ гиперлинктарынан көһүллэр.
Операциялыыр система. Операциялыыр система, ОС ("Operating System") диэн көмпүүтэр үлэлиирин салайар система. Көмпүүтэргэ баар бары программалар ОС'ттан тутулуктаахтар.
Саамай биллэр уонна тарҕаммыт ОС'лар: Microsoft Windows, OS X, Linux уонна Solaris.
Информация. Информация диэн араас суолталаах өйдөбүл. Билсии, билии, өй, санаа, толкуй уо.д.а. Билиҥҥи кэми информация үйэтэ диэн ааттыыллар.
Билсии. Билсии — дьон икки ардыгар санааларынан атастаhыы. Билсииттэн информация кэлэр.
Туттар медиялар:
Хайдах үлэлиирэ.
Билсии информацияны атастаһарга тутуллар, судургуттахха:
Дьомолууҥма. Дьомолууҥма эбэтэр Эверест - Соҕуруу Азияҕа Гималаай хайаларыгар баар Сир ордук үрдүк чыпчаала. Үрдүгэ 8848 м. Сагармата национал пааркатыгар Кытай уонна Непал икки ардыларыгар баар. Атын ааттара: Дьомолуҥма (тибиэттии) уонна Сагарматһа (непаллыы).
1921 сылтан дьон элбэхтэ тахса сатаабыттара. 1953 с. Саҥа Зеландияттан сылдьар Э.Хиллари уонна Непаалтан сылдьар Н. Тенциҥ аан бастаан тахсыбыттара. Англия чинчийээччитэ Дьордь Маллори өссө 1924 сыллаахха тахса сылдьыбытын туһунан сабаҕалааһын баар. Бу киһи өлүгүн 1999 с. чыпчаалтан арыый аллара булбуттара, арааһа түһэн иһэн өлбүт диэбиттэрэ.
Кинигэ. Кинигэ (сахалыы Битик) — суруктаах, бэчээттээх, уруhуйдаах эбэтэр ыраас кумааҕы, пергамен уо.д.а. матырыйаалтан оҥоhуллубут, биир өттүттэн бииргэ холбоммут уонна тастаммыт илиистэр. Илиис биир өттө сирэй диэн ааттанар. Электроннай форматтаах кинигэ электроннай кинигэ диэн ааттанар. Кинигэни сөбүлээн ааҕар киhи библиофил эбэтэр кинигэ чиэрбэтэ дэнэр. Кинигэ атыыланар сирэ кинигэ маҕаhыына диэн ааттанар.
Уус- уран биэрии-киһи историятыгар билиини биэрии саамай былыргы ньымата. Былыргы цивилизациялары арыйыы кэнниттэн дьон сурукка — туой табличкалары, силиһи, металы суруйарга туһаналлар.
Хаhыат. Хаhыат () диэн кэм ахсын тахсар суруктаах публикация. Анал хаhыат кумааҕытыгар бэчээттэнэр. Хаhыакка сонуннар уонна араас информация баар. Үгүс хаhыаттар политика, криминал, бизнес, дьоҕур, аралдьыйыы, дьон-сэргэ уонна спорт туhунан сонуннары суруйаллар. Сорох хаһыаттар уус-уран дьоҕус айымньылары, холобур кэпсээннэри уонна хоһооннору бэчээттииллэр.
Хаhыат үксүн бу чаастартан турар:
Энциклопедия. Энциклопедия — билии бары эбэтэр сорох араҥаларын туhунан сиhилии суруллубут хомуурунньук. Энциклопедия ыстатыйалартан турар. Хас биирдии ыстатыйа биир тиэмэни ырытар. Энциклопедияларга ыстатыйалар алпабыытынан наарданаллар.
Бикипиэдьийэ диэн көҥүл, элбэх тыллаах энциклопедия.
Но, театр. Но () — Дьоппуон омугун былыргы театра.
Артыыс мааска кэтэн баран ыллыыр уонна үҥкүүлүүр. Оркестр ону доҕуһуоллуур. Оркестрга флейта уонна барабааннар киирэллэр. Барабааннара үс көрүҥнээхтэр: тайко, цудзуми уонна оцудзуми. Улаханынан, ханнык тирииттэн, хайдах оҥоһуллалларынан уонна илииннэн эбэтэр аналлаах сэбиргэл көмөтүнэн тыас таһааран охсоллорунан арахсаллар.
Соҕуруу Америка. Соҕуруу Америка диэн Сир аҥарын арҕаа өттүгэр баар континент. Үгүс өттө экуатортан соҕуруу сытар. Соҕуруу Америкаттан арҕаа Чуумпу океан баар, хотуттан уонна илинтэн Атлантик океан, хотугулуу-арҕааттан Хоту Америка уонна Кариб байҕала.
Cоҕуруу Америка иэнэ 17,840,000 км², олохтоохторун ахсаана 382,000,000. 12 дойду баар.
Хоту Америка. Хоту Америка диэн Сир аҥарын арҕаа өттүгэр баар континент. Экуатортан хоту сытар. Хоту Америкаттан хоту Хоту океан баар, арҕааттан Чуумпу океан, илинтэн Атлантик океан, соҕуруулуу-илинтэн Кариб байҕала.
Хоту Америка иинэ 24,709,000 км², дьоно 523,736,000. 23 дойду баар.
Хотугу Америка уонна олох.
Хотугу Америка — саамай дьон олохсуйарыгар ордук континент буолар, манна олус баай дойдулар сыталлар, олортон АХШ уонна Канаада буолар. 
Саха омуга Хотугу Америка континеныгар.
Хотугу Америка - 500 миллион киhи олорор, олортон 309 миллион АХШ, Канада - 37 миллион, Мексика - 120 миллион. Олортон 2450 Саха омуга буолар.
Океания. Океания диэн Чуумпу океан киин уонна арҕаа өттүгэр баар аан дойду география уонна геополитика региона. Үксэ кыра арыылартан уонна атоллартан турар. Океания үс субрегиоҥҥа арахсар: Меланезия, Микронезия уонна Полинезия.
Океания иэнэ 9,008,458 км². Олохтоохторун ахсаана 32,000,000. 14 дойду уонна 16 тутулуктаах сир баар.
Вино. Вино (лат. "vinum") — виноград көөнньүллүбүт уутуттан оҥоhуллар арыгылаах утах. Виноград сахара, аhыыта, энзима уонна да атын эбиитэ суох бэйэтэ көөнньүллэр. Сороҕор испиир эбиллэр. Вино уhун историялаах: винону аан бастаан аныгы Грузия, Исраил уонна Иран баар сирдэригэр оҥорор буолбуттара (б.э. 6000 с. иннинэ). Винолар саастарынан уонна өҥнөрүнэн арахсаллар.
Этимология.
Үксүн былыргы орто средиземноморскай термининэн ааҕыллар; индоевропейскай тылларга, сорох ыал тылларыгар уонна картвель тылларыгар (д.-греч. ГОК, лат. тумукча, ам. ГЭС, готск. уэбин, д.-в.-нем. көр, груз. эвино, араб. wayn, д.-евр. jajин), орто дойдуга баар тыллар Кавказ уонна кыра Азия диэн тугун, онтон чугас тыллара суох буолалларын кытта сөбүлэһэллэр. Славянскай тылларга (холобур, славянскай тыллар. вингга) латиницаттан, эбэтэр Герман бөлөхтөр тылларыттан киирбит; латинеяттан киирии версията Европаҕа виноград үүннэриитэ ордук римляннар тарҕаналларын кытары сөбүлэһэллэр.
Сорох учуонайдар бу тылы грузиннар үөскээбиттэрин уонна кини индоевропей тылларынан киирбитин туһунан этэллэр. Сторонники этой точки зрения утверждают, что в картвельских языках семантическая связь слова «вино» (ღვინო — ghvino, ღვინი — ghvini, ღვინალ — ghvinal) восходит к глаголу «ghvivili» (ღვივილი, цвести, довести до кипения, бродить) и корнем «GHV» (ღვ), который является общим семантическим корнем множества картвельских слов (например, «gaghvidzeba» — გაღვიძება — пробудить, «ghvidzli» — ღვიძლი — печень и пр`.). Ону таһынан, виноград лозатын уонна э. э. ИНН. VI тыһыынчаҕа диэри күүстээх арыгыны оҥорууну оҥорууну ордук эрдэтээҥи бигэргэтиилэр Грузия сиригэр- уотугар булуллубуттара саамай биллин диэн грузинскай тылга тиэрдиллиэхтээх.
Арыгы оҥоруу.
Арыгыны оҥорон таһаарыы икки сүрүн ыстаадаҕа үллэрэллэр: арыгыны эдэр арыгыны ылыыга тиийэ переработкалыыр бастакы арыгы, иккис утах, эдэр арыгыны туттарыыга, эдэр арыгыны иһиигэ. Бүтэһиктээх вкус уонна сибэкки иккистээн ааҕыллар.
Виноград бастакы эпэрээссийэтэ арыгы атыытыгар тахсар: пресс- үлтүрүтүү. Үрүҥ арыгыны оҥорорго бу түһүмэххэ виноград сүмэһиниттэн мезаны араараллар. Онтон сутулу чаҥҥа уураллар; үксүгэр технологиялар бу түһүмэххэ айылҕа хонтуруола суох буолуутун тохтотор бактериялары өлөртүүллэр. Хонтуруол барыыта үксүн температураҕа 20-22 кыраадыс (үрүҥнэргэ) уонна 28-30 (кыһыл арыгыга анаан) ааһар. Бу процесска сахарал билиитигэр уонна углекислай гаһы киллэрэллэр. Үүнүү 4-10 хонукка диэри, остуол арыгылара — 4-6 күн, хаачыстыбалаах үрүҥ арыгылар — 5-7 күн, кыһыл күн — 7-10 күн устата салҕанар. Эдэр арыгы бытарыйыытын тохтоппутун кэннэ, ыйааһыннаах чаастар тииҥ, бентонит (туой), желатина эбиллибит араас веществолары эбэн- сабан сырдатыы түһүмэҕэ ыытыллар. Арыгыны, ньыманы туттуу саҥа технологиятыттан уонна ньыманы салгыы тулуйбакка, арыгыны кэмчилээн батарарга, кислороду байытарга, фильтрдыырга уонна бытархай чаастары тэйитэргэ фильтрдыыр кыахтаахтар.
Үүт. Үүт диэн кыыллар тыhыларын эмиийдэригэр оҥоһуллар иҥэмтэлээх убаҕас. Саҥа төрөөбүт оҕолоро, улаатан атын аhы сиир буолуохтарыгар дылы, үүтүнэн эрэ аhыыллар. Хайа баҕар сиикэй үүт элбэх хойуу сыалаах, протеиннаах уонна кальцийдаах.
Үүтү харайыы.
Тымныы сиргэ харайыллыбытаҕана, үүт сотору буолан баран аһыйар. Сылытыллаҕына эмиэ аһыйыан сөп. Лактобактерия ферментациятын түмүгэ буолар. Лактобактериялар үүккэ баар саахары молочнай кислотаҕа кубулатар. Сорох үрүҥ аһы оҥорорго ферментация сорук оҥостон оҥороллор. 
Үүтү харайарга атыыга барыан иннинэ пастеризациялааччылар.
Састааба.
Киһи толору баланстаах диетатыгар үүт олус улахан суолталаах. Киһи унуоҕа үүнэригэр элбэх кальцийдаах. Ону тэҥэ белоктардаах, уонна араас битэмииннэр элбэхтэр. Үүт биир ыстакаана киһиэхэ күҥҥэ наадалаах битэмииннэри 44% биэрэр. Сорох үрүҥ аска кальций олус кыра эбэтэр суох, ол курдук мороженайга, сырга уонна сүөгэйгэ.
Үүт тымныйыыттан эмтэнэргэ көмөтө.
Тымныйа сылдьар кэмнигэр үүтү элбэхтэ иһэр сүбэлэнэр. Тоҕо диэтэххэ үүккэ чэпчэкитик киһи организымыгар иҥэримтиэ белоктаах. Онтон белок иммуноглобулины оҥорорго көмөлөһөр.
Ол эрэн белогу үүттэн эрэ буолбахха, атын астартан эмиэ ылыахха сөп. Ол иһин үүт ыалдьыбыт киһи организымыгар тугу гынарын ырытыахха.
Бастатан туран, гириибинэн ыалдьа сылдьар киьиэхэ үүт лактаза фермиэнин оҥоһулларыгар мэһэйдиир уонна ахсаанын кыччатар. Онтон сылтаан киһи үүтү истэҕинэ организыма үүтү тулуйуо суоҕун сөп. Онтон ыалдьа сылдьар киһи састайаанньата хайдах да тупсар кыаҕа суох.
Иккиһинэн, ыалдьыбыт киһи үүтү истэҕинэ сыраана-сыына элбиир, ыарыыта бэргээн биэрэр. Өйдөөн көрдөххө киһи учугэй аһынан аһаатаҕына доруобуйата тупсар. 
Үсүһүнэн, киһи үүттэн сылтаан күөмэйэ иһиэн сөп. Ол иьин быраастар оҕуруот аьын сүбэлииллэр.
Түмүктээн эттэххэ, үксүн туох да улахан туһатын аҕалбакка эрэ, ыалдьа сылдьар киьи састайаанньатын бэргэтиннэрэр диэххэ сөп.
Бүлүү (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Амма (суолталара). Бу аат хас да суолталаах
Дапсы (киһи).  Дапсы, Михаил Петрович Алексеев — биллиилээх саха лиҥкибииһэ, тыл үөрэҕин хандьыдаата, араадьыйа биэриитин ааптара.
Саха тыла ыраас, туруктаах буоларыгар элбэх сыратын биэрбит киһи, Саха араадьыйатыгар «Биһирэм тыл» диэн өрөбүл аайы тахсар биэриилээх.
1936 (1937) с. сэтинньи 6 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Боотулуутун "Оноҕоччут" сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1943 сыллаахха Бүлүү куораттааҕы оҕо дьиэтигэр ииттэрэ биэрбиттэр. 
1945 с. Боотулуу 7 кыл. оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ.
1954-57 сс. Үөһээ Бүлүү Ис. Барахов аатынан орто оскуолаҕа үөрэммитэ.
1957-62 сс. СГУ саха тылын салаатын маҥнайгы бүтзрээччи.
1962 сылтан Хоро 8 кыл., Далыыр, Үөһээ Бүлүү орто, киэһээҥҥи оскуолатын учуутала, хомсомуол кэмитиэтигэр оскуола салаатын сэбиэдиссэйэ.
1965 с. Тыл, литература, история институтугар үлэлиир. 2 сыл горисполкомҥа инженер дуоһунаһыгар олорбута. 2 сыл «Эдэр коммунист», 13 сыл «Кыым» хаһыакка үлэлээбитэ. 1982 с. ССРС Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ буолбута. 1989 с. «Түөлбэ тылын тылдьытыгар» кыттыгас үлэтин салҕыырга ТЛИИ кэлбитэ. Билигин CP НА ГЧИ-гэ наука аҕа үлэһитэ.
2000 с. «Саха тылын култуурата: тыл үйэлээх үгэһиттэн туорааһын» диэн тиэмэҕэ тыл үөрэҕин хандьытаата буолар диссэртээссийэтин көмүскээн, учуонай истиэпэнин ылбыта.
1992 сылтан Өрөспүүбүлүкэ араадьыйатыгар «Биһирэм тыл» диэн биэриини ыытар.
«Сүр тостубатын», «Уус — кыһатынан, суруйааччы — тылынан», «Дапсы биһирэм тыла» (А.С.Саввинов киирии тыла), «Биһирэм тыл» 500 биэриитэ» диэн кинигэ ааптара. Түөлбэ тылын икки тылдьытын оҥорорго кыттыбыта.
2006 с. «Саха тылын үйэлээх үгэһин тылдьыта» үлэтэ тахсыбыта.
«Кырастаньыын килбиэнэ», «Учууталлар учууталлара», «Үтүөнү билинии» диэн наҕараадалаах.
Латыын тыла. Латыын тыла ( [ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna]) эбэтэр Латин тыла диэн Рим империятыгар туттуллар былыргы римляннар тыллара. 
Латин тыла ордук былыргы суруктаах-бичиктээх тылларга киирэр.
Билигин Ватикан илин уонна Ром Католик Таҥара Дьиэтин официаллык тыллара.
Остуоруйа.
Латыын тыла Инд-Эуропа тыллар ыалларыҥҥа сыһыаннаах, италик тыллар, латин-фалиск бөлөҕүн тыла. Кэмэттэн латыын тыла былыргы Италия остуоруйа сайдыытын арҕааҥы сир ортотунааҕы байҕалҕа процеһыгар баһылаар. Билигин өлбүт тыллар ахсаанарыгар киирсэллэр, санскриты кытта былыргы гириэк уонна атын тыллары кытта.
Лугинов Николай Алексеевич. Николай Алексеевич Лугинов — саха норуодунай суруйааччыта, Духуобунас академиятын вице-президена. 
Олоҕун олуктара.
1948 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Кэбээйи улууһугар төрөөбүт. 
Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын, СССР суруйааччыларын Үрдүкү литературнай курстарын бүтэрбит. Хас да сыл тыа оскуолаларыгар математика учууталынан үлэлээбит. 
1974 с. аан бастаан «Хотугу сулус» сурунаалга кыра новеллалары бэчээттэппит. Икки сыл буолан баран бастакы кинигэтэ тахсыбыта. Сотору кэминэн маҥнайгы сэһэннэрин уонна романнарын таһаарар. «Сэргэлээххэ» (1978) сэһэҥҥэ ааптар студент ыччат, эдэр специалистар олохторун сырдатар. «Нуоралдьыма чараҥар» (1979) сэһэҥҥэ сэрии кэминээҕи оҕо саас туһунан кэпсэнэр. «Мэндиэмэннэр» ромаҥҥа суруйааччы хотугу куораттары тутар дьон айар үлэлэрин сатабыллаахтык көрдөрөр. Николай Лугинов аныгыскы айымньылара — «Түһүлгэ», «Таас тумус», «Песня белых журавлей», «Хозяин дома», «Үрдүк арыылар», «Дом над рекой», «Кустук», «Баллада о черном вороне», «Халлаан хараҥата». 
Суруйааччы «Таас тумус» диэн кэпсээнин иһин Алжир республикатын мэтээлин ылбыта. Николай Лугинов Казахстан Республикатын «Алаш» литературнай премиятын лауреата.
1997 сыллаахха «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» трилогия роман маҥнайгы кинигэтэ тахсыбыт. Аныгыскы сылга ити роман нуучча тылыгар тылбаастаммыт. Бу роман ааҕааччылар уонна критиктэр улахан биһирэбиллэрин ылбыт.
Билигин П. А. Ойуунускай аатынан Литературнай музей директора, Россия суруйааччыларын союһун правлениятын секретээрэ, СӨ Духуобунас академиятын вице-президена, Аан Дойдутааҕы Түүр Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, СӨ Президенин Сүбэтин чилиэнэ.
«Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» трилогиянан (режиссер А. С. Борисов) киинэ уһуллубут.
Николай Лугинов драматургияҕа эмиэ сүдү кылаат оҥорбут. «Алампа, Алампа…», «Быраһаай» диэн драмалара театрга туруоруллубуттар.
Негенбля Иван Ефимович. Негенбля Иван Ефимович — Саха култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ историческай ноуука кандидаата, публицист.
1938 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүгэр Полтава уобалаһыгар төрөөбүт. 1961 с. Киевтааҕы гражданскай салгын флотун институутун бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы авиационнай техническай баазаҕа үлэлээбит. 1968 сылтан Маҕан АТБ-тын начаалныга, 1974 сылтан 17-с үөрэтэр эрчийэр этэрээккэ преподаватель, 1990 с. — «Северная трасса» хаһыат кэрэспэндиэнэ.
Арассыыйа суруналыыстарын Түмсүүтүгэр, Саха сирин суруйааччыларын Түмсүүтүгэр киирэр, В. И. Кузьмин аатынан бириэмийэ уонна Саха сирин суруналыыстарын түмсүүтүн Улуу Кыайыыга аналлаах куоҥкуруһун лауреаата.
Элбэх сыл тухары авиация устуоруйатынан дьарыктанар. Ыстатыйаларын уонна очеркаларын киин уонна өрөспүүбулүкэ бэчээтигэр куруук таһаара турар. Суруйааччы бастакы кинигэтэ «Формула подъемной силы» 1990 с. тахсыбыта. Ол кэнниттэн И. Негенбля уонча кинигэни суруйан таһаартарда («Небо и земля Валерия Кузьмина», «Аляска-Сибирь: трасса мужества» уо.д.а.).
Санкт-Петербург. Бөтөрбүрүк, Бөтөрбүүр, Санкт-Петербург, Арассыыйа федерал суолталаах куората, хотугулуу-арҕаа федерал уокурук киинэ, Ленинград уобалаhын киинэ. 18-20 үйэлэргэ Арассыыйа империятын киин куората.
Саха Ереспуубулукэтин бэрэстэбиитэлистибэтэ баар.
Леонардо да Винчи. Леонардо да Винчи () (1452–1519) диэн Италия улуу мындыра: үөрэхчит, математик, инженер, айааччы, анатом, уруhуйдьут, скульптор, архитектор, ботаник, музыкант уонна суруйааччы. "Ренессанс киhитин" () бас бэлиэтэ.
Альберт Эйнштейн. Альберт Эйнштейн ("Albert Einstein") (1879–1955) диэн аатырбыт физик. Холооннооhун теориятын уонна масса-энергия сибээhин ("E=mc²") айбытынан биллэр. Эйнштейн Нобель бирииhин физика салаатын 1921 с. лауреата. Бүтүннүүтэ 300 тахса наука уонна 150 тахса наукаҕа сыhыана суох үлэлэри суруйбута. Эйнштейн саамай суолталаах физиктартан биирдэстэрэ буолар. 1999 с. "Time" сурунаал киниэхэ "Үйэ киhитэ" диэн ааты иҥэрбитэ.
Альберт Эйнштейн 1879 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Ульм диэн ниэмэс куоратыгар Герман уонна Паулина Эйнштейн диэн дьадаҥы дьэбириэйдэр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Былааска фашистар кэлбиттэрин кэннэ 1940 с. АХШ-гар көспүт.
Дадаскинов Степан Егорович. Дадаскинов Степан Егорович (20.08.1933—29.03.2011) — "Геван" эрэдээксийэни олохтообут суруналыыс, бэйиэт, прозаик.
Олоҕун олуктара.
1933 сыллаахха Үөһээ Бүлүү II-с Боотулу нэһилиэгэр атырдьах ыйын 20 күнүгэр төрөөбүт. 
1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы фельдшердар-акушердар оскуолаларын бүтэрбитэ. 
1954—1958 сылларга фельдшерынан үлэлээбитэ. 
1958—1961 сылларга Үөһээ Бүлүүтээҕи оройуон хаһыатын литературнай үлэһитэ. 
1961 сыллаахтан корреспондент, режиссер, отдел сэбиэдиссэйэ, «Геван» редакция эрэдээктэрэ. 
1967 сыллаахха Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
2011 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр күн сириттэн барбыт.
Айар үлэтэ.
Драмалара Саха театрыгар уонна Ньурба театрыгар туруоруллубуттара: 
Дадаскинов араадьыйаҕа уонна телевидениеҕа тахсар «Геван» биэриини бэлэмниир итинник ааттаах эрэдээксийэ олохтооччута. Биэриилэрэ 90-с сыллар саҕаланыыларыттан эбээн, эбэҥки, дьүкээбил, саха уонна нуучча тылларынан тахсаллар. Бу биэриилэргэ хоту аҕыйах ахсааннаах омуктарын тылларын уонна култуураларын харыстааһыҥҥа уонна сайыннарыыга аналлаах боппуруостар көтөҕүллэллэр. Холобур таҥас тигиитин, ас астааһынын уратылара. Бу эрэдээксийэ үлэтин түмүгэр НКИК «Саха» пуондатыгар ханна да атын сиргэ суох туундара культуратын матырыйааллара хомулла сыталлар.
Улуу Британия. Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия Холбоhуктаах Хоруоллуга ("United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland") диэн хотугулуу-арҕаа Европа дойдута. Британия арыыларыгар баар. Атлантика далайын кытылыгар Европа арҕаа өттүгэр сытар.
Сомоҕо хоруоллук 1707 сыллаахха Шотландия уонна Англия хоруоллуктара холбоһууларын түмүгэр олохтоммута; ол эрээри, мантан эрдэ 1603 сыллаахха, Шотландии хоруола Яков VI Англия уонна Ирландия бөрөстүөллэрин утумнаабыта (Яков I). 1800 сыллаахха Улуу Британия Хоруоллуга уонна Ирландия Хоруоллуга холбоһон, Улуу Британия уонна Ирландия холбоһуктаах хоруоллуктара буолбуттара. 1922 сыллаахха Ирландия көҥүл дойдута арахсыаҕыттан Холбоһуктаах Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия хоруоллуктара диэн ааттаммыта. 
Улуу Британия — Европа бөдөҥ дойдуларыттан биирдэстэрэ, 1952 сыллаахтан ядернай сэрии сэптээх дойдулар ахсааннарыгар киирэр (1968 сыллаахха ядернай сэрии сэбин тарҕаппат туһунан дуогабарга билиниллибитэ), ХНТ Куттал суох буолуутун куруук баар чилиэнэ, урукку Британия империятын метрополията (киинэ); британия ыраахтааҕыта 15 тутулуга суох судаарыстыба уонна Содружество баһылыгынан билиниллэр.
Ааҥыл тыла элбэх дойдуга иккис тыл быһыытынан тарҕанна, интэриниэккэ уонна да атын ситимнэргэ баһылыыр оруолу оонньуур. Улуу Британия экэниэмикэтэ — аан дойдуга тохсус миэстэни ылар; дойду байыаннай бүддьүөтэ — аан дойдуга үрдүктэртэн биирдэстэрэ.
Салайыытын тутула — парламеннаах монархия. Судаарыстыбатын тутула — квази-унитарнай судаарыстыба, XX үйэ бүтэһигиттэн судаарыстыбаҕа киирэр түөрт дойдуттан үһэ (Шотландия, Хотугу Ирландия, Уэльс) хааччахтаах автономия бырааптаахтар.
Киин куората — Лондон, Европа бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ, аан дойду үбүн-экэниэмикэтин кииннэриттэн биирдэстэрэ.
Официал тыллара: дойдуга — ааҥыл тыла; ону таһынан Уэльска валлийскай; Шотландияҕа гэльскай (шотландия кельтарын тыллара) уонна скотс (шотландия ниэмэстэрин тыла); Корнуоллга (Англия) - корнскай; Хотугу Ирландияҕа - ирландскай.
Дьоно сэргэтэ.
Биэрэпис (Census in the United Kingdom) хас уон сыл аайы буолар http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp 
2011 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Улуу Британия олохтоохторун ахсаана 63181775 буолбута. Бу көрдөрүүтүнэн Европа Сойууһугар 3-с миэстэлээх, Наассыйалар Содружестволарыгар — 5-суонна аан дойдуга — 21-с. 
Устуоруйаттан.
1917 — Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр Улуу Британия хоруола Георг V бэйэтин кэргэттэрин ааттарыттан ниэмэстии титуллары суох гынарга ыйаах таһаарбыт. Инньэ гынан хоруол династиятын аата Саксен-Кобург-Гота оннугар Виндзор буолбута.
Экономиката.
Аан дойду үрдүнэн Улуу Британия экономикатынан алтыс миэстэҕэ турар уонна Европаҕа Германияҕа эрэ баһыйтарар.