mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Даайа-Аммата, нэһилиэк (Таатта улууһа). Даайа Амма нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Даайа-Аммата.
Улуус кииниттэн 78 км соҕуруу диэкки Амма өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 219 киһи (2007 сыл).
Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа). Дьохсоҕон нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Боробул.
Улуус кииниттэн 10 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1036 киһи (2007 сыл).
Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа). Дьүлэй нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Туора-Күөл.
Улуус кииниттэн 35 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 654 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэккэ сыһыаннаахтар.
Таатта улууһа 1963 сылтан 1991 сылга диэри кини аатынан, Алексеевскай оройуона диэн, ааттанара.
Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа). Игидэй нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дэбдиргэ.
Улуус кииниттэн 52 км арҕаа диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 831 киһи (2007 сыл).
Чөркөөх (Таатта улууһа). Таатта улууһун Октябрьскай нэһилиэгин киинэ.
Улуус кииниттэн 33 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 243 киһи (2007 сыл).
Биллиилээх дьоно.
П.А. Ойуунускай (1893-1939) - Саха уһулуччулаах судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, суруйааччы уонна учуонай.
Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа). Орто-Амма нэһилиэгэ. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харбалаах.
Улуус кииниттэн 46 км илин диэкки Амма өрүскэ сытар.
Нэһилиэк үөскүөҕүн иннинэ бу сир Уус-Амма нэһилиэгин сирэ этэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 197 киһи (2007 сыл).
Ааспыт үйэ 60-с сылларыттан Харбалаахха таас чох хостууллар. Ол саҕана төрүттэммит нэһилиэк. Билигин птицефабрика баар.
Тыараһа нэһилиэгэ (Таатта улууһа). Тыараһа нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыйы.
Улуус кииниттэн 45 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 760 киһи (2007 сыл).
Кыйыы. айаҥҥа тугу эмэ (хайа сирэйин, туруору сыыры, өрүһү уо.д.а.) устаты барыы, оннук барар суол. Т.к.: кия, кыя, (түүр.) — туруору эниэ, сыыр, быстыы. Ону тэҥэ: кая — таас, очуос; коя (узб.) — таас; кия (тадж., түүр. киирбит) — таас, быстыы, эниэ, томтор.
Дөссө көр: Тыараһа нэһ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа). Уолба нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уолба.
Улуус кииниттэн 33 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 530 киһи (2007 сыл).
Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа). Уус Амма нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чымнаайы.
Улуус кииниттэн 60 км илин диэкки Амма өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 520 киһи (2007 сыл).
Хара-Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;401751&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-06-19T12:51:47Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;409259&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Хара Алдан нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хара-Алдан.
Улуус кииниттэн 150 км хоту диэкки Алдан өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 290 киһи (2007 сыл).
Колката. Колката (бенгал. কলকাতা), урукку аата Калькутта, диэн Индия Арҕаа Бенгал диэн илин киин куората. Дойду илинигэр, Хугли өрүс илин кытылыгар турар. Олохтоохторун ахсаана 15 млн.
Эуро. Эуро (бэлиэтэ: €; кода: EUR) диэн Эуропа Униятын 27 кыттааччы иллэриттэн 20 билинэр валюталара. 
1999 сыллаахха айыллыбыта, ол гынан баран 2002 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы электроннай валюта курдук үлэлиирэ. 2002 сыллаахха Европа Сойууһун 12 дойдута бэйэлэрин валюталарын тохтоппуттара уонна харчыларынан евроны эрэ ылынар буолбуттара. Икки ый устата урукку валюталары туттарыахха сөп этэ уонна маҕаһыыннарга төлүөххэ сөп этэ. Ол гынан баран олунньу 28 күнүттэн бааннарга эрэ уларытахха сөп. 
2007, Словения 13-c дойду буолбута. 2008 сыллахха Мальта уонна Кипр холбоспуттара. 2009 сыллаахха Словакия 16-с дойду буолбута. 2011 Эстония 17-с дойду буолбута. 2014 Латвия 18-с дойду буолбута. 2015 Литва 19-с дойду буолбута.
Сэттэ араас банкнота баар, хас биирэ араас өҥнөөх, кээмэйдээх уонна сыаналаах: €5 (бороҥ), €10 (кыһыл), €20 (халлаан күөх), €50 (оранжевай), €100 (от күөх), €200 (араҕас), €500 (фиолетовай).
Манньыаталар араас сыаналаахтар: €0.01, €0.02, €0.05, €0.10, €0.20, €0.50, €1, €2.
Хас банкнота аайы араас Европа тутуута уруһуйдаммыт. Бары еврозонаҕа банкноталар бары биирдэр, онтон манньыаталар араас араастар, биир өттө бары дойдуларга тэҥ, онтон атын өттүгэр хас дойду символа уруһуйдаммыт. Ол курдук билигин 12 дойду арааһа туттуллар. Манньыаталара араас да буоллар ханнык баҕар дойдуга туттуллуохтарын сөп.
2004 сыллаахха Европа Униятыгар уон дойду холбоспуттара уонна евроны ылынар былааннаахтар. Ол буолуон иннинэ сорох экономика услуобуйаларын көннөрүөхтээхтэр. 
Символа.
Евро символынан икки кэрдиилээх грек эпсилон буукуба буолар: €.
Сорох дьон ону Латыын улахан С буукубатын уонна тэҥнэһии бэлиэлээх (=) диэн ааттыылар.
Оннук суруйуу табыллыбат буоллаҕына, судургутук евро диэн суруйуу эмиэ көҥүллэнэр.
Тарҕаныыта.
Эурозона кыттааччы иллэрэ: 
Европа Юниятын чилиэнэ да буолбатар бу дойдулар евроны киэҥник тутталлар:
Бу дойдулар Экономика уонна Үп Униятыгар (EMU) кытталлар.
Атын дойдулар харчылара билигин евроны кытта ситимнэһэ тураллар, ол аата евро 1% сыаната үрдээтэҕинэ, бу валюталар сыаната эмиэ 1% үрдүүр.
ISO 4217. ISO 4217 диэн үс бэлиэлээх кодтан турар омуктар икки ардыларынааҕы стандарт, валюталар ааттарын быhаарар, Омуктар икки ардыларынааҕы Стандартизация Тэрилтэтэ (ISO) тэрийбитэ.
Кодтар тиhиктэрэ.
Бу официаллык ISO 4217 валюта ааттарын үлэлиир кодтарын тиhиктэрэ.
Бэстээх нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Бэстээх нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэстээх.
Улуус кииниттэн 40 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 695 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бэстээх — 1 614 уонна Чараҥ — 81 киһи.
Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Иккис Дьөппөн нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күөрдэм.
Улуус кииниттэн 7 км илин диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 944 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Күөрдэм — 939, Нуочаха — 5 киһи.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр.
Скрябин Михаил Архипович (28.12.1946 —06.05.2011) — театр уонна киинэ артыыһа
Дьэр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Дьэр нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уулаах-Аан.
Улуус кииниттэн 16 км хоту диэкки Дьокуускайдыыр суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 938 киһи (2007 сыл).
Хачыкаат нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Хачыкаат нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хачыкаат.
Улуус кииниттэн 27 км. соҕуруу диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 310 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хачыкаат — 1 061, Кыһыл Үрүйэ — 249 киһи.
Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Бастакы Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Булгунньахтаах.
Улуус кииниттэн 27 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэ ахсаана — 1 767 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Булгунньахтаах — 1 606, Тойон Арыы — 161 киһи.
Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Иккис Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан-Аан.
Улуус кииниттэн 67 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 104 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Улахан-Аан — 1 097, Еланка — 7 киһи.
Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үөдэй.
Улуус кииниттэн 185 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 363 киһи (2007 сыл).
Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Бэһис Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кытыл-Дьура.
Улуус кииниттэн 216 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 514 киһи (2007 сыл).
Нөмүгү нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Нөмүгү нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ой.
Улуус кииниттэн 7 км хоту диэкки Дьокуускайдыыр суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 448 киһи (2007 сыл).
Дьокуускайтан 70 км.
Өктөм нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Өктөм нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өктөм.
Улуус кииниттэн 35 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 477 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Өктөм — 2 002, Чапаево — 475 киһи.
Сиинэ нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Сиинэ нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сиинэ.
Улуус кииниттэн 157 км арҕаа диэкки Сиинэ өрүс Өлүөнэҕэ түһэр сиригэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 982 киһи (2007 сыл).
Төхтүр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Төхтүр нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төхтүр. Улуус хотугулуу-илин өттүгэр сытар.
Улуус кииниттэн 47 км хоту диэкки Дьокуускайдыыр суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 795 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Төхтүр — 790 уонна Карапат — 5 киһи.
Орто оскуола, дьыссаат, биэксэл-акушер пууна, кулууп, библиотека, СХПК «Хахсык», маҕаһыыннар, почта уонна АТС бааллар. 
Төхтүргэ былыр Тыгын олоҕо баар үһү. 1862 сыллаахха почта станцията тэриллибит. Табаҕаттан нуучча ыаллара Козловтар, Соколовтар, Шепелевтар көһөрүллэн кэлбиттэр. Балар дьаамынан дьарыктаммыттар. 1901 сыллаахха таҥара дьиэтин оскуолата аһыллыбыт, онно 1901—1902 үөрэх сылыгар 4 уол үөрэммит. Гражданскай сэрии кэмигэр 1922 сыл бэс ыйын 10—11 күннэригэр кыһыллар үрүҥнэр соҕуруу бөлөхтөрүн сэриилэһэн кыайбыттар. 1921 сыллаахха 3 киһилээх улууска бастакы баартыйа ячейката тэриллибит, сэкиритээринэн А. Л. Суров талыллыбыт. Ол сылларга нэһилиэе Уулаах Аан тыа уопсастыбатыгар киирэр эбит. Олохтоохтор «Лебедь» диэн колхуос тэрийбиттэр. 1940 сыллаахха ол колхуос «Хардыы» диэн колхуоһу кытта силбэһэн Каганович аатынан колхуос буолбуттар. Аны ол колхуос 1950 сыллаахха «Красная звезда» колхуоһу кытта силбэһэн Каландарашвили аатынан колхуос буолбут. 1960 сыллаахха сопхуос буолбут уонна "Өктөм" диэн ааттаммыт. Ол сопхуос Төхтүрдээҕи биригээдэтэ үлэтин көрдөрүүтүнэн бастакы кэккэҕэ сылдьара. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 68 киһи барбытыта, онтон 39 төннүбэтэҕэ.
Тиит-Арыы нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа). Тиит Арыы нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиит-Арыы. Нэһилиэк урукку аата «Төрдүс Малдьаҕар».
Улуус кииниттэн 105 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 771 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тиит-Арыы — 478, Чкалов — 282 уонна Харыйалаах — 11 киһи.
Тумул (Хаҥалас). Тумул нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Улуус кииниттэн 117 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 231 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Алтан нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өлөчөй.
Улуус кииниттэн 64 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 527 киһи (2007 сыл).
Араҥас нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Араҥас нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тарат.
Улуус кииниттэн 69 км хоту диэкки Төҥүлү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана —- 382 киһи (2007 сыл).
Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Баатара нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыымах.
Улуус кииниттэн 65 км. хоту диэкки Тиэрэ үрэххэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 519 киһи (2007 сыл).
Бэдьимэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Бэдьимэ нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэдьимэ.
Улуус кииниттэн 40 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 576 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэк историята
1767c. - Баатар нэһилиэгэ Саха национальнай архивтарыгар 1767 сыл олунньу ыйга аан бастаан ахтыллар.
1921с. - I Баатараҕа Көрдүгэҥҥэ бастакы оскуола аһыллар. Учуутал - олохтоох ыччат Охлопков Николай Михайлович.
1927с. - "Сайдыы" табаарыстыба тэрииллэр.
1929с. - "Түмсүү" колхоз тэриллэр.
1931с. - "Тардыы" табаарыстыба тэриллэр.
1934с. - I сүһүөх комсомол тэрилтэтэ тэриллибитэ Колхоз хотоннорно, маҥхааһай, конюшня тутуллубуттара. Маҕаһыын аһыллыбыта.
1941 - 1945 с.с. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ I Баатараттан 97 эдэр дьон Ийэ дойдуларын көмүскүү ыҥырыллыбыттара. 54 буойун сэрии толоонугар охтубуттар, 43 буойун дойдуларыгар тыыннаах эргиллэн, айгыраабыт хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэриигэ күүстэрин харыстаабакка үлэлээбиттэрэ. Кырдьаҕастар, дьахталлар, оҕолор тыылга сэрии ыар сылларыгар күүстэрин, олохторун харыстаабакка туруулаһа үлэлээбиттэрэ. Сэрии инниттэн I Баатара5а ааҕар балаҕан аһыллан үлэлээбитэ.
1946с. - Сергучева Евдокия Алексеевна үлэлээбитэ.
1946 - 50 с.с. - Баатара талааннаах ыччата Неустроев Иннокентий Михайлович Мэҥэ - Хаҥалас оройуонун культуратын дьиэтин директорынан үлэлээбитэ.
1947с. - Сыырдаахха начальнай оскуола аһыллыбыта. Сэбиэдиссэйдэринэн үлэлээбиттэрэ: Шарина Домна, Эверстова Анисия о.д.а.
1949с. - Сыырдаахха начальнай оскуола аһыллыбыта. Эдэр талааннаах учууталлар нэһилиэккэ культура уонна спорт сайдыытыгар үгүс өрүттээх үлэни ыыталлар: Слепцова Нина Ильинична, Петрова Мотрена Прокопьевна, кэргэннии Григорьевтар, Россия киин куораттарыттан кэлбит эдэркээн учууталлар.
1951с. - "Жданов" колхоз "Түмсүүнү" кытта холбоһон "Түмсүү" колхоз буолбуттара.
1952с. - I, II Баатара нэһилиэктэрэ холбоһон Баатара нэһилиэгэ буолбуттара.
Бүтэйдээх нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Бүтэйдээх нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бүтэйдээх.
Улуус кииниттэн 72 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 910 киһи (2007 сыл).
Устуоруйаттан.
XIX үйэ бүтүүтүгэр көскө кэлэн олорбут народоволец Подбельскай Папий Павлович (1859—1889) оскуола арыйан үлэлэппит.
Аатырбыт Мытыйыкы уус Бүтэйдээх таҥаратын дьиэтин ис-бараанын ойуулаабыт.
Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Догдоҥо нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бөкө.
Улуус кииниттэн 8 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 428 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бөкө — 410 уонна Сото — 18 киһи.
Дойду нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Дойду нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хапчаҕай.
Улуус кииниттэн 108 км хоту диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэ ахсаана — 111 киһи (2007 сыл).
Хапчаҕай. Хапчаҕай — хайа өрүһүн хочото таас хайалар икки өттүттэн ыга анньан киирбиттэриттэн синньиир сирэ; синонимнар: хапчаан, кыбычыын, ыпсылҕа.
Өссө көр: Дойду (нэһилиэк)
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Доллу нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Доллу нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Маайаттан 67 км хоту диэкки Төҥүлү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 664 киһи (2007 сыл).
Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Дьабыыл нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нуораҕана.
Майаттан 76 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 773 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии". — М., 2000.
Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Дьаҥхаады нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төхтүр.
Маайаттан 71 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 353 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Төхтүр — 1 352 уонна Бөдьөлөк — 1 киһи.
Төхтүр — Маандай дэриэбинэтин бас билэр.
Саха сирин биллиилээх уонна үтүөлээх артыыһын Аркадий Новиков төрөөбүт нэһилиэгэ (1947-2015).
Майа нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Майа нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Майа.
Улуус кииниттэн 34 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 7 713 киһи (2007 сыл).
2007 сылга дылы улуус киинэ этэ, ол гынан баран улуус сорох тэрилтэлэрэ Майаҕа хааллылар.
Мэҥэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Мэҥэ нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балыктаах.
Маайаттан 72 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 949 киһи (2007 сыл).
Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Мөҥүрүөн нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Матта.
Майаттан 85 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 546 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Матта - 538 уонна Көрдүгэн - 8 киһи.
Мэлдьэхси нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Мэлдьэхси нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Суола.
Майаттан 28 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 515 киһи (2007 сыл).
Мэлдьэхси - Мэҥэ улууһун биир улахан ууһа, билигин нэһилиэгэ. Болотой Орхонтон Мэҥнээх Мэлдьэхси төрөөбүтэ үһү диэн кэпсэнэр. Онтон тэнийэн-ууһаан Суола үрэх тардыытынан, Эһэлээх арыынан, билиҥҥи Тулагы-Киллэм сирдэринэн тарҕаан олордохторуна, 1710 сыллаах сири үллэриигэ I Мэлдьэхси (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси, Хорообут, Дьаҥхаады нэһилиэктэрэ), II Мэлдьэхси (билиҥҥи Чурапчы улууһун нэһилиэгэ), III Мэлдьэхси (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас Томторо) диэннэргэ араараллар. Онон Мэҥэ улууһун биир бөдөҥ, күүстээх аҕа ууһа бытарыйар.
Моорук нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Моорук нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Суола.
Маайаттан 50 км хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 506 киһи (2007 сыл).
Бастакы Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Маҥнайгы Наахара нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиэлиги.
Майаттан 69 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 578 киһи (2007 сыл).
Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Иккис Наахара нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хочо.
Майаттан 370 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 796 киһи (2007 сыл).
Хочо. Хочо - 1) сүүрүктээх уу (өрүс, үрэх) хайа боруодаларын суурайарыттан үөскээбит устаты киэҥ хотоол; 2) ходуһа, мэччирэҥ буолуон сөптөөх өрүс, үрэх, күөл кытылын оттоох сирэ.
Өссө маны көр.
Иккис Наахара нэһилиэк
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Нөөрүктээйи нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Павловскай.
Маайаттан 44 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 072 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Павловскай — 2 017 уонна Хомустаах — 55 киһи.
Ороссолуода нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Рассолода нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ороссолуода.
Маайаттан 47 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 537 киһи (2007 сыл).
Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Тараҕай нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Табаҕа.
Майаттан 38 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 157 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэктэн төрүттээх дьоннор.
Бу нэһилиэккэ Куталаах диэн сиргэ XIX үйэҕэ мындырынан аатырбыт Бэрт Маарыйа диэн Тааттаттан төрүттээх баай дьахтар Владимир Слепцов Чыкыйаас диэн киһиэхэ кэргэн тахсан олорбута. Бэрт киэҥ аймахтары хаалларбыта.
Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас). Томтор нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Майаттан 65 км. хотугулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 483 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Бастакы Тыыллыма нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Лоомтука.
Майаттан 16 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 759 киһи (2007 сыл).
Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Иккис Тыыллыма нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хаатылыма.
Маайаттан 34 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 124 киһи (2007 сыл).
Төҥүлү нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Төҥүлү нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төҥүлү.
Маайаттан 64 км хоту диэкки сытар Төҥүлү алааска.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 516 киһи (2007 сыл).
Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Хаптаҕай нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хаптаҕай.
Майаттан 36 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 983 киһи (2007 сыл).
Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Хара нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Петровка.
Маайаттан 2 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 186 киһи (2007 сыл).
Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Ходоро нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чүүйэ.
Маайаттан 5 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 574 киһи (2007 сыл).
Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Холгума нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бырама.
Майаттан 63 км илин диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 310 киһи (2007 сыл).
Хорообут нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хорообут.
Маайаттан 36 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 040 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хорообут — 1 023 уонна Харба-Атах — 17 киһи.
Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа). Чыамайыкы нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Даркылаах.
Майаттан 122 км соҕуруу диэки сытар.
Олохтоохторун ахсаана — 448 (2007 сыл).
XXI үйэ ортотугар дылы Амма улууһугар киирэр этэ.
Арыктаах. Арыктаах нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыктаах.
Улуус кииниттэн 215 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 501 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Арыктаах - 275, Лүксүгүн - 222 уонна Хатырык Хомо - 4.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Киров (Кэбээйи). Киров нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сиэгэн Күөл.
Улуус кииниттэн 250 км. илин диэкки Тумара өрүс тардыытыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 607 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сиэгэн Күөл - 388 уонна Батамай - 219 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Кэбээйи (нэһилиэк). Кэбээйи нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэбээйи.
Улуус кииниттэн 120 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 2576 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Куокуй. Куокуй нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арҕас.
Улуус кииниттэн 60 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 801 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Ламыҥха. Ламыҥха нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сэбээн Күөл.
Улуус кииниттэн 460 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 766 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Бастакы Лүүчүн. Бастакы Лүүчүн нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Баҕадьа.
Улуус кииниттэн 315 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 271 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Баҕадьа - 163 уонна Арыылаах - 108 киһи.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Иккис Лүүчүн. Иккис Лүччүн нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мастаах.
Улуус кииниттэн 285 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 714 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Мастаах - 663, Иккис Мастаах - 48 уонна Быранаатталаах -3 киһи.
Муус устар 1 күнүгэр 2021 сыллаахха Кэбээйи улууһун, Иккис Лүүчүн нэһилиэгин эр дьонноро НВК САХА канаалга "НВК Кубога" диэн күрэхтэһиигэ бастакы миэстэни ылан ситиспиттэрэ. Бирииһэ 300 тыһыынча солкуобай уонна улахан көмүс кубок.
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Мукучу. Мукучу нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайылык.
Улуус кииниттэн 315 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 1155 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Нидьили (нэһилиэк). Нидьили нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чагда.
Улуус кииниттэн 180 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 526 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Чагда. Чaгда — кураанах кумах арҕаска, кумах кырдалга, өрүстэр икки ардыларынааҕы кумах кирбиигэ үүнэр ыраас бэс ойуур. Т. к.: дягда (эбэҥк.) — бэс; дягдаг (эбээн.) — бэс ойуур, ой бэс.
Өссө маны көр.
Нидьили (нэһилиэк)
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. —– Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Сииттэ. Сииттэ нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сииттэ.
Улуус кииниттэн 80 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 506 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Тыайа. Тыайа нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тыайа.
Улуус кииниттэн 155 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 504 киһи (2007 сыл).
Уус Бүлүү. Уус Бүлүү нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Промышленнай.
Улуус кииниттэн 90 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 109 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ.
"Энциклопедия Якутии", М., 2000 г.
Брутто ис оҥоhук. Брутто ис оҥоhук (БИО) диэн дойду экономикатын ил барыhын кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ. БИО үс ньыманан быhаарыллыан син, кинилэр бэйэлэрин ис дьиҥнэринэн майгыннаhаллар. Бастакы: ылыллыбыт кэм периодун (үксүн 365 күннээх сыл) устата оҥоhуллубут маллар уонна хааччыйыылар бүтүн энчирэтиилэрин тэҥнэбиллэрэ. Иккис: период устата дойду бары индустрияларын оҥорууларын хас биирди кэрдииhин эбиилигин бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ, онно оҥоруу түһээннэрин эбии уонна субсидияларын көҕүрэтии. Үһүс: период устата дойду оҥоруута аҕалбыт барыhын бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ.
БИО'гу кээмэйдииргэ уонна быhаарарга үксүн энчирэтии ньымата туттуллар: