mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Өлүөнэ остуруогун 1634 сыллаахха сахалар төгүрүйүүлэрэ. Бу сахалар өрө турууларын сорох историктар Мымах бастаанньата диэн ааттыыллар. Фишер диэн чинчийээччи бу өрө турууну Мымах салайбыта диэбит эбит. Иван Галкин суруйуутугар кырдьык Мымах улууһугар атын улуустартан сэрииһит дьон мустубутун этэр. Ону Фишер Мымах 600 буойуну хомуйбутун курдук сыыһа эппитэ атын историктар үлэлэригэр сыыйа көһөн хаалбыт. Итинник «Брокгауз-Эфрона» энциклопедиятыгар эмиэ Мымах 600 киһини мунньан Дьокуускай остуруогун урусхаллыан баҕарбыт диэн этиллэ сылдьар. Ол гынан баран О.В.Ионова этэринэн Мымах ханнык да архыып дөкүмүөнүгэр Мымах бастаанньаҕа кыттыбытын туһунан сибидиэнньэ суох, атын кинээстэр буоллаҕына ол дөкүмүөннэргэ хаста да ыйыллаллар диир. 
1633 с. ахсынньытыгар Нам улууһугар сахалар тоҕуоруһаллар, ахсааннара 600 - 1000 киһи кэриҥэ. Сүбэлэһэн Дьокуускай остуруогун ылыыны былаанныыллар. Аттаах, сатыы батастаах, охтоох, куйахтаах дьон остуруогу төгүрүйэн баран бары өттүттэн саба түһэн ыларга сүбэлэспиттэр. Иккис былааннара төгүрүйэн баран уоттааһын. Онно анаан туос уонна от бэлэмнээбиттэр. 
Тохсунньу 4 күнүн киэһэтигэр Мымах кулута атамаан Галкиҥҥа кэлэн сахалар саба түһээри бэлэмнэнэллэрин эппит. Мантан арааһа Мымах Хаҥалас тойотторун сөбүлээбэккэ хайаларын да диэки буолбатах быһылаах диэн О.В.Ионова сылыктыыр. 
Галкин атамаан маны истэн баран эрдэтинэ саба түһэргэ былааннанар. 47 аттаах хаһааҕы илдьэ нам буолаһыгар тиийэр. Тохсунньу 5 күнүгэр сэрии буолар. Сахалар бастаан оҕунан ытыалыыллар, онтон үҥүүлээх уонна батыйалаах аттаах дьонунан сырыһыннаран кимэн киирэллэр. Манна 40-ча киһилэрин сүтэрэллэр. бу сэриигэ Откурай диэн сахалар биир тойонноро ыараханнык бааһырар. Хаһаахтар аттарын барытын сүтэрэллэр, элбэх хаһаах ол иһигэр Иван Галкин бэйэтэ бааһыраллар. Сэрии түмүгэр хаһаахтар остуруокка куоталлар. Сахалар остуруогу төгүрүйэллэр, уонна икки ый кэриҥэ кими да киллэрбэккэ да таһаарбакка да сыталлар. Остуруокка сытар дьон аччыктааһын буолар, бэринэллэрэ эбэтэр хоргуйан өлөллөрө аҕыйах хонук хаалбытын кэннэ олунньу бүтүүтүгэр тоҕо эрэ сахалар баран хаалаллар.
Өлүөхүмэ улууһа. Өлүөхүмэ улууһа — Өлүөнэ өрүс уонна кини салаата Өлүөхүмэ өрүс сүнньүлэригэр сытар нэһилиэктэрдээх, киэҥ сиринэн тайаан сытар Саха Сирин соҕурууҥҥу улууһа. Киинэ — Өлүөхүмэ куората. 
Географията.
Улууска кумах ардайдаах туой курдук тутуу матырыйаала, киэҥник тарҕаммыт сиртэн хостонор баай биирдиилээн көрүүнэрэ баар.
Улууска 2006 сылтан поселенческай таһымнаах ? муниципальнай тэриллии үөскээн үлэлиир. Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн салаатынан ынах, сылгы сүөһүнү иитии буолар. Ону таһынан туораахтаах культураны, оҕуруот аһын, хортуосканы үүннэрииннэн дьарыктаналлар.
Демография.
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 26590 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 11481 киһи (41,65%), нууччалар — 13284 киһи (48,20%), эбэҥкилэр — 1064 киһи (3,86%), татаардар — 621 киһи (2,25%), украйыыннар — 316 киһи (1,15%), эбээннэр — 149 киһи (0,54%) уонна атын омуктар — 648 киһи (2,35%).
Улуус биллиилээх дьоно.
 Барамыгин Николай Константинович — Социалистическай Үлэ Геройа.
 Туралысов Георгий Михайлович (22.04.1903—24.11.1970) — саха норуодунай худуоһунньуга.
Габышев Лев Львович (10.11.1920 – 11.11.1994) — сэһэнньит, тылбаасчыт, драматург, сахалартан бастакы киносценарист.
Сүрүн сирэй. &lt;noinclude&gt;
Ыстатыйаны саҕалыырга көмөлөһөр Сирдьит баар. Сигэтин аллара маннык кинигэ ойуутун таһыгар булуоҥ .
Сахалыы буукубалар браузергар тахсыбат буоллахтарына 
 Бикипиэдьийэ — бу элбэх омук тылынан суруллар  энциклопедияМанна ким баҕалаах талбыт ыстатыйатын эбэтэр  кыахтаах.
Билигин Бикипиэдьийэҕэ сахалыы, уонна атын тылынан өссө 63 мөлүйүөнтэн тахса ыстатыйа баар.
This is Wikipedia in | Это раздел Википедии на | Как помочь разделу, если Вы плохо владеете или не владеете языком саха.
 __NOEDITSECTION__
1642 сыллаах сахалар өрө туруулара. Мымах аата өрө туруу кыттааччытын быһыытынан ханна да ахтан ааһыллыбат. Мымах бастакынан суруксуттары өлөрүү туһунан саҥарбыт, ол эрэн бу быһылаан кини улууһугар буолбатаҕа. Ионова этэринэн, Мымах өрө турууга кыттартан аккаастаммыт уонна ону таһынан этэн биэрэн таҥнарбыт. Кини күргүөмнээх сэбилэниилээх өрө турууну утарара, онон өрө турааччылартан тута туораабыта. Мустубут сахалар, чуолаан бөтүҥнэр, Мымаҕы сэрии баһылыга буоларга суоһаан күһэйэллэрэ. Воеводаны осада туһунан сэрэтээри Мымах уолунаан Никалыын кулун тутар 3 күнүттэн ыла остуруокка дьону ыыталлара. Хойут кинилэр туоһулуулларынан, остуруокка киирэ сатыылларын өрө турааччылар ыыппаттар үһү. Ол иһин Мымах кыырыктыйбыт хаҥаластартан уонна бөтүҥнэртэн Модут улууһугар саһара. Кини Никалыын аманаат балаһыанньатыгар сылдьаллара. (Ионова, с. 102)&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
Воевода Петр Головин күүһүлээһиннэрин (батталын) туһунан суруллубут атыыһыт уонна "промышленнай" дьоннор ыраахтаҕыга челобитнайдарынан быһаардахха, маннык хартыына үөскээн кэлэр. Суруксуттары өлөрүү кэнниттэн, Мымаҕы остуруокка аҕалтараары Петр Головин тыыннаах хаалбыт 40 "служилай" уонна "промышленнай" дьону кини улууһугар ыыппыт. Мымах улууһугар диэри ити дьоннор тиийбэтэхтэр. Кинилэри 700 аттаах сэрииһит көрсүбүт. Күн аҥарын тухары буолбут кыргыһыы кэнниттэн хаһаахтар бары бааһыран чугуйбуттар. &lt;br&gt;
&lt;br&gt;
Тугу да этэр кыаҕым суох, сымыйалыахпын эрэ сөп диэн пытка кэмигэр Мымах этэрэ. Головин диэки буолааччылар киниэхэ кэлэн Матвей Глебовтааҕы буруйдаа дии сатыыллара. Мымах Никалыын эрэ көрсүүү кэнниттэн эрэйдэниэхтээҕэр сымыйалаабыт. Глебовы да буруйдаабытын кэннэ сымыйалаабытын сахаларга кэпсиэ диэн Головин Мымаҕы ыыппатах. (Ионова, с. 103) Онон, оҕонньор хаайыыга араас эрэйи-муҥу көрсөрүгэр сүрдээх дьоһуннаахтык туттубут. Головин обургу Мымах уолун Никаны эмиэ аҕаларга дьаһайбыт. Кинини икки күн аһаппакка сытыарбыт, төбөтүн сүлүгэһинэн саайталаабыт. &lt;br&gt;
&lt;br&gt;
Ол кэмҥэ Мымах хайыы-үйэ кырдьыбыт. Онон 1642 сыллаах өрө туруунан уола Ника салайбыт. Кини воевода Головинныын билсэ сылдьыбыт, онон остуруокка саба түһүү иннинэ хамначчытынан эрдэттэн воеводаны сэрэппит.(Якутия в XVII веке)&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
Ионова О.В. Из истории якутского народа: (первая половина XVII в.). – Якутск: Кн. изд-во, 1950. – 112 с.&lt;br&gt;
Якутия в XVII веке: (Очерки) / под редакц. С.В.Бахрушина и С.А.Токарева. – Якутск: Кн. изд-во, 1953. – 438 c. &lt;br&gt; 
Токарев С.А. Очерк истории якутского народа. – М.: Госуд.социал-экономич. изд-во, 1940. – 248 с.&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
5-с нүөмэрдээх Дьокуускай поликлиниката. 5-с нүөмэрдээх Дьокуускай поликлиниката - Дьокуускай куорат эмтиир тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Көрөр дьоно - студеннар. Көрөр киһитин ахсаана 13 тыһыынча кэриҥэ. Кылаабынай бырааһа - Николаева Елена Лаврентьевна.
Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа). Абаҕа — хаһан төрүттэммитэ биллибэт, олох былыргыттан сахалар олохсуйбут сирдэрэ. Үһүйээннэртэн биллэринэн Хоролортон төрүттээх элбэх ахсааннаах Халаалы Хотун биис-ууһа баар эбит үһү. Онно үс биллэр бухатыыр уолаттар баар эбит: Соморсун Боотур, Абаҕа Боотур, Дьоҥку Боотур. Кинилэр тимиринэн бүрүллүбут саҥыйахтаах, тимир бэргэһэлээх, сэрии аттаах уолаттар эбитэ үһү. Нууччалар кэлбиттэрин кэннэ биис-ууһунан арахсыы сатарыйар, дьон олохсуйбут сирдэринэн суруллар буолбут. Онтон ылата сурукка Абаҕа сэлиэнньэтэ киирбит. 
Билигин Абаҕа Амма улууһун биир улахан нэһилиэгэ буолар. Киинэ — Абаҕа.
Историяттан.
Хирург-эмчит буоларын быһыытынан дьону эмтиир уонна хортуоска уонна бурдук ыһарга үөрэтэр эбит. Үөгэйгэ кинини атаарбыттарын туһунан бэлиэ-остуолба баар. 
Билигин Абаҕа оскуолата аныгылыы дуальнай үөрэҕи биэрэр агрооскуола быһыытынан биллэр.
Абаҕыыныскай. Кудрин Архип Георгиевич — Абаҕыыныскай (20.01.1907—22.09.1960) — саха бэйиэтэ, тылбаасчыт.
Олоҕун олуктара.
1907 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр Абаҕаҕа дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ (билигин Өлүөхүмэ улууһа) төрөөбүт.
Абаҕа алта кылаастаах оскуолатын бµтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы учуутал техникумугар, онтон Иркутскайдааҕы педагогическай институкка үөрэммитэ. 
Кэккэ сылларга учууталынан, Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун салалтатын эппиэттиир сэкиритээринэн, өр кэмҥэ уус-уран литэрэтиирэ эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 
Сэрии сылларыгар Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта, Японияны кытта сэриигэ кыттыбыта.
1960 сыллаахха балаҕан ыйын 22 күнүгэр өлбүтэ.
Айар үлэтэ.
Бастакы кинигэтэ «Ырыа-хоһоон» 1927 сыллаахха тахсыбыта. Кини отуттан тахса сыллаах айар үлэтин устатыгар бэрт үгүс ырыалары, хоһооннору, поэмалары суруйан барыта 20-н тахса тус-туспа кинигэлэри таһаартарбыта. 
Оҕолорго анаан үгүс айымньылары суруйбута, учебниктары оҥортообута. Нуучча тылыттан Пушкин, Маяковскай, Тургенев, М. Горькай, В. Лебедев-Кумач, К. Чуковскай, С. Михалков, А. Барто айымньыларын тылбаастаабыта.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Мэтээллэр
Абый улууһа. Абый диэн Саха Сирин улууһа. Улуус киинэ Үрүҥ Хайа бөһүөлэк. Олохтоохторун ахсаана — (2010 сыллаах ааҕыыннан), сирин иэнэ — 69,4 тыһ. кв. км эбэтэр Саха Сирин алта уон гыммыт биирэ. Олохтоох чиҥэ — 0,09 киһи/кв. км.
Демография.
2012 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан, Саха Сиринээҕи госстат сулууспатын көрдөрүүтүнэн, улуус киһитин ахсаана 4353 киһи. 
Администрацияларынан араарыы.
Улуус сиригэр Сайылык уонна Одьуогун күөл (сорҕото ыаллыы улууска сытар) диэн эркээйи сирдэр бааллар.
Алампа. 'Алампа (Cофронов Анемподист Иванович) (14.11.1886—24.10.1935) — саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. 1886 сыл сэтинньи 14 күнүгэр Боотуруус улууһугар (билиҥҥитэ — Таатта улууһа) сэниэ ыалга төрөөбүт. Ийэтэ суох улааппыт. Түөрт кылаастаах таҥара дьиэтин оскуолатын иккис кылааһын бүтэрбит. 1907 сыллаахха «Якутский край» хаһыакка наборщигынан үлэҕэ киирбит.
Алдан улууһа. Алдан улууhа диэн Саха Республикатын улууhа. Улуус киинэ Алдан куорат.
Демография.
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 47831 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1905 киһи (3,86%), нууччалар — 38868 киһи (78,77%), украйыыннар — 2712 киһи (5,50%), эбэҥкилэр - 2028 киһи (4,11%), татаардар — 635 киһи (1,29%) уонна атын омуктар — 3198 киһи (6,47%).
Айылҕата.
Улуус сиригэр Суннаҕын-Силигир уонна Үөһээ Амма диэн ааттаах харыстанар эркээйи сирдэр бааллар.
Алдан (өрүс). Алдан өрүс диэн Өлүөнэ өрүс уҥа салаата, уһуна 2273 км, тэнийэн сытар иэнэ 729 тыһ. км², салаалартан уһуннара буолар уонна өрүс уутун 30% сүүрдүүтэ Алдаҥҥа тиксэр. 
География.
Алдан өрүс Становой сис хайа хоту өртүттэн саҕатын ылар. Өрүс үөһэ өттүгэр элбэх таас боруоктаах, алын өттүгэр хас да үөскэ арахсар. Улахан салаалартан: уҥа - Төмтөөн, Учур, Маайа, Ааллаах Үүн; хаҥас - Амма, Нуотара, Тыры уонна Таатта. Өрүс 10 км уһун салааларын ахсаана 275. Тэнийэн сытар иэнигэр Алдан өрүс 114 тыһ. тахса уу сүүрүгүрэр салаалардаах уонна 51 тыһ. тахса күөллэрдээх.
Гидрология.
Алдан өрүс сыллааҕы уутун ороскуота 5060 м³/сек. Халаан уута ыам ыйтан от ыйыгар дылы бэлиэтэнэр, уу таһыма 7 - 10 м. дылы үрдүүр, ороскуота - 30—48 тыһ. м³/сек. Муус туруута алтынньы ыйтан ыам ыйыгар дылы. 
Хаһаайыстабата туһаныы.
Алдан өрүскэ хатыыс балык элбэхтик тарҕаммыт. Борокуоттар Томмот куоракка дылы сылдьаллар, борокуот сүрүн тиксэр сирэ: Томмот, Уус-Майа, Хаандыга. Алдан өрүс кытылыгар кыһыл көмүс, таас чох, сүлүүдэ, уран сытар сирдэрэ биллэр.
Алдан өрүс салааларыгар ГЭС каскада тутуллуохтаах.
Алексеев Аркадий Михайлович. Алексеев Аркадий Михайлович — саха аатырбыт мелодиһа, ырыаһыт, общественнай деятель.
Айар үлэтэ.
Аркадий Алексеев 60-н тахса ырыаны суруйбут.
«Тойбохой».
Бастакы ырыата. Аркадий Алексеев ахтыытыттан:
Бастакы ырыабын, И. Алексеев тылыгар «Тойбохойу», 1956 с. күһүнүгэр, 10-с кылааска сылдьан айбытым. Ол саҕана Сунтаар Тойбохойун хантан билиэмий, көрбөтөх дойдум буоллаҕа. Хайдах эрэ оннук айыллан хаалбыт. Дьиҥинэн, ол саҕана «Эдэр коммунист» хаһыакка хоһоон бөҕө тахсара, онтон көрөн бэрт элбэх ырыаны айбытым быһыылааҕа да, ити билигин «Тойбохойум» эрэ «ордон» сылдьар.
«Илиибин уунабын эйиэхэ».
Валерий Ноев өлбүтүгэр, олус аһыйан, хараастан, Леонид Попов хоһоонугар айбыт.
Аллайыаха улууһа. Аллайыаха диэн Саха сирин улууһа. Улуус киинэ — Чокуурдаах бөһүөлэгэ. Олохтоохторун ахсаана — 3,2 тыһыынча киһи (2006 сыллаах ааҕыынан), сирин иэнэ — 107,3 тыһыынча км2 эбэтэр Саха сирин отут гыммыт биирэ. Олохтоох чиҥэ — 0,09 киһи/км2.
Демография.
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 3016 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1365 киһи (39,90%), нууччалар — 1154 киһи (33,73%), эбээннэр — 565 киһи (16,52%), дьүкээбиллэр - 79 киһи (2,31%), украйыыннар — 77 киһи (2,25%) уонна атын омуктар — 181 киһи (5,29%).
Айылҕата.
Улуус сиригэр Кыталык уонна Одьуогун күөл (сорҕото Абый улууһугар сытар) диэн эркээйи сирдэр бааллар.
Алтынньы. Алтынньы - 10 ый.
Түөлбэ тылыгар.
бокуруоп ыйа;
күн түһэр ыйа;
кыыл атыыра сүүлэр ыйа;
мара ыйа;
ыанньык ынаҕы аһатар ый.
Амма (улуус киинэ). Амма — Амма улууһун киинэ. Киһитин ахсаана 6533. (2010).
Профессор Г. П. Башарин архыып докумуоннарын хасыһан Амма — Солобуоданы 1652 с. икки нуучча бурдук ыһааччыта уонна биир саха киһитэ төрүттээбиттэр диэн быһаарбыт. 1680 с. таҥара дьиэтин туппуттар, кэлин хаста даҕаны умайа сылдьыбыт, ону саҥаттан тутан испиттэр. XX үйэ саҕаланыар диэри олохтоохтор сүрүннээн сахатыйбыт нууччалар, көскө кэлбит татаар, башкир, поляк омуктар уонна бурдук олордуутунан дьарыктанар сахалар. XIX үйэ бүтүүтүгэр элбэх сыылынай олорон ааспыттар — Папин, Васильев, Аптекман, Бик, ол быыһыгар биллэр нуучча суруйааччыта Короленко Владимир Галактионович.
Амма устун Уус-Майалыыр суол ааһар, былыр Айааҥҥа дылы тиийэр, элбэх сырыылаах тракт эбит. Гражданскай сэрии кэмигэр Аммаҕа уонна тула элбэх кыргыһыы буолан ааспыт. Билигин Өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах Дьокуускайы кытта ситимниир «Амма» диэн ааттаах суол.
Улуус киининэн 1931 с. буолбут.
Аммаҕа Солобуода диэн өрүскэ тохтобул уонна аэроплощадка бааллар.
Аммосов Максим Кирович. ‎
Аммосов, Максим Кирович (22.12.1897—28.07.1938) — сэбиэскэй государственнай уонна партийнай үлэһит, Сибииргэ Сэбиэскэй былааһы олохтуур иһин охсуһуу кыттыылааҕа. М. К. Аммосов П. А. Ойуунускайдыын и И. Н. Бараховтыын, 1922 сыл муус устарыгар Саха АССР тэрийсибит киһинэн буолар. 1937 с. ЦК Киин кэмитиэтин ыйыытынан М. К. Аммосов Киргизия киин куоратыгар Фрунзеҕа, Киргизия обкомун VIII пленума буола турдаҕына, тиийэр. Кулун тутар 22 күнүгэр обком бастакы сэкиритээринэн талыллар. Бу күннэргэ V Суһал бүтүн киргиистэр Сэбиэттэрин сийиэһэ түмүктэнэр. Бу сийиэскэ Максим Кирович салалтатынан Киргизскай ССР Конституцията ылыллар. Онон Аммосов Киргизия судаарыстыбалаах буолуутугар сүдү улахан суолталаах киһинэн ааҕыллар. 1937 сыл от ыйыгар Киргизия хомуньуус баартыйатын I сийиэһигэр М. К. Аммосов I Киин Кэмитиэт бастакы сэкиритээринэн талыллыбыта.
М. К. Аммосов аатын Саха государственнай университета сүгэр (1990 сылтан).
Олоҕун олуктара.
Ахсынньы 22 күнүгэр 1897 с. Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр Анастасия Леонтьевна уонна Кир Васильевич Аммосовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Дьоно быстар дьадаҥы буолан түөрт сааһыттан таайыгар (убайыгар, абаҕатыгар?) Д. М. Аммосовка иитиллибит. Дьокуускайдааҕы куорат училищетын, Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятын, Москватааҕы Кыһыл профессура Институтун бүтэрбитэ.
Аммосов М. К. үлэлээбит сирдэрэ:.
М. К. Аммосов 1937 с. репрессияламмыта. Сэтинньи 1937 сыл 16 күнүгэр Фрунзе куоракка сымыйа буруйдааһын түмүгэр хаайыллыбыта. 1938 сыл от ыйын 28 күнүгэр Москва куоракка ытыллыбыта.
Кулун тутар 28 күнүгэр 1956 с. реабилитацияламмыта.
СР Национальнай архыыбын Филиала Ф.2970, Оп.36, Д.З 19, 324, 327.
Анаабыр улууһа. Анаабыр диэн Саха сирин улууһа. Улуус киинэ — Сааскылаах c. Улуус республика хотугулуу арҕаа уһугар сытар.
Демография.
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 5718 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1097 киһи (27,26%), дулгааннар — 988 киһи (24,55%), нууччалар — 751 киһи (18,66%), эбэҥкилэр - 564 киһи (14,02%), эбээннэр — 266 киһи (6,61%), украйыыннар — 186 киһи (4,62%), уонна атын омуктар — 172 киһи (4,28%).
Анды. Анды (, ) — улахан кус. Хоту (Эуразияҕа уонна Америкаҕа) уйаланар.
Соҕуруу кыстыыр. Арассыыйаҕа Хара уонна Каспийскай муораларга.
Өҥө ыас хара, кынатыгар уонна хараҕын кэннэ маҕаннаах. Тумса хохуоралаах, өҥө оранжевай.
Паампа. Паампа () (, элб. ахс. "Pampas") — Соҕуруу Америка соҕуруулуу-арҕаа өттүн кэйээрэ (киллэмэ, истиэбэ), сүнньүнэн субтропик курдааһыныгар баар, Рио Плата өрүс алын тардыытыгар. Паампа арҕаа өттүттэн Анды хайалара, илин өттүттэн Атлантика далайа сыталлар. Хоту Гран-Чако саванната.
Паампа икки экорегионтан турар — илин өттүгэр Сииктээх паампа уонна арҕаа Кураайы паампа ().
Дойдулар ардыларынааҕы хайа күнэ. Дойдулар ардыларынааҕы хайа күнэ (:Международный день гор, , , , ) — ХНТ Сүрүн Ассамблеятын быһаарыытынан (2002 сыл ахсынньы 20 күнүгэр 78-с пленарнай мунньаҕар ылыммыт № A/RES/57/245 өрөсөлүүссүйэтэ) Хайа сылын түмүктүүр мунньахха ылыныллыбыт. Сылын ахсын 2003 сылтан ахсынньы 11 бэлиэтэнэр.
Өрөсөлүүссүйэҕэ аан дойду үрдүнэн хайалаах эрэгийиэннэр бигэтик сайдалларыгар анаммыт тэрээһиннэри бу күн тэрийиҥ диэн сүбэлэнэр.
Тыыва бэлиэ күннэрэ. Тыыва Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр күннэр.
Итэҕэлгэ сыһыаннаах күннэр:.
Биир күн ый халандаарынан бэлиэтэнэллэр. Буолар күнэ сылын ахсын уларыйа сылдьар, бэс ыйын саҕаланыытыгар.
Сигэлэр.
https://base.garant.ru/28714199/
Arista Networks. Arista Networks ("Ариста Нетуоркс") - АХШ тэрилтэтэ, роутердары оҥорорунан биллэр Аан Дойдуга уонна араас PoE нөҥүө үлэлиир модемнары оҥорор.
Салалтата - Санта Клара, АХШ.
Күөрэгэй (Аргунова Александра Гаврильевна). Күөрэгэй (Аргунова Александра Гаврильевна) — Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх 1966 сылтан кэргэнин дойдутугар Исландияҕа олорор саха дьахтара, тыйаатыр үлэһитэ, худуоһунньук, түмэт дьайыксыт.
Тыйаатыр артыыһа (ГИТИС, 1961-66), худуоһунньук (Барселонатааҕы Ускуустуба акадьыамыйата, 1993-94), түмэт-дьайыксыт 1966 сылтан кэргэнин дойдутугар Исландияҕа олорор. 
Саха култууратын олохсуйбут дойдутугар билиһиннэрэр, холобур, 2008 сыллаахха саха туруорбах дьиэтин туттарбыта, Арассыыйа уонна Исландия ыккардыларыгар ситимнэри бөҕөргөтүү иһин элбэхтик бэлиэтэммитэ.
1938 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр төрөөбүтэ. Кини уонна кэргэнин туһунан 2008 сыллаахха документальнай киинэ уһуллубута (режиссер-документалист Юрий Сальников, «Магнус и Кюрегей»).
1199SEIU United Healthcare Workers East. 1199SEIU United Healthcare Workers East - Америкаҕа улахан профсоюз буолар.
Skyworth. Skyworth - Кытай холдинговай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ бизнес эйгэтигэр. Америкаҕа уонна Кытайга 4К телевизордары атыылыырынан 2-с миэстэ.
2024 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXXIII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 2024 сыллаахха Францияҕа Париж куоратыгар буолар Аан дойдутааҕы спортка уонна культураҕа күрэс. 
Былаанынан 2024 сыл от ыйын 26 күнүттэн атырдьах ыйын 11 күнүгэр буолуохтаах. Ыытыллар куора 2017 сылыгар балаҕан ыйын 13 күнүгэр Аан Дойду Олимпия хамытыатын 131-с сессиятыгар Лима куоракка ааттаммыта. 
Бу иннинэ Париж иккитэ Олимпия оонньууларын ыыта сылдьыбыта 1900 уонна 1924 сылларга.
Оонньуулар девизтара — Venez partager ("Кэлэн үллэһис" диэн тылбаастанар).
Спорт көрүҥнэрэ.
2024 сыллааҕы Олимпия оонньулларын программатыгар 32 спорт көрүҥэ баар. Программаны тупсарар уонна уопсай Ооннььулар 28 спорт көрүҥнэргэ эбии 4 эппиттэрэ: брейк-данс, спортивнай скалолазание, скейтбординг уонна сёрфинг..
Һануккаһ. Һануккаһ ("Hanukkah") - Израиль государственнай бырааһынньыга, ол эрэн киэҥник Аргентинаҕа, Соҕуруу Кореяҕа, Германияҕа, Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Хабааровскай кыраайга ылаллар (Арассыыйа), тоҕо диэтэххэ ити сирдэргэ элбэх ахсааннаах еврейскай диаспоралар бааллар.
Family Dollar. Family Dollar ("Фэмили Доллар") - АХШ тэрилтэтэ, Кытайтан чэпчэки сыаналаах табаары атыылыыр тэрилтэ, сүрүннээн кыаммат араҥалар атыылаһар сирдэрэ. 2015 сылтан ыла Dollar Tree атыылаһан ылбыта 80% акциатын.
Солумсах буолуу куһаҕана. Тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонугар оҥоро сылдьар куһаҕаннарын туһунан “Тыл үөрэхтээхтэрэ сэти үөскэттилэр” диэн ыстатыйаҕа суруллар. Солумсах буолуу диэн киһи өйүн-санаатын биллэр куһаҕан майгына буолар.
Солун диэн тыл солумсах буолууну тохтотор, аҕыйатар аналлааҕын тыл үөрэхтээхтэрэ билбэттэриттэн “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйа, суох оҥоро сатыыллар. Бу тылы суох оҥорон дьон онно-манна солумсаҕыра сылдьалларын улаатыннаран кэбиһэллэр.
Солумсах буолуу куһаҕаннара манныктар:
1. Эдэр ыаллар олохторун алдьатар. Солумсахтара элбээн хаалан атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһэллэрэ элбээн ыал олоҕун алдьаталлар.
2. Эргэ бара илик кыыс оҕо солумсаҕа улаатан элбэх эр дьону кытта сылдьыһара элбээн эр дьон буор куттарын булкуйан хайдах оҕону төрөтөрө биллибэт буолар. “Айыы үөрэҕэ” саҥаны айыыны оҥор диэн эдэрдэри үөрэтэрэ кыыс оҕо улааттар эрэ биир сатыыр айыытын оҥоро охсон кыыһын харыстаабатын үөскэтэр. (1,77).
3. Солумсах буолуу уһуннук үлэлэнэр үлэни хаалларар. Ол-бу араас туһата суох үөрэхтэри баһылыы сатааһын солумсаҕы улаатыннаран үлэни үлэлээһини кыаллыбат оҥорор.
Араас элбэх туһата суох солуннары билэ-көрө сатааһын киһи солумсах буоларын улаатыннарар. Сахалар көрсүһэ түһээт "Туох солун баар" диэн ыйыталлар, ону-маны билэ-көрө көрө сатыылларын биллэрэллэр. Ону баара "Солун суох" диэн эппиэтэ аһара элбэх солуну билэ сатааһын куһаҕанын сонно биллэрэр, тохтоторго туттуллар. 
Саха дьоно тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолонон солун диэн тылы урукку оннугар туһана сылдьаллара ирдэнэр көрдөбүл буолла. 
Саха омук сайдыан баҕарар, ол иһин өй-санаа солумсах буолуу диэки халыйыытын тохтоторо уонна үлэни сайыннарара эрэйиллэр.
Туһаныллыбыт литература..
1. Каженкин И.И. Нэми билэн туттунуу. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2023. – 108 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Тыл үөрэҕэ.
2024 сыл. 2024 сыл (MMXXIV) — билигин буола турар сыл, чорбохтоох сыл, григориан халандаарынан бэнидиэнньиккэ саҕаланар, биһиги эрабыт 2024-с сыла, 3-с тыһыынча сыл уонна 21-с үйэ 24-с сыла, 2020-с сыллар 4-с сыллара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Оҕо сыла.
ХНТ быһаарыытынан 2024 сыл был объявлен Тэбиэнниҥилэр аан дойдутааҕы сылларынан биллэриллибитэ.
Арассыыйаҕа Култуура, ускуустуба, дьиэ кэргэн уонна спорт сыла.
2024 сылы устуоруйаҕа саамай элбэх быыбардаах сылынан буолуо дииллэр, тоҕо диэтэххэ 76 дойдуга 4 миллиард кэриҥэ киһини хабар дойду таһымнаах быыбардар буолуохтаахтар. Ол иһигэр уон саамай бөдөҥ дойдуттан аҕыһыгар (Арассыыйа, АХШ, Бангладеш, Бразилия, Ииндийэ, Индонезия, Миэксикэ уонна Пакистан), Улуу Британияҕа уонна Европа түмэнигэр.
Туох буолуохтааҕа.
"(былааннанар тэрээһиннэр, буоллахтарына үөһэ көһөрөбүт)"
Alliance Laundry Systems. Alliance Laundry Systems - АХШ тэрилтэтэ, 1998 сыллаахха үөскээбитэ. Аан Дойдуга биир бөдөҥ ландрига аналлаах коммерческай массыыналары оҥороррунан биллэр, Соҕуруу Кореяҕа, Израильга, Аргентинаҕа, Америкаҕа бастакы атыыга барарынан.
Цагаан хас. Цагаан хас - Монголия неонацизм организациата, скинһеадтэр буолаллар. 1990 сыллаахха үөскээн 2013 сыллаахха былааска тахса сатаабыттара. Охсуҥаллар, наар муай тай дьарыктаналлар уонна спарриҥнаһаллар.