mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Удмуурт тыла. Удмуурт тыла — удмууртар тыллара, Удмуртияҕа, Башкортостааҥҥа, Татарстааҥҥа, Марий Элга, Пермскай кыраайга, Кировскай уонна Свердловскай уобаластарга түөлбэлээн олорор омуктар.
Ураал тылларын кэргэнин финн-угор тылларын бөлөҕүн перм салаатыгар киирэр тыл. Удмуурт атын перм тылларыттан тыл тиһэх сүһүөҕэр охсуулааҕынан, туохтуур морфологиятыгар, спряжение икки көрүҥэ баарынан уратылардаах. Лиэксикэтигэр атын перм тылларынааҕар татаар уонна нуучча тылларыттан элбэхтик киирбит тыллаах-өстөөх.
Удмуурт тылын билээччилэр бары кэриэтэ икки тыллаахтар: 2010 с. биэрэпис көрдөрбүтүнэн, 552 299 киһи удмуурпун диэбит, онтон 58,7 % удмуурт тылын төрөөбүт тылым диэбит. Удмуурт уонна нуучча тылын билээччилэр 64,4 % ылаллар, атыннык эттэххэ удмуурпун дэммит дьонтон 92,8 % нуучча тылын билэр; маны таһынан татаар тылын билээччи удмууртар бааллар.
2010 сыллааҕы биэрэпискэ 324 тыһ. киһи удмуурт тылын билэрин туһунан эппит.
Удмуурт тыла Удмуурт Өрөспүүбүлүкэтин ил тыла.
Удмуурт тыла өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар үөрэтиллэр. Кинигэлэр тахсаллар, ол иһигэр тылбаастаммыт айымньылар, тэлэбиидэнньэ уонна араадьыйа бааллар, хаһыаттар уонна сурунааллар тахсаллар. Ол эрээри, [Winkler, 6] дааннайынан удмуурт тылынан тэлэбиидэнньэ биэриитэ нэдиэлэҕэ биирдэ эрэ тахсар, уһуна 30 эрэ мүнүүтэ.
"Ethnologue" ситим-сиргэ удмуурт тылыгар бэһис турук сыһыарыллыбыт ("Developing").
Диалектара.
Удмуурт тыла биэс түөлбэ тылаах:
Бары түөлбэ тыллар уратылара кыра — сүнньүнэн фонетикаҕа; бэйэ бэйэлэрин бэркэ өйдөһөллөр. 
Фонетика.
Удмуурт тылыгар аһаҕас дорҕоонноро кылгас эбэтэр уһатыылаах диэн арахсыбаттар, маны таһынан аһаҕас дорҕоон сингармонизма суох.
/f/ уонна /t͡s/ бүтэй доҕооннор киирии тылларга эрэ көстөллөр уонна үгэс быһыытынан /p/ уонна /t͡ɕ/ дорҕоонунан солбуллаллар.
Сурук-бичик.
XVIII үйэттэн чинчийээччилэр латыын уонна кириллица буукубаларын туһаммыттара, ол эрээри ис туттууга кириллица эрэ тарҕаммыта. Бастакы удмууртуу кинигэлэр 1847 сыллаахха тахсыбыттара. XIX үйэ тоҕуһуонус сылларыттан удмурт суруга-бичигэ билиҥҥитигэр чугаһыыр көрүҥнэнэр. тридцатые годы XX үйэ отутус сылларыгар 38 буукубалаах аныгы удмуурт алпаабыта бүтэһиктээхтик олохсуйар, Онтон 33 буукубата нуучча алпаабытын киэнэ, онно эбии «умляут» диэн биэс диакрит бэлиэлээх (буукуба үрдүгэр икки туочука): ӝ /d͡ʒ/, ӟ /d͡ʑ/, ӥ /ɪ/, ӧ /ɘ/, ӵ /t͡ʃ/.
Муннук. Муннук диэн биир точкаттан тахсар икки сардаҥа үөскэтэр фигурата ааттанар. Сардаҥалар тахсар точкалара "муннук оройо", оттон сардаҥалар - "муннук өрүттэрэ" диэн ааттаналлар. Муннугу кини оройугар суруллубут биир букванан эбэтэр үс букванан бэлиэтиэххэ сөп. Ардыгар муннугу кини иһигэр суруллубут биир кыра букванан биитэр сыыппаранан бэлиэтииллэр.
Иэн. Иэн — икки кээмэйдээх (хаптаҕай эбэтэр имиллибит) геометрия фигуратын ахсаанынан кээмэйэ.
Ханнык баҕарар геометрическай фигура иэнин мээрэйдээһин диэн — иэнэ мээрэйдэнэр фигураҕа хас квадратнай единица баарын булуу буолар.
Геометрическай фигуралар иэннэрин мээрэйдииргэ ити фигуралары тэҥнээн көрөр туспа мээрэйдэр баар буолуохтаахтар. Оннук мээрэйдэринэн метргэ дуу, дециметргэ дуу, сантиметрга дуу, миллиметрга дуу тэҥ өрүттээх квадраттар буолаллар. Улахан иэннэри мээрэйдииргэ километрга тэҥ өрүттээх квадрат мээрэй буолуон сөп.
Ханнык эмэ уста единицата өрүттээх квадрат квадратнай единица диэн ааттанар. Онон "квадратнай метр", "квадратнaй сантиметр", "квадратнай километр" о. д. а.
диэн единицалар бааллар, ол мээрэй единицата буолар квадрат өрүтүн метринэн дуу, сантиметрынан дуу, километрынан дуу мээрэйдииртэн тутулуктаах.
Палетка.
Ханнык эмэ фигура иэнин адьас туочунандык мээрэйдиир наадата суох эбэтэр иэнэ мээрэйдэнэр фигура кытыыта токур линиянан чэрчилэммит буоллаҕына, кини иэнин мээрэйдээһиҥҥэ "палетка" диэн оһуобай прибор туттуллар. Палетка — масштабтаах квадратнай сетка. Кини квадратын өрүтэ хайа талбыт, холобур 1 см, өрүттээх буолуон сөп. Палетканы курдары көстөр пластинкаттан оҥороллор. Бу пластинка мээрэйдэнэр фигура үрдүгэр саба ууруллар. Бастаан бэриллибит фигура иһигэр сытар бүтүн квадраттары ааҕыллар. Онтон фигура контура быһа охсон ааһар квадраттарын ааҕыллар. Ситэтэ суох квадраттар биир квадрат аҥарынан ааҕыллаллар. Онон иэнэ мээрэйдэнэр фигураҕа барыта хас квадрат баарын суоттаан таһаарыллар. Палетка көмөтүнэн иэннэри ити курдук мээрэйдээһин туочунайа суох, сылаалаах. Ол иһин практикаҕа иэннэри ордук туочунайдык булар тупсаҕай ньымалар туттуллаллар. Ол ньымалар кэрчиктэр усталарын сатаан мээрэйдээһиҥҥэ уонна туспа формулалары туһаныыга олохтоноллор.
Көнө-муннук иэнэ.
Көнө-муннук олоҕор уонна үрдүгэр биирдии сантиметрдаах кэрчиктэри бэлиэтиэҕиҥ уонна бэлиэтэммит точкалартан көнө-муннук өрүттэригэр параллельнай буолар гына көнөлөрдө ыытыаҕыҥ. Оччоҕо көнө-муннук квадраттар сеткаларынан (палетканан сабар курдук) сабыллар. Маннык палекткаҕа хас квадрат киирэрин, о.э. көнө-муннук иэнин буларга кини олоҕун устатын көрдөрөр чыыһыланы көнө-муннук үрдүгүн көрдөрөр чыыһылаҕа төгүллүөххэ наада. Кылгастык бу курдук этиллэр: көнө-муннук иэнэ кини олоҕо үрдүгэр төгүллэммит үөскэмигэр тэҥ.
Bank of America. Bank of America, «Бэнк ов Америка», Америка баана — АХШ үпкэ бөдөҥ холбоһуга, биирдиилээн дьоҥҥо да, тэрилтэлэргэ да үпкэ киэҥ өҥөнү оҥорор. АХШ түөрт саамай бөдөҥ бааннарыгар киирэр (Citigroup, Wells Fargo уонна JPMorgan Chase кытта). Активтарын кээмэйинэн АХШ-ка саамай бөдөҥ баан холдина, Forbes сыанабылынан аан дойдуга 6-с хампаанньа (2018 сыллаахха). 
Оборуота — $85,528 млрд 
Кыраныысса таһыгар киэҥ ситимнээх да буоллар, үлэтин сүнньэ АХШ-ка барар; Делавэр штаакка Bank of America Corporation диэн аатынан регистрациялаах.
Wells Fargo. Wells Fargo диэн Америка биир бөдөҥ финансовай конгломерата буолар. Бу финансовай структураҕа араас холдиҥнар киирэллэр, холобур араас страхованийа, кредитной системалар, бааннар.
Америкаҕа улаханынан 4 миэстэ, сир шаарын үрдүнэн 12 миэстэ.
Котрус Карл Мартонович. Котрус Карл Мартонович (Михайлович) (1892-1956) — Саха сиригэр саа-саадах тутан сэбиэскэй былааһы олохтоспут киһи, омугунан венгр.
1892 сыллааххха Венгрия Ипольшаг диэн куоратыгар оробуочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, омугунан венгр.
1915 сыллаахха I Аан дойду сэриитин саҕана Галицияҕа сэриилэһэ сылдьан билиэҥҥэ түбэспит. Арҕаа Сибииргэ үлэлээбит. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Кыһыл аармыйаҕа суруттарбыт. 1918 сыллаахха А.С.Рыдзинскай холбоһуктаах омук этэрээтин кытта Саха сиригэр кэлбит. Кэлин Иркутскайга сулууспалаабыт. 1920 сылллаахха мадьяр 1-гы кавалерийскай полкатын састаабыттан араарыллан атын венгрдары кытта Саха сиринээҕи губвоенкомаат дьаһалыгар ыытыллыбыт, кэлэн Петропавловскайдааҕы этэрээт хамандыырынан анаммыт. 1922 сыл тохсунньутугар - ыам ыйыгар осаадаҕа олорор Амма солобуодатын көмүскүүр гарнизону салайбыт, Киллэм, Төхтүр кыргыһыыларын кыттыылааҕа. Дьокуускай батальонун аттаах разведка начаалынньыгынан сулууспалаабыт. 
Сэрии бүппүтүн кэннэ Дьокуускай аттынааҕы хаһаайыстыбаларга механизатордаабыт. 
Бойобуой өҥөлөрүн иһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт. ВКП(б) чилиэнэ. 
1956 сыллаахха өлбүт.
Бояров Алексей Федотович. Бояров Алексей Федотович (1896 - 20.10.1942) — Саха АССР үөрэх, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччыйыы наркома.
Байаҕантай улууһун Игидэй нэһилиэгэр 1896 сыллаахха төрөөбүт.
Крупская аатынан Москубатааҕы хомуньуустуу иитии академиятын бүтэрбит. 
Алдан уонна Уус-Алдан РИК-тарын бэрэстээтэлэ, Якутснабторг дириэктэрэ.
1920 сылтан ВКП(б) чилиэнэ.
1938 сыл тохсунньу 17 күнүгэр хаайыллыбыт.
1942 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр Эһэ-Хайа хаайыытыгар өлбүт.
Сахалыы хоһоону ырытыы. сахалыы хоһоону ырытыы
Муррей. Австралия өрүстэрин саамай улахан системата — Муррей () өрүһэ Дарлинг диэн бөдөҥ салаатын кутта буолар. Улахан Водораздельнай сис хайаттан саҕаланаллар. Дарлинг алын сүнньүнэн кураан кэмҥэ кууран хаалар, тус-туспа уулаах түөлбэлэргэ арахсар. Муррей куурбат, ол эрээри уутун таһыма улаханнык уларыйар. Ардахтаах кэмҥэ өрүс хаптаҕай дэхси сиргэ күүскэ халаанныыр. Халааннааһына түргэнник саҕаланан баран, сотору ааһан хаалар.
Австралияҕа толору уулаах бөдөҥ өрүс суох. Материк иэнин улахан аҥара акыйааҥҥа түһэр уута суох. Материк суйдам уонна суйдам аҥардаах ис өттүгэр быстах кэмнээх, кууран хаалар өрүстэр - "криктэр" бааллар. Сыл устатын тухары толору уулаах өрүстэр Австралия илин өттүгэр эрэ бааллар, онно сөҥүү элбэхтик түһэр. Өрүс ардахтан, сир аннынааҕы ууттан эрэ ууланар.
Уу таһыма түргэнник халбаҥныыр буолан, Муррейга, Дарлиҥҥа суднонан сылдьыһыы уустугурар. Өрүс уутун быйаҥнаах эрээри кураайы сири нүөлсүтүүгэ туһаналлар. Онно водохранилище туппуттар.
Кононова Александра Николаевна. Александра Николаевна Кононова (, Олунньу 27, 1991) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Баhылык. «Баһылык» маннык суолталардаах:
Халыев Дмитрий Григорьевич. Халыев Дмитрий Григорьевич - сыырка артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, СӨ култууратын туйгуна.
Марфа уонна Сергей Расторгуевтар ааттарынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай сыыркатыгар үлэлиир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа ааты 2019 сыл алтынньы 3 күнүгэр иҥэриллибитэ
Аборт. Аборт (былыргы саха тылыгар - түһэттэрии) диэн хат буолуу тыыннаах оҕо төрөөһүнэ суох түмүктэнэрин ааттыыллар.
Киһи сайдыытыгар төрүүгүрэр отут тоҕус нэдиэлэ наада буолар. Үксүгэр түөрдүөнүс нэдиэлэтигэр ийэтин кэнин менструальнай циклыгар буолааччы. Төрүү илик киһини бастакы аҕыс нэдиэлэтигэр эмбрион диэн ааттыылар, онтон хат буолуу атын бириэмэтигэр үөскэх диэн ааттанар.
Аборт буоллаҕына "оҕо куотуута" буолбут диэн ааттанар. Дьон сороҕор хат буолууну тохтотуохтарын сөп. Оннук буоллаҕына "күһэллиилээх аборт" диэн ааттанар. Сороҕор оннугу эрэ аборт диэн ааттыыллар.
Араас дойдуларга аборт туһунан туспа сокуоннар бааллар. Сорох дойдуларга аборт бобуллар, ол гынан баран туорааһыннар баар буолааччылар, ол курдук инцест, күүһүлээһин, эбэтэр ийэ олоҕор куттал баар буоллаҕына.
Куурусса. Куурусса ("Gallus gallus domesticus") диэн дьиэ көтөрө. Араас сирдэргэ этэ уонна сымыытта аска туттуллар. 
Атыыр кууруссаны "бөтүүк" диэн ааттыыллар. Эдэр кууруссаны "чоппууска" диэн ааттыыллар. Атын көтөрдөр курдук куурусса сымыттыыр. Сымыыттан чоппууска тахсар.
Сымыыттара.
Куурусса сымыытын дьон уруккуттан сиир. Үкcүгэр сарсыарда сииллэр. Сымыыт араас көрүҥнэринэн астаныан сөп.
Этэ.
Сыаната чэпчэки буолан аан дойдуга ордук тарҕаммыт эт. Этиттэн Буффало крылышкаларын, баттер чикен, риистаах куурусса, уонна да атын аһы буһарыахха сөп.
Хлопок. Хлопок диэн натуральнай сымнаҕас волокно, хлопок диэн үүнэйи сиэмэтигэр үүнэр. Хомуллубутун кэнниттэн эргитиллэн хлопчатай утум буолар. Онтон оҥоһуллубут матырыйаалтан таҥас уонна да атын маллары оҥоруохха сөп буолар. Итии кэмҥэ кэтэргэ ордук табыгастаах буолар. 
Хлопок арааһынай буолун сөп. Сорох тропикка уонна субтропикка үүнэллэр. Хлопогы бары континеннарга үүннэрэллэр. Үүнээйи барыта туттуллар. 
Киһи хлопогу үүннэриитин олус былыргыттан оҥорор. Сорох чинчийиилэринэн 7000 тыыһынча сыл аннараа өттүгэр үүннэрэллэрэ.
Чакыр. Чакыр () - бүтүннүү маҥан, туоҕар да харата суох. Чакыр сылгы - туйахтыын, тумустуун тэтэркэй маҥан. Чакыр киһи - баттахтыын-бытыктыын, хаастыын-харахтыын, кыламана кытта сырдык кугас, ыыс араҕас, арыт маҥан да буолар.
Саха суруналыыстарын испииһэгэ. Манна сахалыы суруйар, кэпсиир, көрдөрөр суруналыыстар көстөллөр. Итэҕэһи буллаххытына, эбэн биэриҥ.
"Эдэр коммунист" суруналыыстара:
Будищев Рево Петрович. Будищев Рево Петрович - Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэтэрээн суруналыыстарын сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Үлэтин инженер-тутааччы идэтинэн Дьокуускай горисполкомугар саҕалаабыта. 1980 сыллаахтан ССКП обкуомун издательствотын дириэктэрин тутуу боппуруостарыгар солбуйааччыта. Ити кэмҥэ кини быһаччы салалтатынан Дьокуускайга Бэчээт дьиэтэ тутуллубута, үлэҕэ 1983 сыллаахха киирбитэ. 80-с сылларга баараҕай хаһыат комплекса тутуллуута саҕаламмыта (билигин "Туймаада" эргиэн киинэ буолан турар).
1994 сыллаахха "Саха" НКИХ хапытаалынай тутууга салаатын начаалынньыгынан, салгыы генеральнай дириэктэри производствоҕа солбуйааччытынан анаабыттара. Биэнсийэҕэ тахсан баран "Саха сирэ" хаһыат "Бөрүө" эрэкилээмэҕэ салаатын салайбыта. Онтон 15 сыл устата Аан дойду омуктарын Хомус түмэлигэр үлэлээбитэ, дириэктэри солбуйааччы буолбута.
«Саха» НКИХ. «Саха» Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа кылгатан «Саха» НКИХ - Арассыыйа эрэгийиэннэрин саамай бөдөҥ теле- уонна араадьыйа хампаанньаларыттан биирдэстэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин 86№ ыйааҕынан 1992 сыл кулун тутар 3 күнүгэр олохтоммута. САССР тэлэбиидэнньэҕэ уонна араадьыйаҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин утумнаабыта.
Улуустарга, Москубаҕа, Санкт-Петербурга, Хабаровскайга уонна Пекиҥҥа 37 филиааллаах уонна корпууннаах
НВК "Саха", "Саха24" тэлэбиисэр ханаалларыгар уонна "Саха араадьыйата" ("Тэтим" араадьыйа) араадьыйа ыстаансыйаларга лиссиэнсийэлээх.
Сахалыы, нууччалыы уонна Саха сирин аҕыйах ахсааннаах омуктарын тылларынан биэриилэри таһаарар.
Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэрэ. Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэрэ — Санкт-Петербуурга 1876 сыллаахха буолбут илиҥҥи дойдулары уонна омуктары үөрэтэр чинчийээччилэр мунньахтара. Бастакы кэҥгириэстэр Парижка уонна Лондоҥҥа буолбуттар. 
Ол саҕана арҕаа дойдулар өттүлэриттэн илиҥҥи дойдуларга интэриэс наһаа үрдээн турар кэмэ этэ. Парижка Азия уопсастыбата, Лондоҥҥа Хоруоллук Азия уопсастыбата, Лейпциг куоракка Германия Илини үөрэтэр уопсастыбата бааллара. Ону таһынан үөрэтэр кыһалар эмиэ бааллара, холобур, Венаҕа Илиҥҥи тыллар академиялара, Парижка Тыыннаах илиҥҥи тыллар оскуолалара. Арассыыйа импиэрийэтигэр Москубаҕа 1827 сыллаахха Илиҥҥи дойдулар үнүстүүттэрэ аһыллыбыта, кэлин 1948 уонна 1971 сыллардаахха үрдүкү үөрэх кыһаларыгар уонна академияларга тэҥнэммитэ.
Кэҥгириэс 1876 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Петербургтааҕы үнүбэрсиэт аактабай саалатыгар аһыллыбыта. Кэҥгириэс бэрэсидьиэнинэн В. В. Григорьев, генераль­най сэкирэтээринэн - Ф. Р. Остен-Сакен, генеральнай сэкирэтээр көмөлөһөөччүтүнэн - В. Р. Розен талыллыбыттара. Кэҥгириэс салааларын (сиэскийэлэрин) үлэтин Ш. Шефер, В. Васильев, К. Патканов, Ж. Опперт, Р. Дуглас уо.д.а. салайбыттара. Мунньаҕы кытта тэҥҥэ быыстапка аһыллыбыта, онно Сибиир, Орто Азия, Хапхаас киэҥник көрдөрүллүбүттэрэ. Ш. Шефер Илин Азия мусульмаан ускуустубатын хомуурунньугун аҕалан көрдөрбүтэ. Публичнай бибилэтиэкэ илиҥҥи дойдулар рукопистарын көрдөрүүгэ туруорбута. Билим академията түмэллэригэр босхо киирэри мэктилээбитэ. Быыстапкаларга, түмэллэргэ сылдьарга туспа күннэри анаабыттара.
Бу мунньахха Саха сириттэн дэлэгээссийэ кыттыбыта, быыстапкаҕа Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүтэ. Арҕаа Хаҥалас улууһун олохтоохторо дэлэгээттэргэ айаҥҥа харчы хомуйбуттара биллэр. Ити улуустан барсыбыт Бүөтүр Боппосов тылбаасчытынан алта кылаас үөрэхтээх Георгий Слепцов барбыт. Слепцов онно хаалан, Байыаннай мэдиссиинэ академиятыгар үөрэнэн, сахалартан бастакыннан үрдүк үөрэхтээх быраас, хирург буолбута.
Төрүт.
Арассыыйа судаарыстыбыннай публичнай устуоруйа бибилэтиэкэтигэр кэҥгириэскэ аналлаах пуондалар
Боппосов Петр Михайлович. Боппосов Петр Михайлович — XIX үйэ бүтүүтүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгин кинээһэ.
1876 сыллаахха атырдьах ыйыгар Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэригэр Санкт-Петербуурга барсыбыт. Онно Саха сирин дэлэгээссийэтэ Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүт. Улуус олохтоохторо барар дьон айаннарыгар харчы хомуйбуттар. Кинини кытта тылбаасчытынан Георгий Слепцов барсыбыт, онно хаалан, Байыаннай мэдиссиинэ академиятын бүтэрэн, кэлин сахалартан бастакыннан быраас үрдүк үөрэҕин ылбыт, бастакы хирург буолбут.
Абрамович Эмилий Александрович. Абрамович Эмилий Александрович (1864-1922) - өрөбөлүссүйэниэр, быраас, Саха уобалаһыгар көскө олорбут.
1864 сыллаахха Родно куоракка быраас дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1882 с. Сорбонна үнүбэрсиэтин мэдиссиинэ факультетыгар киирбитэ. 1888 сыллаахха Дерптааҕы үнүбэрсиэти чаҕылхайдык бүтэрбитэ. 1889 сылаахха Киевкэ хирургияҕа идэтийэн үөрэнэ сылдьан өрөбөлүүссүйэ хамсааһыныгар кыттыытын иһин тутуллан хаайыллар. 1892 с. Өлүөхүмэ куоракка көскө ыытыллар. Онно быраастыыр, кэлин Бодойбоҕо 1904 сыллаахха диэри бырааһынан үлэлиир.
Саха сирин хаһыаттара. Манна Саха сиригэр араас кэмҥэ тахса сылдьыбыт периодическэй таһаарыылар испииһэктэрэ көстөр.
Сахалар XVII үйэҕэ утарсыылара. Маны таһынан биирдиилээн сулууспалаах дьону (служилые люди) өлөрүү Бүлүү, Дьааҥы, Битиим өрүстэр тардыыларыгар уо.д.а. сирдэргэ буолуталыыллара.
Өлкөрөй. Өлкөрөй (нуучча докумуоннарыгар Откурай) - Тыгын Дархан уола. 1636 сыллаахха ини-биилэр Өлкөрөй уонна Бөдьөкө салалталаах Хаҥалас сахаларын өрө туруулара буолбута. Онтон 1642 сыллаахха Өлкөрөй, Бөдьөкө уонна кинилэр атын бииргэ төрөөбүттэрин салалтатынан бөдөҥ өрө туруу буолбута. О. Галкин этэрээттэрэ Хаҥаласка, Е. Михалевскай этэрээттэрэ Аммаҕа, А. Гнутай Бороҕоҥҥо, В. Шахов этэрээтэ Сииттэҕэ урусхалланаллар.
Скадовск. Скадовск () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 18 482 (2017).
Губернатор. Губерна́тор (саха тылыгар нуучча тылыттан, нуучча тылыгар поляк тылын нөҥүөлээн латыын тылыттан киирбит , ) — бөдөҥ дьаһалта-сир, федерация биирдэмин баһылыга. Аныгы Арассыыйаҕа бу аатынан кыраай уонна уобалас салайааччытын ааттыыллар (өрөспүүбүлүкэ салайааччыта губернатор диэн ааттаммат).
Арассыыйаҕа 1917 сыллаахха диэри губернатор — күбүөрүнэ үрдүкү чунуобунньуга.
Сорох дойдуларга (Улуу Британия, Дания, АХШ уо.д.а.) губернатор — дойду биирдэмин үрдүкү баһылыга, сороҕор ананар, сороҕор быыбарга талыллар. 
Арассыыйаҕа субъект салайааччытын аатын субъект бэйэтэ талар, онон сорох субъектарга губернатор диэн ааттаммат, ол эрээри үгэс быһыытынан губернатор диэн Арассыыйа уобаластарын уонна кыраайдарын баһылыктарын саба быраҕан барыларын ааттыыллар. Өрөспүүбүлүкэлэр баһылыктарын губернатор диэбэттэр.
Винокуров Василий Павлович. Винокуров Василий Павлович (1953 с. төр.) — хореограф, культура үтүөлээх үлэһитэ. "Кыталык" үҥкүү ансаамбылын салайааччыта.
Расизм. Расизм — идеология санаалар түмүллүүлэрэ, кини олоҕор дьон раасалара (омуктара‎) тэҥэ суохтар диэн санаа сытар.
Расизм өйдөбүлэ.
Расизм диэн тыл бастакытын французскай тылдьыкка 1932 сыллаахха "биир рааса атын рааса үрдүнэн баһыйара" диэн суруллубут. Билиҥҥи туругунан расизм политическай дискурстарга этническэй, итэҕэл уонна да атынынан эбиллэр. Ол гынан баран араас норуот атын атыннык толкуйдуур. Расизымынан биир рааса киһи майгытыгар, моральга, дьоҕуругар, сатабылыгар дьайара өйдөнөр. Россия учуонайа Владимир Малахов "Скромное обаяние расизма" кинигэтигэр суруйбут: 
"XIX үйэ бүтүөр дылы салҕыыламмыт расизм үгэһинэн уонна классиканнан биллэр этэ. Билиҥҥи кэм расистарын расизымҥа балыйар уустук. Политическай балаһыаньа (декларация) тезиһин таһымыгар кинилэр сыыспаттар. Граф Гобино уонна кини батыһааччылара итэҕэйэллэринэн киһи айылҕатын уратыта социокультурнай уратытын төрүтэ. Кинилэр сабаҕалыылларынан киһи өйө-санаата, майгыта-сигилитэ кини киирсэр общественнай түмүл ураты сиһилээһинин кытта сибээстээх. Сүрүн ирдэбилэ -
киһи ураты айылҕата уларыйбатыгар ". Оннук курдук Виктор Шнирельман, А.Б. Давидсон, Н.Н. Лысенко уонна да атын улуу дьон бэйэлэрэ расизм диэн термиҥҥэ быһаары биэрбиттэрэ. 
Устуоруйата.
Расизм төрүттэмитин атын дойдулары арыйбыт кэмнэрин кытта сибээстииллэр. Холобура Африка норуотун библияҕа баар Ной уола Хамҥа тэҥнииллэриттэн сылтаан кулут оҥостоллоро. Ону тэҥэ атын Африка норуотун киһитэ улахан дуоһунастаах буолуохтарын сөбө. 
Расизымы бастакы үөрэппит киһиннэн Жозеф де Гобино диэн французскай историк буолар. Ол курдук кини "Опыт о неравственности человеческих рас" диэн киниигэни таһаарар. Кинигэтигэр рааса киһи олоҕугар оруолун туһунан толкуйдуур. Онтон ыла расизм тиэмэтэ кинник тарҕаннар.
Расизм кириитикэтэ уонна кини утары охсуһуу.
Олус элбэх киһи расизм утары турбута. Ол курдук Отто Клайнберг хара тириилээх омуктар быыстарыгар интеллуктуальнай тест ыытар. Ол тест социальнай туруктарын уонна үлэлиир уонна олорор усулуобуйаларын быһаарар. Игорь Кон санаатыгар өстүйүү аҕыйах ахсааннаах раасаҕа тиксэр. Панда уобараһа раасалары түмэр символынан бигэргэтиллибитэ. Генеральнай ООН Ассамблеята 1970 сыллаахха 25-с сессиятыгар расизм утары резолюция ылыналлар. 
Москубатааҕы ЮНЕСКО специалистара 1964 с. расизм көрүҥнэрин утары сууттаспыта. 
1966 с. Генеральнай ООН Ассамблеята Аан дойдутааҕы рааса баттабылын утары охсуһар күнү бигэргэппитэ. 
Баттаттыллыбыт раасалары (ону таһынан атын итэҕэллээх уонна ЛГБТ) дьоно обществоҕа атын дьону кытта тэннэһэллэр. Холобура США-ҕа хара тириилээх омуктары политикаҕа элбэхтэ көрсүөххэ сөп буолбут. Ол гынан баран сорох кириитиктэр итини утараллар. Тоҕо диэтэххэ итини расизм атын көрүҥэ дии саныыллар.
Мороду баҕа. Мороду баҕа (, ) — дьиҥнээх баҕалар кэргэннэригэр киирэр баҕа көрүҥэ.
Этин-сиинин устата 45-76 мм. Алдан, Учур, Майда, Аллаах Үүн өрүстэр тардыыларыгар тарҕаммыт (с.к. 60° диэри). Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыһыл кинигэтигэр киирэ сылдьар.
Тэрбэй. Тэрбэй эбэтэр Суксуур () - Курахаллыҥылар кэргэннэригэр киирэр туундара көтөрө. Ыам ыйын бүтүүтэ, бэс ыйын саҥата кэлэр, атырдьах ыйыгар, балаҕан ыйын бастакы аҥаарыгар .
Кононов Конон Евсеевич. Кононов Конон Евсеевич (1933-87) - ботаник-географ, биология билимин дуоктара, ССРС үрдүкү оскуолатын туйгуна.
Үөһээ Бүлүү улууһун Тойоку сэлиэнньэтигэр 1933 сыллаахха төрөөбүт. Ленинградтааҕы үнүбэрсиэт география факультетын 1958 сыллаахха бүтэрбит. СГУ Биология-география факультетын география кафедратын сэбиэдиссэйэ, СГУ геоботаника лабораториятын тэрийээччитэ, сэбиэдиссэйэ. 1982 сыллаахха МГУ-га "Өлүөнэ өрүс тардыытын хонууту үүнээйитин экологията" диэн тиэмэҕэ дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Чинчийэр үлэтин сүрүн хайысхалара: геоботаника, үүнээйи экологията, үүнээйи экофизиологията, үүнээйи картографированиета. Өлүөнэ-Амма ыккардын алаастарын уунан толорууга, айгыраабыт куйаары (степь) булкаас сиэмэни ыһыы ньыматынан барҕардыыга, сир баайын хостооһун кэнниттэн сири сөргүтүүгэ үлэлээбитэ.
Өлүгүмсэхтэр (хомурдуостар). Өлүгүмсэхтэр (, ) диэн хомурдуостар кэргэннэрэ. Саха Сиригэр уонтан тахса көрүҥ баар. Ордук элбэхтик адаар ойоҕос (ребристый М.), чинчиэ-өлүгүмсэх (могильщик-изыскатель), өлбөөркөй өлүгүмсэх (матовый М.) көстөллөр.
Чугунов Афанасий Васильевич. Чугунов Афанасий Васильевич — селекционер учуонай, РФ, СӨ наукаларын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Билимин акадьыамыйатын вице-бэрэсидьиэнэ, тыа хаһаайыстыбатын билимин дуоктара (1984).
Мэҥэ Хаҥалас улууһун 1 Мэлдьэхси нэһилиэгэр 1938 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ. 1961 сыллаахха СГУ-ну бүтэрбитэ, ол сыл зоотехния идэлээхтэри бастакы таһаарыы буолбута. 1989-92 сс. Саха тыа хаһаайыстыбатын үнүстүүтүн ректора.
Дьарыктанар хайысхалара: Олохтоох сүөһүнү иитии, төлөһүтүү, генофонун харыстааһын.. 
Ученый в области породообразования, селекции и охраны генофонда местных пород животных Республики Саха (Якутия).
11 монография уонна научнай-популярнай кинигэ ааптара, 230 билим ыстатйалаах, 60 учебно-методическэй үлэлээх, 7 учуобунньугу уонна босуобуйаны таһаарбыта, 180 публицистика ыстатайаларын, 27 уус-уран айымньылары суруйбута. 
РФ Суруйааччыларын сойууһун, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. 
В 2008-2013 г.г. – вице-президент Академии наук РС (Я).
Заслуженный деятель науки РФ, РС (Я);
Профессор А.В.Чугунов инициатор открытия и научный консультант инновационных общеобразовательных школ (агрошкол) агротехнологического профиля в республике.
Наҕараадалара.
Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)
Лауреат Государственной премии в области науки и техники РС (Я);
Почетный работник высшего профессионального образования РФ;
Отличник сельского хозяйства РС (Я);
Учитель учителей РС (Я);
Почетный ветеран системы образования РС (Я);
Мельжахсинской средней общеобразовательной агропрофилированной школе Мегино-Кангаласского улуса присвоено имя академика А.В.Чугунова.
Почетный гражданин Мегино-Кангаласского района и Мельжахсинского, Джанхадинского наслегов.
А.В. Чугунов кавалер ордена «Дружба», медали «За трудовую доблесть», награжден золотой медалью Академии наук РС (Я), медалями им. А.С.Макаренко, академиков С.И.Вавилова, Н.В.Черского, «380 лет Якутия с Россией», грамотами Президента, Правительства, Госсобрания (Ил тумэн) РС (Я).
Австралия туруйата. Австралия туруйата (, ) — Саха сиригэр сэдэхтик киирэр көтөр, туруйатыҥылар аймахтарыгар киирэр. 
Түүтэ сиэрэйдиҥи маҥан. Кэтэҕэ, кулгааҕын сабар куорсуннара кыһыллыҥы-оранж өҥнөөхтөр. Тумса саһархай, атаҕа хара. Үрдүгэ 1,6 м курдук. Атыырын ыйааһына 4,8-8,7 кг, тыһыта - 3,6-7,3. МГУ Зоологическай түмэлигэр Саха сиригэр XIX үйэҕэ бултаммыт туруйа баар.