mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Колесов Гаврил Гаврильевич. Гаврил Колесов — дуобатчыт, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах гроссмейстер.
Олоҕун олуктара.
1979 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Чурапчы оройуонун Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Дуобатынан 5 сааһыттан дьарыктаммыта. Биирдэ дойдуларыгар ыытыллыбыт дуобат сеансыгар соҕурууттан кэлэ сылдьар маастар Андрей Филины хотон кэбиһэр. Итинтэн сиэттэрэн төрөппүттэрэ уолларын Ытык Күөлгэ ыыталлар. Аймахтарыгар олорон Кычкин Николай Николаевичка, Куприянов Василий Васильевичка дьарыктанан барар. 1995 сыллаахха Коркин Д. П. аатынан спортивнай оскуоланы бутэрбитэ. 
1996 сыллаахха Аан дойду чемпионунан буолбута уонна сахалартан бастакынан международнай гроссмейстер аатын ылбыта. 2001 сыллаахха Ягу-ну социальнай педагог специальностаах бутэрбитэ. Россия Европа Аан дойду 7 тегуллээх чемпиона.Кини саамай себулуурэ 64 харахтаах дуобат буолар. Кэргэнэ Колесова Екатериналыын икки кыыс оголоохтор Айта уонна Алина.
Тренерэ — Александр Азаров.
«АЛРОСА» культурнай-спортивнай комплексын дуобат-саахымат кулуубун директора.
Спорка ситиһиилэрэ.
Дуобакка Аан дойду сэттэ төгүллээх чемпиона
Исаева Зоя. Зоя Исаева — боксаҕа спорт маастара, Арассыыйа чемпионката (Нижнэй Тагил) уонна Кубогын кыайыылааҕа (Стерлитамак).
Саха сирин 2009 сыллааҕы сыл бастыҥ спортсменнарын ахсааныгар киирбитэ.
Тренерэ — Кирсан Колодезников.
Макаров Айаал. Айаал Макаров — спортиҥҥа спорт маастара, Арассыыйа Кубогын (Санкт-Петербург) уонна хамаанданан (Липецк) курэхтэһиитин кыайыылааҕа, Россия чемпионатын уонна хамаанданан Кубогын үрүҥ көмүс призера. Бэйэтэ дьарыктанар.
Саха сирин 2009 с. бастыҥ 10 спортсменын ахсааныгар киирбитэ.
Поисеев Руслан. Поисеев Руслан — тхэквондоҕа спорт маастара, Россия чемпиона (Санкт-Петербург) уонна Россия Кубогын үрүҥ көмус призера (Москва). Тренерэ — Яков Васильевич Гаврильев.
Николаев Сергей. Николаев Сергей — көҥүл тустуук, спорт үтүөлээх маастара, XXI Сурдолимпийскай Оонньуулар (Тайвань) уонна Россия чөмпүйүөннэрэ. 2009 с. Саха сирин биэс бастыҥ инбэлиит спортсменнарын ахсааныгар киирбитэ.
Тренера — Стручков Василий Егорович.
Герберт Уэльс. Герберт Уэллс (1866-1946) - Англия суруйаччыта, публицист, научнай фантастика жанрын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. «Машина времени», «Человек-невидимка», «Война миров» киэҥник биллибит научнай-фантастическай романнар ааптардара. Арассыыйаҕа үстэ сылдьыбыта (1914, 1920 уонна 1934 сылларга). Иккис сырыытыгар Максим Горькайы кытта уруккуттан бисэр буолан Ленини көрсөн турар, үһүс сырыытыгар Сталины кытары көрсөн интервью ылан турар.
Дуайт Эйзенхауер. Дуайт Эйзенхауэр () (1890–1969), Америка судаарыстыбаннай уонна байыаннай диэйэтэлэ, аармыйа генерала, АХШ 34-с бэрэсидьиэнэ (1953–61).
Хо Ши Мин. Хо Ши Мин ( (); ыам ыйын 19 1890 — балаҕан ыйын 2, 1969) — Вьетнам Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ.
1911 сыллаахха Нгуен (дьиҥнээх аата) кыраныысса таһыгар барар, мотуруостуур. 1916–1923 сс. АХШ-ка, Великобританияҕа, Францияҕа олорор. 1920 с. Франция хомуньуус баартыйатыгар киирэр. Онтон Сэбиэскэй Сойууска тиийэр. 1920-с сыллартан Коминтерн актыбыыһа. 
Соҕуруу Вьетнам киин куората Сайгон 1976 сыллаахха Хошимин диэн ааттаммыта.
Агата Кристи. Агата Мэри Кларисса Маллоуэн (), төрөөбүтүнэн Миллер (), бастакы кэргэнин араспаанньатынан Агата Кристи диэн ордук биллэр (балаҕан ыйын 15, 1890 — тохсунньу 12, 1976) — Англия суруйааччыта.
Саамай элбэхтэ бэчээттэнэр дэтэктиип ааптарын быһыытынан, ону таһынан Библия уонна Шекспир кэннилэриттэн киһи-аймах устуоруйатыгар саамай элбэх тираажтаах кинигэлэрдээҕинэн биллэр ). «Дэтэктиип королевата» диэн ааттыллар. Сүүһүнэн кэпсээн, 17 пьеса, 70 дэтэктииптээх арамаан ааптара. Кини айымньылара 103 араас омук тылынан тылбаастаммыттара. Саамай биллэр дьоруойдарынан Эркюль Пуаро, мисс Марпл буолаллар.
Мировозрение.
Андржапаридзе айымньыларыгар кириисис айымньыларыгар олох- дьаһах, персонажтар персонажтарын үчүгэйдик билэллэрин тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. Кини «бэйэ бэлэҕин чэрчитинэн — киэҥ социальнай буойканы суруйуу " диэн бэриллибитэ. Кини итэҕэлинэн консервативнай, Виктор Эверстов түһэриилэригэр туораабыта уонна викторианскай моралы итэҕэппитэ. Кини өйүгэр- санаатыгар Библия уонна церковь дьайыыта эмиэ улахан. Орто кылаастаах ыалга урут баай, ол эрээри быстыбат күннээҕи олоҕунан олорон ыалга, патриархальнай көрүүлэри балай да консервативнай, патриархальнай көрүүлэри ыраахтааҕы этэ. Онно сөп түбэһиннэрэн, бастатан туран, идэҕэ уһуйууга буолбакка, үчүгэй кэргэҥҥэ уонна ийэҕэ оруолу ыларга ыҥырыллыбыт дьиэ кэргэн үөрэҕэ ылылынна. Ол эрээри тус уонна материальнай былаанын кэккэ биричиинэлэринэн көмүс үйэтин иитээччитэ биллибитэ. Биһиги Гвен Роббинс суруйааччыта үйэтин тухары араас общественнай процесстарга, сиэр- майгы проблемаларыгар болҕомто уурулларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Кириисис бэйэтэ "ыччат криминальнай эйгэҕэ сыстаҕас, буруйу оҥорооччуларга сыстаҕас" диэн олус долгуйарын бэлиэтии көрбүтэ: "чиэһинэй — бастыҥ политика „диэн биллэр кырдьыгы эрэ бигэргэтэр кыахтаахпын. Уонна хас биирдии саҥа кинигэбин кытта бу тыллар кырдьыктарыгар бөҕөргөтүөм". Өлөрүөхсүттэр киһиэхэ сыһыаныгар саарбаҕа суох эбит, онон кинилэр орудиелара буолар сирэйиттэн ураты, обществоҕа тугу да биэрэр кыахтара суох. Бу хаачыстыбалар хара маҥнайгыттан маннык дьоҥҥо ууруллубуттарын сэрэйбитэ да, хайдах да кыанар кыаҕа суох. Маннык тыйыс позициябыт үгүс киһиэхэ аһыныгас санаа, өлөрүөхсүттэртэн буруйа суохтары харыстааһын, «буруйа суох көмүскэниэхтээх, кини эйэ дэмнээхтик олоруохтаах, эйэ дэмнээхтик олоруохтаах»диэн буолбута. Кини маннык категориялаах дьоҥҥо, нэһилиэнньэлээх пууннарга департаментация туһанарын ордорор. Буруйу оҥорооччуларга буруйу оҥоруу атын ыллыктаах дьаһала, кини санаатынан, күһэлэҥ общественнай үлэлэр, эбэтэр хайысхалар икки ардыларыгар талыллыахтарын уонна бэйэтин этин-сиинин кутталлаах медицинскэй опыттары ыытарга күһэллиэхтэрин сөп. Өлөрөр кутталлаах научнай эксперименнэр буруйдара тыыннаах хаалар эбит буоллаҕына, кини олоххо бастаан саҕалыыр уонна көннөрөр суолга турунар кыахтаах. 1930- с сыллар саҕаланыыларыгар аҕата Багдадаҕа нацистар-доктор Джордан уонна кини ойохторун кытта күөн көрсүбүттэрэ уонна иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа буолбут еврейдэри кыдыйарга ыҥырбыттара уонна муҥатыйбыттара.
Кофи Аннан. Кофи Атта Аннан (, 8.4.1938–18.8.2018). 1997-2006 сылларга ХНТ генеральнай сэкирэтээрэ, 2001 сыллааҕы Нобель эйэ бириэмийэтин лауреата.
Чарльз Линдберг. Чарльз Линдберг (, 1902-1974). Эмиэрикэ лүөччүгэ. 1927 сыллаахха аан бастакынан соҕотоҕун Атлантическай акыйааны Нью-Йорк-Париж маршрутунан 33 ч 30 мун 5810 км көтөн туораабыта.
Том Круз. Том Круз (, 1962–) — киинэ артыыһа, режиссёр, продюсер, «Көмүс глобус» бириэмийэ үстэ анаммыт киһитэ. Америка биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы. Саҥа тахсан иһэн «Санта-Барбара» сэрийээл хас да түһүмэҕэр уһуллубута.
Андропов Юрий Владимирович. Юрий Владимирович Андропов (1914-1984) - ССРС КГБ-тын бэрэстээтэлэ (1967-82), ССКП КК 1982-84 сылларга Генеральнай сэкирэтээрэ, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэстээтэлэ (1983-84).
1914 сыллаахха бэс ыйын (2 (15) күнүгэр Ставропольскай губерния Нагутская диэн ыстаансыйатыгар төрөөбүт. Аҕата Владимир Константинович Андропов тимир суол үлэһитэ. Ийэтэ музыка учуутала Евгения Карловна Флекенштейн.
Евгения Карловна уола төрөөбүтүн кэннэ кэргэниттэн араҕан Тверь уобалаһыгар олохсуйбут, онтон Моздокка 1921 сыллаахха иккистээн ойох тахсыбыт. 1927 сыллаахха өлбүт.
Юрий Андропов ийэтинээн Моздокка 1932 сыллаахха диэри олорбут, сэттэ кылааһы бүтэрбит, онтон 1930 сыллаахха бастаан телеграфка оробуочайынан, онтон 1932 сыл муус устарыгар диэри тимир суол үлэһиттэрин кулуубугар киномеханик көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит. 1932 сыллаахха Рыбинскайдааҕы өрүс техникумар киирбит, 1936 сыллаахха бүтэрбит. Онтон Рыбинскайга судоверфька үлэлээбит.
Марко Поло. МаркоПоло (1324).
Италия атыыһыта, айанньыт. «Книга о разнообразии мира» аатырбыт үлэ ааптара. Бу кинигэ муоранан айаннааччыларга, хаарта оҥорооччуларга, XIV-XVI үйэ суруйааччыларыгар улахан дьайыыны оҥорбута. Бэл, Христофор Колумб Индияны көрдүү устарыгар илдьэ сылдьыбыта биллэр.
Уордаах Уйбаан. Уордаах Уйбаан (Иоанн Грознай) (1530–1584) — Москуба уонна Русь Улуу кинээһэ, ыраахтааҕы. Устуоруйаҕа төрөппүт уолун өлөрбүтүнэн бигэтик киирэн сылдьар.
Молотов Вячеслав Михайлович. Вячеслав Михайлович Молотов (1890–1986) Дьиҥнээх араспаанньата Скрябин. Бэлитиичэскэй уонна судаарыстыбаннай үлэһит. 1930-41 сылларга ССРС бырабыыталыстыбатын баһылыга, 1939-49, 1953-56 сс. нарком уонна омук миниистирэ. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр «Молотов коктейла» диэн уматыктаах бытыылканы киэҥник туһаммыттара.
Айседора Дункан. Айседора Дункан (1877—1927). Эмиэрикэ үҥкүүһүтэ. 1921-24 сылларга Арассыыйаҕа олорбута. Бэйиэт Сергей Есенин кэргэнэ.
Шарль де Голль. Шарль де Голь (, 1890-1970) — Франция аатырбыт генерала, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бэрэсидьиэнэ (1959—1969). 
Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Англияҕа тахсан француз ордубут сэриитин хамаандалаабыта уонна «Көҥүл Франция» хамсааһыны тэрийбитэ. 1959-69 сылларга Франция бэрэсидьиэнэ.
Людвиг ван Бетховен. Людвиг ван Бетховен (; 1770—1827) — ниэмэс композитора, дирижер, пианист. Бары жанрга үлэлиир аан дойду биир саамай аатырыт мусукаана. Классическай муусуканы пианоҕа, оркестрга уонна араас инструменнарга суруйбута. 
Ордук биллэр үлэлэрэ үһүс ("Эроика"), бэһис, алтыс ("Пастораль") уонна тохсус ("Хораль") Симфониялара, ахсыс ("Патетикалаах") уонна уон төрдүс ("Ый уота") пиано сонталара, кэнники олоҕор айбыт икки пиано кэнсиэрдэрэ, "Фиделио" операта уонна "К Элизе" пиано ырыата. Эдэр эрдэҕинэ талааннаах пианоҕо ооннььооччу эбит. Венаҕа биллэр дьон быыһыгар олус биллэр эбит.
1801 сыллаахха дьүлэй буолара саҕаламмыт. Дьүлэйэ олус куһаҕан буолбут, уонна 1817 сыллахха толору дьүлэй буолбут. Кэнсиэрдэргэ ооннььообот да буоллар, ырыалары айарын салҕаабыт. Ол бириэмэҕэ чулуу үлэлэрин айбыт. Классика композитордарыттан биир чулуу композиторынан ааҕыллар.
1792 сыллаахха Венаҕа көһөн баран онно олоҕун тухары олорбут. Кэргэн ылбатах.
Рудольф Нуриев. Рудольф Нуриев (, , 1938–1993) — XX үйэ аатырбыт үҥкүүһүтэ, балтмейстер. 1961 сыллаахха Парижка гастроллуу сылдьан Сэбиэскэй Сойууска төннөртөн аккаастаммыта. Кинини классическай балекка үҥкүүһүт оруолун толору уларыппыт киһиннэн ааҕаллар.
2010 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара. XXI Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 2010 сыл олунньу 12-28 күннэригэр Канаада Ванкувер куоратыгар буолаллар.
Соҕуруу. Соҕуруу — күнүс күн саамай үрдүктүк тахсар өттүнээҕи саҕах хайысхата.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Суол. Суол - 1) барар, айанныыр хайысха; 2) аартык, ыллык, ыыр; 3) айанныырга анаммыт оҥоһуулаах буор, таас, бетон, асфальт уо.д.а. үктэл. Т.к.: йол (был. түүр.); юл (татар., башк.); йол (азерб., алтай); жол (казах., кирг., ккалп.); йул (узб.); чол (хакас), суол (чубаас.) — айанныыр суол, айаннааһын, айанныыр хайысха:
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сут. Сут — айылҕа алдьархайа, уот кураан туран эбэтэр сир-халлаан уу буолан, от, үүнээйи үүммэккэ, дьон барыта аччыктааһына, хоргуйуута, сүөһү күргүөмнээн охтон өлүүтэ. Т.к.: дзуд, джут, жут, зуд (түүр., монг.) — эмиэ итинник; ол иһигэр монголлар араараллар: харазуд (хара дзут) — кураантан сутааһын; цаганзуд (макан дзут) — олус халыҥ хаар саба түһэн эбэтэр муус килэҥ буолан сутааһын.
Сыбар. Сыбар — киһи кыайан айаннаабат, онон-манан охтубут бытархай мастаах хойуу түҥ ойуур.
Теhе эрэ сиринэн тайаан иннэри-таннары туспут беден мастар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Сылба. Сылба (сүлбэ; сюлбэ), сыркы — 1) сир тымырын уута түһэрэ; 2) ирбэт тонаннынааҕы эбэтэр иһинээҕи уу өрө тахсан, тыга, түһэ, кутулла турар сирэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сыҥ. Сыҥ — үрэх баһыгар, кини көҥкүһэ тиит уһунуттан синньигэс эрдэҕинэ, эргииргэ (тоҕойго) охтубут, тохтообут мастарга халаан сылтан сыл мунньан симмит даркыта.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сыһыы. Сыһыы — көнө, халаан ылбат, мэччирэҥ кыра уулаах сир, дэхси сир; язытау (татар.) — хаптал хайа, хаптаҕай хайа; азы (алтай.) — хонуу, хонуу куйаар, дэхси сир, көнө, киэҥ; чазы (хакас.) — хонуу, хонуу куйаар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
Сыыр. Сыыр — намыһах сискэ, томторго, кырдалга, өрүс хочотун кэрдиис үктэлигэр (террасаларга), алаас оҥхойугар уо.д.а. тахсар-түһэр сырыынньа эниэ. Т.к.: сурт (был. түүр.) — үрдэл; сирт (узб., турок.) — субурҕа хайа, үрдүкү ньуур; сырт (азерб., кумык.) — арҕас кирбиитэ, хаптал хайа, хаптаҕай арҕас; сырт (казах., кирг.) — тас өттө, көҕүс (уларытан атыннык этии); сырт (туркм., татар., башк., балкар.), сыр (хакас, осет.), сэр (монг.) — боллороот, томтор, намыһах хайа, субурҕа үрдээһин, субурҕа хайа, үрдэл.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сэтиэнэх. Сэтиэнэх — былырыыҥны, хаппыт, охсуллубатах от.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Таала. Таала — көнө, үрдүк, уһун, дьон сынньанарыгар, сүөһү, кыыл тохтууругар табыгастаах тыал охсор хонуута. 
Тэҥнээн көр: тала (был. түүр.) — хонуу куйаар; тала, дала (түүр.) — хонуу куйаар, хонуу, дэхси сир; тал (монг.); тала (бүр.); тала (маньч.) — хонуу куйаар, дэхси сир, көнө аһаҕас сир; тала (афг.) — дэхси сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тааҥ. Тааҥ - бу ууга сыһыаннаах география тиэрминэ икки суолталаах: 1) күһүн уонна кыһын өрүс, күөл мууһун үрдүнэн муус аннынааҕы уу ыгыллан халыйан тахсыыта ("тааҥнаабыт" диэн буолар); 2) оннук тахсан тоҥмут муус үрүт араҥата. 
"Тэҥии көр:" тенг (перс), танг (тадж.); танг, тенг (азерб.); тенг, тенге (белудж., курд.) — хапчаан, куоллаҕай, хайа үрэҕэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тамах. Тамах - утарытынан: бэлэс; географияҕа: сүүрүктээх уу күөлгэ, өрүскэ, муораҕа түһэр сирэ, төрдө; 2) суол, уһун күөл, алаас, хапчаан саҕаланар эбэтэр туохха эмэ баран холбоһор, быысаһар сирэ. Т.к.: тамак (түүр.) — өрүс, хапчаан айаҕа.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тардыы (гидрология). Тардыы — географияҕа: өрүс, күөл, муора уутун тардынан хомуйан аҕалар сирэ барыта (бассейн).
Тарыҥ. Тарыҥ () — үрдүк сиртэн сүүрүгүрэн түһэр эбэтэр сир аннынааҕы дьүүктэ уута мунньуллан өйүмүнэн дэбилийэн тахсара кыһын устата халыйан, тоҥон, саҥаттан саҥа муус эбиллэн халыҥаабыта. Сайын хойукка дылы ууллубакка сытар буолар.
Өссө көр: өйүмү, тааҥ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Төбө. Төбө — утарытынан өйдөбүлэ «бас»; географияҕа: 1) хайа чыпчаала; 2) уулаах хаспах, аппа, үрүйэ үөһээ өттө, саҕаланар сирэ. Т.к.: добо (бур., монг.) — томтор, ойдом турар үрдэл; тёбё (алтай.) — орой, үрүт; дубэ (маньчж.) — бүтэр уһук, хайа чыпчаала, мас чыпчаала; тубе (перс.) — бас; ойдом хайа (сопка), томтор үрдүлэрэ (көр: түбэ).
Төбүлээх. Төбүлээх - өрүс тамаҕар, дельтатыгар эбэтэр ол үөһээ өттүгэр салбахтанан, тарҕанан сүүрүгүрэр сиригэр тас үөс.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Төгүрүк. Төгүрүк - географияҕа: 1) ии курдук эргимтэ; 2) түү мээчик курдук көрүҥ. 
Т.к.: тегелек (туркм.); тоголок (кирг.) — мээчик курдук, шар курдук көрүҥнээх; тёгрёк, тугурик, тугрик (монг.) — эргимтэ, эргиир, сыр харчы көрүҥэ.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тоҕой. Тоҕой - 1) өрүс токуруйан, төттөрү эргийэн кэлиитэ; 2) эргиир иһигэр нүөл сиргэ өлгөмнүк үүммүт үүнээйини барытын холбуур өйдөбүл. Т.к.: тохой, тогой, токой, тукай, тугай, тогай (түүр., монг.) — өрүс эргиирэ, тоҕоноҕо, хомото.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тоҕойдуур. Тоҕойдуур - өрүс, үрэх киэҥник эргийэн кэлэн сүнньэ чугасаһар сиригэр курдары, быһа барар суол, ыллык.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Толоон. Толоон — биллэр-көстөр гына муус да ууллан, уу да суурайан алдьаппатах тайҕа ортотунааҕы кэтит, уһун субурҕа, хочоҕо маарынныыр, үрдүк сыыра суох дэхси хонуу. Омук тылларыгар майгынныыр: тала (был. түүр.) — хонуу куйаар; долон (тадж.); далан (перс.) — хайаны уҥуордуур суол.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Тоҥ сир. Тоҥ сир - булууһурбут, ирбэт тоҥноох сир.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Торуос. Торуос (нууч. киир.); торос — устар көһөҥө муустар бэйэ-бэйэлэрин эбэтэр турар муустары кытта анньыһан, харталаһан тус-туһунан күөрэ-лаҥкы баран эбэтэр субурҕалаһан хам тоҥмуттара.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Трапп. Трапп (← ← «кирилиэс») — сир хаҕа хайдыбытынан дириҥтэн ууллубут убаҕас базальт, диабаз, порфирит уо. д. а. породалар лава ыҕыллан тахсан, сөҥүү бүрүөһүн иһигэр иҥэн эбэтэр таһыгар кутуллан сир ньуурун сабардаабыта
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Туман. Туман — сир үрдүгэр, ордук хотооллорго, салгын тымныйдаҕына, уу паара таммах эбэтэр муус кристаала буола улаатан, киһи хараҕар буруо курдук көстөн кэлиитэ. 
Тэҥнээ: туман, думан (түүр.) — эмиэ итинник.
Туман араастаах буолар, ол курдук: паар буолбут ууттан, адвекция тумана, радиация тумана уонна үөһээ тахсар туман. Туман хойуута араас мэктиэлэртэн тутулуктаах: атмосфернай баттааһынтан, температураттан, күн-дьыл тутулугуттан уонна ханна баарыттан.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Тумара. Тумара — киэҥ, ойуура-маһа суох, муохтаах, лабыкталаах, оттоох уонна ыарҕалаах, хайаларга эбэтэр киэҥ силээннэрдээх тайҕаҕа баар туундара курдук сир; синоним: мара, нуудара.
Өссө маны көр.
Тумара өрүс
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Тумул. Тумул - ойуур, кытыл, арыы, эниэ, хайа, туруук таас улаханнык чорбойон, урутаан, инники киирэн турара.
Былыргы английскай (староанглийский) тылга эмиэ үкчү маннык суолталаах.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тумус. Тумус - утарытынан: көтөр тумса; географияҕа: ууга кытыл, алааска, хонууга сыыр эбэтэр ойуур, хайаҕа таас уо.д.а. кыратык быган, чорбойон турара. 
Тэҥнээ: тумсух (был. түүр.); тумшук (түүр.); тумсык (казах., ккалп., татар.), томшок (башк.), думчук (тыыв.), тумзук (хакас.) — эмиэ итинник өйдөбүллээхтэр.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тураҥ. Тураҥ () - 1) тайҕаҕа сэдэхтик түбэһэр кудулаах, туустаах туой буору туйахтаах кыыллар булан туус салыы кэлэр сирдэрэ; 2) уолба күөл солохтоох былыыга.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Туруук. Туруук, туруук таас хайа - салгыҥҥа, күн сыралҕаныгар быһа сиэтэн, тыалга-кууска үрдэрэн, ууга-хаарга суураллан, алдьанан, баҕана курдук туруору көрүҥнэммит, туйахтаах кыыл тахсан күрэнэн туруон сөптөөх таас очуос. 
Тэҥнээ: тур (был. түүр.) — олохсуйуу, туруу, баар буолуу; туруг (был. түүр.) — хайаҕа күрэнэн бүгэр сир; тур, тура (монг. бур.) — кириэппэс, куорат, дьиэ; туруг (тыыв.) — туруору таас, очуос.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тэҥкэ. Тэҥкэ — үрдүк, кураанах, ыраас сиргэ үүммүт көнө, бөдөҥ мастаах тиит ойуур. Т. к.: тэн, тенки (эбэҥк.) — өрүс тардыытын хаптаҕай кирбиитигэр үүнэр ойуур; тэнгк (эбээн.) — хойуу мастаах мутукчалаах ойуур; тэнг (негид.) — халаан уутугар ылларар намыһах кытыл.
Өссө маны көр.
Тэҥкэ нэһилиэк
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Хаар. Хаар — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон кристалл буолан сиргэ түһүүтэ, ол сир үрдүгэр мунньуллубута. Атын тылларга: хар (хакас); гар (азерб.); кар (түүр.) — эмиэ итинник.
Чигди - элбэхтик тэпсиллэн кытааппыт хаар.
Хаар типтэрэ.
Хлопьев форматын, мунньуллуутун түргэнэ, кырыымчык халыҥа, онно уу халыҥа, түргэнэ уонна мунньуллуу ньымаларын нөҥүө бэлиэтиэххэ сөп. Хаар киирэн ирииттэн, ирииттэн уонна тоҥоруу циклиттэн сылтаан шарик курдук охтор, хлопьев буолбатах, куруппа курдук биллэр.
Хаар сиргэ көмүллэ сытарын кэннэ кини бороһуок курдук кырыыланан, кырыыланан тоҥуу- хатыы циклин ааспытын кэннэ, бүтэһигэр, кытаанах мууска кубулуппутун кэннэ үрэхтэр ууларыгар кубулуйан тураллара эмиэ сөп. Хайыһардьыттар уонна сноубордистар хаар ууллубутун «целяк», «круд», «нас», «снежную кашу» уонна «лед»үллэстэллэр. Бороһуок үүммүт буоллаҕына, кини тыалынан хаар үллэриитэ дэхси сирдэртэн тэйиччи, маҥнайгы туруупкалары үөскэтэн, үрдүк сүлүһүннээх эбэтэр хаар дьаамалары хас да миэтэрэ дириҥнээх дьаамалары үөскэтиэн сөп.
Хаары харыстыыр буомнар суол куттала суох буолуутун үрдэтэр, суолу- ииһи тобулунар сыалтан тэриллибиттэр.
Хайа хайалаах сирдэргэ түспүт хаар халыҥнаах лавин курдук төкүнүйэр кыахтаах хаар плитаҕа кубулуйуон сөп. Инэй курдук биллэр, тоҥоруллубут предметтэргэ хаар чараас форматын үөскэтэр, тыала суох буолар.
Хаар хаар күрдьэҕинэн быһаарыллар. Көстүүтэ 1 км. ордук чэпчэки буолар. «Өлөөн хаар» (0,5- 1 км.) ыраахха көстөрүн курдук, көхсө 0,5 км. туруктаах хаар түһүүтэ 0,5 км. туруктаах хаар «миэтэрэ» (снежный шорм) диэн ааттанар.
Хаар чарааһыга эбэтэр инчэҕэй хаар түһэн, кучугас- самыыр былыттартан (Сб) түһэр, улахан тэтимнээхтик, ол гынан баран «ардах хаар»курдук ойууланар.
Ылыллыбыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2