mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Октант (сулустар бөлөхтөрө). Октант () — соҕуруу халлаан өлбөөркөй сулустарын бөлөхҕө, бу бөлөххө Соҕуруу полюс баар. Халлааҥҥа 291,0 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 56 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха аата суох киллэрбитэ. 1756 ааттаммыта, 1763 сыллаахха латыынныы аатаммыта. 
Октант — муннук кээмэйдиир навигацияҕа туһаныллар үнстүрүмүөн, секстант үнстүрүмүөҥҥэ маарыҥныыр ол гынан баран Лимб аҕыс чааска арахсар.
Октант Сигмата.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;258291&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T02:04:59Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 19 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;282238&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Октант σ-та Октант сигмата (σ Oct / σ Octantis) — +5,6m улаханнаах Октант бөлөххө баар сулус. 
Харахха көстөр Аан дойду Соҕуруу полюска ордук чугас сулус, иккис аата Соҕуруу сулус. 
Сиртэн 270 сырдык сыла ыраах уонна саһархайдыҥы-маҕан гигант.
Бразилия былааҕар баар,
Hospitality Club. Hospitality Club (Ыалдьыттааһын кулууба) - аан дойдуга саамай улахан күүлэй, сынньалаҥ түмсүү. Уопсайа 200 тахса дойду киирэр. Салалтата - АХШ (Улахан салаата Финляндияҕа баар). Хас да омук тылынан үлэлиир. Омук дойдутун дьонун кытта билсэргэр алдьархай туһалаах саайт.
Тыймыыт (сулустар бөлөхтөрө). Тыймыыт (лат. "Lacerta") — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Андромеда уонна Куба бөлөхтөр ыккардыларынан баар.
Чаҕылхай сулустара суох, хоту өттө Халлаан Сиигэр сытар. Ордук чаҕылхай сулус 3,8 көстөр улахан.
Халлааҥҥа 200,7 квадрат иэннээх, 63 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан атырдьах ыйыгар ордук көстөр.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» атласка киллэрбитэ.
Березкин Эрнст Борисович.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;296095&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2015-02-08T06:23:08Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;НьургунЗахаров&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;316287&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Березкин Эрнст Борисович, Саха политига.
Холууп (сулустар бөлөхтөрө). Холууп (, Col) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 270,2 квадрат кыраадыс иэннээх, 71 харахха көстөр сулустардаах. 
Арассыыйа соҕуруу өттүгэр ахсынньы - тохсунньу ыйдарга толору көстөр.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1592 сыллаахха киллэрбитэ. «Уранометрия» каталогка 1603 сылтан баар. Бастакы аата «Ной Хуолуба».
Куобах (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;400871&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-04-20T06:07:55Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;406885&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Куобах () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 290.3 квадрат кыраадыс иэннээх, 72 харахха көстөр сулустардаах. 
Арассыыйа соҕуруу өттүгэр ахсынньыга толору көстөр.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. номохторго сыһыана суох. Сороҕор "Орион" булчут бултаабыт куобаҕа дииллэр. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогка киллэрбит.
Нуучча театра.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2009-12-02T08:44:29Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TumatUola&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Утаарыы үрдүнэн Нуучча театра сирэй аата манныкка уларытылынна: А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;82777&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Феникс (сулустар бөлөхтөрө). Феникс (, Phe) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 469,3 квадрат кыраадыс иэннээх, 68 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт. Ордук чаҕылхай сулуһа Анкаа диэн уонна 2,4m улаханнаах.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Саһыл (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;285607&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T11:18:47Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402663&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Саһыл (, "Vul") — хоту халлаан өлбөөркөй сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 268,2 квадрат кыраадыс иэннээх, 72 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан сайын толору көстөр.
Бу бөлөххө 1967 сыллаахха бастакы пульсардар көстүбүттэрэ.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха "Кыракый Саһыл уонна Хаас" («Vulpecula cum Ansere») диэн ааттаах киллэрбит. "Уранография" каталогка тииһигэр хааһы туппут саһыл уруһуйдаммыт.
Астеризм.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;285608&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T13:48:12Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;400612&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Астеризм (гириэктии "aster" — сулус) — Харахха быраҕыллар уонна устуоруйаттан туспа ааттаах сулустар группалара.
Астеризм диэн тыл традиция быһыытынан хаалбыт, ол гынан баран наукаҕа туттуллубат; астеризмнар тиһиктэрэ официал быһыытынан суох.
Егоров Николай Васильевич.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;309995&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2017-05-19T07:53:23Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Ләйсән&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;334342&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Егоров Николай Васильевич — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Ленин уордьанын кавалера.
Слоун Улуу Эркинэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;258056&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-09T02:07:07Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Addbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt; Migrating 25 interwiki links, now provided by on &lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;282249&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Слоун Улуу Эркинэ — миллиард сырдык сыла усталаах галактикалар группалара. Билиҥҥ кэмҥэ Куйаарга ордук улахан структура. 
1,37 миллиард сырдык сыла усталаах уонна биһигиттэн биир миллиард сырдык сыла ыраах.
Слоун Улуу Эркинин булбуттарын туһунан 2003 сыл алтынньы 20 күнүгэр биллэрбиттэрэ. Слоун цифра халлаан көрөөччү даннайдарынан Принстон университет учуонайдара Дж. Ричард Готт уонна Марио Юрич биллэрбиттэрэ.
Павлин (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282250&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-08T05:08:33Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401407&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Павлин () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 377,7 квадрат кыраадыс иэннээх, 79 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +15° кэтирээһинтэн соҕуруу от ыйыгар толору көстөр. 
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Ыйааһын (сулустар бөлөхтөрө). Ыйааһын () — зодиак сулустарын бөлөҕө, Скорпион уонна Кыыс ыккардыларынан баар. 83 харахха көстөр сулустардаах. Күн бу бөлөххө алтынньы 31 күнүгэр киирэр. 
Арассыыйа территориятыттан муус устар - ыам ыйдарыгар ордук көстөр.
Устуоруйа.
Аан маҥнай Скорпион бөлөххө киирэр этэ. Туспа бөлөх курдук II үйэҕэ киирбитэ.
Номох чинчийээччилэр ыйааһыны Фемида, Деметра эбэтэр Немезида мала диэн быһаараллар.
Сулустар.
Ордук чаҕылхай сулустар түөрт муннук курдук көстөллөр:
Ыйааһын α-та уонна β-та ыйааһын туора маһа буолаллар, онтон γ-та уонна σ-та — ыйааһыннар.
Вероника Суһуоҕа (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;285601&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T14:51:47Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;400700&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Вероника Суһуоҕа () — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 386,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 64 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 50 6m улахантар үрдүк. Бу бөлөххө Галактика хотугу полюһа баар.
Устуоруйата.
Номох быһыытынан (Каллимах, «Вероника Суһуоҕа») Береника II (Вероника) Птолемей III Египет ыраахтааҕытын ойоҕун (биһиги кэммит иннинээҕи III үйэ) аатынан ааттаммыт. Кини суһуоҕун быһан Афродита таҥаратын дьиэтигэр Ассирияны кыайбыттарыгар махтал быһыытынан хаалларбыт.
Клавдий Птолемей Альмагест каталогка киллэрбитэ.
Сагаипова Макка Умаровна. Макка Умаровна Сагаипова - Чечня народнай ырыаһыта, аан дойдуга киэҥник биллэр.
1150-с. 1150-с сыллар.
Цзинь киинэ Пекиҥҥэ көспүт. Чжурчжэннэр моҕуоллары утары сэриилэспиттэр.
1170-с. 1170-с сыллар.
Хорезмшахтар судаарыстыбалара тутулуга суох буолуу иһин Сельджуктары уонна Хара Кытайдары кытта охсуһуулара.
Саха. Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх: 
САХА - былыргы ираннар "таба" диэн суолталаах "сака" диэн тылларыттан силис тардар. Бу дьон табаны төрүппүт диэн ааҕаллар үһү. /.../ Ити тыл тюрк тыллаах омуктар этнонимикаларыгар киэҥник киирбит. /.../ Сака, күн-дьыл ааһан истэҕин аайы, суолтата улам кэҥээн, күн таба,салаа-лабаа, элбэх салаалаах-лабаалаах таҥара, күн, быйаҥ таҥаратын символа эҥин диэн буолбут. Ити курдук саха быдан былыргыттан силис тардар чахчы даҕаны төрүт-уус, мааны тыл буолар эбит.
Гаврилова Мария Кузьминична. Гаврилова Мария Кузьминична (07.12.1928—06.11.2010) — география билимин доктора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин Академиятын академига. 
Айымньылара.
250 наука үлэлээх, ол иһигэр 14 монография.
Өссө маны көр.
[[Гаврилов Кузьма Осипович]]
Ылыллыбыт сирэ.
[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]
[[Категория:1928 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Ахсынньы 7 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Дьокуускайга төрөөбүттэр]]
[[Категория:2010 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 6 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Саха учуонайдара]]
Яковлева Варвара Николаевна.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;392492&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T14:02:43Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402831&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Яковлева Варвара Николаевна (Ая Яковлева) — РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.
Чайанда гаас үөскээбит сирэ. Чайанда гаас үөскээбит сирэ — Ленскэй улуус территориятыгар баар бөдөҥ гаас үөскээбит сирэ.
Гаас саппааһа С1+С2 категориянан 1,24 триллион м³, ону таһынан 68,4 миллион тонна ньиэп уонна конденсат.
Арассыыйа Правительствотын 2008 сыл муус устар 16 күнүнээҕи урааҕынан лицензияны Газпром ылбыта.
Жирафа (сулустар бөлөхтөрө). Жирафа (, "Cam") — улахан буолан баран өлбөөркөй хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Ордук улаханнык көстөр сулус +4,03m улаханнаах.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. Якоб Барч 1624 сыллаахха картаҕа киллэрбитин кэнниттэн ааттаммыта. Планциус "Gyraffa Camelopardalis" диэн ааттаабыт да ааптар ырытыытын чинчийдэххэ тэбиэн курдук. Библия Бытие диэн кинигэтигэр Ревекка Исаакка кэргэн тахсаары тэбиэни мэҥэстэн барбыта. Барч аатын көннөрбүтэ да, ойуутун хаалларбыта, ол иһин Жирафа диэн аат иҥпитэ.
Талакаан ньиэп үөскээбит сирэ.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;285633&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2015-01-16T06:35:32Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Egerman&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;315953&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Талакаан ньиэп үөскээбит сирэ — Ленскэй улуус территориятыгар баар бөдөҥ ньиэп үөскээбит сирэ. Хостуур лицензия 
"Сургутнефтегаз" хампаанньаҕа баар..
Үөскээбит сир үс блоктаах: Киин, Илин уонна Таран. Ньиэп саппааһа C1 категориянан 105 449 мөл. тонна, С2 категориянан — 18 132 мөл. тонна, Гаас С1 категориянан — 43 533 млрд. м³, С2 категориянан — 19 634 млрд. м³, конденсат саппааһа — 375 тыһ. тонна.
Ньиэптээх хапталҕаннар сир анныгар 1000 — 1200 м. дьириҥ сыталлар. Атын үөскээбит сирдэртэн уратыта диэн Талакааҥҥа мел хапталҕаҥҥа баар. 
1990-с сылларга хостооһун саҕаламмыта, 1994 сыллаахха Витим бөһүөлэккэ диэри болдьохтоох ньиэп ситимэ тутуллубута. 2006 - 2008 сылларга "Сургутнефтегаз" проект сайдыытыгар 65 млрд солкуобай киллэрбитэ, 48 иин хаһыллыбыта.
2008 сыл алтынньы 4 күнүгэр Илин ньиэп ситимин "Тайшетка" диэри төттөрү үлэлэппиттэрэ, Ангарскай куоракка ньиэп уонна химия комбинатыгар тиийбитэ. 2008 сыл күһүнүн туругунан ыйдааҕы ньиэп хостооһуна 120 тыһ. тонна..
Чубуку (сулустар бөлөхтөрө). Чубуку () — зодиак сулустарын бөлөҕө. Күрүлгэн уонна Охчут бөлөхтөр ыккардыларынан баар. Арассыыйа территориятыттан от ыйыгар ордук көстөр.
Интириэһиргэтэр объектар.
Күн бу бөлөххө тохсунньу 19 күнүгэр киирэр.
Устуоруйата.
Баларгылар бу бөлөҕү «балык-чубуку» диэн ааттыыллара. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
Арабтар Чубуку оҕото (аль-Джади) диэн ааттыыллара. Аустралия олохтоохторо Кенгуру диэн ааттыр этилэр. Онтон Европа астрономнара Зевсы аһаппыт Амалфея чубуку диилэр. Уонна балык кутуруктаах чубукуну уруһуйдууллар. 
Бу бөлөххө 1846 сыллаахха "Иоганн Галле" уонна "Гейнрих д’Арре" Нептун планетаны арыйбыттара.
Үөн (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;285616&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-04T20:52:18Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;401299&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Үөн () — экватор сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 636,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 106 харахха көстөр сулустардаах. 
Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар толору көстөр. Уратыта диэн икки бөлөхтөөх, ыккардыларынан Үөнү Сүгээччи — «Үөн төбөтө» хатугулуу-арҕаа, онтон «Үөн кутуруга» — илин диэкии бааллар.
Устуоруйата.
Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогка киллэрэ сылдьыбыта. Ол бөлөх билиҥҥи "Үөн Төбөтө" эрэ киирэр этэ. 1922 сыллаахха этэ толору киирбитэ.
Араак (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;400595&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T01:19:56Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402067&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Араак () — зодиак сулустарын бөлөҕө, Хахай уонна Игирэрэр ыккардыларынан баар.
Кэтээн көрүү.
Күн бу бөлөххө от ыйын 20 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан тохсунньуга уонна олунньуга ордук көстөр.
Устуоруйата.
2 тыһыынча сыл нөҥүө сайыҥҥы Күн туруута бу бөлөххө баара, ол иһин Хотугу тропик хос аата Араак тропига диэн. 
Былыргы гириэктэн номохторуттан Араак Геракл иккис хорсун буһыытын кытта сибээстээх. Бары кыыллар Геракл диэкки эрдэхтэринэ Араак эрэ утары турбут уонна кинини атахха ытырбыт. Геракл атаҕынан тэпсэн өлөрбүт. Гера таҥара Гераклы абааһы көрөр буолан Араагы сулустар бөлөхтөрүгэр кубулуппут.
Араак γ-та уонна Араак δ-та, Тарбыйахтар диэн ааттаахтар, кинилэри уонна Дьааһыла диэн мустууну булт таҥарата Дионис халлааҥҥа таһаарбыт.
Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Күн туруута.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;368138&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-02-18T00:40:14Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;ip&gt;216.234.200.179&lt;/ip&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;376593&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Күн туруута — Күн киинэ эклиптика экватортан ордук ыраах туочукатын таарыйар момена. Ол аата Хотугу полюс эбэтэр Соҕуруу полюс Күҥҥэ ордук чугаһыыр түгэннэрэ.
Кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы туруу баар. Ити моменнарга ордук уһун күн уонна ордук уһун түүн буолар. Сир хотугу аҥарыгар кыһыҥҥы туруу ахсынньы 21 эбэтэр 22 күнүгэр буолар, онтон сайыҥҥы туруу — бэс ыйын 20 эбэтэр 21 күнүгэр буолар. Онтон Сир соҕуруу аҥарыгар бу даталарга сайыҥҥы уонна кыһыҥҥы туруу буолар.
Универсальнай (аан дойду орто кэмэ) кэм курдааһынын көрдөрүүтүгэр Дьокуускай кэминэн олорооччулар 9 чааһы эбэллэр. Ол эбэтэр, холобур 2021 сыллаахха сайыҥҥы күн туруута бэс ыйын 20 күнүн 3 чаас 32 мүнүүтэтигэр буоллаҕына, онно 9 чааһы эптэххэ Күн туруута күнүс 12 чаас 32 мүнүүтэҕэ сөп түбэһэр, бу кэмҥэ Хотугу полюс Күҥҥэ муҥутуурдук чугаһыыр.
Сайыҥҥы Күн туруутун кэмигэр эбэтэр бу эргин сахалар ыһыах ыһаллар.
Кыһыҥҥы туруу уонна сиэр-туом.
Кыһыҥҥы Күн туруута араас култуураларга неолит кэмиттэн улахан суолталаах этэ. Стоунхендж Англияҕа, Ньюгрейндж Ирландияҕа археология объектара итини дакаастыыллар. Бу объектар иилэрэ Күн туруутугар Күн тахсар туочукны ыйаллар.
Сахаларга Таҥха кэмэ.
Күн тэҥнэһиитэ. Күн тэҥнэһиитэ — Күн киинэ эклиптиканан баран иһэн халлаан экваторын таарыйар түгэнэ.
Сааскы тэҥнэһии кулун тутар 20 эбэтэр 21 күнүгэр буолар, манна Күн хотугу эҥэлэйтэн соҕуруу барар. 
Онтон күһүҥҥү тэҥнэһии балаҕан ыйын 22 эбэтэр 23 күнүгэр буолар, Күн соҕуруу эҥэлэйтэн хоту барар. Бу күннэргэ Сиргэ бүттүүн күн түүҥҥэ тэҥнэһэр. 
Икки биир ааттаах тэҥнэһии ыккардыларынааҕы кэм тропик сыла диэн ааттаах, который и принят для измерения времени. Тропик сыла 365,2422 күн суткатыгар тэҥ. Юлий халандаара 365,25 күн суткатыгар тэҥ. Эбии күннээх сыл күн тэҥнэһиитин миэстэтигэр төннөрөр. Григорий халандаара 365,2425 күн сууккатыгар тэҥ.
Бэдэр (сулустар бөлөхтөрө). Бэдэр (, Lyn) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 545,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 92 харахха көстөр сулустардаах. Чаҕылхай сулустара суох.
Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук уонна толору көстөр.
Устуоруйата.
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха киллэрбитэ. "Өлбөөркөй сулустары көрөргө бэдэр курдук сытыы харахтаах буолуохха наада" диир этэ.
Цефей (сулустар бөлөхтөрө).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;282290&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-10-14T13:13:11Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;402799&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Цефей () — Хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө, халыыба биэс муннуктаах фигура. Бөлөх соҕуруу өттө Халлаан Сиигэр баар. Халлааҥҥа 587,8 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 148 харахха көстөр сулустардаах.
Устуоруйата.
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Номоххо киирбит Эфиопия ыраахтааҕыта Цефей Кассиопея кэргэнэ этэ уонна Андромеда аҕата этэ.
Кэтээн көрүү.
Арассыыйа территориятыттан ордук уонна толору сайын көстөр.
Үп. Үп диэн харчы туттуллуутун үөрэтэр үөрэх. Харчынан хааччыйыы үбүлээhин дэнэр.
Үп диэн тылынан үксүн харчыны ааттыыллар, синоним курдук эбэтэр холбуу (үп-харчы). 
Үп маннык көрүҥнэргэ үллэстэр: тэрилтэ үбэ, тус үп уонна аһаҕас үп.
Тус үп.
Тус үп ыйытыылара:
Тус үптэрин дьон хайдах тутталлар? Үксүн маннык: үөрэҕирии төлөбүрэ, «өр үйэлээх» маллары ылыы (холобур, хамсаабат баай уонна массыына), харыстаныыны үбүлээhин (холобур, доруобуйаны эбэтэр бас билиини харыстаныы), уурайыыга (пенсияҕа тахсыыга) анаан харчы угуу.
Тэрилтэ үбэ.
Тэрилтэ (корпорация) үбэ диэн тэрилтэ үлэтин үбүлээhинин хааччыйар сорудах.
Уhун болдьохтоох үбүлээhин бас билиигэ кыттыынан (акция) уонна уhун болдьохтоох кредитынан бэриллэр, үксүн облигация курдук.
Үп атын бизнес быhаарыыта — инвестиция, ол эбэтэр активтарынан салайыы. Инвестиция диэн активтары ылыы. Инвестициялааччы ылар активтарын сыаналара оннунан хаалыа эбэтэр үүнүө диэн эрэнэр.
Инвестициялааhыҥҥа (бартыбыал талыытыгар) "туох", "төһө" уонна "хаһан" диэн ыйытыылар быhаарыллыахтаахтар.
Капитал.
Капитал диэн харчы. Капитал бизнеска малы оҥорорго (эбэтэр хааччыйыыны тэрийиигэ) анаан атын малы ылар кыаҕы биэрэр.
Бүддьүөт.
Бүддьүөт диэн тэрилтэ бизнес былаанын бигэргэтэр докумуон.
Ил үбэ.
Ил, регион, куорат эбэтэр муниципалитет үбэ аһаҕас үп дэнэр.
Үп экономиката.
Үп экономиката диэн үп уларыйар кэриҥнэрин (сыана, өлүү сыаналааhына уонна акция) ситимнэhиилэрин үөрэтэр экономика салаата.
Үп экономиката үөрэтэр темалара:
Үп эконометриката диэн үп экономикатын салаата, кини экономика ньымаларын сыhыаннары чинчийиигэ туттар.
Үп математиката.
Үп математиката диэн туттуллар математика салаата. Математика ньымаларынан (сүрүннээн статистиканан) үп баhаардарын сыhыаннарын үөрэтэр.
Үбүлээhин. Үбүлээhин диэн харчынан хааччыйыы.
Үбүлээhин төрүттэрэ:
Капитал. Экономикаҕа, капитал диэн оҥоруу фактордарыттан биирдэстэрэ буолар. Малы (табаары) уонна хааччыйыыны оҥорон таhаарыыга туттуллар.
Үпкэ уонна бухгалтерияҕа, капитал диэн баар баай (харчы). Холобур, бизнеhы олохтуур капитал.
Классик экономикаҕа, капитал үс оҥоруу фактордарыттан биирдэстэрэ буолар. Атын икки фактордара — сир уонна үлэ. Сороҕор манна төрдүс факторы эбэллэр — тэрилтэ, урбаан эбэтэр салайыы. Бу маннык бэлиэлэрдээх мал капитал буолар:
Устааптаах капитал-государственнай регистрацияны ааспыт тэрилтэ учредительнай докумуоннарыгар олоҕурбут суумата. Устааптаах капитал кини кредиттэрин интэриэһин көмүскүүр юридическай сирэй үбүн алын кээмэйин быһар.
Устааптаах капитал (фонда) саамай кырата:
Устааптаах капиталга үп- харчы, сыаналаах кумааҕылар, араас материальнай сыаннастар эбэтэр үп- харчы өттүнэн сыаналанар бырааптаахтар. Общество устааптаах капиталыгар өлүүтүн төлөбүрүн болдьоҕо хааччахтаммыт эппиэтинэстээх буолуу общество государственнай регистрациятыттан түөрт ыйтан ордуо суохтаах. Акционернай обществоҕа устааптаах капитал төлөбүрэ суох судаарыстыбаннай регистрация көҥүллэнэр, ону таһынан устааптаах капитал 50 %- тан итэҕэһэ суох үс ый устата төлөнүөхтээх, оттон толору төлөбүр государственнай регистрация түгэҕиттэн биир сыл устатыгар буолуохтаах.
«Хааччахтаммыт уопсастыбалар тустарынан» федеральнай сокуон 14- с №- дээх ФЗ 08.02.1998 сс. 01.01.2017 с. күүһүгэр киирэр уларытыылары уонна эбиилэри кытта, ҮП- харчы быһыытынан ХЭО устааптаах капиталын кээмэйин киллэрии эбээһинэһин ыйар.
Устааптаах хапытаалга кылааты киллэриигэ сир баайын- дуолун сыанатын тутулуга суох сыанабылын түһэрсии наада.
Тэрийээччилэр бэриллибит баай- дуол көрүҥүн уларытар бырааптара суох, сыанатын эбэтэр бэрээдэгин уларытар бырааптара суох. Обществоттан тахсыыга кыттааччыга (учредитель) устааптаах капиталга кини өлүүтэ төлөнөр, үп- харчы сыл кэнниттэн 6 ыйтан ордуга суох. Общество кыттааччыларын бырааптара хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэлэргэ Устаапка бигэргэтиллиэхтээх, утарар түгэнигэр суол- иис тахсара көҥүллэммэт.
Россияҕа государственнай уонна муниципальнай тэрилтэлэргэ устааптаах капитал устааптаах фонда буолар.
Капитализм. Капитализм диэн экономика системата. Капитализмҥа капитал чааhынай бас билиигэ баар. Үлэ, маллар уонна капитал баhаарга көҥүл атыыланаллар уонна атыылаhыллаллар (көҥүл эргиэн).
Капитализм экономикатын элеменнара.
Капитализм экономиката бу биэс пуун дьайсыыларыттан турар
Быһаарыылар.
• Колтуцкий В.И. Капиталист. Професия+робочее место. Черкасы 2012 с. 102