mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Рейха Антон. Антонин Рейха эбэтэр Антон Рейха (1770–1836) — уһулуччулаах чиэх уонна боронсуус композитора, музыка теоретига, педагога.
Олоҕун кэпсээнэ.
Прага куоракка төрөөбүтэ. Музыкаҕа аан бастаан таайыгар Йозеф Рейха (бэйэтин кэмигэр аатырбыт дирижер, виолончелист) сыстыбыта. 1785 сыллаахха Бонн куоракка көһөн кэлбиттэрэ. манна Бетховены кытта ыкса билсибитэ, иккиэн К. Г. Неефеҕэ композицияҕа уруок ылаллара. Антонин Бонн национальнай театрын оркестрыгар флейтаҕа оонньуура, Бетховен альтка оонньуура.
19 үйэ саҕаланыыта Рейха Венаҕа үөрэҕин үрдэтэ барар. Альбрехтсбергер уонна Гайдн кинини үөрэтэллэр. Манна эмиэ Бетховены көрсөр.
Антонин Рейха үтүө музыканын туһунан сурах императорга тиийэ иһиллэр. Кини суруйбут опералара ситиһиилэнэллэрэ. Олоҕун тиһэх күннэрин Рейха Парижка көрсүбүтэ. Париж консерваториятыгар контрапункт уонна фуга инструменнарга оонньуурга үөрэтэрэ.
Киниэхэ үөрэммиттэртэн Адольф Адан, Шарль Гуно, Сезар Франк, Гектор Берлиоз, Ференц Лист.
Айар үлэтэ.
Антонин Рейха элбэх симфоническай айымньылары, инструментальнай концертары, реквиемнары, 20 струннай квартеты, 6 струннай квинтети, духовой инструменнарга анаан 24 квинтети о.д.а. айбыта.
Чехия почтата. Чехия почтата (чиэхтии: "Česká pošta") диэн Чехия бас билэр почта хампаанньата. Төбө офиһа Прагаҕа баар, хампаанньаҕа 31,887 киһи үлэлиир. Сүнньүнэн Чехия сиригэр үлэлиир, ол гынан баран атын дойдуларга тиэрдэр.
Грузин суруга-бичигэ. Грузин суруга-бичигэ Грузин тылыгар уонна атын картвел тылларгыр тутуллар сурук. Алпабыыты өссө Мхедрули диэн ааттыллар, бастаан 11 үйэҕэ баар буолбута.
Гириэк уонна Арамей тылларын сабыдыаллара көстөр да, ол гынан баран сорох грузин тылын чинчийээччилэр гириэк тылыгар майгыннатан оҥоһуллубут, ол гынан баран толору атын диэн этэллэр.
Шота Руставели. Шота Руставели (, 1172–1216 сыллар эргин) — Грузияҕа XII үйэҕэ олоро сылдьбыт поэт, Грузия литературатын классига, судаарыстыбаннай диэйэтэл.
Ордук биллэр үлэтэ — "Баабыр таҥастаах бухатыыр" (Сэмэн Руфов тылбааһыгар «Тиигир таҥастаах бухатыыр»), Грузия национальнай поэмата.
Олоҕо.
Олоҕун туһунан сибидиэнньэлэр аҕыйахтар. «Руставели» диэн хос ааты төрөөбүт сириттэн ылбыт - Рустави. Ол саҕана Рустави диэн ааттаах сир хас даҕаны эбит. Сорох төрүттэр этэллэринэн биллэр аҕа ууһун сыдьаана эбит, Рустави майораатын бас билэрэ.
Поэматыгар киириигэ айымньы Тамаара сарыыссаны хайҕаан айыллыбытын туһунан суруллар. Поэма тиһэх устуруокаларыгар ааптар бэйэтин месх дэнэр . Грецияҕа үөрэммит, зол кэннэ Тамаара сарыысса хааһынатын харайааччы буолбут (1190 сыллааҕы аактаҕа илии батаааһына баар). Ол саҕана Грузия күүстээх дойду этэ, эдэр сарыысса поэзияны көҕүлүүрэ.
Үлэлэрэ.
«Баабыр таҥастаах бухатыыр» поэма араас тылларга тылбаастаммыта. Бастаан 1712 сыллаахха Тбилиси куоракка бэчээттэммитэ.
Баку-Тбилиси-Чэйхан ниэп турбата. Баку-Тбилиси-Чайхан гаас трубаата диэн 1768 км уһун Азербайджаҥҥа баар Азери-Чираг-Гунэшли сиртэн Турция соҕуруулуу-арҕаа баар пуордуогар дылы ниэп турбата. Грузия киин куоратын Тбилиси нөҥүө ааһар. Урукку Сэбиэскэй Сойуус сиригэр иккис ордук уһун турба буолар (бастакыта Дружба). Ниэп 2005 сыллаахха Бакуттан ыытыллар Чейхаҥҥа 2006 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр тиийбитэ.
&lt;/ref&gt;
Georgian Airways. Georgian Airways (), урукку аата "Airzena", Грузия чааһынай авиахампаанньата. Төбө офиһа Тбилиси куоракка баар. 
Уструоруйата.
Бастаан 1994 сыллаахха Airzena диэн ааттаах хампаанньа быһыытынан олохтоммута. Ол бириэмэҕэ чартер уонна араспысаанньалаах сырыылары оҥорор буолбута. Air Georgia диэн хампаанньаны 1999 сыллахха холбоспута, уонна 2004 сыл алтынньы 1 күнүттэн аатын уларыппыта.
2014 сыллаахха Москва уонна Тель-Авив куораттарга көтөрүн саҕалаабыта.
Көтөр сырдыылара.
Georgian Airways билигин Грузияттан Арменияҕа, Австрияҕа, Францияҕа, Израильга, Голландияҕа уонна Россия куораттарыгар көтөр.
Флота.
2015 ыам ыйын туругунан Georgian Airways флота маннык самолеттардан турар:
Эсперантида. Эсперанти́да эбэтэр Эспера́нтия () — эсперанто тылынан кэпсэтэр бөлөх дьон көҥүл түмсүүтэ. Эсперантоны араас кэмҥэ судаарыстыбаннай тыл быһыытынан хас да судаарыстыба тутта сатаабыта (Мореснет уонна Роза арыыларын Республиката) да Эсперантия диэн аат иҥмэтэҕэ.
Данелия Георгий Николаевич. Георгий Николаевич Данелия (1930, атырдьах ыйын 25 күнэ, Тбилиси - 2019) - ССРС норуодунай артыыһа (1989), киинэ режиссера, сценариһа. «Золотой Овен» бириэмийэ лауреата (1994). ССРС Государственнай бириэмийэтин (1978), бырааттыы Васильевтар ааттарынан (1981), РСФСР Государственнай бириэмийэлэрин лауреаттара (1996).
Олоҕо.
Төрөппүттэрэ.
Аҕата— Николай Дмитриевич Данелия (1902—1981) — тимир суол инженерэ, биригэдьиирэ, шахта начальнига, инженер-путеец, был бригадиром, начальником шахты, ССРС уонна Москва куорат "Метрострой" тэрилтэтин кылаабынай инженерэ, генарал-майор. 
Ийэтэ — Мария Ивановна Анджапаридзе (1905—1980) — «Мосфильм» киинэ студиятыгар ассистенннаабыта, иккис режиссер быһыытынан үлэлээбитэ; кылгас кээмэйдээх хас да киинэни уһулбута. Бастакы степеннээх Сталин бириэмийэтин Лауреата (1950).
Дьиэ кэргэнэ.
Бастакы кэргэнэ — Ирина Гинзбург (1951-1956 сылларга бииргэ олорбуттара);
Кыргыттара — Светлана Данелия, Нина Данелия
Иккис кэргэнэ— актриса Любовь Соколова (1957-1984 сылларга бииргэ олорбуттара);
Уола— Николай Соколов-Данелия (1959—1985), режиссёр, поэт, художник.
Сиэннэрэ — Маргарита Данелия, Алёна Данелия
Үһүс кэргэнэ — Галина Данелия.
Соткилава Зураб Лаврентьевич. Зура́б Лавре́нтьевич Соткила́ва (груз. ზურაბ სოტკილავა; кулун тутар 12 күнэ, 1937 сыл, Сухуми, Грузинскай ССР) — Арассыыйа уонна Грузия опера ырыаһыта (лирико-драматическай тенор), педагог. ССРС Норуодунай артыыһа (1979).
Олоҕо.
Зураб Соткилава 1937 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Сухумига (Грузия) төрөөбүтэ. Оҕо сааһыттан футбол оонньуура, 16 сааһыгар Сухуми куорат "Динамо" футбольнай кулуупка ылыллыбыта. 1956 сыллаахха Грузия сүүмэрдэммит хамаандатын хапытаана буолбута. 22 сааһыгар Тбилиси "Динамо" кулуубугар көспүтэ. 1958 сыллаахха Югославияҕа уонна 1959 сыллаахха Чехословакияҕа ылбыт эчэйиилэрин түмүгэр сөбүлүүр оонньуутун хаалларарга күһэллибитэ.
1960 сыллаахха Тбилисигэ политехническай институту, 1965 сыллаахха консерваторияны, 1972 сыллаахха консерватория аспирантуратын үөрэнэн бүтэрбитэ.
1965—1974 сылларга Зураб Соткилава З. Палиашвили аатынан Грузия опера уонна балет театрын солиһа. 1966 1968 сылларга Милаҥҥа Ла Скала театрга стажировкаламмыта.
1973 сыллаахха Москваҕа Улахан театрга Хозе партиятын («Кармен» Ж. Бизе) толорбута. 
1976—1988 сылларга Московскай консерваторияҕа учууталлаабыта, 1987сылтан биирдиилээн толоруу кафедра профессора. 
Дьиэ кэргэнэ.
Кэргэнэ — Элисо Турманидзе
Кыыһа — Тея Соткилава.
Кыыһа — Кети Соткилава.
Сиэннэрэ — Кети, Левон.
Лепс Григорий Викторович. Григо́рий Ви́кторович Лепс (— Лепсвери́дзе, от ыйын 16 күнэ, 1962, Сочи) — грузин төрүттээх Россия эстрадатын ырыаһыта, композитор, продюсер, эстраднай искусство деятеллэрин Аан дойдутааҕы түмсүүлэрин чилиэнэ. Ингушетия Республикатын үтүөлээх артыыһа (2004), РФ үтүөлээх артыыһа (2011), Карачаево-Черкесия норуодунай артыыһа. «World Music Awards», «Сыл бастыҥ ырыата», «Көмүс Граммофон» музыкальнай бириэмийэлэрин ылбыта. 
Ситиһиилэрэ.
2007 — Премия «Золотой граммофон» (дуэт с Ириной Аллегровой «Я тебе не верю»).&lt;br&gt;
2008 — Национальная музыкальная премия «Муз-ТВ» в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт с Ириной Аллегровой «Я тебе не верю»).&lt;br&gt;
2008 — Премия «Рекордъ-2008» в номинации «Альбом артиста» (за самые большие продажи альбома «Вся жизнь моя — дорога...»).&lt;br&gt;
2008 — Премия «Золотой граммофон» (дуэт со Стасом Пьехой «Она не твоя»).&lt;br&gt;
2009 — Национальная музыкальная премия «Муз-ТВ» в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт со Стасом Пьехой «Она не твоя»).&lt;br&gt;
2009 — Приз Леонида Утесова (получил из рук Валерия Леонтьева на Песне года).&lt;br&gt;
2009 — Премия «Золотой граммофон» (песня «Я тебя не люблю»).&lt;br&gt;
2010 — Премия «Золотой граммофон» (песня «Уходи красиво»).&lt;br&gt;
2010 — Диплом «Лучшей песни 2010 года» (дуэт с Валерием Меладзе «Обернитесь»).&lt;br&gt;
2011 — Первая Русская Премия RU.TV в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт с Валерием Меладзе «Обернитесь»).&lt;br&gt;
2011 — Заслуженный артист РФ — за заслуги в области музыкального искусства.&lt;br&gt;
2011 — Две премии «Золотой граммофон» (песни «Настоящая женщина» и «Самый лучший день»).&lt;br&gt;
2011 — Диплом «Лучшей песни 2011 года» (песня «Самый лучший день»).
Хинкали. Хинкали ( ) диэн Грузияттан кэлбит ас, нучча пельменыгар майгынныыр. Бастаан Псхави, Мтиулети уонна Хевресути хайа оройуоннарыгар баар буолбут. Хинкали араас көрүҥнэрэ Хапхаас барытыгар тарҕаммыт, Хинкали иһэ ханна оҥоһуллубутуттан атын-атын буолар, ол гынан баран бастакы рецепынан ("хевсурули") фарштаах (идэһэ эбэтэр баранина), луук, биэрэс, туус уонна тмин туттуллар этэ. Сорох рецептарга кинза уонна петрушка туттаачылар. Азербайджаҥҥа уонна атын муслим тарҕаммыт сирдэригэр идэһэ оннугар баранинаны эрэ тутталлар. Эт оннугар тэллэй, хортуоска эбэтэр сыыр угааччылар.
Хинкалины бэйэтинэн сииллэр, сороҕор бытарытыллыбыт хара биэрэс эбэллэр. Иһигэр баар фарш буһарыллыан иннинэ сиикэй, ол иһин бульона, амтана барыта иһигэр хаалар. Ону өссө улаатыннараары бульон эбээччилэр. Бастаан ыстаан баран ол бульонун иһиэхтээххин уонна кыттаанах өттө тутарга эрэ туттуллар, сиэниллиэ суохтаах. 
Хинкалины сииргэ туттаныы-хаптаныы быраабылата элбэх, ол курдук биилкэнэн сиир көҥүллэммэт.
Топурия Кети. Кетеван "Кети" Топурия ( 1986 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр төр) үксүгэр Кета Топурия () диэн аатын суруйааччы диэн Грузия ырыаһыта, А-Студио диэн Казаах группатыгар ырыаһыт. Билигин Арассыыйаҕа олорор.
Олоҕун олуктара.
Андре Топурия диэн аҕата Грузияҕа биллэр криминал авторитета этэ, онтон ийэтэ - Наталья Топурия химик. 
Кыра эрдэҕиттэн муусуканан дьарыктанара. 1988 сыллаахха Тбилисига баар Гоги Судрадзе музыкальнай оскуолатын вокал кылааһын бүтэрбитэ. 2003 сыллаахха Грузия ил универистетыгар киирбитэ, гынан баран А-Студио группа ырыаһыта буоларын билэн 2005 сыллахха бырахпыта.
Брегвадзе Нани Георгиевна. БРЕГВАДЗЕ НАНИ ГЕОРГИЕВНА (; 1938, Тбилиси, Грузия ССР, ССРС төр.) — эстрада ырыаһыта, Грузия үтүөлээх (1968), Грузия (1974) уонна ССРС (1983) норуодунай артыыската. От ыйын 21 күнүгэр 1938 сыллаахха Тбилисигэ (Грузия) төрөөбүтэ.
Олоҕун кэпсээнэ.
Ийэтэ Ольга Александровна биллэр-көстөр кинээстэр удьуордарыттан төрүттээх, аҕата Георгий Ефремович Брегвадзе артыыс. Ийэтэ ыллыырын таһынан рояльга оонньуура, аҕата да үчүгэй ырыаһыт быһыытынан биллэрэ.
1963 сыллаахха Нани В.Сараджишвили аатынан Тбилиси государственнай консерваториятын Гаянэ Мачутадзеҕа фортепиано кылааһын үөрэнэн бүтэрбитэ.
«Рэра» государственнай оркестрга солисткалаабыта, ол кэннэ «Орэра» ВИА-ҕа ыллаабыта. 70-ус сыллар ортолоруттан ырыаһыт быһыытынан бэйэтэ туспа барбыта.
Нани Брегвадзе 60-ус сылларга аан бастаан нуучча уонна цыган романстарын толорон умнулла быһыытыйбыт эстрада жанрын көрөөччүлэргэ тиэрдибитэ. «Орэра, полный вперед!» музыкальнай киинэҕэ уһуллубута.
Амбарцумян Виктор Амазаспович. Виктор Амазаспович Амбарцумян (, , Тифлис — Атырдьах ыйа 12, 1996, Бюракан, Армения) — ССРС уонна Армения астрофизига, астронома, ССРС-ка астрофизика теориятын хайысхатын төрүттээччитэ.
ССРС Билимнэрин Академиятын академига (1953, 1939 — член-корреспондент). Армения ССР Билимнэрин Академиятын академига (1943) уонна президена (1947—1993), Аан дойдутааҕы астрономнар холбоһуктарын президена (1961—1963).
Сулустар уонна сулус системаларын үөскээһиннэрин уонна эволюцияларын теориятынан биллэр. Амбарцумян үлэлээбит хайысхалара сулустар уонна сулус тумарыктарын физиката, сулус астрономията уонна сулус системаларын хамсааһыннара (динамиката), сулустар уонна галактикалар космогониялара, ону таһынан математикаҕа үлэлэрдээх. Бюраканнааҕы астрофизика обсерваториятын төрүттээччитэ. 
Икки төгүллээх Социалистическай үлэ геройа (1968, 1978). Армения национальнай геройа (1994, алтынньы 11). Сталин премиятын икки төгүллээх лауреата (1946, 1950). Армения ССР Ил премиятын лауреата (1988). Россиятааҕы Ил премиятын лауреата (1995). Жюль Жансен премиятын лауреата уо.д.а.
Армения президена С. Саргсян 2009 кини аатынан Аан дойдутааҕы премияны олохтообут. Премияны астрономия уонна астрофизика, ону тэҥэ ити билимнэргэ сыһыаннаах физика уонна математика хайысхаларга үлэлиир гражданствотыттан тутулуга суох учуонайдарга туттарыллар. Премияны 2010 саҕалаан, икки сылга биирдэ туттарыллар. Премия харчыта — 500 тыһыынча $.
Сабантуй. Сабантуй диэн башкиирдарга, татардарга былыргыттан бэлиэтэнэр сайыҥҥы бырааһынньык. Урут тыа дьоно бырааһынньыктыыр буоллахтарына билигин ил уонна улахан куораттарга бэлиэтэрнэр бырааһынньык буолбута. Бырааһынньык күнэ уларыйыан сөп, ол курдук 2012 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр бэлиэтэммитэ
Ааттара.
Татар тылынан саҥарааччылар "Сабантуй" диэн ааттыыллар, элбэх ахсааҥҥа "Сабантуйлар" .
Атын Волга өрүс үрдүгэр олорор түүр норуоттар бырааһынньыгы бэлиэтииллэр. Башкиир тылынан Һабануй , онтон чувааштар Акатуй диэн ааттыыллар.
Бырааһынньык аата "сир хорутуутун" кһнэ диэн тылбаастаныан сөп. 
Устуоруйата.
Сабантуй ислам иннинээҕи устуйруйаҕа баара, ыһыы иннинэ бэлиэтэнэрэ. Сабантуй баарын Ибн Фадлан 921 сыллаахха суруйбута. Ол бириэмэҕэ ылланар ырыалар итэҕэйиигэ сыһыаннаах этилэр.
Кэлин ислам татаардар, башкиирдар, ол курдук чуваштарга христианство тарҕаныытын кэнниттэн итэҕэл бырааһынньыга буолан бүппүтэ. Ороуйоннарынан сыл аайы уларыта-уларыта буолар этэ.
20 үйэ саҕаланыытыгар Сабантуйу татаардар бырааһынньыктара диэн ылыллыбыта. Сэбиэскэй Сойуус бириэмэтигэр бырааһынньыгы өйүүллэрэ, тоҕо диэн тыа киһитин өйө көтөҕөллөрө. Ол гынан баран бырааһынньыгы кыратын ыһыы кэнниттэн буолар курдук саҕырыппыттара
Сабантуйу киhи аймах тыл баайын-дуолун аан дойдутааҕы тиhигигэр киллэрии былаана баарын 2007 сыллаахха биллэриллибитэ.
Үгэстэр.
Сабантуй ордук биллэр элеменнарынан күрэс"köräş" (татаардар тустуулара), ат сүүрдүүтэ, остуолбаҕа өрө тахсыы, уонна да атын буолаллар. . Ити барыта майдаҥҥа, ол эбэтэр тыа кытыытыгар оҥоһуллубут площадкаҕа буолар.
Ону тэҥэ атын күрэхтэһиилэр, Сөрән; sœˈræn - диэн буолар - онно ас астыыга, араас иистэр уонна атын дьоҕур күрэһэ баар буоалр. 
Кэлин бириэмэҕэ Сабантуйу Татарстан традиционнай ырыа уонна үҥкүү, ону тэҥэ гармонь оонньуутун күрэһин кытта ыытыллар буолан эрэ.
Орхан Памук. Фери́т Орха́н Паму́к (; от ыйын 7 күнэ, 1952, Стамбул, Турция) — туурак билиҥҥи кэмнээх суруйааччыта, дойду иһинэн, ону таһынан аан дойду таһымынан литературнай бириэмийэлэр лауреттара. 2006 сыллаахха литератураҕа Нобелевскай бириэмийэ лауреата буолбута. Орхан Памук айымньылара биэс уонтан тахса араас омук тылыгар тылбаастаммыта. 
Олоҕун кэпсээнэ.
Орхан Памук 1952 сыллаахха от ыйын 7 күнүгэр Стамбулга төрөөбүтэ. Стамбул куоракка баар Robert College диэн эмиэрикэ коледжыгар үөрэммитэ. Бүтэрбитин кэннэ төрөппүттэрин санааларынан техническэй университекка үөрэммитэ. Үс сыл үөрэнэн баран суруйааччы буолар баҕаттан үөрэҕин бырахпыта. 
1977 сыллаахха Стамбул университетын журналистика институтун бүтэрбитэ. 1985-1988 сылларга АХШ-ка Колумбийскай университекка үлэлээбитэ. 1982-2001 сылларга кэргэннэнэ сылдьыбыта, биир кыыстаах. 
Билигин Орхан Памук Гоаҕа Киран Десаи диэн индия суруйааччы дьахтарыныын бииргэ олорор.
Орхан Кемаль. Мехме́т Раши́т Огютчю́ (тур. Mehmet Raşit Öğütçü), Орха́н Кема́ль диэн аатынан суруйар (тур. Orhan Kemal; 15.9.1914, Джейхан, Османскай империя — 2.6.1970, София, Болгария Народнай Республиката ) — туурак суруйааччыта.
Мухтар Кент. Мухтар Кент (англ. Muhtar Kent; 1952) — туурак төрүттээх америка урбаанньыта. The Coca-Cola Company президенэ уонна генеральнай директора. Бу дуоһунаска 2008 сыллаахха анаммыта. 
Олоҕо.
Кент Мухтар 1952 сыллаахха Нью-Йорка төрөөбүтэ. Аҕата Недждет Кент АХШ-ка Турция генеральнай консулунан улэлээбитэ. Иккис Аҕа дойду сэриитин кэмигэр дьэбириэйдэри өлөр өлүүттэн быыһаан "туурак Шиндлерэ" диэн ааттаммыта. Кент Мухтар 1971 сыллаахха Турцияҕа Тарсуса орто оскуолатын бүтэрэн баран Великобританияҕа Халл Университетыгар үөрэнэ барар. Экономика факультетын үөрэнэн бүтэрэр. Лондон куораттааҕы университетыгар үөрэнэн магистр дипломун ылан баран ойдутугар байыаннай эбээһинэнһин толоро барар. Сулууспалаан баран АХШ-ка төннөн кэлэн олохсуйар. 
Үлэтэ-хамнаһа.
Мухтар Кент Кока-кола хампаанньаҕа хаһыака биллэриини көрөн үлэҕэ киирэр. Кока-коланы массыынанан сылдьар атыылыыр. Бу сылдьан атыы-эргиэн кистэлэҥнэрин билэр-көрөр, үөрэтэр. 
1985 сыллаахха Кока-кола хампаанньа Турцияҕа, Орто Азияҕа баар салааларыгар генеральнай директорынан ананар. 1988 сыллаахха Coca-Cola International вице-президенинэн ананар. 
1995 сыллаахха Мухтар Кент Coca-Cola Europe хампаанньа салайааччы директорынан ананар.
20 сыл үлэлээн баран дойдутугар Турцияга баран «Anadolu» Efes утаҕы оҥорор хампаанньаны салайар. 
2005 сыл ыам ыйыгар Кока-кола хампаанньаҕа төннөн кэлэн Хотугу Азия, Евразия уонна Ближнэй Востокка эппиэттээх директорынан ананар. 
2008 сыл от ыйын 1 күнүттэн The Coca-Cola Company генеральнай директорын быһыытынан үлэлиир.
Эрдоган Реджеп Тайип. Редже́п Тайи́п Эрдога́н ( ; р. , Стамбул)) — туурак политическай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ. Туурсуйа Бэрэсидьиэнэ.
Олоҕо.
Стамбуулга кытылы харабыллааччы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Биир саастааҕар Ризе диэн сиргэ көспүттэр, уол 13-тээҕэр Стамбуулга төннүбүттэр. Уулуссаҕа лимонад уонна буулка атыылыр эбит. 1973 сыллаахха имам-хатыб идэтигэр үөрэтэр лиссиэйи бүтэрбит.
1981 сыллаахха Мармара университетын экэниэмикэ уонна урбаан билимин факультетын бүтэрбит.
Былааска талаһыы.
1994 сыллаахха Стамбул куорат мэринэн талыллыбыта. 2001 сыллаахха от ыйыгар Сайдыы уонна сиэрдээх буолуу баартыйаны тэрийбитэ. 2002 сылга буолбут парламент быыбарыгар бу баартыйа кыайбыта. Эрдоган Туурсуйа бырабыыталыстыбатын салайбыта. 
2014 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр буолан ааспыт Туурсуйа бэрэсидьиэн быыбарыгар кыттан кыайбыта. Атырдьах ыйын 28 күнүгэр бэрэсидьиэн дуоһунаһын сүкпүтэ.
Turkish Airlines. Turkish Airlines (), Түүркүйэ ил авиахампанньата. 2012 сыллаахха 39.0 мөл пассажирдары таспыта. Түүркүйэ араас муннуктарыттан аан дойдуну кытта ситимниир. Еуропа, Азия, Африка, уонна Америкаларга 220 дойду таһыгар уонна 42 дойду иһигэр көтөр, ол аата атын авиакомпаниялартан ордук элбэх сиргэ рейстары оҥорор. Киин хаабынан Стамбул саҥа аэрпорда буолар, ону тэҥэ Эсенбога(ESB) уонна Анкара(ADB), Измир аэрпуорттарын эмиэ туттар.
2008 муус устар 1 күнүттэн авиакомпания Star Alliance альянс чилиэнэ буолбута.
Лейла Эрбиль. Лейла Эрбиль (тур. Leylâ Erbil; тохсунньу 12 күнэ, 1931, Стамбул — от ыйын 19 күнэ, 2013, Стамбул) — Турция билиҥҥи кэмнээх биир биллэр суруйааччыта. Дойду дьахтар суруйааччылартан аан бастакынан литератураҕа Нобелевскай бириэмийэни аныырга аан дойдутааҕы ПЕН-кулууп түһэрбитэ. Эрбиль туурак худуоһунньуктарын уонна суруйааччыларын холбоһугун тэрийсибитэ.
Олоҕун кэпсээнэ.
Лейла Стамбулга олорор үс оҕолоох Эмине Хурие Ханым (Emine Huriye Hanim) уонна Хасан Тахсин (Hasan Tahsin) дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Кадыкей диэн ааттаах кыргыттар оскуолаларыгар үөрэммитэ. Стамбул университетыгар английскай тыл уонна литература факультетыгар үөрэммитэ. Иккитэ кэргэн тахса сылдьыбыта, биир кыыстаах.
Ёктем Ниязи. Ниязи Ёктем (; 1944, Элязыг, Турция) — туурак суруйааччыта уонна учуонайа.
1964 сыллаахха Галатасарай лицейин бүтэрбитэ, 1971 сыллаахха Стамбул университетын юридическай факультетын бүтэрбитэ. 1972 сыллаахха философия уонна быраап социологиятын билимин хандьыдаата буолбута. 1977 сыллаахха доктор истиэпэнин көмүскээбитэ. 1981 сыллаахха - доцент истиэпэнин, 1988 сыллаахха - бырапыассар истиэпэнин.
Мустафа Балел.  
Мустафа Балел (тур. Mustafa Balel; балаҕан ыйын 1 күнэ, 1945, Сивас) — туурак суруйааччыта, драматург, тылбаасчыт. 
Олоҕун кэпсээнэ.
1968 сыллаахха Анкараҕа Учууталлар институттарын французскай филология салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Францияҕа Пуатье университетыгар стажировкаламмыта. 
1968 сылтан Сивас, Ардаган, Стамбул куораттар үөрэхтэрин тэрилтэлэригэр француз тылын үөрэппитэ. Турцияҕа тахсар энциклопедияларга редколлегияҕа үлэлээбитэ. 1975-1976 сылларга Öykü диэн ааттаах сэһэн сурунаалын бэйэтэ тэрийэн таһаарбыта. Барыта аҕыс нүөмэр бэчээккэ тахсыбыта. 
Мустафа Балел туурак тылыгар Мишель Турнье, Ян Кеффелек, Паскаль Брюкнер, Хорхе Семпрун айымньыларын тылбаастаабыта. Нуучча тылыттан Максим Горькай, С.Т. Аксаков, Василий Аксенов айымньыларын тылбаастаабыта.
Чэлик Өйкүү. Чэлик Өйкүү () — туурак киинэ артыыската.
От ыйын 13 күнүгэр 1987 сыллаахха Стамбулга төрөөбүтэ. Аан бастаан экрааҥҥа 2006 сыллаахха тахсыбыта, «Селена» сериалга Эда оруолун оонньообута. «Великолепный век» сериалга Хюррем Султан оруолугар кастины ааспатаҕа. 2014 сыллаахха эргиэмсик Ахмет Мурат Чакаҥҥа кэргэн тахсыбыта, 2015 сыллаахха арахсыбыта.
Гүнсүр Мехмет. Мехмет Гүнсүр () — туурак киинэтин артыыһа.
Ыам ыйын 8 күнүгэр 1975 сыллаахха Стамбулга төрөөбүтэ. Италияҕа оскуоланы бүтэрэн баран Стамбулга үрдүк үөрэҕи ылбыта.
Аан бастаан 14 саастааҕар «Мимоза расцвела весной» диэн киинэҕэ уһуллубута. 2006 сыллаахха Катерина Монджио диэн режиссер дьахтары кэргэн ылбыта. Икки уол, биир кыыс оҕолоохтор.
Хаккы Бурак. Бурак Хаккы () — туурак киинэтин артыыһа.
Олоҕо.
1972 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр Мугла куоракка төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Стамбул университетыгар экономика факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин салгыы Швейцарияҕа Монтре университетыгар барбыта. Университет баскетбольнай хамаандатыгар оонньообута.
2001 сыллаахха Сема диэн дьахтардыын ыал буолбута, биир уол оҕолоохтор.
Гагра. Гагра (Абхааз тылынан уонна нууччалыы ; ) диэн Абхазияҕа баар куорат. Уопсай устата 5 км, Хара Муора кытыытагар уонна Хапхаас хайаларын анныгар сытар. Уруккуттан курорт быһыытынан биллэр. 
Гагра оройуонун киинэ. Абхазия арҕаа өттүгэр сытар, Россия Краснодарскай кыраайын кытта кыраныыссалаах, ол кыраныысса Псоу өрүһүнэн барар. 
Устуоруйата.
Гагра бастаан гириэк колониятын быһыытынан олохтоммута. Колхида хороллук бириэмэтигэр Триглиф диэн ааттах этэ.
Рим Империятын бириэмэтигэр аата Нитика диэн биллэр буолбута. Олус табыгастаах миэстэлээх буолан араас-араас норуоттар саба түһэллэрэ.Византия империятын бириэмэтигэр Колхида сирин барытын былаас ылбыттара, Венецияттан уонна Генуяттан кэлбит атыыһыттар манна атыыны сайдыбыттара. Гагра диэн аатын бастаан 1308 сыллаахха ылбыта. 
Арассыыйа Империя бириэмэтигэр.
XVI үйэҕэ Грузия чааһа этэ. Осмаан империята саба түспүтэ. Куорат урусхалламмытын кэннэ дьон куоппута. 1878 сыллаахха Арассыыйа Осмаан империятын хоппутун кэннэ куораты саҥаттан туппута. 
Сэбиэскэй Сойуус бириэмэтигэр.
1919 сыллаахха Ленин Гаграҕа "үлэһиттэр курортарын олохтообута". Онденбург туппут курортарын национализациялаабыта. Ол кэнниттэн Гагра уоппускаҕа барар дьоҥҥо олус киэҥник биллэр буолбута. Аан дойду Иккис сэриитин кэнниттэн сэриигэ эчийбит саллааттары доруобуйаларын чөлүгэр түһэрэ аҕалаллара. Сэрии кэнниттэн элбэх ил санаторийдар тутуллубуттара. Курорт түргэнник улаатан "Сэбиэскэй Ривьера" диэн ааттанар буолбута.
Сэбиэскэй Сойуус кэннинээҕи Абхазия.
1992 сыллаахха грузин уонна абхаас норуоттар бэйэ бэйэлэрин утары сэрии тэрийбиттэрэ. 1993 сылллаахха сэрии бүппүтэ, уончанан тыыһынча грузиннар дьиэлэрин хаалларан Грузияҕа көспүттэрэ. Гагра уонна Абхазия киин курата Сухуми сэрии түмүгэр олус күүскэ урусхаламмыттара.
Дуйгу Асена. Дуйгу Асена (, 1946 сыл, муус устар 19 күнэ, Стамбул — 2006 сыл от ыйын 30 күнэ, Стамбул) — турок журналистката, суруйааччыта, дьахтар быраабын көмүскээччи общественнай диэйэтэл.
Дуйгу Асена 1946 сыллаахха Турция Стамбул куоратыгар төрөөбүтэ. Кини эһэтэ Ататюрк личнай сэкирэтээрэ этэ. 
Кадыкейга кыргыттарга аналлаах чааһынай колледжы бүтэрбитэ, онтон Стамбул университетыгар учуутал идэтин ылбыта. Онтон