mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Степанов Юрий Павлович. Степанов Юрий Степанович (1949с.) – Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын, социальнай сулууспа туйгуна. Талааннаах хирург, Республиканскай Реабилитационнай киин директора. 
Олоҕун олуктара.
Степанов Юрий Степанович 1949 с. от ыйын 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр «Атаҕа Суох» диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата – Степанов Павел Николаевич, ийэтэ- Пелагея Гаврильевна. Юрий Степанович бииргэ төрөөбүттэрэ 12 этилэр. Тымныйан, аччыктаан суорума суолламмытара 8 оҕо. Бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Еля эмп тэрилтэтигэр үлэлиир. Галя үрдүк үөрэхтээх дефектолог-учуутал Дьокуускай куоракка олорор. Олег Сунтаар улууһун депутата, САПИ Сунтардааҕы филиалын генеральнай директора. 
Үөрэҕэ.
10 кылааһы Кириэстээх оскуолатын бүтэрэн баран «Кириэстээх» совхозка рабочайынан үлэлээбитэ. Онтон 1968 с. Иркутскайдааҕы медицинскэй институтсанитарно-гинекологическэй факультетыгар туттарсан үөрэнэ киирбитэ. Үһүс курска хирург буолар баҕаттан (Иркутскайга лечебнэй факультекка көһөрбөтөхтөрүн иһин) Саха государственнай университетын медицинскэй факультетыгар көспүтэ. Оччотооҕу Республиканскай онкологическай диспансер кылаабынай бырааһа Местников Иван Иванович кыхтаахтык үөрэммит, үлэҕэ дьулуурдаах эдэр киһини хирурунан үлэҕэ ылбыта. Кини киһи ис органнарыгар уустук операциялары ситиһиилээхтик оҥорон дьон-сэргэ билиниитин ылбыта. Хирург-онколог уус тук идэтин баһылаабыта. Ити кэмҥэ Юрий Павлович туһунан «көмүс тарбахтаах», «чэпчэки илиилээх», диэн үтүө сурах тарҕаммыта.
1984-1986 сс. Москва куоракка клиническэй ординатураҕа үөрэммитэ. Онтон кэлээт, Республиканскай онкологическэй диспансер кылаабынай бырааһын эмтиир чааһыгар солбуйааччыннан анаммыта. 1989 сыллаахтан 1992 сылга диэри Доруобуйа харыстабылын министерствотын штаты таһынан кылаабыный хирурунан үлэлээбитэ. Президент М.Николаев Кииҥҥэ мөлүйүөн доллары анаабытыгар «Отто Бокк» фирматын кытта иккис контракт оҥостон дьахталларга уонна оҕолорго протез оҥорор аппараттары аҕалан туруорбуттара. 1995 с. сэтинньи ыйга үс мэндиэмэннээх, 25 куойкалаах Реабилитационнай киин буолар. 1992-2011 с. инбэлииттэр уонна ветераннар Республиканскай реабилитационнай киинин директорынан үлэлээбитэ. 
Сигэлэр.
П. Ильяхов – Хамса «Степанов Ю.П – талааннаах хирург, сатабыллаах салайааччы», Дьокуускай: Бичик, 2001 - 144 с.
Гипоталамус. Гипотала́мус (лат. "hypothalamus", греч. "ὑπό" — «аннынааҕы» уонна "θάλαμος" — «хос, камера, таламус») — мэйии ортотугар баар кыра уобалас, элбэх килиэккэлэр бөлөхтөрүттэн турар (отуттан тахса), мэйии гормоннары оҥорон таһаарыытын, организм гомеостаһын хонтуруоллуур. Гипоталамус ньиэрбэлэринэн киин ньиэрбэ тиһигин салааларын барыларын кытта ситимнээх, ол иһигэр мэйии хатырыгын, гиппокампы, миндалинаны, мэйиичээни, мэйии сүнньүн уонна сис мэйиитин кытта. Гипофиһы кытта гипоталамус гипоталамус-гипофиз тиһигэ диэҥҥэ киирсэр, онно гипоталамус гипофиз гормоннары оҥоруутун салайар уонна ньиэрбэ уонна эндокрин тиһиктэр ыккардыларыгар сүрүн холбооччу быһыытынан буолар. Кини гормоннары уонна нейропептидтары оҥорон таһаарар уонна аччыктыыр, утатар баҕаны, терморегуляцияны, таҕылы, утуйууну уонна уһуктууну (циркада тэтимин) салайар. Кэлиҥҥи чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн гипоталамус мэйии үрдүкү үлэтин эмиэ салайар, холобур, долоҕойу уонна уйулҕа туругун, онон киһи быһыыта-майгыта ситиитигэр-хотуутугар кыттар.
Таламус. Таламус (, латинское произношение: "талямус"; от — «бугор») — область головного мозга, отвечающая за перераспределение информации от органов чувств, за исключением обоняния, к коре головного мозга. Эта информация (импульсы) поступает в ядра таламуса. Сами ядра состоят из серого вещества, которое образовано нейронами. Каждое ядро представляет собой скопление нейронов. Ядра разделяет белое вещество.
Харас. Харас () — сэппэрээк.
Уга намыһах, 15-30 см. Сэбирдэҕэ кыһын түһэр. Соҕох курдук суон, көнө силистээх; умнаһа эмиэ көнө силистээх; күрүҥ, биир күрүс сонос. Салаалара кырыылаахтар, күөх өҥнөөхтөр. Сэбирдэхтэрэ икки ойоҕосторунан итиэннэ аллара өттүлэринэн ооҕуй ситимин курдук тымырдаахтар.
Сибэккилэрэ кыралар, лыхаспыт кыра умнастаахтар, аллара сэбирдэхтэр хоннохторугар биирдиилээн онон-манан үүнэллэр.
Харас аһа - төп-төгүрүк, горох саҕа, хара, халлаан күөҕэ толонноох отон. Харас отонун сугуну кытта булкуйуохха сөп, ол эрээри сугун иһэ от күөхтүҥү өҥнөөх уонна сүмэөинэ күөх. Сугун отоно харастааҕар бөдөҥ, 7 мм кэриҥэ туоралаах, ньолбуһах, соттоххо барбат халлаан күөҕэ толонноох.
Харас бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр, отоно от, атырдьах ыйдарыгар буһар.
Отоно дьырылас, минньигэс амтаннаах, сүмэһинин өҥө харатыҥы кыһыл.
Бэс, харыйа, ону тэҥэ тиит мастаах ойуурга сииктээх сиргэ уонна сэппэрээктэр быыстарыгар үүнэр.
Саха Сиригэр харас соҕуруулуу-арҕаа оройуоннарга - Ленскэйгэ, Өлүөхүмэҕэ, Алдаҥҥа - уонна Якутскай оройуоҥҥа уо. д. а. баар.
Эмкэ туһаныы.
Харас отонун, буспутун кэннэ илиилэринэн хомуйаллар. Оттуллубут оһоххо (60-тан ордуга суох итиигэ), күлгэ булкуйбакка, куурдуохха наада. Үчүгэйдик куурбут отон киһи илиитин марайдаабат.
Хараһы, ыраас мөһөөччүккэ кутан, кураанах сиргэ туталлар.
Научнай медицинаҕа да, норуокка да харас, хойуннарар свойстволааҕын быһыытынан, ис ыарыытыттан эмтиир средство быһыытынан туттуллар (ордук оҕо иһэ ыарыйдаҕына).
Ас промышленноһыгар харас отоно барыанньа оҥорорго, лүкүөр, кыһыл арыгы өҥүн тупсарарга туттуллар.
Туттуллубут матырыйаал.
1. А. В. Сергеев, М. И. Прокопьева - "Саха сирин эмкэ уонна аска туттуллар туһалаах үүнээйилэрин хомуйуу туһунан"
Габриэль Крамер. Габриэ́ль Кра́мер (, от ыйын 31 1704, Женева, Швейцария—тохсунньу 4 1752, Баньоль-сюр-Сез, Франция) — Швейцария математига, Иоганн Бернулли үөрэнээччитэ уонна доҕоро, "линейнай алгебра" төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара.
Крамер боронсуус тыллаах быраас дьиэ кэргэнигэр Швейцарияҕа 1707 сыллаахха төрөөбүтэ. Оҕо эрдэҕиттэн математикаҕа дьоҕурдааҕын көрдөрбүтэ. 18 сааһыгар диссэртэссийэ көмүскээбитэ. 20 сааһыгар Женева университетыгар философия хаапыдыратыгар преподаватель дуоһунаһыгар сайабылыанньа биэрбит. 3 хандьыдаат үһүөн үчүгэй таһымнаахтарын көрдөрөннөр, магистрат туспа математика хаапыдыратын тэрийэн үһүөннэрин үлэҕэ ылбыта, уонна бэйэлэрин харчыларыгар уочаратынан айанныыр быраап биэрбитэ.
1727: Крамер бу быраабын туһанан 2 сыл Европаны кэрийбитэ, таарыйа оччотооҕу кэм уһулуччулаах математиктарар үөрэммитэ — Иоганн Бернуллига уонна Эйлерга Базельга, Галлейга уонна де Муаврга Лондоҥҥа, Мопертюига уонна Клероҕа Парижка уонна да атыттарга. Төннөн баран кинилэри кытта суруйсар буолбута.
Метод гаусса. Ме́тод Га́усса — линейнэй алгебраическэй тэҥнэбил систематын суоттуур ньыма. Немецкай математик Карл Фридрих Гаусс () аатынан ааттаммыта.
Джеймс сильвестр. Джеймс Джо́зеф Сильве́стр (, Балаҕан ыйын 3, 1814 – Кулун тутар 15, 1897) — биллиилээх Англия математига. Теория матриц (), теория чисел, уонна комбинаториканы оҥорбутунан биллэр.
Вигго Брун. Вигго Брун (эбэтэр Виго Брун (Алтынньы 13, 1885) диэн норвежскай математик. Норвежскай наука академиятын чилиэнэ. Бочуоттаах Гамбург университетын доктора. Улахан аҥаар үлэтэ ахсаан теориятыгар, комбинаторикаҕа өттүлэригэр буолар.
Олоҕун олуктара.
Вигго уон оҕоттон саамай балыс этэ. Осло университетын бүтэрбитэ, ол кэнниттэн Гёттингенскай университетка үөрэппитэ (1910-1923). 1923 сыллаахха Норвегияҕа төттөрү төҥнүбүт уонна Тронхейм куоракка Норвежскай технологическай институт профессора буолбута.
Ол кэнниттэн 1946 сыллаахха Осло университетын математика профессора буолбута. Кини үөрэннээччилэриттэн - Атле Сельберг кини ахсаан теоритыгар чинчийиилэрин салҕаабыт. 70 сааһыгар Брун үлэтиттэн тохтообут.
Науканан дьарыга.
1915 сыллаахха "решето Бруна" көрдөрбүтэ ("решето Эратосфена" салҕыыта) боростуой чыыһыланы чинчийэргэ. . Ити методы тутуһан Гольдбах Гипотезатын дакаастыбылыгар чугаһаабыта. Кини дакаастабыта:
Брун элбэх кээмэйдээх непрерывные дроби чинчийбит. Улахан аҥаар кинигэтэ барыта математика остуоруйатын туһунан суруллубуттара. Комбинаторикаҕа "число размещений" быһаарытын холбообут.
Николай Васильевич Склифосовский. Никола́й Васи́льевич Склифосо́вский (кулун тутар25 күнэ[ыам ыйын алта күнэ] 1836 — сэтинньи 30 күнэ [ахсынньы 13 кунэ] 1904) — үтүөлээх нуучча профессора,Елена Павловна клиническэй институтун директора, байыаннай-полевой уонна ис тиибиин коҥднөйүн хирургиятын ааптара.
= Олоҕо =
Николай Склифосовский – биллиилээх учуонай. 1936 сыллаахха Дзержинскэй диэн нэһилиэккэ төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт уон икки этилэр.Ийэлээх,А5ата эрдэ ыалдьан өлбүттэрэ.1854 сыллаахха Николай Одесскай иккис гимназиятын үрүҥ көмүс мэдээлинэн бүтэрбитэ.1859 сыллаахха МГУ медицинскэй факультетын бүтэрбитэ.1863 сыллаахха докторскай диссертациятын көмүскээбитэ.Үс сыл кэнниттэн Николай Склифосовскайы опыт атастаhыннара Европаҕа командировкаҕа ыыппыттара.Икки сыл кини Англия,Германия,Франция медицинэтин үөрэппитэ.Араас саҥа арыллыбыт наркоһу,антисептиканы кытта билсибитэ.Ол билиитин нуучча сиригэр илдьэ кэлэн хирургияны сайыннарбыта.1880 сыллаахха МГУ хирургическай салаатын сэбиэдиссэйэ буолбута.Дуоһунаһыгар 14 сыл тухары үлэлээбитэ.Нуучча медицинэтин новатора.Бастакынан со5уо,куртах, тыл раагын суох гынааһынын уо.д.а эпэрээссийэлэри оҥорбута.Кэнники ыалдьан үлэлээн бүппүтэ .Саад үүннэриитинэн дьарыктаммыта.Улаханнык ыалдьан 1904 сыллаахха бу күн сириттэн барбыта..
= Дьиэ кэргэнэ =
= Үлэлэрэ =
70 медицинскэй научнай үлэ ааптара.
= Өйдөбүнньук =
= Тyhaныллыбыт литературата =
https://ru.wikipedia.org/wiki/Склифосовский,_Николай_Васильевич
= Ссылки =
Куб. Куб (был.-гириэк. κύβος) (ардыгар Халыып:D-ll эбэтэр соптоох гексаэдр) — бары кырыыта тэн көнө муннуктаах параллелепипед. Параллелепипед уонна призма чааһынай көстүгэ.
Куб кырыыта (грань куба) — туорт муннук еруттэринэн кэмчитиммит плоскость анара.
Куб еттугэ (ребро куба) — куб икки еттуктэринэн оноьуллубут кэрчик.
Куб вершината (вершина куба) — куб кииниттэн ыраах сытар чоп (точка), куб ус еттуктэрин быьа охсуспут сиригэр сытар.
Куб диагональа (диагоаль куба) — утары сытар куб оройдорун холбуур уонна куб киининэн ааьар кэрчик.
Орхус. Орхус (, урут "Århus" [1948–2011]) — Данияга иккис самаайан улахан куоратынан ааттанар. Ютландия (, ) полуостров илинни биэоэгэр Орхус-Бугт (, эбэтэр ) хомотугар турар.
Нэһилиэнньэ — 310 956 жителей (2011).
Орхус диэн Орхус университета салалтата.
Орхус университета. Орхус университета () — Орхуска (Дания) биир бөдөҥ университета. 1928 сыллаахха олохтоммут.
Орхус университета аан дойду үрдүнэн 100 бастыҥ университеттарга киирсэр.
Кембридж университета. Кембридж университета (, ) — Великобритания университета, аан дойдуга саамой бөдөҥ уонна кырдьаҕас университеттартан биирдэстэрэ (Оксфордскай университет кэнниттэн иккис).
Сочетание.  
Комбинаторикаҕа n k-ҕа сочетанията. k элеменнаах набор буолар, сити множествоттан талыллыбыт n араас элеменнаах буолар.
Туругунан уратылаах набордар, составынан буолбакка, бэйэ-бэйэлэриттэн уратыта суох буолаллар. Бу манан сочетание размещениеттан уратылаах.
Холобур, набор (k = 3 подмножествоттан , 3 элеменнаах сочетаниялар) {2, 1, 3} уонна {3, 2, 1} 6-элеменнаах множествоттан {1, 2, 3, 4, 5, 6}(n=6) тэн буолаллар (сити бириэмэҕэ размещениелар араас буолуохтаах этилэр) уонна биир же элеменнарынан толорулар{1,2,3}.
Уопсайынан n араас элеменнаах уонна k-элеменнаах множествоттан хас араас способынан көрдөрөр чыыhыла, Паскаль треугольнигыгар k-тай диагоналльаах уонна n строкалаах көрсүүтүгэр турар буолар.
Сочетание ахсаана.
n k-та сочетаниятын ахсаана биноминальнай коэффициенна тэн буолар.
Фиксируйдаммыт n производящай функцията маннык последовательнай чыыhылардаахха , … маннык буолар:
Сочетания ахсаанын двумернай производнай функцията маннык буолар:
Хатылааhыннаах сочетания.
Хатылааhыннаах сочетания хатылааhыннаах элеменнардаах набор буолар. множества неубывающай монотоннай функция бу множествоҕа баар ахсаана, n k-ҕа баар хатылыылаах сочетания ахсааныгар тэн буолар.
n k-та хатылааhыннаах сочетаниятын ахсаана биноминальнай коэффициенна тэн буолар.
Холобура n араас обьектар баар буоллуннар. Уонна бутуллубэт (эбэтэр элбэх k-ҕа дылы) араас обьект ахсаана. Бу ассортиментан k обьектары талыахха; талыыга биир обьектар баар буолуохтарын сөп, талыы туруга тугу да быhаарбат. J арааhыттан талыллыбыт обьектары -нан бэлиэтиэххэ, , Ол иhин . Бу уравнение гынааhынын ахсаана «шар уонна перегородка» көмөтүнэн чэпчэкитик гыныллар: хас баар гынааhын k уонна n-1 эрээтигэр сөп түбэhэр перегородкаҕа, j уонна (j-1) перегородкаларын ыккардыларыгар шар баар буоллун.
Фиксируйдаммыт n производящай функцията маннык последовательнай хатыланар чыыhылардаахха n-тан k-ҕа дылы маннык буолар:
Хатыланар сочетания ахсаанын двумернай производнай функцията маннык буолар:
Осипов Евграф Алексеевич. Евграф Алексеевич Осипов (21 ахсынньы - 1841- 4 муус устар 1094) — нуучча бырааһа , медиссиинэҕэ улахан халыып укпуттарыттан биирдэстэрэ буолар.
Киһи олоҕун кэпсээнэ.
Аҕата, Алексей Матвеевич Осипов Бульгуумҥа суут үлэһитинэн үлэлээбитэ.
Евграф Алексеевич,уфимскай гимнаазияны бүтэрэн,тыл факультетыгар Казань университетыгар киирбитэ,кэлин медиссиинскэйгэ көспүтэ.Кинини факультетка Францевич Лесгафт үөрэппитэ,уонна кинилиин бииргэ Иван Иванович Моллесон - бастакы санитаар быраас үөрэммитэ.Кэлин иккиэн бииргэ үлэлээбиттэрэ.Кэлин Самараҕа төннөн баран бырааһынан Самарской уездка үлэлии киирэр. Онно кини аҕата олорор. Евграф Чердалинскай балыыһаҕа анаммыт буолар. Кэлин кини маннык диир:
1865 сыллаахха Евграф үөрэҕин бүтэрэр уонна Казань психиатрическай килииньикэтигэр үлэлии киирэр. Бэйэтин үчүгэйдик көрдөрөн Европаҕа стажировкаҕа ыытаары гыналлар. Ону кини аккаастанар, бэйэтигэр сэллик ыарыытын булбут. 1895 сыллаахха отставка5а тахсар.Сири-дойдуну кэрийэр, ол истэригэр Стравапольга сылдьан ааһар. Күһүн 1902 сыллаахха тыҥа ыарыытынан ыалдьан сүрэҕэ эмиэ мөлтүүр. Муус устар 4 күнүгэр 1904 сыллаахха өлөр.
Дьиэ кэргэнэ.
Ойоҕо Мария Николаевна , биллиилээх адвокат кыыһа.
Мария Николаевна киэҥ өйдөөх дьахтар , олус үчүгэйдик омук тылларын билэрэ. Үксүн Мария дьиэ үлэтин оҥороро, ол гынан баран истерическай ипохондриятыттан сылтаан дьиэ кэргэнигэр улахан болҕомто уурбатаҕа.
Кинилэр түөрт оҕолоохторо: уол уонна үс кыыс оҕо. Уоллара Николайбиллилээх психиатр идэтин баһылаабыт, улахан кыыстара Варвара- уруһуйдьут,онтон Анна актриса идэтин баһылаабыт.
Сүрүн үлэтэ.
Санитарнай ыстатыйааны олохтооһуннарыттан биирдэстэрэ. 1875 сыллаахха “Программа санитарного исследования Московской губернии” олохтообута. П.И Куркинныын уонна И.В. Поповтуун общественнай медиссиинэ үлэтин «Русская земская медицина» диэнинэн киллэрбиттэр. 1890 сыллардаахха сэттэ томнаах сборниктара тахсыбыт.
Библиография.
• Осипов Е.А "Об общественных банях, купальных и прачечных"(1868)
• Осипов Е. А ., Попов И.В., Куркин П.И. Русская земская медицина.-М.:Т-во "Печати С.П Яковлева",-1899.-299 с.
• Очерк статистики народонаселения Московского уезда/ Осипов Евграф Алексеевич; Осипов Евграф Алексеевич,
Быһаарыылар.
Виктор Овчаренко , Дмитрий Брылев. Психоаналитические и филосовские искания Николая Осипова (12.10.2006) Проверено 14 июня 2011. Архивировано 11 августа 2012 года.
Туһаныллыбыт литература.
• Шидловский К. И. Евграф Алексеевич Осипов. Краткий биографический очерк .- Саратов, 1904.
• Мицкевич С.И. Записки врача-общественника. 1888-1918 гг. - М.-Л..,1941
Даан тыла. Даан тыла ("dansk", "dansk sprog") — Дания олохтоохторун тыла, скандинавия тылларыттан биирдэсэтэрэ. Данияга уонна хотугу Германияга тарҕаммыт. Бүттүүн 5,7 миллион киһи саҥарар.
Герофил. Герофи́л( биһиги үйэбититтэн 335-280 сыл ынараа өттүгэр олоро сылдьыбыт)- былыргы гириэк бырааһа. Анатомияҕа аан бастаан өлүктэри арыйан үөрэтиини киллэрбитэ. Ол эрэн Александрияҕа өлүгү арыйар олох бобуллар этэ. Герофил олоҕун улахан аҥарын Александрияҕа олорбута. Эрасистраты кытта тэҥҥэ Александрийскай медицинскэй оскуоланы төрүттээбиттэрэ. Бу икки быраастар ньиэрбинэй систиэмэ киинэ төбө мэйиитигэр сытар дии саныыллар этэ, уонна "билимтиэ" уонна "хамсатар" ньиэрбэлэри араартаабыттара.
Герофил () медицинэ араас киинигэр элбэх үлэни хаалларбыта, анатомияны, хирургияны, офтальмологияны, кардиологияны уонна акушерствоны холбуу. Кини үлэлэрэ суолтатын сүтэрбиттэрэ, ол эрэн ону Гален хайгыыр, сыаналыыр. 
Гиппократ суругар Герофил харах хаатын ойуулабытын, ис оҥоһуутун с, хаан сүүрээһинин, төбө мэйиитин оҥоһуутун уонна сүрэх сосууттарын үлэтин суруйбутун туһунан суруллубут.Синуснай стугу (torcular Herophili) ойуулаабыта, бу манна төбө затылогун уҥуоҕун синустара барыта киирсэр. Кини маннык курдук түөс сүүрээнин ойуулаабыта, ол эрэн бу суолтатын билбэт этэ, уонна ол саҕанааҕы кэмҥэ саамай үчүгэйдик дьахтар уонна эр киһи оҥоһуутун ойуулаабыта.
Герофил тымыр тэбиитин үлэтин сүрүнээн чинчийбитэ киэҥник биллэр. Кини аан маҥнайгыннан тымыр тэбиитин үлтин быһаарбыта. Бу үлэтин чинчийэ сылдьан, улахан таһымнаах медицинскэй түмүккэ кэлбитэ. Артерияҕа хаан үлэтин билбитэ, хас биирдии тымыр тэбиитигэр анал аат биэрбитэ. Итилэртэн биир аат "Сүүрэр тымыр тэбиитэ" диэн ааттабыта бу күҥҥэ дылы тиийбитэ.
Туһаныллыбыт литература.
https://ru.wikipedia.org/wiki/Герофил
Сальмонеллёз. Сальмонеллёз () диэн ыарахан сыстыганнаах ис ыарыытын аата. "Salmonella typhimurium" диэн бактерия үөскэтэр. "Salmonella typhimurium" киһи уонна кыыллар оһоҕосторугар үөскүүр.
Ыарыы биллиитэ.
Киһи температурата үрдүүр, туруга мөлтүүр, төбөтө ыалдьар, сүрэҕэ өлөхсүйэр, хотуолуур, иһэ ыалдьар, сыптарыныыр. Ыарыы ыарахан туругар көстөр: киһи этэ-хаана куурааһына (обезвоживание), быар уонна таал улаатааһына. 
Ыарыы сыстыыта.
Сальмонеллёһынан сүһүрбүт сүөһү, көтөр бородууксуйатыттан ыалдьахха сөп. Ону тэҥэ оргутуллубатах ууну истэххэ.
Ыарыыны эмтээһин.
Сальмонеллёһы антибактериальнай препарааттарынан уонна антибиотиктарынан эмтэниллэр. Антибиотиктары ыары чэпчэки түгэннэригэр туттуллуо суохтаах. Уонна сальмонеллёзнай бактериофагтары туттуохха сөп.
Диагностика.
Сальмонеллёз диагноһа лабораторияҕа бактерологическай уонна серокопическай чинчийиигэ биллэр.
Сальмонеллёзтан харыстанар ньымалар.
Сальмонеллёһынан ыалдьыбат туһугар ньымалар:
Остеопороз. Остеопороз.
Остеопороз диэн ыарыыга киьи уҥуоҕар кыра-кыра көҥдөй дьөлөҕөстөр үөскүүллэр ("поры"). Уҥуох көмуруө эбэтэр, "гуупка" курдук буолар. Оччоҕо кыратык да оҕуттахха, уҥуҕоун тостор. 
Алтынньы 20 кунэ- Остеопорозтан сэрэнии күнэ.
Сэрэтии.
Хомойуох иьин, дьон остеопороз диэн тугун, туох содуллааҕын үчүгэйдик өйдүү иликтэр, - диир Виктор Владимирович, - Аан дойдутааҕы доруобуйа харыстабылын тэрилтэтин (ВОЗ) дааннайынан, бу суостаах ыарыы сүрэх-тымыр, онкология, саахардаах диабет кэнниттэн төрдус миэстэҕэ турар. Эмчиттэр остеопороһу өссө куускэ тэнийиэ дииллэр.
Ол төрүөтэ- бу ыарыы киһини биллибэккэ эрэ кэрбиирэ, киһи туга да быһыта тутан ыалдьыбата. Быһата, киһи "ол уҥуохпар туох эрэ уларыйыы бара турара буолуо" диэн сэрэйбэт даганы. Ыарыы бэйэтин биллэрэрин саҕана эмтэнэр хойутуон да сөп. Остеопороз эмкэ ыараханнык бэринэр.
20-30 сааска дылы  киһи уҥуоҕа саамай муҥутуурдук сайдар, кытаатар, "оннун булар" кэмэ. 
Оҕо эрдэхтэн хамсана, эти-сиини, быччыҥы эрчийэ сылдьар, уҥуох сайдарыгар  наадалаах элэмиэннэри сөбүгэр ылар, аһыыр аска болҕомто уурар буолахха, остеопороз тумнар. Оннук гымматахха, киһи уҥуоҕуттан кальций, фосфор суураллан, уҥуоҕа кэбирээн барар. 
Арассыыйаҕа 50 сааьын ааспыт 14 мөлуйүөн киьи остеопорозтаан эрэйдэнэр. 20 мөлуйүөн киһи уҥуоҕар туох эрэ кэһиллиилээх. Ол- хас 5-с эр киьи уона 3-с дьахтар.
Саамай куттала остеопороз бэйэтэ буолбатах. Иэдээнэ- кини содолугар. Уҥуох тостуута.
Остеопороз бэлиэтэ.
Десинтометр диэн аныгы ультразвугунан чинчийэн уҥуох кытаанаҕын бэрэбиэркэлиир аппарат баар. Хомойуох иьин, биһиэхэ ол агыйах, улуустарга отой да суох. Онон эрэнгиэнинэн быһаарыахха сөп. Аны туран, эрэнгиэн уҥуох кэьиллиитэ 30% буолбутун кэннэ биирдэ көрөр. Остеопороһу  туох бэлиэнэн сирдэтиэххэ сөбуй: 1) Урукку көнө уҥуох быһыы-таһаа уларыйдаҕына. 2) Сис ыарыыта. Буут, сото, бэрбээкэй уҥуоҕа ыарыйдаҕына. 3) Киһи сылайар, ногуруусканы тулуйбат. 4) Баттах эрдэ маҥхайара, атагын иҥиирэ тардар, сурэгэ куускэ тэбэн кэлэр, пародонтозтуур, тыҥырага тостумтуо буоллаҕына. 5) Сиһин тоҥоҕоһо «грыжалаах». 
Бу бэлиэлэртэн биирэ эмэ баар буоллаҕына, киьи хайаан даҕаны бырааска тиийиэн наада.
Уҥуох тостуута.
Саамай ыарахан тостуу- өттук уҥуоҕун (тазобедренная кость) тостуута. Киһи өр кэмҥэ кыаммат ыарыhахха кубулуйар. Оннук тостуулаах 24% инбэлиит буолаллар. 19% эрэ урукку ологор төннөр. Сорохторо олөллөр- остеопорозтан буолбакка, атын ыарыыттан. Киьи уҥуоҕун тоhутан баран, сэрэнэн сылдьыахтаах, бэйэтин харастаныахтаах.
Остеопороз киинэ.
Уулуссаҕа кэнники кэмҥэ ыарахханнык хаамар, торуоскалаах дьон элбээбитэ харахха быраҕыллар. Дьиӊинэн бу аhара кырдьаӄас дьон буолбатахтар, 60-нарын, 70-нарын нөҥүөлээбит дьон.
Бу дьон хана баралларын, тугу гыналларын билбэттэр, балыыhаӄа уочарат бөӄө, исписэлиис тиийбэт. Онон бу, кырдьык, кыайтарбат улахан кыhалҕа буолаары гынна диэн, «уҥуох хаттаан тостуутун сэрэтии» бырагырааманы олоххо киллэлрэн эрэллэрин В.Епанов эттэ.
Вильгельм Конрад Рентген. Вильге́льм Ко́нрад Рентге́н — ньиэмэс физигэ, физикаҕа Нобель бириэмийэтин бастакы лауреата (1901 сыл). 
Олоҕо.
Вильгельм Конрад Рентген кулун тутар 27 күнүгэр 1845 cыллаахха төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр соҕотох уол оҕо этэ.Аҕата, Фридрих Рентген, атыыһыт этэ уонна таҥас тигэрэ. Ийэтэ, Шарлотта Констанца, Амстердамтан төрүттээх этэ. Кулун тутар ыйыгыр 1848 сыллаахха Апелдорн диэн куорака көһөллөр. Бастакы үөрэхтээһинин чааһынай Мартинус фон Дорна оскуолаттан ылар. Онтон 1865 сыллаахха экзамен туттаран Федеральный политехнический институт Цюрихе киирэр. Устудьуон үрдүк аатын сүгэн доктор философии аатынан бүтэрэр. Вюрцбургскай университетка улэлии сылдьыбыт. 1875 сылтан ыла кини Хоэнхайме диэн куоракка профессордаабыт, онтон 1876 сылтан ыла - физика профессора Старсбург диэн куоракка. 1900 сыллаахха Рентген физика кафедратын салайааччыта буолар. Олоҕун тиһэх күнэригэр диэри үлэлээбитэ.
Өлбүт сыла олунньу ыйын 10 күнэ 1923 сыллаахха рак ыарыыннан өлбүтэ. Гиссен куоракка көмпүттэрэ.
Ситиспит үлэтэ.
Рентген пьезоэлектрическай уонна пироэлектрическай кристалл свойстваларын чинчийбит, электрическай уонна оптическай хардарыта ситимнэрин туруорбут. Өссө магнитезмы чинчийбит, ол чинчийбит ньымата көмө буолбут биир электроннай теория учуонайыгар Хандрик Лоренцка.
Сардаҥа арыйыыта.
Вильгельм Рентген олус үлэһит киһи этэ, ол иһин инники Вюрцбургскай универитетка өргө дылы олорон үлэлиир дьаллыктаах этэ.
Ордук сүрүн үлэтэ олоҕор - икс-излучение буолар. 50 сааһыгар биирдэ ситиспит. 
Дьиэ кэргэнэ.
1872 сыллаахха Анна Людвигы кэргэн ылбыта. Бэйэлэрин оҕолоро суох буолан , оҕо ииттэ ыларга соруммуттара. 1881 сыллаахха 6 саастаах Жозефина Людвигы ииттэ ылбыттара. Кэргэнэ хомойуох иһин 1919 сыллаахха кун сириттэн барбыта, ол саҕана Рентген 74 саастааҕа. Кэргэнэ өлүөҕүттэн ыла соҕотохсуйбута.
Өйдөбунньук.
Бастакы өйдөбүлү 29 тохсунньу ыйын 1920 сыллаахха Петроград куоракка туппуттара. 1923 сыллаахха, кини өлбүтүн кэннэ Рентген аатынан уулусса анаммыта. Аан дойдутааҕы астрономическай союз 1964 сыллаахха Вильгельм Рентген аатын сүгүрүйүммүтэ.
Дизентерияҕа. Дизентерия — острая бактериальная кишечная инфекция, характеризующаяся преимущественным повреждением слизистой оболочки толстого кишечника.
Дубильнай. Дубильные вещества-группа разнообразных и сложных по составу растворимых в воде органических веществ аррматического ряда.
Пирогаловай. Пирогаллол-трехатомный фенол,представляющий с собой бесцветные блестящие игольчатые кристаллы.Оегко окисляется.
Энтероколикка. Энтероколит-острые и хронические заболевания пищеварительного тракта, характеризующиеся воспалением слизистой оболочки тонкого и толстого кишечника.
Паратифознай. Паратифы — это группа острых инфекционных патологий, вызываемых паратифозными сальмонеллами и протекающих с развитием интоксикационной симптоматики, сыпи.
Танальбины. Танальбин-вяжущее средство растительногопроисхождения.Является продуктом взаимодействия дубильных веществ из листьев кустарниковых растений.
Экстракт. Экстракт-концентрированное извлечение из лекарственного растительного сырья или сырья из животного происхождения,представляющие собой подвижные,вязкие жидкости или сухие массы.