mariaria/ykt_dataset huggingface dataset:
Мадьоҥ. Мадьоҥ ("mah-jongg", "májiàng") — Кытай фишкаларынан сүүйсүү оонньуута, дайстар (оонньуу умуохтара) туттуллаллар. Покерга уонна доминоҕа сорох өттүнэн майгынныыр. Мадьоҥнааччы билиилээх, көрүүлээх уонна табыллыылаах буолуохтаах. Табыллыы дьайыыта оонньуу араас сиэрдэриттэн тутулуктаах. Оонньуу сыалынан буолар 14-16 фишкаттан турар саамай күндү комбинацияны хомуйуу. Оонньууга түөрт киhи кыттар (хас биирдии бэйэтин диэки). Мадьоҥ Кытайга, Дьоппуоҥҥа у.д.а. Илин уонна Соҕуруулуу-илин Азия дойдуларыгар тарҕаммыт.
Терминология туһунан бэлиэтээһин.
Бу ыстатыйаҕа оонньуур элеменнэри ааттыыр туһуттан, 2006 с. аан дойдутааҕы Мадьонг тэрилтэтэ буолан ылыммыт спортивнай мадьонг быраабылатын официальнай таһаарыытын тиэрмологията туһаныллар. Атын тылларынан тиэрминнэри ыспыраапкалыырга тириэрдиэн сөп.
Пасьянс Мадьонг.
Хаартыскалардаах курдук, мадьонг уҥуоҕун кытта биир киһиэхэ оонньуур вариана баар — пасьянс мадьонг. Оонньуу механизмын олус маарынныыр: остуолга Алдан булкуллубут уҥуоҕуттан («классическай» раскладка хас да уонунан, үксүлэрэ элбэх). Оонньуу сыала- соруга конструкцияны толору арыйан, сыыһаны- халтыны, паараны киһи уҥуоҕун былдьаан ылыы буолар. Карточка пааспардара буолалларын курдук, варианнары барытын быһаарабыт.
Компьютернай оонньуулар бары кэриэтэ «мадьонг» диэн ааттанар киһини баьянстар мадьонг оонньууллар, утарылаһааччыларга мадьонг оонньооботтор. Онно туһанааччы бастакы усулуобуйатын (типигурация, уустук) биэрэр, программа генерациялыыр, оттон игрок кердерер, кердерер кердерер, оттон игрок кердерер, кердерер.
Мадьон уҥуоҕун көмөтүнэн сэрэбиэйдээһин.
Сэрэбиэй техниката (Кэскил эбэтэр кыһалҕалаах боппуруостарга эппиэтинэһи ылыы) мэҥэ- Хаҥалас уҥуоҕун көмөтүнэн баар. Хаартаҕа тиэхиньикэни сэрэтэр тиэхиньикэ тиэхиньикэтэ. Хас биирдии уҥуох-символическай суолталаах. Сэрэхэдийии боппуруоһун формулалыыр, сэрэхэдийии, киһи уҥуоҕун толору эбэтэр хааччахтаммыт быраабылатын талар, ол кэнниттэн уҥуоҕун арыйан, уҥуоҕун арыйан, уҥуоҕун, уҥуоҕун балаһыанньатынан көрөн сэрэйэр.
Лондон. Лондон () — Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия холбоhуктаах хоруоллугун уонна Ааҥл Сирин киин куората. Лондоҥҥа 7 млн. тахса киhи олорор (аан дойдуга 16 миэстэ). Улуу Британия политикатыгар, экономикатыгар уонна култууратыгар улахан суолталаах куорат. Аан дойдуга киэҥник биллэр сирдэр бааллар: Хитроу аэропорт, Темза өрүс порта, Уэстминстер аббаттааhына, Уэстминстер сарайа, Биг-Бэн, Айыы Пол катедрала, Тауэр уо.д.а. Нуул меридиаҥҥа турар (атыннык Гринуич диэн ааттанар). Лондон Сити диэн киин оройуона аан-дойду үбэ-харчыта эргийэр бастыҥ кииннэриттэн биирдэстэрэ.
Алтайдар. Алтайдар — түүр омуга. Алтай Республикатыгар, Алтай кыраайыгар, Тываҕа уонна Монголияҕа олороллор.
Алтайдар икки бөлөххө арахсаллар:
2000 сылтан саҕалаан биэрэпискэ кумандиннар уонна телеуттар туспа омук быһыытынан учуоттанар буолбуттара.
Литературнай алтай тыла соҕуруу алтай тылыгар олоҕурбута.
Ахсааннара.
2002 сыллааҕы биэрэпис кэмигэр 67 239 киһи алтайдар диэн ааттаммыт. Алтай Өрөспүүбүлүкэтигэр — 62 192 киһи, Алтай кыраайыгар — 1880 киһи.
Казахстааҥҥа 1989 сыллаахха 679 алтай олорбут, 2009 сыллаахха — 221 киһи. Узбекистааҥҥа 191 алтай олорор (1989), Кыргыстааҥҥа — 116 (1989), Тадьикистааҥҥа — 60 (1989), Украинаҕа — 38 (2001), Беларуська — 27 (1989), Грузияҕа — 27 (1989), Түркменистааҥҥа — 26 (1989), Молдоваҕа — 20 (1989), Литваҕа — 19 (1989), Азербайдьаҥҥа — 14 (1989), Латвияҕа — 4 (2011), Эстонияҕа — 3 (1997), Эрмээнийэҕэ — 1 (1989).
Монгольскай Алтайыгар (Монголия) уонна Алтай уокурукугар (Кытай) алтайдар монголларынан ааҕыллаллар. Онно алтайдар ахсааннара хас да тыһыынча киһинэн сыаналанар.
Алтай тыла. Алтай тыла — эбэтэр "соҕуруу алтай тыла" алтайдар тыллара, түүр тыллар ахсааннарыгар киирэр. Алтай Республикатын официальнай тыла. 1948 с. дылы ойрот тыла диэн ааттанара. 2002 с. 67,900 алтай тылынан саҥарааччы баара.
Морфологията уонна синтаксиhа.
Солбуйар ааттар.
Алтай тылыгар алта сирэй солбуйар аат баар:
Улуу Александр. Улуу Александр (), атын аата Александр III Македониятааҕы () — Македония ыраахтааҕыта уонна дьон историятыгар саамай аатырбыт сэрииһиттэртэн биирдэстэрэ. Биир да кыргыһыыга кыаттарбатах үһү. Олоҕун тухары былыргы гректарга биллэр сир-дойду улахан өттүн баһылаабыта.
Журналистика. Журналистика, атын аата журнализм — журналист масс-медиаҕа үлэлиир идэтэ. Бастаан хаhыат уонна атын бэчээттэнэр кумааҕыга баара. Онтон салҕыы радио уонна телевидение журналистикалара үөскээбиттэрэ. 20 үйэ бүтүүтүгэр интернет сайдан журналистика саҥа ньымата баар буолбута. Билигин интернет-журналистика сыыйа-баайа журналистика атын ньымаларын баhыйан эрэр. Ону "журналистика эволюцията" диэн ааттыыллар. Онтон таhынан фотожурналистика баар.
Бу ньымалар сороҕор бэйэ бэйэлэриниин буккуhуохтарын сөп: хаhыат фотожурналистиката, радиопрограмма интернет биэриитэ, радиоҕа интернет сайтартан информацияны ылыы у.д.а.
Новосибирскай. Новосибирскай, Арассыыйа куората, Новосибирскай уобалаһын киинэ, нэhэлиэннийэтэ - 1 523 801 киhи.
Сибиир федеральнай уокуругун, Новосибирскай уобалас уонна Новосибирскай оройуонун административнай киинэ (тиһэх састаапка киирбэт), Арҕаа Сибиир- Тиихэй акыйаан оройуонун киинэ. Уобалас суолталаах куората, муниципальнай тэриллии дойдуга саамай олохтоох муниципальнай тэриллии буолар куорат уокуругун статустаах Новосибирскай куораты үөскэтэр. Ону тэҥэ Новосибирскайга Арҕаа Сибиирдээҕи тимир суол управлениета, РФ Президенин Сибиирдээҕи федеральнай уокурукка бэрэстэбиитэлэ, Россия Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи отделениетын Президиума уонна Российскай Федерация кассационнай байыаннай суутугар бааллар.
Куорат Новосибирскай агломерациятын киинэ буолар. Саамай улахан эргиэн, дьыалабыай, култуура, транспорт, үөрэх уонна Сибиир научнай киинэ. Үксүн «Сибиир киин куората»диэн ааттыыллар.
Новосибирскайга 1893 сыллаахха төрүттэммитэ, куорат статуһун ахсынньы 28 күнүгэр 1903 (тохсунньу 10 күнүгэр 1904) ылбыта. Олохтоох дьонун ахсаана — 1 625 631 киһи (2020 с.), ол көмөтүнэн Россия саамай элбэх ахсааннаах Азия куората уонна Арассыыйаҕа саамай улахан муниципальнай тэриллии-Российскай Федерация субъегын статуһа суох куорат буолар.
Куорат Обь өрүс икки кытылыгар Новосибирскайдааҕы водохранилищены кытта сэргэстэһэ Новосибирскайдааҕы ГЭС- кэ көһө сылдьар. Куорат территорията 502,7 км2.
Куорат баһылыга (мэр) куорат олохтоохторун бүттүүнүн куоластааһынынан талыллар. Бу дуоһунаска муус устар 23 күнүттэн 2014 с. Анатолий Локолев (КПРФ) ылар.
Российскай Федерация Президенин ыйааҕынан 2 июля 2020 сылга «үлэ килбиэннээх куората»аат иҥэриллибитэ.
Этимология.
1893 сыллаахха саҥа дэриэбинэ (официальнайа суох аата — Гусевка) тимир суол муостатын тутууга Обь өрүс Транссибирскай магистралын ыытыыга кытта сибээстээх. 1894 сыллаахха Александровскай бөһүөлэгэр, император Александр III, Транссибы тутуу инициатора, онтон 1895 сыллаахха Новоникола император Николай II император аатынан ааттаммыта. 1903 с. Новониколаевскай куоракка кэлбэт куоратыгар уларыппыта. Саҥа компонент компонена-ол саҕана икки атын баар ааттартан уратыта диэн ааттанар: устье Амур (1926 сылтан-Николаев-на-Амурга) уонна Заволье (1918 сылтан — Пугачев). 1926 сыллаахха Новониколаев Новосибирскайга Новосибирскайга аатын ылбыттара.
Томскай уобалас. Томскай уобалас — Российскай Федерация субъега. 
Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар.
Эклид. Эклид ( — "Eukleidēs") диэн Былыргы Греция математига. "Геометрия аҕата" диэн ааттанар. Арааската Тиртан төрүттээх буолуо. Александрияҕа Птолемей салалтатын кэмигэр үлэлээбитэ. Эклид элеменнара математика историятыгар саамай суолталаах үлэлэртэн биирдэстэрэ буолаллар. Олор, билигин Эклид геометрията диэн ааттаналлар, Эклид аҕыйах аксиомалартан таhаарбыта. Уо.д.а. эйгэлэргэ араас үлэлэри суруйбута (холобур, сфера геометриятыгар).
Кыргыстаан. Кыргыстаан диэн Орто Азия дойдута. Байҕала суох уонна хайалаах дойду. Хоту Казахстаанныын кэккэлэhэр, арҕаа Узбекистаанныын, соҕуруулуу-илин Тадьикистанныын уонна илин Кытайдыын.
Баай күөл. Баай күөл (Байкал) диэн Соҕуруу Сибиир күөлэ. Иркутскай уобаласка уонна Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр баар.
Этимологията.
Былыр бу улуу күөлгэ сахалар олоро сылдьыбыттара диэн сабаҕалааһын баар. Өлүөнэ өрүс Баай күөл таһыттан саҕаланарын учуоттаатахха бу оруннаах этии буолуон сөп. Онон күөлү сахалар ааттаабыт буоллахтарына "Баай күөл" эбэтэр "байҕал" диэн тыллар кэлин уларытыллан Баай күөл буолбут буолуохтарын сөп. Маны өссө биир сабаҕалааһын бигэргэтэр - Баай күөлгэ баар бөдөҥ арыы билигин Ольхон диэн ааттаах, ол урукку төрүт аата "Улахан" буолуон сөп.
Стивен Спилберг.  
Стивен Спилберг () — Америка киинэ режиссера уонна продюсера. 2006 с. "Premiere" диэн сурунаал кинини киинэ индустриятыгар саамай модун уонна дьайыылаах киhи диэбитэ. "Time" сурунаал ааспыт үйэ 100 саамай улуу дьонун ахсааныгар киллэрэр. Спилберг араас жанрдаах киинэлэри уhулар уонна араас темалары ылар.
Спилберг Цинциннати (Огайо) төрөөбүт уонна Финикс (, Аризона) улааппыт. Кэлин Калифорнияҕа көспүтэ уонна киинэ университетыгар үөрэммитэ. Аан бастаан 1975 сыллаахха «Чолбон»сайыҥҥы блокбастерынан биллэр. Кэлин Спилберг «үһүс степеннээх Контакт», «туора олохтоох» кассовай хиталары уонна «индиан Джонс»киинэлэри уһулбута. Онтон «лиловай хонуулар» уонна «күн империята»драмалары батыспыттара.
Кыра тохтобул кэнниттэн Спилберг «юрское период паарката» диэн научнай- фантастическай блокбастер уонна «Список Шиндлер» Холокоста туһунан научнай-фантастическай блокбастеры таһаартарда. 1998 сыллаахха режиссер коммерческай ситиһиилэрдээх, критиктэри билиммит «рядового Райана» аан дойду иккис сэриитин туһунан эпопеяны уһулбута. 2000- с сылларга Спилберг «искусственнай Өймөкөөн», «ураты санаа» уонна «аан дойду сэриитэ»курдук научнай- фантастическай бырайыактары олоххо киллэриини саҕалаабыта. Кэлин «Саргылаана Тинтина фантастическай лиэнтэни: „кистэлэҥ Единорга“ уонна» первый игрок бэлэмнэнэргэ «драмалары уонна» Боевой ат «драмалары,» Линкольное досье «уонна» Вестсайдская история «мюзикл уһулбута.
Режиссура, Спилберг таһынан Саха сирин биир сүрүн компанияларыттан биирдэстэрэ уонна элбэх эт- хаан, киинэлэри продюсерынан буолла. Уеьээ Булуугэ Композиторынан элбэх сыл бииргэ улэлээьин биллэр. Режиссер сорох үлэлэрэ бары кэмнэри саамай кассовай киинэлэр ахсааннарыгар киирэллэр, ону таһынан сэттэтэ АХШ Конгреһын национальнай реестригэр «ураты культурнай, историческай эбэтэр эстетическэй суолталаах»диэн национальнай реестргэ киллэрбиттэр.
Крылова Татьяна Ивановна. Крылова Татьяна Ивановна — Саха Сирин дьахталларыттан бастакы медицина доктора, профессор, Саха АССР уонна РСФСР үтүөлээх бырааһа, СГУ медфагын декана (1975—1979). 
Олоҕун олуктара.
Дьокуускайга төрөөбүтэ. Ийэтэ Ирина атыыһыт Яков Санников кыра кыыһа, аҕата Арҕаа Хаҥалас улууһуттан төрүттээх саха атыыһыта Иван Павлов эбиттэр. 1942 сыллаахха Омскайдааҕы мединститут педиатрия факультетын бүтэрбитэ. Онтон 1947 сылга дылы оҕо дьааһылатыгар, оройуон балыыһатыгар бырааһынан, Республикатааҕы Оҕо дьиэтин кылаабынай бырааһынан, оҕо-дьахтар консультациятыгар бырааһынан, Усуйаана оройуонун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ. 
1947 сылтан Сэллик институтун Саха Сиринээҕи филиалын клиникатыгар оҕо отделениетын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кандидатскай диссертация суруйбута. 1964 сылтан педиатрия кафедратын арыйбыта уонна онно сэбиэдиссэйдээбитэ. 1970 сылтан 1975 сылга дылы СГУ наукаҕа проректора. 1975 сылтан 1979 сылга дылы — медицинскэй факультет декана.
Докторскай диссертацияны «Клиника, течение и лечение туберкулёза у детей в Якутской АССР» 1967 сыллаахха көмүскээбитэ.
Кэргэнин Д. М. Крыловтуун Саха Сиригэр медицинскай үрдүк үөрэхтээһини саҕалаабыт дьоннор.
Агрикултуура. Агрикултуура, атын аата Тыа хаhаайыстыбата диэн үүнээйилэри үүннэрэн уонна дьиэ кыылларын иитэн тыа малын оҥоруу. Агрикултуураны үөрэтии агрикултуура үөрэҕэ диэн. Агрикультура элбэх араас көрүҥнэрдээх. Олортон бастыҥнарынан буолаллар хорутуллар сиргэ үүнээйи үүннээри уонна мэччийэр сүөһүнү иитии. Аан дойдуга агрикултууранан 1,1 млрд киhи дьарыктанар.
Агрикултуура бастыҥ оҥоhуктара: ас, волокно, оттук, сиикэй матырыйаал, көҥүллээх уонна бобуулаах наркотиктар, орнаментал уонна атын дэҥ оҥоhуктар. Тиhэх сылларга үүнээйини технологик оттук быһыытынан (биооттук), биофармацевтикаҕа уонна биопластик оҥоруутугар киэҥник туттар буоллулар.
Чусовской Александр Николаевич. Чусовской Александр Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта (1954—1962), Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1953).
Аатын үйэтитии.
А. Н. Чусовской аата Ньурбатааҕы техническэй лицейга иҥэриллибит (2014)
Бэлиитикэ. Бэлиитикэ, эбэтэр Политика диэн или уонна дьону-сэргэни салайыы ааттанар. Дьон ыккардыгар алтыһыыга барытыгар баар көстүү (ол иһигэр куомун дьаһалта, тэрилтэ, академия, итэҕэл институттарын кытта). Бэлиитикэни үөрэтии политология (политика билимэ) дэнэр.
История. История — дьон уруккутун чинчийэр үөрэх. Историктар суруктары, археология материалларын, сэhэннэри уонна традициялары үөрэтэллэр.
Кытай улуу эркинэ. Кытай улуу эркинэ — Хотугу Кытайга баар 6 400 км уhуннаах сыста сытар таас фортификациялар. Сорох фрагменнара биhиги эрабыт иннинээҕи IV үйэҕэ тутуллубуттара. Б.э.инн. 214 с. Цинь Шихуанди ыраахтааҕы тус-туспа турбут эркиннэри холбооттоон уонна башня туруортаан биир көмүскүүр тиһилик оҥорбут. Аан бастаан таастан уонна туойтан тутуллубута. Илин өттө тас өттүттэн кирпииччэнэн бүрүллүбүт этэ. Кэлин саҥардыллыбыта, XV-XVI үйэлэргэ ол саҥардыы күүскэ барбыта.
Кытай Империятын тастан киирэр өстөөхтөртөн көмүскүүр, дойдуну киин куораты кытта ситимниир уонна кулуттар-хамначчыттар дойдуттан куоппаттарыгар аналлаах.
ЮНЕСКО Аан дойду Утумун тиһигэр 1987 с. киирбитэ.
Култуура. Култуура () — киhи гыныыларын уонна үлэлэрин түмүгэ. Бу тылынан дьон-аймах сиэрин-туомун, оҥорбут малларын, билиитин-көрүүтүн, сатабылын, үгэстэрин, традицияларын ааттыыллар. Култуура история кэмнэринэн, омуктарынан уонна үлэ эйгэтинэн арахсар.
Дьаhалта. Дьаhалта диэн или уонна дьону дьаhайар политика аппарата. Дьаһалта биир территорияҕа бииликтээх, ол эбэтэр дьаһайар кыахтаах. Бу территория араас таһымнаах буолар - дойду, штат, регион, провинция. Дьаһалта дьаһахтары айар, уураахтары ырытыыга таhаарар уонна ылынар, түһээн хомуйар, харчы имниир.
Дьаhалта көрүҥнэрэ:
Ииндийэ. Ииндийэ сорумдьу Ииндийэ Өрөспүүбүлүкэтэ ( "Bhārat Gaṇarājya"; ) диэн Соҕуруу Азия дойдута. Аан дойду үрдүнэн сирин иэнинэн 7-ис миэстэҕэ, дьонун ахсаанынан 2-с. Индияттан соҕуруу Индия океана, арҕаа Араб байҕала уонна илин Бенгал хомото бааллар. Арҕаа Пакистанныын, хотугулуу-илин Кытайдыын, Непаллыын уонна Бутанныын, илин Баҥладештыын уонна Мьянмардыын кэккэлэhэр. Индияттан Сри Ланка, Мальдивтар уонна Индонезия чугастар.
Индия субконтиненыгар Инд хочотун цивилизацията үөскээбитэ, былыр былыргыттан атыы суоллара уонна улахан империялар бааллара. Ол иhин бу регион харчы уонна культура өттүнэн куруук баай этэ. Аан дойду түөрт сүрүн религиялара Индияттан төрүттээхтэр: Индуизм, Буддизм, Дьайнизм уонна Сикхизм. Кэлин Зороастризм, Иудаизм, Христианизм уонна Ислам тарҕаммыттара уонна олохтоох культураны байыппыттара. 19 ү. ортотугар Индия Британия Империятын колонията буолбута. 1947 с. көҥүл дойду буолбута.
Индия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн уон иккис уонна атыылаhааччыларын кыаҕынан төрдүс миэстэлэргэ турар. Дойду дьаhалтата сөптөөх реформалары ыытан Индия экономиката үүнүүтүнэн-сайдыытынан аан дойдуга иккис миэстэҕэ тахсыбыта, онуоха, онто олохтоох дьон улахан дьадайыытыттан, үөрэҕэ суох буолуутуттан уонна аччыктааhыныттан сылтаан бытааран биэрэр. Индия 28 штаттаах уонна 7 союзнай территориялаах парламентарнай федеральнай республика.
Чахчылар.
1947 — Ииндийэҕэ «тыытыллыбаттар» каасталарын боппуттар.
Германия. Германия, официальнай аата Германия Федерал Өрөспүүбүлүкэтэ — Орто Эуропа дойдута. Хоту Даниялыын, илин Польшалыын уонна Чехиялыын, соҕуруу Аустриялыын уонна Швейцариялыын, арҕаа Франциялыын, Лүксембургтуун, Бельгиялыын уонна Недерланныын кэккэлэhэр. Хоту Хотугу уонна Балтик байҕаллара бааллар.
Дьоно сэргэтэ.
Хотугу сороҕо германия үлэһиттэр искэ бириэмэгар саҕанааҕы Ледниковай Хатыл сидьиҥ дэхси сир Хотугу-Германиятаа-ҕы Намтал Сир
Миграция.
РСФСР ОЭУ чинчийиилэринэн Германия АХШ кэнниттэн иммиграннарга аан дойдуга иккис миэстэни ылар.
Германия АХШ кэнниттэн иммиграция дойдуга иккис буолар. 2016 сыллааҕы туругунан иммиграннар уонна кинилэр көнө сыдьааннара (омук омуктарын репатрианнарын киллэрэн туран) 18,6 мөлүйүөн киһи, эбэтэр Германия нэһилиэнньэтин 22,5%. 2019 сыллааҕы туругунан, ХНТ сыаналыылларынан, Германияҕа 13,1 мөлүйүөн киһи олорор уонна кинилэр ыччаттара, ол эбэтэр дойду нэһилиэнньэтин 15,7 %.
Экономикатата.
Германия - олох сайдылаах дойду буолар.
Музыка. Музыка диэн дьоҕур көрүҥэ. Музыка тыастартан үөскүүр. Бас элеменнарынан буолаллар тон (мелодиянан уонна дьүөрэлэһиинэн салайар), ритм (ону кытта тэтим, миэтэрэ уонна артикуляция), динамика уонна дорҕоон иһиллимтиэтин хаачыстыбалара тембр уонна текстура. Музыка элбэх жанрдарга уонна субжанрдарга арахсар.
Кинематограф. Кинематограф (Гректыы: kinesis κινησις (хамсааhын) уонна grapho γραφω (суруйуу)) — хамсыыр ойуулары анал техниканан (сырдатыы уонна камера) суруйан киинэ оҥоруу. XIX ү. айыллыбыта уонна XX ү. улаханнык тарҕаммыта. Киинэ уhулуу искусство уонна экономика туспа салаалара буолбута.
Слепцов Спартак Иванович. Слепцов Спартак Иванович — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара.
Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр 1935 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр колхозтаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
1944 с. Эдьигээн орто оскуолатыгар киирбит. 
1954—1957 сс. — Дьокуускайдааҕы культурнай сырдатар оскуолаҕа кулууп салаатыгар үөрэммит. Бүтэрэн баран, Бүлүү оройуонун Культуратын дьиэтигэр уус-уран салайааччынан, онтон үс сыл Үөһээ Бүлүүтээҕи көһө сылдьар драма театрыгар артыыстаабыт.
1961—1966 сс. — ГИТИС режиссер факультетын устудьуона.
1966 с. тохсунньутуттан 1968 с. атырдьах ыйыгар дылы Саха АССР культуратын министиэристибэтин аппаратыгар старшай инспектордаабыт. Бу сылдьан Саха государственнай музыкальнай драма театрын сыанатыгар икки спектаклы туруорбут: М. Эверстова-Обутова «Күөрэгэйин» уонна Л. Леонов «Нашествие».
1968 с. — Ньурба государственнай көһө сылдьар театрын сүрүн режиссера. 
Ньурба театрыгар 40-тан тахса элбэх аактаах, 20 биир аактаах пьесалары туруорбута. 
Башкир суруйааччытын И. Юмагулов пьесатынан Ньурба театра туроурбут «Нэркэс» спектаакыла Иккис Бүтүн Росситятааҕы драматургия уонна театр искусствотын фестивалыгар I истиэпэннээх диплом ылбыта. Театр коллектива бу үлэтин иһин Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата буолбута. 
Наҕараадалара уонна ытык ааттара.
Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1977)
Горохов Никита Семенович. Горохов Никита Семенович саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог.
1847 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Верхоянскайга төрөөбүт (өлбүт сыла 1895).
Өлүөнэ. Өлүөнэ диэн Сир саамай улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, Сибииргэ баар, аан дойдуга уhунунан 10-с уонна уутун сабардамынан 9-с.
Байкаал кытылыттан 21 километрдаах сиргэ Байкаал таһынааҕы хайалартан 930 м үрдүктээх сиртэн саҕаланар, Лаптевтар байҕалларыгар түһэр.
Дельтата улаханынан аан дойдуга иккис (Миссисипи кэнниттэн).
Өлүөнэ саамай уһун салаата Бүлүү өрүс (2650 км), бу көрдөрүүтүнэн Бүлүү Урал, Амударья уонна Днепр өрүстэртэн уһун.
Ааҥыл тыла. Ааҥыл тыла (, аҥылычааннар тыллара) диэн ииндийэ-европа тылларын герман салаатын арҕаа бөлөҕөр киирэр тыл. Билиҥҥи туругунан аан дойдуга ордук улахан суолтаны ылар тыл. Элбэх түөлбэ тыллаах. 
Ааҥыл Сиригэр орто үйэлэргэ герман биистэрэ көһөн кэлиилэригэр үөскээбитэ. Сыыйа Улуу Британия омуктарын үксүлэрин төрөөбүт тыллара буолбута, кэлин импиэрийэ кэҥиирин кытта аан дойдуга тарҕаммыта. Холбоhуктаах Хоруоллук, Холбоhуктаах Штааттар, Канаада, Австралия, Саҥа Зеландия, Ирландия уонна Кариб регионун сорох дойдутун бастыҥ тыла. Аан дойду элбэх дойдутугар (бастатан туран Доҕордоhуу дойдуларыгар) уонна араас омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэригэр иккис уонна официаллык тыллара.
Грамматика английскай тыл грамматиката диэн английскай тыл грамматическай тутула уонна ол грамматическай тутулун научнай чинчийиитэ. Саха тылын грамматикатын предметтэрэ английскай тыл морфологията уонна синтаксиһа буолаллар.
Английскай тыл грамматическай тутула үйэттэн ыла балачча уларыйыылар таҕыстылар: флективнай синтетическэй былыргы күүһүнэн аналитическай буолбут. Бу уонна да атын уларыйыылар английскай тыл историятын чинчийэллэр уонна английскай тыл историческай грамматикатын араараллар. Бу ыстатыйаҕа билиҥҥи английскай тыл сүрүн грамматиката көрүллэр.
Аналитическай чертардаах. Уларыйыы систиэмэтэ толору сүтэн эрэр, сорох солбуйар солбуйар ааттарга баар. Туохтуурдары холбуур системата ордук аналитическай формаларынан көрүллэр, онтон синтетическэй формаларынан кенуллэнэр (иккилэрэ билиҥҥи кэмҥэ уонна биир буолан ааспыт), аналитическай туохтуурдар ис хоЬооннорун кытта ситимниир буолан, аналитическай туохтуурдары кытта туттуллаллар. Быһаарыы инники быһаарыллыбыт уонна морфологическай көрдөрүүлэргэ сөп түбэспэт. Биллибэт уонна тустаах артыыстар бааллар.
Тарҕаныыта.
Ааҥыл тыла — 335 мөл киһи төрөөбүт тыла (2003 сыл), төрөөбүт тыл быһыытынан аан дойдуга үһүс тыл (кытай уонна испаан тылын кэннэ). 1.3 млрд киһи саҥарар (2007). ХНТ алта тылыттан биирдэстэрэ.
54 дойдуга судаарыстыба тылын быһыытынан билиниллэр — Улуу Британияҕа, АХШ (отут биир штаакка), Австралияҕа, Ирландияҕа (ирландия тылын кытта), Канаадаҕа (боронсуус тылыныын) уонна Маальтаҕа (мальта тылын кытта), Саҥа Зеландияҕа (маори уонна илии тылларын кытта). Официальнай тыл быһыытынан Азия (Индия, Пакистан уо.д.а.) уонна Африка (сүнньүнэн Британия импиэрийэтин урукку холуонньалара) сорох судаарыстыбаларыгар туттуллар. 
Суруга-бичигэ.
Суруга-бичигэ VII үйэттэн латыын буукубаларыгар олоҕурар. Аныгы алпаабытыгар 26 буукуба баар.
Таба суруйуута атын тылларга холоотоххо уустугунан ааҕыллар. Тыл Барҕарыы үйэтин кэминээҕи туругар сөп түбэһэн оҥоһуллубут буолан аныгы саҥаҕа сөп түбэспэт. Элбэх тылга саҥарыллыбат буукубалардаах, сорох дорҕооннор буоллаҕына сөп түбэһэр буукубалара суох. Ааҕыы быраабылата наһаа элбэх быраабылаттан туорааһыннаах.
Бразилия. Бразилия (Португаллыы: "Brasil"), официаллык Бразилия Федератив Республиката (Португаллыы: "República Federativa do Brasil") диэн Соҕуруу Америка иэнинэн ордук улахан уонна киһитин ахсаанынан элбэх дьонноох дойду. Аан дойду үрдүнэн ордук элбэх португал тылынан саҥарааччы баар.
Бразилия илин өттүгэр Атлантик океан баар. Дойдулуун кирбиилэhэллэр Венесуэла, Суринам, Гайана уонна Француз Гуианата хоту; Колумбия хотугулуу арҕаа; Боливия уонна Перу арҕаа; Аргентина уонна Парагуай соҕуруулуу арҕаа уонна Уругуай соҕуруу. Бразилия Атлантик океаҥҥа хас да архипелагтаах.
Бразилия 1500 с. ыла Португалия колонията этэ. 1822 с. көҥүл Бразилия империята буолбута, 1889 сылтан бүгүҥҥээҥҥи дылы республика. Бикамераллык система (билигин Конгресс) 1824 с. ылыллыбыт бастакы конституцияттан ыла баар. Конституциянан Бразилия 26 иллэр, федерал эргин уонна муниципалитеттар унияларыттан турар федерал республика. 
Бразилия экономиката аан дойду биржаларын маркеттарын көрдөрүүлэринэн онус уонна атыылаhар кыаҕынан тохсус миэстэҕэ турар. Бразилия Холбоhуктаах Нациялар, Соҕуруу Америка нацияларын униятын уонна Португал тыллаах дойдулар түмсүүлэрин кыттааччылара.
Токио. Токио (東京 "Tōkyō"), официаллык Токио Метрополиhа (東京都 "Tōkyō-to") — Дьоппуон киин куората уонна 47 префектураларыттан биирдэстэрэ. Һоншу арыы илинигэр баар. Токиоҕа дойду дьаhалтата уонна император сарайа бааллар. Аан дойду биир ордук улахан куората, олохтоохторун ахсаана 33 млн киhи. Ордук улахан аан дойдуга мода сирэ уонна ордук электроннайдык сайдыбыт куорат.
Берлин. Берлин () — Германия киин куората уонна уон алта сирдэриттэн биирдэстэрэ, дойду саамай улахан куората.