پیشینه نام کرمانشاه

در مورد واژه کرمانشاه (کرمانشان، کرماشان) باورهای مختلفی وجود دارد:
نام کرمانشاه در افسانه‌ها
در افسانه‌ها بنای شهر کرمانشاه را بدست طهمورث دیوبند پادشاه افسانه‌ای پیشدادیان بیان کرده‌اند.
نام کرمانشاه در متون پهلوی
نخستین جایی که به نام کرمانشاه اشاره شده، کتاب بندهشن است. در این کتاب که تدوین نهایی آن در سده سوم هجری (از ۳ اوت ۸۱۶ تا ۱۱ اوت ۹۱۳ میلادی) توسط فرنبغ دادگی (یا فرنبغ دادویه) صورت گرفته‌است، در بخشی که در توصیف کوه بیستون است نوشته‌شده: «کوه بهستون به سپاهان کرمینشان». در اینجا نام کرمانشاه به صورت کرمینشان klmynšn آمده است. محمدتقی بهار که این کتاب را از زبان پهلوی ترجمه کرده‌است اظهار داشته که در سه مورد از نسخ خطی مورد استفاده وی، این واژه به‌صورت گل‌میشن glmyšan به کار رفته‌است.
باورها در مورد نام کرمانشاه
در مورد نامگذاری کرمانشاه باورهای متفاوتی وجود دارد:
نخستین اظهار نظر درباره ریشه‌نام کرمانشاه توسط نویسنده ناشناس کتاب مجمل التواریخ و القصص صورت گرفته‌است. او نام کرمانشاه را به بهرام چهارم منسوب دانسته و در بخشی که مربوط به «بهرام پور شاپور» است نوشته‌است:
بر این اساس این باور وجود دارد که چون بهرام چهارم در سده سوم تا چهارم میلادی پادشاه شهر کرمان بوده، پس از تاسیس کرمانشاه این شهر را با نام او می‌خوانند. این دیدگاه معنای این واژه و نیز خود واژه کرمان را توضیح نمی‌دهد و تنها به استناد همین جمله مجمل‌التواریخ بسنده می‌کند.
نام این شهر در زبان مردم محلی کرماشان تلفظ می‌شود. محمد مکری، پژوهشگر و زبانشناس، نام کرمانشاه را تلفظی اشتباه اما مصطلح از کلمه کرماشان می‌داند که از کرمانچ یا کرمانج به معنای رعیت گرفته شده و به باور وی شهر رعایا معنا می‌دهد. عبدالرحمان شرفکندی (هژار) نیز در فرهنگ واژگان کردی-فارسی خود با عنوان هنبانه بورینه، معنای واژه کرمانج را روستایی کرد، و کرمانشاه را مخفف «کرمانج شار یا کرمانجان» دانسته است.
نام‌های دیگر کرمانشاه
کرمانشاه در دوره‌های مختلف دارای نام‌های مختلفی بوده که معمولا با تغییر از حکومتی به حکومتی دیگر صورت می‌گرفته‌است، در قدیمی‌ترین شکل خود اولین بار در دوران باستان و در زمان فرمانروایی کاسی‌ها کرمانشاه را با نام الیپی می‌خوانند و در دوران هخامنشیان از کرمانشاه با نام‌های کامبادن، کارمیسین، کارمیشین، کرمینشان و غیره یاد می‌شود.
پس از اسلام، نام کرمانشاه در زبان عربی به قرماسین تغییر پیدا کرد ، اما در دوره‌های بعدی از نام‌های کرمانشاهان و کرمانشاه استفاده شد.
نام کرمانشاه پس از پیروزی انقلاب ۵۷ به قهرمانشهر و چندی بعد به باختران تغییر پیدا کرد؛ ولی از آن‌جایی که این امر با اعتراضات گسترده مردم همراه شد، در نتیجه چندی بعد با تلاش‌های اسماعیل ططری و با تصویب قانونی نام شهر به نام قدیمی خود تغییر یافت.
آثاری در رابطه با نام کرمانشاه
در رابطه با ریشه و پیشینه نام کرمانشاه پژوهش‌های متعددی شده و علاوه بر کتاب مجمل‌التواریخ و القصص که به صورت غیرپژوهش به بیان ریشه‌شناسی این واژه پرداخته‌است، نظریات مختلف دیگری در این رابطه بیان شده‌است.
مجمل‌التواریخ و القصص (۱۳۸۹). به تصحیح ملک‌الشعراء بهار، تهران: اساطیر.
مکری، محمد. وجه تسمیه کرماشان، در فرهنگ نام‌های پرندگان در لهجه‌های غرب ایران (لهجه کردی) و تطبیق آنها با نام‌های فارسی و لهجه‌های دیگر محلی ایران. تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۱.
محیط طباطبایی، سیدمحمد (۱۳۶۷). جست‌وجو در اصل کلمه کرمانشاهان، کیهان فرهنگی، ش ۶۰.
موسوی، سیداحمد (۱۳۶۸). تاملی در مقاله جست‌وجو در اصل کلمه کرمانشاهان، کیهان فرهنگی، ش ۶۱.
وامقی، ایرج (۱۳۷۰). قرمیسین/کرمانشاه، مجله آینده، ش ۱۸۱.
توکلی، احمد (۱۳۷۱). کرمانشاه امپراطوری فیل‌هلن، مجله آینده، س ۱۸.
کزازی، میرجلال‌الدین (۱۳۷۲). کرمانشاه و بهرام چهارم، کیهان فرهنگی، ش ۱۰۶.
داراب‌بیگی، علی (۱۳۹۱). رمزگشایی واژه کرمانشاه، تهران: مولف.
رحیمی زنگنه، ابراهیم، کهریزی، خلیل و حسینی، ایوب (۱۳۹۲). کرمانشاه و سوءتفاهمی تاریخی، در جستارهای تاریخی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال چهارم، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۲، صص ۳۳-۱۹.