فضل بن سهل سرخسی

فضل بن سهل سرخسی ، یکی از وزیران مشهور ایرانی از خاندان آل‌سهل در خراسان بود که در دربار مامون خلیفه عباسی منصب وزارت در دست و در رسیدن مامون به قدرت و خلافت در مقابل امین تاثیر بسزایی داشت.
شخصیت واقعی فضل
فضل بن سهل سومین شخصیت برجسته ایرانی بود که در دولت آل عباس، مهم‌ترین مقامات لشکری و کشوری را دریافته بود؛ به همین دلیل وی می‌توانست، خود را وارث ابومسلم خراسانی و جعفر بن یحیی برمکی به‌شمار بیاورد و به همین جهت در این فکر افتاد که مانند اسلاف خود صفحه تاریخ را عوض کند، سیر حوادث را از مجرای خود به مجرای دیگری بازگرداند. فضل دیده بود که ابومسلم خراسانی با کوششها، فداکاری‌ها و هوشیاریهای خود، منبر خلافت را جبرا از زیر پای آل امیه برداشت و به آل عباس باز گذاشت. فضل بن سهل که خود را کم از ابومسلم و جعفر نمی‌شمرد، فکر تازه‌ای کرد تا نامش در ردیف نوابغ، قرنها بر صفحه تاریخ جا بگیرد؛ به همین جهت با مامون خلوت کرد و نام مقدس علی بن موسی الرضا را به زبان آورد. فضل به قول معروف بی‌گدار به آب نزد.
جایگاه فضل
او معروف به ذوالریاستین، یعنی مردی که بر دو کار ریاست می‌کند؛ التدبیر و الحرب، کشوری و لشکری بود . بر پشت سکه‌ای که زر سمرقند ضرب شده‌است، هفت سطر آمده‌است، کلمه ذوالریاستین (رئیس قلم و شمشیر) که در سطر آخر آمده‌است، به فضل بن سهل وزیر معروف مامون اشاره دارد. از طریق خاندانهای دیوانی بزرگ اوایل عصر عباسی (سده دوم و سوم هجری/ششم ونهم میلادی) نظیر آل سهل و آل برامکه است، که موضوعات نثر عربی توسعه می‌یابد و ماهیتی قابل انعطاف پیدا می‌کند. فضل بن سهل در ادب و زبان عربی دارای مهارتی فراوان بود و با توجه به مقامات نافذ و معتبری که در دستگاه عباسی داشت، از علم و علما نیز حمایت می‌کرد. فصاحت فضل در زبان عرب را مدتها پیش از مسلمان شدن وی تحسین کرده‌اند.
اسلام آوردن فضل
آل سهل یا دودمان معروف سهل، از مردم سرخس در مشرق ایران بودند. هنگامی که با تسلط و مهارت کامل در ادب عربی و پهلوی پا به عرصه تاریخ اسلامی گذاشتند، هنوز دبیران زردشتی بودند؛ در واقع بنوسهل دست پروردگان برامکه، خاندان اهل دیوان زردشتی معروف بودند. تنها در سال ۱۹۰ق/۸۰۵م بود که فضل بن سهل، وزیر نامی مامون، به دست خلیفه اسلام آورد.
نقش سیاسی فضل در زمان مامون
نقش سیاسی فضل زمانی آشکار شد که هارون چندی پس از انتخاب پسرش امین به ولایتعهدی، پسر دومش مامون را به عنوان ولیعهد دوم برگزید و حکومت سرزمین‌های شرق خلافت اسلامی از همدان تا خراسان و سند را بطور مستقل به مامون داد . فضل بن سهل دبیر سیاستمدار مامون، نماینده ایرانی‌ها را در دربار عباسیان بود. فضل کوشید حق مامون را در خلافت محفوظ نگه داشته و از او در مقابل برادر و اطرافیانش حمایت کند. شاید فضل نخستین گامی که برای رسیدن به آرزوهای خود برداشت این بود که مامون را قانع کرد به همراه پدرش به خراسان برود، تا در آنجا به جمع‌آوری یاران خود بپردازد و اورا از سیطره امین دور کند. بدون شک انگیزه ابن سهل در تشویق مامون به ماندگاری در خراسان و کمک به او در رد درخواست امین برای بازگشت به بغداد، چشم‌داشت شخصی بوده‌است. در حقیقت ابن سهل که برای به خلافت رساندن مامون تلاش می‌کرد، آرزو داشت مرو به جای بغداد، پایتخت این خلافت باشد و عظمت خراسان را به آن بازگرداند. این وزیر ایرانی سیاستی را برای مامون ترسیم کرد که پیروی از آن برایش واجب بود و آن عبارت بود از:
تحصن در خراسان؛ زیرا خراسانی‌ها به علت قرابت خویش با او، هرگز نقض بیعت نخواهند کرد؛
پیروی از سیاست متواضعانه دینی؛
توجه شخصی به کارهای حکومتی و پاسخ به دادخواهی‌ها.
هدف فضل در دستگاه عباسی
هدف او دور کردن دو فرمانده، طاهر بن حسین و هرثمه بن اعین از عراق و در انحصار درآوردن حکومت بود. مامون به توصیه وزیرش، طاهر بن حسین را از عراق برکنار و برادر او، حسن بن سهل، را جایگزین کرد و هرثمه بن اعین را نیز به خراسان فرستاد. دور کردن این دو فرمانده از عراق و بی‌کفایتی حسن بن سهل در اداره امور، موجب گسترش ناآرامی‌ها در آنجا شد؛ اما مامون از این شورش‌ها که برضد حکومتش بود خبر نداشت؛ زیرا وی در مرو بود و فضل بن سهل مانع رسیدن اخبار بغداد به او بود و کارها را از او مخفی می‌کرد. خلیفه لقب جدید ذوالریاستین به معنای رئیس کشوری و لشکری را به عنوان پاداش به وزیرش هدیه کرد. این ویژگی دلالت بر نفوذی گسترده دارد که این مرد ایرانی به آن رسید. در کنار این ویژگی، فضل از خاصیت امارت هم بهره‌مند بود. او نخستین وزیری بود که که لقب گرفت و نخستین وزیری بود که همزمان لقب و امارت گرفت؛ به او وزیر امیر گفته می‌شد، همچنین اداره حکومت به او تفویض شد.
رابطه فضل با علی بن موسی الرضا
مامون از اوضاع سیاسی خاصی که به هنگام درگیری برادرش امین، در آن به سر می‌برد متاثر شد؛ به ویژه وقتی که می‌دانیم این درگیری رنگ شعوبیگری داشت و فضل بن سهل که مظهر آرمان‌های ایرانی بود؛ به شدت در پشت او ایستاد تا اینکه پیروزی را برای او ضمانت کرد؛ از این رو مامون جز ارضای احساسات ایرانی‌ها (که از خاندان علی بن ابی طالب حمایت و با آنان همدردی می‌کردند) چاره‌ای نمی‌دید؛ به همین سبب با خدا پیمان بست که اگر بر برادرش پیروز شود، خلافت را به یکی از برترین افراد خاندان علی بسپارد؛ بنابراین رضا را بنابر پیشنهاد فضل بن سهل، به عنوان جانشین خود تعیین کرد.
علت قتل فضل
برخی علت قتل فضل را، اقامه نماز نیمه تمام علی بن موسی الرضا می‌دانند؛ چون خواندن نماز عید فطر توسط او، از تدبیر فضل بود و او با خواندن آن نماز ناتمام، بین مامون و مردم جدایی انداخت. اما علت اصلی قتل فصل را، خلاصی مامون از شر عصبانیت مردم بغداد بود، چون آنان ولیعهدی علی بن موسی الرضا را از کوشش‌های فضل می‌دانستند و مامون با کشتن فضل می‌خواست فتنه را خاموش نماید.
مرگ او
مامون بعد از اینکه علی بن موسی الرضا را از اوضاع نابسامان در همه جای حکومت آگاه کرد، دریافت که ماندن در مرو بیهوده است و بغداد نمی‌تواند بدون حضور خلیفه اداره شود. بازگشت به پایتخت مرکزی بیانگر بازگشت به آیین عربی بود که بغداد، پایتخت پدرانش، نمایانگر آن بود. این همان چیزی بود که فضل بن سهل را نگران می‌کرد؛ زیرا وی در آن صورت نفوذ و قدرتش را از دست می‌داد. مامون نارضایتی وزیرش را از آنچه وی قصد تغییر آن را داشت، دریافت و احساس کرد هنگامی که منافع خانواده‌اش و مردم بغداد را برتر شمارد، وی در مقابلش مانع ایجاد خواهد کرد. مامون از خلال اقدامات وزیرش، به این باور رسد که برای تسلط کامل بر حکومت از درون نقشه می‌کشد؛ بنابراین برای رهایی از وی به عنوان ضرورتی سیاسی تلاش کرد. مامون در آغاز سفرش به بغداد، در شهر سرخس، نقشه قتل فضل بن سهل را در شعبان ۲۰۲ق/۸۱۸م طراحی کرد.
در مورد مرگ وی گفته‌اند که:
نستعلیق