دائو ده جینگ

لائودزی سوار بر گاو، اثر جانگ لو، نقاش عصر حکومت مینگ
دائو ده جینگ یا به اشتباه تائو ته چینگ ، (چینی سنتی: 道德經؛ نویسه‌های چینی ساده‌شده: 道德经؛ هانسی : دائوده‌جینگ؛ هان‌یو پین‌یین: Dàodéjīng) به معنی «دفتر دائو و ده» یا «دفتر حق و راستی» یا در عرفی‌ترین ترجمه‌ها «دفتر راه و فضیلت» اثر حکیم بزرگ چینی، لائودزی در حدود قرن ششم ق‌. م‌. نوشته شده‌است.
این دفتر مشتمل است بر تعالیمی در هشتاد و یک بند که همه ترکیبی است از نظم و نثر، شعر و حکمت، عرفان و زندگی روزانه، تدبیر ملک و تدبیر تن. در آیین دائویی، این دفتر را کتابی مقدس و لائودزی را ظهور و بروز ایزد لائوجوین می‌دانند. در طول سده‌ها، هنرمندان چینی اعم از شاعران، خوشنویسان، نگارگران و حتی باغبانان از مطالب این کتاب برای کارهای خود الهام گرفته‌اند. تاثیر آن از آسیای شرقی نیز فراتر رفته و یکی از کتاب‌هایی است که به بیشترین زبان‌ها برگردان شده‌است.
دائو ده جینگ دربردارنده نزدیک به ۵۰۰۰ کاراکتر در ۸۱ فصل کوتاه چندخطی (جانگ 章) است. کتاب دارای دو بخش است؛ بخش اول آن دائو جینگ (道經، از فصل ۱ تا ۳۷) عمدتا به مابعدالطبیعه و بخش دوم آن ده جینگ (德經، از فصل ۳۸ تا ۸۱) به تدبیر ملک و نفس می‌پردازد. درونمایه کلی کتاب حکمت ذوقی و عرفانی است.
محور تعالیم دائو ده جینگ بر «دائو» است یعنی «حقیقت همه حقائق» و «مبدا همه مبادی». کلمه «دائو» را از آنجایی که به امری تعریف ناشدنی اشاره دارد، همیشه ترجمه ناشده رها می‌کنند. «دائو» را آنجا که ترجمه کرده‌اند، معمولا به «راه» برگردانده‌اند. به‌نزدیک لائو دزی اصطلاح «دائو»، به راه یا روش محدود نیست، بلکه «علت متعالی اولی» است: «یگانگی ازلی»، امر غیرقابل وصف، بی‌زمان، مبداء همه‌جایی گیتی، آنکه جهان را برپا می‌دارد بی‌آنکه از خود چیزی خرج کند، آنکه جهان را نگاه می‌دارد و مهار آن را به دست دارد.
لائودزی راجع به «شنگ ژن» یا «انسان مقدس» یا «انسان فرهمند» یا در عرفی بهترین ترجمه‌ها «انسان فرزانه» سخن می‌گوید. این مفهوم یکی از مفاهیم کلیدی جهان بینی فلسفی او است و بدین ترتیب نقش بسیار مهمی را در تفکر او ایفا می‌کند. «انسان مقدس» کسی است که به عالی‌ترین مرتبه شهود حق نائل آمده باشد، تا حدی که با آن کاملا وحدت یافته باشد و بر همین اساس هم در این جهان رفتار کنند یعنی براساس مقتضیات حق که او را در خود ساری می‌یابد. خلاصه مطلب آنکه او تجسم انسانی حق است. جالب است در این پیوند گفته شود که در دائو ده جینگ از انسان مقدس به عنوان حاکم کشور یا شاه سخن رفته و این ترادف (قدیس = شاه) به گونه صورت بسته گویی که عرف عام آن را چنین می‌شمرده و مسئله مسلم بوده‌است.
تاریخچه
مورخین چینی از کهن‌ترین ایام، از زمان مورخ مشهور حکومت هان، سی‌ماچین، لائودزی را معاصر و تعلیم دهنده کنفسیوس (۵۵۱–۴۷۹ ق‌. م‌.) دانسته‌اند. در مطالعات مدرن، کهن‌ترین نسخه یافت شده از دائو ده جینگ متعلق است به قرن چهارم ق‌. م‌. و بنابراین بعضی بر قدمتی کهن‌تر از این برای دائو ده جینگ تردید کرده‌اند.
در قصص چنین آمده که «لائودزی» در آن هنگام که کار و بار دنیا را به قصد عزلت در کوهستان‌های غرب رها کرده بود، «نگهبان مرزی» از وی التماس می‌کند که اندکی توقف کند و دفتری مشتمل بر تعلیماتش بنگارد. نتیجه این توقف دفتری است در باب «دائو» و «ده»، «حق» و «راستی».
ترجمه‌های فارسی
محتوای دائو ده جینگ بر اهل حکمت و مترجمان همواره موضوعی است جدل‌برانگیز. بیش از هفتصد شرح و تفسیر در سنن حکمی شرق دور بر «دائوده‌جینگ» نوشته‌اند و آن را بیش از دویست و پنجاه بار بار به زبان‌های غربی ترجمه کرده‌اند. دفتری که یقینا از حیرت برانگیزترین و معمایی‌ترین کتاب‌ها است.
دائو ده جینگ چند باری به زبان فارسی ترجمه شده است، ولی جز در یک موردر این ترجمه‌ها ترجمه‌هایی اصیل و مستقیم از زبان چینی باستان نبوده است. عجیب است که مترجمان ایرانی غالبا خام‌ترین و سطحی‌ترین ترجمه‌های انگلیسی را انتخاب می‌کنند و آن را ترجمه می‌کنند، ترجمه‌هایی نظیر ترجمه اورسلا کی. له‌گین نویسنده داستان‌های علمی-تخیلی که کار او را راسل کرکلند، استاد برجسته مطالعات چین‌شناسی دانشگاه جورجیا، خیال‌بافانه و محرف می‌خواند، یا ترجمه‌هایی مانند ترجمه استیون میشل که با ترجمه له‌گین از این جهت هم‌داستان است که تحریف را به مرز حذف کردن و جابجا کردن گزینشی پاره‌هایی از دائو ده جینگ پیش برده است و نه از مبانی زبانشناسی استوار برخوردار است و و نه با تعلیم سنتی خویشاوندی دارد.
در میان ترجمه از ترجمه‌ها، «دائو راهی برای تفکر»، ترجمه و گردآوری ع. پاشایی، سعی کرده‌است گامی به پیش نهد و به معانی دقیق‌تر نزدیک‌تر شود. در این اثر او یک ترجمه کامل از ترجمه جانگ جنگ‌یوین (که ترجمه‌ای غیروفادار است و بیشتر تفسیری است) ارائه می‌دهد و به عنوان تعلیقه بر هر بند، از میان ترجمه‌های انگلیسی موجود اشاراتی به دیگر ترجمه‌ها در مواقع اختلاف می‌کند. در میان ترجمه‌های دیگری که استفاده کرده‌است، ترجمه‌های خوبی همچون کار دی. سی. لائو و لین یوتانگ دیده می‌شود. البته در بسیاری موارد پاشایی گزینشی عمل می‌کند و همه ترجمه‌ها را مد نظر قرار نمی‌دهد، حتی گاهی در اختلافات بسیار فاحش که خواننده آشنا انتظار دارد اختلافات ترجمه‌ها را ببیند. و برعکس این هم مشهود است، یعنی، گاهی او ترجمه‌هایی را از چند مترجم می‌آورد که این ترجمه‌ها تفاوت چندانی ندارد و صرفا از نوع به‌کارگیری الفاظ مترادف یا جابجایی دستوری و مانند آن است.
برای نخستین بار این دفتر مقدس به قلم «اسماعیل رادپور» مستقیما از زبان چینی باستان به فارسی بر مبنای (و همراه با) نسخه هه‌شانگ‌گنگ و با نظری به دیگر نسخ کهن برگردانده می‌شود. این ترجمه همراه است با تعلیقات مفصل درباره معنی بعضی عبارات این دفتر، نکاتی مربوط به اختلافات نسخ، اشاراتی از تفاسیر نخستین پیران دائویی، نکات مربوط به ترجمه و اشتقاقات صوری و لفظی بعضی نویسه‌ها، شرح اصطلاحات مهم و مکرر این دفتر، و همچنین مقدمه‌ای درباره «لائودزی»، «دفتر دائو و ده» و «سنت دائویی». رادپور درباره ترجمه خود می‌نویسد:
در این ترجمه، کوشیده‌ام که بیش از هر چیز از روی دقت و جدیت به متن وفادار باشم، در غوامض به تعالیم سنتی مراجعه کنم و از به کار بستن زبانی مغلق و شاعرانه بپرهیزم. سعی کرده‌ام هر نویسه چینی را با یک لفظ فارسی معادل کنم و هر ترکیب دو نویسه‌ای را به عبارتی برگردانم متشکل از دو لفظ، وگرنه علائم و توضیحاتی به کار برم که تفصیل مترجم را از متن متمایز گرداند. مواردی که از این تصمیم عدول کرده‌ام اندک است. پس مثلا در آنچه ترجمه شده‌است به «… دیرسال و دیرزی خواهد بود» (بند ۴۴)، حشو و تکراری زائد در کار نیست، بلکه دو نویسه مربوط به دو مفهوم مشابه، به دو لفظ مختلف ترجمه شده‌است با رعایت نکته‌ای برآمده از بندهای دیگر و تفاسیر که «دیرسالی» مربوط به «آسمان» یا وجه یانگ است و اشارتی است به اولیت در زمان و «دیرزیندگی» مربوط به «زمین» یا وجه یین است و اشارتی است به آخریت در زمان. سسعی کرده‌ام ترجمه‌ای که در کنار متن عرضه می‌شود، تا آنجا که ممکن است به اصل چینی نزدیک باشد. حتی اصطلاحات و استعارات را به معنای لفظی برگردانده‌ام، و ترجمه نزدیک‌تر به زبان متداول فارسی و معانی اصطلاحی را در بخش یادداشت‌ها ذکر کرده‌ام، مگر در چند جا که ترجمه تحت‌اللفظ به‌آسانی مفهوم نمی‌توانست بود که در این موارد هم الفاظ دقیق‌تر و نزدیک‌تر در یادداشت‌ها ذکر شده‌است. در ترجمه، تا آنجا که توانسته‌ام از شیوه بیان مجازی و صنایع ادبی پرهیخته‌ام تا اولا در روایت متن دست نبرده باشم و ثانیا خواننده اطمینان داشته باشد آنجا که مثلا می‌خواند «هیچ بدبختی بزرگ‌تر از این نیست که دشمن را سبک گیرند» (از بند ۶۹)، به‌راستی لفظی به معنی «سبک» (در مقابل «سنگین») در متن به کار رفته است که مجازا به معنی «بی‌اهمیت» است. |author=رادپور |source=دائو ده جینگ، ترجمه اسماعیل رادپور، انتشارات زندگی روزانه، ۱۳۹۶، مقدمه، صفحه ۳۴–۳۵
جدول زیر نمونه‌هایی از ترجمه‌های فارسی دائو ده جینگ را مقایسه می‌کند:
از بند یکم
متن چینی
متن و معنی کلمه‌به‌کلمه
道可道,非常道。
道 (دائو، راه، پیمودن راه، گفتن) 可 (توانستن) 道 (دائو، راه، پیمودن راه، گفتن) 非 (/لفظ عامل/منفی‌ساز اسم/) 常 (ازلی-ابدی، همیشگی) 道 (دائو، راه، پیمودن راه، گفتن).
اسماعیل رادپور
ترجمه مستقیم
آن دائو که بتوانندش گفت، «دائوی سرمدی» نیست.
Zhang Zhongyuan
متن انگلیسی
The Tao that can be spoken of is not the Tao itself.
جانگ جنگ‌یوین
ترجمه ع. پاشایی
دائوی که از او بگویند، خود دائو نیست.
Ursula K. LeGuin
متن انگلیسی
The Way you can go isnt real way.
اورسلا کی. له‌گین
ترجمه ع. پاشایی
راهی که بشود رفت راه واقعی نیست.
Stephen Mitchell
متن انگلیسی
The tao that can be told is not the eternal Tao
استیون میشل
ترجمه قهرمانی
تائویی که بتوان آن را بر زبان آورد تائوی جاودان نخواهد بود.
از بند دهم
متن چینی
معنی کلمه‌به‌کلمه
天門開闔,能為雌乎?
天 (آسمان) 門 (در، دروازه) 開 (باز، بازشدن) 闔 (بسته، بسته شدن)، 能 (توانستن) 為 (شدن، کردن، بودن) 雌 (پرنده ماده) 乎 (/لفظ عامل/جزء پرسشی/)؟
اسماعیل رادپور
ترجمه مستقیم
از جهت باز و بسته شدن درهای آسمان، پرنده‌ای مادینه توانند گشت؟
Zhang Zhongyuan
متن انگلیسی
Can you enter and leave the realm of Non-being and let these actions take place by themselves?
جانگ جنگ‌یوین
ترجمه ع. پاشایی
می‌توانی آیا به قلمرو نبودن قدم نهی و بیرون آئی و این کارها را رها کنی که به خود انجام گیرد؟
Ursula K. LeGuin
متن انگلیسی
Opening, closing the Gate of Heaven, can you be like a bird with her nestlings?
اورسلا کی. له‌گین
ترجمه ع. پاشایی
بازکردن و بستن دروازه آسمان، می‌توانی مانند پرنده‌ای باشی با جوجگانش؟
Stephen Mitchell
متن انگلیسی
Can you deal with the most vital matters by letting events take their course?
استیون میشل
ترجمه قهرمانی
آیا می‌توانید در برخورد با مسائل مهم و حیاتی زندگی هیچ دخالتی نکنید و اجازه دهید آن چه باید، رخ بدهد؟
از بند شانزدهم
متن چینی
معنی کلمه‌به‌کلمه
沒身不殆。
沒 (/لفظ عامل/منفی‌ساز/) 身 (خود، نفس، تن) 不 (/لفظ عامل/منفی‌ساز فعل/) 殆 (خطر، خطرناک، به مخاطره انداختن)
اسماعیل رادپور
ترجمه مستقیم
اگر بی‌خویشتن باشند، خطری در کار نخواهد بود.
Zhang Zhongyuan
متن انگلیسی
Even when the body dies, it is not the end.
جانگ جنگ‌یوین
ترجمه ع. پاشایی
مرگ تن، فرجام نیست.
Ursula K. LeGuin
متن انگلیسی
The body comes to its ending, but there is nothing to fear.
اورسلا کی. له‌گین
ترجمه ع. پاشایی
تن به پایانش می‌رسد، باکی نیست.
Stephen Mitchell
متن انگلیسی
when death comes, you are ready.
استیون میشل
ترجمه قهرمانی
و چون مرگ فرا رسد، آماده‌اید.
از بند پنجاه و نهم
متن چینی
معنی کلمه‌به‌کلمه
治人事天莫若嗇。
治 (حکومت کردن) 人 (مردم، مردمان) 事 (پرداختن، کار، امور) 天 (آسمان) 莫 (/لفظ عامل/تفصیلی‌ساز منفی/) 若 (مانند) 嗇 (صرفه‌جویی، کم‌خرجی)
اسماعیل رادپور
ترجمه مستقیم
در فرمانروایی بر آدمیان و در کوشیدن به کار آسمان، هیچ‌چیز بهتر از صرفه‌جویی نیست.
Zhang Zhongyuan
متن انگلیسی
In guiding people and working according to nature, It is best to follow renunciation.
جانگ جنگ‌یوین
ترجمه ع. پاشایی
در هدایت مردمان و کار کردن موافق طبیعت، آن به که از ترک، پیروی کرده آید.
Ursula K. LeGuin
متن انگلیسی
In looking after your life and following the Way gather spirit.
اورسلا کی. له‌گین
ترجمه ع. پاشایی
در مراقبت از زندگی و پیمودن راه جان را گرد آور.
Stephen Mitchell
متن انگلیسی
For governing a country well there is nothing better than moderation.
استیون میشل
ترجمه قهرمانی
برای خوب اداره کردن یک کشور چیزی سودمند‌تر از میانه روی نیست.
از بند شصت‌ویکم
متن چینی
معنی کلمه‌به‌کلمه
大者宜為下。
大 (بزرگ) 者 (/لفظ عامل/اسم‌ساز/نشانه نهاد/) 宜 (بایستن، شایستن) 為 (شدن، کردن، بودن) 下 (پایین، زیر، پست).
اسماعیل رادپور
ترجمه مستقیم
بزرگان می‌باید فروتنی نمایند.
Zhang Zhongyuan
متن انگلیسی
the greater nation must be humble.
جانگ جنگ‌یوین
ترجمه ع. پاشایی
ملت بزرگتر باید افتادگی پیشه کند.
Ursula K. LeGuin
متن انگلیسی
/محذوف/
اورسلا کی. له‌گین
ترجمه ع. پاشایی
/محذوف/
Stephen Mitchell
متن انگلیسی
/محذوف/
استیون میشل
ترجمه قهرمانی
/محذوف/
نمونه متن
۱ راه جاودان نیست، آن راهی که توانمش نمودن. نام جاودان نیست، آن نام که توانمش خواندن. بی‌نام، منشا آسمان و زمین است. با نام، مادر ده هزار موجود است. (فصل اول)
۱۱ سی پره در مرکز چرخ به هم می‌آیند، آنجا که نیستند، ویژگی ارابه در آن است. از گل رس کاسه می‌سازیم، آنجا که گل نیست، فایده کاسه در آنجاست. با در و پنجره، خانه می‌سازیم. آنجا که در و پنجره نیست، فایده خانه آنجاست. اگر هست را نفعی باشد، فایده از نیست است. (فصل یازدهم)
۲۵ خاموش و بی‌انتها، به تنهایی همیشه پابرجا، دگرگونی در او راه نمی‌یابد، و نیز کوتاهی از او سر نمی‌زند، به همه چیز می‌رسد، و خستگی به وی راه نمی‌آید، در همه چیز ساری است. او مادر همه چیزهاست. نامش را نمی‌داند و او را نقشی از تائو خواهم زد. اگر تلاش کنم که برای او نامی برگزینم، نام بزرگ را برای او برخواهم گزید. بزرگ است اما نزدیک، و چون نزدیک است همه چیز به او بازمی‌گردد. تائو بزرگ است، آسمان بزرگ است، زمین بزرگ است، حکیم بزرگ است. در کیهان، چهار چیز بزرگند و شاه حکیم یکی از ایشان است. بشر راه‌های زمین را دنبال می‌کند، زمین راه‌های آسمان را، و آسمان راه‌های تائو را. تائو راه‌های خود را می‌پیماید. (فصل بیست و پنجم)
۴۲ تائو یک را زایید. یک، دو را. دو، سه را؛ و سه، بی‌شمار اشیاء را زایید. (فصل چهل و دوم)
ارجاعات