تاریخ تدوین حدیث

تاریخ تدوین حدیث به موضوع سیر تدوین احادیث محمد، پیامبر اسلام، — که به نام سنت شناخته می‌شود — می‌پردازد. این احادیث به‌صورت «قول»، «فعل» یا «تقریر» از جانب پیامبر صادر شده‌است. برخلاف کتابت قرآن — که از روز اول وحی انجام گرفت — تدوین حدیث با تاخیر صورت گرفت. هرچند نگرش به تدوین حدیث میان اهل سنت و شیعه متفاوت بود. شیعه از آغاز به کتابت حدیث توجه، و با توجه به وجود امامان شیعه تا اواسط سده سوم هجری، بر آن اهتمام داشته و مجموعه‌هایی را نیز تدوین کرده و از این نظر ضعفی ندارد.
تدوین حدیث از سوی شیعه
در میان شیعه به‌خاطر پیشینه کتابت حدیث، از همان آغاز تدوین حدیث و فقه شکل گرفت. به‌گفته شوقی ضیف، علت توجه قوی شیعه به کتابت فقه، اعتقاد آنان در موضوع امامت و امامان شیعه بوده؛ و چون این احادیث برای شیعه در حکم فتوا بوده، ازاین‌رو به فتاوی و قضاوت‌های علی بن ابی‌طالب توجه داشتند. در همین زمینه، گردآوری حدیث از میان شیعه و به‌دست سلیم بن قیس هلالی انجام گرفته‌است. بدین‌ترتیب تا اواسط سده سوم هجری، کتبی در میان شیعه پدید آمد که از سوی اصحاب امامان شیعه گردآوری شده‌بود. تعداد این کتاب‌ها از زمان جعفر صادق به بعد بسیار زیاد است.
تدوین حدیث از سوی اهل سنت
کتاب‌های حدیثی موجود از اهل سنت همگی در اواخر سده دوم هجری و پس از آن در سده سوم گردآوری شده. با توجه به بعضی روایات تاریخی به نظر می‌رسد که از ابتدای سده دوم، کمابیش تعدادی از محدثان، اقدام به نوشتن روایاتی کردند که مدون نبوده‌است. پس از آن، این نوشته‌های کوچک، منبع آثار بزرگ‌تر قرار گرفته‌اند. بااین‌حال بسیاری از احادیث موجود در کتاب‌های بزرگ، از طریق حفظ نوشته شده‌اند و پیش از آن در جایی مکتوب نشده‌بودند. یکی از علل تاخیر کتابت حدیث، جلوگیری بعضی از خلفا در نوشتن احادیث بوده که متعاقب آن، گروهی از صحابه و تابعین، از این امر پیروی کردند. همه صحابه و تابعین مشمول این موضوع نبودند. تعدادی از آنان مانند علی بن ابی‌طالب حدیث را می‌نوشته و به نوشتن دستور نیز می‌کردند. اما نوشتن احادیث از سوی دیگر صحابه زمانی آغاز شد که منع خلفا، به امر خلفا در نوشتن حدیث تغییر کرد. تنها چیزی که از پیشینیان اهل سنت به ارث مانده‌بود، حفظ و به‌یادسپردن حدیث بود؛ و ازهمین‌رو، ازبین‌بردن این روحیه بسیار مشکل بود؛ آن‌چنان‌که بعضی از محدثان اواخر سده دوم هنوز نسبت به نوشتن احادیث کراهت داشتند.
روایات پیامبر درباره اجازه کتابت حدیث
روایات پیامبر درباره اجازه کتابت حدیثویرایش
صدور اجازه‌ی نوشتن به بعد، کتابت حدیث سکه رایج در میان مسلمین بوده است. شمار روایاتی که مثبت نوشتن احادیث هستند، به مراتب بیشتر از روایات منع می‌باشند. در اینجا چند نمونه از این نوع احادیث را ذکر می‌کنیم:
۱-حضرت ((عبدالله بن عمرو بن عاص)) روایت می‌کند، رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «علم را مهار سازید! پرسیدم: رمز مهار کردنش چیست؟ فرمود: نوشتن آن»
۲-از ((انس)) منقول است، آن حضرت صلی الله علیه وسلم فرمود: «قیدو العلم بالکتاب!» «علم را به نوشتن مقید سازید!».
۳-«رافع بن خدیج» می‌گوید: به رسول الله صلی الله علیه وسلم عرض داشتم: یا رسول الله! ما از شما سخنان زیادی می‌شنویم. آیا می‌توانیم آنها را بنویسیم؟ فرمود: «اکتبوا ولا حرج» «بنویسید، حرجی نیست».
۴-یک نفر انصاری نزد رسول اکرم صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: یا رسول الله! من از شما حدیث می‌شنوم و از آن بسیار خوشم می‌آید، اما فراموشش می‌کنم. آن حضرت ج فرمود: «استعن بیمینک»! از دست راستت کمک بگیر. (راوی می‌گوید رسول خدا صلی الله علیه وسلم در این هنگام با دست مبارکش اشاره به نوشتن فرمود.)
۵-در زمان فتح ((مکه)) رسول خدا صلی الله علیه وسلم سخنانی پیرامون حقوق متقابل انسان‌ها و سایر موارد مهم ایراد فرمودند. یکی از اصحاب به نام ((ابوشاه یمنی)) از آن حضرت درخواست نمود تا ارشادات آن روز را برایش بنویسند. آن حضرت اجابت نمود و خطاب به اصحاب ش فرمود: «اکتبوا لابی شاه» «برای ابوشاه (خطبه‌ام را) بنویسید»!.
۶-((عبدالله بن عمرو)) یک مرتبه به محضر رسول الله صلی الله علیه وسلم شتافت و عرض کرد: ((یا رسول الله! می‌خواهم احادیث شما را روایت نمایم. برای همین قصد نموده‌ام به همراه یادداشت قلبی، از نوشتن هم کمک بگیریم، تا نظر شما چه باشد؟ رسول الله ج فرمود: «اگر حدیث من باشد، (ایرادی ندارد) پس به همراه قلب خود از دستت نیز کمک بگیرد».
2 قبلا نیز متذکر شدیم که در زمان پیامبر و صحابه و همچنین چندین قرن پس از آن، لفظ ((علم)) به حدیث اطلاق می‌شد. 3 ابن عبدالبر، ((جامع بیان العلم))، ج: ۱، ص: ۷۳. 4 ((تدریب الراوی))، ج:۲، ص: ۲۸۶. 5 ((جامع ترمذی))، به روایت ابوهریره. 6 ((صحیح بخاری)).
نظر صحابه درباره کتابت احادیث
مخالفت بعضی از صحابه و تابعین با نوشتن حدیث
علل تاخیر کتابت حدیث
عامل اصلی منع کتابت حدیث
قرآن و کتابت
نتایج عدم تدوین
جلوگیری از نقل حدیث