زیرشاخه‌های انفورماتیک پزشکی

زیرشاخه‌های انفورماتیک پزشکی انفورماتیک پزشکی رشته‌ای میان رشته‌ای متشکل از علوم مختلف همانند پزشکی، علوم کامپیوتر، علوم داده، مدیریت اطلاعات و غیره می‌باشد.
ماهیت میان رشته‌ای این رشته، موجب پدید آمدن زیرشاخه‌های تحقیقاتی بسیاری در این حوزه از دانش شده است.
در این جستار به معرفی اجمالی چند زیر شاخه‌ی این رشته با استفاده از کتاب انفورماتیک زست پزشکی دکتر ادوارد شرتلیف می‌پردازیم.
زیر شاخه‌های انفورماتیک پزشکی
تصمیم‌گیری زیست پزشکی: استدلال احتمالات بالینی
تصمیم‌گیری زیست پزشکی: استدلال احتمالات بالینی (Probability medical reasoning)
از آنجا که داده بالینی ناقص و نتیجه درمان نامشخص است، متخصصین سلامت معمولا با انتخاب‌های دشوار روبرو هستند. این مبحث از انفورماتیک زیست پزشکی احتمال در استدلال پزشکی را به عنوان روشی معرفی میکند که میتواند به ارائه کنندگان مراقبت بهداشتی در در مقابله با عدم اطمینان در بسیاری از تصمیمات پزشکی کمک نماید.
علوم شناختی و انفورماتیک زیست پزشکی
علوم شناختی و انفورماتیک زیست پزشکی (Cognitive science and biomedical science)
علوم شناختی یک حوزه میان رشته‌ای است که از رشته‌هایی مانند روانشناسی شناختی، هوش مصنوعی، علوم اعصاب، زبانشناسی، مردم شناسی و فلسفه تشکیل شده است. از دیدگاه انفورماتیک علوم شناختی میتواند چارچوبی برای تحلیل و مدلسازی عملکرد پیچیده انسان در مواجهه با فناوری ایجاد کند. علوم شناختی میتواند نگرشی بر اصول قابلیت استفاده و یادگیری سیستم، روند تشخیص به موقع پزشک، آموزش متخصصان مراقبت بهداشتی، بیماران و مصرف‌کنندگان ایجاد کند.
معماری کامپیوتر برای مراقبت بهداشتی و زیست پزشکی
معماری کامپیوتر برای مراقبت بهداشتی و زیست پزشکی (Computer architecture for healthcare and biomedicine)
معماری طراحی یا برنامه‌ریزی سیستم‌ها محسوب میشود و جنبه فیزیکی و مفهمومی را در برمیگیرد. معماری کامپیوتر برای مراقبت بهداشتی و زیست پزشکی شامل طراحی فیزیکی و نقشه مفهومی کامپیوترها و سیستم اطلاعات است که در نرم‌افزارهای زیست پزشکی مورد استفاده قرار میگیرند. در این مبحث مفاهیم اساسی مربوط به سخت‌افزار، نرم‌افزار و سیستمهای توزیع شده مورد بررسی قرار میگیرند که عبارتند از اکتساب داده، امنیت و اشتراک آن.
استاندارهای انفورماتیک زیست پزشکی
استاندارهای انفورماتیک زیست پزشکی (Standard in bioinformatics)
سازمان‌ها فاکتورهای مختلفی برای ایجاد استانداردهای استفاده شده در انفورماتیک زیست پزشکی دارند. توسعه و به روز رسانی استانداردها که جنبه‌های متفاوتی از مدیریت اطلاعات زیست پزشکی را پشتیبانی میکند بسیار حائز اهمیت و کاربردی است. در این زمینه استانداردهای عمومی قابل توجهی ایجاد شده است که برای ایجاد توانایی انتقال ساده داده بین سیستم‌ها و ایجاد مخازن اطلاعاتی استفاده میشوند. استفاده از استانداردهای تایید شده و خاص، اثربخشی را افزایش وعدم کارایی این سیستم‌ها را کاهش میدهد.
پردازش زبان طبیعی در مراقبت بهداشتی و زیست پزشکی
پردازش زبان طبیعی در مراقبت بهداشتی و زیست پزشکی (Natural language processing in healthcare and medical bioinformatics)
امروزه نگهداری اطلاعات متنی به دلیل تولید سریع آنها برای متخصصین مراقبت بهداشتی و دانشمندان سخت خواهد بود و آنان برای یافتن، مدیریت و تحلیل دانش و داده برخط به کمک نیاز دارند. هرچند اطلاعات ارزشمندی در متن‌ها وجود دارد اما قالب مناسبی برای پردازش کامپیوتری نیست و باید درنظر داشت که پردازش متون به دلیل وجود زبانها و ویژگی‌ها مختلف بسیار مشکل می‌باشد و این دقیقا همان لحظه‌ای است که NLP به میان می‌آید. NLP درواقع پردازش زبان طبیعی است که شامل یک مجموعه از تکنیک‌های محاسباتی برای تحلیل و نمایش زبان طبیعی و همچنین تجزیه و تحلیل آنها دریک یا چند سطح است. پردازش زبان طبیعی در سطوح مختلف امکان‌پذیر است. برای همین منظور سیستم‌های متفاوت پردازش زبان طبیعی در بخش‌های متعددی برای پردازش زبان در سطوح متفاوت استفاده می‌شوند. تفاوت میان سیستم‌ها ناشی از توانایی هریک از بخشهاست. همچنین تلاش عمده در این زمینه ماشینی کردن فرایند درک و برداشت مفاهیم زبان طبیعی است.
اانفورماتیک تصویربرداری زیست پزشکی
انفورماتیک تصویربرداری زیست پزشکی (Biomedical imaging informatics)
با توجه به افزایش چشمگیر نقش تصاویر در زیست پزشکی، افزایش دسترسی به تصاویر دیجیتالی، ظهور شبکه و سخت‌افزارهای قدرتمند کامپیوتری و رواج روش‌های پردازش تصویر، تصاویر دیجیتال به داده اصلی تبدیل شده‌اند که در تمام کاربردهای انفورماتیک زیست پزشکی باید مورد توجه قرار گیرد. وظایف انفورماتیک تصویربرداری را میتوان به‌طور کلی تحت عناوین، اکتساب، بازنمایی محتوا، مدیریت و ذخیره‌سازی، پردازش تصویر تفسیر یا استدلال کامپیوتری دسته‌بندی کرد.
اصول اخلاقی در انفورماتیک زیست پزشکی و مراقبت سلامت
اصول اخلاقی در انفورماتیک زیست پزشکی و مراقبت سلامت (Ethics in biomedical and healthcare)
ارزش‌های انسانی باید در پژوهش و مشاغل بهداشتی حاکمیت داشته باشدو همانند سایر مشاغل بهداشتی موضوع رفتار مناسب و نامناسب، عملکرد شرافتمندانه و درست و نادرست در انفورماتیک مراقبت بهداشتی نیز مطرح است. اغلب مردم گمان می‌کنند حفظ محرمانه اطلاعات الکترونیکی ذخیره شده بیمار، مهم‌ترین موضوع اخلاقی در انفورماتیک است، اما این حوزه با سایر مسائل اخلاقی ازجمله : انتخاب واستفاده از ابزارهای انفورماتیکی مناسب در محیط بالینی، تعیین کسانی که بایداز اینگونه ابزارها استفاده کنند، نقش سیستم ارزیابی، الزامات توسعه دهندگان وغیره سروکاردارد. دراین بخش درباره‌ی موضوعاتی ازقبیل اهمیت اخلاق در انفورماتیک، استاندارد‌های مربوط به مسائل اخلاقی، چالش‌های مطرح درانفورماتیک در زمینه رازداری بیمار و فراهم کننده، مسائل اخلاقی وقانونی در رابطه با ابزارهای کامپیوتری مراقبت بهداشتی وغیره صحبت شده است.
ارزیابی منابع اطلاعات بهداشتی و زیست پزشکی
ارزیابی منابع اطلاعات بهداشتی و زیست پزشکی (Evaluation of biomedical and health information resource)
در این حوزه از انفورماتیک زیست پزشکی به بحث درباره‌ی "ارزیابی منابع اطلاعات بهداشتی وزیست پزشکی " پرداخته شده است. طبق تعریفی " بسیاری ارزیابی را به معنای بررسی هدفمند و سازماندهی شده‌ی یک فعالیت می‌دانند. معمولا از ارزیابی به منظور پاسخ به سوالات یا کمک در اتخاذ تصیم استفاده می‌شود. ارزیابی ممکن است رسمی یا غیررسمی باشد، بسته به خصوصیات تصمیمی که قرار است اتخاذ شود". اهمیت مطالعات تجربی براساس روش‌های ارزیابی و بررسی تکنولوژی در پیاده‌سازی موفق منابع اطلاعاتی برای بهبود سلامت، ویژگی‌های عمومی ارزیابی، پیش فرض‌های اصلی روش‌های ارزیابی ذهنی وعینی و نقاط قوت وضعف هر رویکرد مباحثی است که در این حوزه مورد بررسی قرار گرفته است.
سیستم‌های پرونده الترونیک سلامت
اسیستم‌های پرونده الترونیک سلامت (Electronic health record system) ا
از پرونده بیمار به عنوان پرونده پزشکی، مستندات بیمار یا پرونده سلامت نیز یاد می‌شود. این بخش از انفورماتیک زیست پزشکی تعریف و کاربرد سیستم‌های پرونده الکترونیک سلامت، مزایا و هزینه‌های بالقوه آنها و چالش‌های استفاده از اینگونه سیستم‌ها را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد. پرونده الکترونیک سلامت یک منبع اطلاعات ذخیره شده به صورت الکترونیکی تعریف شده است که وضعیت بهداشتی و مراقبت بهداشتی در طول زندگی فرد در آن ثبت می‌شود. واژه EHR می‌تواند به کل سیستم اطلاق شود. این سیستم شامل ابزارهای مدیریت اطلاعات برای فراهم کردن هشدارها و یادآورهای بالینی، ارتباط با منابع دانش برای پشتیبانی از تصمیم‌گیری مراقبت بهداشتی و تحلیل داده‌های گردآوری شده برای مدیریت مراقبت و پژوهش می‌باشد.
زیرساخت اطلاعات بهداشتی
زیرساخت اطلاعات بهداشتی (Health information infrastructure) ا
در این بخش از انفورماتیک زیست پزشکی در مورد HII (زیر ساخت اطلاعات بهداشتی)، سیستم‌های اطلاعاتی در سطح جامعه به منظور دسترسی به پرونده جامع الکترونیک بیماران در زمان و مکان مورد نیاز برای کل جمعیت، بحث می‌شود. HII دستیابی به اطلاعات جامع الکترونیک بیمار در زمان و مکان مورد نیاز است که دسترسی ارائه دهندگان خدمات به اطلاعات کامل و به روز را جهت تصمیم‌گیری بالینی ایجاد می‌نماید. بعلاوه پشتیبانی تصمیم‌گیری بالینی با انتقال اطلاعات یکپارچه ممکن می‌گردد. همچنین با این روش، پزشکان و بیماران می‌توانند یادآورهایی در خصوص آخرین راهکارهای بالینی و نتایج پژوهشی دریافت نمایند. چالش‌های متعدد، مهم و مرتبط باهم در خصوص سیستم‌های HII از جمله حریم شخصی، همکاری ذینفعان، پوشش کلیه اطلاعات دیجیتال و فراهم آوردن قابلیت‌های مالی وجود دارد که باید رفع گردد.
سیستم مراقبت بیمار محور
سیستم مراقبت بیمار محور (Patient-centered care system)
سیستم مراقبت بیمار محور رویکردی برای مراقبت است که به عنوان عملی صحیح برای انجام دادن امور پزشکی شناخته می‌شود. بیماران به آموزش نیاز دارند تا بتوانند رفتار بیمار محوری پزشکان را ارزیابی کنند. سیستم‌های اطلاعاتی درمانی نقش مهمی در این امر داشته‌اند که یکی از این سیستم‌ها سیستم سلامت نظامی است. این سیستم با فراهم آوردن امکان دسترسی بیماران به اطلاعات پزشکی از طریق سیستم‌های تعاملی کمک شایانی به این امر کرده است.
انفورماتیک سلامت مشتری و پرونده سلامت فردی
انفورماتیک سلامت مشتری و پرونده سلامت فردی
انفورماتیک سلامت دانشی چند رشته‌ای است که ازترکیب علوم مختلف تشکیل شده که هدف اولیه آنها جمع‌آوری، نگهداری، تحلیل و پردازش اطلاعات در حوزه علوم پزشکی و سلامت است. مشارکت تنها بازتابی از همکاری بین حرفه‌ای نیست بلکه نشان دهنده احقاق موفقیت‌آمیز سلامت بهینه و مدیریت موثر فرایندهای بیماری و شرکت فعالانه درمانگران، عامه مردم، اعضای خانواده و جامعه درحالت کلی میباشد. فناوری‌هایی از جمله پرونده سلامت فردی، پورتال‌های بیماران، نرم‌افزارهای سلامت فردی و مشارکت اجتماعی اساس انفورماتیک سلامت مشتری را تشکیل میدهند.
سلامت از راه دور
سلامت از راه دور
در این حوزه از انفورماتیک پزشکی تله مدیسن محور بحث اصلی میباشد. تله مدیسین از فناوری‌های مدرن اطلاعاتی مانند تجهیزات کامپیوتری، شبکه‌های اینترنتی و اپلیکیشن‌های کاربردی استفاده میکند و هدف ازان کاهش هزینه و تاخیر در دریافت خدمات پزشکی در مسافت‌های طولانی بین بیماران و ارائه دهندگان خدمات بهداشتی بالینی است. در واقع تاکید پزشکی از راه دور بر مسافت می‌باشد. از نظر زمانی ارائه خدمات تله مدیسین به دو دسته کلی همزمان و غیر همزمان تقسیم می‌شودو شامل: پایش از راه دور – تفسیر از راه دور – حضور از راه دور- پزشکی از راه دور در اورژانس و سلامت از راه دور مبتنی بر تصویر (که از توپولوژی هاب-اسپوک استفاده میکند و شامل: چشم پزشکی از راه دور- روانپزشکی از راه دور-سلامت از راه دور تادیبی- سلامت از راه دور در منزل).
سیستم‌های پایش و نظارت بیمار
سیستم‌های پایش و نظارت بیمار
معمولا تصور میشود که پایش بیمار چیزی است که بیمار را تحت نظارت داشته و در مقابل رویدادهای جدی و تهدید کننده جان بیمار، بیماریهای وخیم یا موارد دیگر هشدار میدهد. پایش بیمار میتواند به عنوان اندازه‌گیری مشاهدات تکراری و مداوم بیمار، اعم از عملکرد فیزیولوژیک و عملکردهای حیاتی به منظور هدایت تصمیمات مدیریتی، شامل انجام مداخلات درمانی و بررسی مداخلات تعریف شود. سیستمهای پایش و نظارت بیمار در واقع استفاده از کامپیوتر به منظور کمک به پزشکان در جمع‌آوری، نمایش، ذخیره‌سازی و تصمیم‌گیری از جمله تفسیر دادههای بالینی، ارایه پیشنهادهای درمانی و اخطار و یادآوریها بحث میکند. هنگامی که تصمیم‌گیری صحیح و فوری در مراقبت موثر بیمار ضرورت دارد، پایشهای الکترونیکی مداوم برای جمع‌آوری و نمایش داده‌های فیزیولوژیکی مورد استفاده قرار میگیرند.
سیستم‌های تصویربرداری در رادیولوژی
سیستم‌های تصویربرداری در رادیولوژیا (Imaging system radiology)
در فرایند رادیولوژی اهداف مختلفی دنبال میشود. از جمله میتوان بر چگونگی کسب تصاویر از تجهیزات تصویربرداری، ذخیره‌سازی،انتقال، ارائه و یکپارچگی تصاویر بدست آمده از روش‌های مختلف اشاره کرد. تصویربرداری دارای اهمیت و فواید زیادی در زمینه‌های مختلف از جمله زیست پزشکی، شناسایی، تشخیص، ارزیابی و برنامه ری دارد. در تصویر برداری فناوری‌ها و نوآوری‌های زیادی نسبت به قبل ایجاد شده ازجمله قابلیت یکپارچگی با سایر اطلاعات مراقبت بهداشتی، سیستم تشخیص صدا، گزارش‌های پیشرفته و رادیولوژی از راه دور که در این بخش از انفورماتیک زیست پزشکی مورد بررسی قرار میگیرد.
بازیابی اطلاعات و کتابخانه‌های دیجیتال
بازیابی اطلاعات و کتابخانه‌های دیجیتال
بازیابی اطلاعات(Information Retrieval), زمینه‌ای است که بااکتساب، سازماندهی وجستجوی اطلاعات مبتنی بردانش درارتباط است. اگرچه انفورماتیک زیست پزشکی بربازیابی متن ازمتون زیست پزشکی تمرکزدارد، اماکاربردموثرIR باظهور و پیشرفت امکانات چندرسانه‌ای و همچنین مخازن وسیعی ازساختارهای شیمیایی، معماری، توالی ژن و پروتیین، قطعات ویدیویی وحوزه‌های وسیع رسانه‌های دیجیتال مربوط آموزش، پژوهش و مراقبت بیمار در حوزه زیست پزشکی گسترش یافته است. باگسترش سیستم‌های IRو محتوای آنلاین، مفهوم کتابخانه تغییریافته و کتابخانه‌های جدید دیجیتال پدیدآمده‌اند.
سیستمهای پشتیبان تصمیم بالینی
سیستمهای پشتیبان تصمیم بالینی
به علت ارتباط مستقیم تصمیم‌گیری در حوزه بهداشت و درمان با حیات افراد جامعه، تصمیم‌گیری در این حیطه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. درواقع می‌توان گفت که فرایند پزشکی متکی بر تصمیم‌گیری است و تصمیم‌گیری در این حیطه باتوجه به وجود حجم انبوهی از اطلاعاتی که دراین بخش وجود دارند، با چالش‌هایی در جهان امروز مواجه است. برای تسهیل این امر حیاتی، سیستم‌های پشتیبان تصمیم بالینی(CDSS) توسعه پیدا کردند. یک CDSS به هر برنامه کامپیوتری اطلاق می‌شود که به منظور کمک به ارایه دهندگان مراقبت بهداشتی در تصمیم‌گیری طراحی شده باشد و برهمین اساس هربرنامه‌ای که با داده یا دانش بالینی سروکار داشته باشد یک سیستم پشتیبان تصمیم محسوب می‌شود. در این میان ذکر این نکته ضروری است که به‌طور ایده‌آل این سیستم‌ها در قالب ۵ ویژگی؛ فراهم آوردن اطلاعات درست، شخص درست، فرمت درست، در قالب شبکه درست و در نقطه درست جهت توسعه سلامت، نتایج و تصمیمات مراقبت سلامت را توصیف می‌کنند.
کامپیوترها در آموزش مراقبت سلامت
کامپیوترها در آموزش مراقبت سلامت
تغییر آموزش مراقبت سلامت را فرنک و همکاران در سال ۲۰۱۰ مطرح نمودند. فناوری اطلاعات مهمترین ابزار در حال گسترش برای دسترسی و مدیریت اطلاعات پزشکی در هر دو زمینه تخصصی بیمار و دانش عمومی میباشد. اهداف آموزش مراقبت سلامت، فراهم نمودن حقایق و اطلاعات برای پزشکان است که کامپیوترها میتوانند نقش مستقیمی در فرایند آموزش ایفا کنند؛ بعلاوه پزشکان ممکن است از کامپیوتر‌ها برای افزایش و تحکیم مهارت‌های حرفه ایی خود در طول دوره شغلی استفاده نمایند. اغلب از کاربرد‌های فناوری کامپیوتری برای آموزش تحت عنوان دستیار آموزشی کامپیوتری، آموزش مبتنی بر کامپیوتر یا یادگیری به وسیله کامپوتر یاد میشود
انفورماتیک زیستی
انفورماتیک زیستی)
انفورماتیک زیستی، به علم مطالعه اطلاعات مربوط به نمایش و تحلیل داده‌های سیستم‌های بیولوژیکی اطلاق می‌شود که از سطح ملکولی آغاز می‌گردد. با توجه به این که انفورماتیک بالینی به مدیریت اطلاعات مراقبت بهداشتی می‌پردازد، انفورماتیک زیستی بر مدیریت اطلاعات مرتبط با علوم بیولوژیکی تمرکز دارد. بر همین اساس، این دو علم بسیار به هم نزدیک هستند و موجب افزایش اعتبار یکدیگر می‌شوند. کاربرد انفورماتیک بالینی در زمینه سیستم‌های اجتماعی پزشکی، فرایندهای شناختی پزشکی و فناوری مورد نیاز برای درک فیزیولوژی انسان است، در حالی که انفورماتیک زیستی بدنبال درک نقش سیستم‌های بیولوژیکی در ایجاد ملکول‌ها، اعضا و سلول‌های زنده است.
پزشکی
علوم کامپیوتر
علوم داده
مدیریت اطلاعات
انفورماتیک پزشکی
میان رشته‌ای