منطق فارابی

فارابی را پدر منطق اسلامی شمرده‌اند و شمار رساله‌های منطقی او را به ۴۸ رسانده‌اند که حدود نیمی از آنها برجای مانده‌است. خواننده امروزی ممکن است برخی مباحث این رساله‌ها را سطحی یا خروج از بحث منطقی بینگارد؛ اما بیشتر آنها استحکامی شایسه دارند و گذشت قرون چیزی از صلابتشان نکاسته‌است. برخلاف نوشته‌های متاخر، هیچ‌یک از این رساله‌ها همه مباحث منطق را در خود جای نمی‌دهند؛ بلکه صرفا به بخشی از مسائل آن می‌پردازند. اشاره‌ای گذرا به برخی از مباحث این رساله‌ها خالی از فایده نیست و خواننده را با نخستین مکتوبات منطقی جهان اسلام آشنا می‌سازد.
تعریف و فایده علم منطق
فارابی در کتاب احصاء العلوم برای بیان معنا و فایده علم منطق از این توضیح بهره می‌گیرد که برخی از معقولات انسان فطری و یقینی‌اند؛ مثل «کل بزرگتر از جزء خود است» و «عدد سه فرد است»؛ در حالیکه پاره‌ای دیگر از آنها خطاپذیر و نیازمند قیاس و استدلال اند. در قسم دوم، به قوانینی نیاز است که فکر را از خطا بازدارد. از این نظر، می‌توان قوانین منطق را به قواعد علم نحو همانند ساخت. بر این اساس، در صورت ناآشنایی با منطق، هرگاه با آرائی گوناگون و متضاد روبرو شویم، یا باید میان آنها سرگردان بمانیم، یا همه را  با وجود ناسازگاری با یکدیگر  حق بپنداریم یا آنکه بی‌دلیل، برخی از آنها را درست و پاره‌ای دیگر را نادرست بخوانیم.
به گفته فارابی، واژه نطق سه معنا دارد:
سخن لفظی (القول الخارج بالصوت)
سخن ذهنی (القول المرکوز فی النفس)
نیروی عقل و اندیشه (القوه الانسانیه المفطوره فی الانسان)
منشا اشتقاق اصطلاح منطقی، واژه نطق به هر سه معنای یاد شده‌است؛ یعنی علم منطق گفتار لفظی، اندیشه‌های ذهنی و نیز عقل آدمی به راه صواب رهنمون می‌گردد.
موضوع علم منطق
فارابی، با اعتقاد به وجود رابطه‌ای تنگاتنگ میان لفظ و معنا، موضوع علم منطق را چنین می‌داند: «معقولات، از آن نظر که الفاظ بر آنها دلالت دارند و الفاظ از آن نظر که بیانگر معقولات اند. » به گفته وی، به دلیل همین ارتباط بین لفظ و معناست که پیشینیان، هم معقولات و هم الفاظ حاکی از آنها را «نطق» و «قول» نامیده‌اند.
رابطه منطق و فلسفه
به گفته فارابی، اصحاب افلاطون بر این باورند که پیش از فلسفه باید به هندسه پرداخت؛ چنان‌که بر سر در آکادمی چنین نگاشته بودن: «من لم یکن مهندسا فلا یدخل علینا: کسی که هندسه نمی‌داند، وارد نشود.» برخی دیگر، علم اخلاق را مقدم می‌دانند و به آیت سخن افلاطون تمسک می‌جویند: «ان من لم یکن نقیا زکیا، فلا یدنو من نقی زکی: فرد ناپاک و آلوده، گرد پاکان و پیراستگان نگردد.» سرانجام، گروهی دیگر به تقدم علم منطق فتوا می‌دهند و فراگیری آن را برای ورود به وادی فلسفه لازم می‌شمارند. فارابی همه این سخنان را درست می‌شمارد و آنها را با یکدیگر ناسازگار نمی‌انگارد. به عقیده وی، کسی که در جست جوی فلسفه است، در آغاز باید اخلاق خود را اصلاح کند تا در پی فضیلت واقعی برآید و از اندیشه‌هایی چون غلبه بر دیگران به درآید. پس از آن باید خود را به سلاح برهان مجهز سازد و در این راه، منطق و هندسه هر دو به کار می‌آیند.
علاوه بر این، فارابی بر استقلال منطقی از فلسفه تاکید می‌ورزد و گمان اندراج منطق در فلسفه را نادرست می‌شمارد. به گفته وی ممکن است برخی چنین بپندارند که «منطق نیز از اجزاء فلسفه است؛ زیرا در این صناعت نیز از اشیاء موجود سخن می‌رود.» پاسخ فارابی به این پندار آن است که مسائل منطقی، جنبه‌ای آلی و ابزاری دارند؛ بر این اساس، گویا این مسائل بیرون از قلمرو موجودات قرار می‌گیرند و تنها، ابزاری برای شناخت آنها به‌شمار می‌آیند.
فارابی با پذیرش این حقیقت که مردم پیش از ارسطو نیز  کم و بیش  قواعد منطق را در سخنانشان به کار می‌بستند، تدوین علم منطق و ساماندهی مباحث آن را کار این فیلسوف یونانی شمره است.
صناعات پنج‌گانه
از میان مباحث گوناگون منطق، فارابی به بحث صناعات خمس توجه بیشتری نشان می‌دهد و گویا وی نخستین کسی است که دو صنعت خطابه و شعر را به صنایع سه‌گانه ارسطویی  آنالوطیقای دوم (برهان)، طوبیقا (جدل)، سوفیسطیقا (مغالطه)  افزوده‌است.
سبک نوشتاری منطقی فارابی
فارابی به بسیاری دیگر از مباحث منطق نیز پرداخته‌است که برای آشنایی با سبک نوشته‌های منطقی وی، به دو مسئله اشاره می‌کنیم:
کلیات خمس: فارابی محمولات کلی را بر دو نوع می‌داند: بسیط و مرکب. محمولات مرکب «حد و رسم» را پدیدمی‌آورند و محمولات بسیط «کلیات خمس» نام می‌گیرند. به لحاظ ذاتی یا عرضی بودن محمول بسیط و نیز اشتراکی یا اختصاصی بودن آن، کلیات پنج‌گانه پدید می‌آید.
اشکال سه‌گانه قیاس: از نظر فارابی، قیاس به لحاظ صورت سه شکل دارد:
حد وسط، موضوع یکی از دو مقدمه (صغرا و کبرا) و محمول دیگری است؛
حد وسط، محمول هر دو مقدمه است؛
حد وسط، موضوع هردو مقدمه است.
هر کدام از دو مقدمه در هر یک از این «اشکال ثلاثه»، از یک سو می‌تواند کلیه، جزئیه، یا مهمله باشد و از سوی دیگر، موجبه یا سالبه تواند بود. در نتیجه، در هر شکل، ضروبی سی و شش‌گانه پدید می‌آیند.