رومبای کوبایی

رومبا یکی از سبک‌های آزاد موسیقی کوبا که شامل رقص و موسیقی کوبه‌ای و ترانه است. خاستگاه آن مناطق شمالی کوبا مخصوصا هاوانا و ماتانزاس در اواخر قرن ۱۹ میلادی است. رومبا بر پایه‌ی موسیقی و رقص سنتی آفریقایی از قبیل آباکوآ و یوکا بنا شده است. براساس گفته‌های آرجلیرز لئون رومبا ترکیبی از سبک‌های موسیقی کوباست. واژه Rumba Complex از همین اظهارنظر وارد مباحث موسیقی‌شناسی شده است. این مجموعه شامل سه فرم سنتی رومبا (یامبو، گوآنکو و کلمبیا) به همراه مشتقات آن‌هاست.
رومبا که شاخص‌ترین فرم موسیقی و رقص در کوباست، در قدیم توسط کارگران فقیر آفریقایی در خیابان‌ها و حیاط‌ها اجرا می‌شده است. بداهه‌خوانی، رقص دقیق و درام پلی‌ریتمیک (ریتم‌های همزمان) اجزای اصلی رومبا هستند. کاخون‌ها تا قبل از اوائل قرن بیستم و جایگزینی با کنگا به عنوان درام استفاده می‌شدند. گروه‌های کوبایی مانند Los Papines، Los Muñequitos de Matanzas، Clave y Guaguancó، AfroCuba de Matanzas و Yoruba Andabo از نمونه‌های موفق ابتدایی این سبک هستند.
امروزه این سبک به کشور کوبا محدود شده ولی پیشینه‌ی آن به خوبی از این جزیره خارج شده است. در ایالات متحده آمریکا سبک بالروم رومبا یا Rhumba، در آفریقا سوکوس یا اصطلاحا کنگولس رومبا (با اینکه بر پایه سبک سن کوبانو است) و در اسپانیا فلامنکو رومبا و مشتقاتش نظیر کاتالان رومبا، زیرشاخه‌های رومبای کوبایی هستند.
ریشه‌شناسی
ریشه کلمه رومبا ناشناخته است ولی بر اساس برخی منابع، این کلمه Rumbo به معنی نعره بلند مشتق شده که ریشه‌ی خود آن کلمه Rombo است که علامتی در قطب‌نماست. اگرچه در کوبا این کلمه ممکن است بخاطر شباهت به کلمات آفریقایی مرتبط با موسیقی مانند تومبا، ماکومبا، مامبو و تامبو ریشه‌ای از آفریقای غربی داشته باشد. همچنین واژه رومبا طی زمان مترادف با واژه جشن (پارتی) و نوعی رقص کوبایی شده است.
مشخصات
سازها و تجهیزات
تجهیزات رومبا در طی زمان وابسته به امکانات موجود و سبک‌های گوناگون بوده است. تجهیزات اصلی شامل کلاوی (دو قطعه چوب که به هم زده می‌شوند)، کنگا شامل کوئینتو (درام اصلی)، ترس دوس (درام متوسط)، تومبا و سالیدور (دارم‌های زیر) است و سایر تجهیزات رایج نظیر کتا یا گوآگوآ (استوانه‌ای چوبی)، پالیتس (چوب‌هایی که به کتا زده می‌شوند)، شیکرها از قبیل چکری و ماراکاس، اسکرپر مانند گوئیرو، بلز و کاخون است.
در دهه چهل میلادی این سبک تحت تاثیر سبک سن کوبانو قرار گرفت و موجب افزوده شدن سازهای جدیدی نظیر ترس (نوعی گیتار کوبایی)، کنترباس، ترومپت و پیانو به آن و حذف ایدئوفون از رومبای کوبایی شد. همزمان گروهی با اضافه کردن ساز کوبه‌ای بتا، سبک بتا-رومبا را ایجاد کردند و اخیرا اجراهای آکاپلا رومبا انجام گرفته است.
ریتم
اگرچه رومبا اغلب بصورت دوضربی ( ، ) اجرا می‌شود ولی نمونه‌های سه‌ضربی ( ، ) نیز موجود است. در بیشتر سبک‌های رومبا مانند یامبو یا گوآنکو ریتم‌های دوضربی، اصلی و ریتم‌های سه‌ضربی، فرعی هستند. در مقابل، در سبک محلی کلمبیا، ریتم‌های سه‌ضربی، اصلی و ریتم‌های دوضربی، فرعی هستند. که این به علت دوضربی کردن ریتم‌های سه‌ضربی آفریقایی ایجاد شده است. در این سبک کلاوی و کوئینتو صرفا وظیفه حفظ ریتم را دارند و سایر سازها بصورت جزئی با پشتیبانی درام اصلی (کوئینتو) اجرا می‌شوند.
ساختار ترانه
تاریخچه
سبک‌ها
رومبا به سه زیرشاخه‌ی اصلی تقسیم می‌شود: یامبو، گوآنکو و کلمبیا. سبک‌های یامبو و گوآنکو در محله‌های فقیرنشین هاوانا و ماتانزاس توسط آفریقایی تبارهای ایجاد شده که شامل رقص مردان و زنان است. و در مقابل، سبک کلمبیا متعلق به مرکز کوبا و اختصاصا رقص تک‌نفره مردان است که ریشه در غرب آفریقا و موسیقی سه‌ضربی آنجا دارد. در قرن بیستم، این سه سبک، پایه‌ی سبک‌های جدیدتری شده‌اند.
یامبو
یامبو قدیمی‌ترین زیرشاخه رومبا و متعلق عصر استعمار قاره آمریکاست. این سبک آرامترین سبک رومباست و رقص آن از حرکاتی شبیه تظاهر به مستی و سستی تشکیل شده است که می‌تواند توسط مردان (تک‌نفره) و مردان و زنان (دونفره) انجام شود. در ماتانزاس، کوئینتوی پایه بصورت زیر و بم است. در نمونه‌ی زیر میزان اول بم-زیر-بم است و میزان دوم زیر-بم-زیر:
Basic Matanzas-style quinto part for yambú and guaguancó.
گوآنکو
گوآنکو پرطرفدارترین و نزدیک‌ترین سبک به رومباست و بسیار شبیه به یامبو و در واقع برگرفته از آن است ولی سرعت بالاتری دارد.
کلمبیا
کلمبیا رومبای سریع و پرانرژی در پایه سه‌ضربی است که اغلب با الگوی بل همراه است. ریشه کلمبیا مربوط به مناطقی است که کارگران آفریقایی تبار در آنجا بوده‌اند. رقص این سبک برخلاف سبک‌های قبلی توسط مردان بصورت تک‌نفره اجرا می‌شود.
این سبک از الگوهای درام و موسیقی سنتی مذهبی آباکوآ ریشه گرفته است. الگوی درام زیرترین کنگا در کلمبیا به آباکوآ شباهت دارد و درام اصلی آباکوآ مشابه و در برخی نمونه‌ها با کوئینتوی کلمبیا یکسان است.
Abakuá bonkó phrase which is also played by the quinto in Columbia.
در ماتانزاس، ملودی بخش کوئینتوی اصلی با کلاوی متناوب اجرا می‌شود. در نمونه‌ی زیر میزان اول بم-زیر-بم و میزان دوم زیر-بم-زیر است:
Basic Matanzas-style columbia quinto part.
ریتم‌های گوآگوآ در سبک کلمبیا با ضربه‌های دو چوب روی گوآگوآ یا کناره‌های کنگا، همان الگوی آباکوآست که یک دست ریتم سه‌ضربی را می‌نوازد و دست دیگر چهارضربی اصلی را.
Abakuá erikundi and Columbia guagua pattern.
ملودی‌های اصلی درام‌های سولیدور و سگوندوی سبک هاوانایی کلمبیا از شش ضرب هم‌گذر تشکیل شده است. ترکیب بم‌های این درام‌ها ملودی اصلی را ایجاد می‌کنند. هر ضرب هم‌گذر تکرار می‌شود و با بخش بعدی هم‌نوا می‌گردد.
Havana-style Columbia salidor and segundo composite melody
عبارت‌های کوئینتوی کلمبیا دقیقا با گام‌های رقص آن هماهنگ است. ضربات کوئینتو و گام‌های رقصنده در بیشتر مواقع یکسان و در سایر مواقع هماهنگ هستند. نوازنده کوئینتو باید توانایی تغییر عبارت را بر اساس گام‌های رقصنده داشته باشد. به این ترتیب، عبارات کوئینتو همگی از شیوه و حرکات رقصنده ایجاد و ترکیب می‌شوند.