فخرالنسای دینوری

ام محمد فخر النساء شهده بنت احمد الابری الدینوری البغدادیه ، شناخته‌شده به نام فخرالنسای دینوری ، دانشمند، محدث و خوش‌نویس کرد اهل عراق بود که در دینور زندگی می‌کرد.
نام
نام کامل او به صورت ام محمد فخر النساء شهده بنت احمد الابری الدینوری البغدادیه یا فخر النساء شهده‌ام محمد بنت ابونصر ثبت شده‌است. به او لقب فخرالنساء داده‌شده که در عربی به معنای مایه افتخار زنان است. او همچنین با نام‌های شهده البغدادیه، کاتب البغدادیه و الکتیبه (به معنای نسخه‌نویس مونث) نیز شناخته شده‌است.
سال‌های ابتدایی زندگی و تحصیلات
فخرالنساء شهده در اوایل سده ۱۱ میلادی در شهر دینور در کردستان ایران زاده شد. پدرش ابونصر احمد بن الفرج الدینوری نام داشت که در سال ۱۱۷۸ میلادی (۵۷۴ هجری قمری) درگذشت. پدربزرگش تاجر سوزن بود و بنابراین لقب الابری (به معنای سوزنی یا سوزن‌فروش) به او داده‌شد. پدرش به علم حدیث علاقه‌مند شد و حدیث را از چندین استاد آموخت. او مطابق با سنت، به دخترش تعلیمات مدرسی داده و او را به تحصیل گذاشت و از این‌که او زیر نظر استادان مشهور سنت‌گرا تحصیل می‌کند اطمینان حاصل کرد.
فخرالنساء تحصیل حدیث را زیر نظر مشهورترین استادان بغداد مانند تریاد بن محمد الزینبی ، ابن طلحه النعلی، احمد بن عبدالقادر بن یوسف، انو ایحسن ابن ایوب، ابو خطاب بن باطر و دیگران انجام داد. او علاوه بر حدیث دیگر شاخه‌های دانش آن زمان را نیز استادانی مانند ابو عبدالله حسن بن احمد النعمانی، ابو بکر محمد بن احمد کشاشی و ابو الحسینی فراگرفت.
در آن دوران، آموزش زنان به صورت مطالعه در فضای خانه همراه با زنان و مردان مطلع انجام می‌شد. سپس زنان می‌توانستند تحصیلات خود را با معلمانی محلی، خارج از حلقه خانواده نیز ادامه بدهند. ادامه دادن به تحصیلات بیشتر از این بلندپروازی بود و برای این کار آن‌ها می‌بایست نزد استادانی در شهرها و مناطق دیگر می‌رفتند.
آثار و فعالیت‌ها
علم حدیث
الموطا : مشهورترین کار امام مالک است که نخستین مجموعا مکتوب از احادیث و مشتمل بر موضوعات مرتبط با قوانین اسلامی بوده که توسط امام مالک بن انس گردآوری و تصحیح شده‌است. الموطا تقریبا ۱۷۲۰ حدیث را در بر می‌گیرد که شهده البغدادیه همه آن‌ها را مطالعه کرد.
المشایخات : که به طبقه‌بندی احادیث توسط شیخ‌ها یا مدرسان آن احادیث گفته می‌شود. شهده البغدادیه، مشایخات ابن سهذان را نزد ابو غالب محمد بن الحسن البقیلانی خواند.
الاجزاء : الاجزاء جمع جزء است و منظور از جزء به هر بخش تشکیل‌دهنده هر چیزی گفته می‌شود. در اینجا منظور از جزء، احادیث مربوط به یک شخص و یا احادیث گردآوری‌شده در رابطه با یک موضوع واحد است. از سده چهارم هجری قمری به این‌سو، زنان علاقه بالایی در مطالعه آن نشان دادند. شهده مشهورترین آن‌ها یعنی جزء ابن عرفه را نزد برجسته‌ترین راوی آن یعنی ابن بیان، و جزء ابن حنبل را تزد ابو حسن بن الطیوری و همچنین جزء هلال الحفار را نزد طراد آموخت.
المسلسلات : واژه مسلسل به حدیثی ارجاع دارد که درباره آن روایتی است که سنت آن را شاسته حفظ در کنار خود حدیث تلقی می‌کند. فخرالنسا المصفحه را نزد البرغانی مطالعه کرد.
فخرالنسا معجم نوشته الاسماعیلی و مشیاخه نوشته ابن شاذان را روایت کرده‌است. یکی از شاگردان فخرالنسا به نام ابل العزیز بن محمود بن المبارک بن الاخدر کتاب مشیاخه را در طول حیاتش گردآوری کرده‌است. این کتاب ۱۱۴ روایت را در بر می‌گیرد و بیشتر آن‌ها احادیث نبوی بوده که از ۲۷ شیخ نقل شده‌است. فخرالنسا این کتاب را به نامی مهم در مطالعات حدیث تبدیل کرده‌است.
جویندگان آموزش از مسافت‌های دور می‌آمدند و اگر به مجلس درس وی پذیرفته می‌شدند، آن را به عنوان نشانی از افتخار می‌گرفتند. دانشمندان نامدار بسیاری بودند که پای ثابت دوره‌های وی بودند و بخشی از صلاحیت انتقال حدیث را از وی کسب می‌کردند. فخرالنسا علاوه بر حدیث، در موضوعاتی دیگر مانند تاریخ، زبانشناسی و ادبیات هم سخنرانی‌هایی انجام می‌داد که معمولا با تاثیراتی پایدار بر روح و جان مخاطبان‌اش همراه بود.
خوشنویسی
فخرالنسا در هنر خوشنویسی نیز به کمال رسیده و استادان این هنر را در عصر خود به تمجید خویش واداشته‌بود. به واسطه همین فضل و دانش، هنر خوشنویسی و فن خطابه تحسین برانگیز بود که به وی به فخرالنسا به معنای مایه افتخار زنان گفته شد.
اواخر زندگی و مرگ
همسر فخرالنسا شهده پس از چهل سال زندگی مشترک با او درگذشت. فخرالنسا این ضایعه را با مروت و شکیبایی تحمل کرد و خود را با تدریس و تعلیم آرام ساخت. خلیفه المقتدا بامرالله ملک وسیعی را برای توسعه فعالیت‌های علمی‌اش به او بخشید. فخرالنسا با کمک‌های مالی که دریافت می‌کرد، یک درسگاه بزرگ در ساحل رود دجله تاسیس کرد که به مکانی برای اجتماع شاگردانی تبدیل شد که درس‌های او را دنبال می‌کردند و بر تمام مخارج آن توسط خود فخرالنسا نظارت می‌شد.
فخرالنسا در نهایت در سال ۱۱۱۲ در حالی که بیش از ۹۰ سال سن داشت درگذشت. مراسم تدفین او در دانشگاه القصر در بغداد برگزار شد. هزاران نفر از مردم شامل دانشمندان، دانشجویانن و مقامات دولتی در مراسم تشییع او شرکت داشتند.
میراث
ابو فرج بن الجوزی فخرالنسا را به واسطه پارسایی، نیکوکاری و آثار خوشنویسی‌اش ستایش می‌کرد. الصفدی به دانش گسترده او در زمینه حدیث، و پارسایی، تقوا و نیکوکاری‌اش اشاره کرده‌است.