سرکلید

گام‌های لا ماژور و فا دیز مینور که دارای سه علامت در سر کلید است.
سرکلید () مجموعه‌ای از نمادهای موسیقی برای نت نویسی است که با علامت دیز ()، بمل () و بکار () شناخته می‌شوند. این علائم پس از کلید و روی پنج خط حامل قرار گرفته و نشانگر تغییر نت در همه زیروبمی نت‌ها است. این علائم که از یک تا هفت دیز و بمل را شامل می‌شود، از ابتدا تا پایان قطعه ثابت بوده دارای ترتیب خاصی در ارتباط با تنالیته مورد نظر است.
کاربرد
هدف از نوشتن سرکلید استفاده حداقل از «علامت عرضی» در طول قطعه و خواندن آسان نت‌ها است. این شیوه به نوازنده امکان می‌دهد در ابتدا با گام مورد نظر آشنا شده و به راحتی نت‌ها را بنوازد. نشان‌های سرکلید در طول قطعه هیچ گونه تغییری در نت‌ها نمی‌دهد مگر با علامت بکار () که نت را به حالت اصلی برمی‌گرداند.
علائم تغییر دهنده در گام سی ماژور بدون سر کلید
علائم تغییر دهنده در گام سی ماژور با سر کلید
نوشتن سرکلید برای اکثر سازها یکی است مگر در مواردی که عبارتند از:
سازهای انتقالی که سرکلید متفاوتی نسبت به دیگر سازها دارند اما صدای حاصله یکی است.
سازهای کوبه‌ای که دارای «کوک نا معین» هستند.
ساز تیمپانی که دارای نت‌های محدودی است و همه نت‌های یک گام را نمی‌نوازد و در صورت لزوم از علامت عرضی استفاده می‌شود.
در موسیقی مدرن و گام‌های کروماتیک از علامت‌های سرکلید استفاده نمی‌شود. این کار به خاطر تغییرات زیادی است که در طول قطعه بوجود می‌آید و نوشتن علامت‌های سرکلید خواندن نت را مشکل می‌کند. در مواردی هم که علامت سر کلید وجود داشته باشد، اما قطعه در گام دیگری اجرا شود، در اصطلاح «موسیقی مدرن» به آن «سر کلید اشتباه» یا () می‌گویند.
روش علامت گذاری در سرکلید بدین صورت است که در دیزها از نت فا و در بمل‌ها از نت سی شروع می‌شود. هر نشان که اضافه می‌شود یک پنجم درست بر اساس دایره پنجم‌ها با علامت قبل از خود فاصله دارد. مانند: فا دیز - دو دیز یا سی بمل - می‌بمل.
سرکلید ممکن است در ادامه قطعه تغییر کرده و سرکلید جدیدی اضافه شود. در این صورت در انتهای میزان و ابتدای قطعه جدید، نشان داده می‌شود. در تغییر سرکلید ممکن است تعدادی از علائم کم یا زیاد شود یا به‌طور کلی هیچ علامتی وجود نداشته باشد.
سرکلید در گام لا دیز مینور با هفت دیز (♯) و تغییر در سرکلید به گام لا مینور با هفت علامت بکار (♮)
تغییر سرکلید از گامی با سه بمل به گامی دیگر با چهار دیز
ساختار
به جز گام دو ماژور و لا مینور که بدون علامت سرکلید و تغییر دهنده است، بقیه گام‌ها دارای سرکلید در دو نوع دیز دار و بمل دار هستند.
گام‌های با علامت دیز دارای ترتیب و نظمی است که از یک تا هفت نت را شامل می‌شود: فا، دو، سل، ر، لا، می، سی،
گام ماژور
تعداد دیزها
نت‌های دیز دار
گام مینور
گام‌های مترادف
دو ماژور
۰
لا مینور
ندارد
سل ماژور
۱
فا دیز
می‌مینور
ندارد
ر ماژور
۲
فا دیز، دو دیز
سی مینور
ندارد
لا ماژور
۳
فا دیز، دو دیز، سل دیز
فا دیز مینور
ندارد
می‌ماژور
۴
فا دیز، دو دیز، سل دیز، ر دیز
دو دیز مینور
ندارد
سی ماژور
۵
فا دیز، دو دیز، سل دیز، ر دیز، لا دیز
سل دیز مینور
دو بمل ماژور / لا بمل مینور
فا دیز ماژور
۶
فا دیز، دو دیز، سل دیز، ر دیز، لا دیز، می‌دیز
ر دیز مینور
سل بمل ماژور / می‌بمل مینور
دو دیز ماژور
۷
فا دیز، دو دیز، سل دیز، ر دیز، لا دیز، می‌دیز، سی دیز
لا دیز مینور
ر بمل ماژور / سی بمل مینور
گام‌های با علامت بمل از یک تا هفت نت را شامل می‌شود که به ترتیب عبارتند از: سی، می، لا، ر، سل، دو، فا
گام ماژور
تعداد بمل‌ها
نت‌های بمل دار
گام مینور
گام‌های مترادف
دو ماژور
۰
لا مینور
ندارد
فا ماژور
۱
سی بمل
ر مینور
ندارد
سی بمل ماژور
۲
سی بمل، می‌بمل
سل مینور
ندارد
می‌بمل ماژور
۳
سی بمل، می‌بمل، لا بمل
دو مینور
ندارد
لا بمل ماژور
۴
سی بمل، می‌بمل، لا بمل، ر بمل
فا مینور
ندارد
ر بمل ماژور
۵
سی بمل، می‌بمل، لا بمل، ر بمل، سل بمل
سی بمل مینور
دو دیز ماژور / لا دیز مینور
سل بمل ماژور
۶
سی بمل، می‌بمل، لا بمل، ر بمل، سل بمل، دو بمل
می‌بمل مینور
فا دیز ماژور / ر دیز مینور
دو بمل ماژور
۷
سی بمل، می‌بمل، لا بمل، ر بمل، سل بمل، دو بمل، فا بمل
لا بمل مینور
سی ماژور / سل دیز مینور
جدول سرکلیدها
مینور
ماژور
سرکلید
لا مینور
دو ماژور
C Major key signature بدون دیز و بمل
مینور
ماژور
افزودن بمل
سرکلید
مینور
ماژور
افزودن دیز
سرکلید
ر مینور
فا ماژور
سی بمل
F Major key signature ۱ بمل
می‌مینور
سل ماژور
فا دیز
G Major key signature ۱ دیز
سل مینور
سی بمل ماژور
می‌بمل
F Major key signature ۲ بمل
سی مینور
ر ماژور
دو دیز
G Major key signature ۲ دیز
دو مینور
می‌بمل ماژور
لا بمل
F Major key signature ۳ بمل
فا دیز مینور
لا ماژور
سل دیز
G Major key signature ۳ دیز
فا مینور
لا بمل ماژور
ر بمل
F Major key signature ۴ بمل
دو دیز مینور
می‌ماژور
ر دیز
G Major key signature ۴ دیز
سی بمل مینور
ر بمل ماژور
سل بمل
F Major key signature ۵ بمل
سل دیز مینور
سی ماژور
لا دیز
G Major key signature ۵ دیز
می‌بمل مینور
سل بمل ماژور
دو بمل
F Major key signature ۶ بمل
ر دیز مینور
فا دیز ماژور
می‌دیز
G Major key signature ۶ دیز
لا بمل مینور
دو بمل ماژور
فا بمل
F Major key signature ۷ بمل
لا دیز مینور
دو دیز ماژور
سی دیز
G Major key signature ۷ دیز
موسیقی ایرانی
دستگاه‌های موسیقی ایرانی، معمولا با سر کلیدهایی ساده اجرا می‌شود و اجرای آن و سازی که تمام این فواصل را اجرا کند مشکل است؛ ولی از آنجا که فواصل موسیقی به ۲۴ قسمت تقسیم شده‌است از نظر علمی باید قوانین آن را دانست.
در هفت دستگاه موسیقی ایرانی، دستگاه ماهور و راست پنجگاه در سرکلید با گام ماژور تفاوتی ندارند. گام‌های شور، نوا و همایون سرکلید مشترک دارند و سه گاه و چهارگاه دارای دو علامت تغییر دهنده مختص موسیقی ایرانی در سرکلید هستند.
شور
دستگاه شور با سر کلیدهای «سری» به ترتیب «دایره پنجم‌ها» است. در این ترتیب که از شور لا (استثنائا با سی کرن) شروع می‌شود، در ادامه نت‌های تغییر دهنده که تبدیل به «سری» می‌شوند عبارتند از: فا، دو، سل، ر، لا، می، سی
سرکلیدهای دستگاه شور با علامت «سری»
در سرکلیدهای کرن دار تغییرات به ترتیب «دایره چهارم‌ها» عبارتند از: سی، می، لا، ر، سل، دو، فا
سرکلیدهای دستگاه شور با علامت «کرن»
سه گاه
دستگاه سه گاه دارای دو علامت تغییر دهنده مختص موسیقی ایرانی در سرکلید است. در علامت‌های «سری» دار، ابتدا با «سی کرن» و «فا سری» شروع می‌شود و سپس به ترتیب گام‌های بالا رونده و بر اساس «دایره پنجم‌ها» ادامه پیدا می‌کند. تغییر علامت‌ها روی نت‌ها به ترتیب عبارتند از: (فا / دو)، (دو / سل)، (سل / ر)، (ر / لا)، (لا / می)، (می / سی)
سرکلیدهای دستگاه سه گاه با علامت «سری»
سرکلیدهای کرن دار، در سه گاه، پایین رونده و بر اساس «دایره چهارم‌ها» است. در ابتدا با «سی کرن» و «فا سری» شروع می‌شود و سپس ترتیب نت‌های تغییر کرده بدین شرح است: (سی / می)، (می / لا)، (لا / ر)، (ر / سل)، (سل / دو)، (دو / فا).
سرکلیدهای دستگاه سه گاه با علامت «کرن»
چهارگاه
دستگاه چهارگاه مانند «سه گاه» از دو علامت تغییر دهنده مختص موسیقی ایرانی در سرکلید بهره می‌برد. این دستگاه به خاطر دانگ‌های مساوی و دارا بودن هر دو حالت پایین رونده و بالا رونده، دارای دو «محسوس» است و علایم آن ترکیبی از «سری» و «کرن» است.
علامت‌های سرکلید دستگاه چهارگاه (دایره پنجم‌ها)
علامت‌های سرکلید دستگاه چهارگاه (دایره چهارم‌ها)
نوا
علامت سرکلید در دستگاه نوا با شور یکی است. تنها تفاوت آن پایه گام است که از درجه چهارم (زیرنمایان) شور آغاز می‌شود.
همایون
سرکلید در دستگاه همایون مانند شور و از همان پایه شور شروع می‌شود با این تفاوت که درجه سوم گام همایون نیم پرده کروماتیک به بالا تغییر می‌کند و این تغییر با علامت عرضی نشان داده می‌شود.
بزرگ و کوچک
گام موازی
گام نسبی