خانه کشیده دوران نوسنگی

خانه نوسنگی
دست‌سازه‌های فرهنگ لینربندکرامیک یا فرهنگ سفالگری خطی
ماکتی از خانه کشیده نوسنگی در موزه دولتی کمنیتس
ماکت خانه کشیده نوسنگی، کامل‌شده. از موزه دولتی کمنیتس
ماکتی از یک سکونت‌گاه فرهنگ لینربندکرامیک با خانه‌های کشیده نوسنگی. از موزه باستان‌شناسی کلهایم
نقشه یک خانه کشیده نوسنگی، کشف‌شده در کاوش‌های سال ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲.
فرهنگ‌های اروپایی در اواسط دوران نوسنگی
Africa
خانه کشیده دوران نوسنگی گونه‌ای خانه باریک و بلند از جنس چوب بود که کشاورزان در گستره جغرافیایی اروپا از حدود به ساختن آنها می‌پرداختند.
کشاورزان دانوبی در خانه‌های بسیار کشیده زندگی می‌کردند که نقشه بعضی از آنهای مستطیلی و بعضی ذوزنقه‌ای بود.
پس‌زمینه
از نظر زمانی خانه‌های کشیده منحصر به اواخر هزاره پنجم و اوایل و میانه هزاره چهارم پیش از میلاد و از نظر مکانی منحصر به اروپای مرکزی بودند.
باستان‌شناسان خانه‌های کشیده نوسنگی مربوط به فرهنگ لینربندکرامیک یا «فرهنگ سفالگری خطی» (افق باستان شناختی در گستره جغرافیایی پهناوری در اروپای دوران نوسنگی) می‌دانند.
واضحترین شاخصه فرهنگ لینربندکرامیک گستردگی جغرافیاییش است و سرعتی که با آن در سراسر اروپای مرکزی و غربی پراکنده شد.
تخمین زده می‌شود دما و میزان بارش منطقه دانوب در دوره اقلیمی اطلسی در منطقه دانوب از میزان کنونی آن بالاتر بوده باشد.
ساختمان
طول این خانه‌ها تا ۸۰ متر هم می‌رسیده و در هر کدام تعدادی خانواده زیر یک سقف زندگی می‌کردند.
نقشه بعضی از آنهای مستطیلی و بعضی ذوزنقه‌ای بود.
شواهد اینگونه می‌نماید که در اروپای شمال‌غربی این بناها ممکن است تا سه بخش جداگانه داشته بوده باشند.
در جاهای شرقی‌تر و جنوب‌شرقی‌تر جدا بودن این بخش‌ها چندان واضح نیست.
همچنین معلوم نیست که آیا این بخش‌ها همزمان ساخته شده‌اند یا نه.
بخش مرکزی در همه موارد وجود داشته و گاه به تنهایی و مستقل ساخته می‌شده.
گاه در یک بال (معمولا بال جنوبی) سازه‌ای عظیم به بخش مرکزی متصل می‌شده که باستان‌شناسان حدس می‌زنند انبار غله بوده باشد.
در برخی موارد محور انبار غله انحرافی از محور بخش مرکزی دارد که باعث شده برخی باستان‌شناسان بگویند این بخش‌ها در مرحله‌ای بعدی اضافه شده.
در بال مقابل (بال شمالی) گاه قسمت دیگری (معمولا روی یک گودال شالوده) قرار داشته، احتمالا با تخته‌های چوبی پوشانده می‌شده، و ممکن است آغل حیوانات اهلی بوده باشد.
این بخش سوم در ابعاد و اندازه‌های مختلف وجود داشته.
در هر صورت عنصر سوم (هم‌شالوده با بخش مرکزی) هر گونه توسعه از آن سمت را محدود می‌کرده.
در پهلوهای خانه گودال‌های خاکی وجود داشته که احتمالا جهت تامین مصالح گل‌اندود کردن دیوارها کنده شده‌آند.
تقسیم‌بندی داخلی فضا هم ممکن است صورت گرفته باشد.
کاوش‌ها در لهستان و جمهوری چک نشانگر آن است که خانه‌ها در راستای مقطع عرضی به دو نصف تقسیم می‌شده و رد فسفات در یک طرف آن به‌مراتب بیشتر از نصف دیگر است.
بخش شمالی به‌نظر جدیدترین مرحله ساخت در خانه بوده و ازین رو برخی پژوهشگران حدس می‌زنند ممکن است به‌عنوان مقبره اجدادی به کار می‌رفته‌است. به‌نظر می‌رسد بعد از ساخت این بخش هیچ تغییر دیگری در سازه صورت نمی‌گرفته‌است.
در وسط فضای مرکزی کشیده یک آتشدان یا اجاق قرار می‌گرفته و بالای آن در سقف شکافی ایجاد می‌شده‌است تا دود را تهویه کند و به نور اجازه ورود بدهد. بالهای دو طرف این فضای مرکزی به عنوان طویله به کار می‌رفته‌است.
فضاهای داخلی به‌وضوح تقسیم شده بودند.
این توجه به تقسیم شدن تا فضای بیرونی خانه ادامه یافته و به نظر می‌رسد آرایش گودال‌ها خاکی متقارن با تقسیم‌بندی داخلی خانه شکل گرفته باشد.
گاهی این گودال‌ها در تمام طول نمای خانه قرار داشته‌اند و گاه با گذرگاه‌هایی منقطع شده‌اند.
به نظر سیمونین این گودال‌ها بازتاب جایگاه پنجره‌های حفره‌ای بوده‌اند، ولی بردلی تفسیرهای صرفا کارکردی را ناکافی می‌داند و می‌گوید این‌ها با تدفین کودکان مرتبط بوده‌اند.
دفن بزرگسالان در مقبره‌هایی با فاصله از سکونت‌گاه صورت می‌گرفته‌است.
جهت‌گیری بدن‌ها با جهت‌گیری درهای خانه‌های کشیده یکی بوده‌است.
ورودی این ساختمان‌ها معمولا از دری در سر جنوبی بوده، در حالیکه ورودی آغل‌ها معمولا از بازشدگی‌ای در دیوارهای طرفین صورت می‌گرفته‌است.
غالبا گفته می‌شود که جهت‌گیری خانه‌های کشیده نوسنگی در راستای شمال-جنوبی بوده، اما در واقع این جهت‌گیری بسیار متنوع بوده و تنوع جهت‌ها را شاهد بر عمدی بودن این امر می‌داند.
اجتماع
خانه‌های کشیده نوسنگی به ایجاد واحد اجتماعی مهم تولیدکننده‌ای کمک کردند.
استمرار این واحد اجتماعی بعد از عمر یک خانه به این گونه بود که خانه جدید مستقیما بر روی بقایای خانه قدیمی ساخته می‌شد. با اینکه شواهدی در مورد جابجایی وجود دارد، بیشتر خانه‌های کشیده نوسنگی مستقیما روی خانه‌های قدیمی‌تر ساخته شده‌اند.
این واحدهای اجتماعی استمرار داشتند چرا که صاحب خانه بودند یا در آن بودند.
این استمرار تا حدی بود که بنابر تاریخ‌گذاری رادیوکربن سکونت‌گاه اووچاروو در بلغارستان امروزی برای دستکم ۵۷۰ سال استمرار یافته‌است.
استمرار خانه‌ها در طول زمان را می‌توان از برهم‌نهشت خانه‌ها و تغییر دکوراسیون آنها (در یکی از خانه‌ها چهل و هفت لایه اندود گل کشف شده) جست.
این طرح بیش از پانصد سال دوام یافت.
به باور ایان هادر، خود مفهوم خانه سبب به وجود آمدن جامعه نوسنگی شد چرا که تعریف کننده روابط، همبستگی‌ها و مرزهای بین افراد بود، و اعضای جامعه کسانی بودند که در ساخت و نگهداری از خانه نقش داشتند.
رها شدن
از آنجا که بین نقشه خانه کشیده در اروپا و نقشه گورپشته‌های کشیده شباهت‌های وجود دارند، برخی پژوهشگران بر آنند که گذار از خانه‌های کشیده به گورپشته‌های کشیده در دوران نوسنگی، ناظر از گذار معماری خانگی به سنت آیینی تدفینی-ترحیمی است.
به نظر می‌رسد این گذر از خانه کشیده به آرامگاه اولین بار در شمال لهستان امروزی روی داده باشد.
شباهت‌های شکلی متعددی بین آرامگاه‌های نوسنگی و خانه‌های کشیده نوسنگی در حوضه رود دانوب هست.
به نظر می‌رسد در اواخر دوران مسکون بودن یک محوطه خانه‌های کمتر کشیده ساخته می‌شده.
وی. گوردون چایلد در سال ۱۹۴۹ بر این باور بود که مدتی پس از رها شدن خانه‌های کشیده دوران نوسنگی با گورپشته کشیده خاکی‌ای در ابعاد مشابه جایگزین شده‌است.
به گفته او سازندگان گورپشته‌ها تلاش کرده‌اند آن «خانه‌های مردگان» را شبیه سکونت‌گاه‌ها بسازند.
کاوش‌های بعد از آن این نظریه را تقویت می‌کند.
به‌گفته هادر پس از اینکه کاربران به هر دلیلی مجبور به ترک خانه کشیده می‌شدند، استمرار یا دگرگونی گروه با مناسک گذار مرتبطی حفظ می‌شده و خانه قدیمی‌تر تبدیل به نماد دودمانی آن گروه می‌شده‌است.
در مواردی که خانه‌ها رها شده‌اند و ساکنان جابجا شده‌اند، خانه‌های جدید با همان جهت‌گیری و ابعاد ساخته شده‌اند.
شواهدی مبنی بر اینکه مصالح یک خانه در ساخت خانه جدید به کار رفته باشد وجود ندارد و ممکن است جایگاه ساختمان مورد احترام نسل‌های بعدی بوده باشد.
بااین‌حال به گفته ترینگهام در جنوب شرقی اروپا نشانه‌هایی از رها کردن خانه‌ها و جابجایی آنها در جایی نزدیک هست.
تا هزاره چهارم پ.م. خانه‌های رهاشده در جنوب شرقی اروپا عموما آتش گرفته‌اند.
این آتش‌سوزی‌ها ممکن است اتفاقی بوده باشد، ولی بااین‌حال در اوپووو در صربستان امروزی عدم وجود آتش‌سوزی در فضای بین خانه‌ها به این معناست که این خانه‌ها به صورت جداگانه آتش گرفته‌اند.
همچنین در مرحله‌ای دمای آتش در اوپووو به بیش از ۱۰۰۰ درجه سلسیوس رسیده که برای آتش‌سوزی‌های اتفاقی زیادی بالاست و احتمال عمدی بودن آتش‌سوزی‌ها را افزایش می‌دهد.
به گفته ترینگهام، ممکن است آتش گرفتن این خانه‌ها «عملی عمدی در پی مرگ رئیس خانواده به عنوان پایان نمادین چرخه خانه باشد.»
گاه بین رها شدن خانه کشیده و ساخته شده گورپشته فاصله‌ای به اندازه یک قرن یا بیشتر بوده‌است.
بااین‌حال با توجه به شواهد می‌توان گفت سازندگان گورپشته‌ها درک دقیقی از طرح و اندازه خانه‌های کشیده داشته‌آند.
بسیاری از گورپشته کشیده اشکالی مستطیلی یا ذوزنقه‌ای با تناسبات مشابه خانه‌های کشیده دارند.
خانه‌ها و آرامگاه‌ها در کویه‌ویای لهستان هم طول و عرض مشابهی دارند.
هم در خانه‌های کشیده و هم در آرامگاه‌ها، محور طولی بنا معمولا از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده و ورودی (یا وجه عریض) به سوی جنوب شرقی قرار دارد.
بسیاری از آرامگاه‌ها بر روی خانه‌های یا سکونت‌گاه نوسنگی بیشین ساخته شده بود.
ساخته شدن آرامگاه‌ها بر روی خانه‌ها به این محوطه‌های «مرده» حضوری ممتد در منظر محیط می‌دهد.
تحلیل‌ها
به گفته مارشال، سه امر مهم در عملکرد خانه‌های کشیده دوره نوسنگی قابل توجه است:
جهتگیری خانه‌ها به نسبت جهت باد
تفاوت سازه‌ای در دوسر خانه
کاربرد خانه با توجه به تقسیمات داخلی آن
هانتر-اندرسون می‌گوید شکل مستطیلی خانه‌ها به این دلیل بوده که توسعه دادن و افزودن بخش‌های جدید به آن (با افزایش جمعیت خانواده و تولد نسل‌های جدید) راحت‌تر از شکل گرد است.
این خانه‌ها به‌طور قابل ملاحظه‌ای طراحی واحدی داشتند.
شواهدی مبنی بر رابطه بین روند توسعه خانه و اهمیت مرگ وجود دارد.
مختصات واحد سکونت‌گاه‌ها و دست‌سازه‌های این فرهنگ تداعی‌گر این امر است که این افراد خود را به عنوان یک جامعه واحد می‌دیدند.
مارشال جهت‌گیری خانه‌ها را به دلیل جهت وزش باد در هر منطقه می‌داند. ولی پژوهش‌های متاخر رابطه بین جهت‌گیری خانه‌ها و جهت وزش باد را رد می‌کند.
بردلی جهت‌گیری خانه‌ها را در راستای الگوی حرکت استعماری فرهنگ لینربندکرامیک می‌داند، چرا که در اروپای مرکزی نسبتا شمال-جنوبی‌اند و هر چه به غرب یا شرق می‌روند انحراف آن‌ها ازین محور بیشتر می‌شود.
لونینگ الگویی از استعمار از اروپای مرکزی به سمت شمال‌غربی، غرب، و شمال شرقی به دست می‌دهد.
به گفته مارشال، اگر جهت‌گیری خانه‌های کشیده نوسنگی بر اساس جهت باد بوده باشد، جهت وزش باد غالب در آن دوره زمانی را باید از شمال به شمال غربی دانست. جهت وزش باد در اروپا از زمان نوسنگی تا کنون دستخوش تغییرات بسیاری شده.
محوطه‌ها
در فرانسه، محوطه‌هایی چون «له فوایژ» و پاسی نمایانگر پیوند بین سازندگان آرامگاه‌ها و سازندگان خانه‌های کشیده بادرفتی هستند.
سکارا برای در اورکنی اسکاتلند که بین سالهای و در آن زندگی جریان داشته در بین آثار بازمانده از اروپای دوران نوسنگی منحصر به فرد است. این سکونت‌گاه از هشت خانه کشیده تشکیل شده که با یک کوچه کوچک سنگی به هم متصل می‌شوند و یک ارگانیسم فشرده را ایجاد می‌کنند. همین‌طور بلبرایدی
تعدادی خانه کشیده در بژشچ کویافسکی (لهستان امروزی) کشف شده. بزرگترین آن‌ها نقشه‌ای ذوزنقه دارد که طول آن ۳۲ متر و عرض آن ۱۰ متر در ضلع جنوبی و ۵ متر در ضلع شمالی است.
وانستالهاوس