پیشینهٔ نیشابور: اساطیری و پیشاتاریخی

نیشابور، از بوم‌های دیرینه و کهن‌شهرهای ایران‌زمین است که همچون بسیاری از شهرهای دیرین جهان؛ سرآغاز و پیدایی اساطیری دارد؛ چنان‌که نشانه‌هایی از این بوم، در متون آیینی کهن و سرگذشتنامه حماسه ملی ایرانیان (در دوران‌ها و دودمان‌های کیانیان و پیشدادیان) بازیابی می‌گردد. از سویی دیگر؛ آثار پیشاتاریخی فرادست‌آمده از محوطه‌های چون تپه برج، شهرک فیروزه، تپه بلوچ و … روایت‌گر باستان‌نگارانه این پیشینه کهن هستند.
دوران اساطیری
سرآغاز و پیدایش نیشابور، همچون بسیاری از شهرهای تاریخی و دیرپای جهان، در هاله‌ای از اسطوره و افسانه در پیچیده و در نگاهی کلی به منابع، سیمای نیشابور به عنوان یک بوم و شهر اساطیری و در اندازه یکی از مراکز مهم این دوران توصیف می‌شود.
آغاز آفرینش
ریونت (به پارسی میانه: ریوند) کهن‌ترین نام در اطلاق به حوزه جغرافیایی ناحیه نیشابور است که در نسک ایرانی اوستا از آن، سخن رفته‌است. بر پایه روایت ایرانی آغاز آفرینش در نسک بندهش از کوه ریوند (در ناحیه نیشابور خراسان) در شمار ۲۲۴۴ کوهی نام برده شده که از البرز فراز رستند. همچنین در جایی دیگر از همین نسک، در جریان ماجرای نبرد اهریمن با آب؛ به پیدایی دریاچه‌ای به نام سوور (سوبر یا سوگر) اشاره شده که در ابرشهر بوم (=ناحیه نیشابور) بر سر کوه توس جای دارد. و چنان‌که در گزارش رویدادهای دوران‌های بعد آمده‌است: آذربرزین‌مهر در نزدیکی دریاچه سوور و بر روی کوه ریوند قرار داشته‌است. و ابوعبدالله حاکم؛ انوش پسر شیث پسر آدم را نخستین شخصیتی معرفی نموده که کهندژ نیشابور را بر سنگی بزرگ، سفید، مدور (دایره‌شکل) و املس (نرم و هموار) بنا گذاشت چنان‌که مردمان آن روزگار، این بنا را دژ سنگی (قلعه حجریه) می‌خواندند.
پیشدادیان
پیشدادی‌ها نخستین فرمانروایان ایران‌زمین، در دوران اساطیری؛ هوشنگ، تهمورث، جم، فریدون و منوچهر سرشناس‌ترین آنهایند که قهرمانانی همچون آرش، گرشاسب و رستم؛ و دشمنانی همچون افراسیاب و ضحاک دارند. بر پایه نوشتار تاریخ الحاکم، در این دروان؛ شخصیت‌هایی همچون ذوالایکه، افراسیاب ساحر و ایرج پسر فریدونبر دژ-قلعه نیشابور دست یافته، آن را بازسازی نموده و بر گستره و آبادانی آن افزوده‌اند؛ اما در دوران منوچهر بود که بر پیرامون کهندژ، خندقی حفر نمودند و آتشکده‌ای برپای داشتند؛ چنان‌که پس از آن، گروش مردمان و آبادانی آن، روزافزون گردید. اما حمدالله مستوفی بنیانگذار نیشابور را تهمورث دیوبند معرفی کرده‌است. و بر پایه روایتی ایرانی؛ در روزگار تهمورث بوده که آتشدان پشت گاو اساطیری سریشوگ، به دریا افتاد و سه آتش فروزان در ژرفای دریا درخشان ماندند و آن سه آتش نوپدید: گشنسب، فرنبغ و برزین‌مهر بودند.
کیانیان
کیانی‌ها، سلسله‌ای از فرمانراویان اساطیری ایران هستند که دوران آنان با رویدادهای پهلوانی و همچنین گسترش آیین مزدیسنا در ایران‌زمین پیوند خورده‌است. بر پایه گفتار شاهنامه؛ کیکاووس پس از در هم شکست سپاه افراسیاب، به سوی پارس آمد و جهان را به شادی، چنین بیاراست:
بیامد سوی پارس، کاووس کی جهانی به شادی، نو افکند پی
فرستاد هر سوی یکی پهلوان جهاندار و بیدار و روشن‌روان
به مرو و نشابور و بلخ و هری فرستاد هر سو یکی لشکری
در پاره‌ای از بندهش، از دستان پور سام یاد شده که پادشاهی سکایان و نیمروز را از پدر گرفت و کدخدایی ابرشهر (= نیشابور) را شکوه بخشید. و باز در شاهنامه است که کیخسرو پس از تعقیب افراسیاب، و در راه بازگشت به ایران، از چاچ و سغد و بخارا و جیحون و بلخ و طالقان و مرورود گذر کرد؛ آن‌گاه:
و زآن پس، به راه نشابور، شاه بیاورد پیلان و گنج و سپاه
همه شهر، یکسر، بیاراستند؛ می‌و رود و رامشگران خاستند
درم ریخند از بر و زعفران، چه دینار و مشک، از کران تا کران
به شهر اندرون، هر که درویش بود؛ و گر سازش از کوشش خویش بود
درم داد مر هر یکی را ز گنج پراگنده شد بدره پنجاه و پنج
و سرانجام؛ کی‌ویشتاسب (گشتاسپ)، در پی گرویدن به انوشه‌روان زرتشت؛ آذر برزین‌مهر -یکی از این سه آتش بهرام- را که تا آن زمان، در جهان می‌وزید و از جهانیان، نگاهبانی می‌کرد؛ بر فراز کوه ریوند (ریونت) (در نزدیکی نیشابور) به دادگاه نشانید (پابرجای کرد). ریوند، همچنین شهری در نزدیکی نیشابور (و محله و ناحیه‌ای پیوسته به این شهر) است که آن را از پایتخت‌های اساطیری ایران‌زمین و پایتخت گشتاسب دانسته‌اند. یاقوت حموی، نیز گشتاسب را بنیانگذار ربع بشتفروش (بشتنفروش) نیشابور معرفی نموده‌است. اما پس از گشتاسب، بهمن پور اسفندیار بر تخت نشست و او دخترش (همای) را بر پسرش (ساسان) برتری داد و ولیعهد خویش ساخت؛ و ساسان، رنجیده از پدر به شهر نشاپور پناه برد:
دمان سوی شهر نشابور شد پر آزار بود، از پدر؛ دور شد
ساسان، دختری از خاندان بزرگان شهر را به همسری گزید و از این پیوند، پسری به نام ساسان پدید آمد. ساسان چون بزرگ شد به شبانی پرداخت. چنان‌که:
ز شاه نشابور، بستد گله که بودی به کوه و به‌هامون، یله
همی‌بود یک‌چند چوپان شاه به کوه و بیابان و آرامگاه
واین ساسان، هموست که سه شب پی در پی، به خواب پسرش (بابک) می‌آمد و بابک، در خواب شب سوم، آذران فرن‌بغ و گشنسب و برزین‌مهر را در خانه ساسان می‌بیند که می‌درخشند و به کیهان، روشنی می‌بخشند. و برزین‌مهر، سومین آتش درخشان روشنگر، در دوران‌های بعد، در کوه ریوند در شمال غربی نیشابور زبانه می‌کشیده‌است.
آثار پیشاتاریخی
یافته‌های کاوش‌های باستان‌شناسی ناحیه نیشابور که تا امروز به سرانجامی رسیده‌اند؛ نشانگر پیدایی آثار دوره‌های گوناگون پیشاتاریخی، در این ناحیه است.
محوطه تپه برج
با نظر به آثار قابل مشاهده در این محوطه، محدوده‌ای در حدود شانزده هکتار را در بر می‌گیرد در شانزده کیلومتری جنوب شرقی شهر کنونی واقع شده‌است. پیشینه این محوطه با قدمت حدود ۵۵۰۰ پیش از میلاد به دوره نوسنگی جدید بازمی‌گردد. یکی از یافته‌های برجسته این محوطه، اسکلت زنی حدود ۴۵ ساله همراه با یک قطعه فیروزه سوراخ‌شده در نزدیکی کمر است؛ آزمایش C14 روی استخوان ساق پای اسکلت، گاهنگاری مطلق ۴۳۶۰ پیش از میلاد را نشان می‌دهد.
محوطه شهرک فیروزه
قدمت این محوطه به دوره برنز جدید (اواخر هزاره سوم و اوایل هزاره دوم پیش از میلاد) می‌رسد در شمال غربی شهر کنونی و در پهنه شرقی رودخانه فاروب رومان قرار دارد. از یافته‌های برجسته این محوطه می‌توان به دو کوره پخت سفال (که فضاهای دست‌کند درون زمین آن‌ها برجای مانده) اشاره نمود.
محوطه تپه بلوچ
قدمت این محوطه به دوره نوسنگی (حدود ۵۵۰۰ تا ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد ) می‌رسد در ۲۰ کیلومتری شمال غربی شهر نیشابور و در شرق باغ نشاط تقی‌آباد از توابع شهرستان فیروزه امروزین، واقع شده‌است. نهشته‌های باستانی این دوره، گاهنگاری چند دوره با فواصل زمانی از جمله دوره مس، سنگ و آهن را در کنار هم نمودار می‌سازد. ویژگی برجسته این محوطه پیشاتاریخی؛ فراوانی دستینه‌ها و ابزارهای سنگی است که با شماری از اشیاء و ابزارهای برنزی و گل پخته و همچنین سازه‌های گودالی پخت نان و کوره همراه شده‌است.
افزون بر محوطه‌های پیشاتاریخی یادشده؛ در جای‌های دیگری از ناحیه نیشابور همچون کریم‌آباد، جنوب غربی شهر و یوسف‌آباد آثاری متعلق به عصر مفرغ و عصر آهن نیز کاوش شده؛ و گفتنی است که کاوش‌های باستان‌شناسی ناحیه نیشابور، هنوز به سرانجام بایسته خود نرسیده و عرصه‌های کاویده نشده بسیاری در پیش روی باستان‌شناسان است.
یادکرد منابع