فیروز شیروانلو

فیروز شیروانلو (شهریور ۱۳۱۷، مشهد - ۳۰ بهمن ۱۳۶۷، تهران) مترجم، مولف و از مدیران فرهنگی دوره پهلوی دوم بود. از کارهای شاخص او می‌توان به نقش تاثیرگذارش در گسترش فعالیتهای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان اشاره کرد.
زندگی
فیروز شیروانلو، شهریور ۱۳۱۷، در مشهد متولد شد. پدرش سرهنگ رضا شیروانلو، از افسران عالی‌رتبه‌ی ارتش شاهنشاهی، و مادرش شریعه مقدم ابراهیم‌لو، زنی تحصیل‌کرده و فرهنگی بود. پدربزرگ مادری فیروز، تاجری اهل عشق‌آباد ترکمنستان بود که در پی وقوع انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ در شوروی، همراه اهل‌وعیال به ایران مهاجرت کرد و در مشهد ساکن شد. فیروز خردسال بود که پدر و مادرش به‌واسطه‌ی شغل سرهنگ، رهسپار تهران شدند و به خانه‌ای حوالی خیابان شاه‌رضا نقل مکان کردند. او تحصیل مقدماتی خود را در مدرسه‌ی منوچهری تهران گذراند و بعدها برای گذران دوره‌ی متوسطه راهی کالج آمریکایی تهران (البرز) شد. فیروز از همان کودکی به طراحی و نقاشی علاقه نشان می‌داد و به‌همین‌دلیل، هم‌زمان با تحصیلات آکادمیک، در کلاس‌های خصوصی نقاشی که زیر نظر استاد جعفر پتگر در خیابان منوچهری تهران برگزار می‌شد، شرکت جست و نخستین دل‌مشغولی‌های هنری‌اش را در آن مکتب مشق کرد. او در ۱۳۳۷ همچون بسیاری از هم‌نسلانش، تصمیم گرفت برای ادامه‌ی تحصیل در رشته کمتر شناخته شده جامعه شناسی هنر راهی شهر لیدز در انگلستان شد. دو سالی از سفر شیروانلو به انگلستان نگذشته بود که به عضویت گروه اتحاد انجمن‌های دانشجویان ایرانی، که در چند کشور اروپایی ازجمله فرانسه، انگلستان و آلمان، گروهی سیاسی دانشجویی به نام کنفدراسیون محصلین و دانشجویان ایرانی در اروپا را تشکیل داده بود درآمد. فیروز شیروانلو از دانشجویان فعال فدراسیون دانشجویان مقیم انگلستان بود و پیش از بازگشت به ایران در ۱۳۴۲، عضو هیات اجراییه و دبیر اول این فدراسیون بود. او که به جبهه‌ی چپ گرایش یافته بود، در انگلستان با افرادی نظیر جمشید انور، محسن رضوانی و پرویز نیکخواه نزدیک شد و با دو نفر اخیر درباره‌ی ظرفیت‌های موجود در داخل ایران برای تداوم مبارزات سیاسی به‌تبادل نظر می‌پرداخت. وی در سال ۱۳۴۳ به همراه پرویز نیکخواه برای بررسی شرایط مبارزه به ایران بازگشت. فیروز شیروانلو ابتدا مدتی را در کتابخانه‌ی شرکت ملی نفت ایران کتابداری کرد تا اینکه با معرفی دوستی، راهی بزرگ‌ترین شرکت انتشاراتی آن روز ایران -انتشارات فرانکلین- شد. شیروانلو به‌عنوان مدیر تولید هنری این نشریه به فرانکلین پیوست.
بامداد ۲۱ فروردین ۱۳۴۴، محمدرضا شاه از یک سوءقصد نافرجام جان سالم به‌در برد. رضا شمس‌آبادی، سرباز وظیفه و عضو گارد جاویدان، اقدام به ترور شاه کرد، در پی این واقعه دولت وقت، در روز ۸ اردیبهشت، اعلام کرد حادثه‌ی سوءقصد به شاه از سوی کمونیست‌های هوادار چین طراحی شده و از پرویز نیکخواه، احمد منصوری، احمد کامرانی، محسن رسولی، منصور پورکاشانی و فیروز شیروانلو به‌عنوان متهمان این پرونده نام برد هرچند شیروانلو و رفقایش جز احمد منصوری که در دیدار با شاه بر دخالت در ماجرا تاکید و به آن افتخار کرد، هرگز دخالت در ترور را نپذیرفتند، اما در اعترافاتشان به برخی تلاش‌ها برای تشکیل یک گروه مائوئیستی به‌منظور امکان‌سنجی مبارزات پارتیزانی اذعان کردند. در ۱۴ مهرماه ۱۳۴۴، پای میز محاکمه رفتند. دادستان در کیفرخواست صادره، برای چهار تن از متهمان، تقاضای اعدام و برای ده نفر دیگر که فیروز شیروانلو نیز در میانشان بود، درخواست سه تا ده سال زندان کرد. پس از بیست جلسه محاکمه، دادگاه در ۱۱ آبان همان سال رای خود را اعلام کرد که بر اساس آن دو نفر به اعدام، یک نفر به حبس ابد، نه نفر به حبس از شش ماه تا هشت سال محکوم شدند و دو نفر از اتهامات تبرئه شدند. فیروز شیروانلو که به یک سال زندان محکوم شده بود در ۲۴ آذرماه ۱۳۴۴، به حکم دادگاه تجدیدنظر به پنج سال زندان محکوم شد
وی در زندان، دست‌به‌کار تاملی فرهنگی شد و ترجمه‌ی یکی از کتاب‌هایی را که از انگلستان آورده بود، با عنوان ضرورت هنر نوشته‌ی ارنست فیشر را آغاز کرد. فیروز شیروانلو نهایتا روز ۵ آبان ۱۳۴۵ از زندان آزاد شد.
شیروانلو بعد از چند سال که آزاد شد، شرکتی به نام نگاره را تاسیس کرد و از تعدادی از طراحان جوان از جمله فرشید مثقالی، احمدرضا احمدی، فریده فرجام، عباس کیارستمی و نیکزاد نجومی که از فرانکلین با آنها آشنایی داشت دعوت به کار کرد. فیروز شیروانلو آشنایان زیادی داشت و سفارش‌های مختلفی می‌گرفت. در آنجا کارهایی را برای شرکت نفت انجام میداد و برای پوسترهای سینمایی سفارش می‌گرفت.
آشنایی شیروانلو با کانون از سفارش تصویرگری چند کتاب به موسسه نگاره آغاز شد به‌تدریج کانون کتاب‌های بیشتری را برای کودکان و نوجوانان به چاپ رساند و تصویرگری برخی از کتاب‌ها را به شرکت نگاره و فیروز شیروانلو سپرد و پس از مدتی وی مدیر انتشارات کانون شد. فیروز شیروانلو در کانون نخست به کار انتشار کتاب‌های مصور کودکان همت گماشت. سپس فکر ساختن کتابخانه‌های مدرن و مجهز کودک در مناطق محروم شهر تهران و بعد شهرستان‌ها را عملی کرد و در نهایت مرکز سینمایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را راه اندازی نمود.
شیروانلو پس از کانون به دفتر مخصوص فرح پهلوی رفت و مشاور هنری این دفتر شد. او در این دوره با توجه به جایگاه و بودجه‌ای که در اختیار داشت، رویه‌ی قبلی‌اش در کانون را تداوم بخشید. در شکل‌گیری موزه‌های رضا عباسی، فرش، هنرهای معاصر و آبگینه سهم عمده‌ای داشت و با برگزاری نمایشگاه‌های متعدد در حوزه‌ی هنرهای تجسمی از هنر معاصر ایران حمایت شایان توجهی می‌کرد. یکی دیگر از اقدامات ارزنده‌ی شیروانلو در این دوران تاسیس فرهنگسرای نیاوران بود. مجموعه‌ای فرهنگی که راه‌اندازی آن از میل سیری‌ناپذیر شیروانلو به نهادسازی فرهنگی حکایت داشت. او در این مجموعه نمایشگاه‌های فراوانی را برای جوانان علاقه‌مند برگزار کرد. کافه‌تریایی را برای گردهمایی هنرمندان و روشنفکران به‌راه انداخت و کارگاه‌های فراوانی را برای نمایش و آموزش هنر برگزار کرد.
با اوج‌گیری مبارزات آزادی‌خواهانه در همراهی با انقلابیون وارد عمل شد. همراه با نویسندگان و ویراستاران فرهنگسرای نیاوران بیانیه‌ای در حمایت از معترضان منتشر کرد و نام فرهنگسرای نیاوران را به «نیما» تغییر داد. بعد از تعطیلی فرهنگسرا به یاری همسرش و با چند تا چرخ‌خیاطی دست به تولید پوشاک زد. فیروز شیروانلو در سال‌های پایانی عمر تلاشش را برای تدوین فرهنگ واژگان رشته‌های فلسفه، جامعه‌شناسی و هنر آغاز کرد و معادل‌های فراوانی را برای تسهیل کار ترجمه به مترجمان این حوزه‌ها هدیه کرد: در سال‌ها آخر عمرش، تقریبا بی‌هیچ پشتوانه‌ی محکم مالی، دست به نگارش و تدوین چند فرهنگ و دائرهالمعارف زد.
شیروانلو وقتی رخ در نقاب خاک کشید، جز دو فرزندش رادیار و دادبه فرزان، کانون و چندین نهاد فرهنگی دیگر، چندین کتاب راهگشا درزمینه هنر و جامعه‌شناسی، ده‌ها مقاله خواندنی و حجم زیادی کار نیمه‌تمام برجا گذاشت که هیچ وارثی نیافت تا به پایانشان برساند. او سرانجام بعد از دوره‌ای بیماری سخت که حتی بر تخت بیمارستان هم او را از تکاپو نینداخت، در واپسین روز بهمن ۱۳۶۷، از دنیا رفت.
آثار
بررسی مسائل و نیازهای کودکان و نوجوانان (۱۳۵۰)
کارآسایی در جوامع صنعتی و سنتی، گسترده و محدوده‌های جامعه‌شناسی هنر و ادبیات (مجموعه مقالات، ۱۳۵۵)
چهارمحال و بختیاری (۱۳۵۶)
ابعاد هنر نگارگری در ایران؛ اوستا (۱۳۵۷)
خاستگاه اجتماعی هنرها (مجموعه مقالات، ۱۳۵۷)
خاستگاه زبان دری (سهیل افنان)
شناخت، تفکر و زبان در روند تکامل اجتماعی (تالیف ارنست فیشر، ۱۳۵۰)
ضرورت هنر در روند تکامل اجتماعی (تالیف ارنست فیشر، ۱۳۴۸)
مبانی مقابل فرهنگ، فراغت و کارآسایی، مشارکت، تعهد و جوانان، نگاهی به نگارگری در ایران (بازیل گری، ۱۳۵۴)