فهرست خلفای عباسی

قلمرو عباسیان در عصر اوج گسترش مرزهایشان.
خلفای عباسی گروهی از خلیفه‌های امت اسلامی بودند که تبارشان از نسل جوان‌ترین عموی پیامبر اسلام، محمد بن عبدالله، یعنی عباس بن عبدالمطلب است.
عباسیان با کمک گروه‌های ناراضی از استبداد سلسله اموی و با همکاری شیعیان و کسانی که عرب نبودند، امویان را کنار زدند. عباسیان پایتخت جامعه اسلامی را از دمشق به کوفه و سپس به انبار منتقل کردند و پس از ساختن بغداد به این شهر نقل مکان کرده و بغداد برای سه قرن تبدیل به پر رونق‌ترین شهرها شد. در این دوره مشکلات گوناگون در قلمرو عباسی نهایتا منجر به فروپاشی دولت عباسی شد.
پایان حکومت عباسیان در بغداد در سنه ۱۲۵۸ میلادی بدست هلاکوخان مغول رغم خورد. بازماندگان آل عباس به قاهره رفتند و در سال ۱۲۶۱ میلادی حکومت را دوباره در قاهره برپا کردند ولی در این دوره خلیفه تنها نمادی از اتحاد امت اسلامی و مردم و مذهب بود و حکومت در دست مملوکان مصر قرار داشت.
ادامه خلافت عباسی وجود داشت تا سال ۱۵۱۹ میلادی، زمانی که ارتش دولت عثمانی شام و مصر را فتح کرد و سلیم یکم عثمانی خود را خلیفه نامیده و شهر قسطنطنیه را مرکز خلافت قرار داد.
خلفای کوفه، بغداد و سامرا
تصویر
نام و لقب
عنوان خلافت
دوره خلافت
ملاحظات
دوره اول عباسیان: دولت جوان و قدرت یافتن در عصر زرین اسلامی
(۷۵۰–۸۴۷ میلادی)/(۱۳۲–۲۳۲ هجری)
۱
80x80پیکسل
سفاح، ابو العباس، المرتضی، القائم
عبدالله بن محمد (سفاح)
(۱۳۲ ه‌.ق - ۱۳۶ ه‌. ق)
(۷۵۰ م - ۷۵۴ م)
فرزند محمد بن علی بن عبدالله بن العباس بن عبد المطلب و ریطه بنت عبید الله الحارثی.
تا زمان مرگ حکومت کرد.
در نبرد زاب بر امویان غلبه کرد.
۲
80x80پیکسل
ابو جعفر المنصور
عبدالله الثانی بن محمد (منصور)
(۱۳۷ ه‌.ق - ۱۵۸ ه‌. ق)
(۷۵۴ م - ۷۷۵ م)
فرزند محمد بن علی بن عبدالله بن العباس بن عبد المطلب و سلامه بربری.
بنیان بغداد را آغاز کرد و این شهر را مرکز حکومتش قرار داد.
تا زمان مرگ حکومت کرد.
۳
درمیان
ابو عبدالله، المهدی
محمد بن عبدالله (مهدی)
(۱۵۸ ه‌.ق - ۱۶۹ ه‌. ق)
(۷۷۵ م - ۷۸۶ م)
فرزند ابو جعفر المنصور و اروی بنت منصور الحمیری.
تا زمان مرگ حکومت کرد.
۴
درمیان
ابو محمد، الهادی
موسی بن محمد (هادی)
(۱۶۹ ه‌.ق - ۱۷۰ ه‌. ق)
(۷۸۶ م - ۷۸۷ م)
فرزند محمد بن عبدالله و خیزران.
تا زمان مرگ حکومت کرد.
۵
درمیان
الرشید، ابو موسی، ابو جعفر
هارون بن محمد (هارون الرشید)
(۱۷۰ ه‌.ق - ۱۹۳ ه‌. ق)
(۷۸۷ م - ۸۰۹ م)
فرزند محمد بن عبدالله و فرزندخوانده خیزران.
تا زمان مرگ حکومت کرد.
۶
80x80پیکسل
الامین، ابو عبدالله
محمد بن هارون (امین)
(۱۹۳ ه‌.ق - ۱۹۸ ه‌. ق)
(۸۰۹ م - ۸۱۴ م)
فرزند هارون الرشید و زبیده بنت جعفر.
در جنگ با برادرش مامون شکست خورد و کشته شد.
۷
80x80پیکسل
المامون، ابو العباس
عبدالله بن هارون (مامون)
(۱۹۸ ه‌.ق - ۲۱۸ ه‌. ق)
(۸۱۴ م - ۸۳۳ م)
فرزند هارون الرشید و مراجل.
تا زمان مرگ حکومت کرد.
الامیر الکبیر، المبارک، ابو اسحاق، الخلیفه الاسود، التنین
ابراهیم بن مهدی
(۲۰۲ ه‌.ق - ۲۰۳ ه‌. ق)
(۸۱۷ م - ۸۱۹ م)
فرزند ابوعبدالله محمد المهدی و شکله.
علیه برادرش المامون در بغداد شورش کرد.
ابراهیم بن مهدی علیه برادرش شورش کرده، در بغداد ادعای خلافت کرد. اما نتوانست به این مقام دست یابد و در رقابت با مامون شکست خورد.
۸
80x80پیکسل
المعتصم، ابو اسحاق
محمد بن هارون الرشید (معتصم)
(۲۱۸ ه‌.ق - ۲۲۷ ه‌. ق)
(۸۳۳ م - ۸۴۲ م)
فرزند هارون الرشید و مارده.
معتصم دارالحکومه را به شهر سامرا منتقل کرد.
تا زمان مرگ حکومت کرد.
۹
الواثق بالله، ابو جعفر
هارون بن محمد (واثق)
(۲۲۷ ه‌.ق - ۲۳۲ ه‌. ق)
(۸۴۲ م - ۸۴۷ م)
فرزند المعتصم بالله و قراطیس.
تا زمان مرگ حکومت کرد.
دوره دوم عباسی: عصر غلامان ترک
(۸۴۷ - ۱۰۵۵ میلادی)/(۲۳۲ - ۴۴۶ هجری)
۱۰
درمیان
المتوکل علی‌الله، ابو الفضل
جعفر بن محمد المعتصم (متوکل)
(۲۳۲ ه‌.ق - ۲۴۷ ه‌. ق)
(۸۴۷ م - ۸۶۲ م)
فرزند المعتصم بالله و شجاع.
تا زمان مرگ حکومت کرد و نهایتا به قتل رسید.
۱۱
درمیان
المنتصر بالله، ابو جعفر
محمد بن جعفر (منتصر)
(۲۴۷ ه‌.ق - ۲۴۸ ه‌. ق)
(۸۶۲ م - ۸۶۲ م)
فرزند متوکل و زنی حبشی.
از عصر منتصر سربازان ترک‌تبار بر خلافت مسلط شدند.
تا زمان مرگ حکومت کرد و نهایتا به قتل رسید.
۱۲
درمیان
المستعین بالله، ابو العباس.
احمد مستعین بالله
(۲۴۸ ه‌.ق - ۲۵۲ ه‌. ق)
(۸۶۲ م - ۸۶۶ م)
فرزند المعتصم بالله و مخارق
در ۴ محرم ۲۵۲ ه‌.ق خلع شد.
۱۳
درمیان
المعتز بالله، ابو عبدالله
معتز بالله
(۲۵۲ ه‌.ق - ۲۵۵ ه‌. ق)
(۸۶۶ م - ۸۶۹ م)
فرزند متوکل و قبیحه.
توسط ترکان خلع شده و سپس به قتل رسید.
۱۴
درمیان
ابو اسحاق، المهتدی بالله
محمد بن هارون الواثق (مهتدی)
(۲۵۵ ه‌.ق - ۲۵۶ ه‌. ق)
(۸۶۹ م - ۸۷۰ م)
فرزند الواثق و ورده.
قتل در ماه رجب ۲۵۶ ه‌.ق
۱۵
درمیان
ابو العباس، المعتمد علی‌الله
احمد بن جعفر متوکل (معتمد)
(۲۵۶ ه‌.ق - ۲۷۹ ه‌. ق)
(۸۷۰ م - ۸۹۲ م)
فرزند متوکل و فتیان.
معتمد دارالحکومه را از سامرا به بغداد بازگرداند و از سلطه غلامان ترک کاست.
تا زمان مرگش حکومت کرد.
۱۶
80x80پیکسل
المعتضد بالله، السفاح الثانی، ابو العباس
احمد بن طلحه بن جعفر متوکل (معتضد)
(۲۷۹ ه‌.ق - ۲۸۹ ه‌. ق)
(۸۹۲ م - ۹۰۲ م)
فرزند طلحه الموفق و صواب.
تا زمان مرگش حکومت کرد.
۱۷
درمیان
ابو احمد، المکتفی بالله
علی بن احمد معتضد (مکتفی)
(۲۸۹ ه‌.ق - ۲۹۵ ه‌. ق)
(۹۰۲ م - ۹۰۸ م)
فرزند احمد المعتضد و جیجک.
تا زمان مرگش حکومت کرد.
۱۸(۱)
درمیان
المقتدر بالله، ابو الفضل
جعفر بن احمد معتضد (مقتدر)
(۲۹۵ ه‌.ق - ۲۹۶ ه‌. ق)
(۹۰۸ م - ۹۰۹ م)
فرزند معتضد و غریب.
این دوره نخست خلافتش بود.
پس از او عبدالله بن المعتز بالله فقط یک روز خلافت کرد.
المرتضی، ابو العباس
عبدالله بن معتز بالله
(۲۹۶ ه‌.ق - ۲۹۶ ه‌. ق)
(۹۰۹ م - ۹۰۹ م)
فقط یک روز خلیفه بود.
۱۸(۲)
درمیان
المقتدر بالله، ابو الفضل
جعفر بن احمد معتضد (مقتدر)
(۲۹۶ ه‌.ق - ۳۱۷ ه‌. ق)
(۹۰۹ م - ۹۲۹ م)
برای دومین بار؛ پس از یک روز به به خلافت بازگشت و مجددا خلع شده و به قتل رسید.
۱۹(۱)
درمیان
ابو منصور، القاهر بالله
محمد بن احمد (معتضد)
(۳۱۷ ه‌.ق - ۳۱۷ ه‌. ق)
(۹۲۹ م - ۹۲۹ م)
فرزند معتضد و فتنه.
برای نخستین بار تنها چند روز به خلافت نشست.
۱۸(۳)
درمیان
المقتدر بالله، ابو الفضل
جعفر بن احمد معتضد (مقتدر)
(۳۱۷ ه‌.ق - ۳۲۰ ه‌. ق)
(۹۲۹ م - ۹۳۲ م)
برای سومین دوره به خلافت بازگشت
قتل در سال ۳۲۰ هجری.
۱۹(۲)
درمیان
ابو منصور، القاهر بالله
محمد بن احمد معتضد (قاهر)
(۳۲۰ ه‌.ق - ۳۲۲ ه‌. ق)
(۹۳۲ م - ۹۳۴ م)
فرزند احمد المعتضد بالله و فتنه.
بین ۳۲۲ تا ۳۳۳ حبس بود. مرگ در ۳۳۹.
۲۰
درمیان
الراضی بالله، ابو العباس
محمد بن جعفر مقتدر (راضی)
(۳۲۲ ه‌.ق - ۳۲۹ ه‌. ق)
(۹۳۴ م - ۹۴۰ م)
فرزند مقتدر و ظلوم.
تا زمان مرگش حکومت کرد.
۲۱
درمیان
المتقی لله، ابو اسحاق
ابراهیم بن جعفر مقتدر (متقی)
(۳۲۹ ه‌.ق - ۳۳۳ ه‌. ق)
(۹۴۰ م - ۹۴۴ م)
فرزند مقتدر و خلوب.
پس از خلع شذن، در ۲۵ سالگی، در سال ۳۵۷ ه‌.ق محبوس شد.
۲۲
المستکفی بالله، ابو القاسم
عبدالله بن علی مکتفی (مستکفی)
(۳۳۳ ه‌.ق - ۳۳۴ ه‌. ق)
(۹۴۴–۹۴۶ م)
فرزند مکتفی و دختر املح الناس.
احمد بویه وی را نصب و عزل کرد و در ۳۳۸ هجری به زندان فرستاد.
۲۳
المطیع لله، ابو القاسم
فضل بن جعفر مقتدر (مطیع)
(۳۳۴ ه‌.ق - ۳۶۳ ه‌. ق)
(۹۴۶ م - ۹۷۴ م)
فرزند جعفر المقتدر و شغله.
آل بویه از این دوره بر خلفا تسلط یافتند.
در سال ۳۶۳ زبانش الکن گشت و در ۳۶۴ وفات یافت.
۲۴
الطائع لله، ابو بکر
عبدالکریم بن فضل مطیع (طائع)
(۳۶۳ ه‌.ق - ۳۸۱ ه‌. ق)
(۹۷۴ م - ۹۹۱ م)
فرزند مطیع و دختر هزار یا عتب.
بهاالدوله دیلمی در ۳۸۱ هجری با نامه‌ای خلیفه را عزل کرد.
۲۵
درمیان
القادر بالله، ابو العباس
احمد بن اسحاق بن مقتدر (قادر)
(۳۸۱ ه‌.ق - ۴۲۲ ه‌. ق)
(۹۹۱ م - ۱۰۳۱ م)
فرزند اسحاق بن مقتدر و دختر شخصی به نام تمنی.
تا زمان مرگش حکومت کرد.
دوره سوم عباسی: عصر سلجوقیان و جنگ‌های صلیبی
(۱۰۵۵ - ۱۲۵۸ میلادی)/(۴۴۶–۶۵۶ هجری)
۲۶
القائم بامر الله، ابو جعفر
عبدالله بن احمد (قادر)
(۴۲۲ ه‌.ق - ۴۶۷ ه‌. ق)
(۱۰۳۱ م - ۱۰۷۵ م)
فرزند قادر بالله و بدر الدجی یا قطر الندی.
فتنه البساسیری: از ۱۰۵۸ تا ۱۰۶۰ اختلافات درونی بالا گرفته و رقابت سختی بر سر خلافت وجود داشت.
تا زمان مرگش ۴۵ سال حکومت کرد.
۲۷
المقتدی بامر الله، ابو القاسم
عبدالله بن محمد بن عبدالله قائم (مقتدی)
(۴۶۷ ه‌.ق - ۴۸۷ ه‌. ق)
(۱۰۷۵ م - ۱۰۹۴ م)
فرزند قائم و ارجوان.
تا زمان مرگش حکومت کرد. احتمالا به قتل رسیده باشد.
۲۸
المستظهر بالله، ابو العباس
احمد بن عبدالله مقتدی (مستظهر)
(۴۸۷ ه‌.ق - ۵۱۲ ه‌. ق)
(۱۰۹۴ م - ۱۱۱۸ م)
فرزند عبدالله المقتدی بالله.
تا زمان مرگش حکومت کرد.
۲۹
المسترشد بالله، ابو منصور
فضل بن احمد مستظهر (مسترشد)
(۵۱۲ ه‌.ق - ۵۲۹ ه‌. ق)
(۱۱۱۸ م - ۱۱۳۵ م)
فرزند مستظهر.
قتل در سال ۵۲۹ ه‌.ق و در سن ۴۵ سالگی.
۳۰
الراشد بالله، ابو جعفر
منصور بن فضل مسترشد (راشد)
(۵۲۹ ه‌.ق - ۵۳۰ ه‌. ق)
(۱۱۳۵ م - ۱۱۳۶ م)
فرزند مسترشد.
از مقامش خلع و در ۵۳۲ ه‌.ق در اصفهان کشته شد.
۳۱
المقتفی لامر الله، ابو عبدالله
محمد بن احمد مستظهر (مقتفی)
(۵۳۰ ه‌.ق - ۵۵۵ ه‌. ق)
(۱۱۳۶ م - ۱۱۶۰ م)
فرزند مستظهر و حبشیه.
تا زمان مرگش حکومت کرد و در آن هنگام ۶۶ سال داشت.
۳۲
المستنجد بالله، ابو المظفر
یوسف بن محمد مقتفی (مستنجد)
(۵۵۵ ه‌.ق - ۵۶۶ ه‌. ق)
(۱۱۶۰ م - ۱۱۷۰ م)
فرزند محمد المقتفی لامرالله و طاووس.
تا زمان مرگش حکومت کرد.
۳۳
درمیان
المستضیء بامر الله، ابو محمد
حسن بن یوسف مستنجد (مستضی)
(۵۶۶ ه‌.ق - ۵۷۵ ه‌. ق)
(۱۱۷۰ م - ۱۱۸۰ م)
فرزند مستنجد و غضه.
در زمان او حکومت عبیدیه در سال ۵۶۷ هجری نابود شد.
تا زمان مرگش حکومت کرد.
۳۴
درمیان
الناصر لدین الله، ابو العباس
احمد بن حسن مستضی بامرالله (ناصر)
(۵۷۵ ه‌.ق - ۶۲۲ ه‌. ق)
(۱۱۸۰ م - ۱۲۲۵ م)
فرزند مستضی و زمرد.
در عهد او ایوبیان ظهور یافتند و در سال ۵۸۳ صلاح‌الدین ایوبی قدس را فتح کرد.
تا زمان مرگش حکومت کرد. ۴۷ سال.
۳۵
الظاهر بامر الله، ابو نصر
محمد بن احمد ناصرلدین الله (ظاهر)
(۶۲۲ ه‌.ق - ۶۲۳ ه‌. ق)
(۱۲۲۵ م - ۱۲۲۶ م)
فرزند احمدالناصرالدین.
تا زمان مرگش حکومت کرد.
۳۶
المستنصر بالله، ابو جعفر
منصور بن محمد ظاهر بامرالله (مستنصر)
(۶۲۳ ه‌.ق - ۶۴۰ ه‌. ق)
(۱۲۲۶ م - ۱۲۴۲ م)
فرزند ظاهر و جاریه ترک.
تا زمان مرگش حکومت کرد.
۳۷
درمیان
المستعصم بالله، ابو احمد
عبدالله بن منصور مستنصر بالله (مستعصم)
(۶۴۰ ه‌.ق - ۶۵۶ ه‌. ق)
(۱۲۴۲ م - ۱۲۵۸ م)
فرزند مستنصر و هاجر.
پس از خیانت وزیر او، بن علقمی، مغولان به بغداد نفوذ یافتند.
او در ۲۴ صفر ۶۵۶ هجری به دست مغول‌ها به قتل رسید.
خلفای قاهره
پس از سقوط بغداد در جریان حمله مغول، ابتدا ابو العباس «الحاکم» احمد بن الحسن در ۱۲۶۱ میلادی، مقر خلافت را به شهر حلب در شام منتقل کرد. پس از او دیگر خلفای عباسی تحت سیطره مملوکان مصر، در شهر قاهره، مقام خلافت را نگهداشتند.
نام و لقب
عنوان خلافت
دوره خلافت
دوره چهارم عباسی: سلطنت مملوکی
(۱۲۶۱ - ۱۵۱۷ میلادی)/(۶۵۹ - ۹۲۲ هجری)
۳۸
المستنصر بالله الثانی، ابو القاسم
احمد المستنصر بالله
(۶۵۹ ه‌.ق - ۶۶۰ ه‌. ق)
(۱۲۶۱ م - ۱۲۶۲ م)
۳۹
الحاکم بامر الله الاول، ابو العباس
احمد الحاکم بامر الله
(۶۶۰ ه‌.ق - ۷۰۱ ه‌. ق)
(۱۲۶۲ م - ۱۳۰۲ م)
۴۰
المستکفی بالله، ابو الربیع
سلیمان المستکفی بالله
(۷۰۱ ه‌.ق - ۷۳۶ ه‌. ق)
(۱۳۰۲ م - ۱۳۴۰ م)
۴۱
الواثق بالله الثانی، ابو اسحق
ابراهیم الواثق بالله
(۷۳۶ ه‌.ق - ۷۴۲ ه‌. ق)
(۱۳۴۰ م - ۱۳۴۱ م)
۴۲
الحاکم بامر الله الثانی، ابو العباس
احمد الحاکم بامر الله
(۷۴۲ ه‌.ق - ۷۵۳ ه‌. ق)
(۱۳۴۱ م - ۱۳۵۲ م)
۴۳
المعتضد بالله الثانی، ابو الفتح، ابو بکر
ابو بکر المعتضد بالله
(۷۵۳ ه‌.ق - ۷۶۳ ه‌. ق)
(۱۳۵۲ م - ۱۳۶۲ م)
۴۴(۱)
المتوکل علی‌الله الاول، ابو عبدالله
محمد المتوکل علی‌الله
(۷۶۳ ه‌.ق - ۷۷۹ ه‌. ق)
(۱۳۶۲ م - ۱۳۷۷ م)
۴۵(۱)
المستعصم بالله الثانی، ابو یحی
زکریا المستعصم بالله
(۷۷۹ ه‌.ق - ۷۷۹ ه‌. ق)
(۱۳۷۷ م - ۱۳۷۷ م)
۴۴(۲)
المتوکل علی‌الله الاول، ابو عبدالله
محمد المتوکل علی‌الله
(۷۸۵ ه‌.ق - ۷۸۸ ه‌. ق)
(۱۳۷۷ م - ۱۳۸۳ م)
۴۶
الواثق بالله الثالث، ابو حفص
عمر الواثق بالله
(۷۸۸ ه‌.ق - ۷۸۵ ه‌. ق)
(۱۳۸۳م – ۱۳۸۶ م)
۴۵(۲)
المستعصم بالله الثانی، ابو یحی
زکریا المستعصم بالله
(۷۸۵ ه‌.ق - ۷۹۱ ه‌. ق)
(۱۳۸۶ م - ۱۳۸۹ م)
۴۴(۳)
المتوکل علی‌الله الاول، ابو عبدالله
محمد المتوکل علی‌الله
(۷۹۱ ه‌.ق - ۸۰۸ ه‌. ق)
(۱۳۸۹ م - ۱۴۰۶ م)
۴۷
المستعین بالله الثانی، ابو الفضل
العباس المستعین بالله
(۸۰۸ ه‌.ق - ۸۱۶ ه‌. ق)
(۱۴۰۶ م - ۱۴۱۴ م)
۴۸
المعتضد بالله الثالث، ابو الفتح
داود المعتضد بالله
(۸۱۶ ه‌.ق - ۸۴۵ ه‌. ق)
(۱۴۱۴ م - ۱۴۴۱ م)
۴۹
المستکفی بالله الثالث، ابو الربیع
سلیمان المستکفی بالله
(۸۴۵ ه‌.ق - ۸۵۴ ه‌. ق)
(۱۴۴۱ م - ۱۴۵۱ م)
۵۰
القائم بامر الله الثانی، ابو البقاء
حمزه القائم بامر الله
(۸۵۴ ه‌.ق - ۸۵۹ ه‌. ق)
(۱۴۵۱ م - ۱۴۵۵ م)
۵۱
المستنجد بالله الثانی، ابو المحاسن
یوسف المستنجد بالله
(۸۵۹ ه‌.ق - ۸۸۴ ه‌. ق)
(۱۴۵۵ م - ۱۴۷۹ م)
۵۲
المتوکل علی‌الله الثانی، ابو العز
عبد العزیز المتوکل علی‌الله
(۸۸۴ ه‌.ق - ۹۰۳ ه‌. ق)
(۱۴۷۹ م - ۱۴۹۷ م)
۵۳(۱)
المستمسک بالله، ابو الصبر
یعقوب المستمسک بالله
(۹۰۳ ه‌.ق - ۹۱۴ ه‌. ق)
(۱۴۹۷ م - ۱۵۰۸ م)
۵۴(۱)
المتوکل علی‌الله الثالث
محمد المتوکل علی‌الله
(۹۱۴ ه‌.ق - ۹۲۲ ه‌. ق)
(۱۵۰۸ م - ۱۵۱۶ م)
۵۳(۲)
المستمسک بالله، ابو الصبر
یعقوب المستمسک بالله
(۹۲۲ ه‌.ق - ۹۲۳ ه‌. ق)
(۱۵۱۶ م - ۱۵۱۷ م)
۵۴(۲)
المتوکل علی‌الله الثالث
محمد المتوکل علی‌الله
(۹۲۳ ه‌.ق - ۹۲۳ ه‌. ق)
(۱۵۱۷ م - ۱۵۱۷ م)
شجره نامه