افغانستانی‌ها در ایران

نقشه موقعیت ایران و افغانستان افغانستانی‌ها در ایران به آن دسته از مهاجران و پناهجویانی گفته می‌شود که در پی ناامنی و جنگ‌های طولانی و نبود اشتغال در افغانستان به کشور ایران مهاجرت کرده‌اند. طبق آماری که وزارت امور مهاجرین و عودت کنندگان افغانستان در سال ۱۳۹۶ به نشر رسانده ۸۳۹،۹۱۲ تن از مهاجرین افغانستانی در ایران دارای کارت پناهندگی آمایش، ۳۰ هزار تن دارای سند طولانی مدت، ۴۵۰ هزار تن دارای پاسپورت کوتاه مدت و ۷۳۴،۶۲۲ تن فاقد مدرک در ایران زندگی می‌کند. بیشتر مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران در سال‌های جنگ ایران و عراق و هم‌زمان با جنگ‌های داخلی افغانستان اتفاق افتاد. آیت‌الله خمینی رهبر وقت ایران دستور داد مرزها برای ورود مهاجرین افغانستانی باز شود و بسیج و سپاه را مکلف کردند تا با افغان‌های مهاجر همکاری کنند. به تدریج حدود سه میلیون افغان وارد ایران شدند. بسیاری از این مهاجرین که در دهه ۶۰ به ایران مهاجرت کردند در بخش‌های اقتصادی مشغول به کار شدند و بنابر آمارهای بیش از ۲ هزار تن اتباع افغانستانی در جنگ ایران و عراق در جبهه ایران کشته شده‌اند.
در سرشماری که در سال ۱۳۹۵ مرکز آمار ایران منتشر کرده‌است مهاجرین افغانستانی بیشتر در استان‌های تهران، خراسان رضوی، اصفهان و کرمان زندگی می‌کنند. در این آمار اختلاف ۶ درصدی که در ترکیب جنسی مهاجرین وجود دارد تاکید بر آن دارد که اکثر این مردم را خانوارها تشکیل می‌دهد هرچند احتمال سرشماری نشدن افراد مجردی که در بیرون از شهر مشغول به کار هستند نیز وجود دارد.
پیشینه
با آغاز درگیری‌های میان شوروی سابق و مجاهدین افغانستانی در بیش از ۵۰ سال پیش، بسیاری از مردم افغانستانی برای فرار از جنگ و فقر به کشورهای دیگر پناهنده شدند که بیشترین سهم مربوط به پاکستان و ایران بود. بعد از انقلاب جمهوری اسلامی در ایران و آغاز جنگ ایران و عراق مهاجرت مردم افغانستان به ایران افزایش یافت و به‌رغم برخی مخالفت‌ها، سید روح‌الله خمینی رهبر وقت ایران سپاه و بسیج را موظف کرد که با مهاجرین افغانستانی همکاری کرده و مرزها را برای ورود آن‌ها باز کند. آیت الله خمینی در یکی از سخنرانی‌های خود با استقبال از مهاجرت افغان‌ها گفتند:
پس از آزاد شدن مرزها بسیاری از مهاجرین در استان خراسان و مناطق تربت جام، تربت حیدریه و مشهد مهاجرت کرده و سپس کم‌کم به دیگر استان‌های ایران از جمله تهران، اصفهان، قم، فارس و یزد رفته و ساکن شدند. پس از پایان جنگ ایران و عراق و سقوط حکومت کمونیستی در افغانستان حضور مهاجرین افغانستانی رو به کاهش رفت اما با تسلط طالبان بر افغانستان و پس از آن با آغاز جنگ میان آمریکا و طالبان مهاجرت‌های قانونی و غیرقانونی به ایران افزایش یافت و در سال ۱۳۸۹ تخمین زده شد که بیش از ۳ میلیون مهاجر افغانستانی در ایران چه به صورت قانونی و چه غیرقانونی زندگی می‌کند.
جمعیت‌شناسی
طبق گزارش سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ که از سوی مرکز آمار ایران انتشار یافته‌است ۱ میلیون و ۵۸۳ هزار و ۹۷۹ نفر که ۱٫۹۸ درصد جمعیت کل ایران می‌شود را اتباع افغانستانی تشکیل می‌دهد.
قومیت و مذهب
در ایران سرشماری مهاجرین افغانستانی بر اساس قومیت صورت نمی‌گیرد اما طبق صحبت‌هایی که معاون اداره کل اتباع خارجه در سال ۹۶ داشته‌است گفته شده که ۷۰ درصد اتباع خارجه که در ایران زندگی می‌کنند شیعه مذهب و مابقی اهل سنت هستند. سازمان ملل در گزارشی که در سال ۲۰۱۵ به نشر رسانید، عنوان کرده‌است که بیشتر مهاجران افغانستانی در ایران از قومیت هزاره که شیعه مذهب هستند تشکیل می‌دهد. از دیگر اقوام افغانستانی ساکن در ایران می‌تواند از اقوام تاجیک، پشتون، اوزبیک نام برد.
ترکیب جنسیتی
طبق سرشماری ۱۳۹۵ مرکز آمار ایران ۸۴۵،۲۶۷ نفر از جمعیت اتباع افغانستانی در ایران را مردان و ۷۳۸،۷۱۲ تن دیگر را زنان تشکیل می‌دهد. طبق این گزارش ۵۳ درصد از جمعیت اتباع افغانستانی در ایران را مردان و ۴۷ درصد دیگر را زنان تشکیل می‌دهد.
+ترکیب جنسیتی مهاجران افغانستانی در استان‌های ایران (۱۳۹۵)
استان
جمعیت بر حسب جنسیت
استان
جمعیت بر حسب جنسیت
استان
جمعیت بر حسب جنسیت
مرد
زن
مرد
زن
مرد
زن
آذربایجان شرقی
۷۶
۶۳
خراسان شمالی
۵۵
۳۸
کهگیلویه و بویراحمد
۸۹۶
۶۰۷
آذربایجان غربی
۵۲
۵۵
خوزستان
۳۶۷۱
۲۶۱۹
گلستان
۹۶۰۲
۸۶۷۱
اردبیل
۱۵
۲۰
زنجان
۲۳
۱۷
گیلان
۲۱۸
۹۱
اصفهان
۹۴۷۷۳
۸۸۳۵۱
سمنان
۱۸۵۳۵
۱۶۸۷۴
لرستان
۶۳
۳۶
البرز
۴۵۵۴۸
۳۸۷۷۳
سیستان و بلوچستان
۱۴۱۶۳
۱۲۶۸۳
مازندران
۱۸۱۸
۸۰۵
ایلام
۱۲
۱۷
فارس
۶۱۱۹۸
۴۸۰۴۹
مرکزی
۱۵۲۹۰
۱۳۹۶۷
بوشهر
۱۹۳۸۶
۱۰۳۰۵
قزوین
۹۵۹۲
۸۸۰۹
هرمزگان
۱۴۳۰۱
۹۸۹۴
تهران
۲۷۴۷۸۰
۲۴۰۷۸۷
قم
۴۸۷۵۹
۴۷۶۰۸
همدان
۱۳۵
۸۲
چهارمحال و بختیاری
۶۰
۳۱
کردستان
۱۳
۵
یزد
۲۸۲۸۶
۲۳۴۵۷
خراسان جنوبی
۲۶۱۹
۲۴۲۶
کرمان
۶۹۹۰۶
۵۵۵۰۵
خراسان رضوی
۱۱۱۳۹۶
۱۰۸۰۴۶
کرمانشاه
۲۶
۲۱
تفکیک سنی
طی سرشماری سال ۱۳۹۵ حدود ۴۶ درصد مهاجران افغانستانی در ایران زیر ۲۰ سال و حدود ۶۷ درصد از آنان زیر ۳۰ سال سن دارند. با توجه به حضور ۴۰ ساله این مهاجرین در ایران بسیاری از مهاجرین احتمال می‌روند که متولد شده ایران باشند. طبق این سرشماری جمعیت مهاجرین افغانستانی از مردم بومی ایران جوان‌تر هست (۳۱ درصد ایرانیان زیر ۲۰ سال و ۴۹ درصد ایرانیان زیر ۳۰ سال هستند). یکی از دلایل اصلی آن را می‌توان به آمار بالای زاد و ولد و پایین بودن سن ازدواج در این جمعیت را نام برد.
+جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران بر اساس رده سنی
رده سنی
جمعیت
رده سنی
جمعیت
مرد
زن
کل
مرد
زن
کل
۰–۴ ساله
۹۰۱۲۴
۸۵۲۰۴
۱۷۵۳۲۸
۴۰–۴۴ ساله
۴۴۰۷۷
۳۳۵۶۶
۷۷۶۴۳
۵–۹ ساله
۹۸۲۸۸
۹۳۰۹۹
۱۹۱۳۸۷
۴۵–۴۹ ساله
۳۴۸۸۳
۲۷۹۸۳
۶۲۸۶۶
۱۰–۱۴ ساله
۹۴۷۷۹
۸۸۹۷۶
۱۸۳۷۵۵
۵۰–۵۴ ساله
۳۰۴۷۴
۲۲۳۲۹
۵۲۸۰۳
۱۵–۱۹ ساله
۸۹۹۰۱
۸۳۱۷۹
۱۷۳۰۸۰
۵۵–۵۹ ساله
۲۰۶۷۲
۱۴۰۳۶
۳۴۷۰۸
۲۰–۲۴ ساله
۹۳۰۲۸
۸۶۹۷۳
۱۸۰۰۰۱
۶۰–۶۴ ساله
۱۶۳۸۷
۹۷۴۶
۲۶۱۳۳
۲۵–۲۹ ساله
۸۵۷۹۶
۷۶۲۷۹
۱۶۲۰۷۵
۶۵–۶۹ ساله
۹۴۳۶
۵۶۲۶
۱۵۰۶۲
۳۰–۳۴ ساله
۶۶۱۷۹
۵۵۲۵۲
۱۲۱۴۳۱
۷۰–۷۴ ساله
۶۵۸۹
۳۸۲۶
۱۰۴۱۵
۳۵–۳۹ ساله
۵۶۹۱۰
۴۸۵۴۵
۱۰۵۴۵۵
۷۵ ساله و بیشتر
۷۷۴۴
۴۰۹۳
۱۱۸۳۷
پراکندگی
اقامت مهاجران افغانستانی در ۱۵ استان ایران ممنوع است و بجز سه استان قم، البرز، تهران (بجز منطقه خجیر در منطقه ۱۳) در مابقی استان‌ها در بعضی شهرستان‌ها فقط حق اقامت دارند. فاطمه اشرفی دلیل محدودیت عبور و مرور پناهندگان افغانستانی در ایران را اجازه دولت ایران طبق کنوانسیون ۱۹۵۱ حقوق پناهندگان برای ایجاد محدودید جا به جایی و ایاب و ذهاب مهاجرین خارجی در کشور خود را براساس منافع ملی و مسائل امنیتی عنوان کرده‌است.
+پراکندگی مهاجران افغانستانی در استان‌های ایران (۱۳۹۵) به ترتیب میزان جمعیت در هر استان
استان
جمعیت
استان
جمعیت
استان
جمعیت
تهران
۵۱۵،۵۶۷
سیستان و بلوچستان
۲۶،۸۴۶
آذربایجان غربی
۱۰۷
خراسان رضوی
۲۱۹،۴۴۲
هرمزگان
۲۴،۱۹۵
لرستان
۹۹
اصفهان
۱۸۳،۱۲۴
قزوین
۱۸،۴۰۱
خراسان شمالی
۹۳
کرمان
۱۲۵،۴۱۱
گلستان
۱۸،۲۷۳
چهارمحال و بختیاری
۹۱
فارس
۱۰۹،۲۴۷
خوزستان
۶،۲۹۰
کرمانشاه
۴۷
قم
۹۶،۳۶۷
خراسان جنوبی
۵،۰۴۵
زنجان
۴۰
البرز
۸۴،۳۲۱
مازندران
۲،۶۲۳
اردبیل
۳۵
یزد
۵۱،۷۴۳
کهگیلویه و بویراحمد
۱،۵۰۳
ایلام
۲۹
سمنان
۳۵،۴۰۹
گیلان
۳۰۹
کردستان
۱۸
بوشهر
۲۹،۶۹۱
همدان
۲۱۷
مرکزی
۲۹،۲۵۷
آذربایجان شرقی
۱۳۹
چالش‌ها
اقامت
مناطق قرمز رنگ، مناطقی هستند که اتباع افغانستانی حق اقامت در آنجا را ندارند.
مهاجران قانونی افغانستان در ایران در دو دسته کارت آمایش و گذرنامه اقامتی حق اقامت در ایران دارند. مهاجران افغانستانی که به عنوان پناهنده شناخته می‌شوند و به اصطلاح کارت آمایش دارند. هر ساله تحت طرحی به نام طرح آمایش اقامت آن‌ها به مدت ۱ ساله تمدید می‌شود و هزینه آن در آخرین طرح آمایش که در سال ۱۳۹۵ صورت گرفت به شرح زیر هست:
۸ هزار تومان برای جعاله.
۱۷ هزار تومان تعرفه کارت آمایش (برای هر نفر).
کارت کار (برای مردان بالای ۱۸ و زیر ۶۰ سال) ۲۸۷،۵۰۰ تومان برای صدور - ۲۰۷،۰۰۰ برای تمدید.
بین ۱۲۰ تا ۱۵۰ هزار تومان حق به کار گماری (برای هر فرد شاغل).
بین ۹ هزار تا ۳۷ هزار تومان حق بیمه حوادث (برای افراد کارت دار اجباری و برای خانوار اختیاری).
عوارض شهرداری: در سال ۱۳۹۵ در تهران، میزان عوارض شهرداری از هر خانواده دو نفره خارجی مقیم تهران ۱۵۰ هزار تومان، خانواده‌های ۳ و ۴ نفره ۲۰۰ هزار تومان و خانواده‌های بیش از ۴ نفر ۲۵۰ هزار تومان به عنوان مالیات و عوارض در سال گرفته می‌شود.
این دسته از مهاجرین فقط حق تردد در استانی را دارند که کارتشان از آنجا صادر شده‌است و برای سفر به بیرون از استان باید برگه تردد بین استانی که ۱۵ هزار تومان می‌شود دریافت کنند.
مناطق ممنوعه
حضور اتباع افغانستانی در ۱۵ استان به‌طور کامل ممنوع و در ۱۲ استان دیگر نیز در برخی شهرها و منطقه‌ها اقامت آن‌ها ممنوع هست. دولت ایران محدود کردن یا گشایش برای حضور اتباع افغان‌ستانی در استان‌ها را تصمیمی عنوان کرد که بر اساس پارامترهایی نظیر بحث معیشت، اشتغال و کار، تورم و بیکاری و غیره از سوی مدیران استان‌ها اتخاذ می‌شود.
استان
مناطق ممنوعه
آذربایجان شرقی
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان تبریز ) ممنوع است.
آذربایجان غربی
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان ارومیه ) ممنوع است.
اردبیل
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان اردبیل ) ممنوع است.
اصفهان
اقامت اتباع افغانستانی در شهرستان‌های نطنز ، فریدن ، فریدون شهر ، سمیرم ، چادگان ، خوانسار ، دهاقان ، نائین ، گلپایگان ، خوروبیابانک ، اردستان و بخش ابوزید از شهرستان آران و بیدگل ممنوع است.
البرز
اقامت اتباع غیرایرانی در کل استان بلامانع است.
ایلام
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان ایلام ) ممنوع است.
بوشهر
اقامت اتباع افغانستانی در شهرستان‌های دیلم و گناوه ممنوع است.
تهران
اقامت اتباع غیرایرانی در کل استان (به استثناء منطقه خجیر در منطقه ۱۳ شهرداری تهران برای اتباع افغانستانی) بلامانع است.
چهارمحال و بختیاری
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان شهرکرد ) ممنوع است.
خراسان جنوبی
اقامت اتباع افغانستانی در شهرستان‌های خوسف و بیرجند مجاز است.
خراسان رضوی
اقامت اتباع افغانستانی در شهرستان‌های مرزی تربت جام ، قوچان ، تایباد ، خواف ، سرخس ، کلات نادری و درگز ممنوع است.
خراسان شمالی
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان بجنورد ) ممنوع است.
خوزستان
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان‌های اهواز و گتوند ) ممنوع است.
زنجان
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان زنجان ) ممنوع است.
سمنان
اقامت اتباع افغانستانی در شهرستان‌های شاهرود و دامغان ممنوع است.
سیستان و بلوچستان
اقامت اتباع افغانستانی در کل استان ( به غیر از شهرستان زاهدان ) ممنوع است.
فارس
اقامت اتباع افغانستانی در شهرستان‌های فیروزآباد ، فراشبند ، داراب ، ارسنجان ، فسا ، مهر ، رستم ، خنج و نیریز ممنوع است.
قزوین
اقامت اتباع افغانستانی در کل استان ( به غیر از شهرستان قزوین ) ممنوع است.
قم
اقامت اتباع غیرایرانی در کل استان بلامانع است.
کردستان
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان سنندج ) ممنوع است.
کرمان
اقامت اتباع افغانستانی در شهرستان‌های عنبرآباد ، بافت ، منوجان ، قلعه گنج ، بم ، فهرج ، رودبار ، فاریاب ، نرماشیر ، کهنوج ، جیرفت ، انار و ریگان ممنوع است.
کرمانشاه
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان کرمانشاه ) ممنوع است.
کهگیلویه و بویراحمد
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان یاسوج ) ممنوع است.
گلستان
اقامت اتباع افغانستانی در کل استان ( به غیر از شهرستان‌های گرگان و گنبد ) ممنوع است.
گیلان
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان رشت ) ممنوع است.
لرستان
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان خرم‌آباد ) ممنوع است.
مازندران
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان ساری ) ممنوع است.
مرکزی
اقامت اتباع افغانستانی در شهرستان‌های آشتیان ، تفرش ، فراهان ، فرمهین ، خمین ، شازند ، محلات ، زرندیه ، کمیجان و خنداب ممنوع است.
هرمزگان
اقامت اتباع افغانستانی در کل استان ( به غیر از شهرستان بندرعباس ) ممنوع است.
همدان
اقامت اتباع افغانستانی در سطح استان ( به غیر از شهرستان همدان ) ممنوع است.
یزد
اقامت اتباع افغانستانی صرفا در شهرستان‌های خاتم و بافق ممنوع است.
اشتغال
کارگران افغانستانی در حال حفر چاه در تهرانطبق آمارهای رسمی که در ایران به نشر رسیده، کارگران افغانستانی با جمعیت ۲ میلیونی حدود ۱۰ درصد بازار کار در ایران را در دست دارد. حضور کارگران افغانستانی در ایران اعتراض بسیاری از کارگران ایرانی را برانگیخته و اعتراض‌ها و تظاهرات‌های متعددی برای مقابله با اشتغال اتباع بیگانه و بیکاری خود به راه انداخته‌اند. دولت ایران نیز محدودیت‌های متعددی از جمله ممنوعیت به‌کارگیری کارگران خارجی در دستگاه‌های دولتی و عمومی غیردولتی را تعیین کرده و از تمامی دستگاه‌های دولتی، عمومی غیردولتی، شرکت‌ها و پیمانکاران آن‌ها خواسته که کارگران مورد نیاز خود را تنها از نیروی کار ایرانی تامین کنند و مجازات‌های متعددی از جمله حبس و جزای نقدی را برای کارفرمایان متخلف تعیین کرده‌است. با اینحال بسیاری از کارفرمایان مخصوصا مشاغل خصوصی ترجیح می‌دهند که از کارگران افغانستانی به دلیل ارزان قیمت بودن، نداشتن بیمه، بهره‌وری بالا استفاده کنند. کارشناسان معتقدا ریشه مشکل بیکاری حضور اتباع خارجه نیست، چون اکثریت اتباع خارجه در شغل‌های ساده مشغول به فعالیت هستند، در حالی که نرخ بالای بیکاری در ایران مخصوص فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و متخصصان هست.
قانون اشتغال
طبق قانون کار ایران اتباع خارجی می‌توانند فقط در شغل‌های مجاز که از طرف دولت تعیین می‌شود با داشتن حق اقامت و مجوز کار فعالیت کنند. پروانه کاری که در اختیار اتباع خارجه قرار می‌گیرد برای یک سال معتبر بوده و برای افرادی که می‌خواهند برای بار نخست مجوز پروانه کار را بگیرند مبلغ ۳۶۰ هزار تومان و برای تمدید ۲۵۸۷۰۰ تومان هزینه آن می‌باشد. در صورتی که تبعه خارجی بدون اجازه حق کار در شغلی فعالیت داشته باشد، دولت کارفرما را به حبس و جزای نقدی محکوم می‌کند.
مجوز پروانه کار در ایران به این دسته از افراد تعلق می‌گیرد:
اتباع بیگانه‌ای که به مدت ۱۰ سال در ایران حضور داشته باشد.
اتباع بیگانه که همسر ایرانی دارد.
مهاجرین کشورهای بیگانه خصوصا کشورهای اسلامی و پناهندگان سیاسی به شرط داشتن کارت معتبر مهاجرت یا پناهندگی و پس از موافقت کتبی وزارتخانه‌های کشور و امور خارجه.
جریمه کارفرمایان
طبق قانون کار ایران اگر کارفرمایانی، کارگران خارجی که فاقد پروانه کارند یا مدت اعتبار پروانه کارشان منقضی شده، یا اتباع بیگانه را در کاری غیراز آنچه در پروانه کار آن‌ها قید شده‌است یا در مواردی که رابطه استخدامی تبعه بیگانه با کارفرما قطع می‌گردد مراتب را به وزارت کار و امور اجتماعی اعلام ننمایند بپذیرند بین ۹۰ تا ۱۸۰ روز حبس و بابت هر روز کار به اندازه ۵ برابر حقوق یک کارگر در یک روز جریمه شده و در صورت تکرار این مقدار دو برابر می‌شود. این جریمه در سال ۱۳۹۶ طبق مصوبه شورای عالی کار در ازاء هر روز کار ۱۵۴ هزار تومان تعیین شده‌است.
مشاغل مجاز
طبق قانون کار ایران مهاجرین افغانستانی در ایران فقط در مشاغل زیر حق اشتغال دارند، مگر در شرایط خاصی که جایگزین ایرانی برای آن وجود نداشته باشد با اجازه پروانه کار موقت ۳ ماهه می‌تواند در شغل‌های دیگری فعالیت کند. شغل‌های مجاز برای اتباع افغانستانی در ایران حدود ۴۰۰ شغل بود که به ۶۶ شغل کاهش یافته‌است.
+شعل‌های مجاز برای مهاجرین افغانستانی در ایران
گروه کوره پزخانه‌ها
گروه کارهای ساختمانی
گروه کارهای کشاورزی
سایر گروه‌های شغلی
شغل‌های آزاد مختص استان تهران
مشاغل گچ پزی و آهک پزی
گچ پز
آهک پز
کیسه زن کوره
کوره خالی کن
مشاغل آجر پزی
کوره چین
فخار
قالب زن
کوره سوز
خشت زن کوره
مشاغل امور ساختمانی
چاه کن (مقنی)
حفار (تونل و کانال …)
آسفالت کار
بتون‌ریز
بسته‌بندی مصالح ساختمانی
کارگر ساختمانی
مشاغل بلوک زنی و موزاییک سازی
بتن ساز
بلوک ساز
تیرچه ساز
پله ساز
پرسکار موزاییک
موزاییک ساز
مشاغل سنگ‌بری و سنگتراشی
برشکار سنگ
کارگر دستگاه سنگ‌بری
کارگر سنگ‌بری
کارگر ماشین سنگتراش
صیقل کار سنگ
سنگ کوبی
برشکار کاشی
مشاغل راه‌سازی و معدن
کارگر پل‌ساز
کارگر تعمیر و نگهداری تونل
کارگر آتشبار
کارگر استخراج معدن
کارگر حفار معدن
مشاغل کشاورزی
کار بیل زن
کارگر زراعت‌کار
کارگر سمپاش
کارگر علوفه جمع کن
کارگر کشاورزی
مشاغل مرغداری و دامداری
دامپرور و دامدار
کارگر مرغداری
چوپان
مشاغل کشتارگاه
سلاخ دام و طیور
پوست و پر کن
سیرابی و روده پاک کن
جمع‌آوری ضایعات کشتارگاه
مشاغل چرم‌ساز و سلامبورسازی
آهک زن
چرم ساز
شستشوی پوست (کارگر ماشین کار - کارگر ساده)
کارگر مواد شیمیایی
سالامبورساز
کارگر امحاء زباله
کارگر بازیافت مواد شیمیایی
کارگر تخلیه و بارگیری
کارگر کوره ریخته‌گری
حنا سایی
کمپوست سازی
سریشم پزی
تولید کود شیمیایی
تولید غذای دام و طیور (کنستانتره)
کارگر تخلیه و نظافت مخازن فاضلاب
کارگر جوشکار
تعمیر کار کفش
خیاط
کارگر بافنده
کارگر تجاری
کارگر تخریب ساختمان
کارگر حمل مواد معدنی
کارگر شن و ماسه
کارگر نظافت اصطبل و نگهداری اسب
کارگر تنظیف دامپروری و دامداری
کارگر تنظیف مرغداری
کارگر مواد زن چرم سازی
کارگر قبر کن
کارگر تخلیه چاه و لوله بازکنی
کارگر بازیافت زباله
کارگر تولید زغال
کارگر حمل و نقل داربست
کارگر آسیاب ضایعات
رزین کار
کارگر حمل و نقل ضایعات فلزی و پلاستیکی
کارگر تفکیک پسماند
کارگر تولید بلور
کارگر پرسکار (فلزی - پلاستیکی)
کارگر پرداخت کار
کارگر تاسیسات
باغبان
کارگر مکانیک
کارگر باتری سازی
کارگر آرماتوربند
تحصیلات
یکی از مشکلاتی که مهاجران افغانستانی در ایران داشتند تحصیل کودکان در مدارس بود. کودکان قانون با پرداخت هزینه در مدارس ثبت نام می‌شدند و کودکانی که اقامت قانونی نداشته بودند یا در مدارس خودگردان آموزش می‌دیدند یا از تحصیل بازمی‌ماندند. در سال‌های اخیر شرایط تحصیل کودکان با دستور آیت‌الله خامنه‌ای رهبر ایران که در سخنرانی اردیبهشت ماه ۱۳۹۴ که «هیچ کودک افغانستانی، حتی مهاجرینی که به‌صورت غیرقانونی و بی‌مدرک در ایران حضور دارند، نباید از تحصیل بازبمانند و همه آن‌ها باید در مدارس ایرانی ثبت‌نام شوند» زمینه ثبت نام بسیاری از کودکان افغانستانی در مدارس ایران مهیا شد و توانستند از حق تحصیل برخوردار شوند. در سال ۱۳۹۶ حدود ۳۶۰ هزار دانش آموز افغانستانی در ۲۵ هزار و ۴۹۰ مدرسه ایران تحصیل می‌کنند و تا سقف ۱۰ درصد می‌توانند در مدارس فنی و حرفه‌ای به تحصیلات ادامه دهند. هزینه تحصیل هر دانش آموز در یک سال تحصیلی حدود ۱ میلیون و ۸۰۰ هزار و در هنرستان‌ها بیش از ۲ میلیون پیش‌بینی می‌شود که حدود ۱۰ درصد کل هزینه‌های تحصیل افراد در ایران را کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل کمک می‌کند و مابقی را طبق مصوبه دولت در سال ۹۳ جمهوری اسلامی ایران هزینه می‌کند.
طبق اصل ۱۳۸ قانون اساسی کودکانی که فاقد مدرک هویتی که از نظر سنی شرایط نام‌نویسی و تحصیل در نظام آموزشی رسمی کشور را دارند شناسایی و کارت ویژه‌ای با عنوان «کارت حمایت تحصیلی» برای آنان صادر می‌شود.
تحصیلات دانشگاهی
تحصیلات دانشگاهی برای اتباع افغانستانی در ایران رایگان نیست و بسیاری از دانشجویان برای تحصیلات دانشگاهی با مشکلات متعددی از جمله هزینه بالای تحصیل، مشکل تمدید روادید اقامتی، نداشتن سابقه کار بعد از پایان تحصیلات در ایران برای بازگشت به افغانستان، بیمه دانشجویی، عدم صدور گواهینامه و عملکرد سلیقه‌ای برای صدور، در نظر گرفته نشدن بودجه مشخص برای ارگانهای مربوط به مهاجرین جهت انجام فعالیت‌های فرهنگی و … از جمله مشکلات اساسی هستند که دانشجویان با آن در گیر می‌باشند. طی آماری که در سال ۱۳۹۵ منتشر شده بیش از ۱۱ هزار دانشجوی افغانستانی در دانشگاه‌های ایران مشغول به تحصیل هستند. مهاجران افغانستانی در ایران برای تحصیل در دانشگاه باید مدرک اقامتی خود را به دانشجویی تغییر دهند. در گذشته پس از اتمام تحصیلات پاسپورت تحصیلی فاقد اعتبار شده و دانشجوی فارغ‌التحصیل باید به کشورش بازمی‌گشت اما با اصلاحاتی که در سال‌های اخیر صورت گرفته پس از تحصیل دانشجویانی که مدرک اقامت در ایران را داشتند می‌توانند گذرنامه دانشجویی خود را به عادی تغییر دهند. هرچند سازمان مهاجرت IOM برنامه‌هایی را برای بازگشت تحصیل کرده‌ها برای استفاده از تخصص آن‌ها در افغانستان روی دست گرفته اما به دلیل مشکلاتی همچون نبود زیرساخت‌ها برای فعالیت در تخصص‌شان، استخدام نشدن در افغانستان به خاطر فساد و قومیت گرایی و وجود نا امنی و تهدید جانی بسیاری از فارغ‌التحصیلان از بازگشت به افغانستان صرف نظر می‌کنند.
رشته‌های ممنوعه
تحصیل دانشجویان افغانستانی در رشته‌های دانشگاهی که منجر به تعهد استخدامی از طرف دولت می‌شود ممنوع می‌باشد و فقط می‌توانند در رشته‌هایی بجز رشته‌های زیر و در دانشگاه‌هایی که جزء مناطق ممنوعه برای افغانستانی‌ها نباشد تحصیل کنند.
فیزیک اتمی
فیزیک هسته‌ای
فیزیک مولکولی (پلاسما)
فیزیک ذرات بنیادی
مهندسی پلاسما
مهندسی ایمنی (گرایش بازرسی فنی و حفاظت هواپیما)
مهندسی تعمیر و نگهداری (هلی کوپتر و هواپیما)
مهندسی هوا فضا
مهندسی هوانوردی (خلبانی، ناوبری هواپیما، تعمیر و نگهداری هواپیما، خلبانی هلی کوپتر و مراقبت پرواز)
علوم نظامی
الکترونیک هواپیمایی
تعمیر و نگهداری هواپیما
مخابرات هواپیما
مراقبت پرواز
فناوری اطلاعات ITl (گرایش مخابرات امن)
مهندسی فناوری ماهواره
مهندسی کامپیوتر (گرایش رایانش امن)
خدمات درمانی
بیمه
طبق توافق‌نامه‌ای که میان سازمان امور پناهندگان، اداره امور اتباع و مهاجرین خارجی و بیمه سلامت به امضا رسید طرح بیمه سلامت پناهندگان به تصویب رسید که طی آن بسیاری از مهاجران قانونی در ایران تحت پوشش بیمه قرار می‌گیرند. در آماری که در سال ۱۳۹۶ به نشر رسیده بیش از ۱۲۴ هزار اتباع افغانستانی در ایران در طرح بیمه سلامت ثبت نام کردند که از این میان ۱۱۲ هزار تن را قشر بسیار آسیب‌پذیر و بیش از ۱۰۰۰ نفر دیگر دارای بیماری‌های خاص بوده‌اند. تمامی هزینه‌های این پناهندگان از طرف کمیساریای عالی پناهندگان پرداخت می‌شود. ابن بیمه شامل خدمات بستری، خدمات پاراکلینیکی و خدمات سرپایی و فقط در بیمارستان‌های دولتی تحت پوشش وزارت بهداشت هستند می‌شود. هزینه یک ساله بیمه سلامت برای افراد آسیب‌پذیر و بیماران خاص حدود ۴،۵۰۰ تومان و سایر مهاجرین ۴۶۰ هزار تومان می‌باشد.
پیوند اعضا
در مرداد ۱۳۹۳ شورای عالی پیوند اعضا برای مقابله با قاچاق پیوند اعضا قانون ممنوعیت پیوند اعضا اتباع خارجی به تصویب رسید، این قانون اعتراضاتی را در فضای مجازی در پی داشت که با اصلاحاتی در اسفند ماه ۱۳۹۳ وزیر بهداشت ایران حسن هاشمی خبر آزاد شدن پیوند با اتباع افغانستانی را در صورتی که اتباع افغانستانی که در ایران ازدواج می‌کنند یا اینکه به صورت قانونی در ایران در حال زندگی هستند داد. مرگ دختر افغانستانی به نام لطیفه رحمانی ۱۲ ساله در سال ۱۳۹۵ که نیاز به پیوند کبد داشت در رسانه‌ها بسیار بازتاب داشت که وزیر بهداشت ایران دلیل فوت او را پیشرفت بیماری او و قبل از آنکه عمل پیوند بخشی از کبد پدرش انجام شود عنوان کرد و از قانون منع پیوند اعضا اتباع خارجه نیز مجددا حمایت کرد.
جرم و جنایت
طبق آماری که در سال ۱۳۹۶ منتشر شده، بیش از ۵۰۰۰ زندانی از اتباع کشورهای خارجه در زندان‌های ایران به سر می‌برند. گزارشی که در سال ۱۳۹۲ به نشر رسیده ۸۸ درصد مجرمان خارجی را اتباع افغانستانی عنوان کرده‌است. که بیشتر جرایم توسط مهاجرین غیرقانونی و جرم حمل مواد مخدر و پس از آن در حوزه نزاع و درگیری صورت گرفته‌است. اعدام عده‌ای از مهاجران افغانستانی که اکثرا به جرم حمل مواد مخدر دستگیرشده بودند باعث تنش‌هایی میان دو کشور شده و شهروندان افغانستان بارها علیه این اعدام‌ها در شهرهای کابل و هرات دست به تظاهرات زده‌اند.
ازدواج با مردم بومی
در سال ۱۳۹۵ طبق آمار منتشر شده نزدیک به ۲۴ هزار مورد ازدواج اتباع ایرانی با اتباع خارجه در ایران به ثبت رسیده و پیش‌بینی می‌شود که نزدیک به همین میزان ازدواج شرعی ثبت نشده صورت گرفته باشد. طبق ماده ۱۰۶۰ قانون مدنی ایران ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی با اجازه دولت هست و هر خارجی که بدون اجازه مذکور در فوق، زن ایرانی را ازدواج نماید به حبس تادیبی از یکسال تا سه سال محکوم خواهد شد. و ازدواج مستخدمان دولت که منصب مهمی دارند ممنوع می‌باشد. در قانون ایران زنان افغانستانی که با مردان ایران ازدواج می‌کنند طبق بند ۶ ماده ۹۷۶ قانون مدنی تبعه ایران محسوب می‌شود و می‌تواند تابعیت ایران را بگیرد و کودکان آنان از شرایط یک تبعه ایران بهره‌مند می‌شود، اما در صورت ازدواج مردان افغانستانی با زنان ایرانی به مردان تابعیت ایران تعلق نمی‌گیرد و طبق ماده ۹۷۹ قانون مدنی فقط می‌توانند درخواست تابعیت بدهند. کودکان حاصل از ازدواج‌های مردان خارجی با زنان ایران تا ۱۸ سالگی تبعه کشور پدری خود محسوب می‌شوند و در صورتی که پدرانشان فاقد مدرک اقامت باشند با محدودیت‌هایی که برای افراد فاقد مدرک در ایران وجود دارد مواجه می‌شوند. این کودکان می‌توانند در سن ۱۸ سالگی درخواست تابعیت ایران بدهند. هرچند طرح‌هایی در مجلس ایران برای اعطای تابعیت ایرانی به فرزندان مادران ایرانی و پدران خارجی پیگیری شده اما این طرح‌ها همواره متوقف شده‌است.
حق مالکیت
طبق ماده ۵ قانون مدنی ایران اتباع خارجه از حقوق مربوط به مالکیت اموال منقول مگر در مواردی که دولت ممنوع نکرده باشد بهره ببرد اما طبق ماده ۱ آئین‌نامه چگونگی تملک اموال غیرمنقول مالکیت این دسته اموال فقط در اختیار افرادی قرار می‌گیرد که حق اقامت دائم در ایران داشته باشد. برای اتباع خارجه محدودیت‌هایی برای تملک وجود دارد مثال: این دسته افراد حق تملک اراضی (زمین - معدن) را ندارند و تملک املاک مسکونی آن هم تحت شرایط خاص از جمله اجازه رسمی دولت ایران دارند صورت پذیر است. بر اساس این قانون بعلت آنکه بسیاری از اتباع افغانستانی در ایران اقامت موقت داشته (کارت آمایش + گذرنامه اقامتی) حق داشتن مالکیت بر اموال غیرمنقول را ندارند و فقط در شرایط خاص و آن هم هنگامی که دولت اجازه می‌دهد دارند.
بازگشت به افغانستان
بسیاری از مهاجرین افغانستانی پس از سقوط طالبان از سال ۲۰۰۲ بدینسو به کشور خود بازگشته‌اند.
+آمار بازگشت مهاجران افغانستانی (اختیاری + دیپورت)
۲۰۰۲
۲۰۰۳
۲۰۰۴
۲۰۰۵
۲۰۰۶
۲۰۰۷
۲۰۰۸
۲۰۰۹
۲۰۱۰
۲۰۱۱
۲۰۱۲
۲۰۱۳
۲۰۱۴
۲۰۱۵
۲۰۱۶
اختیاری
۱۱۷،۳۶۴
۱۲۴،۶۱۵
۷۴،۹۶۷
۲۲۵،۸۱۵
۲۳۸،۳۸۴
۱۵۵،۷۲۱
۷۴،۷۷۳
۲۷۹،۰۱۲
۲۱۷،۴۸۳
۲۸۶،۲۲۶
۳۱۶،۴۱۵
۲۴۸،۷۶۴
اجباری
۴۲،۳۶۰
۵۳،۸۹۷
۷۹،۴۱۰
۹۵،۸۴۵
۱۴۶،۳۸۷
۳۶۳،۳۶۹
۴۰۶،۵۲۴
۳۲۲،۰۰۸
۲۸۶،۶۶۲
۲۱۱،۰۲۳
۲۵۰،۷۳۱
۲۲۰،۸۴۶
۲۱۸،۵۶۵
۲۲۷،۶۰۱
۱۹۴،۷۶۴
مجموع
۱۵۹،۷۲۴
۱۷۸،۵۱۲
۱۵۴،۳۷۷
۳۲۱،۶۶۰
۳۸۴،۷۷۱
۵۱۹،۰۹۰
۴۸۱،۲۹۷
۵۲۹،۷۴۳
۴۳۸،۳۲۹
۵۰۴،۷۹۱
۵۴۴،۰۱۶
۴۴۳،۷۶۳
مهاجرت به کشور ثالث
بسیاری از مهاجرین افغانستانی در ایران با بی‌هویتی، سردرگمی، بلاتکلیفی، فشارهای روحی و روانی و وضعیت بد اقتصادی و هزینه‌های بالای زندگی روبرواند. تحمل مشکلات و محدودیت‌هایی که در ایران با آن‌ها مواجه می‌شوند و ناامیدی که از بهبود وضعیت در افغانستان دارند آن‌ها را به فکر خروج از ایران و رفتن به یک کشور ثالث می‌اندازد. طبق نظرسنجی که وزارت کشور ایران در سال ۱۳۹۵ گرفته بیش از ۶۰ درصد افغانستانی‌هایی که در ایران زندگی می‌کنند به فکر رفتن به سمت کشورهای اروپایی بوده‌اند.
حضور در جنگ
بسیاری از مهاجران افغانستانی در ایران بخاطر نزدیکی اعتقادات فرهنگی و دینی در زمان جنگ ایران و عراق به جبهات جنگ رفتند. بر اساس آمار رسمی بیش از ۲ هزار نفر از شهروندان افغانستان در دوران دفاع مقدس در جنگ تحمیلی به کشته و تعداد زیادی نیز زخمی شده یا به اسارات درآمدند. این رزمندگان در جبهه‌های جنگ، نقش‌های گوناگونی به عنوان پزشک، امدادگر، تعمیرکار، تخریبچی، نامه رسان، مسئول اسکورت و بسیاری از نقش‌های دیگر را بر عهده داشته‌اند. تیپ ابوذر یکی از تیپ‌های مستقل زیر نظر قرارگاه رمضان در جنگ ایران و عراق یکی از تیپ‌های متشکل از ۳۰۰ رزمنده افغانستانی بود که در منطقه‌ای به نام لولان و ناوچه حضور داشت.
جنگ سوریه
با گسترش جنگ سوریه عده‌ای از بازماندگان سپاه محمد که در افغانستان فعالیت داشتند به رهبری علیرضا توسلی تیپی به نام تیپ فاطمیون که خود را مدافع حرم می‌خواندند در ابتدا با حضور ۲۵ تن تشکیل شد و بعدها با افزایش سربازان به لشکر ارتقاء یافت. رزمندگان این لشکر تماما افغانستانی هستند و از مهاجرین افغانستانی که در ایران و سوریه هستند تشکیل شده‌است.
مهاجران سرشناس
ترودو، نخست‌وزیر کانادا، که زاده مشهد در ایران است.مریم منصف: سیاستمدار افغانستانی متولد ۱۶ آبان ۱۳۵۹ در مشهد و از مهاجران افغانستانی می‌باشد که در سال ۱۳۹۶ به کانادا مهاجرت کرد و در کابینه دولت جاستین ترودو در سمت وزیر نهادهای دموکراتیک فعالیت می‌کند.
احمد بهزاد: سیاستمدار افغانستانی متولد سال ۱۳۵۳ در هرات می‌باشد که به ایران مهاجرت و در مشهد زندگی می‌کرد و با سقوط طالبان به افغانستان بازگشت و در دو دوره مجلس نمایندگان افغانستان حضور داست. وی یکی از رهبران جنبش روشنایی می‌باشد.
جعفر مهدوی: سیاستمدار افغانستانی، نماینده مردم کابل در مجلس نمایندگان افغانستان و عضو شورای عالی مردمی جنبش روشنایی می‌باشد. وی در یک سالگی به ایران مهاجرت کرد و تا مقطع دکترا در رشته جامعه‌شناسی در ایران به تحصیلات خود ادامه داد و حزب ملت افغانستان را نیز تاسیس کرد.
گلبدین حکمتیار: سیاستمدار، فرمانده جهادی و نخست‌وزیر اسبق افغانستان می‌باشد که پس از سقوط حکومت مجاهدین به ایران مهاجرت کرد.
محمد کاظم کاظمی: شاعر، نویسنده و مولف افغانستانی متولد ۱۳۴۶ در هرات می‌باشد. در سال ۱۳۶۴ به ایران مهاجرت کرد.
حسن عبداللهی: سیاستمدار افغانستانی و وزیر اسبق شهرسازی در دوره دوم ریاست جمهوری حامد کرزی متولد ۱۳۵۵ در غور می‌باشد که در زمان جنگ با شوری به ایران مهاجرت کرد. وی تحصیلات خود را در مدرک کارشناسی خود را در رشته جامعه‌شناسی از دانشگاه شیراز، مدرک کارشناسی ارشد خود را در دانشگاه تهران و مدرک دکترا خود را از دانشگاه تربیت مدرس تهران کسب کرد.
شهربانو سادات: فیلم‌ساز افغانستانی متولد ۱۳۶۹ در تهران می‌باشد که بعدها به افغانستان بازگشت. وی توانست در سال ۲۰۱۶ جایزه جانبی جشنواره کن را کسب کند.
مریم الهه سرور: آواز خوان افغانستانی متولد ۱۳۶۸ در اصفهان می‌باشد وی پس از سقوط طالبان به افغانستان بازگشت. وی با حضور در برنامه‌های ستاره افغان و استیج معروف شد.
در رسانه‌ها
حضور بیش از سی سال از مهاجرین افغانستانی در ایران مورد توجه بسیاری از اهالی فیلم‌سازان قرار گرفته و فیلم‌ها و سریال‌های مختلفی در این موضوع ساخته شده‌است، بسیاری از فیلم‌ها با واکنش‌های مثبت و منفی روبرو شده‌است.
سریال چارخونه: یک سریال ساخته محسن چگینی که در سال ۱۳۸۶ از شبکه ۳ ایران پخش شد و در آن شنبه با بازی (جواد رضویان) در نقش کارگر به ظاهر افغانستانی و چهارشنبه (رضا شفیعی جم) به عنوان هم ولایتی او بازی می‌کردند. این سریال با واکنش منفی بسیاری از مردم افغانستانی از جمله سفیر افغانستان در ایران مواجه شد.
فیلم حیران: فیلمی ساخته شالیزه عارفپور در سال ۱۳۸۷ می‌باشد که داستان عاشق شدن ماهی دختری ایرانی با بازی باران کوثری و حیران پسری افغانستانی با بازی مهرداد صدیقان می‌باشد.
فیلم چند متر مکعب عشق: داستان عاشقی بین یک دختر مهاجر افغانستانی به نام مرونا (حسیبا ابراهیمی) و پسری ایرانی به نام صابر (ساعد سهیلی) می‌باشد که در سال ۱۳۹۲ به کارگردانی و نویسندگی جمشید محمودی ساخته شد و توانست در هفدهمین جشن سینمای ایران برنده تندیس و دیپلم افتخار بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین فیلمنامه، بهترین بازیگر نقش اول مرد، بهترین تدوین، بهترین نقش مکمل مرد، بهترین طراحی صحنه و معرفی استعداد شود.
سریال شیوع: یک سریال ۱۳ قسمتی که از شبکه یک در سال ۱۳۹۴ پخش شد و داستان حمله بیولوژیکی آمریکا از طریق یک شهروند افغانستانی به ایران را نقل می‌کرد. این سریال مورد اعتراض بسیاری از مردم افغانستان قرار گرفت و آن را ترویج دهنده نفرت و تحقیر افغانستانی‌ها دانستند.
نگاره‌ها
لشکر فاطمیون