منبع‌شناسی جنگ‌های صلیبی

منابع و تحقیقاتی که درباره جنگ‌های صلیبی که شامل مناطق وسیعی از شام، اروپا، ترکیه و مصر و شمال آفریقا بود، صورت گرفته به دلیل تنوع قومیتی و در نتیجه آن گوناگونی زبانی، فکری و عقیدتی در این منطقه بسیار زیاد متنوع است. در یک تقسیم‌بندی می‌توان منابع جنگ‌های صلیبی را به دو بخش اسلامی و غربی و دو گروه قدیمی و جدید خلاصه کرد؛ و تحلیل‌های هرکدام از منابع متاثر دیدگاه‌های مورخ و نویسنده آنهاست که مورخین غربی و کشیشان، این جنگ را نوعی جهاد مقدس و مورخین مسلمان آن را نوعی تجاوز به سرزمین‌های خود تلقی می‌کردند.
بیشتر نوشته‌های مربوط به جنگ‌های صلیبی در غرب و به زبان‌های یونانی، لاتین، ارمنی و سریانی نوشته شده‌است در حالی‌که منابع اسلامی بیشتر عربی هستند و در نسبت با منابع غربی، مقدار آن‌ها اندک است؛ و می‌توان گفت که مورخین مسلمان در زمینه منابع دسته اول در قیاس با غربی‌ها ضعیف‌ترند که شاید علل آن، غافل‌گیری مسلمانان در این حملات و هجوم ناگهانی صلیبیون به سمت شرق باشد و دوم بی‌توجهی مورخین مسلمان به تاریخ‌نگاری موضوعات نظیر ابن شداد باشد، در حالی که اروپاییان از قرن ۱۱ میلادی و آغاز تجدید حیات فکری در اروپا، به موضوع‌نگاری بیشتر از زمان‌نگاری توجه می‌کردند.
منابع اسلامی
منابع اولیه
ذیل تاریخ دمشق نوشته ابن قلانسی که حوادث تاریخی شام __ فاطمیان، صلیبیون و سلاجقه __ را طی قرن ۱۰ تا زمان مرگ نویسنده بیان می‌کند. وی این کتاب را براساس منابع و اسنادی که به خاطر ریاست شهر دمشق در دست داشته، تالیف کرده‌است.
تاریخ حلب از ابن عظیمی ک شامل حوادثی است خود از جنگ‌های نخستین صلیبی دیده و بیشتر تاریخی عمومی است.
القوت، تالیف حمدان بن عبدالرحیم اثاربی که نویسنده آن معاصر با ابن عظیمی‌ست، در باب تاریخ محلی شهر حلب نوشته شده‌است. وی در این کتاب اهتمام فراوانی به نوشتن جنگ‌های صلیبی داشته و طبق گفته خود، اولین مورخ شامی است که در باب تاریخ جنگ‌های صلیبی نوشته‌است. با این حال این کتاب مفقود شده و فقط گزارشاتی از آن در کتبی مانند المعجم حموی ذکر شده‌است.
المفوف نوشته حمدان بن عبدالرحیم اثاربی که اولین کتاب تاریخ‌نگاران مسلمان در باب جنگ‌های صلیبی است. وی که از دیوانسالاران حلب بود با ورود صلیبیون به خدمت آن‌ها درآمد اما پس از مدتی به دربار عمادالدین زنگی راه یافت. وی آغاز کتاب خود را از سال ۴۹۰ هجری قرار داده‌است تا آداب صلیبیون در شیوه، عادات و سنن حکومت‌داری شرح دهد.
البرق الشامی، تالیف عمادالدین کاتب اصفهانی که نویسنده در دربار و دیوان صلاح‌الدین بوده و به همراه وی، عازم جنگ‌ها می‌شده تا اخبار صلاح‌الدین را مکتوب کند. کتاب وی حاوی تاریخ سیاسی عصر صلاح‌الدین در بین سال‌های ۵۶۲ تا ۵۸۹ هجری می‌باشد. این کتاب در هفت جلد نوشته شده که بجز جلد سوم و پنجم، مابقی جلدها مفقود شده‌است با این حال یکی از مهم‌ترین منبع کتاب وی، رسائل قاضی عبدالرحیم بن علی بیسانی، وزیر صلاح‌الدین، بوده‌است.
الفتح القسی فی الفتح القدسی از عمادالدین کاتب اصفهانی که کتاب مذکور حوادث بین سال‌های ۵۸۳ تا ۵۸۹ هجری (مرگ صلاح‌الدین) را بررسی کرده‌است.
المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم نوشته ابن جوزی که نویسنده آن، این کتاب را به سبک و شیوه ابن اثیر در الکامل نوشته‌است که به شرح حوادث صلیبی و روابط دولت‌ها با صلیبیون پرداخته‌است.
سفرنامه‌ها و کتب جغرافیایی
ابن جبیر؛ سیاح، نویسنده و شاعر عرب اندلسی است. سفرنامه او به نام رحله که شرح سفر او به برخی از سرزمین‌های اسلامی است مشهور است. این اثر علاوه بر محتوا از نظر ادبی نیز حائز اهمیت است. وی، در این کتاب ماجرای سفر خود را به صورتی دقیق با ذکر تواریخ هجری قمری، مسیحی و گاه سریانی نوشته‌است. این کتاب، مطالب بسیار ارزنده‌ای درباره مکه، مدینه، عراق، مصر و سوریه به ویژه در نخستین دوره جنگ‌های صلیبی و حکومت‌های تحت حاکمیت نورالدین زنگی و صلاح‌الدین ایوبی ارائه کرده‌است.
ابن بطوطه؛ کتاب تحفه النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار که به سفرنامه ابن بطوطه نیز مشهور است، نتیجه سفر سی ساله ابن بطوطه در بخشی گسترده از جهان در سده هشتم قمری و منبعی مهم در تاریخ و جغرافیای این سرزمین‌ها است. وی طی این سفرها مناطقی همچون مراکش و شهرهای آن، سپس موریتانی، الجزایر، تونس، لیبی، مصر، شهر قاهره، دریای سرخ، صحرای شرقی مصر، سینا، فلسطین و شهرهای بزرگ آن بیروت، طرابلس، بعلبک، دمشق، حمص، حماه، معره النعمان، حلب، حجاز، اردن که محل بروز جنگ‌های صلیبی بودند، شرح داده‌است.
شریف ادریسی؛ در کتاب نزهه المشتاق فی اختراق الآفاق که بزرگترین دائره المعارف جغرافیایی در قرون وسطی است. نویسنده برای تالیف، کتاب پانزده سال تلاش کرد و پس از اتمام در سال ۱۱۵۴ میلادی، آن را به راجر پادشاه سیسیل، هدیه داد. این کتاب در غرب به نام کتاب راجر معروف است. وی نقشه‌ای از اقلیم‌های هفت گانه نیز رسم و ضمیمه نمود و هم زمان با کتاب تقدیم به پادشاه کرد.
منابع ثانویه
اخبار الدوله السلجوقیه اثری است منسوب به صدرالدین ابوالحسن علی بن ناصر الحسینی که در قرن هفتم هجری تالیف شده‌است. قسمتی نیز بعدها به این اثر افزوده شده‌است. این کتاب که از مهم‌ترین منابع تاریخی دوران سلجوقیان به‌شمار می‌آید، از ترکیب و تجمیع سه منبع در یک اثر حاصل گشته‌است. اولین قسمت آن از خاستگاه سلجوقیان تا دوره ملکشاه سلجوقی، دومین قسمت، وقایع پس از مرگ ملکشاه تا سال ۵۴۷ هجری/۱۱۵۲ میلادی و سومین قسمت نیز تا مرگ آخرین سلطان سلجوقی عراق، طغرل سوم، را به تصویر می‌کشد که این سه قسمت به ترتیب از زبده‌التواریخ، نصرت الفتره و اخبار الدوله السلجوقیه بهره برده و تاثیر پذیرفته‌اند.
الکامل فی التاریخ، تالیف عزالدین ابن اثیر که وی در این کتاب به تفصیل، حوادث و جزئیات جنگ‌های صلیبی را از آغاز تا سال ۶۲۸ هجری قمری بیان کرده‌است. ابن اثیر هر آنچه را که درک نکرده از کتبی افرادی همچون عمادالدین کاتب اصفهانی __ البرق الشامی و الفتح القسی فی الفتح القدسی __ و ابن قلانسی __ ذیل تاریخ دمشق __ و نوشته‌های ابن جوزی بهره برده و در کتاب خود استفاده کرده‌است. همچنین در این کتاب، وی به توضیح مفصل روابط دولت بنی‌ارتق و صلیبیون پرداخته‌است.
التاریخ الباهر فی الدوله الاتابکیه، تالیف عزالدین ابن اثیر که بیشتر به تاریخ عمومی اسلام شهرت دارد. وی در این کتاب به درباره دولت اتابکان موصل توضیحات مفصلی داده‌است و همچنین به شرح جنگ‌های عمادالدین زنگی و پسرش نورالدین علیه صلیبیون به خصوص جهادهای نورالدین در سال‌های ۱۱۴۷ تا ۱۱۷۱ میلادی برای بازپس‌گیری شهرهای تصرف شده توسط صلیبیون پرداخته‌است. با این حال، از آنجایی که وی در خدمت اتابکان موصل بود، در نوشتن حوادث آن دولت و جنگ‌هایشان، اغراق‌هایی کرده‌است.
بخش‌هایی از الاعلاق الخطیره فی ذکر امراء شام و الجزیره عزالدین ابن شداد (۶۸۴ قمری)؛ کتابی است پیرامون جغرافیای منطقه شام و جزیره و شرح حال و تراجم امرا و فرمانروایان آن، از زمان خلیفه دوم تا عصر مولف، که به زبان عربی و در قرن هفتم قمری، نوشته شده‌است.
الرسائل، تالیف قاضی عبدالرحیم بن علی بیسانی که وی این کتاب را براساس وزارت خود به فاطمیان و صلاح‌الدین نوشته‌است. این کتاب شامل اطلاعات ارزنده اجتماعی و سیاسی در این دوره است.
النوادر السلطانیه و المحاسن الیوسفیه از قاضی ابن شداد که این کتاب کم حجم و با زبانی ساده در دو بخش تالیف شده‌است. بخش اول در مورد زندگی و ویژگی‌های شخصیتی صلاح‌الدین و بخش دوم که اساس کتاب را تشکیل می‌دهد، در مورد لشکرکشی شیرکوه به مصر تا مرگ صلاح‌الدین نوشته شده‌است. ابن شداد که عمده حوادث را خود شاهد بوده و مابقی اطلاعات را از دیگر کتب اخذ کرده‌است.
مرآه الازمان فی تاریخ الاعیان از سبط ابن جوزی که این کتاب همانند الکامل و المنتظم، تاریخی عمومی است که حدود ۱۰۰ سال بعد از آغاز جنگ‌های صلیبی به بعد نوشته شده‌است. این کتاب بیشتر از آن که حوادث سیاسی را ذکر کند، شرح حالی است از علما.
زبده الفکره فی تاریخ الهجره اثری از بیبرس منصوری است که در قرن هفتم یا هشتم هجری تالیف شده و با نام تاریخ بیبرس نیز شناخته می‌شود. این اثر در حوزه تاریخ عمومی اسلام جای دارد و در ده جلد، حوادث تا سال ۷۲۳ هجری/۱۳۲۳ میلادی را تشریح می‌کند. نویسنده آگاهی‌های با اهمیتی در باب وضعیت سیاسی و جغرافیای آناتولی و روابط سلاجقه، مغول و ممالیک با یکدیگر و همچنین اطلاعات گسترده به همراه جزئیات را درباره تصرف آناتولی و تاریخ سلاجقه آن، پس از نیمه دوم قرن هفتم هجری ارائه می‌دهد.
کنز الدرر و جامع الغرر کتابی است که در قرن هفتم یا هشتم توسط ابن آیبک الدواداری تالیف شده‌است. این اثر با موضوع تاریخ اسلام در نه جلد نگارش یافته و حاوی اطلاعات گسترده و دست اول در میان منابع عربی پیرامون روابط سلاجقه، مغولان و ممالیک است. این اثر با وجود تشابهات قابل توجه‌اش با کتاب سیرت ملک منصور، تفاوت‌هایی نیز با آن دارد و اطلاعات دست اول ارزشمندی در اختیار خوانندگان قرار می‌دهد.
زبده الحلب فی تاریخ الحلب، تالیف ابن عدیم که تلخیصی از دیگر اثر این نویسنده به نام بغیه الطلب فی تاریخ حلب است. با وجود تاریخ محلی بودن این کتاب، اطلاعات ارزشمندی در باب حملات صلیبیون به شام در خود جای داده‌است.
معادن الذهب نوشته ابن ابی طی که نویسنده آن از مورخین شیعی است که این کتاب را در باب تاریخ حلب نوشته‌است و در نوشتن کتاب خود از اسناد بهره برده‌است. مورخینی همچون ابن خلکان و ابن شامه از آثار او بهر برده‌اند.
الروضتین فی اخبار الدولتین النوریه و الصلاحیه تالیف ابوشامه که نویسنده آن متاثر از ابن عساکر، تاریخ خود را نوشه است. وی برای نوشتن این کتاب از کتب‌های افرادی همچون ابن قلانسی، ابن شداد و ابن اثیر بهره برده‌است.
الاعتبار نوشته اسامه بن منتقذ که نویسنده آن از خاندان بنی منتقذ بود، سفرهای زیادی به بلاد شام، فلسطین، مصر و جزیره داشت. کتاب وی حاوی همین دستاوردهای وی از سفرهاست که موضوعاتی همچون اخبار جنگ‌های صلیبی و حیات اجتماعی و فرهنگیم مسلمانان و مسیحیان در خلال جنگ صلیبی در قرن ۶ و ۷ هجری را دربرمی‌گیرد.
تذکره اللبیت و نزهه الادیب، تالیف محمد بن مکرم که نویسنده آن از نویسندگان دربار منصور قلاوون بود که بسیاری از اسناد سیاسی جنگ‌های صلیبی رادر این کتاب جمع‌آوری کرده‌است.
السلوک فی معرفت دول الملوک اثری از المقریزی است که در قرن نهم تالیف شده‌است. این کتاب حاوی وقایع تاریخی از سال ۵۶۷ هجری/۱۱۷۱ میلادی تا ۵۸۴ هجری/۱۴۴۱ میلادی است. موضوع کلی آن نیز مصر قدیم و تاریخ ممالیک می‌باشد اما نکته مهم این کتاب در این است که بخش کوچکی از آن به شرح حکومت سلاجقه از آغاز تا سرانجام پرداخته‌است.
تذکره بالاخبار عن الاتفاقات الاسفار، تالیف ابولحسن محمد بن احمد بن جبیر اندلسی که دیگر نام سفرنامه ابن جبیر است که به موضوعاتی همچون اوضاع سیاسی و اجتماعی مصر و شام در زمان جنگ‌های صلیبی می‌پردازد.
الاعلام و التبیین فی خروج الملاعین الفرنج علی دیار المسلمین از ابن حریری که کتابی است که با فاصله زیادی از جنگ‌های صلیبی نوشته شده‌است. ابن حریری این کتاب را با استفاده از منابعی همچون مرآت الزمان سبط بن جوزی و مفرج الکروب ابن واصل نوشته‌است.
المختصر فی اخبار البشر ابولفداء (۷۳۲ قمری) که تاریخی عمومی است که رویدادهای قبل از ظهور اسلام تا سال ۷۲۹ هجری در خود جای داده‌است. در این کتاب نیز اطلاعاتی در باب جنگ‌های صلیبی دارد که بعدها مورد توجه نویسندگان غربی قرار گرفت.
مفرج الکروب فی لخبار بنی‌ایوب تالیف ابن واصل (۶۹۷ قمری)؛ به شیوه سالشماری تدوین شده و حوادث و وقایع در آن به ترتیب سال‌ها ذکر شده‌است و در واقعه به شرح دولت ایوبیان و حوادث سیاسی در دوران آن‌ها پرداخته‌است. نویسنده این کتاب را بر اساس الروضتین ابوشامه نوشته‌است.
علاوه بر منابع مذکور، تاریخ‌های محلی عراق، موصل، جزیره، حلب، و دمشق و نیز تاریخ‌های عمومی و محلی مصر که سال‌ها بعد از سقوط دولت ایوبیان و در عصر ممالیک نوشته شده‌اند. فرهنگنامه‌های تاریخی همچون وفیات‌الاعیان ابن خلکان، وافی بالوفیات صفدی، نیز اطلاعات پراکنده‌ای در این باره شامل‌اند. اما ویژگی‌های منابع اسلامی در این دوره برای شناسایی آن، شامل؛
اختصاصی نبودن تواریخ : بجز الاعلام و التبیین و تا حدودی الفتح القسی فی الفتح القدسی و النوادر السلطانیه __ که بیشتر سیره صلاح‌الدین ایوبی‌ست __ و التاریخ الباهر که در مورد اتابکان موصل است، بقیه منابع تا حدود زیادی تاریخ عمومی هستند.
دسته اول نبودن عموم منابع : بجز کتاب ذیل تاریخ دمشق، نوشته ابن قلانسی و تاریخ عظیمی، سایر منابع که به موضوع جنگ‌های صلیبی پرداخته‌اند، با دوران جنگ‌های صلیبی و هجوم صلیبیون فاصله دارند.
اقتباس منابع از یکدیگر : و اینکه منابع تاریخی اسلامی، مشترکات فراوانی دارند و بسیاری از آن‌ها برگرفته از کتاب دیگری است.
منابع اروپایی
Gesta Francorum et aliorm Heirosoly mitanorum که با نام کتاب اعمال الفرنجه و حجاج بیت‌المقدس به زبان عربی ترجمه شده، از مورخی مجهول است. وی از آغاز جنگ‌های صلیبی تا فتح اورشلیم توسط صلیبیون در صحنه جنگ حضور داشته و احتمال می‌رود از افراد نظامی دولت نورماندی سیسیل باشد زیرا وی شرح حملات بوهموند نورماندی را نوشته‌است.
Historia Francorum dui ceperunt Iherusalem که با نام تاریخ الفرنجه غزاه بیت‌المقدس به زبان عربی ترجمه شده؛ از مورخ رمون آگیلری است. وی که از نزدیکان کنت تولوز و یکی از رهبران جنگ اول صلیبی بود. داگیل در این کتاب تا حدودی نظام اجتماعی صلیبیون را در شام شرح داده و همچنین وی حوادث جنگ را از زمان حرکت از فرانسه تا تا عسقلان بیان می‌کند.
Historia Francorum Iherusalem Peregrinantiam از فوچیه شارترز که نام عربی آن، اعمال الفرنجه الحاجین الی بیت‌المقدس است. فوچیه که فرانسوی و از اعضای حاضر در مجمع کلرمونت بود، خود به همراه نیروها عازم شرق شد و علاوه بر حوادث جنگ اول صلیبی، وضع طبیعی و سرزمینی مناطق را نیز بیان می‌کند. این کتاب در سه بخش نوشته شده که از مجلس کلرمونت آغاز و با قدرت رسیدن بالدوین دوم به پایان می‌رسد.
Historia de Hierosolymitano itinere از پیتر تودبود که وی راهبی بود که در جنگ صلیبی اول به همراه نیروهای ریموند گالیله شرکت کرد. کتاب وی، اطلاعات جامعی از محاصره انطاکیه در سال ۱۰۹۸ ارائه می‌دهد.
Gesta Tancredi in expeditione Hierosolymitana تحت عنوان اعمال تانکرد در جنگ صلیبی نوشته رالف کن که شرح حالی از حرکت و حمله صلیبیون به اراضی مقدس طی جنگ صلیبی اول که به زبان لاتین نوشته شده‌است.
Dei gesta per Francos نوشته گیلبرت نوگبت، مورخ مسیحی که روایتی از جنگ اول صلیبی ارائه می‌دهد. وی این کتاب را براساس داده‌ها و اطلاعات کتاب Gesta Francorum نوشته‌است.
Historia Heirosolymitana از آلبرت آیکس که معاصر با گادفری بود. وی تاریخ جنگ‌های صلیبی را از ۱۱۰۳ تا ۱۱۲۰ م روایت کرده‌است. تنها ویژگی آن نسبت به سایر کتب لاتین، عدم نگاه خصمانه آن به کلیسای شرق است.
Historiae Hierosolymitanae تالیف بالدریک دول که این کتاب را براساس گفته‌های پیتر میلزایز نوشته‌است که در جنگ صلیبی اول حضور داشته‌است.
نوشته‌های اکهارد آئورا، اسقف آئورا که آن‌ها طی جنگ صلیبی اول نوشته‌است.
Historia Jerosolimitana یا تاریخ اورشلیم نوشته بودری د بورگه که وی این کتاب را براساس شواهد خود از مجمع کلرمونت تا آغاز جنگ صلیبی نوشته‌است. با این حال منابع وی در نوشتن بعضی حوادث، افراد و منابع مجهول بوده‌است.
Historia Therosolimitana نوشته رابرت ماین، راهب کلیسای قدیس ریمی در فرانسه، که پس از طرد شدن از کلیسا، این کتاب را در در زمان عزلت خود نوشت. این کتاب اطلاعاتی در باب آغاز جنگ صلیبی و حرکت نیروها از فرانسه به سمت اورشلیم در خود جای داده‌است.
Libertio Civitation Orientis نوشته کافارو اهل جنوا که وی در این کتاب به شرح آزادی سازی شهرهای مشرق توسط صلیبیون می‌پردازد.
حولیات جنوا دیگر اثر کافارو که وی در این کتاب به شرح حوادث از سال ۱۱۰۰ تا ۱۱۶۳ می‌پردازد.
De profectione Ludovici VII in Orientem تحت عنوان حرکت لویی هفتم به سمت شرق نوشته اودو دوی است که وقایع جنگ صلیبی دوم و حرکت لویی هفتم را شرح می‌دهد.
Itinerarium Peregrinorum et Gesta Regis Ricardi، که به جفری وینسائوف که در باب جنگ صلیبی سوم و حملات صلاح‌الدین به اورشلیم و سایر مناطق فلسطین است. نویسنده در مابقی بخش‌های نیز به شرح وقایع و حوادث ریچارد یکم می‌پردازد.
جنگ انطاکیه از گوتیر که او در این کتاب، حوادث بین سال‌های ۱۱۱۵ و ۱۱۲۲م را شرح کرده‌است.
وقایع‌نامه ارنول، که نوشته‌ای در باب سقوط اورشلیم و پادشاهی اورشلیم بدست صلاح‌الدین است. ارنول یکی از همراهان بالین ابلین بود.
تاریخ آن‌سوی دریاها تالیف ویلیام صوری که او در حدود سال ۱۱۳۰ م در اورشلیم متولد شد. والدین او از فرانسویانی بودند که درجنگ اول صلیبی شرکت جسته و در فلسطین مستقر شدند. تحصیلات اولیه را در فلسطین و سپس در پاریس دنبال کرد. با زبانهای فرانسه، لاتین، عربی، یونانی و عبری آشنا بود. سپس به دربار امالریک اول، پادشاه اورشلیم، وارد شد و مناصب چندی را عهده‌دار شد. امالریک پس از آنکه اوضاع مصر را آشفته دید، تصمیم به انضمام مصر به فلسطین گرفت. در حین درگیری‌ها با نورالدین بر سر مصر، عزم ثبت وقایع جنگ کرد. ویلیام صوری از این زمان تاریخ خود را نگاشت. ابتدا آن را اعمال امالریک نام نهاد و پس از آنکه تاریخ گذشته فرنگی‌ها و روابط آنها با مسلمانان را ضمیمه کرد، نام اصلی و نهایی کتاب را بر آن نهاد. این منبع علاوه بر دربرداشتن تمام ویژگیهای سایر منابع غربی، به علت آشنایی مولف آن با زبان عربی، حسن بهره‌گیری از منابع عربی و اسلامی را نیز داراست. این خود باعث شد تا حدودی تعصب سایر مورخان عربی را نداشته باشد.
تاریخ سن لویی اثر ژان سیردو ژوئنویل که مولف کتاب در حدود ۱۲۲۴ م، در فرانسه و در خانواده‌ای ثروتمند به دنیا آمد و کتاب خود را در ۱۳۰۹ م پایان برد. در این زمان قریب هشتاد و پنج سال از عمرش سپری شده بود. خمول فکری و خطای حافظه او بدون تردید در نگارش این کتاب موثر بوده‌است. منابع او علاوه بر دیده‌های خود، شنیده‌ها و نیز کتابی متضمن سیره لویی نهم است که به نام آن اشاره نمی‌کند. وی بسیاری از حوادث را تعلیل دینی می‌کند و جنگ، پیروزی و اسارت را نتیجه رضایت پروردگار می‌داند. همچنین تصویر جالبی از اسماعیلیان مقیم شام و روابط آنها با صلیبیون ارائه می‌دهد.
ژوئنویل در آغاز کتاب شرح می‌دهد که کتاب را به دو بخش کرده‌است:
چگونگی ملکداری و سیاست لوئی؛
کردار نظامی و فعالیتهای لوئی در میدان جنگ.
فتح قسطنطنیه تالیف ویل آردوئن که در آغاز جنگ صلیبی چهارم، مسیحیان که قصد اشغال مصر را داشتند، خود را محتاج کشتی و نیروی دریایی دیدند. در آن زمان دریای مدیترانه در دست ونیزیان بود. گروهی به نمایندگی از صلیبیون روانه ونیز شدند تا در باب کرایه کشتی گفتگو کنند. ویل آردوئن، اهل شامپانی، در زمره این گروه بود. او تاریخ جنگ چهارم صلیبی را به دور از هر ژرفنگری و تعلیل نوشته و فقط به ذکر حوادث پرداخته‌است. او به تفصیل نقش جمهوری‌های ونیز، پیزا و سایر شهرهای ایتالیا را در جنگ چهارم بازگو کرده‌است.
فتح قسطنطنیه نوشته روبرت کلماری، که از شرکت کنندگان در جنگ چهارم صلیبی بوده، کتابی همانند با ویل آردوئن در باب حوادث جنگ صلیبی چهارم نوشته‌است.
تاریخ اورشلیم تالیف یعقوب دی ویتری که وی که اسقف شهر عکا و اورشلیم بوده، در قرن سیزدهم میلادی با اعتماد بر کتاب ویلیام صوری تاریخ خود را نوشته‌است.
توصیف سرزمین مقدس تالیف برکارد که وی جهانگردی آلمانی بود که در سال ۱۲۸۰ م مناطق مصر و شام را درنوردید و مدت ده سال در فلسطین اقامت کرد. وی در این کتاب از ثروت مناطق اشغال شده توسط صلیبی و اهتمام بازرگانان ایتالیایی نسبت به آنها سخن گفت.
توصیف سرزمین مقدس نوشته جهانگرد دیگر آلمانی به نام لادولف که وی در سال ۱۳۵۰ م کتابی همانند کتاب برکارد نوشت.
نوشته‌های کشیش کارپینی که از سوی اینوسنت چهارم در سال ۱۲۴۵ م به دربار خان مغول رفت.
تاریخ بیزانس نوشته نقفور گریگوری که او در این کتاب، تاریخ بیزانس را از سال ۱۲۰۴ تا ۱۳۵۹ م تحریر کرده و به اشغال بیزانس (قسطنطنیه) از سوی صلیبیون، تاریخ امپراتور روم شرقی و فعالیت‌های اقتصادی صلیبی‌ها در مشرق زمین اشاره کرده‌است.
منابع بیزانسی
جنگ‌های صلیبی (بجز جنگ صلیبی چهارم)، به علت حملات و پیروزی کلیسای روم اهمیت بسزایی برای صلیبیون داشته‌است، بیشتر منابع درباره آن از جانب وابستگان به کلیسای غرب نوشته شده‌است و کمتر اصحاب کلیسای شرق و مسیحیان ساکن شرق مدیترانه به تالیف در مورد آن دست زده‌اند. آنچه از آثار بیزانس می‌توان برشمرد:
الالکسیاد نوشته آنا کومننا که در مورد زندگانی پدرش الکسیس کومنین نوشته‌است.
تاریخ گزیده اثری از یوآنس زوناراس؛ راهب، تاریخ‌نویس و وقایع‌نگار بیزانسی بود. او اقدام به نگارش تاریخ جهان تحت نام تاریخ گزیده نمود که دورانی از زمان خلقت جهان تا سال ۱۱۱۸ همچون جنگ صلیبی اول را در بر می‌گیرد و اطلاعات ارزشمندی از سده یازدهم میلادی به خواننده می‌دهد.
تاریخ نیکتاس شونیتز، اثر نویسنده و مورخ قرن ۱۲ و ۱۳ میلادی که در کتابش شرح جنگ صلیبی چهارم و تهاجم صلیبیون به قسطنطنیه را شرح داده‌است.
تاریخ نیکفوروس برینوس، اثر فرمانده و مورخ بیزانسی قرن ۱۲ که در کتابش تاریخ بیزانس و بخش‌هایی از جنگ صلیبی چهارم و تهاجم صلیبیون به قسطنطنیه را شرح داده‌است.
از دیگر کتب به زبان بیزانس که اشاراتی جنگ‌های صلیبی داشته‌اند می‌توان به کتب تاریخ میشل گلیکاس، جان کیناموس (۱۱۴۳-۱۱۸۵)، کنستانتین مانساس (۱۱۳۰-۱۱۸۷) و جوناس زوناراس اشاره کرد.
منابع ارمنی
وقایع‌نامه ماتئوس اورهایتسی، اثری است به زبان ارمنی که وقایع ارمنستان غربی را همزمان با جنگ صلیبی دوم ارائه می‌دهد.
وقایع‌نامه ساموئل آنتسی، اثری از مورخی ارمنی به نام آنتسی که همزمان به جنگ اول و دوم صلیبی، مطالبی در این مورد در کتاب خود آورده‌است.
وقایع‌نامه میخاییل گوش، نوشته مورخ ارمنی سده ۱۱ میلادی که همزمان با جنگ‌های صلیبی نوشته شده‌است و اطلاعات اندکی در این باره ارائه کرده‌است.
تاریخ وارطان آرولتسی، اثر مورخ قرن ۱۳ میلادی که وی در این کتاب علاوه بر تاریخ ارمنستان، اشاراتی به جنگ‌های صلیبی می‌کند.
منابع عبری
وقایع‌نامه الیزر بن ناتان که شرحی از حوادث جنگ صلیبی اول و حرکت توده مردم و حوادث سال ۱۰۹۶ ارائه می‌کند.
وقایع‌نامه سلمون بار سیمسن که همانند وقایع‌نامه الیزر بن ناتان، شرحی از حرکت توده مردم از ماینز دربرمی‌گیرد.
روایت زجر قدیم نوشته یک یهودی ناشناس که به زبان عبری نوشته‌است. این کتاب اطلاعاتی در باب جنگ صلیبی اول و سال ۱۰۹۹ در خود جای داده‌است.
کتاب یادبود اثر یفرم بون، مورخ عبری زبان که وی در این کتاب به شرح وقایع جنگ صلیبی دوم می‌پردازد.
سفرنامه‌ها
سایولف؛ وی که از جهانگردان انگلیسی و احتمالا از مردان کنیسه است در دهه اول قرن دوازدهم به صفحات شرق مدیترانه آمد و طی دو سال (۱۱۰۲ و ۱۱۰۳ م) در روزگار پادشاهی بالدوین اول آنچه را به عیان دید، نوشت. از خواندنی‌های این سفرنامه، نزاع فاطمی‌ها و صلیبیون در شهرهای ساحلی و برتری نیروی دریای فاطمی نسبت به دشمن است.
فتیلوس؛ او رئیس خادمان کلیساهای انطاکیه در سال ۱۲۰۰ م بود. در سفرنامه او به روابط سیاسی و نظامی دولت صلیبی اورشلیم با نیروهای اسلامی، خصوصا اتابکان دمشق، به تفصیل اشاره شده‌است. سفرنامه او از سال ۱۱۱۸ تا ۱۱۳۰ م را شامل می‌شود.
ژوآن ویرزبورگن؛ او جهانگرد آلمانی بود که در فاصله سال‌های ۱۱۶۰ و ۱۱۷۰ به اورشلیم رفت و در سفرنامه خود اوضاع سیاسی، اقتصادی، نظامی، پزشکی و دینی دولت صلیبی اورشلیم را مورد بررسی قرار داد و به تفصیل از دو گروه شوالیه‌های معبد (سواران هیکل) و شهسواران مهمان نواز (سواران قدیس یوحنا) سخن گفته‌است.
بنیامین تطیلی؛ او از جهانگردان اسپانیولی و یهودی بود که از سال ۱۱۶۳ تا ۱۱۷۰ م در اورشلیم حضور داشت. از ویژگی‌های سفرنامه او بررسی وضع یهودیان در شام و فعالیت‌های بازرگانی آنان است، که تا حدودی از چشم سیاحان مسیحی آن روزگار دور مانده بود. توضیح مفصل درباره اسماعیلیان و دروزیان لبنانی در آن روزگار و شکوفایی اقتصادی شهرهای ساحلی شام، خصوصا شهر صور، از برجستگیهای سفرنامه اوست.
یوحنافوکاس؛ این سیاح که در حوالی سال ۱۱۸۵ م به اورشلیم رفت، در جزیره کریت و در یک خانواده مذهبی به دنیا آمد.
منابع ثانویه
ادوارد گیبون؛ مورخ و نویسنده انگلیسی و عضو پارلمان این کشور بود. بزرگترین اثر او کتاب انحطاط و سقوط امپراطوری روم است. از دیگر آثار وی می‌توان به، جنگ‌های صلیبی اشاره کرد.
تاریخ جنگ مقدس از توماس فولر نویسنده انگلیسی قرن ۱۷ میلادی که تاریخ جامعی از جنگ‌های صلیبی را براساس منابع اولیه ارائه می‌کند.
ژاک بونگارس؛ مورخ و نویسنده فرانسوی قرن ۱۶ میلاد که مجموعه عظیمی از منابع اولیه در باب جنگ‌های صلیبی را جمع‌آوری و تحت یک مجموعه منتشر کرد. وی از منابعی همچون Gesta Dei per Francos استفاده کرده‌است.
آرامید نوشته ژان باپتیست لولی نویسنده قرن ۱۷ میلادی که وی در این کتاب براساس منابع اولیه، شرحی از شوالیه‌گری و شوالیه‌ها و جنگ‌های صلیبی ارائه می‌کند.
جنگ مسیحیان علیه بربرها برای بازپس‌گیری مرقد مسیح نوشته بندتو آچولوتی، نویسنده ایتالیایی قرن ۱۵ میلادی که وی در این کتاب به شرح جنگ صلیبی اول و حمله مسیحیان به اورشلیم برای بازپس‌گیری اراضی مقدس می‌پردازد.
تاریخ جنگ‌های صلیبی اثر آگوست آرتور نویسنده و مورخ فرانسوی که براساس منابع اولیه، کتابی در موضوع تاریخ عمومی جنگ‌های صلیبی نوشت.
واژه‌نامه قرون وسطا و اواخر دوره لاتین نوشته شارل دو کارتر نویسنده و مورخ فرانسوی که در این کتاب شرحی از حوادث قرون وسطا در اروپا و بیزانس ارائه می‌کند. کتاب وی یکی از منابع گیبون در نوشتن انحطاط و سقوط امپراتوری روم بود.
بازپس‌گیری اورشلیم اثر جمعی از نویسندگان همچون تورکواتو تاسو که در قرن ۱۶ نوشته شد. در این کتاب به موضوع بازپس‌گیری اورشلیم طی جنگ صلیبی اول و رهبری نیروهای صلیبی توسط گادفری بوین پرداخته می‌شود.
تاریخ جنگ‌های صلیبی و بازپس‌گیری سرزمین مقدس نوشته لوییس مینبورگ، نویسنده و مورخ قرن ۱۷ میلادی که وی در کتاب به شرح جنگ اول صلیبی و بازپس‌گیری اراضی مقدس طی نبرد اول می‌پردازد.
تاریخ جنگ‌های صلیبی اثر جوزف فرانسیس میشاد، نویسنده و مورخ فرانسوی که تاریخی عمومی‌ست از جنگ‌های صلیبی که براساس منابع اولیه نوشته شده‌است.
تاریخ جنگ‌های صلیبی برای بازپس‌گیری و تصرف سرزمین مقدس نوشته شارل میلز، نویسنده و مورخ فرانسوی که وی بیشتر به جریان لشکرکشی ریچارد یکم به سمت شرق و درگیری‌هایش با صلاح‌الدین می‌پردازد.
تاریخ شوالیه‌ها نوشته شارل میلز، نویسنده و مورخ فرانسوی که در این کتاب به تاریخ شوالیه‌ها در طول تاریخ و با تمرکز بر جنگ‌های صلیبی می‌پردازد.
منابع پژوهشی جدید
استیون رانسیمان؛ پژوهشگر مطالعات قرون وسطا و تاریخ‌نگار اهل بریتانیا بود که به واسطه کتاب سه‌جلدی‌اش در باب جنگ‌های صلیبی به نام تاریخ صلیبی شهرت دارد.
جاناتان ریلی-اسمیت؛ مورخ تاریخ جنگ‌های صلیبی و استاد دانشگاه کمبریج در بین سال‌های ۱۹۹۴ تا ۲۰۰۵ بود که سرانجام در سال ۲۰۱۶ درگذشت. از آثار وی در زمینه جنگ‌های صلیبی می‌توان به شوالیه‌های سنت جان در اورشلیم و قبرس، نجبای فئودال و پادشاهی اورشلیم، جنگ‌های صلیبی: تاریخ کوتاه، اطلس جنگ‌های صلیبی، جنگ صلیبی اول و … اشاره کرد.
جان فرانس؛ نویسنده و مورخ معاصر که در زمینه جنگ و جنگ‌های صلیبی پژوهش می‌کند. از آثار وی می‌توان به حطین: بزرگترین نبردها، پیروزی در شرق، جنگ‌های صلیبی و گسترش کلیسای کاتولیک، جنگ‌های صلیبی و منابع آن و … اشاره کرد.
رنه گروسه؛ نویسنده و مورخ معاصر فرانسوی که در حوزه مطالعات تاریخی فعالیت می‌کند. یکی از آثار وی در زمینه جنگ‌های صلیبی، تاریخ جنگ‌های صلیبی نام دارد که در ۳ جلد به چاپ رسیده‌است. از دیگر آثار مشهور وی می‌توان به، امپراتوری صحرانوردان و چهره آسیا اشاره کرد.
سهیل زکار؛ نویسنده، مورخ، مترجم، محقق معاصر سوری که در زمینه انواع مختلف کتب تاریخی، قوم‌گرایی و هستی‌گرایی به مطالعه پرداخته‌است. یکی از آثار مشهور وی در باب جنگ‌های صلیبی به نام، موسوعه الحروب الصلیبیه است. از دیگر آثار مشهور وی می‌توان به تاریخ دمشق و مدخل الی تاریخ الحرب الصلیبیه اشاره کرد.
جوزف نسیم یوسف؛ نویسنده و مورخ معاصر لبنانی که همچون سهیل زکار به مطالعات تاریخی پرداخته‌است. کتاب مشهور وی در باب تاریخ جنگ‌های صلیبی، مکتبه الحروب الصلیبیه نام دارد که در ۴ جلد تالیف شده‌است.