زبان کیریباتیایی

کیریباتیایی یا گیلبرتی (به کیریباتیایی: Taetae ni Kiribati)، یکی از زبان‌های میکرونزیایی و از خانواده زبان‌های آسترونزیایی است.
نام
واژه کیریباتی صورت نوینی از واژه "گیلبرتس" است. نام "گیلبرتس" برآمده از نام توماس گیلبرت است که به همراه جان مارشال از نخستین اروپایی‌هایی بودند که در سال ۱۷۸۸ میلادی به جزیره‌های گیلبرت رسیدند.
امروزه نام رسمی این زبان te taetae ni Kiribati یا زبان کیریباتی است.
گویشوران
بیش از ۹۹٪ مردمی که در کیریباتی زندگی می‌کنند، از نظر قومی کیریباتی‌تبار بوده و به زبان کیریباتیایی صحبت می‌کنند. همچنین بیشتر باشندگان نوئی (تووالو)، جزیره رابی (فیجی)، میلی (جزیره‌های مارشال) و برخی جزیره‌های دیگر (همانند جزیره‌های سلیمان، به ویژه استان چویسئول و وانواتو) که کیریباتی‌تباران به آنجاها جابجا شده یا (همانند نیوزیلند و هاوایی) به آنجاها کوچیده‌اند، به این زبان سخن می‌گویند.
برخلاف بسیاری از زبان‌های ناحیه اقیانوس آرام، زبان کیریباتیایی در معرض خطر انقراض نیست و بیشتر گویشورانش در گفتگوهای روزانه خود از آن استفاده می‌کنند. ۹۷٪ باشندگان کیریباتی توانایی خواندن زبان کیریباتیایی و ۸۰٪ آنها توانایی خواندن انگلیسی را دارند.
فهرست کشورها بر پایه گویشوران زبان کیریباتیایی
کیریباتی، ۱۰۳،۰۰۰ (سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی)
فیجی، ۵،۳۰۰ (گزارش ۱۹۸۸ میلادی)
جزیره‌های سلیمان، ۴،۸۷۰ (گزارش ۱۹۹۹ میلادی)
تووالو، ۸۷۰ (گزارش ۱۹۸۷ میلادی)
زبان‌شناسی
زبان کیریباتیایی دو گویش اصلی دارد: گویش شمالی و جنوبی. تفاوت‌های اصلی این دو گویش در تلفظ برخی واژه‌ها است. جزیره‌های بوتاری تاری و ماکین نیز گویش‌های ویژه خودشان را دارند. این گویش‌ها از نظر تلفظ و واژگان با زبان استاندارد کیریباتیایی تفاوت دارند.
فهرست گویش‌ها
فهرست گویش‌های زبان کیریباتیایی و پراکنش سرزمینی‌شان به ترتیب زیر است:
بانابان (بانابا و فیجی)
کیریباتی شمالی (ماکین، بوتاری تاری، ماراکی، آبایانگ، تاراوا، مایانا، کوریا، آبماما، و آرانوکا)
بوتاری‌تاری/ماکین (بوتاری تاری و ماکین)
نویان (تووالو)
رابی (فیجی)
کیریباتی جنوبی (تابیتیویا، اونوتوآ، نونوتی، برو، نیکوناو، تامانا، و آرورا)
آواشناسی
زبان کیریباتی دارای ۱۰ همخوان و ۱۰ واکه (۵ کوتاه و ۵ بلند) است.
+همخوان‌ها
دولبی
نوک‌زبانی
نرم‌کامی
ساده
نرم‌کامی شده
خیشومی
انسدادی
۱
سایشی
۲
زنشی
۲
پیش از به نرم‌شده و صفیری‌شده می‌شود
همخوان لبی‌نرمکامی زنشی ، بسته به بافتار کاربردی‌اش، ممکن است زنشی یا ناسوده باشد.
در پایان هجا پدیدار نمی‌شود
+واکه‌ها
پیشین
پسین
بسته ۱
میانی
باز
اگر و کوتاه پیش از واکه‌های صدادارتر بیایند، ممکن است به نیم‌واکه تبدیل شوند. برای نمونه: → (sail).
کیریباتی نوشتاری
زبان کیریباتی که پیش از دهه ۱۸۴۰ میلادی زبانی نانوشته و شفاهی بود، از آن زمان تا امروز با الفبای لاتین نوشته می‌شود. در آن سالها یک میسیونر مسیحی به نام هیرام بینگهام برای نخستین بار کتاب مقدس را به این زبان ترجمه کرد و همو بود که زبان کیریباتی را با الفبای لاتین نوشت. در الفبای کیریباتی حرف s وجود ندارد و به جایش از ti برای نوشتن صدای س استفاده می‌شود.
یکی از دشواری‌های بینگهام در ترجمه کتاب مقدس به کیریباتیایی، ارجاع به واژه‌هایی همچون «کوه» بود. چرا که مردم کیریباتی در آن زمان پدیده‌ای جغرافیایی به نام کوه را نمی‌شناختند (و تنها در اسطوره‌های مردمان ساموآ درباره‌اش چیزهایی شنیده بودند). بینگهام تصمیم گرفت از واژه «تپه» که ساده‌تر فهمیده می‌شد استفاده کند. چنین سازگاری‌هایی در همه زبانها باید انجام شود، چرا که چیزهای «نوین» به واژه‌های نوساخته نیاز دارند. برای نمونه، واژه هواپیما در کیریباتیایی te wanikiba به معنای «کانویی که پرواز می‌کند» است.
+ الفبای کیریباتی
حرف
A
B
E
I
K
M
N
NG
O
R
T
U
W
IPA
برخی عبارت‌های کاربردی
سلام – Mauri
سلام – مفرد Ko na mauri
سلام – جمع Kam na mauri
حالت چطور است؟ – ?Ko uara
حالتان چطور است؟ – به چند نفر ?Kam uara
سپاسگزارم – Ko rabwa
سپاسگزارم – به چند نفر Kam rabwa
خدانگهدار – Ti a boo (می‌بینمت)