فیلم‌شناسی بهرام بیضایی

این مقاله سیاهه‌ای است از فیلم‌های بهرام بیضایی، فیلم‌ساز و نمایشنامه‌نویس و پژوهشگر و سخنگوی ایرانی معاصر، به ترتیب تاریخ. بیضایی از فیلم‌سازان مهم ایران به شمار می‌رود. از وی چهار فیلم کوتاه و ده فیلم بلند ساخته از سال ۱۳۴۹ تا ۱۳۸۷ باقی است؛ و هنگامی که امکان فیلم‌سازی نبوده، بیضایی به کار نمایش و نویسندگی و پژوهش پرداخته است. در رای‌گیری‌های فیلم‌شناسان ایرانی، بیضایی اغلب برترین فیلم‌ساز ایرانی شناخته شده. از جمله در رای‌گیری از ۵۵ منقد سینمایی به سال ۱۳۸۱، بیضایی با ۴۰ رای بهترین کارگردان تاریخ سینمای ایران و فیلم باشو، غریبه‌ی کوچک با ۱۷ رای - همراه گوزن‌ها کار مسعود کیمیایی - بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران شناخته شد.
فیلم‌سازی
بیضایی سینما را از نوجوانی با فیلم دیدن آغاز کرد. سال ۱۳۴۱ یک فیلم هشت میلیمتری سیاه‌وسفید چهاردقیقه‌ای ساخت. چند فیلم کوتاه وی از دهه چهل و پنجاه گم شده است و در دست نیست. فیلمنامه‌ها و طرح‌های فیلم فراوان نوشت. سال ۱۳۴۹ به دعوت کانون پرورش فکری فیلم کوتاه عمو سیبیلو را کارگردانی کرد، و ناگزیر از ساختن عیار تنها که مقدور نمی‌شد چشم پوشید. در دهه ۱۳۵۰ گروه فیلم لیسار را پایه گذاشت. از نخستین فیلمش جز خاطراتی بر جای نیست. نادر ابراهیمی در آبان ۱۳۴۹ پس از تماشای عمو سیبیلو از آن فیلم چنین یاد آورده:
مورخان سینما بیضایی را - همراه فیلم‌سازانی مانند ناصر تقوایی و امیر نادری و علی حاتمی از هم‌سالانش و ابراهیم گلستان و فرخ غفاری و نصرت کریمی از نسل پیشین و مسعود جعفری جوزانی و کیانوش عیاری و ابراهیم حاتمی‌کیا از نسل پسین - از پیش‌آهنگان آنچه برخی سپس‌تر «موج نو» سینمای ایران نامیدند به شمار می‌آورند؛ و فیلم رگبار را در گشایش راهی نو در سینمای ایران از فیلم‌های پیشگام و موثر می‌شمارند.
بیضایی، جز نمایش مشرق‌زمین، از فیلم‌سازان بسیاری هم تاثیر پذیرفته است. چارلی چاپلین و آلفرد هیچکاک و آکیرا کوروساوا سه نمونه مهم غیر ایرانی هستند. همچنین محمود دولت‌آبادی بر این باور است که فیلم قیصر مسعود کیمیایی نیز اثر محسوسی در بیضایی بر جا گذاشت و در گرایش وی به سینما بی‌تاثیر نبود. کارگردانان ایرانی بسیاری نیز تحت تاثیر کار بیضایی واقع شده‌اند. یکی از مهم‌ترین فیلم‌سازانی که از کار سینمایی بیضایی ملهم شده و فیلم‌های برجسته‌ای ساخته واروژ کریم‌مسیحی بوده است. ناصر تقوایی درباره بیضایی آورده:
و حمید دباشی فصل مربوط به بیضایی را در کتاب استادان و شاهکارهای سینمای ایران (Masters - Masterpieces of Iranian Cinema) چنین آغاز می‌کند که، هنگامی که دفترهای تاریخ معاصر ایران فراهم آید، بیضایی هم‌پایه حافظ خواهد بود. دیگرانی از قبیل مارتین اسکورسیزی نیز سینمای بیضایی را ستوده‌اند. داریوش مهرجویی نیز در‌هامون گریزی به سکانسی از شاید وقتی دیگر زده.
بیضایی در فیلم‌های فیلم‌سازان دیگر نیز همکاری‌هایی داشته که در جدول زیر آمده. همچنین بر اساس نوشته‌های او فیلم‌هایی ساخته شده است، از جمله فیلم خط قرمز بر اساس فیلمنامه شب سمور، فیلم سایه به سایه بر اساس فیلمنامه آوازهای ننه آرسو و فیلم روز واقعه بر اساس فیلمنامه‌ای به همین نام. برخی از این فیلم‌ها در جدول زیر آمده است. بیضایی بیشتر این فیلم‌ها را نپسندیده است.
بیضایی تنها فیلمنامه‌های خود را فیلم کرده و بیشتر کارهای فیلم را - از تقطیع و تدوین و قاب‌بندی و غیره - خود عهده گرفته است. او گرفتاری‌های اجتماعی و عدم امکان فیلم‌سازی در دوره‌های بلند زمانی را در آنچه برخی منقدان «فن‌زدگی» یا «صورت‌گرایی» یا «تصنع» آثارش می‌شمارند موثر می‌داند. ناصر تقوایی نیز در گفتگو با احمد طالبی‌نژاد همین نکته را یادآوری کرده است، و نیز آیدین آغداشلو در گفتگویی به سال ۱۳۷۳.
فهرست فیلم
در این جدول، فیلم‌های دیگران که بیضایی در آن کاره‌ای بوده با رنگ سرخ ممتاز شده.
سال
نام فیلم
کارگردان
تدوینگر
فیلمنامه‌نویس
تهیه‌کننده
موسیقی
مدت
توضیحات
۱۳۸۷
برنده سیمرغ بلورین بهترین تدوین جشنواره فیلم فجر ۱۳۸۷نامزد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی جشنواره فیلم فجر ۱۳۸۷
۱۳۸۵
(فیلم کوتاه)
رضا میرکریمی
بخش سوم فیلم فرش ایرانی
۱۳۸۱
زمانه
حمیدرضا صلاحمند
۱۳۸۰
سرمایه‌گذار و طراح عنوان بندیبرنده سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه جشنواره فیلم فجر ۱۳۸۰نامزد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی جشنواره فیلم فجر ۱۳۸۰نامزد سیمرغ بلورین بهترین فیلم جشنواره فیلم فجر ۱۳۸۰جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره بین‌المللی فیلم سیدنی ۲۰۰۲نامزد تندیس زرین بهترین فیلمنامه جشن خانه سینما ۱۳۷۹برنده تندیس زرین بهترین کارگردانی جشن خانه سینما ۱۳۸۰نامزد تندیس زرین بهترین فیلم جشن خانه سینما ۱۳۸۰
۱۳۷۷
(فیلم کوتاه)
۱۳۷۶
نقشی بر آب (فیلم کوتاه)
حمیدرضا صلاحمند
۱۳۷۵
فصل پنجم
رفیع پیتز
۱۳۷۴
بازی‌های پنهان
کریم هاتفی‌نیا
۱۳۷۴
برج مینو
ابراهیم حاتمی‌کیا
۱۳۷۳
روز واقعه
شهرام اسدی
نامزد سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه جشنواره فیلم فجر ۱۳۷۳
۱۳۷۰
تهیه‌کنندهنامزد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی جشنواره فیلم فجر ۱۳۷۰برنده سیمرغ بلورین جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره فیلم فجر ۱۳۷۰نامزد سیمرغ بلورین بهترین تدوین جشنواره فیلم فجر ۱۳۷۰
۱۳۶۶
سازنده آنونسنامزد لوح زرین بهترین تدوین جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۶
۱۳۶۴
برنده جایزه اول جشنواره فیلم و هنر فرانسه ۱۹۹۱
۱۳۶۳
دونده
امیر نادری
۱۳۶۰
تهیه‌کننده
۱۳۶۰
خط قرمز
مسعود کیمیایی
۱۳۶۰
بچه‌های جنوب؛ جستجوی دو (فیلم نیمه بلند)
امیر نادری
۱۳۵۹
سلندر (فیلم کوتاه)
واروژ کریم‌مسیحی
۱۳۵۷
طراح صحنه و لباس و تهیه‌کنندهبرنده بهترین بازیگر زن از جشنواره سن سباستین
۱۳۵۵
بهمن فرمان‌آرا
۱۳۵۲
برنده جایزه ویژه جشنواره بین‌المللی فیلم قاهره ۱۹۷۶
۱۳۵۱
(فیلم کوتاه)
برنده جایزه بهترین فیلم کوتاه از جشنواره بین‌المللی فیلم شیکاگو ۱۹۷۲
۱۳۵۰
باربد طاهری
برنده مجسمه سپاس بهترین فیلمنامه دوره پنجم جشنواره سپاس ۱۳۵۱برنده جایزه بهترین فیلم از نخستین دوره فستیوال فیلم تهران ۱۳۵۱
۱۳۴۹
(فیلم کوتاه)
گنجور
فهرست فیلمنامه
فیلمنامه‌هایی که دیگران فیلم کرده‌اند با رنگ آبی ممتاز شده.
نام
سال نگارش
سال انتشار
نخستین انتشار
فیلم
عیار تنها
۱۳۴۹
۱۳۶۰
کتاب چراغ ۲
عمو سیبیلو (کوتاه)
۱۳۴۹
۱۳۴۹
فیلم‌شده ۱۳۴۹ (انتشار به صورت فیلم)
عمو سیبیلو
رگبار
۱۳۴۹
۱۳۵۱
فیلم‌شده ۱۳۵۰
رگبار
سفر (کوتاه)
۱۳۵۱
۱۳۵۱
فیلم‌شده ۱۳۵۱
سفر
غریبه و مه
۱۳۵۱
۱۳۵۲
فیلم‌شده ۱۳۵۲
غریبه و مه
حقایق درباره‌ی لیلا دختر ادریس
۱۳۵۴
۱۳۶۱
انتشارات تیراژه
چریکه‌ی تارا
فیلم‌شده ۱۳۵۷
چریکه‌ی تارا
آهو، سلندر، طلحک و دیگران
۱۳۵۵
۱۳۵۶
انتشارات نگاه
سلندر و فیلم دیگری به همین نام از رفیع پیتز بر اساس یک فصلش
کلاغ
۱۳۵۵
۱۳۵۶
فیلم‌شده ۱۳۵۵
کلاغ
چشم‌انداز
۱۳۵۳ (بازنویسی ۱۳۷۵)
۱۳۸۸
انتشارات روشنگران
شب سمور
۱۳۵۹
۱۳۶۰
کتاب چراغ ۱
خط قرمز
اشغال
۱۳۵۹
۱۳۶۱
کتاب چراغ ۳
آینه‌های روبرو
۱۳۵۹
۱۳۶۱
انتشارات دماوند
فیلم-تئاتر آینه‌های روبرو
روز واقعه
۱۳۶۱
۱۳۶۳
انتشارات ابتکار
روز واقعه
پرونده‌ی قدیمی پیرآباد
۱۳۶۳
۱۳۶۳
انتشارات ابتکار
فصل پنجم
کفش‌های مبارک
برای همگان منتشر نشده.
کفش‌های میرزا نوروز اقتباسی از این فیلمنامه است.
وقت دیگر، شاید . . .
۱۳۶۳
۱۳۶۶
فیلم‌شده ۱۳۶۶
شاید وقتی دیگر
باشو، غریبه‌ی کوچک
۱۳۶۴
۱۳۶۹
فیلم‌شده ۱۳۶۴
باشو، غریبه‌ی کوچک
طومار شیخ شرزین
۱۳۶۵
۱۳۶۸
انتشارات رامین
دیباچه‌ی نوین شاهنامه
۱۳۶۵
۱۳۶۹
انتشارات روشنگران
سفر به شب
۱۳۶۸
۱۳۹۶
انتشارات روشنگران
مسافران
۱۳۵۴ و ۱۳۶۸
۱۳۷۰
فیلم‌شده ۱۳۶۹ و ۱۳۷۰
مسافران
آوازهای ننه آرسو
۱۳۷۳
۱۳۷۴
سال ۱۳۷۴ بر اساسش فیلم ساخته‌اند.
سایه به سایه
گفتگو با باد (کوتاه)
۱۳۷۷
۱۳۷۷
فیلم‌شده ۱۳۷۷
گفتگو با باد
سگ‌کشی
۱۳۷۱
۱۳۷۹
فیلم‌شده ۱۳۷۹
سگ‌کشی
ماهی
برای همگان منتشر نشده.
وقتی همه خوابیم
۱۳۸۶
۱۳۸۷
فیلم‌شده ۱۳۸۷
وقتی همه خوابیم
قصه‌های میر کفن‌پوش-۱۳۵۸
داستان باور نکردنی-۱۳۶۱
زمین-۱۳۶۱
عیارنامه-۱۳۶۳
تاریخ سری سلطان در آبسکون-۱۳۶۳
قلعه کولاک -۱۳۶۴
گیل‌گمش -۱۳۶۵
پرده نئی-۱۳۶۵
آقای لیر-۱۳۶۷
برگی گمشده از اوراق هویت یک هموطن آینده-۱۳۶۷
فیلم در فیلم-۱۳۶۹
چه کسی رئیس را کشت؟-۱۳۷۱
یوانا یا نامه‌ای به هیچ‌کس -۱۳۷۱
گبر گور یا گفتگو با خاک (کوتاه)-۱۳۷۲
سیاوش‌خوانی (فیلمنامه/نمایشنامه)-۱۳۷۲
حورا در آینه-۱۳۷۴
مقصد-۱۳۷۵
اعتراض-۱۳۷۵
گفتگو با آب (کوتاه)-۱۳۷۸
گفتگو با آتش (کوتاه)-۱۳۷۸
گفتگو با خاک (کوتاه) ۱۳۷۸
ایستگاه سلجوق-۱۳۷۹
اتفاق خودش نمی‌افتد-۱۳۸۱
سند-۱۳۸۳
لبه‌ی پرتگاه-۱۳۸۵
نمایش‌ها
از بیشتر نمایش‌هایی که بیضایی بر صحنه نمایش داده فیلمبرداری شده است. این فیلم‌ها هنوز منتشر نشده.
مستند
فیلم‌های مستندی از پشت صحنه و در گفتگو با عوامل کارهای نمایشی بیضایی با کمک خودش ساخته شده است؛ و از این میان تنها مسافران در راه و پرونده کوتاه سگ‌کشی منتشر شده است.
فهرست فیلم‌های ایرانی