ادگار شاین

ادگار شاین (؛ زاده ۵ مارس ۱۹۲۸) یک دانشمند در زمینه روان‌شناسی اهل ایالات متحده آمریکا است.
ادگار شاین در دهه ۱۹۸۰ نظریه‌ای را مطرح کرد که در بحث «فرهنگ سازمانی» بسیار تاثیرگذار بود. طبق نظریه او، فرهنگ از سه سطح یا لایه تشکیل می‌شود:
در بیرونی‌ترین لایه «مصنوعات»
در سطح میانی «ارزش‌ها و هنجارهای رفتاری»
در عمیق‌ترین لایه «باورها و مفروضات»
باورها و مفروضات
به اعتقاد شاین، «باورها و مفروضات» هسته یک فرهنگ سازمانی را تشکیل می‌دهند. مفروضات بیانگر چیزهایی هستند که اعضا معتقدند «واقعیت» دارند. از این‌رو، مفروضات بر آنچه اعضا ادراک، فکر و احساس می‌کنند، تاثیر می‌گذارد. مفروضات غیرقابل تغییرند و معمولا در سطح ناخودآگاه ذهن افراد قرار دارند و غالبا نمی‌توان آنها را به سطح خودآگاه آورد. از دیدگاه اعضای یک فرهنگ، مجموعه مفروضات اساسی حقیقت دارند و اموری مسلم و غیر قابل بحث‌اند. این حقایق غیرقابل تردید در همه ابعاد زندگی فرد رسوخ می‌کنند و همه تجارب آن فرهنگ را رنگی خاص می‌دهند.
شاین معتقد است هر فرهنگی در هر دوره تاریخی باید هفت موضوع را واکاوی نماید و تبیین و توصیفی که از این موضوعات ارائه می‌دهد به تبیین هسته مفروضات آن فرهنگ کمک خواهد کرد. علاوه بر ماهیت و طبیعت انسان، این موضوعات عبارتند از: روابط سازمان با محیطش، ماهیت حقیقت و واقعیت، ماهیت زمان، ماهیت فعالیت و عمل انسان،ماهیت ارتباطات انسانی، و تقارب در مقابل تنوع. شاین بحث می‌کند که هسته مفروضاتی که در واکاوی و تبیین این موضوعات به کار گرفته می‌شود، راه خود را در بسیاری از ابعاد و مسائل سازمان باز می‌کند. شاین این ابعاد را در دو دسته تقسیم‌بندی می‌کند:۱- امور مربوط به انطباق خارجی (مشتمل بر اصالت، راهبرد، اهداف و ابزار و نظام‌های کنترل)؛ ۲- امور مربوط به انسجام داخلی (مشتمل بر زبان مشترک، تعیین مرز گروه، پاداش‌ها و تنبیه‌ها، وجهه و روابط قدرت). اما به اعتقاد شاین، مهم‌ترین تاثیر هسته مفروضات، از دیدگاه «شکل‌دادن فرهنگ»، بر هنجارها، ارزش‌ها و مصنوعات است.
هنجارها و ارزش‌ها
«ارزش‌ها» عبارتند از اصول، اهداف و استانداردهایی که معتبر شده‌اند تا ارزش و اعتبار ذاتی داشته باشند. آنها بیانگر این موضوع هستند که اعضای یک سازمان باید چه چیزهایی را رعایت کنند. ارزش‌ها مبنای قضاوت در این خصوص هستند که چه چیزی درست و چه چیزی غلط است. این امر بیانگر آن است که چرا به ارزش‌ها به عنوان کدهای اخلاقی اشاره می‌شود. ارزش‌ها خودآگاهانه‌تر از مفروضات بنیادین هستند اما معمولا در سطح خودآگاه و بالای ذهن قرار ندارند. با این حال، وقتی کسی تلاش کند فرهنگ را به گونه‌ای بنیادین و اساسی تغییر دهد اعضای یک سازمان قادرند ارزش‌هایشان را به آسانی تشخیص دهند و به آنها آگاهی ویژه پیدا کنند.
هنجارها ارتباط نزدیکی با ارزش‌ها دارند. آنها قوانین نانوشته‌ای هستند که برای اعضای یک فرهنگ این امکان را فراهم می‌کنند که بدانند در طیف گسترده و متنوعی از وضعیت‌ها چه انتظاری از آنها وجود دارد، در حالی که ارزش‌ها مشخص می‌کنند که چه چیزی برای اعضای یک فرهنگ مبهم است. هنجارها مقرر می‌دارند که آنها باید چه رفتارهایی را از یکدیگر انتظار داشته باشند. به طور خلاصه، ارزش‌ها بیان می‌کنند که چه چیزی باارزش است، در حالی که هنجارها مشخص می‌کنند که آنچه اتفاق می‌افتد آیا بهنجار است یا نابهنجار. بر اساس نظریه شاین، اگر اعضای یک گروه ارزش‌ها را رعایت می‌کنند و خود را با هنجارهای فرهنگی منطبق می‌نمایند، به دلیل باورها و مفروضاتی است که شالوده و زیربنای این هنجارها و ارزش‌ها را تشکیل می‌دهد. هنجارها و ارزش‌ها نیز به نوبه خود، فعالیت‌هایی را تشویق می‌کنند که سطح رویین فرهنگ، یعنی مصنوعات را به وجود می‌آورند. مصنوعات در واقع توسعه و بسط بیشتر همان هسته فرهنگی هستند که محتوی ارزش‌ها و هنجارها است.
مصنوعات
مصنوعات را می‌توان این‌گونه تصور کرد که آنها بقایای هسته فرهنگی هستند که در پیرامون و بیرون فرهنگ ریخته شده‌اند؛ همانند گدازه‌های یک آتشفشان که پس از فعالیت آتش‌فشانی بر جای می‌مانند. همان‌گونه که زمین‌شناسان از راه مطالعه گدازه‌های آتش‌فشانی می‌توانند بفهمند که هسته آن قسمت از زمین از چه چیزهایی تشکیل شده است و محققین سازمان مدیریت نیز می‌توانند مصنوعات را به عنوان شواهدی در نظر بگیرند که از طریق مطالعه آنها می‌توان به یک هسته فرهنگی خاص پی برد. مصنوعات بقایای دیدنی، شنیدنی و ملموس رفتار هستند که در هنجارها، ارزش‌ها و مفروضات فرهنگی ریشه دارند. انواع مصنوعات عبارتند از: نمودهای فیزیکی ایجاد شده به وسیله افراد یک فرهنگ، بروز کلامی در نوشته‌ها و مکالمات، شعائر، تشریفات و سایر مظاهر رفتاری.
محققان معتقدند مصنوعات قابل پذیرش‌ترین عناصر فرهنگ هستند. آنها گرچه تا حد زیادی قابل پذیرشند، اما به هر حال، باید توجه داشت که مصنوعات در دورترین سطح نسبت به هسته فرهنگی قرار گرفته‌اند. دوری آنها از این هسته نشان می‌دهد که آنها به آسانی می‌توانند توسط کسانی که نسبت به فرهنگی بی‌اطلاع و کم‌تجربه‌اند، به غلط تفسیر و تعبیر شوند. یکی از مصادیق این افراد محققانی هستند که به مطالعه فرهنگ مبادرت می‌ورزند.