سید مرتضی حسین صدرالافاضل

تولد و خانواده
سید مرتضی حسین صدرالافاضل در ۱۸ ذی الحجه سال ۱۳۴۱ هجری (۱۹۲۳-۸-۱ م)، در شهر لکهنو چشم به جهان گشود. پدرش مولانا سید سردار حسین نقوی (م: ۱۹۴۷م/۱۳۶۶ه) و جدش مولانا میر اعجاز حسین نقوی ابن مولانا میر محمد عبدالله تحیر بودند، که هر سه از روحانیان شناخته شده و مورد احترام در لکهنو بودند. مولانا میر عبدالله تحیر از متمکنین لکهنو بود، وی در جنگ آزادی هند در سال ۱۸۵۷م، علیه انگلیس شرکت کرد. خانه، کاشانه و داراییش در آتش جنگ سوخت، خودش نیز به اسارت درآمد، گرچه پس از چند سال آزاد شد، ولی پس از آن زندگی سختی را گذراند. جنگ و اسارت باعث شد حافظه‌اش صدمه ببیند. با این وجود، مولانا میر اعجاز حسین در کنار تامین مخارج خانواده به کسب علم و طی مدارج علمی پیراخت و فرزندش میر سردار حسین را نیز در این راه به پیش برد.
تحصیلات
مرحوم فاضل لکهنوی، در سال ۱۹۳۳ پس از گذراندن مدرسه ابتدایی محله ابوتراب خان، وارد سلطان المدارس لکهنو شد. پس از طی مراحل تحصیلی، سند صدرالافاضل را از سلطان المدارس دریافت نمود. وی همزمان، سند ممتازالافاضل را نیز از مدرسه ناظمیه لکهنو دریافت نمود. این دو مدرسه، مهمترین مدارس حوزه علمیه لکهنو بودند. دو سند صدرالافاضل و ممتازالافاضل، بالاترین اسناد علمی حوزه علمیه لکهنو بودند که برابر با سند اجتهاد در نجف دانسته می‌شدند. ایشان علاوه بر این اسناد، اسناد دانشگاهی و حوزوی دیگری نیز کسب کردند.
مهاجرت به پاکستان
در سال ۱۹۵۱ میلادی به پاکستان هجرت نموده، و در لاهور ساکن گشت. همانگونه که پیش از این هجرت، در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، علمی و دینی فعالیت و مشارکت داشت، در پاکستان نیز همچنان به این فعالیت‌ها مشغول بود. تاسیس مساجد، مدارس، موسسات خیریه، مجلات دینی، ادبی و علمی، سخنرانی و … اموری بود که وی به آن‌ها در کنار تدریس و امور علمی و تحقیقی خود می‌پرداخت.
وی در نوجوانی قلم به دست برده و مقالات و کتب متعددی در موضوعات دینی، تاریخی و ادبی نوشت. تقریبا در سن شانزده سالگی، حواشی اجتهادی بر کتاب «ریاض المسائل» نوشت، و «عالم الاصول» را به اردو ترجمه و شرح نمود. پس از نگارش این دو کتاب علمی از جانب اساتید مورد تحسین و تشویق قرار گرفت. این سلسله تالیف و تحقیق تا واپسین ساعات حیات مبارکش ادامه داشت، تا جایی که حتی در آخرین ساعات حیات در بیمارستان، مشغول تحریر آخرین کار علمی خود، یعنی تفسیر مرتضوی بود، که با وفاتش در ۲۷ ذی الحجه ۱۴۰۷ (۲۳-۸-۱۹۸۷م) ناتمام ماند. خبر فوتش در تلویزیون، رادیو و مطبوعات پاکستان به شکل گسترده ابلاغ شد. شخصیت‌های علمی، دینی و سیاسی از علماء، دانشگاهیان پاکستان و دیگر ممالک و حتی رئیس جمهور و نخست وزیر پاکستان، طی پیام‌هایی، اظهار تاسف کردند. از آنجایی که وی یکی از شخصیت‌های فعال در زمینه اتحاد بود، و در میان اهل سنت نیز به اندازه شیعه مقبول بود؛ ابتدا مولانا میرزا یوسف حسین لکهنوی به روش شیعی و سپس قاضی ولی الرحمن به شیوه اهل سنت نماز جنازه وی را به جا آوردند. علماء شیعه و اهل سنت در هردو نماز شرکت کردند.
فرزندان
وی دارای پنج پسر و یک دختر بود.
آیت الله دکتر سید حسین مرتضی نقوی صدرالافاضل، که وارث علمی خاندان بوده، قدم در راه پدران گذاشت، مدارج حوزوی را نزد پدر، اساتید و علماء بزرگ حوزه علمیه لاهور، مشهد و قم تا درجه اجتهاد طی نمود، او پیش از عزیمت به حوزه علمیه قم موفق به اخذ فوق لیسانس از دانشگاه پنجاب شده بود. هم‌اکنون نیز در حوزه علمیه قم مشغول به تدریس خارج و تحقیق بوده و در کشورهای مختلف نیز به تدریس، تحقیق و تبلیغ اشتغال دارد.
مرحوم سید جعفر مرتضی نقوی، سیده نرجس مرتضی نقوی، دکتر سید باقر مرتضی نقوی، سید عابد مرتضی نقوی و سید کاظم مرتضی نقوی.
کتابخانه مرتضوی
او عاشق کتاب بود و با کتاب می‌زیست. کتابخانه‌ای مشتمل بر حدود بیست هزار جلد کتاب که در خانه کوچک خود داشت. از اسنادی که در کتابخانه محفوظ است، به دست می‌آید که وی این کتابخانه شخصی را به عنوان کتابخانه‌ای عمومی با نام المکتبه المجلسیه در زمان سکونت در لکهنو تاسیس کرده بود. این کتابخانه تنها محلی برای مطالعه و امانت کتاب نبود، بلکه وی در این کتابخانه به صورت هفتگی و ماهانه جلسات و گفتگوهای علمی به زبان اردو، عربی و فارسی برگزار می‌کرد و اهل علم در آن جلسات شرکت می‌نمودند. این سلسله پس از مهاجرت نیز ادامه داشت. هنگام مهاجرت مرحوم تنها خانه‌ای که در آن زندگی می‌کرد را فروخت، و املاک دیگر را به ساکنانش هبه کرد، و به پاکستان آمد. کتابخانه را به صورت کامل از لکهنو با خود به لاهور آورد، و با نام کتابخانه مرتضوی بار دیگر آن را به شکل کتابخانه و مرکزی علمی پژوهشی در منزل محل سکونت، مستقر نمود. پس از فوت ایشان، این کتابخانه طبق وصیت مرحوم توسط وارث علمی ایشان با عنوان «کتابخانه و مرکز پژوهشی مرتضوی» به صورت عمومی دایر شد و هم‌اکنون این کتابخانه در شهر کراچی پاکستان در اختیار علما و محققان قرار دارد. این کتابخانه شامل حدود ۵۰۰ نسخه خطی به زبان‌های اردو، عربی و فارسی، و تعداد زیادی کتب چاپ سنگی و نادر و همچنین کتاب‌های جدید می‌باشد.
تدریس
مرحوم فاضل لکهنوی، در تمام طول حیات خود دائما به تدریس مشغول بود. در لکهنو، در سلطان المدارس، ناظمیه، مدرسه الواعظین، شیعه کالج، و در لاهور در مدرسه دولتی باغبان پوره، مدرسه الواعظین و تعدادی مدارس حوزوی دیگر به تدریس اشتغال داشت. علاوه بر این در منزل خود نیز به تدریس تفسیر، ادبیات، تاریخ، فقه، اصول، فلسفه، کلام و حدیث می‌پرداخت.
شاگردان
تعداد شاگردان او قابل شمارش نیست، زیرا تمام طول عمر خود را وقف تدریس نموده بود.
اساتید
آیت‌الله سید ابرار حسین پاروی ۱۳۳۰–۱۳۷۵ه
آیت‌الله سید ابن حسن لکهنوی شمس العلما ء بن میر حسن رضا جائسی ۱۲۹۱–۱۳۶۸ه
آیت‌الله سید ابن نونهروی، نادره الزمن بن سید محمد جواد نونهروی ۱۳۱۸–۱۴۰۰ه
آیت‌الله سید احمد، علامه هندی بن سید ابراهیم ۱۲۹۵–۱۳۶۶ه
آیت‌الله سید احمد بن سید محمدهادی ۱۳۱۶–۱۳۹۲ه
آیت‌الله مرزا سید احمد حسین صدرالافاضل بن سیدکاظم حسین، مقدس منطقی ۱۳۱۰–۱۳۸۵ه
آیت‌الله مفتی سید احمد علی بن مفتی سیدمحمد عباس ۱۳۰۳–۱۳۸۸ه
آیت‌الله دکتر جعفر حسین فدوی ۱۳۱۰–۱۳۸۴ه
آیت‌الله سید حامد حسین لکهنوی بن سید حسین لکهنوی ۱۲۸۷–۱۳۶۰ه
آیت‌الله سید راحت حسین بن سید طاهر حسین گوپال پوری ۱۲۹۷–۱۳۹۴ه
آیت‌الله سید سبط حسن رضوی لکهنوی بن سید فیض الحسن رضوی لکهنوی ۱۲۹۶–۱۳۵۴ه
آیت‌الله سید صغیر حسین بن سید ضمیر حسین ۱۳۱۰–۱۳۷۷ه
آیت‌الله سید ضیاء الحسن بن سید نجم الحسن ۳۳۸ا-۱۳۸۹ه
آیت‌الله سید ظهور حسین لکهنوی ظهور الملت بن سید زنده علی بارهوی ۱۲۸۲–۱۳۵۷ه
آیت‌الله سید عالم حسین ۱۲۸۵–۱۳۵۳ه
آیت‌الله سید عبدالحسن بن شاه منت حسین ۱۳۱۰–۱۳۸۱ه
آیت‌الله سید عدیل اختر بن سید مبارک واسطی ۱۳۱۰–۱۳۸۱ه بن سید سخاوت حسین ۱۲۹۷–۱۳۷۳ه
آیت‌الله سید کلب حسین، عمده العلماء بن قدوه العلماء سید آقا حسین ۱۳۱۱–۱۳۸۳ه
آیت‌الله سید محمد استاد الفقهاء بن سید محمد باقر رضوی ۱۳۱۶–۱۳۹۴ه
آیت‌الله سید محمد عرف میرن صاحب بن سید محمدتقی ۱۳۱۳–۱۳۸۰ه
آیت‌الله سید محمد حسن بن سید محمد هادی رضوی ۱۳۲۵–۱۴۰۰ه
آیت‌الله سید محمد حسین بن سید محمد هادی رضوی ۱۳۲۸–۱۳۸۵ه
آیت‌الله سید محمد سعید سعید الملت بن ناصر الملت سید ناصر حسین ۱۳۳۳–۱۳۷۸ه
آیت‌الله سید محمد صادق بن سید محمد کاظم آل نجم العلماء
آیت‌الله سید محمد عادل رضوی بن سیدسخاوت حسین رضوی ۱۳۱۹–۱۳۹۵ه
آیت‌الله مفتی سید محمد علی بن مفتی سید محمدعباس ۱۲۹۸–۱۳۶۱ه
آیت‌الله محمد نصیر نصیر الملت بن ناصرالملت سید ناصرحسین ۱۳۱۲–۱۳۸۶ه
آیت‌الله سید محسن نواب بن سید احمد نواب ۱۳۲۲–۱۳۸۹ه
آیت‌الله سید ناصر حسین ناصر الملت بن سید حامد حسین ۱۲۸۴–۱۳۶۱ه بن سیداکبر حسین رضوی ۱۲۷۹–۱۳۵۷ه
پروفیسر مسعود الحسن رضوی
اسناد
مولوی (عربی) اله آباد بورد، ۱۹۴۱ء مطابق ۱۳۶۰ه
عالم (عربی) اله آباد بورد، ۱۹۴۲ء مطابق ۱۳۶۱ه
فاضل ادب (عربی) دانشگاه لکهنو، ۱۹۴۴ء مطابق ۱۳۶۳ه
سند الافاضل (عربی) سلطان المدارس، لکهنو ۱۹۴۵ء مطابق ۱۳۶۴ه
عمادالادب (عربی) شیعه کالج، لکهنو، ۱۹۴۶ء مطابق ۱۳۶۵ه
دبیر کامل (عربی) دانشگاه لکهنو، ۱۹۴۶ء مطابق ۱۳۶۵ه
صدر الافاضل (عربی) سلطان المدارس، لکهنو، ۱۹۴۷ء مطابق ۱۳۶۶ه
ممتاز الافاضل (عربی) سلطان المدارس، لکهنو، ۱۹۴۷ء مطابق ۱۳۶۶ه
عمادالکلام (عربی) شیعه کالج، لکهنو، ۱۹۴۸ء مطابق ۱۳۶۸ه
مولوی فاضل (عربی) دانشگاه پنجاب، لاهور، ۱۹۵۲ء مطابق ۱۳۷۱ه
منشی فاضل (فارسی) دانشگاه پنجاب، لاهور، ۱۹۵۳ء مطابق ۱۳۷۲ه
فاضل اردو (اردو) دانشگاه پنجاب، لاهور، ۱۹۵۹ء مطابق ۱۳۷۸ه
اجازات روایت حدیث
شیخ الحدیث شیخ محمد محسن المعروف به آغا بزرگ تهرانی ۱۲۹۳–۱۳۸۹ه
آیت‌الله العظمی سید شهاب الدین نجفی مرعشی ۱۳۱۵–۱۴۱۱ه
آیت‌الله العظمی عمده العلماء مولانا سید کلب حسین نقوی ۱۳۱۱–۱۳۸۳ه
آیت‌الله العظمی عمده الفقها سید محمد حسن رضوی لکهنوی کربلائی ۱۳۲۵–۱۴۰۰ه
آیت‌الله سیدمحمد جعفر الموسوی المروج ۱۳۲۸–۱۴۰۰ه
آیت‌الله سیدمحمد رضی بن سیدمحمد، آل نجم العلماء
آیت‌الله سیدطیب آغا جزائری
سفر
کویت، عراق، شام، لبنان، ایران: ۱۹۶۹ء (=۱۳۸۹ه)
حج بیت الله وکویت: ۱۹۷۰ء (=۱۳۸۹ه-۱۳۹۰ه)
حج بیت الله: ۱۹۷۶ء (=۱۳۹۶ه)
ایران: ۱۹۷۹ء (=۱۳۹۹ه)
ایران: ۱۹۸۲ء-۱۹۸۴ء (=۱۳۹۹ه-۱۴۰۲ه)
ایران: ۱۹۸۴ء-۱۹۸۵ء (=۱۴۰۴ه-۱۴۰۶ه)
آمریکا: ۱۹۸۶ء (=۱۴۰۸ه-۱۴۰۷ه)
هندوستان: ۱۹۸۷ء (=۱۴۰۷ه)
تالیفات
تعداد تالیفات او بیش از ۳۰۰ عنوان است، در اینجا به تعدادی از این‌ها اشاره می‌کنیم. در فهرست زیر کتاب‌هایی که زبانشان نوشته نشده، به زبان اردو می‌باشند.
تفسیر
انوار الآیات
دستور اخلاق
تفسیر مرتضوی
حدیث
تاریخ تدوین حدیث و تذکره محدثین شعیه
نهج البلاغه، ترجمه و شرح
نهج من بلاغه الامام الصادق
ترجمان حقائق- ترجمه نهج من البلاغه امام صادق
صحیفه علویه، ترجمه وشرح
صحیفه کامله، انتخاب، ترجمه وشرح
چهل حدیث
کتاب المقتبس (النخبه من احادیث النبی الخاتم و الائمه)
اوصاف حدیث
عزیزه فی شرح الوجیزه
سیرت
خطیب قرآن
رسول صلی الله علیه وسلم واهلبیت رسول
آخری تاجدار امت
تاریخ و تذکره
مطلع انوار
ترجمه مقدمه ابن خلدون
آیت‌الله خمینی قم سی قم تک
کتب چاپ شده در موضوعات دیگر
احوال آتش و تعارف کلیات
احوال الرجال الکتاب المومن (عربی)
احوال و رباعیات خیام (فارسی)
اذکار
اسماءالله سبحانه و تعالی
اردو، قواعد وانشاء
اردو ادب مین شیعون کا تعمیری و تخلیقی حصه
اردوی معلی (صدی ایدیشن) ۳ جلد
اسرار الصلوه
اسلام مین خواتین کی حقوق
اسلامیات لازمی برائی جماعت نهم دهم
اسلامی معاشره
اصول اسلام اور هم
اقبال کی کهانیان
امام حسین کی تعلیمات
انتخاب آتش
انتخاب ذوق
انتخاب ناسخ
انقلاب اسلامی معرکه مشهد و آیت‌الله شیرازی، خطوط و سوانح
انقلاب اسلامی کی تحریک
انیس اورمرثیه، زندگی اور پیام
اوصاف الحدیث
برمحل اشعار
بیان معانی
هشت مقاله قزوینی
تاریخ ادب اردو
تاریخ عزاداری
تذکره ریاض الفردوس
تذکره مجید
تذکره مرثیه گویان
تذکره مولانا باقر العلوم
تشیع اور رهبری
تفاسیر قرآن کریم درهند و پاکستان (فارسی، این کتاب توسط دکتر محمد هاشم به فارسی ترجمه شده و در مشکوه به چاپ رسیده)
جدید نسیم اللغات اردو
جناح الادب (عربی)
کتاب‌های درسی کلاس‌های ابتدایی مدارس دولتی
جناح القواعد (عربی)
جواهر دبیر
جهاد حسینی
حجه قاطعه
حسین وغم حسین
حسین بن سعید اهوازی
حضرت ابن‌عباس کا یادگار خط
حقوق اموات
حقوق و فرائض، اولاد اور مان باپ
الحکومه الاسلامیه (عربی)
حیات حکیم
حیات و افکار جمال الدین افغانی
خواتین اور عاشورا
دروس القواعد (عربی)
رهنمای اساتذه
زیارت جامعه عاشوره
سبد چین غالب پر ایک نظر
سرود غالب
سفرنامه حج و زیارت
سفیر سید الشهداء
شرح انتخاب قصائد خاقانی
شرح غزلیات نظیری
شرح قصائد عرفی
صلح امام حسن
عود هندی
فضائل حضرت امیرالمومنین
فضائل علی
الفضل الجلی فی حیاه محمدقلی (عربی)
قرآنی قاعده و دینیات
کتاب المومن (عربی - اردو)
کربلا، تاریخ و تعمیر
کلیات آتش
کلیات غالب (۳ جلد) (فارسی)
گلستان ادب (برای کلاس هفتم)
گلدسته افکار
گلستان حکمت
متعه اور قرآن
مثنوی ابر گهربار (فارسی)
مثنویات حالی
محرم و آداب عزا
مرثیه، تاریخ سی تجربه کی طرف
مستند دعائین
مستند نماز باتصویر
مشاعره
مفید تشریحات اسلامیات
مکاتیب آزاد
منتخب مراثی انیس (صدی ایدیشن)
نواسه رسول صلی الله علیه وسلم، امام حسین
نهج البلاغه، ترجمه وشرح ومقدمه
نهج البلاغه کاادبی مطالعه
هدیه النساء
هدیه علویه
هدیه نیاز، صحیفه علویه (متن و ترجمه)
همارا پیام
کتب چاپ نشده
آتش گل
آزاد پر چند مقالات
آنحضرت صلی الله علیه وسلم کی پهلی سیاسی فتح
احادیث متفرقه (عربی)
الاخبار الحسان (عربی)
الاربعین من احادیث سید المرسلین صلی الله علیه وسلم (عربی)
افکار و آبکار
اقبال، اهلبیت کی بارگاه مین
الفاظ العربیه (عربی)
امیرالمومنین علی ابن ابی طالب فی الطبقات والاصابه (عربی)
انتخاب، ازشجره مبارکه یعنی تذکره علمائی مبارک پور
انتخاب بدائع: غزلیات سعدی شیرازی (فارسی)
انتخاب دیوان امیرشاهی سبزواری (فارسی)
انتخاب دیوان فیضی (فارسی)
انتخاب صحیفه الغزال صفی لکهنوی
انتخاب کلیات میر
انتخاب مظهر عشق
انیس کی پانچ قدیم قلمی مرثیی
ایام العرب (عربی)
باقیات فانی سی انتخاب
بعض العقائد من دیوان المتنبی (عربی)
بیاض مراثی گدا، مسکین، آشفقه
پرانی منزلین، نئی راهین
تاریخ تاجداران اوده
تاریخ‌ساز واقعه
تاریخ عتبات عالیات
تاریخ کهمبایت
تاریخ موجز للغته الاردویه (عربی)
تجربه اصول الکافی المسمی بالصافی (عربی)
تحقیق مطالب تذکره امیر المومین علی ابن ابی طالب
تخریج الاحادیث من التاریخ الکبیر لحمد بن اسمعیل البخاری (عربی)
تذکره علماء (غیر مرتب)
ترجمه حسب نامه خاندان مومن خان ثانی بهادر
ترجمه و حاشیه مکاسب
ترجمه قرآن مجید
ترجمه مقدمه ابن خلدون
تشفیع المسائل فی غوامض ریاض المسائل (عربی)
تفسیر سوره روم
تفسیر سوره کوثر
التوضیح (عربی)
توضیح المکتوم (عربی)
حاشیه علی فرائد الاصول (عربی)
حامی الثقلین، تاریخ میر حامد حسین
حدیث النهضه، بروایت کلینی (عربی)
حکومت اسلامی، کتاب و سنت مین
حل لغات المحتف العربی (عربی)
خلاصه الاصول (عربی)
خلیق اور ان کی دو قدیم مرثیی
دبیر کی چند قلمی مرثیی
درر منظم ج: ۳،۴،(عربی)
دعائم الاسلام کا مطالعه
دیوان شاهی پر ایک نظر
دیوان غالب پر نقد و نظر
رساله احوال ملااحمد التتوی (عربی)
سچی دین کی سچی باتین
سرپرست سید سجاد
سفر ایران
سیرت النبیصلی الله علیه وسلم
الشذرات
شرح و ترجمه نهج البلاغه مکمل
شعله و شبنم کا انتخاب
شیعه، تعارف و تاریخ
عزیزه فی شرح وجیزه (عربی)
علوم شیعه
علی ابن ابی طالب
عیون الحکم واصول معاجز الکلم (عربی)
غالب اور ان کی فن
الفصول المختاره
فهرست کتابخانه ابن طاووس
فهرست کتب خطی
قادیانی، اوران کی حقیقت
قصائد رنات الطرب من اغانی العرب مع حواشی (عربی)
قصیده بانت سعاد (عربی)
قصیده کا ارتقاء
کتاب الاجازات (عربی)
کتاب الممقتبس، النخبه من احادیث البنی الخاتم والا ئمه (عربی)
کشکول مرتضوی
گلدسته اشعار
گلستان سخن
مطالعه دیوان ابی تمام (عربی)
مفسرین و تفاسیر
مقامات الحریری (عربی)
الملتقط (عربی)
منتخب آیات و نغمات
منتخب اشعار
منتهی الامانی (عربی)
المنطق (عربی)
المنظومات من سلم الادب (عربی)
میزان الشعر اعنی سلم العروض
النائره فی حل محیط الدائره (عربی)
نخبه النظم (عربی)
نقد الشعر--- لابی فرج قدامه من جعفر
نهج البلاغه: کتاب الحرکه والحراره
کتاب‌های مفقود
ابوطالب
اعیان الشعیه (ترجمه جلد اول به زبان اردو)
انتخاب دیوان فرزدق (عربی)
هدایه الهدایه، ترجمه و شرح
تاریخ و وقائع امام زمانه (عج)
تبصره کتب
تلخیص التاریخ الکبیر للبیهاوی (عربی)
تلخص و اضافه، گنجینه دانشواران (فارسی)
جوهریان سخن (فارسی)
حاشیه شرح کبیر (عربی)
حاشیه شرح المعه (عربی)
دفتر خطوط غالب
سراج المنیر (فارسی)
سوانح و نقد آتش
شکرستان
علوم اسلام اور علماء
فواخر العصوص و جواهر الفصوص (اردو ترجمه) (مولفه ۱۵- اکتوبر ۱۹۴۹)
غالب، روشنی مین
غالب، نقد و سوانح
مجموعه بی‌رنگ
مشاهیر شعرائی عهد بنی عباس
معدن الجواهر، ملاطرزی
مقالات آزاد
مقالات
چندین مقاله چاپ شده در دائره معارف اسلامی اردو، دانشگاه پنجاب، لاهور
مقالات چاپ شده در دائرهالمعارف الشیعه، حسن الامین، به عربی
صدها مقاله در موضوعات مختلف، ادبی، تاریخی، دینی، علمی، تحقیقی و تنقیدی که در کتب، مجلات و روزنامه‌های مختلف چاپ شده‌است.