لری جنوبی

لری جنوبی نام دسته‌ایی از گویش‌های زبان لری است. دانشنامه ایرانیکا، فهرست لینگوییست و اتنولوگ گویش‌های زبان لری را به دو شاخه لری شمالی و جنوبی تقسیم کرده‌اند. گویش‌های لری با تفاوت‌های کم و بیش از هم سخن گفته می‌شوند. دانشنامه ایرانیکا زبان لری را به دو دسته کلی لری شمالی و لری جنوبی تقسیم کرده‌است. از سوی دیگر فهرست لینگوییست لری را به سه دسته شمالی، بختیاری و لری جنوبی (بویر احمدی، بهمئی،طیبی و…دسته‌بندی کرده‌است.
زبان لری در عین شباهت با کردی و فارسی، زبانی مستقل از دسته زبان‌های ایرانی ست که متشکل از سه گویش عمده شمالی، بختیاری و جنوبی می‌باشد. گویش‌های جنوبی زبان لری بخصوص لری بویراحمدی دارای تفاوت عمده در افعال، ضمایر، حروف اضافه و حتی گرامر با کردی و فارسی است. برای مثال علامت جمع در لری به سه گونه " ئل، یل و گل " است که در فارسی و کردی وجود ندارد. حروف اضافه همچنین متفاوت است برای مثال؛ سی ← برای، نه ←را، وه ← از-به و… که متفاوت از کردی و فارسی‌اند. همچنین بسیاری از واژگان لری که تنها در زبان لری وجود دارند که در کردی و فارسی نیست.
لری جنوبی و لری بختیاری ۸۶ درصد به هم شباهت دارند. به دو روش می‌توان لری جنوبی را از لری بختیاری تشخیص داد:
در گویش لری بختیاری ضمیر متصل سوم شخص مفرد و جمع که در فارسی "ش" است به صورت "س" تلفظ می‌شوند. مانند: بووخشش(اونو ببخش): بووخسس/ خوش (خودش): خوس. در لری جنوبی، "ش" همان "ش" تلفظ می‌شود.
تلفظ متفاوت و تفاوت در برخی واژگان؛ برای مثال در لری بختیاری به مادر «دا»، ولی در لری جنوبی «دی» یا «دای» گفته می‌شود.
جغرافیا
لری جنوبی در استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، فارس (شهرستانهای شیراز ،مرودشت، کوهچنار،کامفیروز،چنارشیجون،قائمیه،اقلید،سپیدان،رستم،کازرون،) و بوشهر ( شهرستانهای بوشهر، دیلم، گناوه،دشتستان و تنگستان و دشتی)بیشترین گویش‌ور را دارد.
لری جنوبی در پنج استان عمده تکلم می‌شود:
کهگیلویه و بویراحمد : تمامی شهرستانها
خوزستان : شهرستان‌های جنوب شرقی استان؛ از جمله شهرستانهای: بهبهان، امیدیه، رامهرمز، باغملک، هندیجان، ماهشهر، رامشیر.
فارس : شهرستان‌های ممسنی، رستم، بخشی از سپیدان، کازرون.
بوشهر : شهرستانهای: دیلم، گناوه، دشتستان ،بوشهر،تنگستان، جم
چهارمحال و بختیاری : لردگان (در روستاها و شهرهای جنوبی شهرستان)
اصطلاحات
وخوگروتن:به خودگرفتن:اعتراف کردن vakhỏ gerỏtan
آمخته وابین:عادت کردن، آموخته شدن Amokhta vabiyan
بونگ کردن:صدازدن bong
ورفراهسن:یهو از خواب پریدن varfrahesan
چاکسن: چاک خوردن chakesan
ترزسن: سوختن terzesan
بل کردن: بال کردن، پریدن bol
دک زدن: درنگ کردن dok
تک کردن: چکیدن tok kerdan
پق کردن: اخم کردن pogh
سیل کردن: نگاه کردن seyl
شی کردن: شوی کردن، شوهر کردن shi
بسی کردن: فرستادن bsi
بهر کردن:تقسیم کردن bahr
رو کردن:حرکت کردن (رو کن:حرکت کن)row
تنگسن :tengesan پرتاب شدن
ور کردن: به تن کردن- پوشیدن var kerdan
ور داین: انداختن ver dayan
تر دادن: غلتاندن ter
وتاسه رفتن: به تاسه رفتن: از نفس افتادن در اثر گریه یا خنده زیادtaasah
واداشتن: نگه داشتن vadashtan
جر کردن: دعوا کردنjar
رمسن/رمبسن:فروریختن rombesan/remesan
نشسن سرکرپا:نشستن روی دوپاsar krapaa
سک زین: سیخونک زدن sok zayan
لک زین: چرت زدن lek zayan
داسون گرتن: بدی کسی را پشت سرش گفتن و دادخواهی از او نزد دیگران (داسون در اصل دادستاندن است)daasoon
رنجه رنجه کردن:ریزریز کردن renja renja
شفت دادن: سخن را به درازا کشاندن Sheft
غمه زدن: غمبه زدن-غرولند کردن ghoma
غل زدن: غل غل کردن- جوشیدن ghel
کمخزه کردن: خزیدن بچه نوزاد روی شکم komkheza
چنگ پل کردن:راه رفتن نوزاد روی دو دست و دو زانو Changa pol
لت و لو خوردن: تلوتلو خوردن lat low
خنج زین: چنگ زدن khenj
بنا کردن: آغاز کردن bena kerdan
ملا کردن: شنا کردن mala kerdan
بندیر بیین:منتظر بودن bandir biyan
آخون کردن: خرمن کردن Akhoon
تش برکردن: آتش برکردن tash bor kerdan
تنگ کردن: محکم بستن چیزی مانند بار خر Teng
پشک داین (پشک دادن): ریختن و پخش کردن چیزی مانند آب Peshk dayan
یه پاره: بعضی
افعال
وریسادن: پا شدن-: پاشو varisaḓan
جکسن:دویدن:جیکسم-جیکسی-جیکس-جیکسیم-جیکسیت-جیکسن jekesan
جیسن:دویدن jesan
واداشتن:نگهداشتن (وادار:نگه دار)vadashtan
خوسیدن: خسبیدن، خوابیدن khowsiḋan
اسین:گرفتن (بسون:بگیر)Esayan
وابین (وابیدن): شدن- وابید-> وابود-> (شد) Vabiyan
ورچردن: بالا رفتن از چیزی مانند صخره با چنگ و پا varchardan
ورموتسن: پلاسیده شدن varmootesan
پروسن (پروستن):پرورش یافتن (به منظور بیان اینکه چیزی مانند ترشی خوب جا افتاده و به عمل آمده به کار می‌رود)parvestan
ورریچسن:از هم باز شدن و پخش وپلا شدن یک مجموعه (ورریچنادن تلویزیون: باز کردن و جداکردن قطعات تلویزیون)varichesan
دلسن:نشت کردن و بیرون رفتن شیره یا آب چیزی Dalesan
واپلادن (واپلاییدن): آب چیزی را گرفتن Vapladan
وراشکنادن: یک باره از جا پریدن و فرار کردن Varoshkanadan
پشکسن: پخش و پلا شدن Peshkesan
افعال ماضی یا مضارع استمراری که با اضافه کردن «می» به ریشه فعل در فارسی ساخته می‌شود در لری بویراحمدی با اضافه کردن «ای» ساخته می‌شود:
می‌رم: ایرم
می‌رفتم: ایراتم
می‌پزم: ایپزم
می‌پختم: ایپوتم
می‌رفتند:ایراتن
بعضی کلمات مانند توانست و دانست به این صورت نبوده و با اضافه شدن (ست) به قسمت اصلی فعل مضارع ساخته می‌شوند. در لری بیشتر افعال گذشته با اضافه شدن این یکی (ست) ساخته می‌شوند مانند:
کندس: کندست، کنده شد
پیرس: پرست، پرید
بورس: برست، برید (از نفس افتاد)
خندس: خندید
درس: دریده شد
گریوس: گریه کرد
جکس: دوس، دوید
چسپس: چسپید
خارس: خارید
جمبس: جمبید
ماضی نقلی در این گویش با اضافه شدن (ا) به ماضی ساده ساخته می‌شود که در نوشتن به (ه) تبدیل می‌شود مانند:
راتمه=رفته‌ام
گوتیه: گفته‌ای
بردیمه:برده‌ایم
گوتیته: گفته‌اید
گوتیه: گفته‌ای
ورگشتمه:برگشته‌ام
اشنفتمه: شنفته‌ام، شنیده‌ام
کردمه-کردیه- کرده-کردیمه- کردیته-کردنه:کرده‌ام-کرده‌ای- کرده -کرده‌ایم- کرده‌اید-کرده‌اند
علامت جمع
علامت جمع در این زبان «ال» می‌باشد. مثال:
کتابل (کتابها)، ماشینل (ماشینها)، کرل (پسرها)
برای ضمایر اول شخص و دوم شخض به صورت «نل» به کار می‌رود. مثال:
ایمانل (ماها)، ایشانل (شماها)
برای ضمایر سوم شخص به صورت «گل» به کار می‌رود. مثال:
اینگل (اینها)، اونگل (اونها)
برای کلماتی که آخر آن‌ها صدا دار باشد «یل» به کار می‌رود. مثال:
شاخیل (شاخه‌ها)، بچیل (بچه‌ها)
کلمه گله از همین ریشه گرفته شده‌است
حروف اضافه
حروف اضافه‌ای که در لری به کار می‌روند با معادل فارسی خود تفاوت دارند. در زیر چند نمونه از این حروف اضافه را می‌بینیم:
وه(va): به، از
مثال: ایخی بری وه کوچو؟ (می‌خواهی بری به کجا؟). وه کوچو اومی؟ (از کجا آمدی؟)
نه(na) / ا(a): را
نکته: «نه» بعد از کلماتی که آخرشان صدا دار باشد استفاده می‌شود
مثال: تونه دوس دارم (تورا دوس دارم). کتابه بده (کتاب را بده). جیجه نه غذا وش بده (جوجه را بهش غذا بده)
سی(si): برای، واسه
مثال: بیو سی مو کار کو (بیا برای من کار کن). سیچه ایگریوی؟ (برای چه گریه می‌کنی؟)
پسوند "ین
این پسوند به آخر برخی کلمات اضافه می‌شود و نشان دهنده زیاد بودن آن در فرد یا چیزیست که به آن نسبت داده شده‌است.
مثال:
لونجین (لونج + ین): کسی که لب‌های بزرگ و برآمده داشته باشد. لونج به معنی لب می‌باشد
پقین (پق + ین): اخمو، کسی که زیاد اخم می‌کند. پق به معنی اخم می‌باشد. پق کردن: اخم کردن
کمین (کم + ین): شکمو، کسی که زیاد غذا می‌خورد. کم: شکم
مل ملین (مل مل + ین): پر مو. مل: مو
ضمایر ملکی
ام-ات -اش- مون- تون- شون نمونه: کتابم- کتابت- کتابش- کتابمون- کتابتون- کتابشون
البته «ن» آخر ضمایر در زبان گفتاری اکثرا گفته نمی‌شود
ضمایر شخصی
مو- تو- وو- ایما- ایشا- اونگل
مثال:
«ایما راتیم وه هونه»: ما رفتیم خونه
«ای هونه مال مویه»: این خانه مال منه
جمله‌ها
لری جنوبی یکی وه شاخه یل زون لریه: لری جنوبی یکی از شاخه‌های زبان لری است.
وریس بره درسته بخو: پاشو برو درست را بخون
ینه سی ایشا ایسمه: این رو برای شما خریده‌ام.
نمونه‌ای از ضرب‌المثل‌ها
داری که خل وابی د راس وانیبو (درختی که خم شد دیگه راست نمیشه) در مورد آدمی که رذایل اخلاقی نهادینه شده‌ای دارد به کار می‌رود
گلو دسش وه پی نیرسه ایگه ترشه (گربه دستش به پی نمی‌رسه میگه ترشه) موقعی گفته می‌شود که فردی توانایی انجام کاری را نداشته باشد و با بهانه‌هایی سعی در انکار آن داشته باشد.
خر همو خره جلش عوض وابیه (خر همون خره پالونش عوض شده) موقعی گفته می‌شود که فردی در ظاهری جدید فخر فروشی کند
آردشه بیته آربیزشه ور کشیده (آردشو بیخته و الکشو آویخته) در مورد کسی که از کاری برای همیشه دست می‌کشد و دیگر مسئولیتی را نمی‌پذیرد گفته می‌شود
دوست داروم نه بهزه خوم (دوستت دارم نه بهتر از خودم) زمانی گفته می‌شود که یکی از دو دوست بخواهد چیزی را با دوستش تقسیم کند و تمایل دارد قسمت بهتر برای خودش باشد.