غلامرضاخان ارکوازی

غلامرضاخان ارکوازی (حدود ۱۲۵۵–۱۱۸۴ هجری قمری؛ برابر با ۱۸۳۹–۱۷۷۰ میلادی) شاعر و عارف کرد ایلامی است. او به خاطر سرودن مناجات نامه و اشعار دیگر در بین مردم کردستان ایران شهرت دارد. شعر باوه یال او که در رثای فرزند جوانش سروده است در زمینه مرثیه از شاهکارهای اوست. غلامرضاخان به دلیل درگیری با والی منطقه پشتکوه به زندان افتاد. پس از رهایی از زندان، به غربت می‌گریزد و پس از مدتی در کرند از توابع کرمانشاه سکنا می‌گزیند. مطابق آنچه روایت می‌کنند، در کرند وفات می‌کند اما دوست دارانش جنازه او را به عتبات عالیات عراق و به احتمال قوی به نجف منتقل می‌کنند.
نسب نامه
بر پایه روایت کهنسالان و معتمدان و عموم طایفه شاعر، موسوم به «میه سم»، غلامرضاخان ارکوازی فرزند حسن بگ، حسن بگ فرزند میثم، میثم فرزند میرزابیگ، میرزابیگ فرزند احمدقلی و او فرزند «بیاخ» است. از سوی دیگر به سمت زمان حال، غلامرضاخان دو پسر به نام‌های محمدرضا و احمدخان داشته‌است. احمدخان در جوانی در گذشته‌است. محمدرضا، فرزند دیگر، او پدر صوفی و سلیمان بگ است و این دو اجداد خانواده‌های صالحی ، ، پیمان ، داورپناه در استان ایلام هستند.
زادگاه
زادگاه شاعر، سرچفته جزء منطقه‌ای است که Ban-e Vizeh خوانده می‌شود و امروزه در گوشه‌ای از آن روستایی به همین نام وجود دارد. بان ویزه جزء بخش چوار از توابع شهرستان ایلام است. فاصله روستای مذکور تا مرکز استان، یعنی شهر ایلام، ۳۰ کیلومتر می‌باشد و در طول جغرافیایی ۴۶ درجه و ۱۱ دقیقه، و عرض جغرافیایی ۳۳ درجه و ۳۷ دقیقه واقع است.
زندگی‌نامه
سال تولد او به درستی مشخص نیست؛ ولی طبق حکمی از حسن خان والی که امروزه نیز موجود است؛ غلامرضا خان بین سال‌های ۱۱۸۹ و ۱۱۸۴ هجری قمری در منطقه سرچفته چشم به جهان گشوده است. غلامرضاخان در محیطی عشایری در خانواده‌ای نسبتا مرفه در مقایسه با دیگر افراد ایل، پرورش یافته‌است. پدرش حسن بگ، ملا و اهل خط و کتاب بوده‌است. احتمالا شاعر، آموزش‌های اولیه را نزد پدر و دیگر ملاهای زادگاه خود آموخته است. با توجه به اشعار غلامرضاخان می‌بایستی در مکاتب و مدارسی در سطوح بالاتر، تحصیلات خود را تکمیل کرده باشد. غلامرضا خان با دختری که احتمالا دخترعموی او بوده، ازدواج کرده‌است که حاصل آن، حداقل دو فرزند پسر به نام‌های محمدرضا و احمدخان بوده‌است. از ازدواج‌ها و فرزندان احتمالی دیگر او خبری در دست نیست. غلامرضاخان با توجه به دانش و اطلاعاتی که داشته به ریاست ایل خود مشغول بوده‌است. سران و کدخدایان آن عصر، به واسطه این که بخشی از چرخه قدرت به حساب می‌آمدند با حاکمان در ارتباط بوده‌اند و این امر، زمینه آشنایی او را با دربار والیان پشتکوه، و زندگی اشرافی آن زمان فراهم می‌کرده است.
آثار
مناجات نامه
اثر اصلی و عمده او همین شعر است که در بیست و چهار بند سروده شده‌است. مناجات نامه از حیث زبان و فرم، تحت تاثیر فضای مذهبی حاکم بر شعر و اطلاعات و سواد عربی و احتمالا فارسی شاعر است. درصد بالایی از واژگان آن عربی است. شاعر در مناجات نامه، اطلاعات گسترده خود را از قرآن، حدیث، کلام، تاریخ، اسطوره، باورهای عامیانه و معارف اسلامی اظهار می‌دارد. این عامل باعث شده تا زبان شعر، آن طنطنه و غنای لفظی اشعار دیگرش را نداشته باشد. این خصیصه در مناجات نامه‌های دیگران نیز دیده می‌شود.
باوه یال
این شعر که شاعر، در رثای فرزند جوانش، احمدخان سروده است، بی‌شک در زمینه مرثیه شاه کاری است و با هر مرثیه وزینی قابل مقایسه است. کسی که می‌خواهد ارج و اعتبار این شعر را دریابد، ناگزیر است به زبان شاعر مسلط باشد زیرا که ترجمه نمی‌تواند تمام حسن و هنر آن را منتقل کند.
شعر خه ریوی (غربت)
این شعر را شاعر هنگامی که از زندان گریخته، و در بلاد غربت بوده، سروده است.
اشعار تغزلی منسوب به او
الف) زله یخام شووران (زلیخام شوران)
ب) زله یخام ژه چین (زلیخام ژ چین)
نمونه اشعار
ئه‌و روو واوه‌یلا وه باوه‌یال دیم
هاواس په‌ریشان حالش حالحال دیم
سه‌ر تا وه به‌رگش سیا زخال دیم
سه‌ر قولهی کاوان وه سیا ته‌م دیم
دره‌ختان ژه خه‌م چو چه‌وگان چه‌م دیم
داران دره‌ختان که‌لاغی پووش دیم
که‌پوو وه‌و شین گال گه‌رمه‌وه
چمان مردهی داشت وه رو ته‌رمه‌وه
من و باوه یال عه‌هدمان که‌رده‌ن
من خه‌م و ئه‌و ته‌م تا رووژ مه‌رده‌ن
رووله یه ئاسار شکارگاهته‌ن
یه جاگهی که لره‌م شوون راهته‌ن
ئه‌را چو جاران دیارت نیه‌ن
مه‌ر گلکوو وه بان مه‌زارت بیه‌ن
گل وه بانم که‌ن گل وه بانت دیم
ئی دنیا وه کام دژمنانت دیم
قالب و وزن اشعار
قالب اغلب اشعار کردی مثنوی است وکل اشعار ارکوازی بدین قالب می‌باشد.وزن اشعار کردی عمدتا هجایی است.بدین گونه که هر مصراع به دو دسته‌ی پنج هجایی تقسیم می‌شود که می‌باید پس از هجای پنجم مکث کرد.اشعار شاعر نیز بر این وزن‌اند.