لهجه باصری

لهجه‌ی باصری یکی از لهجه‌های زبان فارسی است که توسط مردم باصری مورد استفاده قرار می‌گیرد و نزدیکی و اشتراکات بسیار زیادی به لهجه شیرازی دارد. مردم عامه‌ی باصری در صحبت کردن اغلب کلماتی به کار می‌برند که ریشه‌ای در زبان‌های پارسی باستان و پهلوی دارد و واژه‌ها و ترکیب‌های ناآشنای عربی در آن به ندرت یافت می‌شود که علت اصلی آن زندگی مردم ایل باصری در کوهستان‌ها ،عدم یکجا نشینی و ارتباط کم با مناطق شهری بوده‌است که پیامد آن آلوده نشدن این لهجه به وام واژه‌های مختلف،به خصوص واژگان مربوط به زبان عربی،بوده است.
واج شناسی
لهجه باصری دارای ۲۰ همخوان /P/ , /b/ , /f/ , /v/ , /t/ , /d/ , /k/ , /g/ , /q/ , /c/ , /j/ , /s/ , /z/ , /m/ , /n/ , /l/ , /r/ , /h/ , /x/ , /y/ و ۶ واکه ساده /ā/ , /e/ , /o/ , /a/ , /i/ , /u/ و ۴ واکه مرکب /ua/ , /oe/ , /ow/ , /ey/ می‌باشد. تحقیقات در مورد وضع حاضر لهجه باصری نشان می‌دهد که در میان باصری‌ها میزان آشنایی با این لهجه در سنین بالاتر بیشتر می‌باشد.
تفاوت‌ها
عمده‌ی تفاوت‌های لهجه باصری با فارسی معیار در تلفظ و واژگان زبان فارسی می‌باشد و به ندرت تفاوت‌های ساختاری در آن یافت می‌شود.
تلفظ فعل‌ها
اغلب فعل‌هایی که در فارسی رسمی تلفظ می‌شوند در لهجه باصری به صورتی دیگر مورد استفاده قرار می‌گیرند:
فارسی معیار
باصری
آوانوشت
می‌کنم
می‌کنم
mikonom
می‌شوم
می‌شم
mishom
می‌گویم
می‌گم
migom
تلفظ ضمیر گوینده پیوسته
ضمیر گوینده پیوسته (اول شخص مفرد متصل) در این لهجه به گونه‌ای دیگر تلفظ می‌شود:
فارسی معیار
باصری
آوانوشت
کتابم
کتابم
ketabom
مدادم
مدادم
medadom
کشورمان
کشورومون
keshvaroomoon
"و" به عنوان نشانه معرفه
اسامی معرفه بر خلاف فارسی معیار در این لهجه نشانه دارند و مورد استفاده قرار می‌گیرد.اسم معرفه همانند the در انگلیسی یا ال در عربی به معنی کسی یا چیزی که می‌شناسیم می‌باشد."و" که به آخر کلمات افزوده می‌شود همان نشانه‌ی معرفه این لهجه است:
فارسی معیار
باصری
آوانوشت
آن خانه
خونو
khoonow
آن معلم
معلمو
moallemoo
آن مدرسه
مدرسو
madresow
تغییر در تلفظ واژگان
در لهجه‌ی باصری با ادغام، حذف، افزایش، کاهش و قلب در تلفظ برخی از کلمات تغییراتی ایجاد می‌گردد:
فارسی معیار
باصری
آوانوشت
شام
شوم
shoom
آسیاب
آسیو
asiow
چپاول
چپو
chapow
من
مه
meh
رفت
ره
reh
هست
هه
heh
پراکندگی
این لهجه در قسمت‌های مرکزی استان فارس و به خصوص در میان عشایر کوچنده‌ی باصری مورد استفاده قرار میگیرد.سایر باصری‌هایی که یکجانشین شده‌اند در شهرها و روستاهای شهرستان‌های آباده ،اقلید ،پاسارگاد ،جهرم ،مرودشت ،خرم بید ،لارستان و فسا زندگی می‌کنند و عمدتا برای سخن گفتن از لهجه باصری استفاده می‌کنند.
واژه نامه
مادر(ننه)
پدر(بوآ)
برادر(کاکا/برار)
خواهر(دده)
پدربزرگ(بابو)
مادربزرگ(مامو)
کثیف(پچل)
خسیس(پیناس)
فرد بسیار عزیز(ببه)
گرد و خاک(دولخ)
سر شیر(قیماق)
بزرگ(نرگد/نرتا/گت)
لاغر(لیجمار/تالوش)
میان بر(تابر)
کلیه(گرده)
ریختن(کپ کردن)
وارون(چپه)
داد و فریاد(غرقو)
کم حرف(گمسه)
عجله(اشتو)
چاق(گبور)
نازک نارنجی(نازلی)
تنها(تاک)
سیاه و سفید(آله)
کشک‌تر(چکلوک)
خارپشت(چوله)
سوسک(خزوک)
رعد و برق(قره تراق)
سرفه کردن(کاهیدن)
تاب(هوچک)
پر خور(کمین)
عقرب(دم کل)
نوزاد قورباغه(ماهی موتو)
گل(شل)
حالت جمع نشستن(کلوس)
حرف مفت(جفنگ)
نردبان(سد)
عریان(پتی)
صدا زدن(جار زدن)
قاچ زدن(کپه کردن)
سر(کپ)
آبستن(اوسن)
دعوا(جر)
مقدار خیلی کم(قوهت)
تخت(کت)
ظرف(بادیه)
حیله گر(دلو باز)
محل دوشیدن شیر(دون گاه)
بی‌حرکت(تیبیر)
ضعف شدید در اثر گرسنگی(آلالوش)
چرای شبانه(شو چر)
شجره نامه(سوسجره)
نجاست(باپلشت)
پیراهن(جومن)
نخ(سلک)
جوان(جنگ)
دکمه(کچ)
تگرگ(تغر)
پنهان(هایر)
اصطلاحات
اصطلاحات زیادی در مکالمات روزمره باصری‌ها به کار می‌روند که برای افراد غیر باصری قابل فهم نیست؛همانند:
تالون شده:جالیزی که محصول آن برداشت شده باشد
پسکی کردن:جمع آوری خوشه‌های باقی‌مانده پس از درو
اوخوس:زمین گودی که همیشه در آن آب جمع می‌شود و برای کشاورزی مناسب نیست.
جای یورد:زمینی که گوسفندان طی مدتی در آن استراحت کرده‌اند و اکنون روی آن کشت شود وبسیار حاصلخیز است.
خوره:نوعی خورجین دو قسمتی از جنس پنبه یا موی بز که پیش از انداختن بر روی الاغ دهان آن را می‌دوختند.
کولور:ضایعات جو یا گندم که پس از درو در زمین بر جای می‌ماند.
دژگال:نوعی علف هرز که در زمین‌های کشاورزی و شالیزارها می‌روید.
ضرب‌المثل‌ها
ضرب‌المثل گونه‌ای از بیان است که معمولا تاریخچه و داستانی پندآموز در پس بعضی از آن‌ها نهفته است. بسیاری از این داستان‌ها از یاد رفته‌اند، و پیشینه برخی از امثال بر بعضی از مردم روشن نیست؛ بااین‌حال، در سخن به‌کار می‌رود. در زیر به برخی از ضرب‌المثل‌های رایج در لهجه باصری می‌پردازیم:
کره را باید پای مادیان گرفت.
هر دم بریده‌ای چراگاه مخصوص به خود دارد.
گراز هر چه هم چاق بشود گوشتش خوردنی نمی‌شود.
هر کس سرش را جای پایش بگذارد و بخوابد باید تا صبح خواب آشفته ببیند.
بی‌گدار نباید به آب زد.
سگ نگران است که رو پلاس خوابیده و پلاس دلخور است که سگ روش خوابیده.
سگ زرد برادر شغال است.
اینها همه سر و ته یک کرباس هستند.
مردم پرسان پرسان می‌روند هندوستان.
سنار جگرک که سفره قلمکار نمی‌خواد.
چاقو دسته‌ی خودش را نمی‌برد.
همیشه راحتی و سود آنطرف رنج و زحمت قرار دارد.
شب که شد از تاریکیش نترس.
آب نطلبیده مراد است.
تو بگو با چه کسانی دوست هستی تا من بگویم که چه کسی هستی.
بره‌ی نر برای کشته شدن زائیده می‌شود.
این شتری است که در خانه‌ی هر کسی زانو به زمین می‌گذارد.
خر نخریده براش آخور نبند.
سر بی‌درد را نباید دستمال بست.
برادریمان به جا بزمان هفت سنار.
باران نیامده نمد‌تر دوش نگیر.
سزای بز گر را دم آغل می‌دهند.
تو شیر دهانت را سوزاند به ماست فوت می‌کنی.
نونم جو باشه گوشم خو باشه.
هم از عدس سرحد بی‌نصیب شدیم هم از خرمای جهرم.
زبان فارسی
باصری
لهجه