مصرف

مصرف یک مفهوم مهم در علم اقتصاد است و در بسیاری از علوم اجتماعی دیگر نیز این مفهوم مورد مطالعه قرار می‌گیرد. اقتصاددانان به رابطه ویژه بین مصرف و درآمد بسیار علاقمند هستند که در نتیجه باعث شده تا تابع مصرف در علم اقتصاد نقش مهمی را ایفا کند.
در مکاتب مختلف اقتصاددانان، تولید و مصرف را متفاوت از هم تعریف می‌کنند. به‌طور کلی به گفته اکثر اقتصاددانان، تنها خرید نهایی از کالاها و خدمات توسط افراد به منزله مصرف درنظر گرفته می‌شود در حالی که انواع دیگر هزینه‌ها (به عنوان مثال سرمایه‌گذاری ثابت، مصرف متوسط، و هزینه‌های دولت) در دسته‌های جداگانه (مراجعه شود به مبحث انتخاب مصرف کننده) قرار داده شده است.
عوامل موثر بر مصرف
عمده عوامل گوناگون موثر بر مصرف که مورد توجه و بررسی اقتصاددانان قرار گرفته‌اند به اختصار شامل موارد زیر است:
درآمد:
اقتصاددانان مهمترین عامل موثر بر مصرف را سطح درآمد می‌دانند و میزان تاثیر سایر عوامل درجه اهمیت کمتری دارد و لذا توابع مصرف عرضه شده، غالبا بر متغیر درآمد تاکید دارند. بدین ترتیب، درآمد اولین عامل موثر بر مصرف است. کینز درآمد جاری، دوزنبری درآمد جاری و نسبت آن به درآمد گذشته، و فریدمن درآمد دایمی را عواملی می‌دانند که مصرف فرد را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
تغییرات قیمت و انتظارات مصرف کننده:
تغییر در سطح عمومی قیمت‌ها، موجب تغییر قدرت خرید و درآمد مصرف کننده می‌شود. این مسئله موجب تغییر در میزان و کیفیت مصرف مصرف‌کننده شده و گاه حتی به تغییر سلیقه او می‌انجامد. همچنین انتظارات نسبت به آینده، می‌تواند عامل موثری در تغییر هزینه‌های مصرفی باشد.
ثروت و دارایی‌های مختلف مصرف کننده:
منظور از دارایی، دارایی‌های نقدی به صورت پول نقد، سپرده‌های بانکی، اوراق بهادار و همچنین دارایی‌های فیزیکی مانند ذخیره کالاهای بادوام یا ثروت غیرمنقول مانند خانه، زمین و… است. عوامل یاد شده می‌توانند بر روی مصرف تاثیر گذار باشد؛ زیرا اگر دارایی‌های یاد شده به آسانی تبدیل پذیر به قدرت خرید برای مصرف کننده شد، نزد او به صورت ذخیره می‌ماند و در مواقع ضروری می‌توان از آنها استفاده کرد.
اعتبارات مصرف کنندگان:
افزایش اعتبارات و رواج معاملات اعتباری اگر چه این امتیاز را دارد که به مصرف کننده این امکان را می‌دهد، تا در زمان حال از درآمدهای آتی‌اش استفاده کند، اما مخارج مصرفی بیشتری را نسبت به زمانی که تنها قدرت خرید، درآمد جاری است، ایجاد می‌کند.
نره بهره:
تغییرات نرخ بهره می‌تواند به صورت عاملی بر روی تصمیمات مصرفی خانوارها تاثیر بگذارد. افزایش نرخ بهره موجب افزایش پس‌انداز مردم می‌شود و در نتیجه هزینه مصرفی آنها کاهش می‌یابد.
بزرگی و کوچکی خانوارها:
هزینه مصرفی خانوارها با افزایش تعداد افراد خانواده زیاد می‌شود، البته درباره برخی از کالاها، با افزایش تعداد خانوارها، هزینه کالا به نسبت کمتری افزایش می‌یابد در نتیجه، خانوار دارای صرفه جویی‌های ناشی از مقیاس در مصرف می‌شود.
گروه‌های اجتماعی:
مصرف خانوارها در گروه‌های مختلف اجتماعی، متفاوت است. مثلا الگوی مصرف کارفرمایان با الگوی مصرف کارگران متفاوت است. هرچه در یک جامعه، شکاف میان گروه‌ها و قشرها کمتر باشد، الگوی مصرف گروه‌های مختلف آن جامعه از تجانس و همگونی بیشتری برخوردار خواهد بود.
سلیقه مصرف کننده:
یکی از عوامل بسیار مهم در شکل دادن به الگوی مصرف، سلیقه است. این عامل آن قدر مهم است که حتی می‌تواند سایر عوامل مانند درآمد و سطح قیمت‌ها را تا حدودی تحت تاثیر خویش قرار دهد. از سویی، فرهنگ هر جامعه در شکل دادن به سلیقه مصرف کنندگان تاثیر بسزایی دارد.
مناطق گوناگون:
الگوی مصرف در مناطق گوناگون متفاوت است. برای نمونه، این الگو در مناطق شهری و روستایی، مناطق کم جمعیت و پرجمعیت، مناطق فعال اقتصادی و مناطق غیرفعال اقتصادی و… با یک دیگر تفاوت دارد.
تابع مصرف
تابع مصرف یک تابع ریاضی‌ست که مصارف مصرف کننده را از نظر عوامل موثر بر آن، مانند درآمد و ثروت انباشته نشان می‌دهد.
مصرف و اقتصاد رفتاری
در تابع مصرف کینزی که به عنوان فرضیه درآمد مطلق نیز شناخته می‌شود، توابع مصرف عرضه‌شده غالبا بر درآمد جاری تاکید دارند و امکان وجود یا عدم وجود درآمد آینده بالقوه نادیده گرفته می‌شود.
انتقاد از این فرضیه و وجود دیدگاه‌های مخالف در طی انجام آزمون‌های تجربی به توسعه فرضیه درآمد دائمی فریدمن و فرضیه چرخه زندگی فرانکو مودیلیانی منجر شد. بیشتر رویکردهای نظری اخیر بر پایه اقتصاد رفتاری است و نشان می‌دهد که تعدادی از اصول رفتاری می‌تواند به عنوان پایه اقتصاد خرد برای یک تابع مصرف، مبتنی بر رفتار در نظر گرفته شود.
نظریه‌های مصرف
تئوری مصرف، ابتدا با پیشرفت و کشف مهم مفهومی توسط جان مینارد کینز: در سال ۱۹۳۶ آغاز می‌شود و بعد از آن دانشمندانی مانند فریدمن، دوزنبری و مودیگیلانی، تئوری‌های دقیق‌تری از مصرف ارائه داده‌اند و برای مدت‌های طولانی رابطه مصرف با درآمد و مخارج مصرفی یک رابطه کلیدی در تحلیل‌های اقتصاد کلان به‌شمار می‌رفت.
نظریه مصرف کینز یا تئوری درآمد مطلق :
مینارد کینز در سال ۱۹۳۶ در کتاب نظریه عمومی خود، تابع مصرف را مطرح کرد. کینز معتقد بود که عوامل مختلفی بر تصمیمات مصرف تاثیرگذار است؛ اما در کوتاه‌مدت مهمترین عامل تاثیرگذار، درآمد واقعی است و مخارج مصرف کننده عمدتا از درآمد جاری وی متاثر است.
نظریه درآمدی نسبی
مدلی که از سوی جیمز دوزنبری در سال ۱۹۴۹ ارائه شد، به نظریه درآمد نسبی مشهور است. این نظریه بر دو فرض استوار است که عبارتند از:
رفتار مصرفی افراد با یکدگر ارتباط داشته و مستقل از هم نیست؛ به عبارتی دو شخص که با درآمد جاری یکسان در دو طبقه متفاوت توزیع درآمدی زندگی می‌کنند، مصرف‌های متفاوتی خواهند داشت. در واقع، فرد، خود را با سایر افراد مقایسه کرده و آنچه تاثیر قابل توجه در مصرف او دارد، جایگاه او در میان افراد و گروه‌های جامعه است؛ نه مصرف درآمد فرد؛ بنابراین، فرد تنها در صورتی احساس بهبود موقعیت از جهت مصرف می‌کند، که مصرف متوسط او نسبت به متوسط سطح جامعه افزایش یابد. این روحیه را اثر تقلیدی یا اثر تظاهری گویند.
رفتار مصرفی در طول زمان، غیرقابل برگشت است. بدین معنا که مخارج مصرفی، زمانی‌که درآمد کاهش می‌یابد چسبندگی داشته و برگشت‌ناپذیر است. فرد بعد از عادت کردن به یک سطح مصرف در مقابل کاهش آن مقاومت نشان می‌دهد و به‌سختی حاضر است از آن سطح مصرف بکاهد این روحیه را اثر چرخ‌دهنده (Ratchet effect) می‌نامند.
نظریه درآمد دائمی میلتون فریدمن :
میلتون فریدمن (۱۹۱۲–۲۰۰۶) در کتابی که در سال ۱۹۵۷ منشر نمود، برای توجیه رفتار مصرف‌کننده فرضیه درآمد دائمی را مطرح نمود. فریدمن معتقد است که مردم مایلند حتی اگر درآمد طول عمرشان یکسان نباشد، مصرف خود را به‌طور یکنواخت حفظ کنند و لذا بر نقش ثروت در تابع مصرف تاکید می‌شود. به بیان دیگر، مردم رفتار مصرفی خود را نه تنها به سطح درآمد جاری، بلکه به فرصت‌های مصرفی بلندمدت و دائمی ارتباط می‌دهند. مردم در طول زندگی خود، طوری برنامه‌ریزی می‌کنند که با این درآمد، مصرف در طول عمر تغییر نکند. در این نگاه، درآمدهای بادآورده یا زیان‌های احتمالی در مصرف دائمی منظور نمی‌شود و فقط درآمدهای دائمی و قطعی در مصرف مصرف‌کننده موثر است.
نظریه سیکل زندگی
فرضیه درآمد دائمی فریدمن، توسط فرانکو مودیگیلانی (۱۹۱۸–۲۰۰۳) و ریچارد برامبرگ در سال ۱۹۴۰ میلادی و مجددا توسط آندو (۱۹۲۹–۲۰۰۲) و مودیگیلانی در سال ۱۹۶۳ با روش دیگری مورد بررسی قرار گرفت. این نظریه معتقد است که علاوه بر تغییر موجودی ثروت خانوار که سطح مصرف خانوار را تحت تاثیر قرار می‌دهد، رفتار مصرفی و درآمدی مردم در طول عمر نیز در چگونگی آن موثر است. براساس نظریه آندو و مودیگلیانی، جریان درآمدی فرد نوعی، در ابتدا و اواخر عمر کم و در دوران میانی عمر بیشتر است؛ ولی سطح مصرف در تمام دوران زندگی یا ثابت است یا روند افزایشی خفیف دارد؛ یعنی فرد نوعی می‌کوشد در اوایل عمر با قرض کردن و در اواخر عمر با استفاده از مازادهای دوران میانی عمر مصرف خود را در حد ثابتی نگه دارد. در حقیقت هر فرد می‌خواهد مطلوبیت حاصل از مصرف در کل سال‌های زندگی را با در نظر گرفتن محدودیت درآمد در کل عمرش بیشینه کند.
مصرف و تولید خانگی
مصرف در این بخش، در مقایسه با تولید تعریف شده است. در تفسیر دانشکده اقتصاد خانگی کلمبیا، که به عنوان خانه اقتصاد جدید نیز شناخته شده است، مصرف تجاری بایستی در چارچوب تولید لوازم خانگی تحلیل گردد.. هزینه فرصت زمان بر هزینه محصولات جایگزین تولید خانگی و در نتیجه بر تقاضا برای خدمات و کالاهای تجاری تاثیر می‌گذارد. کشش تقاضا برای کالاهای مصرفی همچنین تابعی از فردی‌ست که وظایف خانه را انجام می‌دهد و نیز چگونگی جبران هزینه فرصت تولیدات خانگی توسط همسرانشان.
مکاتب مختلف اقتصاددانان تعاریف متفاوتی از تولید و مصرف دارند. به گفته اقتصاددانان جریان اصلی، تنها خرید نهایی از کالاها و خدمات توسط افراد به منزله مصرف می‌باشد، در حالی که انواع دیگر هزینه‌ها - به طور خاص سرمایه‌گذاری ثابت، مصرف متوسط، و هزینه‌های دولت - در دسته‌های جداگانه (رجوع شود به انتخاب مصرف کننده) قرار داده است. دیگر اقتصاددانان تعریف گسترده‌تری از مصرف ارائه کرده‌اند، به عنوان مجموع کلیه فعالیت‌های اقتصادی که طراحی، تولید و بازاریابی کالاها و خدمات را شامل نمی‌شود.
مصرف همچنین می‌توانید توسط انواع روش‌های مختلف مانند انرژی در معیارهای اقتصاد انرژی اندازه‌گیری شود.
اثرات مصرف
مصرف کل، یک جزء از تقاضای کل است. به گزارش سازمان ملل، «مصرف امروز در حال تضعیف پایه منابع زیست‌محیطی‌ست که نابرابری را تشدید می‌کند و به پویایی رابطه مصرف-فقر-نابرابری-محیط زیست شتاب می‌بخشد. اگر این روند بدون تغییر ادامه یابد -عدم توزیع مجدد از مصرف‌کنندگان با درآمد بالا به مصرف‌کنندگان کم درآمد، عدم انتقال از محصولات آلوده به محصولات پاک و فن آوری تولید، عدم تغییر اولویت از مصرف به منظور تجمل‌گرایی به مصرف در جهت رفع نیازهای اساسی- مشکلات امروز مصرف و توسعه انسانی بدتر خواهد شد.»
کشورهایی درحال توسعه مانند هند، به عنوان آنها حرکت به پایین مسیر کپی کردن الگوهای مصرف از اقتصادهای توسعه یافته را در پیش گرفته‌اند، اساسا حجم تقاضایی ایجاد می‌کنند که زمین قادر به تامین نخواهد بود. برخی از اقتصاددانان چه کسی؟ بر این عقیده‌اند که بایستی قیمت گذاری روی استفاده از منابع زمین، صورت گیرد که هزینه‌ای بالغ بر صرفا هزینه‌های استخراج منابع باشد.
مصرف در سالمندان
هزینه ارث فرزندان (در اصل، عنوان کتابی‌ست با همین نام نوشته Annie Hulley)، با کلمات اختصاری SKI و SKIing، به تعداد فزاینده‌ای از افراد مسن در جامعه غربی اشاره دارد که پول خود را صرف سفر، خرید اتومبیل و سایر دارایی‌ها می‌کنند، در مقایسه با نسل‌های قبلی که بیشتر تمایل به پس‌انداز پول برای فرزندان خود داشته‌اند.
در کتاب شکست مرگ (یک طرح مالی چهار بخش رادیکالی نوشته استفان پولان و مارک لوین) نیز ایده‌ای مشابه عنوان شده است.
تقاضای کل
مصرف‌گرایی
فهرست بزرگ‌ترین بازارهای مصرف
جان مینارد کینز
انتخاب مصرف کننده