عبدالله یافعی

عبدالله بن اسعد یافعی که به‌طور فراگیر به یافعی شهرت یافته (۱۲۹۸ / ۶۹۸. ق - ۲۰ فوریه ۱۳۶۷ / ۲۰ جمادی‌الثانی ۷۶۸. ق) صوفی، فقیه، تاریخ‌نگار و نویسنده پراثر عربی یمنی در سده هشتم هجری بود. از سال ۷۱۸. ق مجاور مکه شد و بسیار میان مکه و مدینه در گذر بود. او را فقیهی زاهد وصف کرده‌اند که بسیار به ابن عربی تعظیم می‌گذارد و به آرای صوفیان نزدیک بود.
ذکر شیخ عبدالله یافعی در منابع
نورالدین عبدالرحمن جامی در نفحات الانس در ذکر وی چنین آورده است: «هو ابوالسعادات، عفیف الدین، عبدالله بن اسعد الیافعی الیمنی نزیل الحرمین الشریفین شرفهما الله تعالی، و
رضی عنه. از کبار مشایخ وقت خود بوده‌است. عالم بوده به علوم ظاهری و باطنی و وی را تصنیفات است از آن جمله است: تاریخ مرآه الجنان و عبره الیقظان فی معرفه حوادث الزمان و کتاب روض الریاحین فی حکایات الصالحین و کتاب الدر النظیم فی فضائل القرآن العظیم؛ و ورای آن تصنیفات دیگر دارد و اشعار نیکو نیز گفته است.
وی گفته است که: «شیخ علاءالدین خوارزمی گفت رحمه الله که: شبی در بعضی از بلاد شام در خلوت خود بعد از نماز خفتن بیدار نشسته بودم و در خلوت از اندرون بسته بود. دو مرد دیدم با خود در خلوت، ندانستم که از کجا درآمدند و ساعتی با من سخن گفتند و با یکدیگر یاد احوال فقرا کردیم. ذکر مردی از شام کردند و بر وی ثنا گفتند و گفتند: نیک‌مردی است گر بدانستی که از کجا می‌خورد. بعد از آن گفتند: سلام ما به صاحب خود، عبدالله یافعی، برسان! گفتم: او را از کجا می‌شناسید، و وی در حجاز است؟ گفتند: بر ما پوشیده نیست و برخاستند و پیش رفتند سوی محراب. پنداشتم که نماز خواهند گزارد؛ و از دیوار بیرون رفتند.»
و هم وی گفته است که: «شیخ مذکور گفت که: در بعضی از ساحل‌های شام در ماه رجب سنه اثنتین واربعین و سبعمائه، دو پیر به خلوت من درآمدند بعد از نماز پسین و ندانستم که از کجا درآمدند و از کدام بلد آمدند. چون بر من سلام کردند و مصافحه نمودند، با ایشان انس گرفتم. گفتم: از کجا آمدید؟ گفتند: سبحان‌الله! همچو تویی از این حال سوال می‌کند؟ بعد از آن خشک‌پاره‌ای نان جو داشتم پیش ایشان نهادم. گفتند: نه از بهر این آمده‌ایم. گفتم: پس از بهر چه آمده‌اید؟ گفتند: آمده‌ایم و تو را وصیت می‌کنیم به رسانیدن سلام به عبدالله یافعی؛ و
گفتند: بگو که بشارت باد تو را! گفتم: وی را از کجا می‌شناسید؟ گفتند: ما به وی رسیده‌ایم، و وی به ما رسیده‌است. گفتم: شما را در این بشارت رسانیدن اذنی هست؟ گفتند: آری و چنان ذکر کردند که از پیش برادرانی می‌آیند که ایشان را هست در شرق و فی‌الحال غایب شدند.
و هم وی گفته که: در اوایل حال، متردد بودم که به طلب علم مشغول باشم که موجب فضیلت و کمال است، یا به عبادت که مثمر حلاوت و سلامت از آفت قیل و قال است؛ و در این کشاکش و اضطراب مرا نه قرار ماند و نه خواب. کتابی داشتم که روز و شب به مطالعه آن می‌گذرانیدم. در این بی‌قراری آن را بگشودم. در وی ورقی دیدم که هرگز ندیده بودم و در وی بیتی چند نوشته که از کس نشنیده بودم؛ و آن ابیات این بود.
کن عن همومک معرضا فلربما اتسع المضیق
ولرب امر متعب الله یفعل ما یشاء
وکل الامور الی القضا و ربما ضاق الفضا
لک فی عواقبه رضا فکن تکن متعرضا
چون این ابیات را خواندم، گویا آبی بر آتش من زدند و شدت حرارت قلق(پریشانی و بی‌قراری) مرا نشاندند.
و وی بنای کتاب مرآه الجنان را که در تاریخ نوشته بر سال نهاده است و تا سنه خمسین و سبعمائه بیان حوادث کرده و معلوم نیست که بعد از آن چندگاه دیگر بوده. رضی الله تعالی عنه و نفعنابه. »
تالیفات
روض الریاحین فی مناقب الصالحین. (که در واقع از مهمترین تالیفات شیخ عبدالله یافعی است که در آن به شرح حال پانصد تن از بزرگان عرفان و تصوف پرداخته است. این اثر در قرن نهم توسط جلالالدین محمد عبادی کازرونی با عنوان «تحفه المرشدین من حکایات الصالحین» به فارسی ترجمه شده است)
خلاصه المفاخر فی مناقب الشیخ عبد القادر. («این کتاب را می‌توان تکمله‌ای بر کتاب «روض الریاحین فی مناقب الصالحین» دانست. خلاصهالمفاخر با دویست حکایت ذیل آن و در واقع تراجم صوفیان نامدار عراق در قرن ششم هجری با محوریت شیخ عبدالقادر است؛ زیرا صد حکایت نخستین به بررسی زندگی و کرامات مشایخی می‌پردازد که هر یک به گونه‌ای با شیخ عبدالقادر در ارتباط بوده‌اند و دومین صد حکایت در ذکر کراماتی از پیر گیلان است که اغلب از ایشان روایت می‌شود. منبع اصلی یافعی در تالیف خلاصه المفاخر، کتاب بهجهالاسرار تالیف شطنوفی (درگذشته ۷۱۳. ق) است که یافعی تنها آن را تهذیب و حکایت بندی نموده و مطلب قابل توجهی بر آن نیفزوده است. خلاصه المفاخر را سید جلال‌الدین حسین بخاری اوچی(۷۸۵–۷۰۷. ق) از مریدان یافعی با خود به شبه‌قاره می‌برد و پس از درگذشت او به همت مریدش احمد درویشی در اواخر قرن هشتم یا اوائل قرن نهم هجری به فارسی بازگردانده می‌شود. »)
مرآه الجنان وعبره الیقظان فی معرفه حوادث الزمان وتقلب احوال الانسان.
اطراف التواریخ.
ارجوزه فی معرفه الشهور الرومیه.
روض البصائر وریاض الابصار فی معالم الاقطار والانهار الکبار.
مرهم العلل المعضله فی دفع الشبه والرد علی المعتزله.
کفایه المعتقد ونکایه المنتقد (قصیده فی العقائد).
سراج التوحید الباهج النور فی تمجید صانع الوجود مقلب الدهور.
مختصر سراج التوحید الباهج النور.
شمس الایمان وتوحید الرحمن فی عقیده اهل الحق والاتقان.
الشاش المعلم لکتاب المرهم.
مناقب الامام المائه من ائمه الاشعریه.
اشرف المفاخر العلیه فی مناقب الائمه الاشعریه.
نزهه العیون النواظر وتحفه القلوب والخواطر فی اختصار روض الریاحین.
اطراف عجائب الآیات والبراهین واردف غرائب حکایات روض الریاحین.
حلیه الاخیار فی اخبار اهل الاسرار.
نشر المحاسن الغالیه فی فضل مشایخ الصوفیه اصحاب المقامات العالیه.
الشهد الحالی فی فضل الصالحین ومقامهم العالی.
نهایه المحیا فی مدح شیوخ من الاصفیا.
الراح المختوم بالدر المنظوم فی مدح الشانح اصحاب السر المکتوم (قصیده).
رساله الملکیه فی طریق الساده الصوفیه.
جزء فی بیان تعظیم مشایخ الصوفیه للشریعه السنیه.
الرساله المکیه فی الطریقه العلیه القادریه.
نشر الروض العطر فی حیاه سیدنا ابی العباس الخضر.
مناقب الشافعی.
مهیجه الاشحان فی ذکر الاحباب والاوطان.
الشهد الشفا فی مدح المصطفی.
بریاق العشاق فی مدح حبیب الخلق والخلاق.
الدرر فی مدح سید البشر.
مصباح الظلام فی المستغیثین بخیر الانام.
نشر الریحان فی فضل المتحابین فی الله من الاخوان.
عالی الرفعه فی حدیث السبعه.
الدره الفصیحه فی الوعظ والنصیحه.
الغرر فی الوعظ والعبر.
الارشاد والتطریز فی فضل ذکرالله وتلاوه کتابه العزیز.
الدر النظیم فی خواص القرآن العظیم.
الانوار اللائحه فی اسرار الفاتحه.
الفصول المحرره فی شرح اسماء الله المطهره.
بهجه البدور فی وصف الحور والتنقل من دار الغرور الی دار السرور.
نفحات الازهار ولمعات الانوار.
نوادر المعانی.
الاوبه المکیه فی الالغاز الیافعیه.
تاج الرووس فی الذیل المانوس علی سوق العروس.
المنهل المفهوم فی شرح السنه العلوم.
قصیده تحتوی علی عشرین علما او ازید، فی نحو ثلاثه آلاف (۳۰۰۰) بیت.
الدره المستحسنه فی تکریر العمره.
معرفه ادله القبله والاوقات المشتملات علی الصلاه والصیام والفطور.
عقد للآلی المفصل بالیاقوت الغالی.
تخمیس العینیه.
عذبه المعانی الدقیقه فی التغزل فی الشریعه والحقیقه.
الدر النفیس فی فتح بئر اریس.
منظومه طبیه.
الوسیله الی الله باسمائه الحسنی الجلیله.
فخر الطواف العنوان العزیز.
بحث السماع.
قصیده فی النعت.
نور الیقین واشاره اهل التمکین.