روز واقعه (فیلمنامه)

روز واقعه فیلمنامه‌ای از بهرام بیضایی است از سال ۱۳۶۱.
بر اساس این فیلمنامه، شهرام اسدی فیلمی به همین نام به سال ۱۳۷۳ ساخته، مجید انتظامی سمفونی روز واقعه را ساخته و محمد رحمانیان نیز نمایشنامه‌ای نوشته‌است.
متن
روز واقعه به سال ۱۳۶۱ و به روایت دیگر به سال ۱۳۵۸ نگاشته شد و کتابش نخستین بار به سال ۱۳۶۳ در انتشارات ابتکار طبع شد. سپس‌تر کتاب در انتشارات روشنگران و مطالعات زنان چاپ شد و چاپ‌های بعدی به وسیله همین ناشر و با نگاره «نقاره سفر» از مقامات حریری کار بغداد (۶۳۵ هجری قمری) بر روی جلد بوده‌است.
عبدالله اسفندیاری در گفتگویی به سال ۱۳۹۱ توضیح داده‌است که «حوالی سال ۱۳۶۰» که در شبکه یک تلویزیون کار می‌کرده، داستان مسلمان شدن یکی مسیحی را در زمان واقعه عاشورا برای داریوش فرهنگ تعریف کرده و از او درخواسته تا فیلمنامه‌ای از این داستان بنویسد؛ ولی فرهنگ نپذیرفته و داستان را به دیگرانی از جمله کیهان رهگذار و محسن مخملباف بازگفته، مگر فیلمنامه‌اش را بنویسند؛ ولی کسی نخواسته و فیلمنامه‌ای نوشته نشده و موضوع فراموش شده؛ تا یک سالی سپس‌تر که داریوش فرهنگ بازمی‌گردد و فیلمنامه روز واقعه را به نام نویسنده‌ای با نام مستعار «ع. سالک» به تلویزیون می‌دهد، که پروانه ساخت می‌گیرد؛ ولی تصمیم به ساخت فیلم تا پس از جنگ پس می‌افتد.
در این اثنا، نویسنده در سال ۱۳۶۳ کتاب روز واقعه را چاپ کرد و نگارنده واقعی فیلمنامه شناخته شد.
نام کتاب
ترکیب «روز واقعه» در فارسی پیشینه دارد، و به معنی روز مرگ به کار رفته. حافظ گوید: به روز واقعه تابوت ما ز سرو کنید که می‌رویم به داغ بلندبالایی
قرآن نیز سوره‌ای به نام «واقعه» دارد که درباره جهان پس از مرگ است.
چکیده داستان
جوان نصرانی تازه‌اسلامی است به نام شبلی که به عشق راحله اسلام آورده و اینک در روز عروسی، یک روز پیش از واقعه عاشورا، آنگاه که اخبار کشتن مسلم بن عقیل می‌رسد، آوایی در سرش می‌پیچد که کمک می‌خواهد. شبلی پی آوا از جشن عروسی بیرون می‌زند و راه کوفه پیش می‌گیرد و به تاخت از بیابان می‌گذرد و در این سفر ماجراهایی از سر می‌گذراند؛ ولی سرانجام ساعتی پس از واقعه عاشورا به کربلا می‌رسد.
فیلم
امکان ساخت فیلمی از این فیلمنامه برای بیضایی فراهم نشد. پس از جنگ، حسن جلایر حقوق فیلمنامه را از او خرید و آن را برای دریافت پروانه ساخت به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی داد؛ که پس از دو سال و اندکی دست بردن در متن پذیرفته شد. در سال ۱۳۷۳، از روی این فیلمنامه فیلم روز واقعه را ساختند. کارگردان این اقتباس شهرام اسدی و تهیه‌کننده مرتضی شایسته است. اسدی بعدها فیلم دیگری به نام شب واقعه نیز ساخت.
بیضایی و تنگنای فیلم‌سازی
عبدالله اسفندیاری در گفتگویی آورده که بیضایی از اقتباس سینمایی شهرام اسدی خشنودی نسبی داشته‌است. بیضایی خود در گفتگویی با جواد طوسی در بهار ۱۳۸۸ گفته:
از بخش‌هایی از کتاب که در فیلم شهرام اسدی نیامده می‌توان فصل دیدار با شهربانو در گذر از ویرانه‌های کهن را نام برد.
علیرضا شجاع‌نوری، که نقش اول فیلم را بازی کرد، یاد کرده که اسبی که اکبر هاشمی رفسنجانی (رئیس جمهور وقت) به نقش اول این فیلم اختصاص داده بود شجاع‌نوری را زمین زد و مجروح کرد و فیلمبرداری متوقف شد؛ و سپس‌تر کار را با اسب دیگری پی گرفتند. با این که هاشمی رفسنجانی می‌خواست که این فیلمنامه فیلم بشود، در هشت سال دوران ریاست جمهوریش تنها یک فیلم بیضایی (مسافران (۱۳۷۰)) مجال ساخت یافت، و گرفتاری‌های فراوانی برای بیضایی و نویسندگان و اندیشندگان دیگر به بار آمد؛ به طوری که مسعود کیمیایی در گفتگو با امید روحانی درباره دیدار (یا به عبارت مجله گزارش فیلم «بازجویی») سعید امامی با خودش و بیضایی به سال ۱۳۷۲، در همان هنگامی که فیلم روز واقعه در جریان ساخت بود، گفته: «. . . یکی از آقایان را در یک سال بعد، در یک شهر بزرگ که فیلمبرداری می‌کردم، دیدم. گفت شما دو تا . . . تو و بیضایی رو از تو دهن شیر بیرون آوردیم.»
سپس‌تر، رویدادهای این دوران - نیز با تجربه بازجویی‌های ساواک - در برخی کارهای بیضایی مانند مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین بازتاب یافت.
در دی‌ماه ۱۳۸۲ هاشمی رفسنجانی در گفتگو با روزنامه کیهان در دفاع از سیاست فرهنگی دولتش اشاره کرد که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت او از سانسور فیلم‌ها کوتاه نیامده و مسافران بیضایی هم از این قاعده مستثنی نبوده‌است: «شما وقتی می‌خواهید مثل بزنید، همان فیلم آقای بیضایی را مثل می‌زنید که خود شما می‌گویید ۳۰ ثانیه سانسور شد. بالاخره وزارت ارشاد چاقوی سانسور را بر زمین نگذاشت، ولی سعی می‌کردیم هنرمندان سینما را هم با خود داشته باشیم و به کمک آنها نیروهای موفق‌تری در همه بخشهای مهم تربیت کنیم که نیازی به سانسور نباشد.»
نمایش
فیلمنامه روز واقعه به سال ۱۳۹۴ به کارگردانی محمد رحمانیان بر صحنه خوانده شده‌است. رحمانیان هدف این فیلمنامه‌خوانی را اجرای همه دیالوگ‌های فیلمنامه برشمرده، به طوری که بخش‌هایی که در فیلم شهرام اسدی حذف شده به گوش تماشاکنان برسد. پیش از آغاز نخستین اجرا در ۲۲ مهرماه، در حضور مهمانانی از جمله لوریس چکناواریان و هانا کامکار، رحمانیان بر صحنه رفت و با گریه فروخورده یادی از بیضایی کرد:
نمایشی رادیویی نیز از روی این فیلمنامه نوشته و ساخته و در چندین قسمت از رادیوی جمهوری اسلامی ایران پخش شده‌است.
در چشم دیگران
شهرام جعفری‌نژاد فیلمنامه روز واقعه را «صریح‌ترین رجوع بیضایی به تاریخ اسلام» شمرده و تصاویری را که فیلمنامه از واقعه کربلا داده «بسیار تاثیرگذارتر» از صحنه‌های مشابه در فیلم روز واقعه می‌داند. علی بهرامیان فیلم روز واقعه را کامیاب‌ترین فیلم سینمای دینی در ایران گفته و این را از فیلمنامه دانسته و می‌گوید: «من به خود آقای بیضایی هم گفتم که شما بهتر از همه روح واقعه عاشورا و روح تاریخ آن زمان را دریافتید و درک کردید.»
الهام باقری نوشته که بیضایی در این فیلمنامه رستگاری مسیحی را در چهره حسین بن علی بازنموده و از این رهگذر این افسانه نیز «بستر تاریخی» یافته و «ماندگار» شده‌است.
نزد سیاست‌پیشگان
سال ۱۳۷۸ که عطاءالله مهاجرانی، وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران، در دوره پنجم مجلس شورای اسلامی استیضاح شد، یکی از اعتراض‌های نمایندگان معترض مجلس این بود که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی امکان کار بهرام بیضایی را، که دارای گرایش مذهبی و سیاسی دلخواه این نمایندگان شمرده نمی‌شد، فراهم کرده. مهاجرانی، در پاسخ نمایندگان معترض و در دفاع از کار وزارتخانه‌اش، در سخنرانی در مجلس به فیلمنامه روز واقعه استناد کرد و چنین گفت:
در فرهنگ عامه
دامون نوردین ترانه‌ای به نام «رگبار» خوانده که در آن به کارهای بیضایی، از جمله روز واقعه اشاره می‌شود. علی زند وکیلی نیز آهنگی به نام «روز واقعه» دارد. کتاب‌های دیگری نیز - مخصوصا در موضوعات مربوط به امام سوم شیعه - از پس این کتاب، «روز واقعه» نام یافته.
روضه الشهدا
پس از پنجاه سال
مجلس ضربت زدن
هشتمین سفر سندباد
ندبه
قتل در کلیسای جامع