البدایة و النهایة

کتاب البدایه و النهایه یک کتاب تاریخی نوشته عماد الدین اسماعیل بن کثیر دمشقی (۷۰۱–۷۷۴ ه) از تاریخنامه‌های عمومی مشهور و رایج اسلامی همچون المنتظم و الکامل که در شام نگاشته شد.
سبک نگارش
ابواب مربوط به حوادث پیش از قرن هشتم بر آثار قدما متکی است، اما در بخشهای مربوط به حوادث عصر ابن کثیر از منابع معتبر به شمار می‌رود. صراحت لهجه و مهارت ابن کثیر در انتخاب و ذکر وقایع مهم و شکل موجز نقل آنها از امتیازات این کتاب است. آنچه اعتماد خواننده را بیشتر برمی‌انگیزد آن است که نویسنده این اثر بزرگ را به دستور یا خواهش کسی پدید نیاورده و از این رو هر چه را به نظرش درست می‌آمده نوشته است. این کتاب بویژه برای بررسی اوضاع شام در عصر ممالیک و روابط آنها با ایلخانان مهم است. مقدمه کتاب مشتمل است بر داستان آفرینش با استناد به آیات قرآنی و احادیث نبوی و روایات اهل کتاب. فصولی نیز به تفسیر معانی لوح محفوظ و کرسی و هفت آسمان اختصاص یافته است. متن کتاب با تاریخ بنی اسرائیل آغاز شده و پس از ذکر انبیا و ملوک این قوم به ذکر داستان زندگی عیسی (ع) پرداخته است. همین مطالب است که به سبب تکیه بر منابع اهل کتاب یا اسرائیلیات مورد طعن بعضی واقع گشته هر چند بخش قصص الانبیاء و سیره نبوی به لحاظ اظهار نظرهای مولف و برخورد وی با اسرائیلیات قابل توجه است.
ذکر نسب‌ها و اخبار اعراب
ذکر انساب و اخبار عرب پیش از اسلام تا ولادت پیامبر اسلام ماحصل اطلاعات و روایاتی است که در این باره در منابع متقدم آمده است و در مورد سیره پیامبر اسلام و معجزات ایشان با تفصیل بیشتری وارد شده است و در ادامه تاریخ خلفای نخست، اموی، عباسی، فاطمی، ایوبی و ممالیک را آورده است. در مجموع کتاب البدایه، تلخیصی از آثار گذشته به حساب می‌آید، بخشهایی با توجه به طبری و در ادامه با نگاه به آثار ابن جوزی و ابن اثیر نوشته شده است و در نهایت از تاریخ ابو شامه که حوادث را تا سال ۶۶۵ آورده استفاده کرده است. پس از آن از ذیل آن با عنوان المقتفی لتاریخ ابی شامه بهره برده است.
اهمیت کتاب البدایه مربوط به آخرین جلد آن یعنی تاریخ ممالیک و آخرین دوره‌های جنگهای صلیبی و یورش مغول و مدافعه سلاطین مملوک بویژه تراجم احوال و وفیات جمع کثیری از دانشمندان قرن هفتم و هشتم هجری است که اطلاعات ما درباره بعضی از آنها مستند به همین کتاب است.
مولف در تکمیل البدایه کتابی با نام النهایه نگاشته که مشتمل بر نقلهای مربوط به ملاحم و فتن و اخبار آینده و پایان جهان است.
روش، امتیازات و ویژگیهای کتاب
روش ابن کثیر را می‌توان در موارد زیر برشمرد:
تاثیر پذیری ابن کثیر در بخش مربوط به آفرینش و تاریخ قدیم و بخش پایانی کتاب (النهایه) از قرآن، سنت نبوی و روایات برگزیده و همچنین استفاده از برخی اسرائیلیات موجود در این زمینه.
حوادث مربوط به پس از هجرت پیامبر اسلام، همچنین اخبار مربوط به دولتهای اسلامی پس از پیامبر اسلام بر اساس سال شمار مرتب شده است، هر چند در برخی موارد همچون شمایل و معجزات پیامبر اسلام، روش موضوعی در پیش گرفته است.
ابن کثیر علاوه بر استفاده از کتب تاریخی از کتابهای تالیف شده در تفسیر، حدیث و اصول فقه بهره برده است.
ابن کثیر به دلیل مهارت در بیشتر علوم اسلامی، تحقیقات و نظریات قاطعی در حوادث اسلامی ابراز کرده و علاوه بر نقد و بررسی اخبار، نظرات خود را با صراحت و شهامت بیان کرده است.
بهره‌گیری ابن کثیر از اشعار چشم گیر است به گونه‌ای که فهرست اشعار کتاب وی حدود ۱۰۳ صفحه است.
او در کنار گزارشهای تاریخی به برخی مباحث و مسایل فقهی مانند نسخ حکم تاخیر نماز در حالت جنگ، ولایت داشتن پسر بر مادرش، نشانه‌های بلوغ، مسایل حج، ازدواج موقت و… پرداخته است.
اشکالات کتاب
از جمله اشکالات کتاب را می‌توان عدم توازن در ذکر مطالب یاد کرد، به گونه‌ای که برخی مطالب بسیار طولانی و برخی مختصر بیان شده است. همچنان که نقص مربوط به کتبی که بر اساس سالشمار تنظیم شده‌اند را نیز می‌توان در این کتاب دید، زیرا به دلیل پراکنده بودن مطالب، برای پی گیری حادثه‌ای خاص باید چندین جای کتاب را مطالعه کرد.
خلاصه‌ها و ذیل‌های کتاب
تعدادی از دانشمندان اقدام به خلاصه کردن البدایه و النهایه کرده‌اند، ابن کثیر خود کتاب را با عنوان «الکواکب الدراری» در سه جلد تلخیص کرده است. به همین منوال بدر العینی و ابن حجر آن را به اختصار درآورده‌اند.
از جمله ذیول و ملحقاتی که بر کتاب نوشته شده می‌توان از ذیلی که فرزند مولف در یک جلد نگاشته، نام برد، کتاب ابن حجر با عنوان «انباه الغمر فی ابناء العصر» نیز می‌تواند به عنوان ذیلی بر البدایه مطرح باشد، ذیل دیگر از ابن حجی با عنوان «عبر الابصار و خبر الامصار» است که قاضی ابن شهبه بر این کتاب مطالبی افزوده است، در انتها نیز باید از ذیل تاریخ‌نگار مشهور صلاح الدین محمد بن شاکر کتبی یاد کرد. همچنین محمد بن محمد دلشاد اصل کتاب را به ترکی برگردانده است.
چاپ‌های کتاب
البدایه و النهایه تاکنون چند بار به چاپ رسیده است.
کتاب البدایه در سال ۱۹۳۵ میلادی در مطبعه السلفیه مصر، در ۱۴ جلد به چاپ رسید.
هم چنین مطبعه السعاده آن را در سال ۱۳۵۱ هجری قمری در ۱۴ جلد در قاهره به چاپ رساند، سپس مکتبه المعارف در بیروت و مکتبه النصر در ریاض، نسخه منتشر شده مکتبه السعاده را در ۱۴ جلد (۷ مجلد) منتشر کردند. این چاپها همه در قطع بزرگ روانه بازار شده است.
آخرین چاپ تحقیقی کتاب با تصحیح علی شیری توسط دار احیاء التراث العربی در ۱۴ جلد (۷ مجلد) با فهارس مفصل به انجام رسیده است.
علاوه بر چاپ تمامی البدایه، بخشهایی از آن نیز جداگانه چاپ شده است از جمله بدایه الخلق، توسط ابراهیم محمد الجمل مستقلا چاپ شده است. همچنین قصص الانبیاء و به ویژه السیره النبویه که بخشی از البدایه است مکرر به چاپ رسیده است.
اما قسمت «النهایه» در سال‌های اخیر در یک مجلد و دو جزء بارها چاپ شده است، پژوهشگران این قسمت در چاپ ریاض، محمد فهیم ابو عیبه، در چاپ قاهره اسماعیل بن محمد انصاری و بار دیگر محمد احمد عبد العزیز و در چاپ بیروت احمد عبد الشافی بوده‌اند. همچنین محمد احمد عبد العزیز علاوه بر تحقیق به اختصار آن نیز اقدام کرده و دارالتراث الاسلامی در قاهره به سال ۱۹۸۹ آن را چاپ کرده است.