سینمای سفارتی

سینمای سفارتی اصطلاحی است که مهر و آبان و آذر سال ۹۱ و در اوج ماجراهای فیلم یک خانواده محترم وارد ادبیات سینمایی جمهوری اسلامی ایران شد. این واژه در مقابل مفهوم سینمای سفارشی مطرح شد.
پیش از مطرح شدن این واژه تحلیل اینکه چطور به یکباره در یک سال تخریب حکم اسلامی قصاص می‌شود محور اصلی بسیاری از فیلم‌های اجتماعی و سال بعد خیانت می‌شود دغدغه اصلی اکثر کارگردانان کمی سخت بود. اینکه چطور با بالاگرفتن حمله‌های حقوق بشری به جمهوری اسلامی به یکباره تصویر زنان در آثار سینمایی به سمت خاصی تغییر مسیر می‌دهد و بعد از آن هم‌زمان با غرب ساخت فیلم‌های حامی فتنه در دستور کار قرار می‌گیرد.
سینمای سفارتی و خاستگاه اقتصادی‌اش در واقع پاسخی به این پرسش‌ها هم بود. واضح بود که آن مناسبات اقتصادی جهت‌گیری‌های محتوایی مطلوب غرب را هم به سینمای ایران تزریق خواهد کرد و واضح بود که شبه‌روشنفکران غرب‌زده ایرانی برای بدست آوردن دلارهای سفارت‌خانه‌های اروپایی تبدیل شده‌اند به سفارشی‌سازهای اتحادیه اروپا و تنها فرقشان با کسانی که سال‌ها در ایران با برچسب سفارشی‌ساز و فیلمساز نفتی مورد انتقاد قرار می‌دادند این بود که این‌ها متصل به پول نفت جمهوری اسلامی بودند و آن‌ها روزی‌خوران سفره مالیات‌دهندگان اروپائی.
درواقع سینمای سفارتی سال‌ها ابزار مدیریتی غرب در سینمای ایران بود و شبه‌روشنفکران همواره سعی داشتند با پنهان کردن این موضوع مدیران دولتی جمهوری اسلامی را تنها سیاست‌گذاران سینمای ایران بنامند و در مقابل اتهامات پشت آن‌ها پنهان شوند. اما پیدایش مفهوم سینمای سفارتی و کشف ابعاد پنهان‌شده رابطه ارگانیک و اقتصادی بسیاری از سینماگران و حتی مدیران با غرب نشان داد که در طول سال‌های گذشته دو گروه در حال مدیریت سینمای ایران بوده‌اند. یکی مدیران دولتی که با پول بیت‌المال عموما فیلم‌هایی خلاف منافع ملی کشور می‌ساختند و حتی گاهی خودشان ابزار بسط سینمای سفارتی بودند و دیگری سیاست‌گذاران فرهنگی غرب که خود را حتی به ابزار جشنواره‌ها هم محدود نکرده‌اند و با کمک‌های مالی مستقیم از طریق سفارت‌خانه‌ها در حال تغذیه سینمای ایران بودند و در داخل کشور مطابق منافع خودشان اثر هنری تولید می‌کردند.
فیلم‌های محصول این سینما عمدتا موفقیتی در ایران ندارند و فقط در جشنواره‌های خارج از ایران مورد توجه واقع می‌شوند.
کارگردان‌های سینمای سفارتی را عمدتا شبه روشنفکران سینمای ایران تشکیل می‌دهد که معمولا حملات تندی را علیه فیلم‌های فاخر و فیلم‌های دارای مخاطب در ایران انجام می‌دهند. در فرهنگ رسمی ایران به این فیلمسازان فیلمساز سفارتی می‌گویند.
دبدگاه‌ها درباره فیلم‌های سفارتی
ابراهیم حاتمی کیا یکی از تندترین موضع‌گیری‌ها را علیه این فیلم‌ها داشت. وی در مصاحبه‌ای می‌گوید: "فیلم فاخر باید ساخته شود اما باید به اهلش سپرده شود. حمله کردن به فیلم فاخر یک نوع کینه و نادانی است انگار مثلا کار زشتی است که فیلم میلیاردی ساخته شود. واقعیتش را بخواهید، پول فیلم من را سفارت هلند و جشنواره برلین نمی‌دهد. این کار را باید نظام جمهوری اسلامی انجام دهد و ریال به ریالش را خرج کند."
ابوالفضل جلیلی در نشست نقد و بررسی دلایل معرفی فیلم گذشته برای اسکار می‌گوید: "من هم فیلم «ابجد» را به سفارش فرانسه ساختم و نگاتیو آن هم دست فرانسه است و با وجود اینکه بازیگران ایرانی بودند و فیلم هم در ایران فیلمبرداری شده اما به آن‌ها حق می‌دهم که آن را به عنوان فیلم فرانسوی به هر جایی بفرستند."
احمدرضا معتمدی کارگردن ایرانی درباره فیلم‌های سفارتی می‌گوید: "در مملکت ما چند جریان آزادند که فیلم بسازند؛ یکی مبتذل سازان که با ترفند سود در گیشه‌ها همیشه فضا را برای خود فراهم می‌کنند. دوم آن‌ها که پول تولیداتشان از آن طرف می‌رسد و سوم آن‌ها که فیلم نفاق‌آمیز می‌سازند یعنی با سوءاستفاده از اسامی بزرگان شرایط تخصیص بودجه‌ها را فراهم می‌آورند."
محمدرضا رضاپور، دبیر تحریریه نشریه نقد سینما در مورد فیلم سفارتی می‌گوید:"ورود منابع مالی بی‌رویه از منابع مشکوک غیروطنی که با هدایت فیلم‌ساز به مسیر تولید آثار سفارشی خارج از عرف ملی و مذهبی کشورش، زمینه تولید فیلم‌های سیاه، تلخ، افسرده و توهین‌آمیز را فراهم می‌آورد و در خوشبینانه‌ترین حالت ممکن، ظرفیت نیروی جوان و خلاق داخلی را از نزدیک‌شدن به موضوعات راهبردی و آرمان‌های حداکثری کشور دور می‌سازد"
محمد حسین نیرومند، مدرس و منتقد سینما به موضوع سرمایه‌گذاری مستقیم غربیان در سینمای ایران اشاره می‌کند و می‌گوید: "خطری که در این چند سال اخیروجود داشته بودجه‌ای است که تهیه‌کنندگان و سرمایه‌گذاران غرب به سینمای ایران تزریق کرده‌اند. به یاد می‌آورم حتی یکی از دوستان در فرانسه شاهد این بود که وزارت خارجه فرانسه لیستی از فیلم‌هایی که این وزارت خانه بودجه آن را داده بود؛ منتشر کرده بودند."
فیلم‌های سفارتی مهم
گبه (فیلم) - محسن مخملباف (۱۳۷۵) - با همیاری
فصل پنجم - رفیع پیتز (۱۳۷۵) - با همیاری
طعم گیلاس - عباس کیارستمی (۱۳۷۶) - با همیاری
دایره - جعفر پناهی (۱۳۷۸) - با همیاری
ایستگاه متروک - علیرضا رئیسیان (۱۳۸۰) - با همیاری
ابجد - ابوالفضل جلیلی (۱۳۸۱) - با همیاری
خواب خاک - سپیده فارسی (۱۳۸۲) - با همیاری
کافه ترانزیت - کامبوزیا پرتوی (۱۳۸۳) - با همیاری
نیلوفر - سابین ژمایل (۱۳۸۵) - با همیاری
نیوه مانگ - بهمن قبادی (۱۳۸۵) - با همیاری
ژانی گل - جمیل رستمی (۱۳۸۵) - با همیاری
آن جا - عبدالرضا کاهانی (۱۳۸۷) - با همیاری
ازدواح موقت - رضا سرکانیان (۱۳۸۸) - با همیاری
دونده زمین - کمال تبریزی (۱۳۸۸) - با همیاری
یک خانواده محترم - مسعود بخشی (۱۳۹۰) - با همیاری
کذشته - اصغر فرهادی (۱۳۹۱) - با همیاری
برلین -۷ - رامتین لوافی پور (۱۳۹۱) - با همیاری
یک شهروند کاملا معمولی - مجید برزگر (۱۳۹۳) - با همیاری
فروشنده - اصغر فرهادی (۱۳۹۴) - با همیاری