ساتنیک آقابابیان

بندانگشتی
ساتنیک آقابابیان () معروف به مادام ساتو پری آقابابوف (۱۲۷۹–۱۳۵۸ خورشیدی) خواننده اپرا ایرانی ارمنی‌تبار و نخستین خواننده زن ایرانی است.
مادام پری را می‌توان نمادی از هنرمندان عرصه نمایش ایران در آغاز سده اخیر و به‌ویژه نمادی از نهضت هنری زنان آن دوره دانست. مسعود کوهستانی‌نژاد وی را در زمره بزرگان عرصه نمایش در ایران دانسته‌است. او در زمینه بازیگری نمایش و نمایشنامه‌نویسی نیز فعالیت داشته‌است.
ابتدای زندگی و تحصیلات
ساتنیک «ساتو» آقابابیان در بهار ۱۲۷۹ ه‌.خ (۱۹۰۰ م) در تهران در یک خانواده ارمنی به دنیا آمد. از وی در منابع فارسی به عنوان «مادام پری آقابابوف» یاد شده است. وی برای تحصیل موسیقی و آواز به کنسرواتوار شارلتنبورگ برلن رفت. در آغاز جنگ جهانی اول به مسکو رهسپار شد و سرانجام تحصیل خود در زمینه موسیقی، آواز، باله و تئاتر را در کنسرواتوارهای سلطنتی مسکو، رم و فرانسه ادامه داد.
زندگی هنری
آقابابیان سپس به ایران آمد و در جمعیت‌های ارمنیان خوانندگی کرد. یکی از گروه‌های تئاتری که در جمعیت ارامنه تشکیل شد، تئاتر «جمعیت مادام پری آقابابوف» بود در سال‌های پس از ۱۲۹۵ به کوشش پری آقابابوف شکل گرفت و در این باشگاه تئاتر، گاه و بی‌گاه واریته‌هایی در کافه رستوران پلازا نمایش داده می‌شد.
آقابابوف در ادامه فعالیت هنری خویش به تئاتر روی آورد و در سال‌های دهه اول قرن حاضر خورشیدی همکاری با رضا کمال شهرزاد را آغاز کرد و در نمایشنامه‌های موزیکال وی شرکت کرد و آواز خواند. ساتو آقابابیان که خواننده اپرا بود، جزو نخستین زنانی محسوب می‌شود که بر روی صحنه نمایش آواز خواند و لباس بازی به تن کرد و به بازیگران دیگر نیز لباس بازیگری پوشاند. وی به عنوان اولین خواننده زن ایرانی ارمنی، نقش به‌سزایی در اعتلای این هنر داشته‌است. ساتنیک آقابابیان بین سال‌های ۱۲۹۷ تا ۱۳۰۰ در بسیاری از نمایشنامه‌هایی که در تئاترهای مختلف تهران روی صحنه آورده می‌شدند، نقش‌آفرینی کرد و به عنوان خواننده اپرت‌هایی به زبان فارسی نیز بر صحنه رفت.
او در سال‌های ۱۳۰۰–۱۳۲۰ در تهران شهرت و محبوبیت فوق‌العاده داشت، ولی از آن به بعد خبری از او و خانواده‌اش در دست نیست. در ماه آذر (قوس) ۱۳۰۰، در نمایشنامه (درام لیریک) پریچهر و پریزاد، اثر رضا کمال شهرزاد، که موسیقی آن را درویش خان ساخته بود، در سالن گراند هتل (تئاتر فعلی دهقان) تهران، نقش اول نمایش را برعهده گرفت. شهرزاد برای ابراز خرسندی خود از نحوه اجرای این نمایشنامه، آن را به پری آقابابوف و نمایشنامه زردشت را به آرتو طریان اهدا کرد. انور خامنه‌ای درباره اجرای اپرت «پریچهر و پریزاد» خاطره‌ای شنیدنی دارد:
بندانگشتی
نام اثر
نویسنده
کارگردان
بازیگران
محل اجرا
تاریخ اجرا
پریچهر و پریزاد
رضا کمال شهرزاد
آرتو طریان
وارتو طریان (لالا)، ساتنیک آقابابیان (پری آقابابوف)، …
سالن آودیس، رشت
۱۳۰۰ خورشیدی
الاهه
مجتبی طباطبایی
آرتو طریان
وارتو تریان، پری آقابابوف، …
سالن آودیس، رشت
۱۳۰۰ خورشیدی
یکی از مهم‌ترین هنرنمایی‌های او، اجرای نقش اول اپرای کارمن در آذرماه ۱۳۰۲ در تهران بود. مادام پری مدتی نیز با ارکستر مدرسه عالی موسیقی به سرپرستی کلنل علینقی وزیری کار کرد، اما از آنجا که طرز خوانندگی و لهجه او برای شنوندگان فارسی‌زبان کمی بیگانه بود، همکاری‌شان ادامه نیافت. در سال ۱۳۰۲ علینقی وزیری موسیقی را با تئاتر درهم آمیخت و با تاسیس «کلوپ موزیکال» با کمک چندی از هنرمندان از جمله پری آقابابوف، لرتا، مادموازل بلینگ، مادموازل سیرانوش، غلامعلی فکری و فضل‌الله بایگان و دیگر اعضاء نمایشنامه‌هایی را اجرا کردند. این نمایشنامه‌ها، شامل گل سرخ، خانم خوابند، تشک پرقو، شوهر بدگمان و دایی کچل، که از آثار خود وزیری بودند، با موفقیت در شهرهای رشت و انزلی هم اجرا شدند. سعید نفیسی در اسفند ۱۳۰۴، در آستانه سفر کوتاه‌مدت آقابابوف به خارج، از او به منزله مردمک چشم جامعه هنری تهران یاد کرد.
رضا کمال همچنین چند نمایشنامه قفقازی از جمله «افسانه عشق» (۱۳۰۶)، «اصلی و کرم» (۱۳۰۷) و «کمربند سحرآمیز» (۱۳۰۸) را به فارسی درآورد و اشعار آنها را خود ساخت و با همکاری پری آقابابیان و هنرمندان دیگر ارمنی به معرض نمایش گذاشت. نمایش اصلی و کرم به قلم شهرزاد، اقتباسی از ادبیات قفقازی در سالن زرتشتیان خیابان قوام‌السلطنه ساعت ۷ بعدازظهر دوشنبه ۷ خرداد ۱۳۰۷ به اشتراک مادام پری آقابابوف و سایر بانوان به معرض نمایش گذاشته شد.
اما پری آقابابوف پا را از بازی در نمایش‌ها و همچنین خوانندگی در جمعیت‌های ارامنه فراتر نهاد و به نگارش اپرت روی آورد و اپرت «الهه جنگل‌ها» به قلم او نوشته و در سال ۱۳۰۶ در همان جمعیت ارامنه به اجرا درآمد. آقابابوف به دلیل علایق هنری‌اش در دی ۱۳۰۷ (ژانویه ۱۹۲۸) سینما-تئاتر پری (تروپ پری) را در میدان مخبرالدوله، بالای قنادی نوشین افتتاح کرد. این تماشاخانه در سال ۱۳۰۹ تعطیل شد و فقط کار سینمای آن ادامه پیدا کرد. یک سال بعد نیز در ۶ تیر ۱۳۰۸ (۲۶ ژوئن ۱۹۲۹) با افتتاح سینمای تابستانی پری در تیغستان قلهک، به نمایش فیل پرداخت. نمایشنامه شب هزار و یکم در روز جمعه ۲۱ آذر ۱۳۰۹ در تئاتر سیروس به نفع «انجمن متفقه نسوان» به موقع اجرا درآمد. نقش‌آفرینان نمایشنامه عبارت بودند از: وارطو دریان (لالا) در نقش دنیازاد خواهر زوجه امیر، ملوک ضرابی در نقش شهرزاد زوجه امیر، پری آقابابوف در نقش ستاره بالت، آرتو طریان در نقش امیر. در سال ۱۳۱۱ در تالار تئاتر زرتشتیان، نمایشنامه لیلی و مجنون، به کارگردانی میشا مانوکیان در پنج پرده با نقش‌آفرینی پری آقابابوف در نقش لیلی و میشا مانوکیان در نقش مجنون اجرا شد.
وی در اصل خواننده بود. از او آثار روی صفحه‌های گرامافون ضبط شده است. ترانه‌هایی همچون مهلتی مرگ، اصلی و کرم، خاطرم ز جنس بشر، خال گل، کجا هستی پریزاد، دختران سیروس و پدر جانم دکتر که آقابابوف برخی از آنها را در اپرت‌هایی به همین نام اجرا کرده است. تعدادی از آن مربوط به دوره دوم ضبط صفحه‌های ایرانی توسط کمپانی هیزماستروزویس از اواخر ۱۳۰۵ است. دختران سیروس ترانه‌ای است انقلابی که برخی آن را از ساخته‌های عارف قزوینی می‌دانند.
تا سال ۱۳۱۱ هیچ زنی در میان مردمان مسلمان ایران پا به صحنه تئاتر نگذاشت تا این که در این سال نمایشنامه «ملا نصرالدین» را مادام پری نوشت و برای به صحنه بردن آن تلاش‌های بسیاری انجام داد. وی پس از تلاش بسیار اجازه این نمایش را به مادام نوارت واگذار کرد. وی از سال ۱۳۱۱ گروه هنری-تئاتری تشکیل داد و با ترجمه نمایش‌های خارجی، جوانان و روشنفکران ایرانی را تشویق به کار نوشتن نمایشنامه کرد و خود سرپرستی این گروه را با نام هنری «تروپ هنری پری» به عهده گرفت. به وی لقب «ستاره شرق» داده بودند. واهرام پاپازیان هنرمند بین‌المللی تئاتر در سال ۱۳۱۲ به دعوت جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران از روسیه به تهران آمد. او کلاسی برای تئاتر دایر کرد و به آموزش گروهی از هنرمندان تئاتر تهران پرداخت سپس نمایشنامه‌های اتللو، بالماسکه، هملت، دون ژوان را در تالار نمایش سینما پالاس (محل فعلی ساختمان پلاسکو) توسط گروه پاپازیان و گروه ارامنه به روی صحنه آورد. آقابابوف با واهرام پاپازیان در نمایش‌هایی چون «اتللو»، «هملت» و «دون ژوان» همکاری داشت.
«مسعود کوهستانی» محقق و نویسنده، مادام پری را یکی از «رجال نمایشی» ایران نامیده و وی را سمبلی از هنرمندان تئاتر ایران در آن دوران و به‌خصوص نمادی از نهضت هنری زنان در آن دوره نامیده‌است. وی از ۱۳۱۸ سرپرست یک گروه هنری بود.
زندگی خصوصی
همسر وی رافائل آقابابیان یک ارمنی-روسی بود و وکیل دادگستری بود. آلکس آقابابیان، موسس داریوش فیلم (و پیشگام کار دوبله فیلم در ایتالیا) نیز فرزند او بود.
فرهنگنامه
اندیشه ایجاد تئاتری ملی به سال‌های آغازین سلطنت رضاشاه پهلوی بازمی‌گشت. او از واهرام پاپازیان بازیگر و کارگردان ارمنی ساکن لنینگراد دعوت کرد که نخستین گرداننده تئاتر ملی در ایران باشد . وی اتللوی ترجمه ناصرالملک را انتخاب کرد و در عمل اجرایی دوزبانه ارائه داد. در آن اجرا پاپازیان، که فارسی نمی‌دانست و نقش اتللو را به عهده داشت، بر صحنه گفتارهای خود را به زبان فرانسه ادا می‌کرد و سایر بازیگران به زبان فارسی اما پاپازیان پس از اجرای چند اثر کلاسیک، توفیقی کسب نکرد و به وطن خود بازگشت. .
تالار تئاتر زرتشتیان تئاتر سیروس در سال ۱۳۰۸ (۱۹۲۹ میلادی) توسط آرتو طریان، آرداش قازاریان و افلاطون کیخسرو بنیانگذاری شد.
زنان ارمنی در ایران
فهرست ارمنی‌های ایران
ارمنی‌ها در تئاتر ایران