بلوچی رخشانی

بلوچی رخشانی یکی از لهجه‌های زبان بلوچی می‌باشد، که این لهجه هم دارای چندین زیر لهجه می‌باشد، و توسط بلوچ‌های رخشانی و براهوی‌ها گویش می‌شود.
ضمایر
پارسی
رخشانی
مکرانی
من
من
من
تو
ته
تو
او
آ
آیی
ما
ئه‌مما/مشما
ما
شما
شوما
شوما
آنها
آوان
آیان
رخشانی سرحدی
یکی از زیر لهجه‌های رخشانی، لهجه سرحدی است که این زیر لهجه بیشتر از زبان فارسی متاثر است و در آن واژه‌ها، ترکیبات و حتی ساختمان دستوری زبان فارسی بیشتر دیده می‌شود. یعنی واژه‌هایی از فارسی جدید را پس از تغییرات آوایی و همچنین تعدادی از ساختهای دستوری فارسی را در این لهجه مورد استفاده قرار داده‌اند. برای مثال واژه‌هایی از فارسی را که به «های غیر ملفوظ» ختم گردیده‌اند پس از تبدیل «ه» به «گ» در نظر گرفته و «ه» را به «گ» تبدیل کرده و در زیر لهجه سرحدی به کار می‌برند، مانند:واژه «بیگانه» که درزیر لهجه سرحدی تبدیل شده‌است به (بیگانه‌گ) و دیگر مثال‌ها. بلوچی سرحدی شامل مصدر، وجه وصفی (اسم فاعل و اسم مفعول) و اسم مصدر است، که همه از ستاک فعل و پسوندهای خاصی ساخته می‌شوند.
رخشانی افغانی
رخشانی افغانی شباهت‌های با رخشانی سرحدی دارد و رخشانی ترکمنستان هم از بلوچی رخشانی افغانی شرچشمه گرفته‌است. تفاوت رخشانی افغانی با رخشانی سرحدی این است که: در زمان ماضی نقلی حرف گ در رخشانی سرحدی اضافه شده‌است و در رخشانی افغانی نیست، مثلا:
رخشانی سرحدی
رخشانی افغانی
فارسی
نشته‌گون
نشته‌اون
نسته‌ام
شوته‌گون
شوته‌اون
رفته‌ام
وانته‌گون
وانته‌اون
خوانده‌ام
دیسته‌گون
دیسته‌اون
دیده‌ام
زانته‌گون
زانته‌اون
دانسته‌ام
رخشانی افغانی در زرنج، خاشرود، کنگ، ولایت فراه، ولایت هلمند، ولایت کندهار و دیگر مناطق افغانستان گویش می‌شود.
رخشانی ترکمنستان
بلوچ‌های ترکمنستان به گویشی از زبان بلوچی سخن می‌گویند که به لهجه بلوچی‌های افغانستان بسیار نزدیک است. گویش بلوچ‌های ترکمنستان متعلق به لهجه رخشانی یکی لهجه‌های زبان بلوچی است. البته گویش بلوچی ترکمنستان تعدادی ویژگی‌های آوایی و گرامری خاص خود را نیز داراست. پروفسور ایوان آی زاروبین از پیشگامان مطالعات بلوچی در روسیه بود. او گروهی از جوانان مستعد ترکمنستان را بمنظور پیشبرد تحقیقات خود در سن پترزبورگ تعیین نمود.
در این گویش هیچگونه واژه حلقی وجود ندارد. حالت اخباری افعال در زبان بلوچی یک سیستم غنی از حالات زمانی افعال را بوجود آورده‌است که معنایی مشترک و معین دارند (یعنی تاکید بر عملگرایی واقعی در زمان حال، گذشته و آینده). البته تفسیر این افعال ممکن است در شرایط عرف، زمان و مکان یا مفرد و جمع بودن آن‌ها متفاوت باشد. تعدادی از این «زمان‌های فعل» در گویش‌های متعدد بلوچی متفاوت است. ساده‌ترین سیستم زمان‌های افعال (با تعداد کمتری از اشکال ابداعی) را می‌توان در گویش بلوچی ترکمنستان یافت. در این گویش تنها پنج «زمان فعل» وجود دارد.
زمان‌ها
بلوچی
فارسی
زمان حال- آینده
man kār-a kanīnman-a raīn
من کار می‌کنممن می‌روم
زمان گذشته ساده
man kār kurtunman šutun
من کار کردممن رفتم
زمان گذشته استمراری
man kār-a kurtunman-a šutun
من داشتم کار می‌کردممن داشتم می‌رفتم
زمان ماضی نقلی
man kār kurtá unman šutá un
من کار کرده‌اممن رفته‌ام
زمان گذشته کامل
man kār kurt-átunman šut-átun
من کار کرده بودممن رفته بودم
البته زمان‌های دیگری برای افعال در زبان بلوچی نیز وجود دارد. همچنین افعال کمکی نیز در جای جای بلوچی وجود دارند، بطور مثال:
بلوچی
فارسی
man rawagā-y-un
من دارم می‌روم
man rawagā-y-atun
من داشتم می‌رفتم
هرچند در منطقه سرحد بلوچستان ایران نیز زمان‌های گذشته استمراری حفظ شده‌اند.
معنای آوایی اشکال افعال (نحوه تلفظ) به نمود یا شیوه عمل کلامی وابسته است. بطور کلی استنتاج بر اساس یافته‌های مطالعات ما نشان دهنده ویژگی‌ای در زبان بلوچی است که تفاوت میان زمان‌های مختلف یک فعل واحد را در شکل آوایی آن نشان می‌دهد، که می‌توان گفت این ویژگی تا حد زیادی مختص زبان بلوچی است، بخصوص معانی اشکال جدید توصیفی، همانند اشکال زمان‌های حال استمراری و گذشته استمراری در گویش رخشانی.
این رویه در واقع بیش از تمام گویش‌های بلوچی در لهجه رخشانی مشاهده می‌شود. این امر ممکن است یکی از دلایلی باشد که چرا گویش رخشانی از اهمیت فزاینده‌ای به عنوان یک ابزار ادبی نوین برخوردار است و اینکه این گویش هم اکنون بیشترین پتانسیل را برای توسعه به یک زبان ادبی استاندارد در بلوچی داراست.
اهمیت بالای زبان ادبی استاندارد در بلوچی را نمی‌توان نادیده گرفت، نیاز به یک استاندارد پذیرفته شده جهانی که مورد استفاده تمام سخنوران بلوچ قرار گیرد، بشدت احساس می‌شود. روشنفکران و فرهنگیان بلوچ هم اکنون بیش از گذشته به اهمیت این موضوع پی برده‌اند.
در گویش بلوچی ترکمنستان یک ضمیر خاص فراگیر وجود دارد بنام " māšmā " یعنی "ما و شما". این ضمیر بصورت زیر تعریف می‌شود.
حالت فاعلی؛ māšmā
حالت مضاف الیه (ملکی)؛ māšmay
حالت مفعولی؛ māšmārā
سه شیوه برای صرف کلمات، اسامی و ضمایر در این گویش وجود دارد. حالت غیر مستقیم که معمولا برای ساخت افعال استفاده می‌شود در گویش بلوچی ترکمنستان وجود ندارد ولی افعال گذشته متغیر بطور فعال مورد استفاده قرار می‌گیرند.
بلوچی
فارسی
man trā dīstun
من تو را دیدم
murād watī kitābā pa ammā wānt-ī
مراد کتابش را برای ما خواند
dušman āī dast-u-pādānā bastant
دشمن دست و پای او را بستند
برخی از اجزای سازنده افعال بتدریج ازین گویش حذف شده‌اند، اما هنوز آثاری از آن‌ها وجود دارند. ضمیر بی‌تکیه (یا پسوند ضمیر) سوم شخص مفرد اغلب با افعال متعدی و گاهی اوقات بدون افعال متعدی استفاده می‌شوند.
رخشانی ترکمنستان
رخشانی افغانی
پارسی
gušt-ī
ā gušt
او گفت
kurt-ī
ā kurt
او انجام داد
šut-ī
ā šut
او رفت
jist-ī
ā jist
او فرار کرد
باید اشاره کرد که پسوند ضمایر آنچنان که در بیشتر لهجه‌های بلوچی شایع است در گویش ترکمنستان مورد استفاده قرار نمی‌گیرد (همچنین در زبان فارسی خیلی رایج است).
فرهنگ واژگان گویش بلوچی ترکمنستان تا به امروز بدرستی مورد مطالعه قرار نگرفته است، اما قدر مسلم اینکه این واژگان ریشه‌ای ایرانی دارند، همین‌طور نیز تمام دیگر گویش‌های بلوچی.
یقینا تعداد زیادی از کلمات به زبان بلوچی راه یافته‌اند، بیشترین تعداد کلمات وارد شده به بلوچی منشا فارسی و عربی (از طریق فارسی) دارند. بلوچ‌های ترکمنستان علاوه بر این، برخی از کلمات را در طول تاریخ در دوران شوروی سابق، از فرهنگ و زبان روسیه و ترکمنستان به زبان خود وارد نموده‌اند.
مسلما برآورد تعداد کلمات وارد شده به بلوچی دشوار است، زیرا تاکنون هیچ فرهنگ لغت جامع بلوچی گردآوری نشده است. با این حال بر اساس مجموعه داستان‌های عامیانه بلوچی زاروبین، ژوزف الفبنین فرهنگ لغتی از بلوچ‌های ماری ترکمنستان را تهیه کرده که اطلاعات مربوط به ریشه برخی از لغات را ارائه داده‌است.
رخشانی ازبکستان
رخشانی تاجیکستان
خط بلوچ‌های تاجکستان، که شباهت زیادی با رخشانی ترکمنستان و افغانستان دارد
در کشور تاجیکستان بنابر آمار متخلف تعداد بلوچ‌های رخشانی نزدیک به ۵۰۰۰ هزار نفر است که زبان شان بلوچی رخشانی یا بلوچی غربی است.