قبچاق‌های افغانستان

قبچاق‌ها قبیله از ترک‌زبانان افغانستان اند که بشکل پراگنده در شمال و غرب افغانستان با مردم ایماق ازبک‌ها ترکمن‌ها زندگی می‌نمایند. طور مشخص جمعیتی از این ملیت بیشتر در ولایت‌های هرات، غور، بادغیس، فاریاب، مزار شریف، سرپل و سمنگان در ولسوالی اوبه هرات، ولسوالی قیصار، قلعه ولی منطقه چهارشنبه سکونت دارند. گروه از این ملیت در سراسر آسیای میانه بشکل پراکنده زندگی دارند ولی تجمع اصلی این ملیت در روسیه اوکرائین جزیره کریمه هنگری رومانیا و بعضی از کشورهای اروپای شرقی می‌باشد. گفته می‌توانیم که قبچاق‌ها مشهورترین قبیله ترک، در ترکستان روسی است. در افغانستان بیشتر در تحت نام ملیت اوزبک گاهی هم مربوط به قزاقها و عده در شاخه تایمنی ایماقها شمرده می‌شود. درحقیقت قبچاق‌ها شاخه از خانات قیماق می‌باشد. این ملیت ترک‌زبان بوده از شاخه ازبک قزاق و مغول نمی‌باشد بلکه مانند دیگر ترکان اولاده اوغوز خان بوده در طول تاریخ نفوس آن‌ها ازدیاد یافته از خود کشورها و دولت ساخته‌اند. قرنها قبل این گروه قومی از کنار رودارتیش و رودآب مغولستان نشعت نموده مدت زمان در دشتهای وسیع به نام قپچاق زندگی نمودند پس از جنگ‌های متعدد با مغلها و بیزانس به روسیه، کشورهای اروپای شرقی اوکرائین و کریمه مهاجرت نمودند. ترکان قنقلی نیز از گروه قومی دشت قبچاق بودند. مادرسلطان علاءالدین محمد خوارزمشاه ترکان خاتون از همین قوم بود. به همین مناسبت قبچاقیان شرقی با خوارزمشاهان متحد گردیدند. امکان آن می‌رود که در آن رمان یا بعد تراز آن با گروهای دیگر از ترکان به افغانستان نقل مکان نموده باشند نفوس این گروه قومی در افغانستان در حدود ۱۰۰۰۰ می‌رسد. در مورد ترکان و قبچاق‌ها افغانستان دانشمدان چون خانیکوف روسی، فریه Ferrier, استوارات، سینا روف، گستاگنی، دنی قبلا تحقیقات انجام داده‌اند. شما می‌توانید درین جا مطالعه کنید. (۱)
زبان
اگرچه قبچاق افغانی یکی از شاخه‌های اصلی نژاد ترک می‌باشد و در گذشته‌ها دارای زبان رسمی قبچاقی بودند بعد از حمله مغول‌ها به دشت‌های وسیع قبچاق در شمال دریای خزر این قوم پراگنده شدند و به کشورهای آسیای میانه و اروپا مهاجرت کردند. از آنجمله ترکمنستان، قزاقستان، افغانستان، هنگری، اوکراین، آذربایجان و ایران می‌باشد. بدین لحاظ در افغانستان زبان رسمی مشترک ندارند. بیشتر قبچاق‌های ولایات بلخ، سمنگان، فاریاب، و سرپل به زبانهای ازبکی لهجه قبچاقی صحبت می‌کنند؛ و قبچاق‌های ولایات هرات، غور، بادغیس به زیان فارسی صحبت می‌کنند.
فرهنگ
رسم و رواج و زبان قبچاق‌ها تقریبا از از بین رفته‌است. قبچاق‌ها در هر ولایت یا سمت که سکونت دارند در اقلیت بوده ازینرو تحت تاثیر رسم و رواج‌های همان مناطق قرار گرفته‌اند. قبچاق‌ها از لحاظ دموگرافی دو دسته هستند. قبچاق‌ها از نگاه شباهت فیزیکی تقریبا همانند مردمان جمهوری چچن می‌باشد. قد بلند موهای زرد و خرمائی چشمان آبی؛ و قبچاق‌های مختلط تقریبا شباهت با ازبک‌ها و قزاق‌ها می‌باشد. شمس تبریز هم از ترکان قبچاق بود. مولانا جلال الدین بلخی در وصف شمس تبریز می‌فرماید.
زهی بزم خداوندی زهی می‌های شاهانه--- زهی یغما که می‌آرد شه قبچاق ترکانه
سبک رو چون بت قبچاق من بود--- گمان افتاد خود کافاق من بود
بزرگان ملیت قپچاق
محترم حاجی وکیل عبدالجبار خان خادم قبچاق وکیل پارلمان در دوره سیزدهم ولسی جرگه، حاجی وزیر از ولسوالی کرخ هرات، حاجی زمان قبچاق متنفذ قوم در ولسوالی شولگره مزار شریف، قوماندان فتح‌الله قیصاری وکیل پارلمان، مرحوم عبدالرووف ثوری معاون رسول پهلوان و از فرماندهای بسیار قوی فرقه ۵۱۱ می‌باشد.
وجه تسمیه
بیزلانسی‌ها و لاتین‌ها، قبچاق‌ها را کومان (KUMANOS) و روس‌ها نیز پولووئت (POLOVETS) می‌نامیدند. هر دو کلمه به معنای زرد (زردگونه) است. چرا که این‌ها چشم آبی و زردمو بودند. در منابع اسلامی اینها را قبچاق یا قفچاق گفته‌اند. قپچاق در معنای پرغضب و عصبانی معنی می‌دهد.
تاریخچه قبچاق‌ها
قبچاق‌ها بخشی از کیمک‌ها قیماقها بوده از مشهورترین قبایل درستیپهای اروپا شرقی بوده در قرن ۱۱ و ۱۲ با کومانها و در قرن ۱۳ میلادی با روسها متحد گردیدند. آنان از کنار رودارطوش و روداوبه مغولستان نشعت نموده از آنجا در زمان حملات مغولان به روسیه و اروپا کوچ نمودند.
این ملیت قبل از کوچیدن به غرب، در آسیای میانه در شمال غزها در توبول، ایشیم زندگی می‌کردند. از این ناحیه به طرف آلتای‌ها نیز کیمک‌ها زندگی می‌کردند. اوغوزها که در جنوب قبچاق‌ها بودند، بین رود ولگا (ایتیل) (در غرب) و سیحون (در جنوب) و ایرتیش (در شمال شرقی) زندگی می‌کردند. در اطراف ایسیک گول نیز قارلوق‌ها جای گرفته بودند. در شرق در ناحیه تیان شان نیز اویغورهای زرد (ساری اویغورلار) بودند.
در نیمه دوم قرن ۱۱ میلادی قبچاق‌ها که بخشی از گوک ترک‌ها بودند از دریاچه بالخاش تا ایرتوش حکومت داشتند، در نتیجه فشار قیطان‌ها و کمبود چراگاه‌ها از ولگا گذشته، به غرب مهاجرت کردند. از پیش آن‌ها نیز اوزها به بالکان‌ها کوچیدند. قبچاق‌ها به دشت‌های جنوبی روسیه آمده جایگیر شدند. قبچاق‌ها تا زمان استیلای مغول، یک و نیم قرن بر دشت‌های شمالی دریای سیاه (قارا دنیز) حاکم بودند. در سال ۱۰۸۰ قبچاق‌ها از دریاچه بالخاش و حوزه تالاس تا دهانه دانوب حاکمیت داشتند و مراکزشان بیشتر در بین دن  دنیستر قرار داشت. از ناحیه قوبان در قفقاز تا حدود بلغارهای ایتیل (ولگا) در شمال در دست آن‌ها بود. این منطقه وسیع که شامل دشت‌های سیبری غربی و دشت‌های اروپای شرقی بود، از این به بعد دشت قپچاق یا قبچاق بوزقیری نامیده شد. در این دوره روس‌ها، بلغارها، آلان‌ها، بورتاس، خزر و اولاه‌ها تحت حاکمیت قبچاق‌ها زندگی می‌کردند. مملکت قپچاق از ۵ بخش تشکیل می‌شد.
مناطق آسیای میانه
اورال
ولگا دن  دونتس
دین یپرپایین
دانیوب بود.
قبچاق‌های ساکن در هر یک از این مناطق تحت اداره باش بوغ (خان) خود زندگی می‌کردند. در این دوره از میان باش بوغ‌ها، آلتون آپا و ساری خان نقش مهمی ایفا کرده‌اند. قبچاق‌ها در ۱۰۹۱ وارد مجارستان و یک سال بعد نیز وارد لهستان شدند. در ۱۰۹۳ مجددا وارد اراضی بیزانس شدند. در ۴–۱۰۹۳ بر روس‌ها هجوم آوردند.
هدف قبچاق‌ها از این یورش‌ها اشغال اراضی همسایگان نبود، بلکه آن‌ها می‌خواستند برای امنیت دشت‌ها، همسایگان را تحت فشار نگه دارند. روابط میان قبچاق‌ها و روس‌ها خوب نبوده، اکثر اوقات در میانشان جنگ بروز می‌کرد. دربین سال‌های ۱۱۰۵–۱۱۱۱ چهار بار با هم جنگیدند. خاطرات این جنگ‌ها در ادبیات مردمی تاثیر گذارده، آن‌ها را پربار می‌کرد.
در بهار سال ۱۱۸۵ پادشاه روس‌ها ایگور، در جنگ با قبچاق‌ها همراه با قشون متحدش در طول دن پایین در کنار ساحل رود قایالی (کاگالینک) به محاصره افتاد، قشونش محو و خود نیز اسیر شد. این جنگ سببی شد بر نگارش داستان مشهور ملی روس‌ها یعنی داستان ایگور. داستان ایگور نخستین بار در ۱۸۰۰ چاپ و نشر گردید. بعدها بارها نیز چاپ و بخش‌های باقی‌مانده بدان اضافه گردید. در این داستان درباره تکنیک جنگی ترکان قپچاق و جسارت آن‌ها بحث شده‌است.
قبچاق‌های ساکن در نواحی دن و قوبان روابط نزدیکی با گرج‌ها داشته و از این طریق به نواحی جنوبی قفقاز آمده‌اند. اکثر قبچاق‌های آمده به گرجستان مسیحی شده‌اند.
در ۱۱۲۳ قبچاق‌ها تفلیس را پایتخت گرجستان کرده (؟) شروان شاهان را مجبور به دادن خراج نمودند. در عین حال به مبارزه با اتابکان (آتابگ لر) آذربایجان آغازیدند.
قبچاق‌ها بعد از مهاجرت به گرجستان، در دشت قپچاق ضعیف گشتند. در شرق نیز قبچاق‌ها وارد اردوی خوارزمشاه شدند و کم  کم بخش اساسی اردو را تشکیل دادند. لیکن این اردو در ۱۲۲۰ در برابر حمله مغول از بین رفت.
قبچاق‌های شمال دریای سیاه نیز همراه با روس‌ها با مغول‌ها جنگیدند. لیکن مغلوب تومان‌های جبه و سوباتای شده، داخل قشون جوجی گردیدند. بعد از این حادثه، بخشی از قبچاق‌ها به مجارستان، بخش مهمی نیز نزد بلغارهای ولگا رفته، در آنجا سکنی گزیدند. این قبچاق‌ها به تدریج لهجه ترکی بلغارهای ولگا را تغییر داده، تبدیل به لهجه قبچاقی کردند.
بعد از استیلای مغول در دشت قپچاق، دولت آلتین اردو تاسیس شد (۱۲۵۶) بعد از قرن ۱۳، وضعیت اقتصادی مردم دشت قپچاق بحرانی شد، قحطی و بیماری حیوانات آن‌ها را از بین برد. قبچاق‌ها به عادت روس‌ها دچار شده، شروع به فروش پسرانشان در مقابل پول کردند. بیشتر جوانان فروخته شده به مصر برده شدند و در آنجا برای قشون ایوبی خریداری شدند. کم  کم شمار و نفوذ آن‌ها در اردو زیاد گشت. در ۱۲۵۰ عزالدین آی بک، بر جای سلطان ایوبی نشست و در مصر سلطنت ترکی را بر قرار کرد. بعد از او سلطان قوتوز و بعد سلطان بیگ بارس بر تخت نشستند. سلطان بیگ بارس لیاقت و مهارت زیادی از خود نشان داده، مغول‌ها را از سوریه اخراج کرد و خلافت اسلام را احیا نمود.
بعد از بیگ بارس به جای او سلطان قالاوون بر تخت نشست. او نیز قپچاق بود (۹۰–۱۲۷۹) او در مصر سلسله مملوکان را تشکیل داد و قشون‌های مغول  ارمنی  فرانک را مغلوب نمود. فرزندان او تا زمانی که چرکس‌ها حاکمیت را به دست گرفتند (۱۳۸۲) در مصر سلطنت کردند. حاکمان مملوک با حکومت آلتین اردو روابط دوستانه برقرار کردند. در این زمان دولت مملوک مصر را حکومت ترک، و مصر سوریه را ترکیه می‌نامیدند. در ۱۵۱۷ مصر به وسیله ترکان عثمانی فتح شد.
طوایف پچنک، اوز و قپچاق در قرن ۱۳–۹ مانع آمدن روس‌ها به دریای سیاه شده، سبب ترک گشتن حوالی داغستان، طول رود ترک و اراضی همسایه شدند.
نیز معلوم است که دولت رومن تشکیل شده در ۱۳۳۰ میلادی در رومانی نیز به وسیله خانواده یک باش بوغ که مستند به ترکان قپچاق بوده، تاسیس شده‌است. موسس آن توخ  تمیر اوغلو باسارآبا (از فعل باسماق بوده، آبا نیز از عناوین ترکی است) بود. منطقه باسارابیا در شمال رومانی نیز منسوب به نام اوست.
بخشی از قبچاق‌ها از مقابل مغول‌ها عقب‌نشینی کرده، وارد امپراتوری بیزانس شدند و در ترکیا، مقدونیه و آناتولی غربی اسکان گزیدند و داخل اردوی بیزانس شدند.
بخشی از قبچاق‌ها به مجارستان کوچیده، در آنجا مسکون شدند و بعد از این حادثه تعداد زیادی لغت قبچاقی وارد زبان مجاری گردید.
در این زمان‌ها ترکی قبچاقی بسیار منتشر شده بود. مهمترین نمونه این زبان یا لهجه کودکس کومانیکوس (Codex Cumainicus) است. این کتاب، کتاب لغت و گرامر زبان قبچاقی است و از طرف مسیونرهای مسیحی با هدف تسهیل در امر مسیحی کردن قبچاق‌ها نوشته شده‌است. (۱۳۰۳) کتاب شامل دو بخش است. قسم اول لغت و گرامر قپچاق  لاتین  فارسی است که از طرف مسیونرهای ایتالیایی نوشته شده، قسم دوم لغت و گرامر قپچاق  آلمانی است که از سوی آلمانی‌ها نوشته شده‌است.
نسل قبچاق‌ها از ازدواج سفید پوستان و منگولیا بوجود آمده‌است. ممکن هونهای سفید یا اریایها بوده باشد. این ملیت. کومان قبچاق‌ها از قرن ۱۰–۱۳ میلادی کنفدراسیون از خانات قزاق در اروپا داشتند. بعدا این کنفدراسیون به کشور به نام قزاقستان مبدل شد.
اتحاد ترکان کومان- قپچاق
آخرین امواج کوچ ترک‌ها از آسیای مرکزی به اروپای شرقی توسط قبچاق‌ها به ظهور رسید. کومان‌ها جزو شرقی‌ترین ساکنان آسیای مرکزی بودند که با حرکت تدریجی به غرب به سال ۱۰۸۰ میلادی، از دریاچه بالخاش تا رودخانه دانوب پراکنده شدند. کومان‌ها پس از اینکه با وعده‌های بیزانسی‌ها، پچنگ‌ها را از میان بردند، قسمتی وارد مجارستان شدند و مسیحیت را قبول کردند. قسمت شرقی کومان‌ها تحت حملات روس‌ها قرار گرفت و با تحمل شکست‌هایی که از روس‌ها خوردند و در آستانه سقوط قرار گرفته بودند که کوچ بزرگی توسط قبچاق‌ها به اروپای شرقی آغاز شد. قبچاق‌ها با کومان‌ها یکی شدند و با اجتماع و اتحاد تمامی اقوام ترک اوکراین و اروپای شرقی دولتی نیرومند تشکیل دادند. بدین ترتیب، اوکراین و دشتهای شرقی اطراف دریای سیاه و دریای خزر «دشت قپچاق» نام گرفت. ترکان قپچاق به سال ۱۲۰۳ میلادی شهر «کیف» را متصرف شدند و با پیشروی به غرب مجارها را تا کارپات عقب راندند. لیکن ساعت تاریخ عدد ۱۲۲۳ میلادی را نشان می‌داد و سیل لشکریان متحد ترک و مغول تحت فرماندهی نابغه جنگ، چنگیزخان هم روس‌ها وهم قبچاق‌ها را منهدم کرده و به حاکمیت آن‌ها پایان داد.
شکست روس و قپچاق توسط مغول را از زبان تاریخنویس عهد مغول، خواجه رشیدالدین
سرداران مغول «جبه» و «سوبدای» چون به ولایت «آلان» (آلان‌ها، ساکن شمال قفقاز بودند رسیدند. مردم آنجا انبوه بودند، به اتفاق قبچاقان با لشکر مغول جنگ نمودند. در نتیجه هیچ‌یک غالب نگردید. سپس مغولان به قبچاقان پیغام دادند که، ما و شما از یک طایفه و از یک جنسیم و آلانیان از ما بیگانه. ما با شما عهد می‌کنیم که بالای یکدیگر را تعرض نرسانیم و از زر و جامه آنچه دلخواه شما باشد بدهیم، آلانها را با ما واگذارید. سپس مال وافر به قبچاق‌ها بفرستادند و قبچاقان برگشتند. مغولان بر آلانیان ظفر یافتند و آنچه مقدور بود از قتل و غارت دریغ ننمودند و قبچاقان به اعتماد صلح، ایمن در ولایت خویش متفرق شدند. مغولان ناگاه بر سر ایشان ریختند و هر که را یافتند بکشتند و به اضعاف آنچه داده بودند، بازگرفتند؛ و بعضی قبچاقان که بماندند به بلاد روس گریختند و مغولان در آن ولایت که همه مرغزار بود، قشلاق کردند؛ و از آنجا به شهر «سوداق» رفتند، به ساحل دریایی که متصل است به خلیج قسطنطنیه و آن شهر را بگرفتند و اهل آنجا متفرق شدند و بعد از آن قصد بلاد روس و قپچاق که آنجا بودند، کردند. ایشان مستعد گشته بودند و لشکر بسیار جمع کرده. مغولان چون غلبه ایشان دیدند، باز پس نشستند. قپچاق و اروس پنداشتند که مغل از خوف بازپس می‌نشینند، دوازده روزه راه بر عقب ایشان برفتند، ناگاه لشکر مغول روی باز پس کردند و بر ایشان ریختند وتا مجتمع شدن دوباره ایشان را بکشتند و یک هفته جنگ کردند و عاقبت قپچاق و روس منهدم شدند و مغول بر عقب ایشان می‌رفتند و شهرها را خراب می‌کردند تا اکثر بلاد ایشان را از آدمی خالی گردانیدند و از آنجا برفتند و به بندگی چنگیزخان پیوستند.
تغیر دین فرهنگ و زبان قبچاق‌ها در اروپا
علیرغم نفوذ و قدرت انکارناپذیر کومان- قبچاق‌ها در زمان خویش، مکانیزم حکومت آن‌ها طوری نبود که حاکمیتشان پایدار و دارای طول عمر زیاد باشد. یکی از عوامل اصلی سقوط کومان، قبچاق‌ها این بود که سران قبایل از خاندان‌های معتبر بودند و تعدد رهبری باعث ایجاد جنگ‌های طولانی داخلی برای تصاحب رهبری می‌شد. (در امپراطوری عثمانی برای جلوگیری از جنگ قدرت در بین وارثان سلطنت، رسم بر این بود که، هر برادری امپراتور می‌شد اجازه داشت سایر برادران خود را به قتل برساند) جنگ قدرت باعث می‌شد که هر یک از سرکرده‌گان برای پیدا کردن متحد خارجی و به منظور نزدیکی به حکومتهای همسایه، اقدام به ازدواج‌های سیاسی با روس‌ها، اوکراین‌ها، مجارها، بلغارها و گرجی‌ها نمایند و این نیز به نوبه خود باعث اختلاط فرهنگی و زبانی می‌شد و ترکان قپچاق دسته، دسته مسیحیت را قبول کرده و در فرهنگ مسیحی غرق می‌شدند. اختلاط با بیگانگان هرچند هم که در کوتاه مدت برای آن‌ها قدرت و مقام سرکردگی و پادشاهی به همراه می‌آورد، لیکن در دراز مدت با قبول مسیحیت و زبانهای حامل، به مرور زمان، زبان و هویت خود را از دست داده و در داخل ملت‌های دیگر ذوب شده و از بین رفتند! با این وجود در دوره‌های خاص خود، ترکان قپچاق با قبول مسیحیت و اسلام آثار علمی و ادبی ارزشمندی از خود به میراث گذاشته‌اند.
تاسیس دولت قپچاق در رومانیا
ار آنجا که لشکریان مغول متشکل از اقوام ترک و مغول بودند، پس از سکونت مغولان در اروپای شرقی و انهدام حکومت قبچاق‌ها، ترکیب فرهنگ بازماندگان ترکان قپچاق و ترکان لشکر چنگیزخان باعث شد، فرهنگ و زبان ترکی خصوصا قبچاقی اکثریت و زبان مغولی در اقلیت قرار گیرد. به مرور زمان این اقلیت مغول نیز در داخل فرهنگ ترک‌ها ذوب شدند، هر چند که سرکرده این گروه‌های ترک همچنان از خاندان مغول و خاندان چنگیزخان انتخاب می‌شد. به عنوان مثال می‌توان از خانات قاسیم، خانات قازان، خانات کریمه و خانات ازبک نام برد که جمعیت داخل این خانات اکثرا از ترکان خزر و قبچاق و اوز تشکیل می‌شد. همان‌طور که اشاره شده‌است، کومان قبچاق‌ها در بالکان و مجارستان و لهستان و اطریش پراکنده شده بودند. به سال ۱۳۳۰ میلادی، کومان‌ها در رومانی حکومتی تاسیس کردند که سرکرده آن‌ها «باسارآبا» با دادن نام خود به این منطقه در رومانی با نام «بسارابیا» یاد خود را ابدی کرده‌است. همچنین قبچاق‌ها در قرن ۱۴ میلادی نیز توانستند حکومت کوچکی با نام حکومت «دوب روچا» تشکیل دهند. نام دوب روچا از نام پسر «بالیق» (خان قبچاق‌ها) یعنی «دوب ریچه» باقی‌مانده‌است. ترکهای «قاقائوز» که اکنون در داخل رومانی، مولداوی و اوکراین زندگی می‌کنند، باقی‌مانده ترک‌های اوز هستند که دین مسیحیت را پذیرفته‌اند. نام اکثر رجال سیاسی رومانی طی قرنهای ۱۵ و۱۶ میلادی، ریشه ترکی دارد. همچون:باراک، بای بارس، بارس، آغ باش، آغ کوش، قازان، اوته میش، برکیش، بیلیک، قارا، بوغا، چول پان، تولون تای، بایاندور، توت تارخان وسایر. ونیز نام اغلب مناطق بالکان و لهستان فعلی، یادگار ترک‌های کومان، قپچاق می‌باشند.
قبچاق‌ها در سوریه و مصر
همان‌طور که ذکر شده‌است، بخشی از قبچاق‌ها با قبول اسلام توانستند موجودیت خود را حفظ کنند. این‌ها اکنون در داخل ازبک‌ها، قرقیزها، باشقوردها و نوقای‌ها پراکنده هستند. قبچاق‌ها وقتی حکومت خود را از دست دادند، شرایط زندگی در دشت قپچاق برای آن‌ها بسیار سخت شد. از طرفی قحطی و از طرفی بیماریهای مسری در بین دام‌ها، قبچاق‌ها را در وضعیت بسیار دشواری قرار داده بود. در چنین شرایطی بود که ناگزیر به پیروی از یکی از رسومات اسلاوها شدند. این رسم عبارت از این بود که در مقابل دریافت پول، به عنوان سرباز وارد ارتش کشورهای دیگر می‌شدند. از آنجا که اقدام به این سنت روسی، شجاعت و جسارت زیادی لازم داشت، به دیده ارزش و احترام نگریسته می‌شد. در این دوره تاریخی حکومتی که بیش از هر حکومت دیگری به این سربازان دلیر و جسور نیاز داشت، حکومت ایوبی‌ها در مصربود. حکام ایوبی، جوانان قپچاق، اغوز و چرکس را بیش از دیگر اقوام پذیرا می‌شدند وبهترین قشلاق‌ها را در اختیار آن‌ها قرار می‌دادند. بدین ترتیب رفته رفته تعداد قبچاق‌ها در مصر افزایش می‌یافت و با وجودی که در ابتدای ورودشان به دیده سرباز و نظامی به آن‌ها نظر می‌شد، در اندک مدتی توانایی‌های سیاسی خود را به کار گرفته و درجات عالی حکومتی را در اختیار می‌گرفتند. چنانچه به سال ۱۲۵۰ میلادی، «عزالدین آی بق» از ترکان قپچاق به عنوان سلطان ایوبی‌ها به تخت نشست؛ و بدین ترتیب حکومت ترک مملوک در مصر تاسیس شد. این حکومت ترک که در مصر تشکیل شد تا سال ۱۵۱۷ میلادی که حاکمیت مصر به دست ترکان عثمانی افتاد، دوام پیدا کرد. سلاطین حکومت ترک مملوک مصر، سلطان «قوتوز» و سلطان «بای بارس» خلافت اسلامی را به اوج قدرت خود، همانند صدر اسلام رساندند. (بای بارس، در ابتدا فرماندهی ارتش مصر و سلطان قوتوز سلطنت مصر را در اختیار داشت. این دو به اتفاق یکدیگر «لویی نهم» امپراتور فرانسه را در نبرد «منصوریه» شکست داده و اسیر کردند ونیز به سال ۱۲۶۰ میلادی، بزرگترین شکست را در نبرد «عین جالوت» به لشکر مغول وارد کردند و آن‌ها را مجبور کردند برای همیشه از این منطقه عقب بنشینند. بعدها بای بارس به جای سلطان قوتوز بر تخت نشست و با فتح قاطع فلسطین و سوریه، جنگ‌های طولانی صلیبی، بین اروپایی‌ها و مسلمانان را با قاطعیت به نفع خود تمام کرد. مترجم) پس از سلطان بای بارس، سلطان «کالاوون» بر تخت نشست که او هم قپچاق بود. در زمان او ارتباط مصر با قبچاق‌های آسیا بسیار قوت گرفت. از سال ۱۲۹۰ تا ۱۳۸۲ میلادی، چرکس‌ها که همچون قبچاق‌ها به عنوان سرباز وارد مصر شده بودند، سلطنت را در اختیار گرفتند و سپس مجددا قدرت در اختیار قبچاق‌ها قرار گرفت. زمانی که سلطان سلیم یاووز به سال ۱۵۱۷ مصر را به دست آورد، «تومان بگ دوم» تخت سلطنت را در اختیار داشته‌است. در دوران مملوک‌ها، اکثرا در اماکن عمومی به زبان ترکی صحبت می‌شد و فرهنگ ترک‌ها در مصر بسیار نفوذ کرده بود. از کشور نیز با نام «الدوله التورکیه» اسم برده می‌شد.
ادبیات و زبان کومان- قبچاق‌ها
کومان، قبچاق‌ها هم در اروپای شرقی و هم در سوریه و مصر آثار هنری و ادبی با ارزشی از خود به یادگار گذاشته‌اند. اثر ادبی مشهور کومان، قبچاق‌های اروپای شرقی کتاب گرامر و کتاب لغت سه زبانه ترکی (کومانی)، لاتینی، فارسی است که «چودئخ چومانیقوس» نام دارد. این کتاب توسط کومان‌ها در کریمه نوشته شده‌است و متعلق به عصری است که کومان، قبچاق‌ها مسیحیت را قبول کرده‌اند. نویسنده یا نویسندگان این کتاب مشخص نیست، لیکن نمونه‌های زیبایی از ادبیات ترکی و دستور زبان ترکی در این کتاب آمده‌است. همچنین ترجمه‌ای از انجیل و بخشهایی از دعاهای مسیحی به ترکی ذکر شده‌است. زبان ترکی استفاده شده در این اثر، زبانی بوده‌است که از کوه‌های اورال تا مجارستان فعلی صحبت می‌شده‌است. تاریخ شناسان از این زبان با نامهای «لهجه قپچاق» و «لینقوا کومانیسکا» نام می‌برند. آثار ادبی قبچاق‌های مصر بیشتر است. خصوصا کتابهایی که برای یاد دادن زبان ترکی به عرب‌ها نوشته شده‌اند، مشهورترند. به عنوان مثال، کتاب «ترجمان تورکی و عربی» که نویسنده آن نامعلوم است. همچنین «کتاب الادراک السان الاتراک» نویسنده «ابوحیان محمد قارناتی» و «تورک قبچاق دیللرینده سوز لغتی» نوشته «جمال الدین ابو محمد عبدالله التورکی» و نیز کتاب «تورکجه ده احمدیه نین کیتاسی و آلتون شوزورلار» تالیف «ملاصالح».
نویسنده مقاله: کریم پوپل
قبچاق (شهریار)
قبچاق (نظرآباد)
اندیس قبچاق
تپه قبچاق
دشت قبچاق