نیم‌پرده

نیم‌پرده یک فاصله در موسیقی است که نیمی از یک پرده است. نیم‌پرده کوچک‌ترین فاصله‌ای است که در موسیقی کلاسیک استفاده می‌شود.
در اعتدال مساوی که روش رایج کوک‌کردن سازها در دوران معاصر است، هر نیم‌پرده ۱۰۰ سنت اندازه دارد و تمام نیم‌پرده‌ها هم‌اندازه هستند. در نظام کوک خالص اندازه نیم‌پرده‌ها ثابت نیست و نیم‌پرده‌های متفاوتی به دست می‌آیند.
نیم‌پرده دیاتونیک و کروماتیک
در تئوری موسیقی دو نوع نیم‌پرده بر اساس نظام کوک خالص تعریف می‌شوند، که یکی با نام نیم‌پرده دیاتونیک و دیگری با نام نیم‌پرده کروماتیک شناخته می‌شوند.
نیم‌پرده دیاتونیک نیم‌پرده‌ای است که نت‌های تشکیل دهنده آن نام‌های متفاوتی داشته باشند؛ مثلا فاصله بین سل و لا بمل یک نیم‌پرده دیاتونیک است. در مقابل، نیم‌پرده‌ای که نام نت‌های تشکیل دهنده‌اش یکی باشند نیم‌پرده کروماتیک است (نظیر فاصله لا بمل تا لا).
در نامگذاری فاصله‌ها به نیم‌پرده دیاتونیک دوم کوچک هم گفته می‌شود. به همین شکل، برای نیم‌پرده کروماتیک نام همصدای افزوده به کار می‌رود.
دوم کوچک
فرودهای موسیقایی عصر روش متداول است.
فاصله دوم کوچک فاصله‌ای است که در گام ماژور بین نت سوم و چهارم (مثلا در دو ماژور بین می‌و فا) و نیز بین نت هفتم و هشتم (مثلا در دو ماژور بین سی و دو) قرار دارد. این فاصله را نیم‌پرده دیاتونیک نیز می‌نامند چرا که در گام دیاتونیک در فاصله بین دو نت قرار می‌گیرد.
. در اینجا ابتدا نت دو و بعد نت ر بمل (که ۱۰۰ سنت زیرتر از دو است) شنیده می‌شوند و بعد هر دو با هم شنیده می‌شوند.
به لحاظ ملودی، از فاصله دوم کوچک در فرود (از جمله در فرود کاذب) استفاده می‌شود، چرا که این حس را به شنونده منتقل می‌کند که به سمت نت بن‌مایه در حال حرکت است.
به لحاظ هارمونی، فاصله دوم کوچک به عنوان یک فاصله «ناملایم» در نظر گرفته می‌شود که جزء اصلی یک آکورد نیست و غالبا در آکورد هفتم بزرگ یا آکوردهای افزوده استفاده می‌شود.
یک دوم کوچک هارمونیک در پرلود Bach minor second smaller BWV 846.mid
میزان‌های اول اتود «نت اشتباه» اثر فردریک شوپن.
در برخی شرایط، فاصله دوم کوچک می‌توانند شخصیت زیادی به موسیقی بدهد. برای نمونه فردریک شوپن در اتود اپوس ۲۵ شماره ۵، قطعه را با یک ملودی می‌آغازد که در آن فواصل دوم کوچک به وفور نواخته می‌شوند و حالتی خنده‌دار و وسواس‌آور ایجاد می‌کنند که در تضاد با قسمت میانی قطعه است. این اتود به همین خاطر نام اتود «نت اشتباه» را به خود گرفته‌است. چنین استفاده‌ای از فاصله دوم کوچک در موسیقی رمانتیک رایج است.
در دیگر اعتدال‌ها
در نظام کوک خالص یک دوم کوچک با نسبت ۱۶:۱۵ در گام دو ماژور وجود دارد که بین نت‌های می‌و فا، و نیز سی و دو وجود دارد. این فاصله دوم کوچک ناملایم‌ترین فاصله‌ای است که در گام ماژور وجود دارد.
مقایسه ارزش فاصله دوم کوچک در روش‌های مختلف کوک، بر حسب سنت.
همصدای افزوده
همصدای افزوده برای نت دو.
آکوردهای ثانویه (دومینانت‌های ثانویه) شنیده می‌شوند، نظیر آنچه خواننده سوپرانو در این بخش از قطعه ترانه‌های بی‌کلام اثر فلیکس مندلسون اجرا می‌کند.
همصدای افزوده فاصله‌ای است که از افزودن یک نیم‌پرده به یک نت همصدا به دست می‌آید. این فاصله در گام دیاتونیک رخ نمی‌دهد اما در گام کروماتیک وجود دارد و به آن نیم‌پرده کروماتیک گفته می‌شود. این فاصله، معکوس فاصله هشتم کاسته است و همچنین مکمل فاصله هشتم افزوده نیز هست چرا که برای فاصله هشتم یا اکتاو حالت همصدا وجود ندارد.
به لحاظ ملودی، همصدای افزوده معمولا زمانی رخ می‌دهد که از یک گام دیاتونیک به یک گام ملودیک ورود شود، برای نمونه در آکورد هفتم کاسته و آکورد ششم افزوده.
به لحاظ هارمونی همصدای افزوده به ندرت استفاده می‌شود. با این حال گاهی از آن برای تفکیک یک نت از نت دومینانت هفتم استفاده می‌شود. مثلا فرانتز لیست در اثر زیر یک نت می‌بمل (E♭) در کنار یک نت می‌بکار (E♮) قرار داده تا می‌بمل را از فا دیز (که متعلق به آکورد دومینانت هفتم است) تمیز بدهد.
میزان شصت و سوم از اتود متعالی اثر فرانتز لیست
نیم‌پرده در کوک‌های مختلف
کوک‌های مختلف نیم‌پرده‌های مختلفی ایجاد می‌کنند.
اعتدال‌های مناسب
در اعتدال مساوی و دیگر اعتدال‌های مناسب فقط یک نیم‌پرده (با طول ۵۰ سنت) وجود دارد.
اعتدال میانگین
در اعتدال میانگین دو نیم‌پرده (کروماتیک و دیاتونیک) وجود دارد که طول نیم‌پرده دیاتونیک بیشتر از نیم‌پرده کروماتیک است.
کوک فیثاغورثی
در کوک فیثاغورثی نیز دو نیم‌پرده وجود دارد، اما برخلاف موارد بالا، این نیم‌پرده کروماتیک است که بزرگتر است.
اندازه نیم‌پرده دیاتونیک در کوک فیثاغورثی از نسبت به دست می‌آید. به این فاصله لیمای فیثاغورثی هم گفته می‌شود و اندازه‌اش حدود ۹۰٫۲ سنت است. ()
اندازه نیم‌پرده کروماتیک در کوک فیثاغورثی از نسبت به دست می‌آید. به این فاصله آپوتوم فیثاغورثی هم گفته می‌شود و اندازه‌اش حدود ۱۱۳٫۷ سنت است. ()
تفاوت لیما و آپوتوم فیثاغورثی برابر است با کمای فیثاغورثی و حدود ۲۳٫۴۶ سنت طول دارد.
نظام کوک خالص
در نظام کوک خالص فاصله دوم کوچک نسبت ۱۶:۱۵ دارد (حدود ۱۱۱٫۷ سنت) و به آن نیم‌پرده دیاتونیک خالص هم گفته می‌شود. (). این نیم‌پرده در واقع حاصل تفاوت بین یک فاصله چهارم درست و یک فاصله سوم بزرگ است ( ). به جز این، در کوک خالص پنج حدی سه نیم‌پرده دیگر هم تولید می‌شود. برای نمونه، مجموعه چهار نیم‌پرده حاصل در گام مبتنی بر دو از این قرار هستند:
نیم‌پرده کروماتیک خالص مثلا بین نت می‌بمل و می:
نیم‌پرده کروماتیک بزرگ مثلا بین نت ر بمل و ر:
نیم‌پرده دیاتونیک خالص مثلا بین نت دو و ر بمل:
نیم‌پرده دیاتونیک بزرگ مثلا بین نت لا و سی بمل:
از میان دوازده نیم‌پرده هر گام، در نظام کوک خالص شش‌تا S هستند، سه تا S، دو تا S و تنها یکی S.
فاصله
تمام‌پرده
منابع فارسی
منابع انگلیسی