علف وتیور

علف وتیور
علف وتیور یکی از گیاهانی است که چشم‌انداز امید بخشی را در مبارزه با تخیریب زمین گشوده است، این گیاه یک گیاه گرمسیری است که بطور طبیعی در خیلی از مناطق جهان می‌روید و دامنه رویش این گیاه می‌تواند از ارتفاعات تا اراضی مسطح با انوع خاکها در حالتهای مختلف را عنوان نمود که در آن‌ها ازخود سازگاری نشان داده است. یکی از گونه‌های آن که خیلی سریع استقرار می‌یابد و به رشد خود ادامه می‌دهد گونه Vetiveria Zizonioides می‌باشد که معمولا برای جلوگیری از فرسایش خاک و روان آب در اراضی شیبدار بر روی خطوط تراز کاشته می‌شود و خیلی سریع به صورت یک دیوار سبز در دامنه‌های شیبدار خود نمائی می‌کند و چناچه با فاصله از یکدیگر کاشت گردد و به صورت انبوه در نقاط کاشته شود با قطری حدود ۳۰ سانتی‌متر ظاهر می‌شود و ارتفاع آن به ۵۰ تا ۱۵۰ سانتیمتر که برگ‌های آن بطور مستقیم بر روی ساقه به صورت خشبی بطول ۷۵ سانتیمتر و عرض ۸ میلی‌متر دیده می‌شود حداکثر گسترش ریشه آن ۳–۴ متر درعمق و از طرفین ۵۰ سانتیمتر می‌باشد که بدین ترتیب باعث حفظ خاک و آب می‌شود این گیاه می‌تواند جانشین ساده و ارزان قیمتی برای دیواره‌های خاکی که به منظور کاهش فرسایش خاک سطحی در مزارع شیبدار ساخته می‌شوند باشد. هزینه آن بین «۱ تا ۱۰» درصد سایر روش‌ها است و هیچگونه نگهداری هم لازم ندارد. به نظر می‌رسد که وتیور در هر آب و هوایی می‌تواند زندگی کند و حتی در خشکسالی‌های هندوستان هم خود را توانا نشان داده است. این گیاه بعلت ویژگی خاصی که در ریشه و شاخ و برگ آن وجود دارد برای اصلاح و احیاء اراضی که تخریب شده‌اند بکار گرفته می‌شود و در خیلی از مناطق در دنیا از جمله آمریکای جنوبی، فی جی، هندوستان، آفریقا، استرالیا، مالزی و تایلند علاوه بر اصلاح و احیاء زمین‌های تخریب شده برای استفاده از شاخ و برگ و ریشه آن بخصوص برای اسانس و روغنی که در ریشه آن وجود دارد و در صنایع عطر و ادکلن‌سازی کار برد دارد، کاشته می‌شود.
با توجه به وسعت کشورمان و تنوع آب و هوائی که در این آب و خاک وجود دارد بنظر می‌رسد که در خیلی از مناطق ایران سازگاری از خود نشان دهد و در امرآبخیزداری به منظور کاهش فرسایش خاک و رسوب و همچنین کنترل گالی نقش بسزائیایفا کند، از طرفی به عنوان علوفه برای تعلیف دام از آن استفاده گردد.
علف و تیور یا خوس گونه Vetiveria zizonioides بومی جنوب و جنوب شرقی آسیا بوده و در طول قرنها برای مشخص نمودن مرزها بر روی خطوط مشخصی که نمایان گر آن بود کاشته می‌شده است. از شاخ و برگ و ریشه آن به دلیل داشتن بوی مطبوع، برای مصارف گوناگون مورد استفاده قرار می‌گیرد بگونه‌ای که از عصاره و روغن آن که از ریشه استخراج می‌شود درکارخانه عطر و ادکلن‌سازی استفاده می‌شود و از شاخ و برگ آن در صنایع دستی برای ساخت کلاه، کیف دستی، طناب و غیره بکارگرفته می‌شود همچنین از شاخ و برگ آن برای پوشش سقف و به صورت مالچ طبیعی در کف اصطبل و به عنوان علوفه برای تعلیف مورد استفاده دام قرار میگرد. این گیاه در جنوب و جنوب شرقی آسیا، آفریقا، سواحل اقیانوس آرام، استرالیا، آمریکا و آمریکای جنوبی به منظور استفاده از شاخ و برگ و ریشه آن کشت و مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد.
این گیاه در طول ۵۰ سال گذشته در راستای اهداف آبخیزداری و حفظ آب و خاک در دنیا از جایگاه مطلوبی برخوردار بوده و به آن توجه خاصی می‌شود و از سال ۱۹۸۰ مورد توجه بانک جهانی قرار گرفته و تحت عنوان Vetiver grass technology. VGT به عنوان حفاظت از محیط زیست آن را در دنیا ترویج می‌کند. وقتی این گیاه به صورت نوار در روی خطوط تراز کاشته می‌شود در حفظ آب و خاک نقش بسزائی داشته و مانند یک سد زنده عمل می‌کند که هم باعث تجمع رسوبات دانه ریز و درشت و هم منجر به پخش آب می‌شود به‌طوری‌که در خیلی از منابع عنوان شده‌است این گیاه می‌تواند در هر آب و هوائی خود را وفق دهد و زندگی کند و حتی در خشکسالیهایی که در هندوستان اتفاق افتاده خود را توانا نشان داده است. این گیاه Vetiveria zizonioides فقط از طریق تقسیم ریشه تولید مثل می‌کند و خطری هم از بابت رشد خارج از کنترل آن وجود ندارد. وقتی این بوته را در طول حاشیه تپه ماهورها بکاریم و پرچین پیوسته‌ای بوجود آوریم در واقع یک سد گیاهی درست می‌شود که گریز آب را کند می‌کند و باعث پخش شدن آب باران و تراوش آن در مزرعه می‌شود و بالاخره رسوبات را در پشت خود به دام می‌اندازد و بدین ترتیب یک تراس طبیعی ایجاد می‌کند. کافی است که کشاورزان برای پرچین هر طرف از زمین خود فقط یک باریکه ۵۰ سانتیمتریرا به کشت و تیور اختصاص دهند و آب و خاکی که از این طریق ذخیره می‌کنند خیلی بیشتر از زمین ناچیزیاست که از تولید کنار می‌گذارند ارزش خواهد داشت. برداشت در این زمین‌ها حداقل ۵۰٪ بیشتر از زمینهایی است که به طریق سنتی کشت می‌شوند.
علف تیور Vetiver grass بعلت ویژگی خاصی که در ریشه و شاخ و برگ آن وجود دارد برای اصلاح و احیاء اراضی که تخریب شده‌اند بکار گرفته می‌شود، در خیلی از مناطق در دنیا از جمله آمریکای جنوبی، فی جی، هندوستان، آفریقا، مالزی و تایلند علاوه بر اصلاح و احیاء زمین‌های تخریب شده برای استفاده از شاخ و برگ و ریشه آن بخصوص برای اسانس و روغنی که در ریشه آن وجود دارد و در صنایع عطر و ادکلن‌سازی کاربرد دارد کاشته می‌شود.
صنعت عطرسازی
این گیاه دارای رایحه‌های متفاوتی می‌باشد که یکی از دلایل آن وابسته به نوع خاک یا در واقع کشور تولیدکننده این محصول می‌باشد.
به این ترتیب خس خسی که در کشور اندونزی تولید می‌شود با آنچه که در ماداگاسکار تولید می‌گردد رایحه‌ای متفاوت خواهند داشت.
از سایر دلایل تفاوت در رایحه می‌توان به: سن گیاه، استفاده از برگ یا ریشه و کیفیت اسانس گرفته شده نیز اشاره کرد.
وتیور هائیتی
خس خس تولید شده در هائیتی دارای دو نوع می‌باشد که مدل وحشی آن، بیشترین کاربرد را دارد. هائیتی وحشی دارای حسی با طرات، تمیز و سبز، رقیق و ملایم و به میزان کمی میوه‌ای ست. پس همواره گیاه وتیور دارای عطری دودی و خاکی نیست! Guerlain Vetiver بهترین نمونه از وتیور وحشی هائیتی می‌باشد. به کار رفته در Lalique Encre Noir
وتیور اندونزی
این نوع از Vetiver دارای رایحه‌ای خاکی بوده، کاملا عطری از چوب و مشک را در خود دارد و تا حد بسیار کمی دارای عطر دودی نیز می‌باشد.
وتیور بربن
دارای رایحه‌ای نرم و ملایم، گرم با لمس کوچکی از دود می‌باشد. به کار رفته در عطر Lalique Encre Noir
وتیور سریلانکا
این نوع از وتیور بیش از هر چیز به عطر چوب شباهت دارد، چوبهای بریده شده! این رایحه عموما جایگزین اسانس چوب، خصوصا چوب صندل در عطرها می‌شود.
وتیور ماداگاسکار
عطری تمیز و خاکی دارد. کمی چوبی ست و نسبت به سایر انواع خود دارای طعمی شیرین می‌باشد.
وتیور هندوستان
قوی‌ترین و سنگین‌ترین نوع وتیور! رایحه‌ای بسیار خاکی و غلیظ دارد.
شرایط رویش گیاه و تیور
علف و تیور گیاهی است که با انواع خاکها و آب و هوا خود را وفق می‌دهد و در آن رشد می‌کند، این گیاه در انواع خاکهای اسیدی، بازی، قلیایی و شور استقرار می‌یابد و در خاکهائی کهدر صد فلزات سنگین آن‌ها مانند آلومینیوم، منگنز و غیره بالا می‌باشد نیز سازگاری و مقاومت از خود نشان می‌دهد، علف و تیور در مناطقی که میزان بارندگی در آن‌ها ۴۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر است به خوبی رشد می‌کند و پس ازرشد در مقابل خشکی مقاومت می‌کند و از ۱۰ - درجه سانتی گرادتا ۵۰ درجه سانتی گراد را به خوبی تحمل می‌کند در عین حالی که در بعضی از منابع ۱۵ -درجه سانتیگراد تا ۵۵ درجه سانتیگراد را عنوان شده‌است. این گیاه Vetiver grass در حالت سبزی در مقابل آتش‌سوزی مقاوم بوده و به آسانی آتش نمی‌گیرد و در مقابل حشرات و نماتودها نیز مقاوم می‌باشد علف و تیور در مقابل سایه بسیارحساس بوده و رشد آن را به تاخیر می‌اندازد و این عمل در گیاهان جوان بیشتر محسوس است.
کاشت گیاه وتیور در موارد زیر با موفقیت توام بوده‌است
تثبیت گالی (جلوگیری از بسط و توسعه آن).
تثبیت آبراهه‌ها و کانال‌های زهکش.
جلوگیری از تخریب و تثبیت مناطقی که در اثر رطوبت و خیس شدن خرد شده وریزش می‌کنند.
بهبود کیفیت روان آبهائی که حاوی مواد شیمیائی کشاورزی هستند (کود شیمیائی و سموم کشاورزی) بوسیله فیلتر شدن آن توسط گیاه و تیور.
اصلاح و احیاء مناطقی که محل انباشت زباله یا آشغال قدیمی بوده‌است.
اصلاح و احیاء زمین‌های تخریب شده در اثر استخراج مواد معدنی.
پخش کردن آبهای حاصل از بارندگی و روان آبها.
اصلاح خاکهای اسیدی و سولفاتی و کنترل در فرسایش آن.
اصلاح و احیاء اراضی و معادن بهره‌برداری شده پس از بهره‌برداری.
تصفیه و کاشت آلاینده‌های موجود در فاضلاب دامداری‌ها و کارخانجات بوسیله کاشت و تیور در اطراف کانال‌های انتقال.
حفاظت و نگهداری
پس از استقرار نیاز به نگهداری و مراقبت چندانی ندارد، چنانچه گیاه و تیور به منظور کنترل گالی (گالی زدائی) و زمین‌های تخریب شده کاشت گردد چنانچه خاک فقیر باشد گیاه نیاز به کود دارد که تا استقرار کامل آن باید دو مرتبه در سال به آن کود داده شود و زمان آن یک مرتبه در اوایل تابستان و مرتبه دیگر در آخر تابستان می‌باشد و کود مورد نیاز آن (di-ammonium- phosphate)می‌باشد و مقدار آن ۱۰۰ گرم در طول یک متر توصیه می‌شودچنانچه خاک فقیر نباشد تا استقرار کامل گیاه و تیور برای هر متر در طول ۵۰ گرم برای چند ماه عنوان شده‌است از طرفی چون گیاه به سایه حساس می‌باشد در سال اول مبارزه با علفهای هرز ضروری می‌باشد.
موارد استفاده از شاخ و برگ و ریشه گیاه و تیور بشرح زیر می‌باشد
شاخ و برگ :
شاخ و برگ گیاه و تیور منجر به جمع شدن رسوبات در پشت آن وکنترل هرز آب می‌شود.
از شاخ و برگ آن برای عایق بندی سقف‌ها استفاده می‌شود.
از شاخ و برگ آن به عنوان مواد خام در صنایع کاغذسازی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
از شاخ وبرگ آن در صنایع دستی برای بافتن سبد، کلاه، طناب و غیره استفاده می‌شود.
شاخ و برگ آن را به عنوان علوفه مودر تعلیف گاو، گوسفند، اسب و سایر دامهای مشابه قرار می‌گیرد.
از شاخ و برگ آن به عنوان مالچ گیاهی برای کف اصطبل استفاده می‌شود.
از شاخ و برگ آن به عنوان منبعی برای کاشت انواع قارچها و تولید کود گیاهی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
ریشه
ریشه باعث جذب و نگهداری رطوبت خاک می‌شود.
باعث جذب مواد غذائی و معدنی موجود در عمق خاک و سپس پراکنش آن در سطح خاک و در نتیجه تقویت خاک می‌گردد.
باعث جذب مواد شیمیائی سمی کشاورزی مانند کودهای شیمیائی، علف کشها و حشره کشها که در خاک باقی می‌مانند می‌شود.
از ریشه آن انواع بادبزن، کیف دستی، حصیر و پرده بافته می‌شود زیرا دارای بوی مطبوعی می‌باشد.
ازریشه آن برای حفاظت و نگهداری از پوست به صورت پودر استفاده می‌شود.
از روغن و عصاره آن در صنایع عطر و ادکلن‌سازی استفاده می‌شود.
برای از بین بردن و دور نمودن حشرات و جوندگان استفاده می‌شود.
سایر مصارف
نتیجه‌گیری
با توجه به اینکه بنظر می‌رسد گیاه وتیور (vetiver grass) در هر آب و هوایی می‌تواند زندگی کند و حتی در خشکسالی‌های هندوستان خود را توانا نشان داده است:
کاشت آن را برای کنترل گالی و جلوگیری از گالی زائی در مناطقی مانند گنبد در استان گلستان و سایر مناطق مشابه که دارای بارندگی کافی می‌باشند توصیه می‌شود.
کاشن آن برای اصلاح و احیاء اراضی تخریب شده و جلوگیری از بیابان زائی می‌تواند موثر باشد.
در جلوگیری از فرسایش بادی و آلودگی هوا نیز موثر می‌باشد.
در اصلاح و احیاء خاکهای اسیدی و سولفاتی از اهمیت خاصی برخوردار است.
در نهایت استفاده از شاخ و برگ و ریشه آن در تولیدات صنعتی و غیر صنعتی و ایجاد اشتغال از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد.
منابع مورد استفاده
World bank, Vetiver grass(Vetiveria Zizanioides): A method of vegetative soil and moisture conservation (New Delhi:1987); John C. Greenfield, seminar on the vetiver system presented at the World Bank, Washington, D.C, ۴ اوت ۱۹۸۸
وضعیت جهان نوشته لستر براون و همکاران ۱۹۸۹.
www.vetiver.com
www.inpeco.pt/eng/environment/vetiver/vetiver.html
www.nrm.qld.gov.au/factsheets/pdf/land/LM34w.pdf
www.stii.dost.gov.ph/sntpost/ rames/october2001/pg_3b.htm
www.csiwisepractices.org
China Work shop www.vetiveria
شوشتریان، س و ع. تهرانی فر. ۱۳۹۰. آشنایی با گیاه وتیور و خصوصیات منحصر بفرد آن. انتشارات علوم کشاورزی ایران. ۱۶۰ ص.