وام‌واژه‌های پارسی در ترکی

نمودار وام‌واژه‌ها در زبان ترکی استانبولی
در حدود ۱۳۷۴ وام‌واژه پارسی در زبان ترکی استانبولی وجود دارد که البته تعداد این وام‌واژه‌ها در زبان ترکی عثمانی بیشتر از تعداد کنونی بوده است که پس از سیاست‌های زبانی آتاتورک که از سال ۱۹۲۳ آغاز شد، تعداد قابل توجهی از وام‌واژه‌های پارسی با معادل‌های ترکی جایگزین شده‌اند. بسیاری از این وام‌واژه‌ها در سایر زبان‌های ترکی از جمله آذربایجانی، ازبکی، ترکمنی و قزاقی نیز رایج هستند.
اسم‌های عام
آ
الو alev (شعله آتش)
استاد (üstad)
آبدست (Abdest)
آتش (تب) (ateş)
آخشام/ آکشام (شب/ شام)(akşam)
آزاد (Azat)
آستر (Astar)
آسوده (asude)
آشنا (Aşina)
آشفته (Aşifte)
آفتاب (Afitap)
آلوچه (Alıç)
آونگ (Hevenk)
آویزه(avize)
آینه (Ayna)
ابریشم (İbrişim)
اجزاخانه(eczane)
ادعانامه (iddianame)
ارابه
ارغوان (erguvan)
اره (دست‌اره: Testere)
ازبر(ezber)
اژدر (در ترکی ازبکی)
اژدها/ اژدرها (Ejderha)
استوانه (üstüvane)
افسانه
افسون (Efsun)
الماس (Elmas)
امرود (گلابی)
امید
انار
انبار (Ambar)
انجام (Encam)
انجیر
اندازه
اندیشه (Endişe)
اوچماق(Uçmak)
آهسته (Aheste)
آهنگ(Ahenk)
ایواه/ای وای(Eyvah)
ب
بادآور/ بادآورده (Bedava)
بادام
بادجاه (baca/ پاجا)
بادنجان
بازار (Pazar)
بازو (Bazu)
باغ
باغچه (Bahçe)
باغچه‌بان (Bahçıvan)
باج (Baç)
بایرام
بریان
برزخ(Berzah)
برطرف(bertaraf)
بزستان/ بزازستان (Bedesten)
بجای(becayiş)
بخصوص(Bahusus)
بخشش (Bahşiş)
بندگشا (Menteşe), لولا، مفصل
بنفشه (Menekşe)
بهار (Bahar)
بهانه (bahane)
بهره
به همه حال(Behemehal)
بیابان(yaban)
بیتاب
بیکار(bekar): به معنی مجرد
بی‌کس
بیگانه
بیمارخانه
پ
پاپوش(Pabuç)
پاسبان(Pazvant)
پاچه(Bacak)
پارا(para)
پارسنگ(Pelesenk)
پادزهر (Panzehir)
پاییز
پاینده(payanda بع معنی نگه دارنده و ایستا)
پخته (Pıhtı)
پست (پایین)(Pes)
پست پایه(Pespaye)
پستانکارانی(Pestenkerani)
پشیمان(pişman)
پشمینه(pişmaniye)
پراکنده(perakende)
پرگار(pergel)
پرچین(Perçin)
پرداخت (Perdah)
پریشان(Perişan)
پژمرده (pejmürde)
پنجه(Pençe)
پنج شنبه
پمبک(Pamuk)
پنیر
پوته(Pota)
پول(pul)
پهلوان(Pehlivan)
پیش کش (Peşkeş)
پیشین(Peşin)
پیشرو(Peşrev)
پیغمبر(Peygamber)
ت
تابک (Tabak)
تاج (Taç)
تباشیر(Tebeşir)
تبر(teber)
ترازو(Terazi)
تراش(Tıraş)
تریت/ترید/تلیت(Tirit)
ترب/تربچه
ترنج(Turunç)
ترنجی(Turuncu)
تخته(tahta)
ترسا(tersa)
تفنگ (tüfəng و tüfek)
تنکیره/تنگیره(Tencere)
تنچه/تمچه(çanta) به معنی توشه دان، کیف
توت(dut)
تیرکش(tirkeş)
تریاکی(tiryaki)
ث
ج
جادو(Cadı)
جامه شورخانه(çamaşırhane)
جان(Can)
جام(Cam): درترکی استانبولی به معنای شیشه
جان خراش (canhıraş)
جاندار/زنده(Canli)
جانور (canavar)
جبخانه(cephane)
جگر(Ciğer)
جوز، گوز(Gowz)، قوز، گردو
جوهر/گوهر (Cevher)
جهان گیر (Cihangir)
جهان نما (Cihannüma)
جوانمرد(civanmert)
جوان(civan)
جوانک (civelek)
جوجه(cüce)
جیوه(Cıva)
چ
چالاک(çalak)
چارسو(çarşı)
چارمیخ(çarmıh)
چاره(çare)
چادرشب(çarşaf)
چانه(Çene)
چپ راست (çapraz)
چکش (çekiç)
چشم بلبل(çeşmibülbül)
چشمه(Çeşme)
چشیده(çeşit)
چلته (چهل تا، تشک) (şilte)
چغندر(çükündür)
چلنگر(çilingir)
چرک آب (çirkef)
چرکین (çirkin)
چرخ (çark)
چنار(Çınar)
چنگ، چنگال(çengel) (çəngəl)
چنگی(çengi)
چنبر/چپر(çeper)
چندگانه(çingene)
چوب(cop) : به معنی باتوم
چوپان(çoban)
چوگان(çevgan)
چهره(çehre)
چهارشنبه
ح
حکمران(Hükümran)
حکمدار(hükümdar)
حمد و ثنا(hamdüsena)
خ
خاتون(Kadın/Hatun)(از سغدی)
خانقاه (در ترکی آذربایجانی Xanəgah)
خاندان(hanedan)
خانه - در وام‌واژه‌های ترکیبی مانند خسته‌خانه و میخانه
خاویار(Havyar)
خام (ham)
خسته - در ترکی استانبولی و آذربایجانی به معنی اصلی آن در فارسی یعنی مجروح و بیمار است.
خسته خانه
خداوندگار(hünkâr)
خرپشته(harpuşta)
خروس(Horoz)
خرما(Hurma)
خربوزه
خرده(Hırdavat)
خنج آخنج(Hıncahınç)
خواننده(Hanende)
خوش(Hoş)
خوش باش(hoşbeş)
خوش مرم(Hoşmerim)
خولیا/مالیخولیا(Hülya)
خون‌خوار (Hunhar)
خیار(hiyar)
خیز (به معنی سرعت Hiz)
د
داستان(Destan)
دار (Darağacı)
دارفلفل(darülfülfül)
داماد (Damat)
دانه(tane)
دانا(Akıldane)
دارچین(Tarçın)
درد(dert)
دره (آذربایجانی: dərə)
درز (derz)
در عهده(Deruhte)
درحال(Derhal)
درمان(Derman)
درگاه(Dergâh)
درویش (Derviş)
دردست(Derdest)
دستی(testi)
دست اره(Testere) به معنی اره
دستار(destar)
دستک (Destek)
دستور(Destur)
دشمن
دلخون(Dilhun)
دعاخوان(Duahan)
دوست
دولاب(dolap)
دیندار
دین
دیوار، دووار در ترکی استانبولی (duvar)
دهلیز (Dehliz)
دیباچه(Dibace)
ذ
ر
راهوار(Rahvan)
روزه (oruc)
روزگار(rüzgâr)
رشته(Erişte)
روغنی(revani)
رنگ (renk)
رنجبر(Rençber)
روا(reva)
ریچال(Reçel)
ز
زالو (zeli, sülük)
زلف(Zülüf)
زمان
زعفران
زره (Zırh)
زنجیر
زنگی(zenci)
زندان(Zindan)
زنبیل
سنگین (zengin)
زولبیا
زهر(zehir)
زیان
زیبیدی(zibidi)
زیمبا(zimba از سمبه فارسی)
ژ
س
ساختگی‌/قلابی (Sahte)
سبد
سبزه(Sebze)
سپاهی (Sipahi)
سفارش/سپارش (Sipariş)
سرا، سرای و به ترکی سارای(Saray)
سرکش(serkeş)
مست (سرخوش)(Sarhoş)
سرگذشت(Sergüzeşt)
سرمایه (Sermaye)
سوسن(Süsen)
ستون (Sütun)
سه پایه(Sehpa)
سیاه (Siyah)
سیاهی (Siyahi) به معنی سیاهپوست
سیمرغ(simurg)
سیروسفر(seyrüsefer)
ش
شاه (şah)
شاهزاده(ترکی آذربایجانی: Şahzadə، ترکی استانبولی: Şehzade)
شاه ماران (şahmaran)
شاهین(şahin)
شاهنشاه(şehinşah)
شبنم(şebnem)
شب بوی(şebboy)
شب/شام(akşam)
شفتالو
شغال(çakal)
شکنجه (İşkence)
شش خانه (şeşhane)
شنبه (şənbə)
شیشه(Şüşə درترکی آذربایجانی و Shisha در ازبکی)
شیرپنجه(şirpençe)
شهر(şehir)
شوربا
شورک(çorak) : شوره زار
ص
ض
ضبط و ربط(zapturapt)
ط
ظ
ع
عسکر (سرباز) (Asker)
علم و خبر (ilmühaber)
عنبر(amber)
عنبربوی(amberbu)
علی النیزک (alinazik از نیزک فارسی)
غ
غنچه(Gonca)
غول بیابانی (gulyabani)
ف
فسون (Füsun)
فرشته(Feriştah)
فداکار(Fedakar)
فرسنگ/فرسخ(Fersah , Fərsəx)
فریاد (feryat)
فنجان(Fincan)
فوطه (Futa)
فهرست(Fihrist)
فیروزه
ق
قاطر(Katır)
قارپوز(Karpuz)
قرارگاه(Karargâh)
قرمز
قپان(Kapan)
قهرمان
قالی (Halı)
قادین (در ترکی آرانی)(Kadın/Hatun)(از سغدی)
ک
کارگاه(Gergef)
کاروان(Kervan)
کاشانه(Kâşane)
کاکل(Kâkül)
کاغذ(Kâğıt)
کانجیک/قانجوخ (فارسی میانه kanīçag)(Kancık)
کتابخانه(Kütüphane)
کچل(keçəl) رایج در ترکی آذربایجانی
کشک(keş)
کشکول(keşkül)
کشمکش(keşmekeş)
کشیده(keşide)
کردگدن(Gergedan)
کل(Kel)
کلبچه(Kelepçe)
کلچه/گلیچه(Külçe)
کلبه(kulübe)
کلید(Kilit)
کرفس(Kereviz)
کفچه(Kepçe)
Karnabahar
کمان(Keman)
کمانکش(kemankeş)
کمانچه(Kemençe)
کمند(kement)
کنار(در eşkenar)
کنت (به معنی شهر، از سغدی)
کنجد (درترکی آذربایجانی)
کوفته(Köfte)
کور (Kör)
کوشک(Köşk)، راه یافته به انگلیسی: کیوسک
کهربا(Kehribar)
کهنه(Köhne)
گ
گاومیش(camiz)
گپ زن (Geveze)
گستاخ (Küstah)
گذرگاه(Güzergâh)
گردکان، گیردکان. رایج در ترکی آذربایجانی و به معنی گردو است.
گروه (güruh)
گل
گل ماهی (در ازبکی Gulmoyi)
گلاب
گلابدان
گلیم/کلیم(Kilim)
گمراه(gümrah)
گناه
گنبد
گوناگون(Gûnagûn)
گوگرد(kükürt)
گوله(Gülle)
گوشه(Köşe)
ل
لک لک(Leylek)
لوند(Levent)
لوله(Lüle)
م
ماله(Mala)
مانند(Menent)
مرد، مرت (Mert)
مژده(Müjde, Muştu)، در ترکی آذربایجانی هم واژه مشتلق از "مژده" فارسی + پسوند "لق" ترکی ساخته شده است.
مشته (muşta به معنی پنجه بکس)
مشکل پسند(Müşkülpesent)
مرجمک (عدس)
مرهم (merhem)
می
میرآخور(imrahor)
میخانه
میخ(mih)
مس(mis)
موز (muz)
میوه (meyve)
میدان
مهتر (Mehter)
مهر(mühür)
مهره(mühre)
مهماندار(Mihmandar)
مزه(Meze)
ن
نابود(nabüd)
نارین(Narin)
ناحق(nahak)
ناچار(naçar)
ناچخ(nacak)
ناچیز(naçiz)
ناخوش(nahoş)
نام(nom) رایج در ترکی ازبکی
نامتناهی(Namütenahi)
نامحرم(namahrem)
نامرد(namert)
نامزد(namzet)
نردبان(Merdiven)
نعلچه (Nalça)
نماز(namaz)
نگار (Nigâr)
نشادر(Nişadır)
نشانه(Nişane)
نخود (در در ترکی آذربایجانی)(noxud)
نوروز
نوظهور(Nevzuhur)
نهالی
نهان (Nihan)
نیمتنه(Mintan)
و
هنر(hüner)
ه
هاله(Hale)
هزارفن (Hezarfen)
همشیره(Hemşire)
همفکر(hemfikir)
هم حال(hemhal)
همشهر(hemşehri)
هندسه(Hendese)
هند(Hint)
هفته (hafta) رایج در همه زبان‌های ترکی (آذربایجانی، ازبکی، قزاقی و ترکمنی)
هویج(Havuç)
هیکل تراش (Heykeltraş)
هیرواتستان/هیروات/کرواسی(Hırvatistan)
ی
یادگار (Yadigâr)
یخنی (Yahni)
یا خود (yahut/yaxud)
یکشنبه(Yakshanba) رایج در ترکی ازبکی
ضمایر
من (در ترکی آذربایجانی)
حروف ربط
و(با صدای O)
یا
و یا
اگر
گرچه (Gerçi)
مگر
چونکه
بلکه
که
هم
همچنین (Həmçinin در ترکی آذربایجانی)
قیدها
همه
هیچ
هر
همیشه
پیشوندها
بی
هم
نا
پسوندها
چه (ça)
باز
دان
ی (در واژگانی مانند Turuncu به معنی ترنجی/ به رنگ ترنج)
کار
کش
پرست
ستان
سان - پسوند مانندگی رایج در بعضی از نام‌های ترکی مانند آیسان و به صورت پیشوند در سان‌آی
خانه- در واژگان بسیاری استفاده شده است (eczane,çamaşırhane,bimarhane,şeşhane,…)
نام‌ها
آ
Asuman - آسمان
Arzu - آرزو
Agah - آگاه
Arash - آرش
Avi - آبی
Aşina - آشنا
Ahu - آهو
Ahter - اختر
Afitab - آفتاب
Azad , Azat - آزاد
Ateş , Ates - آتش
Ejder - اژدر
Efruz - افروز
Ercüment - ارجمند
Elmas - الماس (پهلوی almas)
Ümit - امید - م / Umut - امید
ب
Bihter - بهتر
Berna - برنا
Bahtiyar - بختیار
Berfu - برف
Beha - بها
Bülent - بلند
Behram - بهرام
Babür - ببر
Bahar - بهار
Banu - بانو
Baran - باران
پ
Polat - پولاد
Pervin - پروین
Pertev - پرتو
Pakize - پاکیزه
Pehlivan - پهلوان
Piruz - پیروز
Peri - پری
Perran - پران (پریدن)
ت
Taze - تازه
ث
ج
Cihan - جهان
Can - جان
Cihangir - جهانگیر
Cenk - جنگ
Civan - جوان
Cavit - جاوید
Cem - جم
Cavidan - جاویدان
Canan - جانان
چ
Çinar - چنار
Çimen - چمن
Çeşman - چشمان
ح
خ
Hazan - خزان
Hurşit - خورشید
Hürmüz - هرمز
Hüsrev - خسرو
Hürrem - خرم
د
دل‌آرا(Dilara)
Didem - دیده
Derya - دریا
Dilaver - دلاور
Dilşad - دلشاد
Dilruba - دل‌ربا
Dürdane - دردانه
Derviş - درویش (اوستایی / driwi پهلوی driyush)
Deryace - دریاچه
Dibace - دیباچه
Didar - دیدار
Dildade - دل داده
Duhter - دختر
Dervışe - درویشه
Destan - دستان یا داستان
Deste - دسته
ذ
ر
Rengin - رنگین
Rüstem - رستم
Rüşen - روشن
Rahşan - رخشان
Ruhsar - رخسار
ز
Zerdali - زردآلو
Zerrin - زرین
ژ
Jülide - ژولیده
Jale - ژاله
س
Suzan - سوزان
Simten - سیمتن
Serap - سراب
Serdar - سردار
Sim - سیم (نقره)
Serbülent - سربلند
ش
Şahin - شاهین
Şehzade - شهزاده
Şirin - شیرین
Şebnem - شبنم
Şadan - شادان
Şehrazad - شهرزاد
Şahnaz , Şehnaz - شهناز
Şehsuvar - شهسوار
Şadi - شادی
ص
ض
ط
ظ
ع
غ
Gonca - غنچه
ف
فیروزه (Firuze)
Feridun - فریدون
Fusun - فسون
Ferhat - فرهاد
Ferzane - فرزانه
Füruzan - فروزان
Firdevs - فردوس
Ferda - فردا (آینده)
ق
Kahraman - قهرمان، کهرمان
ک
کاکل(Kâkül)
Kamuran , kamran - کامران - م، ز
Kent - کند (شهر)
Kardide - کاردیده
گ
Güzide - گزیده
Gülriz - گلریز
Gülgün - گولگون
Güldem - گلدم
Güldeste - گلدسته
Gülçin - گلچین
Güher - گوهر
Gülfem - گل فام
Gülten - گل تن
Gülşen - گلشن
Gülizar - گلزار
Gül - گل
Gülnaz - گلناز
Gülistan - گلستان
Gülbahar - گلبهار
Güzin - گزین
Gülberk - گلبرگ
ل
Lale - لاله
Lalegün - لاله گون
م
Mehtap - مهتاب
Mehpare - مهپاره
Mine - مینا
Mihriban - مهربان
Mehveç - مهوش
Mehr - مهر (خورشید)
Müjde - مژده
Mestan - مستا
Müjdat - مژده
Mert - مرد
ن
Nihan - نهان
Nigar - نگار
Nermin - نرمین
Nevin - نوین
Nevcivan - نوجوان
Nazan - نازان
Nadide - نادیده
Naz - ناز
Nilüfer - نیلوفر
Nihal - نهال
Neriman - نریمان
Nergis - نرگس (پهلوی narkis)
و
ه
Hüner - هنر
ی
Yekta - یکتا
Yaren - یار
وام‌واژه‌های ترکی در فارسی
فهرست وام‌واژه‌های جایگزین شده در ترکی استانبولی