جشنواره سینمایی سپاس

جشنواره فیلم سپاس ، نام جشنواره فیلم غیردولتی ایرانی بود که در سال ۱۳۴۷ توسط علی مرتضوی با همه‌پرسی از خوانندگان مجله فیلم و هنر آغاز به کار کرد و نخستین مراسم آن در سیزده خرداد ۱۳۴۸ در سینما کاپری آغاز به کار کرد و تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، با همکاری وزارت فرهنگ و هنر برگزار می‌شد. در جشنواره فیلم سپاس، فقط فیلم‌های ایرانی، نمایش داده می‌شدند و به بهترین‌های سینمای ایران، «جایزه سپاس» اهدا می‌شد.
در آئین‌نامه این جشنواره زمان برگزاری اردیبهشت هر سال و زیر نظر وزارت فرهنگ و هنر وقت در تهران ذکر شده بود و هدف اصلی آن تجلیل و تشویق فعالان صنعت سینمای ملی، و در معرض قضاوت قرار دادن فیلم‌های ارزنده ایرانی بود تا با اهدای جایزه سپاس، سبب پیشرفت بیش‌تر صنعت سینمای ملی ایران شود. جشنواره سپاس در شش دوره از سال ۱۳۴۸ تا سال ۱۳۵۳ برگزار شد. این جشنواره تنها به مدت شش دوره برگزار شد ولی به دلیل کیفیت رو به رشد برنامه و فیلم‌های از جشنواره‌های معتبر داخلی در ایران بود که در مقاطعی با جشنواره جهانی فیلم تهران رقابت می‌کرد و گاهی به رقیب و همتایی برای آن جشنواره مهم دولتی تبدیل می‌شد.
هیئت داوران ۵ یا ۷ نفره در هریک از این ۱۵ رشته، بهترین را نمایش و جایزه سپاس اهدا می‌کردند، ۳ جایزه سپاس طلا، نقره و برنز به بهترین فیلم‌های سال، بهترین کارگردانی، فیلم بردار رنگی و سیاه و سفید، فیلم نامه، موسیقی متن، بازیگر زن و مرد نقش اول و دوم، و به بهترین آثار ۸ و ۱۶ و ۳۵ میلی‌متری کوتاه تعلق می‌گرفت.
دوره اول: ۱۳۴۸
با نظر سنجی از حدود ۳۰ هزار نفر خوانندگان مجله فیلم و هنر پنج تندیس سپاس اهدا شد. مراسم اهدای تندیس‌ها در روز سه‌شنبه سیزدم خرداد ۱۳۴۸ در سینما کاپری برگزار شد.
فیلم‌ها
بر آسمان نوشته (سیامک یاسمی)
تنگه اژدها (سیامک یاسمی)
سلطان قلب‌ها (محمدعلی فردین)
غروب بت پرستان (اسماعیل کوشان)
برگزیدگان
برگزیدگان نخستین دوره جشنواره سپاس به شرح زیر بودند:
بهترین فیلم: سلطان قلب‌ها (محمدعلی فردین).
بهترین کارگردان: سیامک یاسمی (تنگه اژدها).
بهترین هنرپیشه مرد: محمدعلی فردین (سلطان قلب‌ها).
بهترین هنرپیشه زن: فروزان (تنگه اژدها).
بهترین فیلم‌برداری: محمود کوشان (یوسف و زلیخا).
دوره دوم: ۱۳۴۹
جشنواره فیلم سپاس، ۱۳۴۹. از راست به چپ: منوچهر نوذری، اسفندیار منفردزاده، داریوش مهرجویی، ناصر ملک مطیعی
دوره دوم که در سال ۱۳۴۹ برگزار شد. تعییر رویکرد داد و هئیت داوری برای انتخاب بهترین‌ها تشکیل شد و از ۴۹ فیلم تولید ۱۳۴۸ تعداد ۱۹ فیلم توسط مجله فیلم و هنر انتخاب و برای داوری به هئیت داوری سپرده شد. تعداد جوایز هم دو برابر شد و شاخه‌های بیشتری را دربرگرفت.
دوره دوم جشنواره از لحاظ کمی و کیفی رشد و گسترش یافت. کمیته داوران برای انتخاب از میان کاندیداها تشکیل شد. مراسم اهدای جوایز در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۴۹ در نایت کلاب در ایوین سینمای ونک برگزار شد.
هیئت داوران هفت‌نفره این دوره از کارشناسان رشته‌های مختلف هنری بودند: دکتر محجوب، هرمز فرهت، عبدالرضا دریابیگی، محمدعلی جعفری، عباس پهلوان، اسماعیل نوری‌علاء و بهرام ری‌پور
در این جشنواره ضمن قدردانی از فیلم گاو ساخته داریوش مهرجویی بیشترین جوایز به قیصر ساخته مسعود کیمیایی داده شد.
فیلم‌ها
امشب دختری می‌میرد (مصطفی عالمیان)
دنیای آبی (صابر رهبر)
روسپی (عباس شباویز)
قیصر (مسعود کیمیایی)
گاو (داریوش مهرجویی)
برگزیدگان
برگزیدگان دومین دوره جشنواره سپاس به شرح زیر بودند:
بهترن فیلم: قیصر (مسعود کیمیایی)
بهترین کارگردان: مسعود کیمیایی (قیصر)
بهترین بازیگر نقش اول مرد: بهروز وثوقی (قیصر)
بهترین بازیگر نقش مکمل مرد: (همایون) برای فیلم (دنیای آبی)
بهترین بازیگر نقش اول زن: آذر شیوا (روسپی)
بهترین بازیگر نقش مکمل زن: ایران دفتری (قیصر)
بهترین فیلمنامه: غلامحسین ساعدی (گاو)
بهترین موسیقی: اسفندیار منفردزاده (قیصر)
بهترین فیلم‌برداری سیاه و سفید: قدرت‌الله احسانی (روسپی)
بهترین فیلم‌برداری رنگی: مصطفی عالمیان (امشب دختری می‌میرد)
دوره سوم: ۱۳۵۰
در آستانه برگزاری سومین دوره جشنواره، تصمیم‌های تازه‌ای گرفته شد؛ اول این‌که کار قضاوت فیلم‌ها دو مرحله‌ای شد. یعنی تمام فیلم‌های سال ابتدا توسط یک کمیته انتخاب بازبینی و سپس فیلم‌های منتخب به هیئت داوری فستیوال معرفی می‌شد. کمیته اجرایی سپاس، افراد زیر را به عنوان اعضای کمیته انتخاب سومین جشنواره سپاس معرفی کرد: بهرام ری‌پور، پرویز نوری، تقی مختار، جمال امید.
این کمیته نوزده فیلم برتر سال ۱۳۴۹ را به هیئت داوری معرفی کرد ولی با توجه به محدودیت زمانی برگزاری جشنواره تنها نمایش یازده فیلم را برای اعضای هیئت داوری میسر بود. اهدای سه جایزه سپاس طلا و نقره و برنز به فیلم‌های برگزیده سال بود و سه جایزه سپاس طلا و نقره و برنز به فیلم‌های کوتاه اعم از ۳۵ میلی‌متری، ۱۶ میلی‌متری اختصاص یافت و به این ترتیب تعداد جوایز سپاس برای رشته‌های مختلف که در دوره اول فقط پنج جایزه بود و در دوره دوم ده جایزه شد، در سومین دوره به پانزده جایزه افزایش یافت.
هیئت داوران سومین دوره جشنواره سپاس عبارت بودند از: پری صابری، نورالدین آشتیانی، فرخ غفاری، فریدون رهنما، حسن حاج‌سیدجوادی، ابراهیم رشیدپور، هوشنگ طاهری و بهرام ری‌پور.
مراسم اهدای جوایز، شب چهارشنبه نوزده خرداد ۱۳۵۰ در نایت‌کلاب و سالن در ایوین سینمای ونک برگزار شد
فیلم‌ها
آقای هالو (داریوش مهرجویی)
حسن کچل (علی حاتمی)
رقاصه شهر (شاپور قریب)
طلوع (سلیمان میناسیان و هراند میناسیان)
رضا موتوری (مسعود کیمیایی)
برگزیدگان
برگزیدگان سومین دوره جشنواره سپاس به شرح زیر بودند:
بهترین فیلم (فیلم اول: جایزه طلا): آقای هالو (داریوش مهرجویی)
بهترین فیلم (فیلم دوم: جایزه نقره): حسن کچل (علی حاتمی)
بهترین فیلم (فیلم سوم: جایزه برنز): رقاصه شهر (شاپور قریب)
بهترین کارگردان: داریوش مهرجویی (آقای هالو)
بهترین بازیگر نقش اول مرد: ناصر ملک‌مطیعی (رقاصه شهر) و بهروز وثوقی (رضا موتوری)
بهترین بازیگر نقش مکمل مرد: عزت‌الله انتظامی برای فیلم (آقای هالو)
بهترین بازیگر نقش اول زن: فخری خوروش (آقای هالو)
بهترین بازیگر نقش مکمل زن: در این دوره هیچ بازیگر زنی برنده این جایزه نشد
بهترین فیلمنامه: علی نصیریان و داریوش مهرجویی (آقای هالو)
بهترین موسیقی: اسفندیار منفردزاده (رضا موتوری)
بهترین فیلم‌برداری سیاه و سفید: در این دوره هیچ فیلم‌برداری برنده این جایزه نشد
بهترین فیلم‌برداری رنگی: سلیمان میناسیان (طلوع)
دوره چهارم: ۱۳۵۱
جنجال دوره قبل بر سر انتخاب مشترک ناصر ملک‌مطیعی و بهروز وثوقی به عنوان بهترین بازیگر سال و عدم انتخاب بهترین بازیگر زن نقش دوم باعث ایجاد مقررات قاطع‌تری در زمینه اهدای جوایز شد. در این دوره، ۶۳ سینماگر برای بردن نه جایزه سپاس طلا و چهارده فیلم برای دریافت جوایز فیلم‌های اول تا سوم رسال رقابت داشتند.
داوران چهارمین دوره عبارت بودند از: حسن صدرحاج‌سیدجوادی، آریانا فرشاد، هژیر داریوش، عنایت‌الله فمین، عباس جوانمرد، فریدون معزی‌مقدم، جمشید شیبانی، ناصر تقوایی و بهرام ری‌پور.
مراسم اهدای جوایز در شب پنج‌شنبه چهار خرداد ۱۳۵۱ مفصل‌تر از سال‌های قبل بود؛ این مراسم در «هتل اینترکنتینانتال» برگزار شد و برای نخستین بار از طریق شبکه سراسری تلویزیون ملی ایران به طور زنده پخش شد.
فیلم‌ها
باباشمل (علی حاتمی)
داش‌آکل (مسعود کیمیایی)
درشکه‌چی (نصرت کریمی)
سه‌قاپ (زکریا هاشمی)
فرار از تله (جلال مقدم)
کلبه‌ای آن‌سوی رودخانه (احمد شیرازی)
محلل (نصرت کریمی)
برگزیدگان
برگزیدگان چهارمین دوره جشنواره سپاس به شرح زیر بودند:
بهترین فیلم (فیلم اول: جایزه طلا): داش‌آکل (مسعود کیمیایی)
بهترین فیلم (فیلم دوم: جایزه نقره): باباشمل (علی حاتمی)
بهترین فیلم (فیلم سوم: جایزه برنز): درشکه‌چی (نصرت کریمی)
بهترین کارگردان: جلال مقدم برای (فرار از تله)
بهترین بازیگر نقش اول مرد: ناصر ملک‌مطیعی (سه‌قاپ)
بهترین بازیگر نقش مکمل مرد: بهمن مفید برای فیلم (داش‌آکل)
بهترین بازیگر نقش اول زن: فروزان (بابا شمل)
بهترین بازیگر نقش مکمل زن: دیانا (محلل)
بهترین فیلمنامه: زکریا هاشمی (سه‌قاپ)
بهترین موسیقی: در این دوره هیچ موزیسینی برنده این جایزه نشد
بهترین فیلم‌برداری سیاه و سفید: نعمت حقیقی (داش‌آکل)
بهترین فیلم‌برداری رنگی: احمد شیرازی (کلبه‌ای آن‌سوی رودخانه)
دوره پنجم: ۱۳۵۲
در سال پنجم برای نخستین بار نمایش فیلم‌های برگزیده جشنواره به طور عمومی در سینما شهرقصه تهران صورت گرفت و تجلیل از ساموئل خاچیکیان و مرور آثار او هم هر روز در یک سانس برگزار شد.
کمیته انتخاب متشکل از جمشید اکرمی، جمال امید، باربد طاهری، محمد متوسلانی و اسماعیل نوری‌علا به بررسی نود فیلم بلند ایرانی سال ۱۳۵۱ پرداختند.
داوران دوره پنجم سپاس عبارت بودند از: آذر احمدیه، جلال ستاری، منوچهر انور، بهرام ری‌پور، نصرت کریمی، عباس شباویز و مرتضی ممیز.
فیلم‌ها
بی‌تا (هژیر داریوش)
تپلی (محمدرضا میرلوحی)
رگبار (بهرام بیضایی)
صادق کرده (ناصر تقوایی)
صبح روز چهارم (کامران شیردل)
یک اصفهانی در نیویورک (شاءاله ناظریان)
برگزیدگان
برگزیدگان پنجمین دوره جشنواره سپاس به شرح زیر بودند:
بهترین فیلم (فیلم اول: جایزه طلا): رگبار (بهرام بیضایی)
بهترین فیلم (فیلم دوم: جایزه نقره): بی‌تا (هژیر داریوش)
بهترین فیلم (فیلم سوم: جایزه برنز): صادق کرده (ناصر تقوایی)
بهترین کارگردان: ناصر تقوایی (صادق کرده)
بهترین بازیگر نقش اول مرد: پرویز فنی‌زاده (رگبار)
بهترین بازیگر نقش مکمل مرد: مرتضی عقیلی (تپلی)
بهترین بازیگر نقش اول زن: گوگوش (بی‌تا)
بهترین بازیگر نقش مکمل زن: شهرزاد (برای فیلم‌های بلوچ و صبح روز چهارم)
بهترین فیلمنامه: بهرام بیضایی (رگبار)
بهترین موسیقی: واروژان (صبح روز چهارم)
بهترین فیلم‌برداری سیاه و سفید: ایرج صادقپور (تپلی)
بهترین فیلم‌برداری رنگی: پطروس پالیان (یک اصفهانی در نیویورک)
دوره ششم: ۱۳۵۳
ششمین دوره جوایز سپاس از اول تا هشتم خرداد ۵۳ با امکاناتی بیش‌تر و برنامه‌های گسترده‌تر برگزار شد. فیلم‌های بخش مسابقه در سینما کاپری و برنامه‌های جنبی فستیوال در سینما کسری نمایش داده شد.
داوران: دکتر بزرگمهر رفیعا
دکتر هوشنگ طاهری
ژاله صبا
محمود آشتیانی
مهندس
فیلم‌ها
زیر پوست شب (فریدون گله)
بی‌قرار (ایرج قادری)
تنگنا (امیر نادری)
خاک (مسعود کیمیایی)
شهر قصه (منوچهر انور)
نفرین (ناصر تقوایی)
هشتمین روز هفته (حسین رجاییان)
برگزیدگان
برگزیدگان ششمین دوره جشنواره سپاس به شرح زیر بودند:
بهترین فیلم (فیلم اول: جایزه طلا): خاک (مسعود کیمیایی)
بهترین فیلم (فیلم دوم: جایزه نقره): نفرین (ناصر تقوایی)
بهترین فیلم (فیلم سوم: جایزه برنز): شهر قصه (منوچهر انور)
بهترین کارگردان: امیر نادری (برای دو فیلم تنگنا و تنگسیر)
بهترین بازیگر نقش اول مرد: سعید راد (تنگنا)
بهترین بازیگر نقش مکمل مرد: فرامرز قریبیان (خاک)
بهترین بازیگر نقش اول زن: فرزانه تاییدی (هشتمین روز هفته)
بهترین بازیگر نقش مکمل زن: سپیده (بی‌قرار)
بهترین فیلمنامه: بیژن مفید (شهر قصه)
بهترین موسیقی: سلیمان اکبری (هشتمین روز هفته)
بهترین فیلم‌برداری سیاه و سفید: نعمت حقیقی (نفرین)
بهترین فیلم‌برداری رنگی: مصطفی عالمیان (هشتمین روز هفته)