المبسوط فی الفقه الإمامیة

المبسوط فی الفقه الامامیه نام کتابی فقهی نوشته ابو جعفر محمد بن حسن بن علی بن حسن طوسی ، معروف به شیخ الطائفه، شیخ طوسی (م ۴۶۰ ق) می‌باشد. این کتاب یکی از بزرگترین و مهم‌ترین آثار فقهی قدماء و از مشهورترین آثار بجای مانده از شیخ طوسی است.
رشد فقه
در ابتدای شکل‌گیری فقه شیعه، کتب فقهی عبارت از یک سلسله روایات و احادیث اهل بیت در مورد احکام حلال و حرام و معاملات و غیر آن مثل اخلاق، معارف و عقاید بود که طی سه قرن در کتاب‌هایی بنام اصل، جامع، نوادر، مسائل و امثال آن بطور منظم یا نامنظم، برخی مفصل و برخی مختصر به همت محدثان و فقهای مذهب که عده‌ای از آنان یاران نزدیک امامان شیعه بودند فراهم شده بود. این روایات که با سلسله سند به امامان شیعه اسناد داده می‌شدند در آن زمان فقه امامیه را تشکیل می‌دادند.
پس از سه قرن بتدریج شیوه جدیدی آغاز گردید که در آن فقها، مباحث فقهی را از قالب روایات و احادیث همراه با ذکر سند خارج نموده و استنباط خود را از آن روایات در هر مسئله، بصورت فتوی به رشته تحریر درآوردند.
اولین کسی که این روش را، که فقه منصوص یا اصول متلقاه می‌نامند، انتخاب کرد، علی بن حسین بن بابویه (م ۳۲۹ ق) پدر شیخ صدوق بود و پس از وی شیخ کلینی (م ۳۲۸ ق) این روش را ادامه داد.
در کنار این سبک بتدریج سبک دیگری در اوائل قرن چهارم با استفاده از عمومات، اطلاقات و نظائر آن به وسیله سید حسن بن علی بن ابی عقیل، معاصر شیخ کلینی (م ۳۲۸ ق)، با تالیف کتاب «المستمسک بحبل آل الرسول» ابداع شد که بعدها به وسیله محمد بن احمد بن جنید، ابو علی کاتب اسکافی صاحب کتاب «تهذیب الشیعه لاحکام الشریعه» و سپس شیخ مفید، محمد بن نعمان (م ۴۱۳ ق) و سید مرتضی، علی بن حسین (م ۴۳۶ ق) صاحب کتاب «الانتصار، وسائل الناصریات» ادامه یافت، تا این که در اوائل قرن پنجم نوبت به شیخ الطائفه و یگانه دوران، شیخ طوسی رسید.
وی که در سبک‌های مختلف فقهی مثل «فقه منصوص» کتاب النهایه، «فقه مقارنه‌ای» کتاب الخلاف، «فقه موجز و خلاصه» کتاب الجمل و العقود، را تالیف نموده بود، در ادامه راه فقهای بزرگ قبل از خود با تالیف کتاب بی‌نظیر «المبسوط» فقه استدلالی را وارد مرحله جدیدی از رشد خود نمود.
فقه استدلالی
فقه مستنبط یا استدلالی، فقهی است که بر اساس قواعد کلی و نصوص عام کتاب و سنت و ادله عقلیه در مورد فروع مستحدثه و مسائل روزمره که در نصوص مطرح نشده و تا آن هنگام صورت وقوع بخود نگرفته اظهار نظر نموده و بدون استفاده از قیاس کلیه نیازمندی‌ها و مسائل را بر اساس قواعد مذکور و نصوص پاسخ می‌دهد.
شاید تعبیر کامل‌تر از سبک فقهی کتاب المبسوط، فقه استدلالی مقارنه‌ای باشد زیرا مولف در سراسر کتاب به بررسی و طرح نظریات علمای عامه پرداخته و فقط سلسله سند آنان را ذکر نکرده است.
وی در خطبه کتاب می‌نویسد: و لا اذکر اسماء المخالفین فی المساله لئلا یطول به الکتاب و قد ذکرت ذلک فی مسائل الخلاف مستوفا.
اهمیت و ارزش
کتاب «المبسوط» یکی از بزرگترین و مهم‌ترین آثار فقهی قدماء و از مشهورترین آثار بجای مانده از شیخ طوسی است که همواره در طول تاریخ فقه مورد توجه و استفاده فقهای عظام واقع شده و در کتب استدلالی مفصل از آن نقل قول شده و به آن استناد نموده‌اند.
مولف در خطبه کتاب درباره اهمیت و ارزش کتاب می‌نویسد:
هذا الکتاب اذا سهل الله تعالی اتمامه یکون کتابا لا نظیر له فی کتب اصحابنا و لا فی کتاب المخالفین لانی الی الآن ما عرفت لاحد من الفقهاء کتابا واحدا یشتمل علی الاصول و الفروع مستوفیا بمذهبنا.
علت تالیف
از آنجایی که بعضی از فرق اسلامی به علت ناآشنایی با فقه امامیه، آن را به کمی تفریعات فقهی منتسب و آن را تحقیر نموده و فقهای شیعه را به علت نفی قیاس و اجتهاد، اهل حاشیه و ناقض نظریات سایر مذاهب دانسته‌اند، شیخ طوسی تصمیم به نوشتن کتاب «المبسوط» گرفته است.
او پس از کتاب «النهایه» که الفاظ مسائل مطرح شده در آن بر اساس متن روایات و نصوص معتبر می‌باشد، کتاب «الجمل و العقود» در عبادات را تالیف نموده که به صورت مختصر و موجز مسائل فقهی را مطرح نموده است و در آن کتاب وعده داده است که کتابی را که فقط شامل فروعات فقهی است بنویسد تا در کنار کتاب النهایه تمام مباحث فقهی را در بربگیرد.
اما از آنجا که این کار را برای خوانندگان دشوار دانسته، زیرا که فروعات فقهی فقط وقتی در کنار اصول فقهی باشند قابل فهم هستند از تصمیمش صرف نظر نموده و تصمیم به نوشتن کتاب المبسوط گرفته است.
اما قبل از آن، کتاب الخلاف را بر اساس فقه مقارنه‌ای تالیف نموده و در آن به ذکر مفصل اسامی و ادله فقهای سایر مذاهب اسلامی پرداخته است.
نگارش کتاب «الخلاف» در محتوای کتاب «المبسوط» تاثیر گذاشته و این کتاب مجموعه‌ای از فقه منصوص، فقه مقارنه‌ای و فقه استدلالی یا تفریعی را در خود جای داده است.
تالیف و چاپ
در کتاب «الاقتصاد و الهادی الی طریق الرشاد» پس از پایان کتاب جهاد می‌نویسد: و تفصیل ذلک بیناه فی النهایه و المبسوط، بنابراین کتاب الاقتصاد پس از کتاب المبسوط تالیف شده است.
این کتاب برای اولین بار در سال ۱۲۷۰ ق به خط محمد علی خوانساری چاپ شده است.
چاپ اول کتاب موجود نیز در مقدمه ناشر، سال ۱۲۷۰ اعلام شده است که این چاپ، سنگی بوده است.
چاپ دوم آن در سال‌های ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ ق و توسط چاپخانه حیدریه در تهران بوده است.
ناشر این کتاب المکتبه المرتضویه لاحیاء آثار الجعفریه بوده است. مصحح کتاب موجود، محمد باقر بهبودی در آخرین کلماتی که از وی در آخر جلد هشتم آمده است تاریخ ربیع‌الاول سال ۱۳۹۳ را ذکر نموده است.
نسخه‌ها
در الذریعه به نسخه‌های بسیار قدیمی اشاره نموده است که یکی از آنان مربوط به سال ۶۱۳ ق بوده و دیگری نسخه کتابخانه آستان قدس رضوی که به خط شیخ رشد الدین ابو الحسن علی بن حسین در سال ۵۸۶ ق نوشته شده است.
در کتاب «مقدمه‌ای بر فقه شیعه» نیز به ۱۱ نسخه اشاره نموده است که دو نسخه قدیمی آن عبارتند از:
- نسخه کتابخانه آیت‌الله نجفی مرعشی مربوط به سال ۵۰۷ ق.
- نسخه کتابخانه ملک مربوط به سال ۵۷۱ ق با شماره 1120.
نسخه‌های معتبر
در مورد نسخ مورد استفاده در چاپ کتاب موجود در ابتدا و انتهای کتاب به نسخه‌های متفاوتی اشاره شده است.
در ابتدای جلد اول به سه نسخه اشاره شده که در تصحیح کتاب از آنها استفاده شده عبارتند از:
۱.نسخه با ارزش کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی که از ابتدای کتاب طهارت تا آخر کتاب بیع است.
۲.دو نسخه از اول کتاب طهارت تا آخر کتاب جهاد، در کتابخانه سید مهدی حسینی لاجوردی.
۳.نسخه نفیس و کامل کتابخانه شیخ محمد قوانینی بروجردی که به خط حسین بن محمد جعفر خوانساری در سال ۱۲۳۰ نوشته شده است.
پس از پایان جلد اول ناشرین کتاب نسخه با ارزشی را به خط محمد حسن بن عبد الله که در سال ۱۲۶۷ ق تالیف شده است در کتابخانه استاد سید محمد علی قاضی طباطبایی تبریزی یافته‌اند و میرزا احمد منزوی فرزند شیخ آقا بزرگ تهرانی «قده» آنها را به نسخه‌ای در کتابخانه آستان قدس رضوی راهنمایی کرده که در سال ۶۵۹ ق نوشته شده است.
و اما در آخر جلد هشتم در مورد نسخه‌های مورد استفاده، چهار نسخه معرفی شده که عبارتند از:
۱ - نسخه خطی کتابخانه شیخ محمد قوانینی بروجردی که اصل و اساس در نگارش کتاب موجود می‌باشد.
۲ - نسخه خطی متعلق به کتابخانه محمد علی قاضی طباطبایی، به خط محمد حسن بن عبد الله که در سال ۱۲۶۷ ق نوشته شده است. در مورد این کتاب آمده: راجعنا الیها احیانا فان النسخه مغشوشه مشوهه الی آخرها.
۳ - نسخه خطی کتابخانه شیخ میرزا محسن کوچه‌باغی تبریزی که ناقص می‌باشد.
۴ - نسخه خطی از کتاب صید و ذبائح تا آخر کتاب که در تصحیح جلد ۷ و ۸ از آن استفاده شده است.
تنظیم مطالب
شیخ طوسی مطالب کتاب را به ۷ قسمت تقسیم نموده است. در الذریعه به قسمت ششم و هفتم اشاره نموده است.
در ابتدای جلد اول قسمت اول را از کتاب طهارت تا آخر کتاب ضحایا و عقیقه معین کرده است.
در پایان کتاب ودیعه، آخر قسمت سوم مشخص شده است.
و اما مباحث کتاب موجود در ۸ مجلد تقسیم شده است.
جلد اول: کتاب‌های طهارت، صلاه، زکاه، صوم، اعتکاف، حج، ضحایا و عقیقه.
جلد دوم: کتاب‌های جهاد، جزایا و احکام آن، قسمت فیء و غنائم، بیوع سلم، رهن، مفلس، حجر، صلح، حواله، ضمان، شرکت، وکالت.
جلد سوم: کتاب‌های اقرار، عاریه، غصب، شفقه، قراض و مضاربه، مساقاه، اجارات، مزارعه، احیاء موات، وقوف و صدقات، هبات، لقطه.
جلد چهارم: کتاب‌های وصایا، فرائض و مواریث، ودیعه، نکاح، صداق، قسم، خلع و مبارات.
جلد پنجم: کتاب‌های طلاق، رجعت، ایلاء، ظهار، لعان، عدد، رضاع.
جلد ششم: کتاب‌های نفقات، عتق، مکاتب، تدبیر، امهات اولاد، نذور، صید و ذبائح، اطعمه، سبق و رمایه.
جلد هفتم: کتاب‌های جراح (قصاص)، دیات، قسامه، کفاره قتل، قتال اهل ؟، مرتد.
جلد هشتم: کتاب‌های حدود، قطاع الطریق، اشربه، اهل رده، دفع عن النفس، وصول البهمه و الفحل، آداب قضاء، شهادات، دعاوی و بینات.
ویژگی‌ها
کتاب المبسوط که نهایی‌ترین نظریات شیخ طوسی می‌باشد مجموعه‌ای گران‌بها از نظریات فقهای زمان وی و ابداعات او می‌باشد.
در خطبه کتاب این گونه آمده است: این کتاب در برگیرنده سی (یا هشتاد) کتاب فقهی اهل تشیع است که خلاصه آن مباحث گردآوری شده، با این تفاوت که فقط مباحث فقهی را در برداشته و ادعیه و آداب آن ذکر نشده است.
علاوه بر نظریات علمای اهل تشیع نظریات سایر مذاهب را نیز بدون ذکر اسامی آنان ذکر شده است و در نهایت آنچه اقتضاء مذهب شیعه است بیان شده است.
فروعاتی را که واضح بوده‌اند فقط به بیان فتوای آن پرداخته‌اند اما فروعات مشکل یا نامانوس را با ذکر دلیل بیان نموده‌اند. در صورت ترجیح نظریه‌ای، با ذکر دلیل، قول قوی را انتخاب نموده و در صورت نبودن مرجح توقف نموده و حکم به تخییر کرده‌اند.
هدف مولف از بیان دلائل و فتاوا، آموزش اجتهاد و دور کردن خوانندگان از تقلید صرف می‌باشد.
وی در خطبه کتاب می‌نویسد: و ان کانت المساله او الفروع غریبا او مشکلا اومی الی تعلیلها و وجه دلیلها لیکون الناظر فیها غیر مقلد و لا مبحث.
در مواردی که مولف ادعیه و آداب عبادات را حذف نموده است به کتاب مصباح المهتجد خود، ارجاع داده است: فاما الادعیه فی ذلک کثیره و افضلها ما یصدر عن صدق النیه و خالص الطویله و قد استوفینا ذلک فی مصباح المهتجد و لا تطول بذکره هنا.
مولف بعضی از مباحث کتاب را به النهایه و الخلاف ارجاع داده است. به عنوان نمونه در بحث حکم اراضی زکاه: الارضون علی اربعه اقسام حسب ما ذکروه فی النهایه.
در کتاب العدد: و قال آخرون لا یحیض، و اختلف المخالف مثل ذلک ذکرناها فی الخلاف.
در کتاب دیات: و فیه خلاف کثیر ذکرناها فی الخلاف.
در طرح فروعات فقهی مولف به ذکر فروعات و در کنار آن اقوال و نظریات فقها با عبارت اصحابنا، اکثر اصحابنا، اکثر اصحابنا المحصلین، پرداخته است، اما از ذکر روایات و مباحث استدلالی و نظائر آن کمتر مطلبی دیده می‌شود.
از طرف دیگر مولف بیشتر به روایات پیامبر استدلال نموده و کمتر به روایات ائمه استناد نموده است.
تعابیر اجماع در المبسوط نظیر الانتصار سید مرتضی (م ۴۳۶ ق) متفاوت بوده و به صور مختلف مثل «اجماع الامه»، «اجماع الفرقه بل اجماع المسلمین»، «اجماع الفرقه المحقه» بیان شده است.
در بیان مطالب کتاب، وی ابتدا فهرست مطالب را ذکر نموده و سپس به تفصیل آن می‌پردازد؛ و نذکر فی کل فصل ما یلیق و لا نترک شیئا قبل، و لا یمکن ان یقال الا و اذکره الا ما لعله یشذ منه من النادر الیسیر و التافه الحقیر.
در بسیاری از موارد مولف به ذکر نظریات فقهای عامه می‌پردازد و آنها را بررسی و نقد می‌کند.
در کتاب الفرائض و المواریث می‌نویسد: قد ذکرنا جمله یشرف بها علی جمیع المذاهب، و نحن الآن نذکر باقی الکتاب حسب ما ذکره المخالفون من المسائل و ان کانت غیر متناسبه لنستوفی جمیع المسائل و نذکر مذهبنا فیه ان شاء الله تعالی.
در کتاب میراث: و نسوق الآن ترتیب الفقهاء کما فعلته فی العصبه.
موارد نادر
نام علمایی که در کتاب مطلبی از آنان نقل شده کمتر تصریح شده است و فقط در یک مورد در کتاب اقرار به نام قاضی بن براج «قده» صاحب المهذب تصریح شده است: فهذه مسائل ذکرها ابن البراج فی الاصول.
مولف در مباحث کتاب کمتر به ادله عقلیه استدلال نموده است و فقط در کتاب غصب به این مسئله تصریح نموده است: تحریم الغصب معلوم بالادله العقلیه و بالکتاب و السنه و الاجماع.
نقاط ضعف
از نقاط ضعف کتاب این که گاهی بعضی مطالب را بسیار مختصر بیان نموده مثلا در کتاب الاجارات: و یدل علیه القرآن و السنه، قد ذکرناه فی الخلاف.
گفتار بزرگان
معالم الاصول:المبسوط ثمانیه اجزاء حسن.
روضات الجنات:اما الفقه فهو خریت هذه الصناعه و الملقی الیه زمام الانقیاد و الطاعه و کل من تاخر عنه من الفقهاء الاعیان فقد تفقه علی کتبه و استفاد منها نهایه اربه و منتهی طلبه و له فی هذا العلم کتاب «المبسوط» الذی وسع فیه التفاریع و اورع فیه دقائق الانظار.
و در جای دیگر: ففی المبسوط و الخلاف مجتهد صرف و اصولی بحث، بل ربما سلک مسلک العمل بالقیاس و الاستحسان فی کثیر من مسائلها.
و در جای دیگر: و اول مصنفات الشیخ فی الفقه کتاب «النهایه» و آخرها «المبسوط» کما یظهر من کلامه فی خطبه هذا الکتاب. . . و کتاب «المبسوط» کتاب جلیل عظیم الفقع و هو کما قال مصنفه فیه و فی «الفهرست» انه کتاب لم یصنف مثله و لا نظیر له فی کتب الاصحاب و لا فی کتاب المخالفین.
ریحانه الادب:المبسوط در فقه، که در رشته خود بی‌نظیر است و در تهران چاپ شده است.
الذریعه:و هو من اجل کتب الفقه مشتمل علی جمیع ابوابه فی نحو سبعین کتابا.
بحار الانوار:المبسوط، قد اکثر فیه الفروع الفقهیه و فیه من دقائق الافکار ما لم یحوه غیره.