کتاب‌شناسی بهرام بیضایی

این مقاله سیاهه‌ای است از نوشته‌های بهرام بیضایی (۱۳۱۷)، نمایشنامه‌نویس و فیلم‌ساز و پژوهشگر و سخنگوی ایرانی قرن چهاردهم خورشیدی، به ترتیب تاریخ نگارش و نیز به تفکیک گونه.
بیضایی از نویسندگان برجسته و پرکار روزگارش به شمار می‌رود. سه تا از نام‌های مستعار شناخته‌شده‌اش که در دهه ۱۳۶۰ به کار رفته عبارت است از «ع. سالک»، «اعظم علیان» و «بهروز برومند». نوشته‌های بیضایی از اواخر دهه ۱۳۳۰ خورشیدی به بعد بعضی از مهم‌ترین نمایشنامه‌ها و فیلمنامه‌ها و پژوهش‌های زبان فارسی را در بر می‌گیرد. نخستین کتاب بیضایی به سال ۱۳۴۱ در تهران چاپ شد که مجموعه‌ای کوچک از دو نمایشنامه به نام‌های «مترسکها در شب» و «عروسکها» بود. او در همان اوایل دهه چهل خورشیدی مقاله‌نویس پرکاری نیز بود. سال ۱۳۳۳ مجله پست تهران نپذیرفت که نوشته‌ای از بیضایی نوجوان را چاپ کند. اما او از سالیان پایانی دهه ۱۳۳۰ در مجلاتی مانند علم و زندگی و هنر و سینما و آرش و ستاره سینما مقاله می‌نوشت. بعضی از مقالات آن دوره به صورت کتاب هم چاپ شد، از جمله در کتاب مهم نمایش در ایران (۱۳۴۴). بیضایی از بنیانگذاران کانون نویسندگان ایران نیز بود، که سپس‌تر از آن کناره گرفت.
نویسندگی
بیضایی در نویسندگی راه نیاکانش، ذکایی بیضایی شاعر و سخن‌سرایان دیگر خاندان بیضایی، را پی‌نگرفت. بلکه خطی دیگر از پیشینه خانوادگی را که تعزیه باشد پژوهید؛ و از شیوه‌های حماسی آن، چه در تعزیه عامیانه و چه در نوشته‌های دیرین‌تری مانند یادگار زریران، و نیز از گونه‌های نمایش‌های خنده‌آور ایرانی، و همچنین از داستان‌های عامیانه، برای آفرینش نوعی از نمایش بهره جست که - با همکاری نمایشنامه‌نویسان پیشروی دیگری مانند علی نصیریان و غلامحسین ساعدی و اسماعیل خلج و شاید از همه مهم‌تر اکبر رادی که همراه بیضایی از گروه طرفه بود - به دگرگونی نمایش صحنه‌ای در ایران انجامید. نمایشنامه‌های آغازین بیضایی در دهه ۱۳۴۰ اغلب نخستین بار در تالار ۲۵ شهریور تهران (و گاه در شهرهای دیگر از جمله پاریس نیز) به وسیله گروه هنر ملی به نمایش درآمد. با این که نوشته‌های بیضایی پیشینه مستقیمی در ادبیات فارسی نداشت و نمایشنامه گونه‌ای نبود که در اقالیم فارسی‌زبان سرزمین‌های ایرانی همچون ادبیات رسمی چندان سابقه‌ای داشته باشد که مثلا با چهار قرن نمایشنامه‌نویسی حرفه‌ای در انگلیس بسنجد، با این همه میان فارسی‌زبانان اقبال یافت و ماندگار شد و بعضی از کتاب‌هایش به زبان‌های گوناگون ترجمه و منتشر شد و در جاهای مختلف دنیا به نمایش درآمد. نمایشنامه‌های بیضایی بیشتر بر هنر نمایش مشرق‌زمین بنیاد شده، یا دست‌کم همان قدر از نمایش هندی و چینی و ژاپنی و ایرانی و قرون وسطایی بار گرفته که از تئاتر مدرن غربی، و همچون کارهای نصیریان و بر خلاف کارهای گویندگانی چون رادی با مفهوم مدرن نمایشنامه اروپایی چندان به تمامی نمی‌خواند و واقع‌گرا نیز نیست، و بیشتر اوقات تمثیلی نیز. بلکه اغلب این کارها را با نمایشنامه‌های سرآغاز و فرجام مدرنیته غربی، از راه نمونه ویلیام شکسپیر و ژان ژنه، همانندتر و سازگارتر می‌شمارند.
شاخه دیگر نوشتجات بیضایی فیلمنامه‌هاست. وی به خاطر محدودیت و دشواری امکان فیلم‌سازی، بیشتر فیلمنامه‌هایش را چاپ کرده است. با چاپ این فیلمنامه‌ها و به خاطر قابلیت ادبیش گونه‌ای نو در ادبیات پیدا شده، و گرایش کتابخوانان به فیلمنامه‌های فیلم‌نشده سبب شده تا فیلمنامه از گونه‌های ادبی فارسی شود و کم یا بیش مقبول خاطر افتد. از جمله، فیلمنامه‌هایی مانند طومار شیخ شرزین (۱۳۶۵) و دیباچه‌ی نوین شاهنامه (۱۳۶۵) پرفروش بوده و به زبان‌های دیگر نیز درآمده، و کارهایی مانند مرگ یزدگرد (۱۳۵۸، که نمایشنامه است و فیلم هم شده) و آینه‌های روبرو (۱۳۵۹) گاه بیش از یک بار ترجمه شده، و گاه اجراهای گوناگون تئاتری یا فیلم-تئاتری نیز داشته، ولی اغلب نه به کارگردانی بیضایی - که در اصل فیلمنامه‌ها را به خاطر نگرفتن پروانه فیلم‌سازی از دولت یا میسر نشدن ساخت به اسباب گوناگون به صورت کتاب چاپ کرده است، بی‌آن که فیلمش ساخته شده باشد. فیلم‌سازان دیگر نیز فیلم‌های برجسته‌ای مانند سلندر (۱۳۵۹) و خط قرمز (۱۳۶۰) و روز واقعه (۱۳۷۳) از نوشته‌های بیضایی ساخته‌اند.
کتاب‌های پژوهشی بیضایی در فقه‌اللغه و افسانه‌شناسی و تاریخ یا بازنگری و بازاندیشی تاریخی نمایش مشرق‌زمین است. گفتارها و گفتگوهایی درباره کارنامه خودش و سینمای آلفرد هیچکاک نیز از وی چاپ شده است. بیضایی از پیشگامان تاریخ‌نگاری اجتماعی نمایش در فرهنگ ایرانی و از پژوهندگان قدر اول زبان فارسی به شمار می‌آید. بعضی از اهل ادب مانند ابوالفضل خطیبی و ایرج پارسی‌نژاد هنر دوگانه او در تحقیقات غیرمستظرفه ممتاز و آفرینندگی ذوقی طبع‌ساز را با کار و بار و پایگاه کسانی چون محمدتقی بهار و محمدرضا شفیعی کدکنی سنجیده و همانند شمرده‌اند. همان طور که بسیاری از آثار خلاقه بیضایی از پژوهش تاریخی مایه گرفته، پژوهش‌هایش نیز از ساختمان روایی تاریخ‌نگارانه و داستانی و طبع‌آزمایی ذوقی بی‌بهره نیست.
زبان بیضایی از نوجوانی تحت تاثیر سبک خراسانی و نمونه‌های سرشناس کهن و هم‌روزگارش، یعنی فردوسی و مهدی اخوان ثالث، و نیز نثر روزگار بازگشت ادبی از جمله در کار عبداللطیف طسوجی و سپس‌تر نثرهای کهن‌تری مانند تاریخ بیهقی نیز، پرورش یافت؛ و بدین ترتیب نه تنها در زبان، که از لحاظ موضوع نیز برخی از آثارش را با کارهای نمایشنامه‌نویسان فرارودی چون ساتم الغ‌زاده نسبتی هست. بعدها بیضایی خود از پارسی‌گویان صاحب‌سبک و زبان‌آور شد که در شمار نثرنویسانی مانند محمد قاضی و سیمین دانشور و ابراهیم گلستان و همتایان دیگرشان در نثر غیرمعیار فارسی نوین آوازه‌ای یافت، به طوری که پژوهندگان در زبانش کتاب‌ها و مقالات نوشته‌اند؛ و از این جمله است کتاب دستور بیضایی (۱۳۷۹) نوشته پروین پویا. آیدین آغداشلو نثر بیضایی را «از فاخرترین نمونه‌های نثر فارسی» دانسته که گواه و نمودار پایندگی زبان فارسی به واسطه «زایش‌های متعدد» است. ماتئوش کواگیش «دورنما»ی آثارش را جهانی و سزوار جایزه نوبل ادبیات دیده و عبدالله کوثری ترجمه خود از ریچارد سوم شکسپیر را به او نقدیم کرده است. سخنوران دیگر نیز تحت تاثیر کار بیضایی واقع شده و درباره‌اش سخن گفته‌اند. اوژن یونسکو هشتمین سفر سندباد (۱۳۴۳) را ستوده و احسان یارشاطر در وصف نمایشنامه‌های عروسکیش قلم زده. هوشنگ گلشیری از علاقه‌مندان زبان نمایشی پهلوان اکبر می‌میرد (۱۳۴۲) بوده است. جلال آل احمد، علی‌رغم دوستی، واکنش تندی به بعضی از نمایشنامه‌های دوران جوانی بیضایی نشان داد. محمود دولت‌آبادی بیضایی را «سعدی معاصر ما» گفته و اکبر رادی او را همتای «برجستگان درام جهان» شمرده است. حسین کیانی نیز از جمله نویسندگانی است که شیوه بیضایی را در نمایشنامه‌نویسی پی‌گرفتند. سرگذشت بیضایی در تذکره‌های گوناگون آمده و دیوان آثارش نیز چاپ شده است، هرچند ناتمام، همچون دیوان‌های شاعران خانواده بیضایی.
کتاب‌ها
این جدول فهرستی است از کتاب‌های چاپ‌شده نویسنده به ترتیب نگارش. بیشتر این نمایشنامه‌ها بارها به نمایش درآمده و بعضی از فیلمنامه‌ها فیلم شده. آنجا که نویسنده خود در ساخت و نمایش نقش داشته در توضیحات اشاره شده. آنجا که ترجمه نوشته‌ای از نوشته‌های نویسنده به صورت کتاب چاپ شده در جدول آمده است.
گونه
۱۳۳۷ و ۱۳۴۲
آرش
برخوانی
۱۳۵۶
نیلوفر
انگلیسی (سهیل پارسا، برایان کویرت و پیتر فاربریج)
سال ۱۳۹۲ به کارگردانی نویسنده آواخوانی شده.
نگاشته و بازنگریسته از ۱۳۳۷ تا ۱۳۷۴
سه برخوانی
مجموعه برخوانی
۱۳۷۶
روشنگران
«آرش» به انگلیسی درآمده.
سه برخوانی «آرش»، «اژدهاک» و «کارنامه‌ی بندار بیدخش» که اولی و سومی به کارگردانی نویسنده به ترتیب آواخوانی شده و به نمایش درآمده. «اژدهاک» پیش‌تر به سال ۱۳۴۶ در ماهنامه پیام نوین و «کارنامه‌ی بندار بیدخش» به سال ۱۳۷۵ در مجله کلک منتشر شده بود.
۱۳۴۱
مترسکها در شب و عروسکها
مجموعه نمایشنامه
۱۳۴۱
نویسنده
«عروسکها»: انگلیسی (ژیزل کاپوشینسکی)انگلیسی (سوجاتا بهات، ژاکلین هوتس، عمران نیازی و کامیار خانی اسکویی زیر نظر جان گرین)انگلیسی (پروین لولویی و گلین پرسگلاو)
دو نمایشنامه «مترسکها در شب» و «عروسکها» چاپ شده به وسیله نویسنده. این کتاب هرگز تجدید چاپ نشده. و نمایشنامه یکم چاپ دیگری نداشته است؛ ولی به کارگردانی جعفر والی به سال ۱۳۴۲ تله‌تئاتر شده.
۱۳۴۱ و ۱۳۴۲
سه نمایشنامه‌ی عروسکی
مجموعه نمایشنامه
۱۳۴۲
نویسندهنگاهروشنگران
انگلیسی (ژیزل کاپوشینسکی)
سه نمایشنامه «عروسکها»، «غروب در دیاری غریب» و «قصه ماه پنهان» که یکمی را نویسنده به نمایش درآورده و در نمایش دو تای دیگر نیز همکاری کرده.
۱۳۴۳
نمایش در ژاپن
پژوهش
۱۳۴۳
با همکاری داریوش آشوری و سهراب سپهری در بخش‌های ترجمه. نسخه آغازین این کتاب به صورت مقاله‌ای در زمستان ۱۳۳۸ نوشته شد. سال ۱۳۴۳ به صورت چند مقاله بازنویسی و در چند شماره از مجله موسیقی چاپ شد. زمستان همان سال مجموعه این مقالات به صورت کتاب چاپ شد.
۱۳۴۱ و ۱۳۴۲
نمایش در ایران
پژوهش
۱۳۴۴
پیش‌تر به صورت سلسله‌ای از چهارده مقاله در دوره سوم مجله موسیقی از شماره ۶۲ تا ۷۷ به سال ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ چاپ شده بود. سپس‌تر چاپ‌های غیرمجاز بسیاری داشته. صورت بازنوشته کتاب منتظر چاپ است.
۱۳۴۲
پهلوان اکبر می‌میرد
نمایشنامه
۱۳۴۴
پاییز و زمستان ۱۳۴۴ با همکاری نویسنده در تالار ۲۵ شهریور به وسیله گروه هنر ملی به نمایش درآمده.
۱۳۴۳
هشتمین سفر سندباد
نمایشنامه
۱۳۵۰
جوانهروزبهان
فرانسوی (احمد کامیابی مسک)آلمانی (ایزابل اشتومپل-حاتمی)
۱۳۴۴
دنیای مطبوعاتی آقای اسراری
نمایشنامه
۱۳۴۵
۱۳۴۴
سلطان مار
نمایشنامه
۱۳۴۵
نویسنده سال ۱۳۴۸ بر صحنه برده.
۱۳۴۶
میراث و ضیافت
مجموعه نمایشنامه
۱۳۵۵
دو نمایشنامه تک‌پرده‌ای «میراث» و «ضیافت» که نویسنده سال ۱۳۴۶ به نمایش درآورده. هر دو کار همان سال به ترتیب در کتاب نمایش انتشارات جوانه و ماهنامه پیام نوین چاپ شده.
۱۳۴۶
چهار صندوق
مضحکه
۱۳۵۸
روزبهانروشنگران
انگلیسی (محمدرضا قانون‌پرور)کردی (مریوان حلبچه‌ای)
نخستین بار بهمن‌ماه ۱۳۴۶ در نخستین شماره جنگ دفترهای زمانه چاپ شد.
۱۳۴۷
دیوان بلخ
نمایشنامه
۱۳۴۷
امیرکبیرنگاه
عربی (محمد تونجی)
۱۳۴۸
گمشدگان
نمایشنامه
۱۳۵۷
۱۳۴۸
نمایش در چین
پژوهش
۱۳۴۹
با ترجمه‌های داریوش آشوری (نمایشنامه‌های چینی به فارسی درآمده)
۱۳۴۹
راه توفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی
نمایشنامه
۱۳۵۷
نخست در کیهان سال ۱۳۵۱ چاپ شده بود.
۱۳۴۹
حقیقت و مرد دانا
داستان کودکان
۱۳۵۱
با نقاشی‌های مرتضی ممیز
۱۳۴۹
عیار تنها
فیلمنامه
۱۳۶۴
چاپ نخست به سال ۱۳۶۰ در جلد دوم کتاب چراغ
۱۳۵۴
حقایق درباره‌ی لیلا دختر ادریس
فیلمنامه
۱۳۶۱
۱۳۵۵
آهو، سلندر، طلحک و دیگران
فیلمنامه
۱۳۵۶
«سلندر» یک بار فیلم شده (سازنده: واروژ کریم‌مسیحی) و دیگر بار بر اساسش فیلمی ساخته‌اند (سازنده: رفیع پیتز). نام این هر دو فیلم کوتاه «سلندر» است.
۱۳۵۶
ندبه
نمایشنامه
۱۳۷۱
بخشی از آغاز نمایشنامه تابستان ۱۳۵۹ در شماره سوم نامه کانون نویسندگان ایران آمده. نسخه کاملش اول بار تابستان ۱۳۶۲ در شماره سوم جنگ الفبای پاریس به نام بهروز برومند چاپ شد.
۱۳۵۸
مرگ یزدگرد
نمایشنامه
۱۳۵۹
روزبهانروشنگران
انگلیسی (منوچهر انور)انگلیسی (سهیل پارسا، برایان کویرت و پیتر فاربریج)فرانسوی
نخستین بار در شماره پانزدهم کتاب جمعه در آبان ۱۳۵۸ چاپ شد. نمایش نویسنده به سال ۱۳۵۸ و فیلم‌شده به سال ۱۳۶۰. بخش‌هایی از فیلمنامه‌اش با مختصری توضیحات به سال ۱۳۷۱ در مجموعه مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی نیز آمده.
۱۳۵۳ و ۱۳۵۸
قصه‌های میر کفن‌پوش
فیلمنامه
۱۳۶۳
۱۳۵۹
شب سمور
فیلمنامه
۱۳۶۶
فیلم خط قرمز را بر اساس این کار ساخته‌اند. صورت آغازین این فیلمنامه در شماره یکم جنگ چراغ به سال ۱۳۶۰ چاپ شد.
۱۳۵۹
اشغال
فیلمنامه
۱۳۶۸
پیش‌تر در جلد سوم کتاب چراغ به سال ۱۳۶۱ چاپ شده بود.
۱۳۵۹
آینه‌های روبرو
فیلمنامه
۱۳۶۰
خاطرات هنرپیشه نقش دوم
نمایشنامه
۱۳۶۱
روز واقعه
فیلمنامه
۱۳۶۳
سال ۱۳۷۳ با همین نام فیلم کرده‌اند.
۱۳۶۱
زمین
فیلمنامه
۱۳۶۴
فیلم تا غروب همانندی چشم‌ناپوشیدنی با این فیلمنامه دارد.
۱۳۶۱
فتحنامه‌ی کلات
نمایشنامه
۱۳۶۲
دماوندروشنگران
انگلیسی (منوچهر انور)
۱۳۶۳
پرونده‌ی قدیمی پیرآباد
فیلمنامه
۱۳۶۳
سال ۱۳۷۵ فیلمی به نام فصل پنجم بر این اساس ساخته‌اند. نیز داستان فیلم اتوبوس (۱۳۶۴) با این فیلمنامه می‌خواند.
۱۳۶۳
عیارنامه
فیلمنامه
۱۳۶۴
با نقاشی آیدین آغداشلو
۱۳۶۳
تاریخ سری سلطان در آبسکون
فیلمنامه
۱۳۶۵
۱۳۶۳
وقت دیگر، شاید . . .
فیلمنامه
۱۳۶۸
سال ۱۳۶۶ با نام شاید وقتی دیگر فیلم شده. دو فصلش به سال ۱۳۷۱ در مجموعه مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی نیز چاپ شده.
۱۳۶۳
پرده‌خانه
نمایشنامه
۱۳۷۲
۱۳۵۸ و ۱۳۶۵
طومار شیخ شرزین
فیلمنامه
۱۹۸۹ (استکهلم)
رامینروشنگران
عربی (محمد تونجی)
با نقاشی آیدین آغداشلو
۱۳۶۵
دیباچه‌ی نوین شاهنامه
فیلمنامه
۱۳۶۹
روشنگران
انگلیسی (محمدمهدی خرمی و پری شیرازی)
با نقاشی آیدین آغداشلو. بریده‌ای از این فیلمنامه به سال ۱۳۸۵ در شماره ۹ مجله رودکی نیز چاپ شده است.
۱۳۶۵
پرده‌ی نئی
فیلمنامه
۱۳۷۱
۱۳۶۵ و ۱۳۶۷
گفت‌وگو با بهرام بیضایی
گفتگو
۱۳۷۱
گفتگو با زاون قوکاسیان
۱۳۶۷
جنگنامه‌ی غلامان
نمایشنامه
۱۳۶۹
۱۳۶۸
سفر به شب
فیلمنامه
۱۳۹۶
۱۳۶۸
مسافران
فیلمنامه
۱۳۷۱
به سال ۱۳۶۹ و ۱۳۷۰ فیلم شده.
۱۳۶۹
فیلم در فیلم
فیلمنامه
۱۳۷۳
۱۳۷۰
هیچکاک در قاب
گفتگو
۱۳۷۴
۱۳۷۱
سگ‌کشی
فیلمنامه
۱۳۸۰
به سال ۱۳۷۸ و ۱۳۷۹ فیلم شده.
۱۳۷۲
سیاوش‌خوانی
نمایشنامه و فیلمنامه
۱۳۷۵
۱۳۷۳
آوازهای ننه آرسو
فیلمنامه
۱۳۷۵
فیلم سایه به سایه را بر اساس این فیلمنامه نوشته و ساخته‌اند.
۱۳۷۵
مقصد
فیلمنامه
۱۳۷۷
۱۳۵۳ و ۱۳۷۵
چشم‌انداز
فیلمنامه
۱۳۸۸
۱۳۷۶
افرا، یا روز می‌گذرد
نمایشنامه
۱۳۸۱
نویسنده سال ۱۳۸۶ نمایش داده.
۱۳۷۶
گفتگو
۱۳۸۸
گفتگو (نه با نوشابه امیری)
۱۳۷۷
مجلس قربانی سنمار
نمایشنامه
۱۳۸۰
۱۳۷۷
گفتگو با باد
فیلمنامه کوتاه
۱۳۷۹
فیلم شده به سال ۱۳۷۷ به کارگردانی نویسنده. کتاب با نام کامل گفتگو، نقد و نظر و فیلمنامه گفتگو با باد با گفتگوهایی با بیضایی و عوامل فیلم و مقالاتی درباره فیلم به کوشش زاون قوکاسیان
۱۳۷۳ و ۱۳۷۸
سهراب‌کشی
نمایشنامه
۱۳۸۶
پاره‌هایی چند از واپسین بخش نمایشنامه که مویه‌ تهمینه بر مرگ سهراب است به سال ۱۳۸۵ در شماره ۵۷ مجله بخارا چاپ شده بود، و مژده شمسایی نیز همین بخش را در شب بخارای بهرام بیضایی در زادروزش در همان سال برای حاضران خوانده بود.
۱۳۷۹
ایستگاه سلجوق
فیلمنامه
۱۳۸۱
۱۳۷۹
مجلس ضربت زدن
نمایشنامه
۱۳۸۱
روشنگران
گرجی (گیورگی لوبژانیدزه)
۱۳۸۱
اتفاق خودش نمی‌افتد!
فیلمنامه
۱۳۸۴
متن نوین بازنگریسته‌ای از اکثر نمایشنامه‌های سال‌های ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۹
دیوان نمایش
مجموعه نمایشنامه
۱۳۸۲
روشنگران
بعض نمایشنامه‌های دیوان یک یا چند بار به زبان‌های دیگر درآمده است.
دفتر یکم و دوم چاپ شده که متن بازنگری‌شده هجده نمایشنامه از دهه چهل است. این صورت از این هجده نمایشنامه است که از ۱۳۸۲ به بعد به صورت تکی نیز چاپ شده.
۱۳۸۲
شب هزارویکم
نمایشنامه
۱۳۸۲
سه تک‌پرده‌ای هم‌نام پی‌درپی که نویسنده سال ۱۳۸۲ به نمایش درآورده است. سال ۱۳۸۱ نسخه بیست‌دقیقه‌ای سومین از این سه پرده نوشته شده و در کپنهاگ به کارگردانی آلن لایدیارد به نمایش درآمده بود.
۱۳۸۲
ریشه‌یابی درخت کهن
پژوهش
۱۳۸۳
پاره یکم هزارافسان کجاست؟
۱۳۸۴
هزارافسان کجاست؟
پژوهش
۱۳۹۱
پاره دوم ریشه‌یابی درخت کهن
۱۳۸۵
لبه‌ی پرتگاه
فیلمنامه
۱۳۸۶
۱۳۸۶
وقتی همه خوابیم
فیلمنامه
۱۳۸۸
به سال ۱۳۸۷ فیلم شده.
۱۳۸۸
تاراج‌نامه
نمایشنامه
۱۳۹۰
نمایشنامه‌های کوتاه
سال نگارش
نام
منبع
۱۳۴۰ - ۱۳۳۸
اژدهاک
در ماهنامه پیام نوین (۱۳۴۶) و کتاب سه برخوانی (۱۳۷۶) و جلد یکم دیوان نمایش (۱۳۸۲)
۱۳۴۱
مترسکها در شب
در کتاب مترسکها در شب و عروسکها
۱۳۴۱
عروسکها
در کتاب مترسکها در شب و عروسکها و سه نمایشنامه‌ی عروسکی و جلد یکم دیوان نمایش
۱۳۴۱
غروب در دیاری غریب
در کتاب سه نمایشنامه‌ی عروسکی و جلد یکم دیوان نمایش
۱۳۴۲
قصه‌ی ماه پنهان
در کتاب سه نمایشنامه‌ی عروسکی و جلد یکم دیوان نمایش
۱۳۴۰ و ۱۳۷۴
کارنامه‌ی بندار بیدخش
در مجله کلک (۱۳۷۵) و در کتاب سه برخوانی و جلد یکم دیوان نمایش
۱۳۴۶
ضیافت
در کتاب نمایش و در کتاب میراث و ضیافت و نیز در جلد دوم دیوان نمایش
۱۳۴۶
میراث
در مجله پیام نوین و در کتاب میراث و ضیافت و نیز در جلد دوم دیوان نمایش
۱۳۴۷
ساحل نجات
در جلد دوم دیوان نمایش
۱۳۴۷
در حضور باد
در دفتر دوم دفترهای روزن و در جلد دوم دیوان نمایش و در گروه هنر ملی از آغاز تا پایان
فصل‌هایی از فیلمنامه‌ها
بیضایی هشت تا از فیلمنامه‌هاییش را که فیلم کرده به صورت کتاب منتشر نکرده است. فصل‌هایی از پنج تا از این فیلمنامه‌های فیلم‌شده چاپ‌نشده را (به اضافه بخش‌هایی از مرگ یزدگرد و شاید وقتی دیگر . . . که کتاب شده) زاون قوکاسیان در کتاب مجموعه مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی (۱۳۷۱) آورده است. این‌ها عبارت است از:
«چند فصل از فیلمنامه «رگبار»»
«دو فصل از فیلمنامه «غریبه و مه»»
«دو فصل از فیلمنامه «کلاغ»»
«فصلی از فیلمنامه «چریکه‌ی تارا»»
«چند فصل از فیلمنامه «باشو غریبه‌ی کوچک»»
مقالات و منشآت
مقالات و پاره‌نوشته‌های منتشرشده و نشده بیضایی فراوان است. او از سال‌های پایانی دهه ۱۳۳۰ مقالاتی در مجلات گوناگون می‌نوشت. در بعضی نوشته‌های گروهی، از جمله چند اعلامیه کانون نویسندگان (حتی پس از کناره‌گیری به سال ۱۳۵۷، مثلا در «بیانیه ۱۳۴ نویسنده») یا آگهی‌های تسلیت (مثلا «شما تنها نیستید» در مرگ عباس کیارستمی)، نیز امضای بیضایی آمده است، گاهی بی‌اطلاع خودش. وی در این موارد اغلب نامه اعتراض نوشته است تا روشن شود که چه چیز را امضا کرده و چه چیز را نه. گزیده‌ای از چاپ‌کرده‌های وی - منهای نوشته‌هایی که کتاب شده - از این قرار است:
مقاله و شعر
(چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
متن واگذاری حق نمایش نمایشنامه پهلوان اکبر می‌میرد به عباس جوانمرد (۱۳۴۲) (چاپ‌شده در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
(چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
«از پشت شیشه‌های غم‌انگیز، نامه‌ بهرام بیضایی به اکبر رادی» (۱۳۴۵ - چاپ شده در مجله فردوسی و شناختنامه اکبر رادی (۱۳۸۳، ص ۲۷۲ و ۲۷۳))
«مقدمه‌ای بر نمایش شرقی» (۱۳۴۷ - چاپ ۱۳۶۱ و ۱۳۸۸)
(نوشته ۱۳۵۰)
(چاپ دیگر در کتاب مجموعه مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی)
(یا «نوی «بنکی روی پل» و تعزیه‌ی «مجلس فتاح‌شاه»: سنجش دو نمایشنامه» چاپ ۱۳۸۶)
«در موقعیت تئاتر و سینما» (سخنرانی شب سوم شب‌های شعر گوته ۱۳۵۶ - چاپ ۱۳۵۷ در کتاب ده شب، ۱۳۹۲ در کتاب بازخوانی ده شب و ۱۳۹۶ در کتاب شب‌های نویسندگان و شاعران ایران: انستیتو گوته - تهران ۲۷-۱۸ مهر ۱۳۵۶)
«متن واگذاری فیلمنامه «شب سمور»» (در کتاب شناختنامه مسعود کیمیایی، ج ۲، ص ۱۴۱۱)
«درباره‌ی «عباس هندو»» (۱۳۶۳ و ۱۳۸۴)
«پایان کار «سربداران»» (با نام مستعار اعظم علیان - ۱۳۶۳)
«اگر عدنان «باشو» نمی‌شد . . .»
«کاش یادم نمی‌آوردید»
شعری منثور با مطلع «وطن، وطن، وطن من! / وطن! / تو دوست، دوست، دوست نمی‌داریم!» منسوب به بیضایی
(«افسونگران» نیز ضبط شده.)
«اگر حرفی مانده باشد!» (۱۳۷۹ - چاپ در کتاب سر زدن به خانه‌ی پدری ۱۳۸۳)
«سر زدن به خانه‌ی پدری» (۱۳۷۹ - چاپ در کتاب سر زدن به خانه‌ی پدری (۱۳۸۳) و در مجله بخارا، شماره ۵۷)
نوشته‌ای به علیرضا داوودنژاد درباره فیلم مرهم
نوشته‌ای درباره محمد رحمانیان
نوشته‌ای برای دوستداران در زادروز، با مطلع «از شما می‌پرسم» (۱۳۹۰)
«چگونه ساعتی عزیز شد!» (۱۳۹۱)
نوشته‌ای برای دوستداران در زادروز، با مطلع «واژه‌های چندانی برای سپاسگزاری نیست» (۱۳۹۲)
نوشته‌ای به ماهنامه آزما (۱۳۹۳)
«برای واروژ کریم‌مسیحی» (۱۳۹۳)
یادداشت به منوچهر انور برای ترجمه فتحنامه‌ی کلات (۱۳۹۵)
پیام به آکادمی حمید سمندریان (۱۳۹۶)
برنوشت
برنوشت سلطان مار (چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
برنوشت شب هزارویکم (۱۳۸۲)
«بر ارداویراف چه گذشت؟» (۱۳۹۳)
برنوشت طرب‌نامه (۱۳۹۵)
برنوشت چهارراه (۱۳۹۷؛ چاپ دیگر: )
نامه
نامه‌ای (چاپ‌شده با حذف چند کلمه) در اعتراض به اوضاع سینما (۱۳۵۶)
نامه‌ای (چاپ‌شده با حذف چند کلمه) در اعتراض به بی‌اجازه آوردن نامش در نامه انجمن تهیه‌کنندگان در تایید سرکوب آشوب‌ها
(نامه سرگشاده، بی‌عنوان، به مسئولان سینمایی)
نامه‌ای به محمد بهرامی
نامه‌ای به خانه تئاتر ایران
یاد و یادبود
«با یاد مهدی اخوان ثالث» در کتاب باغ بی‌برگی: یادنامه مهدی اخوان ثالث (م. امید) یا «تجربه مرگ» در کتاب ناگه غروب کدامین ستاره: یادنامه مهدی اخوان ثالث (م. امید) (۱۳۷۰)
(نیز چاپ شده در کتاب بامداد همیشه: یادنامه‌ی احمد شاملو)
«از نگفتن گفتن» (در کتاب سر زدن به خانه‌ی پدری ۱۳۸۳)
پیام تسلیت درگذشت حمید لطفی
نوشته‌ای با مطلع «روز مرگش پرسید مادرم» به یاد مادر
«یادمان سمندریان» (۱۳۹۱)
«زاون/۱» (۱۳۹۳)
«زاون/۲» (۱۳۹۴)
قصیده‌ای در سوگ سیمین بهبهانی با مطلع «ز گهواره تا گور زور است و زور . . .»
دستخط
تصویر مقداری دستخط از بیضایی - از امضا و تقدیم‌نامه و نامه و شعر و صفحه‌ای از فیلمنامه و غیره - در مجلات و اینترنت منتشر شده است.
سین جیم
برخی از پرسش و پاسخ‌های مکتوب بیضایی با ساواک منتشر شده است. (آگاهی‌های چندانی از این اسناد به دست نمی‌آید؛ مگر چند مطلب عقیدتی. از راه نمونه، مطابق این اسناد، علی‌رغم مذهب پدری و قباله نخستین ازدواج، مذهب بهرام بیضایی «اسلام» بوده است.) نیز گزارش‌هایی از ساواک که برخی از گفته‌های وی را به طور غیرمستقیم بازگفته است. همچنین از گفتگوهای وی با ماموران وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران آگاهی‌هایی در گفتگوهای کسانی چون مسعود کیمیایی و مسعود بهنود به میان آمده و گاه چاپ شده است.
گفتگوها
گفتگوهای مفصل بیضایی کتاب شده است. گفتگوهای کوتاه‌تری که چاپ هم شده اینجا فهرست می‌شود:
(چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
(چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
(چاپ دیگر: چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
(چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
(چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
(چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
(چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
(چاپ دیگر: چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
(چاپ دیگر: )
گفتگویی با احمد کامیابی مسک به سال ۱۳۵۶، منتشرشده به طور محدود در پایان‌نامه‌های دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و دانشکده هنرهای دراماتیک (دانشگاه هنر)
جلسه پرسش‌وپاسخ با جوانان و هنرمندان سینمای آزاد، منتشرشده در دو شماره پیاپی مجله رستاخیز جوان (۱۳۵۶)
(چاپ دیگر: )
«نمادی از مقاومت» (۱۳۵۸، در کتاب مجموعه مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی)
«سینما و تئاتر بدون تجربه کردن می‌میرند: گفت‌وگو با بهرام بیضایی درباره‌ی «مرگ یزدگرد»» (۱۳۶۷ - چاپ ۱۳۷۰ و ۱۳۸۶)
«مسافران فیلم بسیار بسیار ساده‌ای است در ستایش زندگی و امیدهای نو» (۱۳۷۱)
«سفر عیلامی» (دیدار با مهرداد بهار، چاپ ۱۳۷۶ در کتاب از اسطوره تا تاریخ)
«گفت‌وگو با بهرام بیضائی» (چاپ ۱۳۷۷ در کتاب سینما و ادبیات: چهارده گفتگو)
(چاپ دیگر: )
«موسیقی نمایشی: در گفت‌وگوی بابک بیات با بهرام بیضایی» (۱۳۷۷ - چاپ ۱۳۷۹ و ۱۳۹۰)
گفتگویی با حمید دباشی، منتشرشده به ترجمه انگلیسی در کتاب Close Up: Iranian Cinema, Past, Present, and Future به سال ۲۰۰۱
(چاپ دیگر در کتاب بازیگری در قاب (۱۳۸۷) کار رضا کیانیان)
«تنها امید، خلاقیت است» (۱۳۸۰ - در کتاب سر زدن به خانه‌ی پدری ۱۳۸۳)
«گفت‌وگو با بهرام بیضایی» (۱۳۸۰ - چاپ ۱۳۸۱ در کتاب بهرام بیضایی و پدیده‌ی سگ‌کشی)
«صحنه نمایش می‌تواند دوره‌های تاریخی را متحول کند» (۱۳۸۲)
«زندگی‌نامه»، در کتاب غریبه‌ی بزرگ: زندگی و سینمای بهرام بیضائی کار محمد عبدی (۱۳۸۳؛ بازنوشته در صیغه سوم شخص)
(بهار ۱۳۷۷ - چاپ اول ۱۳۷۷)
(چاپ دیگر در کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان)
گفتگویی منتشرشده در کتاب لذت فیلم دیدن: گفت‌وگوهایی درباره‌ی سینما (۱۳۹۱)
گفتگویی درباره سانسور در سینمای ایران، منتشرشده به ترجمه انگلیسی در کتاب Iranian Cinema Uncensored به سال ۲۰۱۶
گفتگویی در کتاب In the Time of Kiarostami گادفری چشایر
ترجمه
در کتاب نمایش در چین سه نمایشنامه قدیمی چینی به زبان فارسی آمده است که داریوش آشوری به فارسی درآورده (گویا از زبان انگلیسی). در همین کتاب نمایشنامه کوتاه دیگری به نام «گوی گل» نیز هست که ظاهرا بیضایی ترجمه کرده است.
و این یگانه کار ترجمه بهرام بیضایی نیست. ولی روی هم رفته چنین نمی‌نماید که در کارنامه بیضایی بتوان ترجمه‌های چندانی به معنای متعارف یافت. جای دیگری که نام آشوری و بیضایی با هم همچون مترجم آمده پای ترجمه یک نوی ژاپنی کار سه‌آمی موتوکیو به نام آتسوموری است که آذر ماه ۱۳۴۲ در شماره هفتم مجله آرش و سپس تابستان ۱۳۴۳ در مجله موسیقی با افزوده‌هایی در حاشیه به ترجمه سهراب سپهری چاپ شده است. این ترجمه از روی برگردان انگلیسی به قلم آرتور ویلی است و افزوده‌ها را سپهری از روی ترجمه فرانسوی نوئل پری فراهم کرده است. آتسوموری سرانجام در کتاب نمایش در ژاپن چاپ شد. تنها جاهایی که نام بیضایی به تنهایی همچون مترجم آمده پای کابوکی کانجینچو کار نامیکی گوهی سوم است، که بیضایی از روی ترجمه انگلیسی جیمز براندن و تاماکو نیوا به فارسی درآورده و سال ۱۳۴۳ در شماره ۹۴ مجله موسیقی و کتاب نمایش در ژاپن چاپ کرده است، و نیز پای کیوگن پرنده‌گیر در دنیای مردگان که از روی ترجمه انگلیسی شیو ساکانیشی و نیز ترجمه آرتور ویلی به فارسی درآمده و در همان سلسله مقالات (به نام «نمایش در ژاپن» به سال ۱۳۴۳) در مجله موسیقی و سپس در کتاب نمایش در ژاپن چاپ شده. این کتاب ضمیمه‌ای کوتاه نیز دارد که بیضایی از قلم ریوساکو تسونودا و دانلد کین به فارسی ترجمه کرده است.
بیضایی نوی بانو آئویی از دوره موروماچی ژاپن را نیز ترجمه و سال ۱۳۶۹ در کتاب صبح منتشر کرده است. این نمایشنامه همراه ترجمه‌های دیگری از او به وسیله انتشارات نیلا تجدید چاپ خواهد شد.
سال‌ها پس از این ترجمه‌ها، همسر بیضایی نیز کتابی درباره کیوگن نوشت و چندین نمایشنامه کوتاه ژاپنی را به فارسی درآورد و در این کتاب چاپ کرد:
از جمله این متن‌ها یکی کیوگن شکارچی پرنده در برزخ است که ترجمه دیگری از همان متن پرنده‌گیر در دنیای مردگان است.
چاپ‌نشده‌ها
نوشته‌های بسیاری از نویسنده به چاپ نرسیده است. از این جمله است بعضی فیلمنامه‌های فیلم‌شده مانند سفر و قالی سخنگو و کتاب‌های دیگری؛ بعضی منتظر چاپ، بعضی بی‌پروانه نشر. نام و نشان و داستان بعضی از کارهای منتشرنشده بیضایی در کتابی به نام بهرام بیضائی کار شهرام جعفری‌نژاد آمده است. همچنین در «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی» که بارها در مجلات و کتاب‌های گوناگون چاپ شده می‌توان نام بعضی از نوشته‌های چاپ‌نشده او را دید. از فیلمنامه‌های منتشرنشده بیضایی می‌شود داستان باورنکردنی (۱۳۵۸ و ۱۳۶۱) و قلعه کولاک (۱۳۶۴) و آقای لیر (۱۳۶۷) و چه کسی رئیس را کشت؟ (۱۳۴۹ و ۱۳۷۱) و سند (۱۳۸۳) و سلسله‌ای از طرح‌های فیلم به نام شغل یک و شغل دو و شغل سه و غیره را برشمرد. بعضی از نمایشنامه‌های منتشرنشده عبارت است از گزارش به بالانشینان (۱۳۴۵)، مجلس بساط برچیدن (۱۳۷۶)، همایش (۱۳۷۸) و چهارراه (۱۳۸۸). نسخه نوین نمایش در ایران هنوز به طبع نرسیده. بیضایی به خواست خود بعضی از کارهایش را منتشر نکرده است. هفتمین طرح فیلمش برای صدمین سال سینما را چاپ نکرده است. گفتگوی بلند بیضایی با حمید امجد و احمد پایداری به سال ۱۳۶۷ هنوز به صورت کامل چاپ نشده است. گفتگوی بیضایی با روح‌الله جعفری نیز از کتاب گروه هنر ملی از آغاز تا پایان حذف شده است. گفتگوی بیضایی با عباس میلانی برای نسخه فارسی کتاب Eminent Persians هنوز منتشر نشده است.
از کارهایی که بیضایی پس از مهاجرت به امریکا نوشته و منتشر نکرده است می‌توان زرین‌تاج (۱۳۹۰)، پهلوان گیسو و دلپسند (۱۳۹۱)، دیودختر و پهلوان (۱۳۹۱)، دلپسند و ارغوان (۱۳۹۱)، میرخان و تخت زر (۱۳۹۲) و داش آکل به روایت مرجان (۱۳۹۳) را نام برد.
کتاب‌های منتظر چاپ
نام کتاب
گونه
سال نگارش
سال انتشار اعلام شده
ناشر اعلام شده
ترجمه
توضیحات
جانا و بلادور
نمایشنامه
۱۳۵۶ و ۱۳۷۸
برای تماشاکنان انگلیسی‌زبان نمایش به انگلیسی ترجمه شده، ولی چاپ نشده.
سایه‌بازی. سال ۱۳۹۱ نویسنده نمایش داده، ولی چاپ نشده.
طرب‌نامه
نمایشنامه
۱۳۷۳
فروردین و آبان ۱۳۹۵ به کارگردانی نویسنده در امریکا به نمایش درآمده، ولی چاپ نشده است.
گزارش ارداویراف
نمایشنامه
۱۳۷۸
سال ۱۳۹۳ به کارگردانی نویسنده بر صحنه خوانده شده، ولی چاپ نشده.
ماهی
فیلمنامه
مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین
نمایشنامه
نویسنده بر صحنه برده، ولی چاپ نشده است.
داستان باورنکردنی
فیلمنامه
بازنوشت نمایش در ایران هنوز منتشر نشده است.
دیوان نمایش
تنها دو دفتر یکم و دوم از این دیوان به چاپ رسیده و دفترهای بعدی هنوز چاپ نشده است. نمایشنامه‌ای به نام رگبار (۱۳۴۲) از دفتر نخست جاافتاده و جای دیگری نیز برای همگان منتشر نشده و احتمالا گم شده است. مترسکها در شب (نگاشته و منتشرشده ۱۳۴۱) دانسته و به رای بیضایی در دیوان نمایش نیامده. از دفتر دوم نیز چند نمایشنامه جا افتاده که انتشار دیگری نیز نداشته، از جمله سرود نیمه‌راه (۱۳۴۷).
کتاب مجموعه کارها
روز چهاردهم اسفند ۱۳۹۴ در جشن چاپ نوی مجموعه هشت‌جلدی مقالات و گفتگوهای آیدین آغداشلو در موزه هنرهای معاصر تهران، ناهید طباطبایی نوید چاپ مجموعه کارهای بهرام بیضایی را داد.
سانسورشده‌ها
نوشته‌های بیضایی نه تنها برای فیلم شدن یا نمایش بر صحنه به رد و عدم امکان ساخت از حیث پروانه دولتی یا جذب سرمایه خورده، که برای چاپ هم دچار گرفتاری‌های فراوان بوده است. اسنادی از سانسور کتاب‌های بیضایی در آرشیوهای دولتی از جمله در کتابخانه ملی ایران موجود است. چند پاره حذفی از چند کتاب بیضایی را می‌شود در کتاب ممیزی کتاب: پژوهشی در ۱۴۰۰ سند ممیزی کتاب در سال ۱۳۷۵ (۱۳۹۶) کار احمد رجب‌زاده یافت.
گم‌شده‌ها
از نوشته‌های گم‌شده بیضایی می‌شود نمایشنامه رگبار (۱۳۴۲) و طرح‌های فیلم مستند داستانی «میر نوروزی» و «شمر» و فیلمنامه کوتاه ساز (۱۳۵۳) و بیشتر نمایشنامه نوشته‌های دیواری (۱۳۵۷) را برشمرد. هنوز نشانی از این آثار به دست نیامده است.
توضیحات
ارجاعات