محاصره تبریز

محاصره تبریز ، به اتفاقاتی گفته می‌شود که در دوران استبداد صغیر در تبریز رخ داد که در طی آن، نیروهای وابسته به محمدعلی‌شاه، شهر تبریز را با هدف سرکوب مشروطه‌خواهان این شهر به مدت ۱۱ ماه از ۳۰ خرداد ۱۲۸۷ (۲۰ جمادی‌الاول ۱۳۲۶) تا ۹ اردیبهشت ۱۲۸۸ (۸ ربیع‌الثانی ۱۳۲۷) محاصره کرده و مانع از رسیدن غذا و دارو به شهر شدند؛ تا این که عده‌ای از نیروهای روسیه به بهانه حفظ جان اتباع خود در تبریز، در ۹ اردیبهشت ۱۲۸۸ وارد شهر شده و در نتیجه آن محاصره تبریز به پایان رسیده و نیروهای وابسته به شاه از اطراف شهر متفرق شدند.
پیشینه
عبدالمجید عین‌الدوله، فرمانده نیروهای محاصره کننده.
ستارخان (راست) و باقرخان (چپ)، از رهبران مشروطه‌خواهان تبریز.
در پی به توپ بستن مجلس شورای ملی به دستور محمدعلی‌شاه و آغاز دوران استبداد صغیر، تلگراف‌هایی به شهرهای مختلف ارسال شد که خبر از براندازی مشروطه داده و همگان را به پیروی از حکومت مرکزی و شاه دعوت می‌کرد. با این وجود مشروطه‌خواهان تبریز، به رهبری ستارخان و باقرخان، با درخواست تسلیم در برابر شاه مخالفت کردند. شاه نیز در مقابل، ۳۵ تا ۴۰ هزار نفر نیروی نظامی به فرماندهی عبدالمجید عین‌الدوله برای سرکوب مشروطه‌خواهان به تبریز اعزام کرد.
در پی آن، میان نیروهای وابسته به محمدعلی‌شاه و مشروطه‌طلبان، درگیری به وجود آمد که مشروطه‌خواهان شهر را به تصرف خود درآورده، عین‌الدوله و سپاهیانش را به عقب راندند. سپس، نیروهای وابسته به دولت، با محاصره تبریز، مانع از رسیدن آذوقه و دارو به شهر شدند.
قحطی
در اثر این محاصره، قحطی شدیدی شهر را فرا گرفت؛ آنچنان که مردم شهر برای رفع گرسنگی، مجبور به خوردن برگ درختان و علف‌های بیابان شده و بسیاری از ساکنان تبریز بر اثر شدت گرسنگی جان باختند. احمد کسروی، درباره آن روزها چنین نوشته است: «از دهه نخست فروردین ۱۲۸۸ نشان گرسنگی در میان مردم پدیدار شد. کسانی با رخساره‌های کبود، پژمرده و چشم‌های فرورفته دیده می‌شدند. هوا امسال به خوشی می‌گذشت و در همین هنگام سبزه‌ها سر افراشته بود. کم‌کم گرسنگان به سبزه خواری پرداختند.»
با وجود این، مشروطه‌طلبان، به مدت ۱۱ ماه مقاومت کرده و چندین بار در صدد شکستن محاصره برآمدند. از جمله، یک بار عده‌ای از جوانان با تشکیل گروهی به نام فوج نجات، به رهبری هوارد باسکرویل، معلم آمریکایی مدرسه مموریال، قصد شکستن محاصره در منطقه شام غازان را داشتند که با شکست روبرو شده و به کشته شدن این معلم آمریکایی انجامید. میرزا محمداصفهانی تحت تاثیر رشادت‌های آنان ترجیع بندی طولانی با تکرار مصرعی زیر سرود (یک گل نصرانی اشاره به باسکرویل است)
سیصد گل سرخ، یک گل نصرانی مارا ز سر بریده می‌ترسانی؟
ما گر زسر بریده می‌ترسیدیم در محفل عاشقان نمی‌رقصیدیم
ورود نیروهای روسیه به تبریز
پس از وساطت کنسول‌های روسیه و انگلستان و مذاکرات بین این دو دولت در اوایل ربیع‌الثانی ۱۳۲۷ (اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی)، قرار بر این شد که عده‌ای از نیروهای روس، به بهانه حفظ جان اتباع این دو کشور در تبریز، وارد شهر شوند. با ورود سپاهیان روسیه در ۹ اردیبهشت ۱۲۸۸ به تبریز، راه جلفا برای ورود آذوقه باز شده و در نتیجه محاصره تبریز پس از ۱۱ ماه به پایان رسیده و سربازان وابسته به محمدعلی‌شاه، از اطراف شهر پراکنده شدند.
همزمان با ورود نیروهای روس به تبریز، موقعیت ستارخان و باقرخان به عنوان رهبران مشروطه‌خواهان تبریز به خطر افتاد، تا این که مجبور شدند به همراه جمعی دیگر از مشروطه‌طلبان به کنسولگری عثمانی پناه ببرند. سپس تحت فشار دولت روسیه و توسط مخبرالسلطنه از تبریز اخراج شده و بنا بر دعوت محمدکاظم خراسانی، به همراه سایر مجاهدان در روز هشتم ربیع‌الاول ۱۳۲۸ قمری، به تهران رفته و از سوی مجلس شورای ملی مورد تقدیر قرار گرفتند.
فتح تهران
در حالیکه تبریز در محاصره بود، بختیاری‌ها از مناطق بختیاری به فرماندهی سردار اسعد و هم چنین از گیلانیپرم‌خان با افرادش به پا خواسته و به سمت تهران حرکت کرده و تهران را فتح کردند. با حرکت نیروهای مشروطه خواه از مناطق بختیاری و گیلان شاه به نیروهایی که برای محاصره تبریز اعزام کرده بود دستور داد محاصره را پایان دهند و برای مقابله با نیروهای مشروطه خواه بروند و محاصره تبریز با حرکت نیروهای مشروطه خواه بختیاری و گیلان پایان یافت.
جنبش مشروطه ایران
جنگ تبریز
تاریخ تبریز