قلج ارسلان دوم

سلجوقیان روم این سلسله سلاطین از دوران جنگ ملازگرد با سیطره براین مناطق خود را والی بران دانستن و سلطنت خود را آغاز کردن با رسیدن سلسله مراتب به ترتیب نوبت به سلطان قلج ارسلان دوم پسر مسعود بن قلج ارسلان رسید سلطان قلج ارسلان دوم سلطان سلجوقیان روم بود یکی از با اراده‌ترین و سیاستمدارترین حکمران سلجوقیان آناتولی بود در سال ۵۱۱ هجری قمری با حذف کردن رقبای خود از جمله، شاهنشاه ،دانشمندیان، یعقوب ارسلان و کسان دیگر براستانه قدرت نشست. دوران وی پراز حوادث و رویدادهای گوناگون بود در واقع این سلطان در اکثر موارد در میدان جنگ بوده و برای دشمنان و رقبای خود مجال نفس کشیدن را نداده و در برابر خطرات ایستادگی کرد دوران وی را به عنوان عصر طلایی و درخشان سلجوقیان می‌شناسند این سلطان دارای لیاقت‌های فراوانی بود چرا که، دوران وی مصادف و معاصر با صلاح الدین ایوبی و مانوئل امپراتور بیزانس و درگیر شدن در جنگ‌های صلیبی و عبور سپاه بیزانسی از مناطق مرزی سلجوقیان که جنگ ملازگر را دوباره به چشم آورد و بیزانس را یاداور قدرت بی‌حد سلجوقی بود. سلطان با داشتن ده ویا دوازده فرزند پسر سرزمین حکومتی خود را، سال‌ها قبل از وفات در میان فرزندانش تقسیم کرد که موجب خلق خود از قدرت و تقسیم منصفانه در میان فرزندان که عدالت پدری قلج ارسلان به چشم می‌خورد که نسبت به تمام فرزندانش یک دیدگاه را دارد در دوران وی اکثر ابنیه‌ها و باز سازی‌های صورت گرفت وی بانی شهر اقسرا است. سلجوقیان در زمینه‌های معماری دارای فوت و فن خاص بودن که موجب تحول معماری حتی تا دوران صفویه شدن
تاریخ سیاسی قلج ارسلان دوم
مسعود در سال (۵۵۱ ق -۱۱۵۱ م) وفات یافت با مرگ وی فرزندش قلج ارسلان دوم به جانشینی نشست. هنگامی که مسعود درگذشت کشورش به سه بخش تقسیم شده بود. به این ترتیب که «قونیه و آقسرای و نیقده در دست پسرش قلج ارسلان، آنکارا و حوالی چانقری در دست پسر دیگرش شهنشاه و تیواس و اماسیه و نیکار و حوالی ان دراختیار دامادش نظام الدین یاغی باسان که از او پیروی می‌کرد قرار داشت» قلج ارسلان در این شرایط سخت سه قسمت شدن کشور برتخت نشست «به خاطر جلوگیری از منازعات و جنگ برای سلطنت، برادر وسطی‌اش را کشت و این باعث شد که برادر کوچکترش شاهنشاه، ازان زمان بایاغی بسان که با سلجوقیان رقابت می‌کرد همکاری داشته باشد» این مطلب تنها در این منبع ذکر شده و در دیگر منابع عربی و فارسی ازان ذکر نشده
قلج ارسلان در سال ۵۵۱–۵۸۴ هجری قمری مصادف با ۱۱۵۶–۱۱۸۸ میلادی برتخت نشست مدت حکومت وی بیست سال بود که با برتخت نشستن شهر اقسرا را تاسیس می‌کند گویا هنگامی که برتخت نشست، برادرش ملکشاه ملقب به شاهنشاه که به عنوان مدعی سلطنت در آنکارا مستقر بود بر وی اعتراض نمود «که امیران از دانشمندیان یاری طلبید»ابن بی‌بی ، سلاجقه روم ،ص هفتاد وهشت «و یاغی بسان دانشمند از او حمایت می‌نمود شاهنشاه به انقره استیلا یافت و مدعی تاج و تخت سلاجقه شد امرای دانشمندی نیز تحت حمایت المک اعادل ابو قاسم نورالدین محمد بن عماد الدین زنگی از سلسله اتابکان حلب بودند» به این گونه یاگی سان شاهنشاه را حمایت می‌کرد پس قلج ارسلان برای تفرقه انداختن میان اندیشمندان به حمایت از امیر کوچک از دانشمندیان یعنی امیر ذوالنن قیصریه و امیر ذوالقرنین از ملطیه کمک خواست. در آغاز این مبارزات بر سر تاج و تخت شاهنشاه به همراه متفقین نیرومند
خود توانست استانهای کنار رود فرات راتصرف کند که قلج ارسلان توانست از در گیر ان دو خانواده یعنی یاغی سان در مقابل امیر ذوانن وامیر ذولقرنینشاهنشاه راشکست داد.
درسال (۵ ۵۸ ق -۱۱۵۸ م) قلج ارسلان پیروزمند، در دو موقیت و دو جبهه مورد تهدید یافت از سوی مانوئل امپراتور بیزانس و در غرب با قوای متحد نورالدین و در شمال شرقی با یعقوب ارسلان:
امپراطوربیزانس مانوئل که خود را به جای «الکسیس کمننوس» که برسر حدودهای سلجوقیان تجاوز کرد و بعضی از اراضی ایشان را تسخیر کرد که به منظورجلوگیری از تجاوزات آینده درصد سیاست احاطه قلمرو راو برآمد در نتیجه سلطان قلج ارسلان مجبور شد با قوای نورالدین «زنگی» همان ز دانشمندیان اتباع بیزانس شده بود به مخالفت برخاست و از طرف شمال شرقی بر ضد یعقوب ارسلان یکی دیگر انداشمندیان مبارزه کند
قلج ارسلان در این راستای مجبور به ازدست دادن مقداری از ارضی خود در مجاورت البستان در آنتی توروس گردیده ونیز دره مناندر قوای قلج ارسلان دوم توست قوای بیزانس عقب رانده شدن. پس قلج ارسلان چاره‌ای جز تقاضای صلح نداشت که برسر این صلح مجبور شد بعضی از اراضی آسیای خود را به روم بدهد و نیز متعهد شد که مرزهای رومی را محترم بشمارد و در صورت لزوم و در مواقعی که بیزانس مورد حجوم قرار می‌گرفت ارتش بیزانسی را از قوایی سربازان تربیت شده سلجوقی تدارک ببیند
در سال ۵۵۷ق-۱۱۶۱م:
قلج ارسلان به منظور تحکیم دوستی ومودت خود با بیزانس وعقد قراردادی با آن دولت ناچار شد به قسطنطنیه برود. امپراتور توقع داشت که قلج ارسلان را مانند یک امیر دست نشانده بپذیرد ولی قلج ارسلان بر آن شد که مانند یک پادشاه مستقل با جلال وشکوه بر قسطنطنیه وارد شد و مهمان رسمی دولت بیزانس باشد. امپراتور او را به احترام پذیرفت و وی چند ماه در قسطنطنیه بماند و قرارداد صلح با امپراتور را امضا کرد. اما در هنگام بازگشت «امپراتور او را بردن پسر کوچکش که وی را بسیار دوست می‌داشت مانع شد وان فرزند را به گروگان در بیزانس نگاه داشت»همان در باره گروگان‌گیری پسر کوچک قلج ارسلان که دیگران این را تکذیب و برادر جوان و محبوبش را به گروگان گرفتنه فرزندش را قلج ارسلان با رسیدن به قونیه گرفت. سعی کرد که از طریق ازدواج با دختر امیر سالتوکی فرمان‌روای ارزروم خشم خود را فرونشاندابن بی‌بی ، ص هفتاد ونه
ولی عروسش در ضمن راه به دست یعقوب ارسلان دانشمندیان دزیده می‌شود. یعقوب ارسلان قبل از دختر را برای برادرزاده خواد خواسته بود اما دختر را بدو ندادن پس یعقوب ارسلان دختر را ربود، قلج ارسلان این را یک اهانت برای خود تلقی کرد و از آنجا که رگ غیرت قلج ارسلان بلند شده بود قواعد قرارداد خود بابیزانس را نادیده گرفت د جنگ با دانشمندیان را ازسر گرفت.
در سال (۵۶۰ ق مصادف با ۱۱۶۴ م) البستان و لاواندا (قرامان) و در سال (۵۶۴ ق-۱۱۶۸ م) شهرهای قیصریه و ملطیه را تصرف کرد علت تصرف قیصریه «ملک ذوالنون در قیصریه ظلم آغاز کرده بود از حد گذرانید. بخمر مشغول بوذ لشکر برد»تاریخ آل سلجوق در آناتولی ، ص ۵۰که سال بعد (۵۶۵ ق-۱۱۶۹ م) آنکارا را تصرف کرد. این متصرفات زمان خود یعقوب ارسلان تحت تصرف قلج ارسلان بود که با مرگ یعقوب ارسلان، دانشمندیان با کمک نور الدین امیر حلب ، مرعش (مارکسی) و سیواس را باز پس گرفتن «در این سال نورالدین محمود بن زنگی به سوی قلمرو فرمانروائی عزالدین قلج ارسلان بن مسعود روانه شد و بر آن بود که با او بجگد وشهرهای او را بگیرد .»ابن اثیر ، تاریخ کامل ایران وجهان اسلام ، ج۲۶ ، ص۵۰ «با اینکه می‌توانست به دولت دانشمندیه خاتمه دهد ولی تا سال (۵۷۱ ق-۱۱۷۵ م) که تاریخ انقراض ایشان است دانشمندیه به حکومت ضعیف خود ادامه می‌دادند»
«درسال ۵۶۰ هجری قمری، ملک والنون راشکست داد و ود که نوه یاغی بسان بود و مغلوج ومعلول گشته بود گریخت و به نزد نورالدین به نیکسار رفت و از او که پدر زنش بود مددخواستن» «نورالدین مقدم مهمان خود را گرامی داشت و به نیکی و مهربانی کرد وانچه را که شایسته تقدیم به ملوک است در دسترس او گذاشت؛ و وعده داد که او را یاری دهد وبکوشد تا فرمانروائی از دست رفته او را برگرداند. آنگاه پای میانجیگری در پیش نهاد و کسی را نزد قلج ارسلان فرستاد و پیام داد که شهرهای ذوالنون را بدو باز پس دهد ولی قلج ارسلان به این درخواست پاسخ مساعدی نداد. بنا براین نورالدین به سر وقت او شتافت وحملات خود را از شهرهای کیسون و بهنسی و مراغش و مرزبان آغاز کرد، این نواحی وانچه میان این نواحی بود گرفت، دست یابی او به شهر مرعش در اوائل ذی القعده روی داد وباقی رانیز پس از این تاریخ به تصرف درآورد، بعد از تسخیر نواحی مذکور گروهی از لشکریان خود را به سیواس فرستاد و آنجا را گرفت. هنگامی که نورالدین به سوی شهرهای قلج ارسلان پیش می‌رفت. قلج ارسلان نیز از کنار ه‌ای که نزدیک شام قرارداشت رفته و به میان آن رسید بود. از آنجا نامه‌ای به نورالدین نگاشت و ازوی دلجوئی نمود ودرخواست آشتی کرد. نورالدین که ان نامه را خواند از پیشروی بازایستاد به امید این که کار، بدون جنگ و خون‌ریزی خود بخود درست شد» «در این حین که قلج ارسلان مشغول جنگ با دانشمندیان بود و به جز ان عبد المسیح سیراس را گرفتند تا قلج ارسلان معاونت نکند و او تا وقت ملک نورالدین در سیواس بود»آقسرایی ، مسایر الخبار ، ص ۳۰و پس از تصرف سیراس توسط عبدالمسیح «قلج ارسلان مشغول نبرد با دانشمندیان، نورالدین وفات کرد پس فخرالدین عبدالمسیح مراجعت کرد در ان زمان قلج ارسلان در اقسرا مقیم بود که خبر مرگ ذوالنون در آن حال بخورد بوذ بنکیسار رفت و وفات یافت» ملک اسمائیل به جای پدر به تخت نشست که «کوچک بود و ضعیف‌الری سلطان قلج ارسلان امراء او را وعدها داد و به آن داشت که ملک اسمائیل را بشکند وصل را به سلطان قلج ارسلان تسلیم کردند»
گویا در این جنگ‌ها عبد المسیح به نورالدین را یاری نمد نورالدین سرداری سرزمین‌ها تازمان حیات نور الدین برای ذوالنون باقی ماند ولی با مرگ نورالدین این سرزمین‌ها باز از ذوالنون پس گرفته می‌شود این کار قلج ارسلان نشان مقید بودن به تعهوداتش است پس سرنوشت ان دختر ربوده شده چه شد؟ (در منابعی که از آن‌ها استفاده کردم هیچ چیز ذکر نشده شاید درمنابع گسترده‌تر از ان ذکر شده و از ان بی‌اطلاعیم) شاید دختر را به قلج ارسلان تحویل دادن چرا که تمام سرزمین انهارا تصرف کرد و شاید ان بانو را پس گرفته باشد یا بلعکس ان اتفاق افتاده باشد
«توانایی قلج ارسلان ضمن مقاومت در برابر بیزانس شهرت و اعتبار او را در سراسر آسیای کهین بالابرد و نورالدین اتابک سوریه، ومانوئل امپراتور بیزانس هردو از او به وحشت افتادند. حتی صلاح الدین ایوبی هنگامی که فرمانروای مصر شد(۵۷۱ ق-۱۱۷۵ م) اقدامات او با شک و شبه تلقی می‌کرد»رایس ، سلجوقیان در آسیای کهین ، ص ۶۴
حملات بیزانس به قونیه
حمله امپراتور مانوئل چند دلیل داشت. اولی بخاطر محدود کردن ترکان چرا که روز به روز در حال افزایش است و دومی زیر پاگذاشتن تعهدات خود نسبت به بیزانس و سومی خواهان بخشی از قلمرو دانشمندیان، چرا که دانشمندیان فرمان بردار امپراتور بیزانس بودن وخود را مالک بر حق این قلمرو جلو دادن.
هنگامی که گزارش هجوم قوای بیزانسی به قلج ارسلان رسدکی را ید سلطان سفیری را برای انتعقاد صلح به نزد امپراتور فرستاد «اما امپراتور مانوئل دیگر به کسی که عهدنامه را نادیده گرفته بود اعتماد نداشت. مانوئل ارتش خود را به دو بخش تقسیم کرد:
«یکی رو تحت فرمان پسر عمیش اندورونیکوس و اتاتزه به پافلاگونیا فرستاد و دیگری خود فرماندهی داشت سلجوقیان با قوای اولی یعنی اندورونیکوس واتاتزه نزدیک نیک سر درگیر شدند. هردو طرف تصمیم داشتند ازاین مبارزه پیروز بیرون ایند و همگی با عزمی جزم جنگیدن ولی در هنگام شب یار با سلجوقیان بود زیرا به سبب تاریکی شب فرا رسید واینگونه به پیروزی کامل دست یافتند در این اوضاع آشفته و اتاتزه به دست سلجوقیان افتاد واسیر کنندگانش باشوق سر او را از تن جدا کردند و به عنوان غنیمت جنگی به نزد سلطان فرستادن .»
نبرد میریو کنالون
قوای دوم نیز موفقیت بیشتری کسب نکردن و چون در میریوکفالون در گذرگاه سلطنت داغ، بالاتر از اگر زود‌تر به دام می‌افتاد نابود می‌شد «امپراتور ان را همطراز شکست ملازگرد می‌دانست» «شخص امپراتور که با این لشکر همراه بود نزدیک بود که دیو جانسی کرد درصد سال پیش در جنگ ملازگرد اسیر سلجوقیان شده بود او نیز گرفتار شد ولی به زحمت بسیار بگریخت.» ابن بی‌بی، سلاجقه روم، ص نود «که غنایم بسیاری به دست آورده چنان‌که بعضی از آن‌ها را به عنوان هدیه به پیش خلیفه بغداد فرستاد بقیه را صرف ساختن قلعه‌ها ی قونیه کرد»همانو غنایم جنگی این جنگ «پنج هزار ارابه جنگی پراز سلاح، وسایل، و آذوقه، اجناس قیمتی نظیر جواهر و غیره نصیب سلاجقه گردید» از سوی دیگر این پیروزه امید بیزانس را برای بازپس‌گیری شبه جزیره‌ی آناتولی یکسره نقش بر آب شد
۵۷۵ ق – ۱۱۷۹ م: «در این زمان او صلاح الدین ایوبی به اوج قدرت خود رسیده بود ولی قلج ارسلان از او بیمی نداشت در ان سال به قلعه رعیان را که برای محافظت جاده بین حلب به سمیساط در کنار رود فرات بناشده بود تسخیر کرد» اما صلاح الدین بی‌درنگ یکی از برادرزادگان خود را برای حفظ مرز موجود اعزام داشت وقلج ارسلان از فکر خود منصرف شد. اما در سال بعد اختلاف جدی رابطه بین فرماندهان را تیره کرد این اختلاف دارای ماهیت شخصی بود «قلج ارسلان دختری به نام سلجوقه خاتون داشت که او را گوهر نصیبه خاتون نیز می‌خواندند او این دختر را به نورالدین محمد پسر سلتوق امیر حصن کیفا به زنی داد.»
تنها چند ماه از این ازدواج گذشته بود که شوهر جوان از شاهزاده خانم به خاطر رقاصه بسیار زیبایی چشم پوشید «سلجوق خاتون که ازاین اهانت خشمگین شده بود برای رفع ان از پدر خود یاری خواست. سلطان سالخورده در راس قئای به حرکت درآمد» نورالدین ازوحشت به نزد صلاح ادین ایوبی رفت در این راستا قلج ارسلان راضی نشد که صلاح برزمین بگذارد، مگر آنکه شهرهای را که به عنوان مهریه دخترش تععین شده بود را به‌ای پس دهد صلاح الدین سعی کرد این اختلاف را فیصله ببخشد ولی چون در این کار توفیق نیافت تصمیم گرفت ار مبارزه با صلیبیون فرانسوی دست بردارد، تا وظیفه خود را نسبت به مهمانان ناخوانده‌اش در نتیجه روبه رو شدبا قلج ارسلان در صحنه نبرد انجام دهد. سلطان سلجوقی از این پیشامد بسیار نگران شد و صریحا به صلاح الدین اعلام داشت که صلح اش باعیسویان به منظور جنگ با مسلمانان شایسته او نیست. صلاح الدین پاسخ داد که راندن مهمان از خود، در خور او نیست. در این هنگام، نورالدین جوان مداخله کرد و قول دادکه در صورت برقراری آرامش ازان راقصه دست بردارد و نزد همسرخود بازگردد.»رایس ، سلجوقیان در آسیای کهین
در سال ۱۰۸۶میلادی
قلج ارسلان با داشتن زندگی پر ماجرا وپیروزمند، پیر و خسته شد خواهان رسیدن به آرامش پس از این همه زندگی پر جنب وجوش شد در نتیجه موجب مرتکب شدن به یک اشتباه بزرگ شد وی سرزمین وسیع خود را میان پسرانش (که ابن بی‌بی و اقسرایی وبرخی دیگر انهارا یازده تا و حمدالله مستوفی و غفاری قزوینی پسرانش را ده تا برشموردن) تقسیم کرد این کار آتش حسادت و رقابت در میان شاهزاده هارا برانداخت تا جای که در زمان حیات پدر برسر قدرت جنگ داشتن آنها «از اطاعت پدر بیرون آمدند و بر او شوریدند او هر چند گاه از این پسران فرار نموده نزد پسر دیگر می‌رفت وانها از او روی می‌گردانیدند»العبر ، ج۴ ، ص ۲۷۲
قلج ارسلان یکی از با اراده‌ترین و سیاستمدارترین شاه سلجوقی آناتولی است وی ضمن رویا روی با قدرت‌های همچون بیزانس، امیران دانشمندیه، نورالدین محمود سلطان حلب و صلاح الدین ایوبی توانست در برابر خطرات ایستادگی کند تنها خطای که به موجب ان رویدادهای درخشان قلج ارسلان را تیره کرد تقسیم سلطنت میان فرزندانش باعث تکه‌تکه شدن قدرت و هدر رفتن زحمات چندین و چند ساله او شد قلج ارسلان سود پسرانش را در ذهن داشت که هرگز کسی به این درک نرسیدرویدادهای درخشان قلج ارسلان را تیره کرد تقسیم سلطنت میان فرزندانش باعث تکه‌تکه شدن قدرت و هدر رفتن زحمات چندین و چند ساله او شد قلج ارسلان سود پسرانش را در ذهن داشت که هرگز کسی به این درک نرسید
در سال ۱۰۸۶
در این سال‌ها صلاح الدین و امپراتور آندرونیکوس تابع مانوئل عهدنامه‌ای به منظور مقاومت در برابر قلج ارسلان بسته بودن تقسیمات سرزمین به صورت پنهان بود و نه بیزانس و نه صلاح الدین از ان با خبر بودن. چرا که دوسال بعد از این حادثه فردریک که سپاه خود را برای جنگ‌های صلیبی مهیا کرده بود نامه برای کسب اجازه عبور از سرزمین‌های سلجوقی و انهم با آذوقه و اسلحه برا رسیدن به سرزمین مقدس، نوشت قلج ارسلان به این نامه جواب مساعدی داد «فردریک در بهار ۱۱۸۹ با یاری سفینه‌های بیزانسی به خاک آسیا رسید فردریک به مجرد ترک کرانه آسیائی داردانل، خامی کرد با انتخاب همان راهی که اسکندر مقدونی، پانزده قرن پیش از او سپرده بود، از رودخانه گرانیکوس و نهر طوفان زاده آنجلو کومیتس گذشت تا سرانجام به شاهراه سنگفرش بیزنطی میان میلتو پولیس و بالیکسر رسید و همین راه را از میان کالاموس به سوی فیلادلفیا دنبال کرد. در اینجا آغاز مهمان نوازی نمودند، لیکن لختی بعد، طمع برتاراج دنباله لشکر بستند که گوشمالی دیدند
منطقه که میان ترکان و مانوئل درگرفت گذشتن در راه آثار به جامانده از اسکلیت‌های سربازان عیسویانی هنوز دیده می‌شد این صحنه موجب لرزش قلبی و افسردگی سربازان شد چرا که همچنان حملاتی از سوی ترک‌ها بر عقبه لشکر وارد می‌کرد فردریک خشمگین از ضیافت ترک‌ها، یکی از ترکان اسیر را برای نشان دادن راه به سوی شهرقونیه به اطاعت خود درآوردن این راه پراز مشقت بود ویا این راهنمای ترک باعث مشقتی ان شده بود
سال ۱۱۹۲ میلادی
سال خاموشی مرگ عظیم که دردوران حیاتش خدمات فراوانی را ارائه داد هم از نظر فرهنگی، سیاسی، اجتماعی شد وی که در آخرعمر در جسته جوی آرامش بود با اقدام تقسیم شدن ملک در بین فرزندانش موجب دردسرهای فراوان و عدم کامیابی به آرامش گردید اگر چه تمام قسمت‌ها به ظور مساوی تقسیم شده بود اما این فرزندان او بودن که برای پدر ارزشی جز فرمانروا نداشتن که با تقسیم سرزمین خود دیگر حق حکومت را نداشت و فرمانروا نبود در این زمان چهره واقعی تک تک فرزندانش نمایان شد. وی به نزد پسرش که چند سال پیش از آن طرف آزاد شده بود پناه برد، در حالی که خود سرزمینی به این وسیعی را دارد. وی هنگامی که در بستر مرگ آرامیده بود خبری را شنید اینکه رکن الدین سلیمان شاه امیر توکات حق پسر جوان را به سلطنت قونیه مورد اعتراض قرارداده است رکن الدین در این مشاجره پیروز بیرون آمد وقت خود را صرف برقراری مجدد وحدت در قلمرو سلجوقی کرد و برادر خود مغیث الدین طغرل را به حکومت ارزروم که تازه تصرف کرده بود گماشت
روم پس از قلج ارسلان
سرانجام یکی از پسران قلج ارسلان دوم به نام رکن الدین سلیمان که پادشاه توقات بود موفق شد بخشهای گوناگون سرزمین شبه جزیره آناتولی رابا جنگ و صلح از برادرانش باز پس گرفته و یکپارچگی کشور را یک بار دیگر تامین نماید
تاریخچه ترکان آسیای صغیر
سلجوقیان اقوام ترک نژاد بودن. در تاریخ و ممالک اسلامی هروقت نام ترک ذکر می‌شد مراد از ان قبایل زردپوستی هستند که تا اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم از حدود ماوراءالنهر. خراسان برایران تاختن و همگی از اقوام زردپوست «اورال و آلتائی» بوده‌اند.
ترک کیست:
کلمه ترک را بعضی بمعنی قوت و نیرو آورده‌اند و ظاهرا در آغاز امر بیشتر معنی سیاسی داشت تا نژادی، و در برابر آن معمولا کلمه اوغوز و تغوز به عنوان دشمنان ترک و روسای آن بکار برده می‌شد ترک ظاهرا در آغاز امر نام یکی از قبایل زردپوست «اورال و آلتائی» و شاید نام یکی از سلسله‌های پادشاهی آنان بوده‌است، و این اسم به عنوان یک قبیله چادرنشین نخستین بار قرن ششم میلادی معمول شد
دولت سلجوقی دو دوره متمایز از یکدیگر دارد: دوره یی که ازحمله ترکمانان بر خراسان شروع و باوفات سنجر درسال ۵۵۲ ختم می‌شود در این عهد حکومت سلجوقی برقسمت اعظم بلاد اسلامی که از اواسط آسیا شروع و بسواحل مدیترانه وسر حدات دولت روم شرقی در آسیای صغیر ختم می‌شد. طغرل بیک و الب ارسلان و ملکشاه همه این مملک پهناور راتحت اختیار و تصرف خود داشتند و حکم آنان در این نواحی وسیع جاری بود اما بعد از ملکشاه بر اثر بروز اختلافات در خاندان دچارضعف گردید وانهم به علت اختلاف محمد و برکیارق برسر تاج وتخت و تا پایان دوره سنجر، سنجر رسمنا وحدت بین سلاجقه را برپا کرد و از سال ۵۵۲ به بعد تجزیه حکومت این طایفه دانسته شد.
انقسام مملک زود شروع شد چرا که در فتوحات اولیه چندتن ازسرداران و روسای قبایل شرکت داشتن و بعد از اتمام فتوحات هریک قسمت وسیعی از حکومت را ازآن خود می‌داند و بران قسمت حکم فرما می‌شود چنان‌که در همان اول فتوحات خراسان تا بخش نبشابور به جغری بیک و هرات و سیستان ابوعلی حسن بن بیغو و کوهستان و گرگان به ابراهیم ینال به همین علت به زودی خراسان و عراق و کرمان و آسیای صغیر و شام به قسمت‌های تقسیم می‌شود.
واما تقسیمات سلاجقه روم بدین گونه بود:سلاجقه آسیای صغیر از عقاب ابو الفوارس قتلمش بن اسرائیل بن سلجوق بوده‌اند که در سنین اولیه فتوحات سلاجقه مامور موصل و دیاربکر و شام شد تا آن نواحی را مستخلص کند و پس از ان فرزندش سلیمان بزودی بر اثر فتوحاتی که در بعضی از قلاع آسیای صغیر وشام کرد شهرت یافت و از جانب ملکشاه پسر اوقلج ارسلان به جای پدر نشست قلج ارسلان استقلال یافته و ممتلکاتش را افزایش داد. اگرچه بر اثر اختلافات سلاطین و شاهزادگان سلجوقی در آسیای صغیر آثار ضعف بروز می‌کند اما این خاندان دیرتر ازخاندان دیگر منقرض شدن وانهم به علت اطاعت از مغولان در حین حمله به‌طوری‌که در لشکر مغول اثری از سلجوقیان دیده می‌شود و این کار سلجوقیان روم سبب عدم حمله به آسیای صغیر و اروپا و نیز مهد علم برای اهالی علم که خواهان نوشتن آثار خود به دور از فشارهای سیاسی و حفظ فرهنگ فارسی بودن. وعلت ان ادبیات و زبان فارسی در این میان رواج پیدا کرده و نویسندگان آسیای صغیر به فارسی مینوشتن
یکی از نویسندگان بارز ان دوره می‌توان به شرف الدین ابوفضل حبیش بن ابراهیم التطبب التفلیسی نام برد که در دوران قلج ارسلان بوده وشرح روزگار وی چنین است
از کبار دانشمندان ایران در قرن ششم است که چندین آثار ازاوبه پارسی در علوم مختلف باقی‌مانده‌است که به روایت حاجی خلیفه وی در سال ۶۲۹ وفات یافت و به گونه‌ای که کامل التعبییر را برای قلج ارسلان رومی تالیف کرده‌است چنان‌که در کتاب خود آورده‌است، ابو الشجاع قلج ارسلان بن مسعود از سلاجقه آسیای صغیر است که از ۵۵۱تا۵۸۴ سلطنت کرده و در این سال ممالک خودرابین پسران خویش تقسیم نمود وخود در سال۵۸۸ درگذشت این مرد دانشمند آثار متعددی بزبان پارسی وعربی در فنون مختلف دارد که بعضی بطبع رسیده وازباقی نسخی موجود است. ازجمله این کتب :بیان الطب پارسی –ملحمه دانیال یا اصول الملاحم بپارسی –کتاب القوفی بپارسی –کامل التعیبرپارسی- کفایه الطب بعربی-بیان الصناعات درحیل وصنایع مختلف –بیان تصریف بعربی –قانون الادب درلغت ازعربی بپارسی –بیان النجوم وهئیت ونجوم به پارسی وچند اثر دیگرآثارحبیش بن ابراهیم بسادگی عبارت واتقان آنها معروف است واهمیت او مخصوصا در آن است که کوشید علوم گوناگونی را بزبان پارسی تدوین کند در اثر کامل التعییر در باب قلج ارسلان تالیف شده و تنها منبعی بود که به ان لقب ابولشجاع را داده بود
معماری در عصر قلج ارسلان
سلطنت سلجوقیان روم، بطور طبیعی پیوندها و همبستگی‌های خودرا با امپراطوری سلجوقیان بزرگ در زمان سلطنت مسعود اول گسست و آناتولی پس از آن داری استقلال داخلی شد تا اینکه بعد از سال ۶۴۳\۱۲۴۶ تحت سیطره مغولان ایران (ایلخانان) درآمد پس از مرگ مسعود سوم ۷۰۷\۱۳۰۸ وحدت آناتولی خاتمه یافت و به تعدادی از امارت نشینهای مستقل تقسیم شد سلجوقیان آناتولی در سراسر تاریخ خود از معماران و سازندگان آثار تاریخی بسیار داشته. معماری سلجوقیان آناتولی تفاوت اساسی با سلجوقیان ایران داشت چرا که، کاربست مواد مختلف ساختمانی به تحول قابل توجهی در زیبای‌شناسی ساختمان‌ها می‌انجامد سلجوقیان در معماری مساجد، از مساجد اولیه اسلامی اقتباس کردند ویژگی مساجد اسلامی، دارای بام مسطح و قوسهایی که بر روی ستونهای چهارگوش قراردارد وبافرخنای قوس مرکزی که وسیع‌تر از دیگران بوده‌است به این گونه مساجد اولو جامع می‌گوفتند
درساختمان‌های اولیه ستونهایی از چوب، پوشش مسطح تاوه‌های گلی رابر روی لنگه خرپاهای چوبی افقی محافظت می‌کرد که در مسجد ارزروم در سال ۵۷۴ ق از این روش در ساخت این مسجد استفاده شده و نیز مسجد علاء الدین در قونیه که بین سالهای ۵۵۱و۶۱۷. ق در زمان قلج ارسلان دوم ساخته شد و مخصوصا نشان تربت و آرامگاه سازنده ان است ویژگی‌های خاص معماری سلجوقی در گنبد ان دیده می‌شود که بر روی یک رشته از تاوه‌های سه گوش پیشکرده تکیه داده وبیرون ان هم بوسیله نوعی از بام مخروطی پوشیده شده‌است مانند مناره مارپیچی مسجد آماسیه که در سال ۴۷تا۶۶۴ بنا شده و همچنان در حال تغییر بود
توسعه مسجد سلجوقی در آناتولی بیشتر است. مساجد آناتولی از الگوی‌های ایرانی منعبث نشد بلکه در ان ویژگی‌های معماری عصر عباسی دیده می‌شود مدرسه یاغی باسان یکی از قدیمی‌ترین مدارس به‌شمار می‌آید که در سال ۵۵۲ ساخته شده این مدرسه دارای یک ورودی جانبی، دو ایوان ویک گنبد مرکزی است. این مدرسه در دوران قلج ارسلان دوم بنا شده و از نظر آرامگاه در این زمینه تربت هشت ضلعی ابتدایی بیشتر کاربرد داشته مانند بنای، خلیفه غازی در اماسیا ساخته شده در سال ۵۴۰ در دوران قلج ارسلان دوم
ساخت ابنیه غیر مذهبی در آناتولی بیشتر از ابنیه مذهبی است بزرگترین کاروانسراها یا خانها به دستور سلطان ساخته می‌شد خانها بسیار بزرگ ودارای دروازهای بزرگی بودن که هر خان گرمابه‌ای
و کارگاه نعلبند وانبار برای کلاها و علیق بود که در هنگام شب و احیانا سرگرم داشتن ایشان درپگاه با آوای طبل و سرنا میزدن. شیوه معماری این خانها ساده و پرمصالح بوده و تزیین تنها در ساختمان دروازه آنها به کار می‌رفته‌است در برخی از روایت‌ها و از دیدسطحی آثار بین انهرین و ایران با آثار سلجوقی آناتولی شبیه دانستن ولی تفاوت اساسی دارن و در آثار ایرانی سلجوقی، تزینات از اجرورنگ و روکاری با کاشی بهره میبردن ولی در معماری آناتولی جلوه رسمی کمتر دیده می‌شود که آثار تزیینی با تعقل آمیخته‌است
در دوران سلجوقی خبری از نقشه‌برداری و طرح نبود بلکه معمار ایده و طرح خود را در ذهن تجسم می‌کند و در حین چیدن آجرها طرح خودرا به اجرا درمیاورد این کار کار هرکسی نبود تنها معماری که دارای دقت بالا، قدرت تصوربالاو ضریب هوشی بالا بود قادر بود همچین کاری را انجام دهد البته این کار مستلزم تجربه هم بود
تقسیم روم میان فرزندان قلج ارسلان
سرزمین تحت تسلط سلطان
نام سلطان
سیواس آق سرای
قطب الدین ملکشاه
تورکات و سرزمین‌های اطراف دریای سیاه
رکن الدین سلیمان شاه
آ نکارا چغری و اسکی شهر
محیی الدین مسعود شاه
قیصریه که در مواردی سلطان ارسلان این شهر را به دخترش داده
نورالدین محمود سلطان شاه
پدر رکن الدین شهنشاه وعصمت خاتون در البستان
مغیث الدین طغرل شاه
نیک سر و قویلو حصار
ناصر الدین برکیارق
آماسیه
نظام الدین ارغون شاه
ارگلی
سنجر شاه
نقده
ارسلان شاه
قونیه و کوتائیه
غیاث الدین کیخسرو اول
ملطیه
معزالدین قیصر شاه