پرواز شماره ۵۹۱۶ هواپیمایی سپاهان

پرواز شماره ۵۹۱۶ تهران–طبس که از نوع ایران ۱۴۰ و متعلق به هواپیمایی سپاهان (هسا) بود، در ۱۹ مرداد ۱۳۹۳ و لحظاتی پس از پرواز خود از فرودگاه مهرآباد در ساعت ۹:۱۸، در شمال همان فرودگاه و در منطقه‌ای جنگل‌کاری شده بر فراز شهرک آزادی و نزدیکی اتوبان فتح سقوط کرد. این هواپیما دارای ۴۸ سرنشین بود که مرگ ۳۹ تن از آنان تایید شده‌است. خلبان این هواپیما «معلم خلبان علی ایزدپناهی» بود که درجه استاد خلبانی با ۸۰۰۰ ساعت پرواز بدون حتی یک سانحه را داشت و در سال آخر خدمت خود بود و از بازنشسته‌های نیروی هوایی ارتش بود. بنا به گزارش‌ها لحظاتی پس از پرواز با برج مراقبت تماس گرفته و اعلام مشکل کرده بود. عامل اصلی سقوط هواپیما مشکل پیدا کردن موتور سمت راست و توقف حرکت آن بود. خلبان پس از آنکه متوجه می‌شود یکی از موتورها از کار افتاده فرصتی برای بازگشت به فرودگاه مهرآباد را نداشته، به همین دلیل قصد فرود آوردن هواپیما در شهرک آزادی را داشت، که این حادثه رخ داد. در واقع از زمان برخاست تا سقوط هواپیما تنها ۴ دقیقه طول کشید. اعضای باشگاه فوتبال سپاهان اصفهان دو روز پیش با همین هواپیما از تبریز به اصفهان بازگشته بودند.
نوع هواپیما
هواپیمایی که در این سانحه سقوط کرد از نوع ایران-۱۴۰ ساخت کشور ایران بود. این هواپیما نمونه مونتاژ شده از هواپیمای روسی-اوکراینی آنتونوف-۱۴۰ بود که قبل از این حادثه در مجموع چهار بار در جهان حادثه داشته‌است که سه حادثه آن در کشور ایران و یک حادثه دیگر در کشور آذربایجان برای هواپیمای آنتونوف-۱۴۰ رخ داده بود.
با وجود اینکه هواپیما ایرانی و ساخته هسا بود مسئولین و شبکه‌های ایران ان را روسی خوانند.
تلفات
منابع رسمی آمار تلفات این حادثه را ۳۹ نفر از سرنشینان هواپیما اعلام کردند. در میان کشته شدگان این سقوط، ۷ کودک دیده می‌شود. ۸ نفر از مسافران هم در این حادثه، زخمی شدند. محمد عابدزاده یکی از بازماندگان سقوط هواپیمایی سپاهان اعلام کرد که حفره ایجاد شده در بدنه هواپیما سبب نجات جان وی و همسرش شده‌است.
ماشاالله شکیبی نماینده سابق مردم فردوس و طبس در میان کشته‌شدگان این حادثه بود. یک راننده تاکسی نیز با دیدن هواپیمایی که به سوی زمین می‌آمد از مسیر خود منحرف شد و با یک خاور تصادف کرد که در اثر این تصادف دختر جوانی دچار مرگ مغزی شد و خانواده‌اش اعضای بدن او را اهدا نمودند.
اسامی کشته شدگان:
عصمت عرب شیبانی
فرزاد آزاده
رضا بدری
نسرین بی‌طرف ثانی
غلامرضا عدالت
غلامحسین قاسمی
قاسم قپان وری
مهدیه هوایی
نگین محمودی
مژگان جهانگیری
محمد کاشانی
آوینا کاظمی
مجید کاظمی
فرزاد خان دوستانی
عصمت خسروی
خدابخش خسروی
بیژن خسروی
شیرین خسروی
زهرا خسروی
علی اصغر منافی
سعید محمدی آرا
علیرضا مولاپسندی
امیرعباس ناهید
مژگان استاد
سید ماشاءالله شکیبی
فرانک شیروانی مقدم
سید محمدطاها طالبی
زینب سادات طالبی
آرمینا یزدانی
۳۰- مهدی یزدانی
فرایند حادثه
پس از سوار کردن مسافران از شرق به غرب (آزادی - کرج) فرایند برخاست را عملیاتی می‌کند و پس از ۲ دقیقه موتور سمت راست به اصطلاح پروازی «می‌رود» و از کار می‌افتد. در همین هنگام هواپیما به سمت چپ خود میل کرده و برج مراقب به خلبان دستور می‌دهد تا از سمت چپ دور بزند (خلاف عقربه‌های ساعت) و از سمت رودخانه کن وارد مهرآباد شود. اما چون هنوز هواپیما فرایند اوج‌گیری را طی نکرده بوده و ارتفاع کمی داشته، فرمان صادره را کامل اجرا نمی‌کند و به عکس حرکت می‌کند. خلبان ایزدپناه که در صورت پیاده‌سازی دستورهای برج مراقبت احتمال می‌داده به ارتفاع لازم نرسد و متعاقبا با ساختمان‌های مسکونی تهرانسر برخورد کند، ترجیح می‌دهد تا از سمت راست دور بگیرد تا بتواند روی اتوبان بنشیند. او در این لحظات با برج مراقبت ارتباط داشته، نوک هواپیما را بالا می‌کشد تا به میزان اوج‌گیری لازم برسد. او در نظر داشته‌است تا با قدرت پیشرانه موتور باقی‌مانده و کمک قدرت باد، هواپیما را مانند کایت هدایت کند و به زمین برساند. او تمامی این برنامه‌ها را پیاده‌سازی کرده اما اضافه بار اجازه ادامه این روند را به او نداد و هواپیمایش با کابل فشارقوی برق برخورد کرد و به جدا شدن دم هواپیما و انفجار باک منتهی شد.
نقایص پیش از پرواز
پیش از وقوع حادثه و در پرواز پیشین این هواپیما، بخش مهندسی زمینی در بررسی‌هایش متوجه ضعف موتورهای ملخی ایران ۱۴۰ شده بوده و اعلام داشته که موتور هواپیما مشکل دارد. براساس گفته‌های کارشناسان هوایی، بررسی‌ها نشان داده بوده که یکی از موتورها مسئله داشته و موتور دیگر هم در صورت ایجاد مشکل در موتور اول، توان حمل و کشیدن هواپیما را دارا نبوده‌است. به هر روی این هواپیما به تهران می‌آید و صبح یکشنبه برای پرواز به طبس آماده می‌شود.
سردار احمدی مقدم رئیس پلیس ایران درباره حادثه گفت: دوربین‌های پلیس ثبت کرده این هواپیما نقص فنی داشته و یکی از موتورهای آن پیش از سقوط آتش گرفته‌است. به گفته حامد قادرمزی سخنگوی کمیسیون عمران و نماینده مردم شهرستان‌های قروه و دهگلان در مجلس، هواپیما پیش از پرواز چک نشده و خلبان نیز نسبت به وجود مشکلات فنی در آن هشدار داده بود. در شب حادثه خلبان و کادر پرواز اوکراینی هواپیمای ایران ۱۴۰ به «بهانه بیماری» با این هواپیما سفر نکردند .
علیرضا جهانگیریان، رئیس سازمان هواپیمایی کشوری گفت یکی از موتورهای هواپیما در ارتفاع پایین دچار مشکل شده‌است، اما دلیل سقوط از دست رفتن موتور نیست چرا که به گفته او، هواپیما با یک موتور هم می‌تواند فرود بیاید.
تغییر کادر پروازی (اوکراینی) در روز حادثه
شایعه شده بود کادر پرواز اوکراینی و خلبان خارجی، پیش از پرواز به بهانه بیماری انصراف داده و با این هواپیما سفر نکرد.
ظرفیت مسافر
طراحی اولیه موتور این هواپیما برای بالگرد بوده‌است اما در اوکراین با ایجاد تغییراتی آن را برای پرواز هواپیما تغییر داده‌اند. ظرفیت این هواپیما حمل ۵۲ مسافر است.
جعبه سیاه
مقامات ایران جعبه‌های سیاه هواپیما و نوار مکالمات خلبان را یک روز پس از حادثه یافته و تحویل وزارت راه داد، وزارت راه هم در حال مذاکره با اوکراین، سازنده اصلی هواپیما است تا مشخص شود جعبه سیاه باید در ایران باز شود یا به اوکراین فرستاده شود. بر اساس مقررات، بعد از وقوع سانحه باید به کشور سازنده هواپیما اطلاع داد تا آن‌ها در صورت ضرورت نمایندگانی به ایران اعزام کنند. معاون وزیر راه و شهرسازی گفت ایران نمی‌تواند جعبه سیاه هواپیما را باز کند.
علت اصلی سقوط
در ۶ مهر ۱۳۹۳ کمیته بررسی سانحه، علل اصلی سقوط را عدم کنترل مسیر و از کار افتادن موتور هواپیما ذکر کرد. این کمیته بیان کرد: موتور اصلی عامل وقوع سانحه بوده‌است و به همین منظور موتور از کار افتاده را به آزمایشگاه منتقل کردیم که باید طبق قوانین بین‌المللی شرکت‌های طراح و سازنده موتور پاسخگو باشند.
گزارش نهایی
در ۱۹ مرداد ۱۳۹۴ مسئول بررسی سانحه و همزمان با سالگرد این حادثه، گزارش نهایی علت سقوط را به شرح ذیل ارائه کرد:
عملکرد نامناسب سامانه کنترل موتور همزمان با از دست رفتن موتور سمت راست دلیل اصلی بروز سانحه هواپیمای آنتونوف ۱۴۰ است.
سامانه کنترل موتور که وظیفه اطلاع‌رسانی و هشدار به گروه پروازی و فدر کردن ملخ موتور هواپیما را عهده داشته، با ۱۷ ثانیه تاخیر عمل کرده‌است. عملکرد سیستم کنترل الکترونیکی موتور هنگام از دست رفتن موتور نامناسب بوده و این موضوع تاثیر زیادی در وقوع این سانحه داشته‌است. عملکرد نا صحیح این سیستم باعث شده‌است، هشدار از دست رفتن موتور به شکل صحیح و به موقع به خلبانان پرواز داده نشود و از طرف دیگر ملخ این موتور نیز با تاخیر فدر(feather) شده‌است.
عملکرد نامناسب سیستم کنترل موتور (SAO 2000) همزمان با از کار افتادن موتور سمت راست، حدود ۲ ثانیه قبل از جدا شدن هواپیما از سطح باند دلیل بروز این سانحه بوده‌است.
عوامل دیگری از جمله رعایت نکردن دستورالعمل‌های مربوط به محاسبه وزن بار و مسافر (وزن برخاست بیش از حد مجاز هواپیما) وجود بادجانبی با مولفه باد پشت بالا، دمای بالای هوا و سرعت تصمیم به برخاست (VR) کمتر از مقدار تعیین شده در کتاب هواپیما، عملکرد خلبانان و همچنین وزن خالی بالای این هواپیما در بروز این سانحه موثر بوده‌اند.
خلبان اشتباهاتی داشته اما دلیل اصلی سانحه اشتباه خلبان نبوده‌است.
عاقبت ۱۲ فروند ایران ۱۴۰ داخلی‌سازی شده
هسا یا همان هواپیماسازی ایران ۱۲ فروند از ایران ۱۴۰‌ها را ساخته‌است که از این تعداد، تا امروز ۲ فروندش سقوط کرده‌اند. هسا ۲ فروند از این نوع هواپیما را هم به ناجا فروخته‌است که این دو فروند در امر باربری در این ارگان انتظامی به کار گرفته شد. ۳ فروند دیگر هم از سوی سازمان هواپیمایی کشوری منع پرواز دارند و مجوز پروازی ندارند.
حال مانده ۵ فروند از ایران ۱۴۰‌ها که یک فروند آن برای تعمیر به اوکراین فرستاده شده و ۴ فروند دیگر به دلیل نبود قطعه زمین گیر شده‌است.
بازتاب‌ها و واکنش‌ها
خارجی
خبرگزاری آمریکایی سی‌ان‌ان در گزارشی کوتاه با اشاره به این حادثه بیان داشت که هر ۴۸ نفر مسافر این حادثه در دم جان سپردند. این خبرگزاری نوع هواپیمای سانحه دیده را آنتونوف-۱۴۰ عنوان کرده‌است.
بی‌بی‌سی در گزارش خود از این حادثه ضمن اشاره به سابقه این نوع حوادث در ایران، فرسودگی و نبود دانش فنی در صنعت هوانوردی را علت این حوادث معرفی کرد.
العربیه در بازتاب نقشه‌ای نادرست از سقوط هواپیما اشتباها به نمایش گذاشت‌که هواپیما در میدان آزادی سقوط کرده‌است.
داخلی
در پی این حادثه مهرداد لاهوتی نماینده مردم لنگرود در نشست علنی مجلس بیان داشت که کمیسیون عمران مجلس از قبل نگرانی خود را در جریان بازدید از مراحل ساخت این هواپیما اعلام کرده بوده‌است و نباید به این شرکت اجازه پرواز این هواپیما داده می‌شد.
حسن روحانی رئیس جمهور وقت ایران در پیامی که در وبسایت رسمی ریاست جمهوری ایران در همان روز انتشار یافت، ضمن ابراز تاسف نسبت به این حادثه، وزیر راه و شهرسازی را مامور تهیه گزارشی از این حادثه نمود. همچنین وی دستور داد تا پرواز هواپیماهای ایران ۱۴۰ تا زمان تحقیق درباره علت سقوط آن متوقف شود. یک هفته بعد حسن روحانی، در دستوری جداگانه پرواز مسافری هواپیمای آنتونوف ۷۴ را هم ممنوع و این نوع هواپیما را از چرخه پرواز خارج کرد. البته این هواپیما به چرخه پروازی برگشته است.
علیرضا خسروی عضو کمسیون عمران مجلس پس از این حادثه در مورد ضعف این مدل از هواپیما اظهار داشت «این نوع هواپیما تاکنون چهار مورد تجربه سقوط داشته و کارشناسان خواستار نصب موتورهای قوی‌تری بر آن بوده‌اند، ایران ۱۴۰ هنوز استانداردهای خارجی را دریافت نکرده و در شرف اقدام برای کسب این استانداردها بوده‌است.»
احمد خرم وزیر پیشین راه و ترابری ایران در واکنش به این سانحه گفت «هواپیمایی کشوری پرواز این هواپیما را تایید نکرده‌است. به ایرلاین‌ها هم ابلاغ شده که از این هواپیما استفاده نکنند. حال چه اتفاقی افتاده که این هواپیما پرواز کرده‌است. سوال اینجاست که مسئولان چگونه اجازه دادند که این هواپیما پرواز کند آن هم پرواز مسافری».