خاستگاه نیاهندواروپاییان

بندانگشتی خاستگاه نیای زبانهای هندواروپایی (به انگلیسی: Proto-Indo-European homeland) یا اورهایمات نیای هندواروپاییان (به انگلیسی: Urheimat of the Indo-European languages) می‌کوشد تا سرزمین نخستین و زبان نیاهندواروپایی را بازسازی نماید. در ارائه این فرضیه‌ها کوشش شده‌است تا شواهد باستان‌شناختی را با داده‌های گلوتوکرونولوژی، فرهنگی، جغرافیایی و بیولوژیکی برای بازسازی دنیای نیاهندواروپایی مطابقت داشته باشد.
فرضیه‌ها
در حال حاضر چند فرضیه پرطرفدار در مورد خاستگاه زبان‌های هندواروپایی وجود دارد:
فرضیه کورگان
این فرضیه توسط ماریا گیمبوتاس لیتوانیایی در سال ۱۹۵۶ میلادی مطرح گردید و برپایه این فرضیه؛ خاستگاه نیاهندواروپاییان، استپ‌های اورال/ولگا (Uralic/Volgan steppe) در دوران مس‌سنگی (هزاره‌های چهارم و پنجم پیش از میلاد) احتمال داده شده‌است. نظریه وی که بر بر مبنای یافته‌های باستان شناختی بود، با انتقادهایی به ویژه از سوی زبان شناسان مواجه گردید. با این حال ناحیه‌ای که وی به عنوان موطن هندواروپایی‌ها معرفی کرد، یکی از نظریه‌های نسبتا قابل قبول می‌دانند.
فرضیه آناتولیایی
این فرضیه که توسط کالین رنفرو عنوان شد، پیشینه نیاهندواروپاییان را دوران نوسنگی آناتولی (Neolithic Anatolia) در هزاره‌های هفتم تا ششم پیش از میلاد، یعنی زمان آشنایی مردم آناتولی با کشاورزی می‌داند. او ابتدا موطن هندواروپائیان را غرب آناتولی دوران نوسنگی می‌دانست، اما سپس تغییراتی در نظریه‌اش بوجود آورد و در پژوهش‌های جدیدترش، کهن‌ترین اقوام هندواروپایی را با منطقه بالکان-دانوب و ناحیه شمالی پونتیک مرتبط می‌داند و در واقع بخش‌های شرقی‌تر آناتولی دوران نوسنگی را نیز در نظریه‌اش جای داد.
فرضیه ارمنستان
این فرضیه بر پایه تحقیقات دو دانشمند به نام‌های گامکرلیدزه و ایوانف (Thomas V. Gamkrelidze و V. V. Ivanov) در سال ۱۹۸۴ عنوان گردید. آنها با بررسی وام واژه‌های بکاررفته در زبان‌های سامی و قفقازی، معتقد شدند که موطن هندواروپایی‌ها باید در مجاورت خاورمیانه و نواحی اطراف ارمنستان باشد و نباید آن را در مسافتی خیلی دورتر از این منطقه قرار داد. آنها در نهایت از شرق آناتولی (بین جنوب قفقاز و شمال بین‌النهرین ) بعنوان خاستگاه نیاهندواروپایی نام برده‌اند و بیان داشتند که زبان‌های بعدی در نتیجه مهاجرت هندواروپایی‌ها به سمت شرق و سپس غرب بوجود آمده‌اند.
فرضیه بالکان
دانشمند دیگری با نام ایگور دیاکونوف (Igor M. D’iakonov) نشان داد که مناطق بالکان و کوه‌های کارپات (Balkan-Carpathian region) همه ویژگی‌های شناخته شده به منظور درنظر گرفتن نیای هندواروپایی را دارد. وی از هزاره ششم پیش از میلاد به عنوان زمان زندگی آنان در این منطقه یاد می‌کند. همچنین خط سیر آنان را از مسیر بالکان و دانوب ترسیم می‌کند و معتقد است که این هندواروپائیان بودند که فرهنگ آندرونوو را بوجود آورده‌اند و از طریق نواحی جنوب آسیای مرکزی به مهاجرت خود ادامه دادند.
نحوه ارتباط زبان‌های هندواروپایی با زبان‌های سومری، سامی و قفقازی و گسترش آن بر اساس فرضیه نیکولز
فرضیه باختر-سغد
نیکولز (Johanna Nichols) زبان‌شناس آمریکایی، با بررسی وام واژه‌های سومری و مقایسه با زبان‌های جنوب و شمال قفقاز به این نتیجه رسید که نیای زبانهای هندواروپایی باید در ناحیه باختر-سغد (Bactria-Sogdiana) باشد؛ جایی که این زبانها از زبان‌های سومری و سامی به سمت شمال و در طول استپ‌ها گسترش پیدا کرده و در این بین با زبان‌های قفقازی جنوبی و شمالی هم تماسهایی داشته‌است.
فرضیه جنوب شرق اروپا
این فرضیه اخیرا توسط زبان‌شناسی فنلاندی به اسم کالوی ویک (Kalevi Wiik) مطرح شده‌است. وی با استفاده از اطلاعات ژنتیکی، باستان‌شناسی و انسان شناختی به این نتیجه رسیده‌است که اروپا از زمان ۲۳ هزار تا ۸ هزار سال پیش از میلاد به سه منطقه اصلی Ba , U و X تقسیم می‌شده‌است.
مناطق Ba و U سکونتگاه شکارچیان حیوانات بزرگی بودند که در آن دوره زمانی به تعداد زیادی وجود داشتند. آنها به زبان‌هایی صحبت می‌کردند که اکنون با عنوان زبان‌های باسکی (Basque) و فینو-اوگریک (Finno-Ugric) شناخته می‌شوند. منطقه X سکونتگاه شکارچیانی بود که حیوانات کوچکتری را شکار می‌کردند و به زبان‌های ناشناخته کوچکتری تکلم می‌نمودند که اکنون اثری از آنها به جا نمانده‌است.
در حدود اوایل هزاره پنجم پیش از میلاد، وضعیت بطرز دیگری تغییر کرد. انقراض تعداد زیادی از گونه‌های حیوانی بزرگ که در مناطق Ba و U می‌زیستند وضعیت را برای ساکنان این مناطق در شرایط سختی قرار داد. از طرف دیگر، سکونتگاه‌های منطقه X با شیوه زندگی عصر نوسنگی (Neolithic) تطابق پیدا کرده بود، ترکیب کشت محصولات و کشاورزی با استفاده از حیوانات، موفقیت بیشتری را برای این مردم ایجاد نمود. اینجا کالوی ویک، بحث اصلی خود را ارائه می‌دهد. بر طبق فرضیه‌اش؛ در بین کشاورزان اولیه‌ای که از یونان و بالکان آمده بودند، مردم هندواروپایی متولد شدند و با استفاده از یک زبان میانجی (lingua franca) که از ترکیب زبان ساکنان منطقه X و مناطق بومی خودشان، گرفته شده بود، در آنجا خدمت می‌کردند.
از حدود ۵۵۰۰ پیش از میلاد این فرایند ادامه پیدا نمود. زبان‌های بالکان هرکدام ویژگی‌هایی از خودشان را به خود گرفته بودند، به این دلیل که عناصری از زبان‌های کوچک منطقه X در آنها نفوذ کرده بود. در دوره گسترش زبان‌های هندواروپایی، زبان‌های ژرمنی، بالتیک، اسلاوی، سلتی و ایبری (Iberian) ایجاد شدند، در واقع اینها زبانهایی بودند که هندواروپایی در آنها نقش زیادی داشت و همچنین عناصری از زبانهای مناطق Ba و U را هم در خود داشتند. در نهایت بخش زیادی از اروپا توسط خانواده زبان‌های هندواروپایی فراگرفته شد. تنها در بخشی از اروپا، در شبه جزیره ایبریا و در شمال شرق اروپا هسته‌هایی از شکارچیانی باقی ماندند که ظاهرا با کشاورزی سازش پیدا کرده بودند بدون اینکه از لحاظ زبانی تغییری پیدا کنند؛ بنابراین زبان باسکی امروز و فنلاندی، نوادگان این شکارچیان اوایل عصر یخ هستند.
فرضیه‌های کم‌طرفدارتر دیگر درباره خاستگاه فرضیه خروج از هند، نظریه تداوم دیرین‌سنگی و نظریه نیکولای تروبتسکوی درباره ناحیه همگرایی زبانی می‌باشند.
نیاهندواروپاییان
زبان نیا-هندواروپایی