کناری (آواشناسی)

کناری اصطلاحی در آواشناسی تولیدی است که به شیوه تولید یک آوا اشاره دارد. در همخوان‌هایی که به این شیوه تولید می‌شوند، بخش مرکز زبان بست ایجاد می‌کند اما یک یا دو طرف کناره زبان پایین آمده و جریان هوا از کناره‌ها خارج می‌شود. جریان هوا اگر از یک طرف خارج شود کناری یک‌سویه و اگر از دو طرف خارج زبان خارج شود کناری دوسویه نامیده می‌شود. همخوان‌های کناری می‌توانند بیواک یا دمیده باشند. همخوان‌هایی که در تولیدشان جریان هوا هنگام خروج از کناره‌ها اصطکاک ایجاد کند، سایشی کناری نامیده می‌شود. در آواشناسی سنتی آواهای کناری در دسته ناسوده قرار می‌گیرند که خود شامل دو واج روان r و l می‌شود. بیش از ۹۵ درصد زبان‌های دنیا حداقل دارای یک واج روان هستند و ۷۷ درصد بیش از یک واج روان دارند. در این میان واج l رایج‌ترین واج است.
رایج‌ترین نوع همخوان کناری، کناری لثوی واکدار(l) است که در زبان فارسی با نویسه «ل» نشان داده می‌شود. در انگلیسی دو واج t و d هنگامی پیش از واج l ظاهر شوند، تولیدشان همراه با انفجار از کناره‌های زبان خواهد بود که اصطلاحا «انفجار کناری» نامیده می‌شود. در هجای آخر واژه‌هایی نظیر bottle و cuddle در زبان انگلیسی، حتی می‌توان گفت که بست ایجاد شده در واج d و t، تا انتها باقی می‌ماند.
در ادبیات رویکرد مختصه ممیز در واج‌شناسی، اصطلاح کناری در مقابل اصطلاح غیرکناری قرار دارد؛ یعنی واج‌هایی که در تولیدشان، شیوه کناری به کار نمی‌رود. چنین تقابلی بر اساس این فرض در این رویکرد است که نظام واجی را می‌توان با استفاده از تقابل‌هایی دوگانه نشان داد.
گونه‌های کناری
گونه‌های مختلف همخوان کناری در زبان‌های مختلف به شرح زیر است:
IPA
نام
دسته
زبان
مثال
واج‌نگاری
معنا
l
ناسوده کناری لثوی بیواک
ناسوده
دانمارکی
plads
ˈplæs
مربع
l
ناسوده کناری لثوی واکدار
ناسوده
انگلیسی
let
lɛt
اجازه دادن
ɭ
ناسوده کناری برگشته
ناسوده
نروژی
farlig
fɑːɭi
خطرناک
ʎ
ناسوده کناری کامی بیواک
ناسوده
نروژی
alt
ɑʎc
همه‌چیز
ʎ
ناسوده کناری کامی واکدار
ناسوده
یونانی

ˈiʎos
خورشید
ʟ
ناسوده کناری نرمکامی
ناسوده
انگلیسی
milk
mɪʟk
شیر
ʟ
ناسوده کناری ملازی
ناسوده
انگلیسی آمریکایی
wool
wʊʟ
پشم
ɬ
سایشی کناری لثوی بیواک
سایشی
آدیغی

pɬəʑ
قرمز
ɮ
سایشی کناری لثوی واکدار
سایشی
آدیغی

tʃʼaːɮa
پسر
ɬ
سایشی کناری برگشته بیواک
سایشی
تودایی
pʏːɭ̊˔
تابستان
ʎ˔ (یا )
سایشی کناری کامی بیواک
سایشی
داهالویی
ʎ˔aːbu
برگ
ʟ
سایشی کناری نرمکامی واکدار
سایشی
آرچی
ʟ̊
سایشی کناری نرمکامی بیواک
سایشی
آرچی

ʟ̊at
دریا
tɬ
انسایشی کناری لثوی بیواک
انسایشی
ناهواتل
āxōlōtl
aːʃoːloːtɬ
نوعی سمندر
tɬʼ
انسایشی کناری لثوی فورانی
انسایشی
کاباردی

tɬʼə
مرد
dɮ
انسایشی کناری لثوی واکدار
انسایشی
اوکیالا
cʎ (یاc)
انسایشی کناری کامی بیواک
انسایشی
هادزایی
tlakate
cakate
کرگدن
cʎʼ (یاcʼ)
انسایشی کناری کامی فورانی
انسایشی
هادزایی
dlaggwa
cʎʼakxw’a
درگهواره گذاشتن
ɡʟ
انسایشی کناری نرمکامی واکدار
انسایشی
لاقویی
ɡʟ
kʟ̊ (یا k)
انسایشی کناری نرمکامی بیواک
انسایشی
آرچی

kʟ̊on
گله
kʟ̊ʼ (یا kʼ)
انسایشی کناری نرمکامی فورانی
انسایشی
زولویی
umklomelo
umkʟ̊ʼɔˈmɛːlo
جایزه
ɺ
زنشی کناری لثوی
زنشی
ژاپنی
kokoɺo
قلب
ɺ (یا )
زنشی کناری برگشته
زنشی
پشتو
روند
ɺund
کور
ʎ
زنشی کناری کامی
زنشی
ایلگاری
miʎarɡu
(اسم خاص)
ɬ’
سایشی فورانی کناری لثوی
فورانی
آدیغی

ɬʼə
مرد
tɬ’
انسایشی فورانی کناری لثوی
فورانی
تسزی

tɬʼɪʃ
تراشه
cʎʼ
سایشی فورانی کناری کامی
فورانی
داهالویی
ʔacʎʼáno
نطفه
kʟ̊ʼ
سایشی فورانی کناری نرمکامی
فورانی
آرچی

kʟ̊ʼan
عاشق بودن
ǁ, ɡǁ, ŋǁ
کلیک کناری لثوی
کلیک
زولویی
xoxa
ǁɔ́ːǁa = ʖɔ́ːʖa
مکالمه کردن
گونه‌های کناری در زبان فارسی
در زبان فارسی تنها یک واج است که با شیوه کناری تولید می‌شود(l) که در زبان فارسی با نویسه «ل» نشان داده می‌شود. این واج دارای واجگونه‌های زیر است:
IPA
نام
مثال
واج‌نگاری
توضیح
l
کناری لثوی واکدار
لب
læb
در آغاز واژه و پس از سکوت، بین دو واکه و در موضع میانی پس از همخوان‌های واکدار
l°
نیم‌واکرفته
طبل
tæbl
پایان واژه پس از همخوان‌های واکدار و میان واژه بعد از همخوان‌های بیواک
ɬ
سایشی کناری لثوی بیواک
سطل
sætl
پایان واژه پس از همخوان‌های بیواک
ḹ
بدون آمادگی
عدل
ʔædl
پس از چهار همخوان /l, n, d, t/
ḻ
بدون انجام
گلدان
ɟoldan
قبل از چهار همخوان /l, n, d, t