تعبیر خواب (کتاب)

تعبیر خواب یا تفسیر رویا () کتابی از زیگموند فروید روانکاو در سال ۱۸۹۹ میلادی است. فروید در این کتاب به معرفی نظریه خود از تعبیر خواب با توجه به ذهن ناهشیار فرد و عقده ادیپ می‌پردازد. کتاب تفسیر خواب در بردارنده تلاش فروید در رمزگشایی خواب و به نوعی دربردارنده بخش‌های بزرگی از اصلی‌ترین نظریات فروید در زمینه سرکوب، سانسور، نظریه جنسی و رابطه خودآگاه و ناخودآگاه وی است.
تاریخچه
نخستین ویرایش کتاب در ۶۰۰ نسخه منتشر شد و تا هشت سال فروشی نداشت اما پس از آن در جامعه محبوبیت به دست آورد و هفت ویرایش از آن در طول عمر فروید منتشر شد.
بررسی کتاب
رویاها از دیدگاه فروید گونه‌ای از خواست تحقق آرزو در فرد است و وی خواب را بزرگراهی به درون ناخودآگاه می‌دانست. فروید در این کتاب به طور کلاسیک می‌کوشد تا رویا یا خواب را تحلیل کند. وی برای این منظور نخست به مروری نسبتا جامعی بر کارهای گذشتگان از زمان‌های دور تا زمان حاضر می‌کند و سپس نظریه خود را بازگو می‌نماید.
وی معتقد بود محتوا و معنای هر خواب در مورد تحقق آرزوها و خواسته‌های سرکوب شده انسان است. آرامشی که به احتمال زیاد، فرد در تحقق آرزوهای خود در رویایش حس می‌کند، در واقع بروز خواسته‌های سرکوب‌شده‌اش محسوب می‌شود؛ اما وقتی این رویاها با ارضای واقعی خواسته‌ها و تحقق آنها در تعارض باشد، تبدیل به کابوس می‌شوند.
فروید برای تفسیر رویا دو شیوه را معرفی می‌کند: اول، استفاده از تداعی‌های رویابین و دیگری تفسیر نمادهای موجود در رویا که یک شیوه قدیمی است. در شیوه تداعی، رویابین در حالت راحتی می‌نشیند و سعی می‌کند با به خاطر آوردن دوباره رویا، آنچه از تک‌تک صحنه‌ها برای وی «تداعی» می‌شود را بازگو کند.
عناصر رویا
از نظر فروید، برای تحلیل رویا باید هر یک از موارد زیر را به تفصیل مورد واکاوی قرار داد:
مصالح رویا: رویا از هیچ به وجود نمی‌آید بلکه شامل تصاویر، عناصر و حتی روایت‌هایی است. این عناصر از نظر فروید مصالحی را تشکیل می‌دهند که فرایند رویاورزی با استفاده از آنها محصول نهایی رویا را می‌سازد. در واقع، روان انسان ورودی‌هایی را که مصالح رویا را تشکیل می‌دهند طی فرایندی تغییر شکل می‌دهد و رویا را می‌سازد. فروید عمده‌ترین مصالح رویا را حوادث پیش و پا افتاده روز قبل از رویاورزی، حوادث دوران کودکی و تاثیرات بیرونی و همچون درد و.. معرفی می‌کند.
هدف رویا: در تحلیل مکانیسم روانی فرد نکته مهمی وجود دارد و آن چیزی است که فروید هدف رویا می‌خواند. کلیدی‌ترین، مرکزی‌ترین و بحث برانگیزترین ایده فروید در این کتاب در هدفی است که فروید معتقد است تمامی رویاها معطوف به آنند: «تحقق آرزو». رویاها همگی با هدف تحقق آرزوهای فرد شکل می‌گیرند. در این میان، یک نقد مهم وجود دارد و آن اینکه رویاهای نگران کننده یا ناراحت‌کننده چگونه می‌توانند تحقق آرزوهای فرد قلمداد شوند. قاعدتا شخص باید زمانی که رویا او را در خیال به آرزوهایش می‌رساند خوشحال باشد یا لذت ببرد، اما چگونه است که برخی رویاها ناراحتی فرد را در رویا در پی دارد. این آن چیزی است که فروید در جای جای کتاب می‌کوشد تا بدان پاسخ دهد. او معتقد است که احساسات و عواطف منفی در رویا ناشی از آن است که رویا تحقق یک آرزوی نامشروع یا سرکوب شده است که خودآگاهی فرد نمی‌تواند آن را بپذیرد، در نتیجه در عین اینکه روان از تحقق آرزو منتفع می‌شود، عواطف ناراحت‌کننده سرپوشی بر آن می‌گذارد. به عبارت دیگر اضطراب در رویاها به دلیل واپس‌زنی پیش‌آگاهی در رویاست. از نظر فروید: «هیچ چیز ناراحت‌کننده‌ای نمی‌تواند در رویا ظاهر شود مگر آنکه در عین حال به تحقق آرزویی لباس مبدل بپوشاند.» (فروید، ۱۳۸۹ ص. ۵۰۰).
مکانیسم‌های شکل دهی به رویا: اگرچه رویا از مصالحی استفاده می‌کند و معطوف به هدفی است، اما به دلایل متعدد (از جمله نامشروع بودن هدف یا آرزو و نظایر آن) این آرزو مستقیما دررویا شکل نمی‌گیرد و مصالح با مکانیسم خاصی با هم ترکیب می‌شوند و تغییر شکل می‌دهند. فروید به برخی از این مکانیسم‌ها اشاره می‌کند.
مکانیسم تراکم
یکی از آنها مکانیسم تراکم است به این معنا که چندین رویداد، تصویر یا واژه با هم ترکیب و در یک تصویر متراکم می‌شوند. مثلا اینکه تصویر عموی خود را در خواب می‌بینم در عین اینکه می‌پنداریم او مثلا معلم کودکستان ماست. در اینجا دو تصور «عمو» و «معلم کودکستان» اینگونه با هم ترکیب می‌شوند که تصویر عمو است و پندار یا تجربه معلم کودکستان.
مکانیسم جابه‌جایی
مکانیسم جابه‌جایی به معنای جابه‌جا شدن مرکز ثقل افکار رویا در محتوای رویا است. فروید معتقد است که آنچه هدف و کانون رویا را تشکیل می‌دهد در حاشیه قرار می‌گیرد و حوادث پیش پاافتاده زندگی، مرکز ثقل آن را تشکیل می‌دهند تا خودآگاه به آن حساس نشود و بگذارد از سانسور عبور کند.
از این رو، فروید میان «رویا-افکار» و «رویا- محتوا» تفاوت قائل می‌شود. رویا- محتوا آن چیزی است که ما می‌بینیم، در حالیکه رویا-افکار، افکاری است که پشت رویا قرار دارند و شکل رویا دارد به گونه‌ای اعوجاج یافته آن را وانمایی می‌کند.
ترجمه‌ها
نخستین ترجمه از آلمانی به انگلیسی به‌دست آبراهام بریل که یک روانکاو فرویدی بود به انجام رسید.
به فارسی
تفسیر خواب؛ زیگموند فروید؛ ناشر: مرکز؛ مولف / نویسنده: زیگموند فروید؛ مترجم: شیوا رویگریان