سفرهای ناصرالدین‌شاه قاجار به اروپا

نقاشی رژه الساندر دوم روسیه و ناصرالدین‌شاه در اولین سفر وی به اروپا در ۱۸۷۳ - اثر میهای زوچی
ناصرالدین شاه مهمان ادوارد هفتم پادشاه بریتانیا
نقاشی ناصرالدین شاه و همراهانش در کنسرت دولتی دربار بریتانیا در رویال آلبرت هال. ناصرالدین شاه میان الکساندرا از دانمارک همسر ادوارد هفتم پادشاه بریتانیا و ماریا فیودوروونا همسر الکساندر سوم تزار روسیه - ۱۸۸۹
بازدید ناصرالدین شاه از نمایشگاه پاریس - ۱۹ اکتبر ۱۸۸۹
ادوارد هفتم (اولین نفر از چپ) - ناصرالدین شاه (وسط) - الکاساندرا (دومین نفر از راست) - ۱۸۸۹
ناصرالدین‌شاه قاجار سه بار در طول سلطنت خود اقدام به سفر به کشورهای اروپایی کرد، اولین سفر در سال ۱۲۹۰ هجری قمری (۱۸۷۳ میلادی)، دومین سفر در سال ۱۲۹۵ هجری قمری (۱۸۷۸ میلادی) و سومین سفر از ۱۳۰۶ تا ۱۳۰۷ هجری قمری (۱۸۸۹ میلادی) بوده است.
اولین سفر
اولین سفر ناصرالدین شاه به اروپا در تاریخ ۱۹ آوریل ۱۸۷۳ آغاز شد که نخستین مسافرت یکی از پادشاهان ایران به اروپا بود. قبل از او هیچ‌یک از سلاطین ایران به یک کشور مسیحی قدم نگذاشته بودند. ناصرالدین شاه در آن زمان چهل و سه سال داشت و بیست و پنج سال از حکومتش بر ایران می‌گذشت. این سفر به توصیه صدراعظم، میرزا حسین‌خان سپهسالار ترتیب داده شده بود.
وی سفر را از تهران به سمت بندرانزلی و گذشتن از راه‌های صعب العبور و گردنه‌های مرتفع رشته‌کوه‌های البرز شروع کرد که چهار هفته طول کشید تا آنها به ساحل دریای خزر برسند، سپس به وسیله کشتی به بندر آستراخان روسیه رفتند، تعداد کسانی که در بندر انزلی به‌همراه شاه سوار کشتی شدند در حدود یکصد نفر بودند. آنها پس از رسیدن به بندر آستراخان به وسیله قایق از طریق رودخانه ولگا سفر خود را ادامه دادند و سپس سوار بر قطار شدند. آنها با قطار به مسکو رفتند. ناصرالدین شاه از مسکو تا سن پترزبورگ را با قطار طی کرده و در ایستگاه راه‌آهن سن پترزبورگ، تزار و سایر اعضای خانواده سلطنتی روس از وی استقبال کردند.
ناصرالدین شاه پس از چند روز اقامت در روسیه به ترتیب، به کشورهای آلمان، بلژیک، انگلستان، فرانسه، سوییس، ایتالیا، اتریش و عثمانی مسافرت کرد. در آلمان، علاوه بر ویلهلم یکم، امپراتور آلمان، با اتو فون بیسمارک، صدراعظم نیز دیدار کرد، وی پس از بازدید از شهرهای مختلف این کشور راهی بلژیک شد. در بروکسل، پادشاه لئوپولد دوم، از او پذیرایی کرد و از آنجا راهی انگلیس شد. وی با ۸۴ نفر همراه خود صبح روز ۱۸ ژوئن ۱۸۷۳ بروکسل را به قصد بندر «اوستند» ترک می‌کند و در آنجا سوار کشتی جنگی ویجیلنت و دو کشتی کوچک بخار نیروی دریایی می‌شود. در انگلستان، پسران دوم و سوم ملکه و وزیر خارجه «لرد گرانویل» به استقبال کشتی ناصرالدین شاه می‌آیند و از طرف ملکه انگلستان به شاه خوش آمد می‌گویند. روز سوم اقامت در لندن، به ملاقات ملکه ویکتوریا رفت و نشان بند جوراب بالاترین نشان افتخار انگلستان را دریافت کرد.
در دوم ژوئیه مراسم خداحافظی ناصرالدین در انگلستان برگزار شد و وی به کشور فرانسه رفت، در فرانسه با پاتریس دو مک ماهون، رئیس جمهور، در سوییس با فرانسوا ژوزف و در ایتالیا با ویکتور امانوئل دوم ملاقات و گفت‌وگو کرد. ناصرالدین شاه پس از ایتالیا به اتریش رفت و پس از دیدارهای سیاسی در اتریش، وارد عثمانی شد و پس از چند روز اقامت در عثمانی به ایران بازگشت.
پادشاه قاجار در طول سفر بجز عکاسی از اماکن و مناظر مختلف، هر شب مشاهدات و خاطرات خود توسط منشی ثبت می‌کرد که بعدها منتشر شد. وی در طول این سفر، به مجالس رقص درباری، کنسرت، اپرا و دیگر نمایش‌ها دعوت می‌شد. ساعت‌ها به نطق‌هایی گوش می‌کرد که در مراسم رسمی به افتخار حضور او خوانده می‌شد.
همراهان سفر
میرزاحسین خان مشیرالدوله نخست وزیر یا صدراعظم شاه
ده تا دوازده نفر وزیر و شاهزاده
هفت امیر (ژنرال) که شامل شش ایرانی و یک اتریشی (تعلیم دهنده نظامیان ایران)
خدمه‌ها
یک عکاس
یک قهوه‌چی
دو فرد فرانسوی
دکتر «تولوزان» طبیب مخصوص شاه
«مسیو ژول ریشار» معلم و مترجم شاه
«جوزف دیکسون» پزشک سفارت انگلیس
«رونالد تامسون» یکی از دبیران سفارت
دومین سفر
دومین سفر ناصرالدین‌شاه قاجار به اروپا در آخرین روز ربیع‌الاول ۱۲۹۵ هجری قمری (۱۸۷۸ میلادی) آغاز شده، وی ضمن عبور از کرج، قزوین، ابهر، زنجان، تبریز، مرند و عبور از رود ارس به منطقه قفقاز رفته و پس از عبور از شهرهای نخجوان، ایروان و تفلیس و در ادامه با قطار به شهر مسکو و سن پترزبورگ سفر کرده و با اقامتی چند روزه در روسیه با الکساندر دوم تزار روسیه دیدن کرده، سپس با قطار به سمت شهر ورشو رفته و از آنجا به کشور آلمان و شهر برلین وارد شده و با ویلهلم یکم، امپراتور آلمان در مه ۱۸۷۸ ملاقات کرد، در این روز امپراتور آلمان مورد سوءقصد برای ترور قرار گرفت اما وی نجات یافت، ناصرالدین پس از توقفی یک هفته‌ای در آلمان و بازدید از چند شهر این کشور به طرف شهر پاریس حرکت کرد، در فرانسه با پاتریس دو مک ماهون رئیس جمهور این کشور دیدن کرد
وی پس از سه هفته اقامت در فرانسه و بازدید از مناطق مختلف این کشور با قطار به سمت شهر زالتسبورگ حرکت کرد، وی پس از عبور از شهرهای استراسبورگ و مونیخ به این شهر وارد شد، سپس به وسیله قطار مخصوص امپراتوری به وین رفت و با فرانتس یوزف یکم ملاقات کرد، پس از اقامتی ۹ روزه در اتریش تصمیم به بازگشت گرفت و با قطار به سمت قفقاز حرکت کرد، وی در راه از شهرهای خارکوف، آزوف، روستوف و گروزنی عبور کرده و به منطقه داغستان رسیده، در آنجا به وسیله کشتی در ۲۳ رجب به بندر انزلی رفته و در ۱۷ شعبان ۱۲۹۵ به تهران بازگشته است.
همراهان سفر
میرزا حسین‌خان سپهسالار
عضدالملک
ناصرالملک
امین‌السلطان
امین‌السلطنه
آجودان مخصوص
فرخ‌خان
صنیع‌الدوله
محقق
مهدی‌قلی خان
جعفر قلی‌خان
شاهزاده (سلطان حسین میرزا جلال‌الدوله پسر ظل‌السلطان)
ناظم خلوت
حاجی حیدر
موچول‌خان
طولوزون
آقا محمدعلی
حکیم‌الممالک (علی‌نقی)
ملیجک
حاجی‌حسن
آدم سپهسالار
آدم عضدالملک
آدم عکاس
آدم امین‌السلطنه
تاریخ‌نگاری
۳۰ ربیع‌الاول تا ۵ ربیع‌الثانی ۱۲۹۵: شلیک توپ به نشانه آغاز سفر، رفتن به امامزاده شاه‌عبدالعظیم، عزیمت به کرج و قزوین
۶ ربیع‌الثانی: اطراف در هزار جریب قزوین و دیدار با بزرگان این شهر
۷ ربیع‌الثانی: ورود به سیاه دهن (تاکستان)
۸ ربیع‌الثانی: عزیمت به ابهر
۹ ربیع‌الثانی: اتراق در ابهر
۱۰ ربیع‌الثانی: ورود به هیدج
۱۱ ربیع‌الثانی: عزیمت به سلطانیه
۱۲ و ۱۳ ربیع‌الثانی: عزیمت به زنجان
۱۴ ربیع‌الثانی: عزیمت به نیک‌پی
۱۵ ربیع‌الثانی: عبور از آق مزار
۱۶ ربیع‌الثانی: عزیمت به سرچم
۱۷ ربیع‌الثانی: عزیمت به جمال‌آباد
۱۸ ربیع‌الثانی: عزیمت به میانج (میانه)
۱۹ ربیع‌الثانی: عزیمت به صومعه علیا
۲۰ ربیع‌الثانی: عزیمت به ترکمانچای
۲۱ ربیع‌الثانی: عبور از ترکمانچای
۲۲ ربیع‌الثانی: عزیمت به تکمه داش
۲۳ ربیع‌الثانی: ورود به اوجان (بستان‌آباد)
۲۴ ربیع‌الثانی: ورود به باسمج
۲۵ ربیع‌الثانی: ورود به تبریز و ملاقات با ولیعهد (مظفرالدین شاه)
۲۶ ربیع‌الثانی تا ۱ جمادی‌الاول: اتراق در تبریز دیدار با ایلچی (سفیر) عثمانی و بزرگان این شهر
۲ جمادی‌الاول: عزیمت در گلین قیا (گلین‌قیه)
۳ جمادی‌الاول: عبور از جلگه گرگر و رسیدن به رود ارس
۴ جمادی‌الاول: بازگشت افراد غیرهمسفر به تهران، عبور از رود ارس با قایق و استقبال حاکم ایروان
۵ جمادی‌الاول: ملاقات با علمای شهر اردوباد و ورود به شهر نخجوان
۶ جمادی‌الاول: صرف ناهار در نخجوان و عزیمت به باس نوراشین
۷ جمادی‌الاول: عزیمت و ورود به ایروان
۸ جمادی‌الاول: توقف در ایروان
۹ جمادی‌الاول: عزیمت و ورود به دلیجان
۱۰ جمادی‌الاول: عزیمت و ورود به آل کت
۱۱ جمادی‌الاول: عزیمت و ورود به تفلیس
۱۲ جمادی‌الاول: توقف در تفلیس و بازدید از این شهر
۱۳ جمادی‌الاول: عزیمت و ورود به منزل ملیت
۱۴ تا ۱۶ جمادی‌الاول: عزیمت به ولاد قفقاز با راه‌آهن
۱۷ جمادی‌الاول: ورود به مسکو و استقبال نظامی حاکم مسکو
۱۸ جمادی‌الاول: توقف در مسکو و بازدید از موزه و تالارهای این شهر
۱۹ تا ۲۰ جمادی‌الاول: صرف شام در مسکو و عزیمت و ورود به سن پترزبورگ
۲۱ تا ۲۳ جمادی‌الاول: توقف در سن پترزبورگ، دیدار با الکساندر دوم تزار روسیه و بازدید از تماشاخانه‌ها و امکان این شهر
۲۴ جمادی‌الاول: سفر کوتاه به پترهوف
۲۵ جمادی‌الاول: خداحافظی با امپراتور روسیه و عزیمت و ورود ورشو با قطار
۲۶ و ۲۷ جمادی‌الاول: توقف در ورشو
۲۸ جمادی‌الاول: عزیمت به برلین و عبور از برون برک و تورن
۲۹ جمادی‌الاول: ورود به برلین و ملاقات با ویلهلم یکم، امپراتور آلمان و ترور نافرجام وی
۱ جمادی‌الثانی: دیدار با مقامات سیاسی پروس و ایلچی عثمانی، بازدید از شهر برلین و عزیمت و ورود به بادن-بادن
۲ تا ۶ جمادی‌الثانی: توقف در بادن بادن و بازدید از مناطق اطراف این شهر
۷ جمادی‌الثانی: عزیمت به پاریس و توقف کوتاه در شهر کهل
۸ تا ۱۵ جمادی‌الثانی: ورود به شهر پاریس و توقف در این شهر و دیدار با پاتریس دو مک ماهون رئیس جمهور فرانسه، ملاقات با ولیعهد انگلستان و بازدید از اماکن مختلف پاریس
۱۶ تا ۱۸ جمادی‌الثانی: تشییع جنازه رسمی پادشاه هانوور، بازدید از کارخانه توپ‌سازی و رنگ‌سازی، بازدید از چاپخانه فیگارو، شرکت در مهمانی ملکه اسپانیول
۱۹ جمادی‌الثانی: حرکت با ترن به سمت فوتن بلو
۲۰ جمادی‌الثانی: بازدید از مدرسه توپخانه
۲۱ تا ۲۷ جمادی‌الثانی: بازگشت به پاریس، بازدید از بیمارستان، مدرسه و باغ وحش در پاریس
۲۸ جمادی‌الثانی: دیدار با مارشال دو مک ماهون و گردش در شهر
۲۹ جمادی‌الثانی: خداحافظی از رئیس جمهور فرانسه، بازدید از کارخانه کاغذسازی روس،
۱ و ۲ رجب: عزیمت به سالزبورگ، عبور از استراسبورگ، توقف کوتاه در شهر اولم، صرف ناهار در مونیخ و ورود به سالزبورگ
۳ رجب: توقف در سالزبورگ، دیدار با برادر امپراتور اتریش
۴ رجب: حرکت به سمت وین با قطار مخصوص امپراتور، ورود به وین و استقبال امپراتور
۵ تا ۱۲ رجب: توقف در وین، دیدار با مقامات اتریش، بازدید از اماکن و طبیعت این شهر
۱۳ تا ۱۶ رجب: ملاقات با وزیر جنگ اتریش برای خرید اسلحه، خداحافظی از امپراتور و حرکت به سوی قفقاز با قطار
۱۷ و ۱۸ رجب: ورود به ولاد قفقاز، عبور از خارکوف، آزوف، روستوف
۱۹ رجب: ورود به گروزنی و توقف شبانه در آنجا
۲۰ تا ۲۳ رجب: حرکت به سمت بندر پطروفسکی، عبور از روستای چپریورت در منطقه داغستان، ورود به بندر، سوار شدن بر کشتی، حرکت و رسیدن به بندرانزلی
۲۴ رجب تا ۱۷ شعبان: عبور از انزلی تا تهران از مسیر شهرهای رشت، قزوین، کرج و اتمام سفر
سومین سفر
یک سال پیش از سومین سفر ناصرالدین‌شاه قاجار به اروپا شاه از سوی رئیس جمهور فرانسه برای بازدید نمایشگاه بزرگ بین‌المللی صنعتی و بازرگانی پاریس و همچنین از سوی الکساندر سوم امپراتور روسیه تزاری و سران چند کشور اروپا و سلطان عبدالحمید پادشاه عثمانی برای بازدید از آن کشورها دعوت شده بود، وی که قصد بازدید رسمی از انگلستان را نیز داشت دعوت‌نامه از این کشور دریافت نکرده بود اما سفیر انگلستان در ایران با رایزنی‌های که با لندن انجام داد به عواقب عدم دعوت رسمی از شاه ایران اشاره کرده و ملکه موافقت نمود تا ناصرالدین شاه به عنوان مهمان رسمی ملکه به انگلستان دعوت شود.
بنابراین سفر ناصرالدین شاه در ۱۲ شعبان ۱۳۰۶ هجری قمری (۱۸۸۹ میلادی) آغاز شده است.