رساله حقوق

رساله حقوق عنوان حدیثی طولانی از علی بن حسین است که از سوی ابوحمزه ثمالی نقل شده است.
رساله حقوق تنها کتاب آن امام است که شکل دعا و حدیث ندارد. به گفته ویلیام چیتیک اهمیت این کتاب به این دلیل است که به موضوعاتی مشابه صحیفه سجادیه پرداخته، اما با سبک و زبانی متفاوت از صحیفه نگاشته شده‌است.
در این کتاب علی بن الحسین تصریح می‌کند که سلسله مراتب اولویت‌ها همیشه باید رعایت شود. فرد قبل از اجتماع می‌آید. معنا قبل از عمل می‌آید و دانش قبل از حرکت. هر فرد وظایف اجتماعی فراوانی دارد اما وابسته به وظایف ضروری‌تر است: ایمان به خدا و ارتباط مناسب با حقیقت ماورایی.
به دلیل جایگاه خاص و محتوای جامع این رساله، ترجمه‌ها و شرح‌های متعددی بر این رساله نوشته و منتشر شده است. این رساله تاکنون به زبان‌های انگلیسی، ارمنی
هندی و اردو منتشر شده است.
موضوع
در این رساله به بررسی حقوق و وظایف انسان در هفت دسته پرداخته شده است:
حق خداوند
حق نفس و اعضای بدن
حق افعال عبادی
حق حاکم و مردم
حقوق خویشاوندان
حقوق برخی اصناف اجتماعی
حق مالی
که در مجموع ۵۱ حق مورد بحث رساله را در این هفت دسته جای داده‌اند.
منظور از حق در این رساله
در این رساله منظور از حق، احکام و وظایفی است که از سوی خداوند نسبت به اصناف مختلف بر انسان قرار داده شده است. این حقوق منحصر به وظایف الزامی مومنان نیست و شامل احکام استحبابی نیز می‌شود. به علاوه این حقوق منحصر به احکامی نیست که عدم رعایت آنها گناه محسوب شود یا موجب اجرای مجازات دنیوی (حد و تعزیر شرعی) گردد، بلکه رساله حقوق در بردارنده وظایف اخلاقی یک انسان موحد است.
اعتبارسنجی روایی رساله
قدیمی‌ترین منابع حدیثی که این رساله حقوق را به طور کامل ثبت کرده‌اند عبارتند از:
تحف العقول، تالیف حسن بن علی بن حسین بن شعبه حرانی، متوفای ۳۸۱ قمری. در این کتاب ۵۰ حق از حقوق ثبت شده اما سند رساله یاد نشده است.
خصال تالیف شیخ صدوق، (متوفی ۳۸۲ هجری).
من لا یحضره الفقیه، تالیف شیخ صدوق.
شیخ صدوق در این دو کتاب علاوه بر حقوق پنجگانه، حقی را تحت عنوان حق حج یاد کرده و در مجموع ۵۱ حق را ذکر نموده است. هر چند در مقدمه خصال، آنجا که فهرست حقوق ذکر گردیده از حج ذکری نشده است.
همچنین در مورد سند ساله باید اضافه کرد:
اولا در حدیث من لا یحضر، سلسله سند نقل نشده و حدیث مرسل است.
همچنین میان حدیث من لا یحضر با روایت تحف العقول و نیز روایت خصال تفاوت‌هایی دیده می‌شد، در حالی که سایر نقل‌ها از آغاز به تفصیل یکایک حقوق پرداخته‌اند.
ثانیا در سند خصال، نامی از اسماعیل بن فضل به میان نیامده است.
ثالثا در من لا یحضر، تصریح نشده است که حقوق مذکور، رساله‌ای است از امام سجاد (ع) ولی در خصال به این نکته تصریح شده است.
عناوین رساله الحقوق
مطابق آنچه که در الخصال شیخ صدوق آمده است، عناوین رساله الحقوق عبارتند از:
حق خدا
حق نفس
حق زبان
حق گوش
حق چشم
حق دست
حق پا
حق شکم
حق عورت
حق نماز
حق حج
حق روزه
حق صدقه
حق قربانی
حق سلطان
حق معلم
حق مولی
حق رعیت
حق متعلمان
حق زن
حق مملوک
حق مادر
حق پدر
حق فرزند
حق برادر
حق مولی
حق بنده
حق نیکی‌کننده به تو
حق موذن
حق پیش‌نماز
حق همنشین
حق همسایه
حق رفیق
حق شریک
حق مال
حق وامخواه
حق معاشر (هم‌صحبت)
حق دشمن بر تو
حق تو بر دشمن
حق رای خواه (مشورت خواهنده)
حق رایزن (مشورت کننده)
حق نصیحت‌خواه
حق نصیحت‌گو
حق کبیر (بزرگ
حق صغیر (کوچک)
حق خواهنده
حق مسئول
حق شادکننده تو
حق بدکننده
حق هم‌دینان
حق اهل ذمه
مقطع تاریخی نگارش رساله
این رساله در عصری نگاشته شد که امویان به دنبال منزوی کردن پیشوایان شیعه بودند.
ساخت مستند
مستند رساله زندگی به بررسی سبک زندگی در رساله حقوق اختصاص دارد. این مستند کاری است از گروه علمی، فرهنگی و هنری شبکه بین‌المللی خبر، به تهیه کنندگی و کار گردانی امیر فرخ صابر و قلم محمود فلاح پرویزی است.