نمایش‌شناسی بهرام بیضایی

این مقاله فهرستی است از نمایش‌هایی که بهرام بیضایی کارگردانی کرده. این چهارده نمایش را بیضایی کارگردانی کرده و نمایش داده است:
عروسک‌ها (۱۳۴۵)
ضیافت و میراث (۱۳۴۶)
سلطان مار (۱۳۴۸)
مرگ یزدگرد (۱۳۵۸)
کارنامه‌ی بندار بیدخش (۱۳۷۶ و ۱۳۷۷)
بانو آئویی (نوشته یوکیو میشیما، ۱۳۷۶ و ۱۳۷۷)
شب هزارویکم (۱۳۸۲)
مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین (۱۳۸۴)
افرا، یا روز می‌گذرد (۱۳۸۶)
جانا و بلادور (۱۳۹۱)
آرش (۱۳۹۲)
گزارش ارداویراف (۱۳۹۳)
طرب‌نامه (۱۳۹۵)
چهارراه (۱۳۹۷)
نمایش
جز این نمایش‌ها، بیضایی نمایشنامه‌های فراوانی از خودش و دیگران (از جمله مکبث شکسپیر) را برای نمایش در نظر گرفته بود، که مجال نمایش نیافته است. نیز در نمایش‌هایی وظایفی غیر از کارگردانی داشته است، از جمله در نمایش دو نمایشنامه خود غروب در دیاری غریب و قصه‌ی ماه پنهان در سال ۱۳۴۳ در جنوب ایران و ۱۳۴۴ در جشنواره تئاتر ملل در پاریس مدیر صحنه بوده است. نخستین نمایشنامه بیضایی که به نمایش درآمد مترسکها در شب بود که جعفر والی سال ۱۳۴۲ برای تلویزیون کار کرد. سال بعد عباس جوانمرد غروب در دیاری غریب را برای تلویزیون کارگردانی کرد و سپس‌تر همان سال بود که نمایش‌ها را به جنوب ایران بردند. حوالی همین زمان، چنان که بیضایی گفته «احتمالا سال چهل‌وسه»، بود که آتسوموری سه‌آمی موتوکیو را از روی ترجمه داریوش آشوری و خودش تمرین کرد، ولی مسئولان اداره هنرهای دراماتیک نگذاشتند تا به نمایش درآید. پاییز و زمستان سال ۱۳۴۴ پهلوان اکبر می‌میرد با بازی و کارگردانی جوانمرد کامیابی بزرگی حاصل کرد.
بیضایی نمایشنامه‌نویسی جدی را در آغاز دهه ۱۳۴۰، پس از چند آزمون ذوقی چند سال پیش‌تر در مدرسه، آغاز کرد؛ و این هنگامی است که «جهان نمایش را به تصادف کشف می‌کند»، آن هم با تماشای یک مراسم تعزیه در روستایی نزدیک شهر دماوند. سال ۱۳۴۱ مترسکها در شب و عروسکها را چاپ کرد. سراسر این دهه را - جز کارهای اداری اداره هنرهای دراماتیک و پژوهش درباره نمایش‌های آسیایی - به نگارش و نمایش یا دستیاری در نمایش متن‌های خود گذراند. او جایی گفته که هر نمایشنامه را با این هدف می‌نویسد که به صحنه برد؛ و در واقع همان طور که شرایط نگذاشته تا بیشتر فیلمنامه‌هایش را فیلم کند، همین طور مانع به نمایش درآمدن بسیاری از نمایشنامه‌هایش نیز شده است. پس از کارگردانی عروسکها برای تلویزیون در سال ۱۳۴۵ و اجرای ضیافت و میراث در پاییز سال بعد، بیضایی تا سال ۱۳۴۸ نمایشی به صحنه نبرد. سال ۱۳۴۸ سلطان مار را در تهران نمایش داد و سپس در شهرهای مازندران گرداند. از سال ۱۳۴۹ مجال کار سینمایی فراهم شد، و فیلم‌سازی و استادی در دانشگاه تهران کار صحنه‌ای بیضایی را تا سال ۱۳۵۸ تعطیل کرد. سال ۱۳۵۸ مرگ یزدگرد را به نمایش درآورد، که کمتر از دو سال سپس‌تر فیلمش را نیز ساخت. از ۱۳۵۸ تا هجده سال بعد امکان نمایش نیافت، ولی چند فیلم ساخت. با گشایش فضای سیاسی از ۱۳۷۶ به بعد، که برای نمایش کوچک کارنامه‌ی بندار بیدخش به ایران بازگشت (از اقامت در استراسبورگ به دعوت پارلمان بین‌المللی نویسندگان، که چندان دیر نپایید) و بانو آئویی را نیز به فراخور شرایط به صحنه برد، به تناوب در هر فرصتی نمایشی داد یا فیلمی ساخت، تا رسید به افرا، یا روز می‌گذرد در زمستان ۱۳۸۶. از این به بعد تا سال ۱۳۸۹ چند نمایشش به مشکل جواز دولتی برخورد و امکان اجرا نیافت، و بیضایی در پی کار دانشگاهی دوباره پس از نزدیک به سی سال از اخراج از دانشگاه تهران، به دانشگاه استنفورد امریکا رفت. نمایش‌های بیضایی با مهاجرت به امریکا دچار وقفه نشد. این بار کار دانشگاهی با کار نمایشی هم‌تنگ افتاد و دو نمایش صحنه‌ای و دو نمایشنامه‌خوانی و تربیت انبوهی شاگرد چیزی از حاصل کار تئاتری بیضایی با بازیگران فارسی‌زبان در شمال کالیفرنیا بوده است. در همه این مدت، از میانه‌های دهه ۱۳۳۰ به بعد، بیضایی از نوشتن بازنمانده و کتاب‌ها و مقالات فراوانی با موضوع و محمول نمایش منتشر کرده است.
اغلب کارگردانان تئاتر نمایش نوشته‌های بیضایی را دشوار دانسته و شیوه نمایشی او را برای نوشته‌هایش کمابیش یگانه و اندکی متفاوت با جریان رایج شمرده‌اند. او خود نیز بیشتر نمایش‌های دیگران از نمایشنامه‌های خودش را نپسندیده، و بایسته دانسته که راه و رسم نمایش این کارها را بیاموزند. کار بیضایی در تئاتر نزدیکی‌هایی با کار برتولت برشت، علی نصیریان و اهالی نمایش‌های سنتی و عامیانه و آیینی مشرق‌زمین در قرون گذشته (و ستایندگان نظری ایشان مانند آنتونن آرتو) دارد، ولی با کار نوگرایانی از قبیل کنستانتین استانیسلاوسکی و مخصوصا پیروان ایرانیش چون مصطفی اسکویی و حمید سمندریان تا حدود زیادی ناهمانند شمرده می‌شود. او واقع‌نمایی را بسنده نمی‌داند و صحنه را نیز به طور واقع‌نما نمی‌آراید؛ و بار نمایش را به دوش بازیگر می‌افکند. تقطیع صحنه‌ها در مهم‌ترین کارهای بیضایی همانند تقطیع سینمایی در یک چشم‌به‌هم‌زدن است، نه با بستن و گشودن پرده و تغییر آرایش صحنه. بسیاری از این اندیشه‌ها را هم‌زمان یا بعدها بعضی از کارگردانان مغرب‌زمین نیز آزمودند یا به صورت نظریه درآوردند، و از این جمله‌اند یرژی گروتوفسکی و پیتر بروک؛ همچنان که نویسندگانی چون تام استوپارد نیز سپس‌تر به نقالی ایرانی توجه کردند. بدایع بیضایی در نمایش در بازیابی و بازاندیشی و بازسازی جریان‌هایی بوده که در درازنای تاریخ گسسته و ناتمام رها یا گم شده و به بار ننشسته یا به بیراهه رفته، همچنان که آزمون‌های مایگانی او در بازیابی گمشده‌های به عمدای تاریخی است که به گمانش تجدید نظر می‌خواهد. و از این حیث بیضایی نیز گویی مانند شکسپیر بویه آن دارد - هرچند نه به زمانه‌سازی و دریغ از گذشته‌ای «خوب و خوش» خوردن، بلکه با زمانه‌ستیزی و بیزاری از تاریخ - که نهادهای زخمی یا فروهشته و خاطرات فرهنگی را بیرون بکشد و مطالعه و افشا و نو و درست کند و به آیندگان سپارد. نوآوری‌های بیضایی در تئاتر با نوآوری‌هایش در سینما نیز بی‌ربط نبوده و فیلم‌های کامیابی از اندیشه اجرایی بیضایی سرچشمه گرفته. ولی در سینما نیز بیضایی از بیشتر اقتباس‌های دیگران از فیلمنامه‌هایش ناخشنود بوده و حاصل کارشان را چندان نپسندیده است. تاثیر بیضایی در نمایش در ایران، به واسطه کارهای نمایشی و نیز پژوهش‌هایی مانند نمایش در ایران، بزرگ ارزیابی شده است؛ و بسیاری از سرآمدان اهل نمایش، از جمله علی نصیریان و عباس جوانمرد و نصرت پرتوی و منوچهر انور و بسیاران دیگر، کارش را ستوده و بزرگ داشته‌اند.
فیلم نمایش‌های بیضایی هنوز منتشر نشده است، مگر به طور محدود یا بریده، مثل خلاصه‌شده بخش نخست طرب‌نامه با صدای راوی و دقایقی از افرا، یا روز می‌گذرد و چهارراه و عروسکها.
فهرست نمایش‌ها
از آغاز تا نمایش افرا در ایران کارگردانی شده و به نمایش درآمده، هرچند ممکن است با همین میزانسن نمایشی بیرون از ایران هم داشته باشد، و از جانا و بلادور تا پایان در امریکا. مژده شمسایی زیر نظر بیضایی چند نمایش تک‌نفره از پرده نخست شب هزارویکم در امریکا و کانادا و اسکاتلند اجرا کرده که در این فهرست نیامده.
اجرا برای فیلمبرداری: ۱۳۴۵/۱۲/۲۸نمایش تلویزیونی: ۱۳۴۶/۱/۲۸
تلویزیون ملی ایران
گروه هنر ملی
۱۳۴۶/۹
تالار ۲۵ شهریور
گروه هنر ملی
۱۳۴۸/۷
تالار ۲۵ شهریورشهرهای شمال ایران
گروه هنر ملی
۱۳۵۸/۸/۲۰–۱۳۵۸/۷/۱
تالار چهارسو، تئاتر شهر
۱۳۷۷/۲–۱۳۷۶/۱۰
خانه کوچک نمایشتالار قشقایی، تئاتر شهر
گروه نمایش پرچین
۱۳۷۷/۲–۱۳۷۶/۱۱ و ۱۳۷۷/۶
تالار چهارسو، تئاتر شهرتماشاخانه روئر، مولهایم
گروه نمایش لیسار
۱۳۸۲/۸/۱۷–۱۳۸۲/۶/۲۶
تالار چهارسو، تئاتر شهر
گروه نمایش لیسار
۱۳۸۴/۵/۷–۱۳۸۴/۴/۱۲
تالار اصلی تئاتر شهر
گروه نمایش لیسار
۱۳۸۶/۱۱/۱۸–۱۳۸۶/۱۰/۱۲
تالار وحدت
گروه نمایش لیسار
۲۰۱۲/۶/۳۰–۲۰۱۲/۶/۲۷
تماشاخانه مرکز اجتماعات محلی کابرلی
ژوئیه ۲۰۱۳
تالار آننبرگ دانشگاه استنفورد
نمایشنامه‌خوانی
۲۰۱۵/۱/۲۵–۲۰۱۵/۱/۲۴
سالن کابرلی دانشگاه استنفورد
نمایشنامه‌خوانی
۲۰۱۶
تماشاخانه مرکز هنرهای نمایشی کالج دی انزا
۲۰۱۸/۳/۲۵–۲۰۱۸/۳/۲۳ و۲۰۱۸/۳/۳۱–۲۰۱۸/۳/۲۹ و۲۰۱۸/۴/۱
تماشاخانه عمارت رابلی دانشگاه استنفورد
فهرست نمایشنامه
نمایشنامه‌های منتشرنشده دیگری هم هست که در جدول زیر نامشان نیست. نیز بیضایی چند نمایشنامه ترجمه کرده که اینجا نام برده نشده.
نام
سال نگارش
سال انتشار
نخستین انتشار
نمایش بیضایی
آرش
۱۳۳۷ و ۱۳۴۲
اژدهاک
۱۳۴۹
کارنامه‌ی بندار بیدخش
۱۳۴۹
رگبار
عروسکها
۱۳۴۱
غروب در دیاری غریب
۱۳۴۱
قصه‌ی ماه پنهان
۱۳۴۲
ضیافت
۱۳۴۶
۱۳۴۶
ماهنامه پیام نوین
میراث
۱۳۴۶
۱۳۴۶
کتاب نمایش
ساحل نجات
۱۳۴۷
۱۳۸۲
دیوان نمایش/۲
در حضور باد
۱۳۴۷
۱۳۴۷
دفترهای روزن ۲
مترسکها در شب
۱۳۴۱
پهلوان اکبر می‌میرد
۱۳۴۲
هشتمین سفر سندباد
۱۳۴۳
دنیای مطبوعاتی آقای اسراری
۱۳۴۴
سلطان مار
۱۳۴۴
چهار صندوق
۱۳۴۶
۱۳۴۶
دفترهای زمانه ۱
دیوان بلخ
۱۳۴۷
۱۳۴۷
انتشارات امیرکبیر
گمشدگان
۱۳۴۸
۱۳۵۷
انتشارات پیام
راه توفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی
۱۳۴۹
ندبه
۱۳۵۶
مرگ یزدگرد
۱۳۵۸
۱۳۵۸
کتاب جمعه ۱۵
خاطرات هنرپیشه نقش دوم
۱۳۶۰
فتحنامه‌ی کلات
۱۳۶۱
پرده‌خانه
۱۳۶۳
سیاوش‌خوانی
۱۳۷۲
۱۳۷۵
انتشارات روشنگران
جنگنامه‌ی غلامان
۱۳۷۱
سهراب‌کشی
افرا یا روز می‌گذرد
۱۳۷۶
مجلس قربانی سنمار
۱۳۷۷
مجلس ضربت زدن
۱۳۷۹
جانا و بلادور
۱۳۷۷
۱۳۷۷
منتشر نشده
طرب‌نامه
۱۳۷۱
۱۳۷۹
منتشر نشده
گزارش ارداویراف
منتشر نشده
مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین
منتشر نشده