نمایش‌شناسی حمید سمندریان

این مقاله فهرستی است از نمایش‌هایی که حمید سمندریان کارگردانی کرده است.
سمندریان در سال ۱۳۴۲ گروه تئاتری منسجمی به‌نام گروه هنری پازارگاد تشکیل داد که اعضایش عبارت بودند از پرویز پورحسینی، سعید پورصمیمی، پری صابری، اسماعیل محرابی، جمشید مشایخی، پرویز کاردان، محمد حفاظی، منوچهر فرید، ثریا قاسمی، اسماعیل شنگله و مهدی فخیم‌زاده. سمندریان در این گروه همچون کارگردان، حسابدار و یکی از بانیان کار می‌کرد. این گروه به شکل یک شرکت تعاونی فعالیت می‌کرد و چون اداره هنرهای زیبا به خاطر رویکردشان به متون فرنگی حمایتشان نمی‌کرد، دست به دامان انجمن‌های ایتالیا و فرانسه و آلمان و روسیه می‌شدند. پری صابری در مورد تشکیل این گروه می‌گوید:
سمندریان برخی از مهمترین متون نمایشی از نویسندگان شاخص ادبیات نمایشی غرب همانند فردریش دورنمات، برتولت برشت، آنتون چخوف، اوژن یونسکو، آرتور میلر، ماکس فریش، ژان آنوی، تنسی ویلیامز، ژان پل سارتر و هنریک ایبسن را ترجمه و سپس کارگردانی کرد. از این منظر باید او را یکی از کارگردانان شاخص تئاتر در تاریخ تئاتر ایران به شمار آورد که سهمی جدی در آشنایی مردم و علاقه‌مندان تئاتر و نمایش با متون و آثار کلاسیک و برجسته تاریخ تئاتر جهان داشتند.
سمندریان از سال ۱۳۳۹ با اجرای دوزخ ژان پل سارتر خود را در جامعه هنری مطرح کرد. پس از آن چند نمایش دیگر مانند اشباح هنریک ایبسن را اجرا کرد. سال ۱۳۴۲ اولین اتفاق جدی و رسمی برای او به وقوع می‌پیوندد؛ در این سال مرده‌های بی‌کفن و دفن ژان پل سارتر را اجرا می‌کند که با مشکل ممیزی شدید روبه‌رو می‌شود به طوری که در برخی از شب‌ها مجبور می‌شود بعضی دیالوگ‌های این نمایش را حذف کند؛ اجرایی تند و تکان دهنده. در سال ۱۳۴۲ باغ وحش شیشه‌ای تنسی ویلیامز را با بازی پرویز فنی‌زاده و شهلا ریاحی اجرا می‌کند.
او در سال ۱۳۴۶ با ارائه اجرایی نو و به‌یادماندنی از «آندورا» نوشته ماکس فریش تماشاکنان ایرانی را با نوترین دستاوردهای صحنه‌ای تئاتر اروپا آشنا کرد. در این اجرا سعید پورصمیمی در ایفای نقش اصلی (آندری) بازی دلنشینی عرضه کرد. او این اثر را ۱۰ شب اجرا کرد که در این کار مجبور به نوعی خانه‌به‌دوشی شد. سال ۱۳۴۷ هرکول و طویله اوجیاس و همچنین بازی استریندبرگ را به نمایش درآورد.
در سال ۱۳۵۰ کرگدن اوژن یونسکو را اجرا کرد که نقطه اوج دیگری در کارگردانی سمندریان به شمار می‌آید. همچنین پس از آن نمایش‌های ملاقات بانوی سالخورده دورنمات، بازی استریندبرگ و مرده‌های بی‌کفن و دفن را اجرا کرد. او سپس‌تر موفق به اجرای ازدواج آقای می‌سی‌سی‌پی در سال ۱۳۶۸، دایره گچی قفقازی در سال ۱۳۷۷، بازی استریندبرگ در سال ۱۳۷۸ و ملاقات بانوی سالخورده در سال ۱۳۸۶ نیز شد. همچنین در سال ۱۳۷۸ به سوی دمشق را برای تلویزیون کار کرد.
از اجراهای قابل‌توجه سمندریان می‌توان به دو اثر از دورنمات اشاره کرد که او در سال ۱۳۵۱ در تالار مولوی (سالن نمایش وابسته به دانشگاه تهران) به روی صحنه برد. در نمایش ملاقات بانوی سالخورده به‌ویژه هنرنمایی جمیله شیخی در اجرای نقش اصلی برجسته بود. سمندریان چندی بعد در تالار مولوی نمایش بازی استریندبرگ را کارگردانی کرد که در آن محمدعلی کشاورز بازی استادانه‌ای ارائه داد. سمندریان سال‌ها بعد، پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷، هر دو اثر را بار دیگر به روی صحنه برد، اما چه‌بسا گیرایی اجراهای اول را نداشت. در سال ۱۳۸۶ اجرای تازه‌ای از ملاقات بانوی سالخورده را به یاد و خاطره جمیله شیخی تقدیم کرد. سمندریان در سال ۱۳۷۸ نمایش‌نامه بازی استریندبرگ را نیز بار دیگر در سالن چهارسوی تئاتر شهر تهران به روی صحنه برد. در این اجرا رضا کیانیان، احمد ساعتچیان و هما روستا بازی داشتند.
کارگردانی تئاتر صحنه‌ای
تاریخ نمایش
نام
نویسنده
جای
بازیگران
۱۳۴۱
دوزخ
ژان پل سارتر
تالار اداره کل هنرهای زیبای ایران
جمیله شیخی، رکن‌الدین خسروی، پرویز کاردان، عزت پریان
۱۳۴۲
اشباح
هنریک ایبسن
جمیله شیخی، محمدعلی کشاورز، عباس مغفوریان، اسماعیل دادفر، عزت پریان
۱۳۴۲ و ۱۳۵۷
مرده‌های بی‌کفن و دفن
ژان پل سارتر
محمدعلی کشاورز، منوچهر فرید، پرویز فنی‌زاده، اسماعیل محرابی، پری صابری، جمشید مشایخی، ایرج راد
۱۳۴۲
باغ‌وحش شیشه‌ای
تنسی ویلیامز
پرویز فنی‌زاده، شهلا ریاحی، پری صابری، عباس مغفوریان
۱۳۴۳
طبیب اجباری
مولیر
محمدعلی کشاورز، پرویز فنی‌زاده، اسماعیل محرابی، مسعود فقیه، شکوه نجم‌آبادی، سعید پورصمیمی
۱۳۴۳
لئوکادیا
ژان آنوی
پرویز پورحسینی، سعید پورصمیمی، محمدعلی کشاورز، محمد حفاظی، شکوه نجم‌آبادی، عصمت صفوی
۱۳۴۴
هرکول و طویله اوجیاس
فردریش دورنمات
پرویز صیاد، محمد گودرزی، نوذر آزادی، محمد حفاظی، ثریا قاسمی، عباس یوسفیانی، سیروس ابراهیم‌زاده، فریده صابری
۱۳۴۶
آندورا
ماکس فریش
سعید پورصمیمی، ثریا قاسمی، محمدعلی کشاورز، منوچهر فرید، پرویز پورحسینی، جمیله شیخی، اسماعیل دادفر، جمشید مشایخی، منوچهر فرید، پری امیرحمزه، اسفندیار شهیدی
۱۳۴۸
نگاهی از پل
آرتور میلر
اکبر زنجانپور، سوسن تسلیمی، خسرو فرحزادی، اسماعیل دادفر، پروین دولتشاهی
۱۳۵۱
ملاقات بانوی سالخورده
فردریش دورنمات
تالار مولوی
جمیله شیخی، آذر فخر، اکبر زنجانپور، محمود هاشمی، علی رامز، غلامرضا طباطبائی
۱۵ دی ۱۳۵۱—۱۵ اسفند ۱۳۵۱
کرگدن
اوژن یونسکو
سالن «فردوسی» دانشگاه تهران
عزت‌الله انتظامی، پرویز صیاد، اسماعیل دادفر، محمد حفاظی، مهدی فخیم‌زاده، پروین دولتشاهی، فریده صابری، عباس یوسفیانی، محمود شیبانی
۱۳۵۱
بازی استریندبرگ
فردریش دورنمات
تالار مولوی
محمدعلی کشاورز، اسماعیل شنگله، رضا کیانیان، هما روستا
۱۳۵۶
مرغ دریایی
آنتون چخوف
جمیله شیخی، محمدعلی کشاورز، قاسم سیف، هما روستا، جمال اجلالی، محمد مطیع، منوچهر فرید، سرور رجائی، آتیلا پسیانی، سروش خلیلی
۱۳۶۸
ازدواج آقای می‌سی‌سی‌پی
فردریش دورنمات
رضا کیانیان، احمد آقالو، میکائیل شهرستانی، هما روستا، نورالدین استوار، جمال اجلالی، رضا عمرانی، قاسم زارع
۱۳۷۷
دایره گچی قفقازی
برتولت برشت
سالن اصلی تئاتر شهر
سعید پورصمیمی، آزیتا حاجیان، سهراب سلیمی، حسن پورشیرازی، آرمان امید، جمال اجلالی، احمد ساعتچیان
۱۳۷۸
بازی استریندبرگ
فردریش دورنمات
سالن چارسو
رضا کیانیان، احمد ساعتچیان، هما روستا
۱۴ دی ۱۳۸۶—۲۴ اسفند ۱۳۸۶
ملاقات بانوی سالخورده
فردریش دورنمات
سالن اصلی تئاتر شهر
گوهر خیراندیش، پیام دهکردی، علی رامز، فرخ نعمتی، احمد ساعتچیان، میرطاهر مظلومی، هوشنگ قوانلو
کارگردانی تئاتر رادیویی
حمید سمندریان در رادیو صدای ایران تعدادی نمایش‌نامه را ترجمه کرده که کارگردانی آن را نیز به عهده داشته‌است:
غروب روزهای آخر پاییز، فردریش دورنمات، ۱۳۴۱
پنچری، فردریش دورنمات، ۱۳۴۱
همزاد، فردریش دورنمات، ۱۳۴۱
اقدامات وگا، فردریش دورنمات، ۱۳۴۱
فیزیکدان‌ها، فردریش دورنمات، ۱۳۶۶
آنتیگون، ژان آنوی، ۱۳۷۶
کارگردانی تله‌تئاتر
در تلویزیون ملی ایران:
آثار اجرا شده در تلویزیون ملی ایران با ترجمه و کارگردانی حمید سمندریان:
جراحی پلاستیک، پیر فراری، ۱۳۴۰
پلوفت (شبح کوچک)، ماریا کل راماشادو، ۱۳۴۰
غروب روزهای پائیز، فردریش دورنمات، ۱۳۴۲
بازی استریندبرگ، فردریش دورنمات، ۱۳۵۱
خمره، لوئیجی پیراندللو، ۱۳۵۳
ساعت شش در خیابان آتن، روژه فردیناند
به‌سوی دمشق، اگوست استریندبرگ، ۱۳۸۱
با همکاری بازیگران آلمانی:
حمید سمندریان به دعوت رگن‌برگ، استاد دانشگاه مونیخ و کارگردان تئاتر، به انستیتو گوته رفت و نمایشنامه‌های بسیاری با بازیگران آلمانی روی صحنه برد. این همکاری بین سال‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۷ در جریان بود.
شهاب آسمانی، فردریش دورنمات
چگونه رنج‌های آقای موکین پوت برطرف می‌شود، پیتر وایس
پنچری، فردریش دورنمات
سانتا کروز، ماکس فریش
راهب و راهزن، هاینریش بل
خوزه، هاینریش بل
خشم شدید فلیپ هوتس، ماکس فریش
بالماسکه دزدان، ژان آنوی
دوزخ، ژان پل سارتر
ازدواج آقای می‌سی‌سی‌پی، فردریش دورنمات
توراندخت، هیلدس هایمر
مرده‌های بی‌کفن و دفن، ژان پل سارتر
نمایش‌شناسی بهرام بیضایی
نمایش‌شناسی عباس جوانمرد
نمایش‌شناسی علی نصیریان