کودتا (کتاب)

کودتا (۲۸ مرداد، سازمان سیا و ریشه‌های روابط ایران و آمریکا در عصر مدرن) کتابی به نوشته یرواند آبراهامیان به سال ۲۰۱۳ است. این کتاب در چهار فصل «ملی شدن صنعت نفت»، «مذاکرات انگلیس و ایران»، «کودتا» و «میراث» نوشته شده است.
محتوای کتاب
این کتاب بر خلاف ادعاهای دیگران «تلاش می‌کند تا جایگاه کودتا را مشخصا و در درون مناقشه میان امپریالیسم و ملی‌گرایی، بین جهان اول و جهان سوم، بین شمال و جنوب و میان اقتصادهای صنعتی توسعه‌یافته و کشورهای توسعه‌نیافته متکی به صادرات مواد خام، شناسایی کند.» نویسنده تاکید دارد که «با وجود به کاربردن زبان جنگ سرد و ادعای تلاش برای کنترل نفوذ کمونیسم در منطقه خاورمیانه، این موضوع هرگز نمی‌توانست توجیهی برای اقدام نظامی و انجام کودتا در ایران تلقی شود.»
از آن‌جا که موضوع مورد مناقشه در این میان نفت است، کتاب حاضر چنین استدلال می‌کند که ایالات متحده آمریکا نیز به اندازه بریتانیا در این بحران سرمایه‌گذاری کرده بود؛ بنابراین، علت مشارکت آمریکا در کودتا صرفا خطر توسعه کمونیسم نبود، بلکه مسئله تبعاتی مطرح بود که ملی شدن نفت می‌توانست بر مناطقی به دوردستی اندونزی و آمریکای جنوبی و خلیج فارس به جا بگذارد. کنترل تولید نفت که در اختیار شرکت‌های غربی بود، در اوایل دهه ۱۹۷۰/۱۳۵۰ به دولت‌های بومی واگذار شد اما چنین زیانی در اوایل دهه ۱۹۵۰/۱۳۳۰ امری کاملا غیرقابل پذیرش بود.
توضیح ناشر انگلیسی
در آگوست ۱۹۵۳، سرویس جاسوسی ایالات متحده به صورت هماهنگ، سقوط رهبر منتخب مردم را سرنگون و محمدرضا پهلوی را جایگزین او کرد. در ۲۶ سال بعد، ایالات متحده پشتیبان شاه مستبد و نامحبوب و پلیس مخفی او بود. در عوض، آمریکا سهم ایران از ثروت نفت به یغما برد و نقش کلیدی در این منطقه فرار (؟) شد.
ترکیدن، غیرقابل اجتناب بود و تاریخ کوتا آشکار و نتایج آن نمایان شد. وقتی که ایرانیان انقلابی ۱۳۵۷ شاه را عزل و دولت عروسکی‌اش را با جمهوری اسلامی تحت فرمان آیت الله روح‌الله خمینی جایگزین کردند، این تغییرات برای خاورمیانه و دنیا پیچیده گشت و باعث سایه تیره در روابط ایران-ایالات متحده شد که تا به امروز (۲۰۱۳) هم باقی است.
در این روایت تاریخی کوتا و نتایج آن، دانشمند برجسته ایرانی یرواند آبراهامیان، اسناد کمتر شناخته شده را آشکار می‌کند و تفسیر عرفی را به چالش می‌کشد و نور تازه‌ای بر چگونگی نقش آمریکا در کوتا می‌افشاند. کوتایی که بر روابط ایالات متحده-ایران چه در گذشته و چه در حال، تاثیر گذاشت. آبراهامیان، با استفاده از استناد بریتیش پترولیوم، وزارت خارجه و دپارتمان ایالات متحده که سابقا محرمانه و محصور بودند، بعلاوه خاطرات و مصاحبه‌های منتشره ایرانیان، گزراش این واقعه کلیدی تاریخی را با تغییر فهم آمریکا از نقطه عطف در تاریخ ایران-ایالات متحده را متصل می‌کند.
دیدگاه‌ها
رشید خالدی:
روی متحده:
جان لیمبرت
نقدها
محمدامین قانعی‌راد با بیان این که آبراهامیان در کتاب خود می‌کوشد در برابر دو رویکرد تحلیلی توضیح شکل‌گیری کودتا در گفتمان تعارض شرق و غرب یا جستجوی ریشه‌های شکست در دستیابی به مصالحه در «سرشت روانشناسانه» مصدق، جای کودتا را درون مناقشه بین امپریالیسم و ناسیونالیسم یا شمال و جنوب تعیین کند. اما وقتی به بیان مصادیق می‌رسد- مثل دیدار هندرسون سفیر آمریکا با مصدق در روز قبل از کودتا و مخالفت مصدق با توزیع سلاح در بعد از کودتا- خواسته و ناخواسته بر ویژگی‌های روانشناختی مصدق انگشت می‌گذارد. در اینجا از اشتباه مهلک پیرمرد، عصبی شدن او، سرسختی‌اش و غیره سخن می‌رود.
داریوش رحمانیان می‌گوید: با این همه اهمیت این کتاب از نظر روایی در آن است که در تلاش است این روایت غالب را یعنی لجباز و احمق بودن مصدق را و اینکه به دنبال منطق صفر تا صد بود فلذا امکان هرگونه مصالحه‌ای را از بین می‌برد را زیر و رو کند. هرچند باید گفت که این روایت قبل و پیش از آبراهامیان هم در ایران از سوی برخی نویسندگان مطرح شده بود. روایتی که عامل اساسی به بن‌بست رسیدن و ایجاد کودتا را نه ایران، نه مصدق و لجبازی و تعصب بیش از حد او بلکه از جانب غرب می‌داند. کاستی بزرگی که می‌توان بر آن انگشت گذاشت، سهل‌انگاری کتاب در ثبت نام‌های فارسی است، که به ویژه برای خواننده ایرانی و آشنا با تاریخ آزارنده است.
محمد ذاکری در نقد، ضعف عمده آن را عدم توجه به نقش مردم در مراحل مختلف و تاکید بیش از اندازه بر نقش و جایگاه حزب توده شمرده است. همان طوری که ناصر زرافشان (مترجم کتاب) هم در یکی از پانوشت‌ها به این موضوع اشاره کرده است. ایراد دیگر ذاکری بر این کتاب، خلا مصاحبه‌های باز یا نیمه ساختاریافته با عناصر دخیل در این دوره بوده است.
سانسور در ترجمه
قسمت‌هایی از کتاب در ترجمه سانسور شده است. برای مثال در قسمت آخر کتاب که درباره پارانویای شاه است، عبارت:
در نسخه فارسی آن وجود ندارد.