ایل بگی جاف

ایل بگی جاف(۸۹۸–۹۶۱ق) از شاعران کرد یارسان در عصر صفوی است. وی اشعاری دارد که در آن‌ها حوادث آینده را به مانند شاه نعمت‌الله ولی، تیمور بانیارانی و نوستر آداموس به زبان کردی پیشگویی کرده است.
زمان زندگی
ایل بگی در سال ۸۹۸ قمری در شهرزور زاده شد و در سال ۹۶۱ قمری یعنی در عهد صفویه درگذشت. وی مقارن با سلطنت شاه اسماعیل و شاه طهماسب اول زندگی می‌کرده است. دوران مذکور دوران اعتلای یارسان بوده است. با این حال وحید دستگردی در تصحیح خود بر اشعار ادیب‌الممالک فراهانی که اشعار ایل بگی را به فارسی ترجمه نموده است، زمان زیستن وی را پس از تیمور بانیارانی و وی را جانشین تیمور معرفی کرده است. محمدعلی سلطانی این گفته را غلط دانسته است. علاءالدین سجادی نیز در کتاب خود با عنوان «تاریخ ادبیات کرد» که در سال ۱۹۵۲ میلادی (۱۳۳۱ خورشیدی) به چاپ رسیده، زمان زندگی وی را «چنان‌که می‌گویند، چهارصد سال پیش از این» ذکر کرده است که دوران صفویان را نشان می‌دهد.
نسخه‌های موجود
تنها تصحیح موجود از اشعار ایل بگی جاف توسط صدیق ص‌ف‌ی‌زاده (ب‌وره ک‌ه‌ی‌ی) انجام گرفته است و تا کنون سه بار با مشخصات زیر به چاپ رسیده است:
ای‌ل‌ب‌ی‌گ‌ی‌ج‌اف، پیشبینیه‌کانی عیلبه‌گی جاف (پیشبینی‌های ایل بگی جاف)، گردآوری و شرح از ص‌دی‌ق ص‌ف‌ی‌زاده (ب‌وره ک‌ه‌ی‌ی)، ناشر مولف، چاپ یکم ۱۳۶۰.
ای‌ل‌ب‌ی‌گ‌ی‌ج‌اف، پیشگوئیهای ایل بیگی جاف، ترجمه و شرح صدیق صفی زاده، تهران: عطایی، ۱۳۷۳.
ای‌ل‌ب‌ی‌گ‌ی‌ج‌اف، پ‌ی‌ش ب‌ی‌ن‌ی ی‌ه‌ک‌ان‌ی ع‌ی‌ل ب‌ه‌گ‌ی ج‌اف (پیشبینی‌های ایل بگی جاف) ، گ‌ردآورن‌ده ص‌دی‌ق ب‌وره‌ک‌ه‌ی‌ی (ص‌ف‌ی‌زاده)، س‌ن‌ن‌دج: ناشر مولف، ۱۳۸۲.
وی در رابطه با نسخه‌های مورد استفاده خود در تصحیح این کتاب‌ها به چهار نسخه زیر اشاره کرده است:
نسخه فریدون پالیزی، مربوط به ۱۲۷۱ قمری (۱۲۳۳ خورشیدی)
نسخه کاکاردایی، مربوط به ۱۳۲۵ قمری (۱۲۸۶ خورشیدی)
نسخه محمد لواوبری، مربوط به سال ۱۳۴۳ خورشیدی
نسخه‌ای بی‌نام، مربوط به سال ۱۳۴۶ خورشیدی
ص‌ف‌ی‌زاده تاکید کرده که نسخه نخست از بقیه کامل‌تر بوده و مبنای کار تصحیح قرار گرفته است، اما هیچ‌یک از چهار نسخه کامل نبوده‌اند. وی مکان یافتن این نسخه‌ها را اطراف کرمانشاه و افشار ذکر کرده و مکان دقیقی برای آن‌ها ذکر ننموده است. محمدعلی سلطانی این نسخه‌ها را معتبر نمی‌داند و تصحیح ص‌ف‌ی‌زاده را نیز دارای تحریف و تصرف عنوان می‌کند.
اشعار
وی به کردی سورانی شعر می‌سرود. شعرهای وی به صورت هجایی و در قالب مصراع‌های هشت هجایی سروده شده است. به گفته محمدعلی سلطانی، اشعار وی توسط ادیب‌الممالک فراهانی به صورت شعر به فارسی ترجمه شده و در دیوان کلیات اشعار وی، به تصحیح وحید دستگردی به چاپ رسیده است.
ترجمه برخی از اشعار وی
اشعار زیر گزیده‌ای از مجموعه ۳۴ بیتی است که صدیق ص‌ف‌ی‌زاده (ب‌وره ک‌ه‌ی‌ی) در نسخه خود منتشر ساخته است:
ئیران پر له ئاگر ده‌بی حوکمی سولتان قاهر ده‌بی
سته‌م له خه‌لق سادر ده‌بی ده‌وره ده‌وره نادر ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: ایران پر از آتش خواهد شد. حکم سلطان قاهر خواهد شد. ستم از سوی مردم صادر خواهد شد. دور دور نادر (شاه) خواهد شد.
خاسان وه بی‌وه‌ته‌ن ده‌بی مورغان دوور له چه‌مه‌ن ده‌بی
شاهان وه بی‌که‌فه‌ن ده‌بی ده‌وران وه کامی زه‌ند ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: نیکان بی‌وطن خواهند شد. شاهان بی‌کفن خواهند شد؛ و دوران به کام زند خواهد چرخید.
ده‌وران به ده‌ست قه‌جه‌ر ده‌بی ته‌یموور له خه‌و خه‌به‌ر ده‌بی
گه‌لی سه‌ران بی‌سه‌ر ده‌بی ئاشووب و شور و شه‌ر ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: دوران به دست قاجار می‌افتد. تیمور به پا خواهد خاست. بسی سرها بی‌سر می‌شوند. آشوب و شور و هنگامه بر پا می‌شود.
نیوه ئیران هی رووس ده‌بی ئاوای هیچ بی‌نامووس ده‌بی
ئه‌وسا زه‌ریان له مس ده‌بی دین و ئیمان زور سس ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: نیم ایران به روس‌ها واگذار می‌شود. آنچه اهمیت نداشته باشد ناموس خواهد شد. آنگاه تقلب رواج می‌یابد و دین و ایمان ضعیف می‌شود.
چابوک سواری ده‌نگ ده‌کا سه‌ید و شکار په‌له‌نگ ده‌کا
هه‌ر ساعه‌تی سه‌د ره‌نگ ده‌کا دنیا و خه‌لق پر شه‌نگ ده‌کا
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: چابک‌سواری به فریاد مردم می‌رسد؛ و پلنگ‌ها را صید و شکار می‌کند؛ و هر ساعت با صد رنگ و سیاست می‌آید؛ و دنیا و خلق را بسی شنگ و شادمان می‌کند.
مه‌ردان مه‌ردی گه‌زاف ده‌که‌ن هه‌م به راستی خه‌لاف ده‌که‌ن
قسان به تیر قه‌لاف ده‌که‌ن به ریگه دوور مه‌ساف ده‌که‌ن
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: مردم سخنانشان را به وسیله مفتول آهن (سیم) خواهند گفت؛ و با راه دور گفتگو خواهند کرد.
گه‌لی دلم به ته‌نگ ده‌بی سه‌دای توپ و تفه‌نگ ده‌بی
شه‌ری سه‌رباز به شه‌نگ ده‌بی ئیران دیلی فه‌ره‌نگ ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: دلم به تنگ می‌آید. صدای توپ و تفنگ می‌آید. جنگ سرباز با فشنگ خواهد شد. ایران گرفتار فرنگ خواهد شد.
ره‌خشی روسته‌م ئیزهار ده‌بی ئه‌سپی ئاسن ره‌هوار ده‌بی
دولدل شه‌ودیز به کار ده‌بی گه‌لی شت هه‌ن ئاشکار ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: رخش رستم ظاهر می‌شود. اسب آهن راهور می‌شود.
ده‌وره ده‌وره ره‌زا ده‌بی له دوای ره‌زا غه‌زا ده‌بی
له دوای غه‌زا فه‌زا ده‌بی مه‌ردوم ده‌ست به نزا ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: دوره دوره رضا (شاه) خواهد شد؛ و پس از رضا (شاه) جنگ و غزا خواهد شد.
ته‌یری وه‌ک ره‌عد و به‌رق ده‌بی گویچکه له دووکه‌ل غه‌رق ده‌بی
ده‌شت و ده‌ری پی له‌ق ده‌بی به رووی هه‌وا موله‌ق ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: پرنده‌ای مانند رعد و برق پیدا خواهد شد؛ و دود از گوشش به تندی به آسمان می‌رود. با چابک‌سواری گام برمی‌دارد و بر روی هوا معلق خواهد شد.
ئیران وه‌کوو فه‌ره‌نگ ده‌بی پر نه‌قش و ره‌نگاره‌نگ ده‌بی
کور وه‌کوو کچ قه‌شه‌نگ ده‌بی مایل به شوخ و شه‌نگ ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: ایران مانند فرنگ خواهد شد. همه جا پر نقش و رنگارنگ خواهد شد. پسر مانند دختران زیبا خواهند شد.
هه‌مووی شاهان بیرا ده‌بی له پر شه‌ر و هه‌را ده‌بی
که‌م خه‌لق وه حوکمی شا ده‌بی چه‌رخ و چرا وه پا ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: ناگاه جنگ و نبرد آغاز خواهد شد؛ و کمتر کسی از مردم به فرمان شاه فرمانبردار خواهد شد.
تاعه‌ت به مه‌جبووری ده‌بی دی بازاری بلووری ده‌بی
چینی و فه‌غفووری ده‌بی گولبانگی جه‌مهووری ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: طاعت و عبادت به اجبار انجام خواهد شد. بازار پر از بلور می‌شود؛ و گلبانگ جمهوری گردد.
کاری مه‌ردان نامه‌ردی بو ده‌ورانه‌که ره‌نگ زه‌ردی بو
ده‌واکه‌یشی دلده‌ردی بو روزگاری دلسه‌ردی بو
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: کار مردان به نامردی گراید. چهره مردم به زردی گراید؛ و روزگار افسردگی خواهد شد.
دیوانی گورگ و مه‌ر ده‌بی ده‌شتی به‌غداد به شه‌ر ده‌بی
گشتی بو زیو و زه‌ر ده‌بی شه‌ری سه‌رباز به شه‌نگ ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: در دشت بغداد جنگ به وجود خواهد آمد. همه‌اش برای نقره و زر خواهد بود.
شه‌ربه‌تی خوا وه‌ک هه‌نگ ده‌بی
هه‌رکه‌س بیخوا خوش‌ره‌نگ ده‌بی
دوژمن گه‌لی بی‌ره‌نگ ده‌بی
ژینی تاریک و ته‌نگ ده‌بی
هه‌روا بوه‌و هه‌روا ده‌بی
دوو سپای گه‌وره به جه‌نگ ده‌بی
ناله توپ و تفه‌نگ ده‌بی
دنیا تاریک و ته‌نگ ده‌بی
شه‌ری سه‌رباز به شه‌نگ ده‌بی
هه‌روا بوه‌و هه‌روا ده‌بی
سستی میزه‌ر خران ده‌بی
سه‌ر له مه‌یدان فران ده‌بی
همیشتار گشت قران ده‌بی
ناری دوزه‌خ گران ده‌بی
هه‌روا بوه‌و هه‌روا ده‌بی
ئیران وه‌کوو فه‌ره‌نگ ده‌بی
پرنه‌قش و ره‌نگاره‌نگ ده‌بی
کور وه‌کوو کچ قه‌شه‌نه‌گ ده‌بی
مایل به شوخ و شه‌نگ ده‌بی
هه‌روا بوه‌و هه‌روا ده‌بی
مه‌ردان مه‌رد گه‌زاف ده‌که‌ن
هه‌م وه راستی خه‌لاف ده‌که‌ن
قسان به تیر غه‌لاف ده‌که‌ن
به ریگه دوور مه‌ساف ده‌که‌ن
هه‌روا بوه‌و هه‌روا ده‌بی
ئه‌و وه‌خت جه‌نگی جیهان ده‌بی
نوخته یاران‌هات هات ده‌بی
دیده مونکیر زولمات ده‌بی
سه‌ری مه‌ولام نیشات ده‌بی
هه‌روا بوه‌و هه‌روا ده‌بی
هه‌فتا و دوو دین یه‌ک دین ده‌بی سه‌رده‌فته‌ری ئه‌مین ده‌بی
زالم له زاری و شین ده‌بی دلی گه‌لی به کین ده‌بی
هه‌ر وا بووه و هه‌ر وا ده‌بی
ترجمه: سرانجام هفتاد و دو دین یکی خواهد شد. سردفتر و رهبر آن مردی امین خواهد شد. ظالم به شیون و زاری خواهد پرداخت؛ و دلش پر از قهر و کین خواهد شد. اینچنین بوده است و چنین خواهد شد.
جستارهای همانند
شاه نعمت‌الله ولی
نوسترآداموس
پیشگویی