مصطفی حسینی تفرشی

سید میر مصطفی بن حسین حسینی تفرشی (درگذشته بعد از سال ۱۰۴۴ ق) آقا بزرگ می‌نویسد او در سال ۱۰۴۴ زنده بوده است. یکی از اکابر علمای شیعه در قرن یازدهم و از مبرزترین شاگردان شیخ عبدالله تستری و محقق کرکی بوده است.
مرحوم میرزا محمد اردبیلی درباره وی فرموده است: «او سید اجل، جلیل القدر،‌رفیع الشان عظیم المنزله، فاضل کامل است و مقام وی بالاتر از آن است که بتوان او را توصیف کرد». مرحوم میرزا عبدالله افندی گفته است: «وی عالم محقق و ثقه و فاضل است»
زندگینامه
تفرشی، مصطفی بن حسین، نویسنده کتاب نقد الرجال و عالم رجالی سده 10 و 11ق/16 و 17م.
نسب تفرشی از طریق حسن افطس، به امام زین‌العابدین (ع) می‌رسد . در نوشته‌های تذکره‌نویسان، اطلاعات چندانی درباره زندگانی او در دست نیست؛ جز آنکه خوانساری محتمل دانسته است که وی از عموزادگان میر فیض‌الله بن عبدالقاهر حسینی، فقیه و متکلم رجالی باشد
داماد تفرشی، میرداوود بن اسماعیل هم از علمای شیعه در سده 11ق است افندی نیز در تذکره عنایت الله قهبایی، یادآوری نکته‌هایی را در باب مصاحبت وی با تفرشی، به تذکره تفرشی موکول کرده ، و از عهده برنیامده است .
تفرشی همواره از سوی علمای دوره‌های بعد برای دقت علمی و دانش فراوان ستایش شده است .
او از بزرگ‌ترین شاگردان ملاعبدالله شوشتری، رجالی مشهور است . برخی معاصران که از ادامه تحصیلات وی نزد ملاعبدالله شوشتری تا سر حد «اجتهاد» سخن گفته‌اند. ، به نظر می‌رسد که میان کسب «اجازه روایت» با «اجازه اجتهاد» خلط کرده‌اند. در هر حال، در اجازه روایتی که شوشتری به تفرشی داده، اگرچه از وی به عنوان فرزند عزیز یاد کرده، و بر تبحر و مهارت او در علوم حدیث تاکید ورزیده ، سخنی دال بر فقه‌دانی او به میان نیاورده است. از اینها گذشته، عمده شاگردان شناخته‌شده ملاعبدالله شوشتری دارای شهرت و تالیفات حدیثی هستند . از دیگر کسانی که به تفرشی اجازه روایت داده‌اند، عبدالعالی بن علی کرکی عاملی است .
همه تذکره‌نویسان مشهور متاخر، درباره شاگردان تفرشی مطلبی نقل نکرده‌اند. خوانساری گوید که هیچ مشاهده نکرده است عالمی از علمای حدیث از تفرشی روایت کند . شرف‌الدین علی شولستانی از تفرشی اجازه روایت گرفته، و محمدباقر مجلسی، نقد الرجال تفرشی را به واسطه او در اختیار داشته است .
مامقانی تعجب کرده که چرا تاریخ ولادت و درگذشت تفرشی با همه شهرتش ضبط نشده، و به ما نرسیده است . گزارشهای اندکی درباره ایام حیات او در دست است. در 1044ق/1634م که ملامراد تفرشی، التعلیقه السجادیه را به پایان برده، تفرشی را با عبارت «ایده الله» دعا کرده که نشان می‌دهد هنوز در قید حیات بوده است .
نظر به آنکه تفرشی خود گزارش می‌کند که عبدالعالی بن علی کرکی (د 993ق/1585م) را درک کرده ، کتاب نقد الرجال را نیز در 1015ق/1606م به پایان رسانیده ، و هم آنکه در اجازه شوشتری به تفرشی در 1020ق/1611م، با الفاظی در شان یک جوان از وی یاد شده است ، می‌توان زندگی او را از حدود سالهای دهه 980ق/1570م تا حدود سالهای دهه 1050ق/1640م دانست.
استادان
علامه شیخ عبدالله تستری
محقق کرکی
شاگردان
نصیر الدین محمد و ….
تالیفات
نقد الرجال.
تفرشی نقد الرجال را تنها یکی از تالیفات خود برشمرده است . به هر روی، گزارشی دال بر وجود کتابی دیگر از او در دست نیست. در نقد الرجال به صراحت یادآور شده که عمده محاسن کتابش، دستاوردهای شاگردی ملاعبدالله شوشتری است . خوانساری با اعتماد به نقلی از سیدنعمت‌الله جزایری، شباهت روش نقد الرجال تفرشی را به تالیفی از میر فیض الله عبدالقاهر حسینی تفرشی تا آن حد دانسته است که محتمل می‌داند که او هم از دیگر مشایخ تفرشی باشد .او در نقد الرجال کوشیده است که با نگرشی انتقادی، اقوال و آراء مختلف را در ترتیبی نیکو و عباراتی جامع و کوتاه گرد آورد. . حر عاملی و به تبع او افندی و استرابادی گویند که تفرشی در این کتاب، کمتر به رجال متاخر از شیخ طوسی نظر داشته است .
در برابر، خوانساری معتقد است که به نسبت دیگر کتابهای رجالی، تفرشی بیشتر به متاخران پرداخته، و حتی به نظر می‌رسد که برخلاف دیگر رجالیان، قصدش جامعیت در ذکر علمای بزرگ متاخر بوده است. تفرشی در مقدمه‌ای که بر کتاب خود نوشته است، منابع خود را در نگارش این کتاب ذکر می‌کند . البته منابع او بیش از آنهاست و بسیاری از آنها را در ضمن کتاب آورده است . بدین طریق، برخی نقلها که از کتب قدما کرده، تنها منبع ما برای دست‌یابی به آن دیدگاههاست . از دیگر مزایای کتاب تفرشی را آن دانسته‌اند که تا سرحد امکان، اقوال علما را بدون تغییر نقل کرده است . نیز از دیگر مزایای کار او، تعرض به مستندات رجالیان در توثیق و تضعیف، برشماردن مشایخ و شاگردان هر راوی، دقت در اختلاف نسخ و کوشش در ضبط صحیح اسامی است . نقد الرجال از همان آغاز نگارش، با استقبال گسترده‌ای در میان علمای حدیث مواجه گشت و حتی برخی از هم‌عصران خود تفرشی در زمان حیاتش بر آن حاشیه زدند .
پس از آن، حاشیه، شرح و تکمله‌هایی بر آن نوشته‌اند که نشان از تداول این کتاب در دوره‌های مختلف دارد. در میان تکمله‌هایی که بر این کتاب نوشته شده است، می‌توان به تکمله الرجال عبدالنبی کاظمی، و در میان حاشیه‌ها، به تعلیقه محمدتقی مجلسی اشاره کرد .