معمای شاه

معمای شاه عنوان مجموعه تلویزیونی با ژانر تاریخی به کارگردانی محمدرضا ورزی است. این سریال داستان زندگی محمدرضا پهلوی شاه ایران را از زمان بازگشت وی از مصر، پس از ازدواج با ملکه فوزیه تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ و پیروزی انقلاب اسلامی به تصویر می‌کشد. در ساخت این مجموعه ۸۵ بازیگر اصلی، ۵۴۰ بازیگر فرعی و بیش از ۵۶۰ نفر از عوامل سینما و تلویزیون ایران حضور دارند کل بازیگران سریال معمای شاه ۸۵۰ نفر می‌باشد. مجموعه معمای شاه در خصوص جریانات سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی در دوره پادشاهی محمدرضا پهلوی است. این مجموعه با هزینه ۴۰ تا ۵۰ میلیارد تومانی در پنج سال ساخته شده‌است.
نقش‌ها
250px
250px
250px
250px
250px
250px
در جدول زیر بازیگران این مجموعه و نقش هر کدام ذکر شده‌است.
هنرپیشه
در نقش
حسین نورعلی
محمدرضا پهلوی
امیریل ارجمند
محمود وزیری
سعید نیک‌پور
دکتر احمد وزیری
مهراوه شریفی‌نیا
ثریا اسفندیاری
حدیث فولادوند
فوزیه
ساغر عزیزی
فرح دیبا
گوهر خیراندیش
طوبی
سپند امیرسلیمانی
اسدالله علم
آزاده اسماعیل‌خانی
نور آفاق
نازنین فراهانی
نور آفاق (میانسالی)
محمدرضا شریفی‌نیا
جعفر مهرداد
نرگس محمدی
گلنار
ترلان پروانه
شاگرد جعفر مهرداد
حسین محب‌اهری
عبدالکریم ایادی
محمدجمال رحمتی
ولیعهد (نوجوان)
امیرحسین کافتری
ولیعهد (کودک)
باران زمانی
شهناز پهلوی
علی فرجام‌فر
غلامرضا پهلوی
شیرین ایزدی
شمس پهلوی
علی شجره
علیرضا پهلوی
مژگان ربانی
اشرف پهلوی
گیتی ساعتچی
تاج الملوک
جعفر دهقان
رضا شاه
رز رضوی
آذر
انوش نصر
حسین علاء
عبدالرضا اکبری
فضل‌الله زاهدی
اصغر معینی
محمد مصدق
بیژن افشار
سید ضیاءالدین طباطبایی
محمدعلی نجفی
احمد قوام
احمد نجفی
حاج‌علی رزم‌آرا
سعید بحرالعلومی
ساعد مراغه‌ای
جمشید جهان‌زاده
عبدالحسین هژیر
قاسم طاهر احمدی
علی سهیلی
رضا میرمعنوی
محمدعلی فروغی
سیاوش مفیدی
احمد متین‌دفتری
محمد ابهری
محمود جم
آرام جعفری
پروین غفاری
محسن صادقی‌نسب
مش رمضون
محمدرضا خسرویان
منوچهر اقبال
اکبر معززی
علی امینی
داریوش کاردان
امیرعباس هویدا
فرامرز روشنایی
جمشید آموزگار
فخرالدین صدیق‌شریف
جعفر شریف‌امامی
حبیب‌الله ثامنیه
غلامرضا ازهاری
سیامک اطلسی
شاپور بختیار
حمید منوچهری
سید ابوالقاسم کاشانی
علی دهکردی
سید محمود طالقانی
رسول توکلی
مرتضی مطهری
حسین پرستار
استاکیل
منوچهر زنده‌دل
هری ترومن
پرویز دهناد
ریچارد نیکسون
حسن شاهرخی
جیمی کارتر
محمد عبادی
زیبیگنیف برژینسکی
ولی‌الله مومنی
گئورگ وارطانیان
شهرام عبدلی
ژوزف استالین
رضا فیاضی
وینستون چرچیل
علی زرینی
وودهاس
رامین ناصرنصیر
کرمیت روزولت
امیرحسین صدیق
گاست
فخرالدین صدیق‌شریف
ریدر بولارد
مصطفی عبداللهی
مامور MI6
خسرو فرخزادی
ویلیام سالیوان
چنگیز جلیلوند
رابرت هایزر
محمد نادری
غلامحسین بنان
حسام نواب صفوی
سید مجتبی نواب صفوی
حسن کریم خان زند
خلیل طهماسبی
محمدرضا ژاله
سید عبدالحسین واحدی
حسین اعتماد
محمدمهدی عبدخدایی
نادر سلیمانی
شعبان جعفری
رامین راستاد
مهرداد پهلبد
عباس شوقی
اردشیر زاهدی
نقی سیف جمالی
سلیمان بهبودی
افسانه ناصری
فریده دیبا
یوسف صیادی
امیر مسعود
سعید امیرسلیمانی
اسدالله علم (میانسالی) وزیر دربار
اکبر سنگی
حبیب‌الله ثابت
سیروس اسنقی
کریم‌پاشا بهادری
رامبد شکرآبی
ارنست پرون
بهرنگ علوی
حسین فردوست
رضا فیاضی
حسین فردوست (میانسالی)
قطب‌الدین صادقی
شاپور ریپورتر
داود رسولیان
سید محمد بهشتی
محمود مقامی
مهدی عراقی
سعید داخ
علی شریعتی
اسکندر کوتی
محمد مفتح
حسین بلند مرتبه
فضل‌الله محلاتی
بهنام حسن‌پور
مظفر ذوالقدر
محمدرضا میرحسینی
عبدالله کرباسچیان
مسعود رحیم‌پور
سیدهاشم حسینی
محمد علمی‌زاده
محمد واحدی
علی رامز
خلیل جواهری
فرزانه نشاط‌خواه
نازلی صبری
سامان دارابی
سیروس خان
حسین توکلی
علی قوام
نیلوفر خرم‌نیک
لیلی امیرارجمند
محمد اطهری
محمدعلی قطبی
برزو تقی‌نژاد
آجودان شاه
بابک میرزا آقایی
رضا قطبی
مهران مطیع
اردشیر ریپورتر
کیمیا موسوی
فروغ ظفر
فرشید سلطانی
فریدون جم
میکائیل شهرستانی
تیمور بختیار
علی موسویان
داریوش رفیعی
احمدرضا اسعدی
سازفروش
مهدی صبایی
گروهبان منفرد
زهرا عاملی
ماهگل
سامان میرحسینی
رضا وزیری (کودکی)
ارسلان قاسمی
رضا وزیری
وحید نفر
مظفری
فرهاد شریفی
قندی
تورج نصر
مخدومی
فرهاد بشارتی
دکتر یادگار
حسن کاخی
حسن پاکروان
رهام مخدومی
نعمت‌الله نصیری
محمد الهی
ناصر مقدم
حسین اعتماد
امیرحسین ربیعی
محمد یگانه
عبدالعلی بدره‌ای
کاظم افرندنیا
حسن طوفانیان
بهمن روزبهانی
پدرامیر خسرو
تورج فرامرزیان
عتیقه فروش
طوفان مهردادیان
دکتر کومار
زویا امامی
نیر
محمدرضا حق گو
ناپدری گلنار
ولی‌الله مومنی
آژان
سیدجواد هاشمی
حاج رسول عجمی
رسول نجفیان
عمو خسرو
شهرام عبدلی
منوچهر
کاظم هژیرآزاد
سرهنگ اعتمادی
رحیم نوروزی
امیر خسرو
ثریا قاسمی
ملکه (سردسته گداها)
سیاوش طهمورث
علیشاه (هم دوره‌ای رضاشاه)
مرتضی آقاحسینی
سرتیپ دفتری
بیژن علی‌محمدی
اسکندر آزموده
حسین خدادادبیگی
سرلشکر قطبی
حامد محمدیان
محمود افشارطوس
محمد حمزه‌زاده
مهدی رحیمی
حمیدرضا نعیمی
غلامعلی اویسی
اصغر محبی
اسدالله صنیعی
مجید زارع زاده
منشی سرهنگ پاکروان
صدرالدین شجره
عباس قره‌باغی
رضا خیری‌پور
دکتر حسینی
حسین توشه
عضدی
کرامت رودساز
بازجو
بهراد خرازی
تهرانی
فرشید صمدی‌پور
منوچهری
غلامحسین لطفی
بازجو
محمد ربانی‌پور
حسن علوی‌کیا
بهزاد خداویسی
پرویز ثابتی
سیاوش چراغی‌پور
روچیلد
عطا مرادیان
جان اف. کندی
اصغر ضرابی
اسمیرنف
محسن یگانه
فرانسیس شفرد
مرتضی راد
نورمن شوارتسکف (پدر)
اردشیر منظم
فرانس مایر
سپیده علوی
اوریانا فالاچی
امیر مهدی‌کیا
میانسالی شاه
جمشید مشایخی
کمال دواتگر
جعفر والی
روح‌الله خالقی
محمود اردلان
طیب حاج‌رضایی
عنایت بخشی
فرهاد دادستان
امیر سلیم خانی
مهدی بوشهری
علیرضا مهران
سید علی خامنه‌ای
شکرخدا گودرزی
سید روح‌الله خمینی
واکنشها و انتقادات
سید محمود کاشانی فرزند آیت‌الله کاشانی طی اعتراضی به این سریال اظهار داشت که سازندگان سریال قصد دارند بر ایستادگی کاشانی در برابر مداخله بیگانگان سرپوش بگذارند. وی همچنین محمدرضا ورزی کارگردان این سریال را به دروغ پردازی در «پدرخوانده» و «کاخ تنهایی» متهم کرده بود.
ابوالحسن مختاباد، منتقد موسیقی نیز اعتراضاتی را راجع به نمایش سن و ظاهر فیزیکی روح‌الله خالقی ارائه کرده‌است. وی در سال ۱۳۲۰ (داخل سریال) بسان پیر مردی ۶۵ ساله جلوه می‌کند درحالی که نام برده در آن سال ۳۵ سال بیشتر نداشت.
همچنین شهاب مرادی در برنامه زنده تلویزیونی با انتقاد از سریال معمای شاه گفت: دیالوگ‌های این سریال باور پذیر و برای مخاطب قابل پذیرش نیست، آیا کسی باور می‌کند شاه ضعیف و همجنس باز بوده‌است؟ این پدرسوخته اتفاقا قوی بود و همه دنیا پشت سرش بودند.
خسرو سینایی با انتشار نقدی که از این سریال داشته، نوشت: در قسمت پنجم سریال معمای شاه و در یکی از سکانس‌ها، تصویری از دختران تن‌فروش لهستانی نشان داده می‌شود که سربازان آمریکایی از آن‌ها بهره‌کشی می‌کنند. وی با اشاره به تصویری که از حضور لهستانی‌ها در ایران در شبکه‌های تلویزیونی نشان داده می‌شود، گفت: متاسفانه در شبکه‌های داخلی و خارجی تصویر درستی از نحوه زندگی و حضور لهستانی‌ها در ایران نمایش داده نمی‌شود.
همچنین در بخش دیگر از نظرات مردم در مورد این سریال گفته شد؛ ضعیف شدید در سناریو با وجود طیف گسترده وقایع دارای ظرفیت تولید داستان و خرده داستان، بازی گرفتن ضعیف در کنار دکوپاژهایی که به شدت به دیالوگ‌های کلیشه‌ای می‌آیند، باعث شده در بخش‌هایی از این سریال، این حس پدید آید که نکند کارگردان برخی دیالوگ‌ها را برای یک سریال کمیک درباره تاریخ معاصر نوشته‌است! طبیعتا حتی اگر این سریال مملو از شعارزدگی که پاسخگوی طیف وسیعی از پرسش‌های نسل جوان نیست و حتی اگر با تمجید و نگاه مثبت برخی مسئولان ارشد نظام نیز همراه شود، سریال قوی نخواهد بود و این دیدگاه همچنان دارای استدلال فنی جدی است.
فرهاد توحیدی، از نویسندگان سینما و تلویزیون، در گفت‌وگویی در پاسخ به این پرسش که اساسا در نگارش و ساخت آثار تاریخی زاویه نگاه کارگردان یا نویسنده چه تاثیری در روایت داستان دارد؟ گفت: طبعا در نگارش یک اثر تاریخی نباید نگاه ایدئولوژیک داشت. گاهی شخصی که از این زاویه به وقایع نگاه می‌کند، از سر ایمان به ایدئولوژی این کار را انجام می‌دهد و تصویر خودش را از آنچه واقعیت نام دارد عرضه می‌کند.
احمد طالبی‌نژاد منتقد تلویزیون و سینما درباره نقاط قوت و ضعف این سریال می‌گوید: کاری به درجه‌بندی این سریال ندارم که الف ویژه است یا نیست؛ به نظرم معمای شاه یکی از ضعیف‌ترین سریال‌هایی است که درباره تاریخ معاصر تاکنون ساخته شده‌است. در این سریال همه چیز عوامانه بیان می‌شود. در این سریال جز دیالوگ‌های بد، میزانسن‌های غلط که ناشی از عوام زدگی و جهت‌گیری‌های خاص سیاسی است، چیزی ندیدم.
صادق زیباکلام پژوهشگر و مدرس دانشگاه هم در این زمینه معتقد است: صدا و سیما می‌خواهد یک نظر خاص را به مخاطب عرضه کند؛ بنابراین چنین اثری به یک برنامه، سیاسی و جهت‌دار تبدیل می‌شود که تاریخ را به شکل واقعی و بدون حب و بغض روایت نمی‌کند و می‌خواهد یک نظر خاص را القا کند.
سید عبدالجواد موسوی در انتقاد به سریال اظهار داشته :تا اینجا که ندیدم هیچ آدمی که سرش به تنش بیرزد از سریال معمای شاه خوشش بیاید. دست‌اندرکاران سریال خیلی راحت و بی‌پروا منتقدان را به شاه‌دوستی و سلطنت‌طلبی متهم کردند و خیال خودشان را راحت.
علی حق‌شناس نویسنده و روزنامه‌نگار درباره این سریال گفت: «این سریال چهره‌ای خاکستری و نادرست از دکتر مصدق و دکتر فاطمی و مبارزات تشکیلاتی و منسجم جبهه ملی اول در محدود کردن بی‌نظیر قدرت شاه به سرانجام رساندن نهضت ملی شدن صنعت نفت ارائه داده که قابل پذیرش نیست. مسئولان سریال برداشت‌های شخصی خود از تاریخ را در دهان بازیگران گذاشته‌اند».
جعفر والی در بخشی از کلیپی که به مناسبت بزرگداشت او در پانزدهمین جشن سالانه انجمن منتقدان و نویسندگان خانه تئاتر پخش شد گفت: من در طول عمرم یک کار انجام دادم که خیلی پشیمانم: سریال «معمای شاه». ما در این دوران زندگی کردیم. والله اینطور نبود. به خدا اینطور نبود که این سریال روایت می‌کند.»
علی لدنی تهیه‌کننده این سریال در واکنش به صحبت‌های والی معتقد است چنانچه والی بدون مطالعه فیلمنامه حاضر به ایفای نقش شده باشد، اشکالی حرفه‌ای و جدی به وی وارد است. لدنی تاکید می‌کند: اگر هم مطالعه کرده‌اند و سپس نقش را قبول کرده‌اند؛ دیگر طرح چنین مطالبی چه موضوعیتی دارد؟!
محمد علی نجفی کارگردان سریال سربداران و بازیگر معمای شاه نیز می‌گوید: وقتی درباره یک اثر تاریخی صحبت می‌کنیم، باید توجه داشته باشیم که کارگردان، مولف تاریخ نیست. کارگردان یک منظوری دارد و می‌خواهد نکته‌ای را بیان کند، مخاطب باید نکته مدنظر کارگردان را متوجه بشود و درک کند. این که شخصیت‌ها از نظر گریم شبیه باشند یا نباشند مهم نیست، مهم این است که این کاراکتر چه حرفی می‌زند.
اشتباهات
در قسمتی شعر یا علی گفتیم و عشق آغاز شد توسط یکی از بازیگران سریال در سال ۱۳۱۸ نوشته می‌شود. این درحالی است که در آن سال این شعر هنوز سروده نشده بود.
در قسمتی دیگر بازیگران در سال ۱۳۲۰ داخل ماهیتابه تفلون غذا می‌خورند در حالی که این جنس در آن زمان وجود نداشته‌است.
معمای شاه که خواسته بود معتادان زمان رضاشاه آن‌هم در سال ۱۳۱۹ را به تصویر بکشد، تصاویری امروزی از معتادان محله مولوی را نشان داد.
یکی از اصلی‌ترین ایرادهایی که می‌شود به این سریال الف ویژه گرفت خطاهای تاریخی آن است. یکی از همین خطاهای تاریخی مربوط می‌شود به شخصیت روح‌الله خالقی که ما در جریان سریال این هنرمند را در قالب یک پیرمرد ۶۰تا ۷۰ ساله می‌بینیم این در حالی است که طبق اسناد تاریخی روح‌الله خالقی در سال ۱۳۲۰ نهایتا ۳۵ سال سن داشته است.
یکی از گاف‌های غیر قابل اغماض در این ماجرا استفاده از لوکیشن کاخ نیاوران است تا جایی که ما در سال‌هایی ۴۴ و ۴۵ شاه را در ساختمان این کاخ می‌بینیم این در صورتی است که سال ساخت کاخ نیاوران به سال ۱۳۵۲ برمی‌گردد و در سال‌های ۴۴ و ۴۵ اصلا وجود خارجی نداشته است.
آهنگ‌ها
محل فیلمبرداری
کاخ سعد آباد
کاخ نیاوران
شهرک سینمایی غزالی
کاخ گلستان
شمس‌العماره
موزه عبرت
اقدس الدوله
مدرسه علوی