انمرکار و فرمانروای ارته

انمرکار و پادشاه ارته ، یک افسانه سومری است.
کارهای قهرمانی این قصیده مربوط به پنج هزار سال پیش است، اما آهنگ آن به گوش ما آشناست، چون در منظومه سخن از حادثه‌ای رفته که در آن سیاست زور اعمال کرده‌اند، همانگونه که امروز نیز مرسوم و معمول است…
موضوع منظومه
در قصیده چنین آمده‌است: قرن‌ها پیش از آن که سراینده‌ی داستان دیده بدین جهان گشاید، یکی از قهرمانان نامدار سومر به نام انمرکار می‌زیست. انمرکار بر ناحیه‌ی اوروک، که در جنوب بین النهرین میان دجله و فرات واقع بود، فرمان می‌راند.در مشرق، اوروک ناحیه‌ی دیگری به نام ارته در ایران قرار داشت و فاصله‌ی آن تا اوروک بسیار زیاد بود. دو دولت مذکور را هفت رشته کوه از یکدیگر جدا می‌کرد و به علاوه، ارته بر قله‌ی کوه صعب العبور و مرتفعی بنا شده بود. ارته شهر خوشبختی بود و در آن معدن و سنگ به وفور یافت می‌شد؛ ضمنا اوروک، قلمرو انمرکار، که در زمین‌های پست و هموار بین النهرین بود، به این مواد کمیاب احتیاج مبرم داشت. پس عجب نیست اگر انمرکار چشم طمع به ارته و ثروت‌های طبیعی آن بدوزد و در صدد باشد که مردم و فرمانروایان آن را به فرمان خود درآورد. برای نیل به این مقصود، انمرکار علیه فرمانروای ارته به جنگ روانی پرداخت و پیروز شد. انمرکار با وارد ساختن فشار بر ارته آنچنان روحیه‌ی فرمانروایان و مردم را تضعیف کرد که ناچار تن به تسلیم دادند و از استقلال خود چشم پوشیدند.
نوع منظومه
همه‌ی این ماجرا به شیوه‌ی کنایه و تفصیل، یعنی اسلوب نگارش حماسه در سراسر جهان، بیان شده‌است. قصیده با دیباچه‌ای در وصف عظمت اوروک و کولب (منطقه‌ای در حوزه‌ی اوروک یا در نزدیکی آن) از قدیم‌ترین زمان‌ها شروع می‌شود و سپس برتری اوروک بر ارته، به خاطر هواخواهی ایزدبانو اینانا، بیان می‌کند. حوادث اصلی این چکامه با عبارت «یکی بود و یکی نبود» آغاز می‌شود.
شرح داستان منظومه
شاعر چنین گوید: چون انمرکار فرزند اوتو(Utu)، خدای خورشید، بر آن شد که ارته (Aratta) را به زیر سلطه و فرمان خود درآورد، نزد خواهرش اینانا(Inanna)، ایزدبانوی عشق و جنگ سومری، به لابه و التماس پرداخت و از خواهر خود خواست مردم ارته را وادار سازد که سیم و زر و سنگ لاجورد و سنگ‌های قیمتی دیگر برایش بیاورند و معبد و مزار بنا کنند. خصوصا معبد اپسو (Apsu شهری در کنار خلیج فارس) را که عبادت گاه دریایی انکی (Enki) ایزد سومری آب است.
اینانا درخواست برادرش را پذیرفت و به او توصیه کرد تا فرستاده‌ای کارآزموده برای گذشتن از کوه‌های باعظمت انشان، که ارته را از اوروک (Uruk) جدا می‌کرد، برگزیند؛ و او را مطمئن ساخت که مردم ارته بناهایی را که ساخته بود بسازند. انمرکار فرستاده‌ی خود را انتخاب کرد و به سوی فرمانروای ارته گسیل داشت، و در ضمن نامه‌ی تهدیدآمیزی به فرمانروای ارته اخطار کرد که اگر وی و مردم ارته سیم و زر به اوروک نفرستند و معبد انکی را نیارایند، شهر ارته را ویران خواهد کرد. انمرکار برای این که پیامش موثر افتد، به فرستاده‌ی خود توصیه کرد تا افسون انکی را نزد فرمانروای ارته بخواند. در این افسون توضیح داده شده که چگونه انکی «عصر طلایی» انسان را به رهبری انلیل برانداخته است.
قاصد انمرکار پس از عبور از هفت کوه به مقصد خود، ارته، رسید و پیام خواجه‌اش را به فرمانروای ارته ابلاغ کرد و از او پاسخ پیام را خواست. فرمانروای ارته تسلیم انمرکار نشد و مدعی گردید که اینانا او را به حکومت ارته برگزیده است. پیک انمرکار این دعوی را رد کرد و گفت: اینانا، که اکنون ملکه‌ی انه است بر انمرکار نوید داده که ارته را به قلمروش ضمیمه کند. فرمانروای ارته از شنیدن این سخن دچار حیرت شد و انمرکار را از توسل به اسلحه بر حذر داشت و پیشنهاد کرد که دو تن از جنگاوران دو طرف با یکدیگر مصاف دهند. اما در خاتمه‌ی پیام خود افزود: حال که اینانا به دشمنی وی برخاسته، حاضر به تسلیم است، به شرط آن که انمرکار غله‌ی بسیار به ارته ببخشد. پیک انمرکار با شتاب به اوروک بازگشت و پاسخ فرمانروای ارته را در تالار اجتماعات بدو ابلاغ کرد. انمرکار، پیش از آن که قدم دیگری بردارد، دست به چند کار زد که ظاهرا جزو آداب و رسوم مذهبی بود. وی نزد نیدابا، ایزدبانوی حکمت سومری، رفت و با وی به شور پرداخت سپس غله‌ها را بر چارپایان بار کرد و با فرستاده‌ای مخصوص به سوی ارته روانه ساخت. انمرکار به پیک خود فرمان داد که نزد فرمانروای ارته «عصای سلطنتی اوروک» را ستایش کند و از فرمانروای ارته بخواهد که سنگ لاجورد و عقیق به اوروک بفرستند. پیک انمرکار چون به مقصد رسید، بارهای غله را خالی کرد و پیام را به ارته ابلاغ نمود. مردم ارته از رسیدن غله شادمان شدند و به رضا و رغبت برای انمرکار سنگ عقیق هدیه فرستادند (از سنگ لاجورد چیزی گفته نشده است) و بزرگ‌ترین «خانه‌ی پاکیزه»ی او را ساختند.
فرمانروای ارته از مشاهده‌ی این اوضاع سخت بر آشفت و در ستایش عصای سلطنتی خود سخن‌ها راند و مطالبی گفت که چندان تفاوتی با گفته‌های انمرکار نداشت و در ضمن تاکید کرد که لازم است پادشاه اوروک برای وی سنگ لاجورد و عقیق بفرستد!
همین که فرستاده‌ی انمرکار از ارته بازگشت، انمرکار چندین فال گرفت؛ فال مخصوصی که قطعه‌ای از نی نوشیم را از روشنایی به سایه و از سایه به روشنایی می‌برند و سرانجام آن را پس از گذشت پنج سال و ده سال قطعه قطعه می‌کردند. انمرکار فرستاده‌ی خویش را یک بار دیگر به ارته گسیل داشت، منتها این بار عصای سلطنتی خود را نیز بدو سپرد و او را «تنها» روانه داشت. فرمانروای ارته از دیدن عصای سلطنتی انمرکار سراسیمه و هراسان شد و روی به شتمو (کاهن عصر باستان) کرد و از مصیبت‌هایی که بر اثر بی‌مهری اینانا نصیب ارته شده بود، به تلخی سخن گفت. ولی از کلام او آثار تسلیم به انمرکار هویدا بود، با این حال باز هم انمرکار را به مبارزه‌ی تن به تن دعوت کرد و از او خواست که به نمایندگی خود یکی از جنگجویان اوروک را برای جدال برگزیند تا معلوم گردد کدام طرف نیرومندتر است. در این دعوت به مبارزه، عبارت لغزمانندی به کار رفته، چون از انمرکار خواسته است که برگزیده‌اش نه سیاه باشد و نه سفید، نه گندمگون باشد و نه زرد! – البته این گفته درمورد انسان پوچ و بی‌معنی است. قاصد با دعوت به مبارزه به اوروک بازگشت، ولی انمرکار به او حکم کرد که هرچه زودتر به ارته بازگردد و پیامی را که متضمن سه نکته بود به حاکم ارته ابلاغ نماید:
1.انمرکار به مبارزه جویی او پاسخ مثبت می‌دهد و در مقام آن است که یکی از ملازمان خود را به نبرد نماینده‌ی ارته روانه سازد تا لافزن از شجاع باز شناخته شود.
2.انمرکار می‌خواد که فرمانروای ارته سیم و زر و سنگ‌های قیمتی برای اینانا انبوه کند.
3.یک بار دیگر تهدید می‌کند که اگر سنگ‌های کوهستان را برای بنا و تزیین مزارش در اریدو نیاورند، شهر ارته را با خاک یکسان سازد.
بخش اول نامه‌ی انمرکار، عبارت لغزمانند فرمانروای ارته را درباره‌ی رنگ جنگاوری که باید انتخاب شود، روشن می‌سازد. چون انمرکار به جای کلمه‌ی جنگاور، لغت «جامه» را به کار می‌برد و این خود دلیل آن است که منظور رنگ جامه‌ی جنگجوست، نه خود او. در جمله‌ی بعدی سراینده‌ی قصیده پرده از روی موضوع پراهمیتی بر می‌دارد که، اگر درترجمه‌ی آن راه خطا نرفته باشیم، بدان معنی است که انمرکار فرمانروای کولب نخستین کسی بود که نوشتن بر الواح گلی را مرسوم ساخت، چون فرستاده‌ی او در سخن چالاک نبود و نمی‌توانست پیام را به درستی بگذارد، شاید بدین جهت که پیام طولانی و مفصل بود.
فرستاده‌ی مذکور لوح انمرکار را به فرمانروای ارته رساند و در انتظار جواب ماند، لیکن به نظر می‌رسد که از نقطه‌ی نامعین و غیرمترقبه‌ای کسی به مدد و یاری فرمانروای ارته بر می‌خیزد و ایشکور، ایزد سومری باران و توفان، گندم و باقلای بیابای برای وی می‌آورد، و آن‌ها را بر روی هم انبار می‌کند. به نظر می‌رسد که ارته شهری بیابانی بوده یا دچار خشکسالی بوده‌است. با مشاهده‌ی آن‌ها فرمنروای ارته قویدل می‌شود و از روی اطمینان روی به فرستاده می‌کند و می‌گوید: «اینانا هرگز ارته را رها نکرده و از خانه و کاشانه‌ی خویش دست نکشیده است.»
متن داستان از این پس به علت شکستگی لوح‌ها ناقص و مبهم است به نحوی که دنبال کردن حوادث داستان دشوار است. ولی جسته گریخته می‌توان فهمید که سرانجام مردم ارته سیم و زر و سنگ لاجورد به اوروک حمل می‌کنند و در معبد انه برای اینانا گرد می‌آورند.
درباره‌ی الواح منظومه
بدین سان درازترین حماسه‌ای که از سومر به دست آمده، پایان می‌پذیرد. این قطعه در نوع خود نخستین حماسه‌ی جهان ادب است. متن آن را از روی بیست لوح و پاره لوح گرد آورده‌اند که مهم‌ترین آن‌ها لوح دوازده ستونی موزه‌ی شرق باستانی استانبول است. متن سومری منظومه و ترجمه‌ی انگلیسی آن در سال 1952 از طرف موزه‌ی دانشگاه پنسیلوانیا انتشار یافت.