خط گرجی

خط گرجی یکی از ۱۴ سیستم نوشتاری موجود در جهان، و مخصوص نوشتن زبان گرجی و دیگر زبان‌های کارتولی است.
این سیستم نوشتاری شامل سه الفبای هم‌ارز است که عبارت‌اند از: آسمتاورولی، نوسخوری و مخدرولی، که امروزه فقط مخدرولی مورد استفاده رسمی و وسیع قرار دارد.
قدیمی‌ترین کتیبه کشف‌شده از زبان گرجی، نوشته‌شده به نخستین الفبای گرجی، یعنی آسمتاورولی و مربوط به سده یکم پیش از میلاد است.
تاریخچه
حرف ღ در الفبای کنونی گرجی، اغلب به عنوان نمادی برای قلب استفاده می‌شود.
خط گرجی یکی از قدیمی‌ترین سیستم‌های نوشتاری جهان است. با استناد به کتاب باستانی «سرگذشت کارتلی»، خط گرجی به وسیله پارناواز یکم پادشاه گرجستان باستان اختراع شده است.
یکی از قدیمی‌ترین سنگنبشته‌های گرجی به وسیله کوربو باستان‌شناس ایتالیایی در فلسطین کشف شده است و تاریخ کتابت آن در حدود سال ۴۳۳ میلادی تعیین گردیده است؛ و یکی دیگر از قدیمی‌ترین سنگنبشته‌های گرجی بر دیوار کلیسای بولنیسی واقع در جنوب گرجستان وجود دارد و تاریخ کتابت آن به سال ۴۹۲ میلادی تخمین زده شده است. در اکتشافات اخیر در ایالت کاختی گرجستان نیز اشیایی به دست آمده است که درحدود ۱ قرن پیش از میلاد مسیح بر روی آن‌ها جملات کوتاهی با الفبای گرجی نوشته شده است.
الفبای گرجی چه در قرون گذشته و چه در عصر حاضر تنها الفبایی است که توسط گرجی‌ها مورد استفاده قرار گرفته‌است ولی حوزه استفاده از آن دربعضی موارد از مرزهای گرجستان هم فراتر رفته‌است. غیر از خود گرجی‌ها الفبای گرجی در قرون وسطی مورد استفاده بعضی از ساکنان شمال قفقاز قرار گرفته‌است مثلا در داغستان، چچن و اینگوشتیا، سنگ مقبره‌ها و کتیبه‌های متعددی وجود دارد که به زبان گرجی نوشته شده‌است.
تغییر و تطور الفبای گرجی
متون و آثار ادبی و تاریخی گرجی، با سه نوع الفبا دیده می‌شود که هر یک دارای شکل منحصر به خود و تکمیل کننده الفبای قبلی برای تسریع در نوشتن است. این سه نوع الفبا عبارتند از:
آسمتاورولی
نوسخوری
مخدرولی
آسومتاورولی:
از سده اول پیش از میلاد مسیح تا سده نهم میلادی کاربرد داشته، از نظر شکل خیلی ساده بوده و از دایره، نیم دایره و خط راست تشکیل شده است. دارای اندازه برابر بوده و در یک خط نوشته می‌شده است که از سده نهم میلادی، به تدریج الفبای «نوسخوری» جایگزین آن شده، هرچند بعد از آن نیز حروف آسومتاورولی بر سردر کلیساها، آثار تاریخی و در مکاتبات مهم کشوری به عنوان سرتیتر دیده شده است.
نوسخوری:
از سده هشتم میلادی در متون و آثار ادبی و تاریخی دیده می‌شود که در چهار خط، با اندازه‌های مختلف، به صورت شکسته و به هم چسبیده و سریع نوشته می‌شود. این نوع الفبا تا سده یازدهم میلادی، همراه با الفبای «مخدرولی» دیده می‌شود.
مخدرولی:
از سده یازدهم میلادی در متون گرجی دیده می‌شود و فرم پیشترفته «نوسخوری» است. در چهار خط، در اندازه‌های مختلف و ترسیم آن به شکل منحنی می‌باشد. در ابتدا از این الفبا فقط در متون دولتی و نظامی استفاده می‌شد، و در متون و اماکن مذهبی، «آسومتاورولی» و «نوسخوری» کاربرد بیشتری داشتند.
الفبای کنونی گرجی
الفبای کنونی گرجی و شیوه نوشتن آنها
الفبای کنونی گرجی نتیجه تطور الفبایی است که از قرون وسطی در گرجستان رایج بود. این الفبا دارای ۳۳ حرف است که به صامت و مصوت تقسیم می‌شود. در زبان گرجی معاصر، ۵ مصوت (ა–ე–ი–ო–უ) و ۲۸ صامت وجود دارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. هر کدام از حروف الفبای گرجی با صوت مطابقت کاملی دارد. از نظر تناسب و تطبیق نوشتار و تلفظ، الفبای گرجی فوق‌العاده کامل و عالی است. بدین معنی که در الفبای گرجی یک مثال عدم مطابقت حروف و اصوات دیده وجود ندارد.
حروف الفبا
الفبا
یونیکد
نام
برابر فارسی
برابر لاتین
آوانگاری
ა
U+10D0
an
آ
A a
ბ
U+10D1
ban
ب
B b
გ
U+10D2
gan
گ
G g
დ
U+10D3
don
د
D d
ე
U+10D4
en
ا
E e
ვ
U+10D5
vin
و
V v
ზ
U+10D6
zen
ز
Z z
თ
U+10D7
tan
ت
T t
ი
U+10D8
in
ای
I i
კ
U+10D9
kan
K k
ლ
U+10DA
las
ل
L l
მ
U+10DB
man
م
M m
ნ
U+10DC
nar
ن
N n
ო
U+10DD
on
ا
O o
პ
U+10DE
par
P p
ჟ
U+10DF
žan
ژ
Ž ž
რ
U+10E0
rae
ر
R r
ს
U+10E1
san
س
S s
ტ
U+10E2
tar
T t
უ
U+10E3
un
او
U u
ფ
U+10E4
par
پ
P p
ქ
U+10E5
kan
ک
K k
ღ
U+10E6
qan
غ
Ḡ ḡ
ყ
U+10E7
qar
ق
Q q
შ
U+10E8
šin
ش
Š š
ჩ
U+10E9
čin
چ
Č č
ც
U+10EA
can
تس
C c
ძ
U+10EB
jil
دز
J j
წ
U+10EC
cil
Ts ts
ჭ
U+10ED
čar
Č č
ხ
U+10EE
xan
خ
X x
ჯ
U+10EF
ǰan
ج
J̌ ǰ
ჰ
U+10F0
hae
ه
H h
حروف الفبای کنونی زبان گرجی و معادل‌های فارسی آنها
همانگونه که در جدول مشاهده می‌شود، حروف الفبای گرجی به همان صورت که در واژه‌ها نوشته می‌شود تلفظ می‌شوند و این یکی از خصوصیاتی است که خواندن زبان گرجی را آسان ساخته است و به همین دلیل است که تنوعی از مصوت‌ها در این زبان وجود دارد. مثلا در زبان فارسی آوای «Z» به اشکال «ذ، ز، ض و ظ» ممکن است. اما در زبان گرجی برای هر آوایی یک حرف الفبا وجود دارد.
آن دسته از حروفی که مشابه فارسی ندارند:
صامت «კ» مشابه فارسی ندارد و تقریبا مانند حرف «ქ» است، با این تفاوت که باید بدون دمش تلفظ شود.
صامت «პ» مشابه فارسی ندارد و تقریبا مانند حرف «ფ» است، با این تفاوت که باید بدون دمش تلفظ شود.
صامت «ტ» مشابه فارسی ندارد و تقریبا مانند حرف «თ» است، با این تفاوت که باید بدون دمش تلفظ شود.
صامت «ღ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «غ» (عربی) و «გ» پدید می‌آید.
صامت «ც» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «თ» و «ს» پدید می‌آید.
صامت «ძ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «დ» و «ზ» پدید می‌آید.
صامت «წ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «ტ» و «ს» پدید می‌آید.
صامت «ჭ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «ტ» و «შ» پدید می‌آید.
الفبای کنونی گرجی روی کیبورد
جایگاه حروف کنونی گرجی در کیبورد استاندارد گرجی
خوشنویسی گرجی