ایل ریزه‌وند

ایل ریزه ون یکی از بزرگ‌ترین ایلات کرد غرب کشور می‌باشد، که در استان‌های ایلام ،کرمانشاه ،همدان و 37 آبادی از شوانکاره زندگی می‌کنند.
بالاترین مقام ایل توشمال یا خان می‌باشد، در ایل ریزه ون گاهی دو برادر باهم دارای مقام توشمالی بوده‌اند، و اکثر مواقع کل ایل زیر نظر یک شخص بوده مثل سایه خان، رضاخان، محمدرضا خان فرزند صادق خان و توشمال صیدرضا .
ریزه‌ون یکی از طوایف باستانی ایلام که از قدیمی‌ترین طوایف ایلام بوده‌اند.
از قدیم الایام سه ایل ریزه ون، سوره میری،عالی بیگی در ایلام ساکن بوده‌اند که دارای یک ریشه و اصل می‌باشند.
کردها طوایفی بسیارند که در ولایات ماسبذان(اسم قدیم ایلام زمان ساسانیان) زندگی می‌کردند. و دلالت بر زندگی کردها در ایلام دارد.
شجره ایل ریزوند
رضاخان:1-صادق خان(سایه خان) 2-محمدجعفر3-محمدطاهر 4-محمدباقر
سایه خان:1-محمدرضاخان2-احمدرضاخان(عمو)
محمدرضا->سلیمان خان->توشمال بهرام
احمدرضا->علان->توشمال صیدرضا،علی،سلطان محمد،محمد،علی محمد،…
نقطه شهری
شهر شباب محل سکونت ایل می‌باشد، از طوایف غیر ریزه ون نیز در این شهر ساکنند،که قدمت سکونتشان به زمان توشمال بهرام و توشمال صیدرضا بر می‌گردد،ولی اکنون به دلیل غرابت فامیلی زیاد خود را از ایل ریزه ون میدانند،
شهر سرابله،در این شهر سه ایل خزل و ریزه ون و لک ساکنند.
درگیری با والیان
بعد از غضب فتحعلی شاه از والیان ،حسن خان والی در سال ۱۲۱۲ ه مجبور به ترک فلک الافلاک شد و با زور نظامی بر امله پشتکوه مسلط شد، اکثر اهالی پشتکوه یعنی ریزه ون و سوره میری را مجبور به مهاجرت کرد،
بنا به نظر ظاهر سارایی با ورود والیان به پشتکوه ، با واکنش ایلات باستانی آن روزگار یعنی ارکوازی،ریزه ون و سوره میری روبرو شد و طی چندین نبرد دو ایل آخر دچار استیصال شدن و ایل ارکوازی هم دچار مشکلات عدیده شامل تغییر ریاست شد.
و ایل ریزه ون به صورت منسجم فقط محدود به شهرستان چرداول شد و به ایل ریزه ون چرداول معروف شد.
و طوایف شوانکاره مجبور به مهاجرت به ماهیدشت کرمانشاه شدن،طوایف پایین آبی به صورت پراکنده در شهرستان سیروان، طایفه مومنای در بین ایل منصوری و طایفه سیاه سیاه در حوزه جنوبی سیروان و عراق ساکن هستند.
و طوایفی دیگر از ریزه ون‌ها اکنون در بولی ،میش خاص و مهران و شهر ایلام ساکنند.
ریشه‌شناسی نام
دو نظریه در مورد ریزه ون :
1-ریزه ون
اسم ریزه ون از باب کسرت هست و به علت جمعیت زیاد این ایل باستانی در ایام قدیم در ایلام به ریزه ون معروف شدن،
ریزه ون از دو کلمه ریزه+ون تشکیل شده،ریزه از ریز یعنی کوچک و ون اسم درخت ون است به معنی درختچه ون کوچک.
علت معروفیت ای به ریزه ون:ریزه ون‌ها آنچنان کسیر جمعیت بودن که ،ضرب المثل شده بود که به ازای هر ون یا بنه یک خانواده ریزه ون هست.
2-ریزوند:
ریزوند از دو کلمه ریز کردی یعنی مورد احترام و بزرگ و پسوند وند به معنی خاندان هست یعنی بزرگ زادگان چون ریزه ون‌ها خود را از نسل ساسانیان می‌نامند.
نسب‌شناسی ریزه ون
در مورد نسب ایل ریزه ون دو نظر وجود دارد:
1)ریزه ون‌ها باقیمانده سلسله حاکمان حسنویه کرد و بنی عیاران که از سلسله‌های شیعه کرد می‌باشند و در مناطق کرد نشین تا شوش خوزستان حکومت می‌کردند می‌باشد.و طایفه ریزه ون تا زمان ورود والیان به حکومت محلی خود در پشتکوه ادامه دادند.
2)قویترین فرضیه این است که ریزه ون‌ها را از نسل بهرام گور ساسانی می‌نامند برطبق کتاب تاریخ طبری به سال ۲۱۰ ه.ق موسس ساسانیان اردشیر بابکان کرد بوده است.
تاریخچه ایل
تاریخ ایل ریزه ون را میتوان به سه دوره تقسیم کرد
قبل از والیان
رضاخان ریزوندآخرین خان محلی پشتکوه قبل از ورود والیان بود.
ریزه ون‌ها از مالکان و صاحبان اولیه پشتکوه بودن. .که در حوزه شمالی استان زندگی می‌کردند.در کنار رودخانه چنگوله آسیابی قدیمی هست که اسم شخصی به اسم ریزوند بر آن حک شده.
در دوران صفویه توشمال رضا خان ریزه وند(محمدرضا اول) حاکم بر نواحی شیروان و چرداول و کارزان تا حدود ایلام و میشخاص بود.
ریزه ون در زمان والیان
با ورود والیان در سال 1312ه ق ،به ایلام وضعیت عوض شد،والی تازه وارد با واکنش و مقاومت ایلات ساکن ایلام روبرو شد،و با زور قدرت نظامی اکثر مردم ایل ریزه وند را یا مجبور به مهاجرت کرد،یا زندانی نمود همچون قوچعلی و اکثر ریزه ون‌ها را به میل بست و زنده به گور کرد،مثل میل میرویس، میل به ستونهای عمودی می‌گفتند که زندانی را بر آن می‌بستند و زنده به گور می‌کردند .
مردم ریزه ون در زمان سلطنت کریم خان زند و قدرت‌گیری حسن خان والی پسر احمد خان متفرق گشته و بیشتر آنان به طرف ماهی دشت و چم چال و نواحی اطراف کرمانشاه مهاجرت کردند.
در زمان والیان محدوده ایل ریزه ون به شهرستان چرداول محدود شد و دیگر ریزه ون‌ها به خارج استان و خارج کشور مهاجرت کردند.
از توشمالانی که در دوران والیان زندگی می‌کردند،
سایه خان یا صادق خان احمدرضاخان،محمدرضاخان،علان،سلیمان خان،توشمال حسین،توشمال بهرام در اواخر والیان.
محل زندگی توشمال محمدرضا در روستای کنونی باغله چرداول بوده،آثار مسجد ریزه ون‌ها در باغله اکنون هم باقی است،چال زغال باغله مرز بین محمدرضا و ایل خزل بوده،و محل زندگی توشمال احمدرضا در روستای کنونی هلسم بوده،چال زغال بلاوه مرز ایل ریزه وند و لک بوده،
تاریخ ریزه ون بعد از والیان
در اواخر سلسله قاجار و با روی کار آمدن پهلوی بساط حکومت والیان بعد از 100 سال (1212 تا 1306) از پشتکوه برچیده شد،
توشمالی صیدرضا احمدی بر ایل ریزه ون مصادف با اواخر حکومت قاجار و والیان و حکومت پهلوی بود.
در کتاب جغرافیای پیشکوه و پشتکوه از طایفه ریزه ون پائین آبی در میان طوایف و ایل‌های پشتکوه نام برده شده‌است.
طوایف ایل ریزه ون
1-چرداولی یا چهاردولی کرد زبان می‌باشند..
۲-پائین آبی
3-شوانکاره
۴-سورگه
۵-مومنای
۶-سیاه سیاه
طایفه چرداولی ریزه ون( ایل ریزه ون چرداول یا ایل چرداولی)
این طایفه از طوایف قدیمی ایل ریزه ون می‌باشند که از قدیم الایام در شهرستان چرداول استان ایلام زندگی می‌کردند.
کریم خان زند جهت تثبیت قدرت خود ایلاتی از مردم پشتکوه را به مناطق مرکزی ایران منتقل کرد. . که عده‌ای از طایفه چرداولی و شوانکاره ایل ریزه ون در بین آنان بودند و طایفه شوانکاره اکنون تحت عنوان ایل شبانکاره در اکثر نقاط ایران از جمله فارس زندگی می‌کنند،و طایفه چرداولی نیز تحت عنوان ایل چهاردولی در استان‌های همدان،کردستان،آذربایجان غربی زندگی می‌کنند و خود را از ایل باستانی ریزه ون (ریزه وند) می‌نامند،
با ورود حسن خان والی در سال ۱۲۱۲ ه ،به ایلام ایل ریزه ون در بقیه نقاط استان ایلام دچار چالش و مهاجرت اجباری شدند اما در چرداول ریزه ون‌ها به حیاط سیاسی اجتماعی خود ادامه دادند.
محل زندگی طایفه چرداولی در حوزه مرکزی چرداول می‌باشد.
ایل چرداول همجوار ایل خزل و ایلات لک بیجنوند می‌باشد.
در زمان توشمال صیدرضا احمدی مرز ایل طی توافقی با بزرگان خزل چال زغال باغله ،بالاتر از روستای باغله انتخاب شد و مرز ایل ریزه ون و ایل لک بیجنوند طی توافقی بین توشمال صیدرضا و محمد رحیم خان چال زغال بلاوه ،پایین‌تر از روستای بلاوه خشکه انتخاب شد. . در بین ایل ریزه ون چرداول مردمانی از طوایف کنیانه،ملخطاوی،طولابی زندگی می‌کنند که قدمت مهاجرتشان به چرداول کمتر از 150 سال است(در زمان توشمال صیدرضا).
قبر کدخدا نورخدا،پسرعموی توشمال صیدرضا،شهرک کونانی
طایفه پایین آبی
محل زندگی طایفه پایین آبی در میش خاص ،و شهرستان سیروان بودن،و اکثر این طایفه توسط والی مجبور به مهاجرت اجباری شدن،و مردم پایین آبی اکنون در روستاهای علی آباد ،باباشمس،سفیدخانی،گوراب، لرینی و شهر اوامر زندگی می‌کنند.
طایفه شوانکاره
طایفه شوانکاره یکی از طوایف ایل ریزه ون می‌باشد محل زندگی طایفه ریزوند در بان سول گرمسیر و مناطق گرمسیر ایلام بوده،که بعد از ورود والی این طایفه مجبور به مهاجرت از استان شدند و در ماهیدشت کرمانشاه ساکن شدند .
طایفه سورگه
این طایفه یکی از طوایف ریزه ون می‌باشد که در منطقه سورگه از قدیم الایام تاکنون زندگی کردند،
منطقه آباد گاوز در این طایفه می‌باشد.
جنگ گاوز در این منطقه رخ داد،فرماندهی جنگ گاوز بر عهده توشمال صیدرضا بود. .
طایفه مومنای
طایفه مومنای از طوایف ریزه ون می‌باشد که در زمان والیان به محدوده کرمانشاه مهاجرت کردند، و محل سکونت آنان جنب امام زاده حسن حمیل زندگی می‌کنند.
طایفه سیاه سیاه
وسط
در سند فوق به خوبی به شخصی به اسم ملا گنجی ریزوند از طایفه سیاه سیاه اشاره کرده،که محل زندگی آنان در پایین‌تر از سرطاف تا حوالی شیروان دارد.
ساختار ایل
ایل
طایفه
هوز
مال
ساختار اجتماعی
توشمال
رئیس ضوابط(سر ضابط)
کدخدا
خانه انصاف
شنه پا
توشمال
توشمال صید رضا احمدی (نواده رضا خان ریزوند آخرین خان محلی پشتکوه قبل از ورود والیان) : آخرین سرپرست و رئیس ایل ریزه وند بود. او از مردان شجاع و مهمان نوازی بودند که حامی مردم ریزه وند و چرداول در مبارزه با مامورین دولتی در زمان خود بودند.
اقدامات توشمال صیدرضا احمدی
توشمال صیدرضا،رئیس ایل ریزه ون عصر قاجار و پهلوی
۱-حمایت از مردم ایل ریزه ون.
۲-فرماندهی جنگ گاوز
۳-پایان دادن به غائله شباب
۴-ترسیم زمین‌های ایل ریزه ون با ایلات خزل و لک بیجنوند.
۵-تبعید به مدت 7 سال به قزوین به دلیل ضرب و شتم ماموران شاهی.
۶-دیدار با شاه در سفر شاه به اسلام آباد کنونی.
۷-برگزاری مراسم محلی چمری به مناسبت فوت توشمال بهرام احمدی به مدت ۷ شبانه روز.
رئیس ضوابط
آنکه ضبط مدینه و سیاست از طرف سلطان بس باشد.
سر ضابط شخصی است که از طرف توشمال انتخاب می‌گردد.
وظایف سر ضابط:حفظ امنیت در حوزه ایل،تعیین مالیات،اخذ مالیات از ضابطین (کدخدایان).
علی عباس احمدی پدر میرعباس احمدی از طرف توشمال صید رضا به عنوان سر ضابط انتخاب شده بود.
کدخدا
ریش سفید ده،شخصی که امورات ده را انجام می‌دهد.
کدخدایان ایل ریزه ون
روستاهای ریزه ون نشین
باغله چرداول،شباب،موشکان،دارتوت،سنگ سفید،لتاب،جوب شیرعلی،جوب خانم،قریب،چم کبود،بردبل،درشکفت،چمقوله،هلسم،طاق گاورین،قاسم آباد،سعد آباد،علی مراد خانی سفلی،علی مراد خانی علیا،قله قطار بالا،قله قطار پایین.
شهر سرابله.در شهرستان چرداول.
علی آباد،سفیدخانی،شاه قلندر،لرینی،گوراب.
طایفه سورگه،ریزوند بولی در ایلام.
سکونتگاه ریزه ون‌ها
ریزه ونهای ایران
استان ایلام
۱-چرداول:ایل ریزه ون به صورت ایلی در شهرستان چرداول حوزه مرکزی زندگی می‌کنند.
۲-سیروان:طایفه پایین آبی در حوزه مرکزی ساکن هستند.
۳-ایلام:در حوزه مرکزی،چوار،سیوان خانوارهایی به صورت پراکنده ساکنند،در بولی روستای ریزوند،در مرکزی طایفه سورگه ساکنند.
۴-مهران:در این شهرستان خانواده‌هایی از ریزه ون‌ها ساکنند.
کرمانشاه
در استان کرمانشاه طوایف شوانکاره در ماهیدشت،چهاردولی در ماهیدشت،مومنای در بین ایل منصوری ساکنند.
استان همدان،کردستان،آذربایجان غربی
در این استانها 35000تا 40000 نفر از طایفه چرداولی تحت اسم ایل چرداولی یا چهاردولی ساکنند.
استان فارس
در این استان طایفه شوانکاره ساکنند.
ریزه ونهای خارج از ایران
ریزه ون‌ها در کشور عراق در استان واسط،بغداد ،سلیمانیه ساکنند.