برده (شهر)

برده شهری در شهرستان برده کشور جمهوری آذربایجان است که در جنوب یولاخ و سمت چپ لبه رودخانه تارتار جای دارد. این شهر پایتخت آلبانیای قفقاز در گذشته بوده و گمان می‌شود که در سده چهارم زایشی بنیادگزاری شده‌است. در روزگار اسلامی این شهر به پایتختی استان اران رسید و تا پایان سده دهم همچنان پایتخت کهن و کلاسیک اران ماند. جمعیت این شهر بر اساس سرشماری سال ۱۹۸۹ میلادی، ۳۰،۹۰۸ نفر و بر اساس سرشماری سال ۲۰۰۸ میلادی، ۳۸،۲۰۰ بوده‌است.
ریشه‌شناسی
نام این شهر از عربی برذعه برگرفته شده که از ارمنی کهن پارتاو بوده‌است. گفتنی است که نام ارمنی نیز خاستگاهی از زبان‌های ایرانی دارد. چنان‌که آن را برگرفته از پیش-ایرانی پری‌تاو ( pari-tāva ) به معنای برج و بارو است که از دو پاره *پری (pari*) به معنای پیرامون و ستاک *تاو (tā̆v*) به چم افکندن است.
پیشینه
روزگار باستان
پل کهنه در برده
در سده ۴۶۰ پیش از میلاد، شاه واچه دوم آلبانیای قفقاز زیر سلطه شاهنشاه پیروز یکم ساسانی درآمد و پارتاو را بعنوان نشتسگاه و پایتخت خود برگزید و به افتخار شاه ساسانی آن را پیروزآپات نامید و جایگزین پایتخت پیشین آلبانیای قفقاز یعنی قبله نمود. برپایه نقشه‌های سده هفتم، آشخاراتسوئیتس ، به نوشته جغرافی‌دان و ریاضی‌دان نامور ارمنی، آنانیا شیراکاتسی ، برده بانام پارتاو (Partaw) در روزگار باستان شناخته می‌شده و در بخش اوتی آراندزناک در استان اوتیک جای داشته که تحت سلطه آلبانیا (و گاهی نویسندگان بعنوان استانی تحت‌الحمایه ارمنستان یاد می‌کرده‌اند) بوده‌است. در سال ۵۵۲، پارتاو بعنوان نشتسگاه جاثلیقی کلیسای آلبانیای قفقاز تبدیل گشت. در میانه سده هفتم، جوانشیر، از شاهزادگان خاندان مهران پهلوانی، که فرمانروا و سرور گاردمان بود، جنبشی را برای آزادسازی ایران بانام مرزپان - که منسوخ و شکست خوده بود را - از اوتیک راه انداخت و پارتاو را بعنوان مرکز فرماندهی برگزید؛ از اینرو کلیساها و ساختمان‌های بسیاری در آن شهر ایجاد نمود. کارها و کرده‌های این سردار ایرانی در نوشته‌های تاریخ‌دان ارمنی، موسس کاغانکاتواتسی که از روستایی در همسایگی آن شهر بوده؛ یادداشت و ثبت شده‌است.
روزگار میانه
اسکندر در چادری نزدیک به برده؛ نظامی گنجوی
در نزدیکی‌های سال ۶۴۵، پارتاو بدست تازیان افتاد و بانام برده یا برذعه در زبان تازی نامور شد. تقریبا در سال ۷۸۹، در استان ارمنیه دوباره بعنوان پایتخت دیگر (پس از دوین ) در فرمانروایی (استیکان) برگزیده شد. فرمانروایانش پیرامون شهر پدافندها و برج و باروهای استواری را برای مقابله با خزرهای شمالی ساخته بودند. در سال ۷۶۸، جاثلیق همه ارمنیان، سیون یکم باوناتسی ، یک انجمن کلیسایی را در پارتاو دعوت نمود که ۲۴ قانون شرعی را به کمک دیگر بزرگان دینی درباره سرپرستی کلیسای ارمنیان و مسائل ازدواج را تصویب کرد. در سده‌های نهم و دهم، برده بیشتر درامدهای اقتصادی مهمش را از دست داد و بیشتر عوایدش به شهر نزدیکش، یعنی گنجه می‌رفت؛ نشتسگاه جاثلیق کلیسای آلبانیای قفقاز نیز به بارداک (برداکور) جابجا شد و شهر بیشتر بصورت اسقفی اداره می‌شد. برپایه نوشته‌های جغرافی‌دانان مسلمان همچون استخری، ابن حاقل و المقدسی، زبان آلبانیای قفقازی (که با عنوان ارانی شناخته می‌شده) در روزگار اسلامی هنوز گویش‌ورانی داشته و تا سده دهم در برده بدان تلکم می‌شده‌است. از اینرو ابن حوقل زبان مردم برده را ارانی می‌خواند و استخری زبان شهرستان برده را ارانی می‌داند. برپایه وقایع واپسین سده یازدهم؛ ماتئوس اورهایتسی ، تاریخ‌دان ارمنی، پارتاو را یک «شهر ارمنی» یاد می‌کند که آن را بانام پایتاکاران در کرانه دریای کاسپین یاد می‌کند. برخی از جغرافی‌دانان مسلمان برده را شهری پیشرفته با یک ارگ، یک مسجد (گنجینه اران در آن جای داشته)، یک دیوار گرداگرد شهر و دروازه‌هایی توصیف کرده‌اند و یک یکشنبه بازار که بانام کرکی (Keraki)، کورکی می‌شناختند. واژه کرکی برگرفته از یونانی کورایکی است که به معنای روز سرور و یکشنبه می‌باشد. این واژه بصورت وامواژه در ارمنی به دیسه کیراکی دیده می‌شود. در سال ۹۱۴، به مدت شش ماه شهر بدست روس‌ها افتاد. در ۹۴۳ چند بار دیگر روس‌ها به این سرزمین تاختند. در حمله چنگیزخان مغول نیز این شهر و سرزمین‌های پیرامونش مورد دست‌یازی مغولان و مزدورانشان قرار گرفت و بخش بزرگی از شهر به یکباره نیست گشت. در سده چهاردهم آرامگاه احمد زچیبانا (Ahmad Zocheybana) بدست معمار احمد ابن ایوب نخچوانی (Ahmad ibn Ayyub Nakhchivani) ساخته شد. آرامگاه یادشده؛ برجی آجری استوانه‌ای بوده که با کاشی‌های فیروزه‌ای آراسته شده‌است. به‌تازگی، این آرامگاهی گاهی بانام مسجد امامزاده (Imamzadeh Mosque) نیز شناخته می‌شود.
روزگار نو
کشاورزی پیشه بیشتر بومیان آن ناحیه است. اقتصاد محلی برپایه تولید و فراوری پنبه، ابریشم، ماکیان و لبنیات بنا شده‌است. خط آتش‌بس جنگ قره‌باغ در نزدیکی غرب این سرزمین کنار رود ترتر در سال ۱۹۹۴ بسته شد.
رویدادهای تاریخی
خسرو دوم، واپسین شاهنشاه قدرتمند ساسانی، پارتاو را بعنوان پایتخت آلبانیای قفقاز یاد کرد. در درازای فرمانروایی شاهنشاهی وی، این استان ساسانی به دلیل همجواری با پادشاهی ایبریا همواره بخوبی حفظ و نگهداری می‌شد.
خاندان مهران: جوانشیر، وراز تیرداد یکم و …
فرمانروایان تازی-ایرانی: محمد ابن ابی الساج و …
در سده‌های ۱۶ تا ۱۷ زیر سلطه ایران صفوی بوده‌است.
فهرست شهرهای جمهوری آذربایجان