جغرافیای تاجیکستان

نقشه تاجیکستان
نگاره ماهواره‌ای از تاجیکستان
نقشه مکان‌نگاری (توپوگرافی) تاجیکستان
تاجیکستان کشوری است در آسیای میانه، که از سوی شمال و باختر با قرقیزستان و ازبکستان، از سوی خاور با چین، و از سوی جنوب با افغانستان همسایه است. نزدیک به ۹۳٪ خاک تاجیکستان را کوهستان‌ها پوشانیده‌اند. بسیاری از رودها و جریان‌های آبی که از یخچال‌های طبیعی کوهستانی روان شده‌اند، از دو رشته کوه بزرگ آلای و پامیر سرچشمه می‌گیرند. از روزگار باستان تا امروز این آب‌ها را برای آبیاری زمین‌های کشاورزی به کار گرفته‌اند. همچنین رشته‌کوه تیان شان، که یکی از رشته‌های کوه‌های بزرگ آسیای میانه است، از کناره‌های شمالی تاجیکستان می‌گذرد. کوهستان‌ها دو کانون جمعیتی تاجیکستان، که در زمین‌های پست‌تر شمال و جنوب این کشور گرد آمده‌اند، را از هم جدا می‌کنند. در بخش‌هایی از کشور که فعالیت‌های کشاورزی و صنعتی گسترده‌ای انجام می‌شود، سیاست‌های بهره‌برداری از منابع طبیعی اتحاد جماهیر شوروی مرده‌ریگی از دشواری‌های زیست‌محیطی را برای تاجیکستان مستقل به جای گذاشته است.
مرزها
این کشور گستره‌ای به اندازه ۱۴۳،۱۰۰ کیلومترمربع را در بر می‌گیرد. بیشترین اندازه خاور تا باختر تاجیکستان ۷۰۰ کیلومتر و بیشترین اندازه شمال تا جنوب آن ۳۵۰ کیلومتر است. درازای مرزهای کشور ۳،۶۵۱ کیلومتر است که از خاور ۴۱۴ کیلومتر با چین و از جنوب ۱،۲۰۶ کیلومتر با افغانستان مرز مشترک دارد. بیشتر مرز جنوبی مشترک با افغانستان را رود آمودریا و شاخه‌ای از آن که رود پنج نام دارد پوشانده است. همسایگان دیگر این کشور جمهوری‌های بازمانده از اتحاد جماهیر شوروی هستند که از سوی شمال و باختر، ازبکستان و از سوی خاور، قرقیزستان می‌باشد.
آب و هوا
دریاچه قره‌گل (کاراکول) تاجیکستان دریاچه‌ای است که از گرد آمدن آب در دهانه بازمانده از برخورد یک شهاب‌سنگ پدید آمده است
آب و هوای تاجیکستان کم‌وبیش قاره‌ای (بری)، نیمه گرمسیری، و نیمه خشک و در برخی ناحیه‌ها بیابانی است. هر چند باید آگاه بود که آب و هوا در این کشور به شدت به ارتفاع وابسته بوده و با تغییر ارتفاع آب و هوا نیز به‌طور چشمگیری دگرگون می‌شود.
اگرچه دره فرغانه و دیگر زمین‌های پست این سرزمین را کوه‌های پیرامونشان از برخورد با جریان هوای شمالگان در امان نگاه می‌دارند اما با این حال دمای هوای در بیش از ۱۰۰ روز سال به زیر صفر درجه سانتی‌گراد می‌رسد. آب و هوای زمین‌های پست جنوب باختری، که بیشترین دمای میانگین را دارند، خشک است. در زمین‌های پایین‌دست تاجیکستان دمای میانگین هوا چیزی بین ۲۳ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد در تیر ماه و ۱- تا ۳ درجه سانتی‌گراد در دی ماه می‌باشد. همچنین در بخش‌های خاوری تاجیکستان که کوه‌های پامیر را در خود دارد، دمای میانگین هوا در تیر ماه ۵ تا ۱۰ درجه سانتی‌گراد و در دی ماه ۱۵- تا ۲۰- درجه سانتی‌گراد می‌باشد.
تاجیکستان پربارش‌ترین کشور آسیای میانه است. میانگین بارش سالانه دره‌های وخش و کافرستان در جنوب به چیزی نزدیک ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلی‌متر و در کوهستان‌ها تا ۱۵۰۰ میلی‌متر می‌رسد. اندازه بارش سالانه برف در یخچال فدچنکو تا ۲۲۳٫۶ سانتی‌متر گزارش شده‌است. کرانه‌های شمالی دره فرغانه و بخش‌های کم‌بارش پامیر خاوری تنها بخش‌های تاجیکستان هستند که اندازه بارش در آن‌ها همانند دیگر بخش‌های آسیای میانه می‌باشد؛ چنان که بارش سالانه در پامیر خاوری چیزی کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر است. فصل‌های زمستان و بهار پربارش‌ترین فصل‌های سال هستند.
کوه‌های پامیر
تاجیکستان خانه برخی از بلندترین کوه‌های جهان جهان است که از این دست می‌توان به کوه‌های پامیر و کوه‌های آلای اشاره کرد. ۹۳٪ خاک تاجیکستان با کوه‌هایی به بلندی ۳۰۰ تا ۷۵۰۰ متر پوشیده شده و نزدیک به ۵۰٪ این سرزمین بیش از ۳۰۰۰ متر بالاتر از سطح دریا است.
این رشته کوه‌های بزرگ با سدها ژرف‌دره و تنگه شکاف خورده‌اند. این دره‌ها جریان‌های آبی کوهستان را به رودهای بزرگتری می‌رسانند که بیشتر مردمان این کشور در دره‌ها و کناره‌های آن‌ها کار و زندگی می‌کنند. رشته کوه پامیر شمار بسیاری از یخچال‌های طبیعی را در خود جای داده و تاجیکستان خانه بزرگترین یخچال طبیعی غیرقطبی جهان، یخچال فدچنکو، می‌باشد.
رشته کوه‌های پامیر در نیمه خاوری کشور و در استان خودمختار کوهستانی بدخشان جای گرفته‌است. مرزهای شمالی کشور را نیز رشته کوه ترانس-آلای پوشانیده است. رشته کوهی که قله استقلال به بلندی ۶،۹۴۰ متر و گردنه قزیلار به بلندی ۴،۲۸۰ متر را در خود جای داده است. بلندترین قله اما قله اسماعیل سامانی به بلندی ۷،۴۹۵ متر در مرز شمال باختری استان خودمختار کوهستانی بدخشان است که پیشتر به نام‌های قله استالین و نیز قله کمونیسم شناخته می‌شد. این قله در میان دو قله بلند دیگر قرار گرفته‌است: نخست از سوی شمال و در مرز با قرقیزستان، قله ابن‌سینا به بلندی ۷،۱۳۴ متر که پیشتر به نام قله لنین شناخته می‌شد. و دیگر از سوی جنوب قله کرژنوسکایا به بلندی ۷،۱۰۵ متر که در رشته‌کوه آکادمی علوم جای گرفته‌است.
همچنین مرز جنوبی کشور با شمالی‌ترین کوه‌های رشته کوه قراقروم پوشیده شده که قله‌های مایاکوفسکی به بلندی ۶،۰۹۶ متر، کارل مارکس به بلندی ۶،۷۲۶ متر ، انگلس به بلندی ۶،۵۱۰ متر، و کنکورد به بلندی ۵،۴۶۹ متر را در خود جای داده است. این کوه‌ها از باختر تا خاور در راستای مرز با افغانستان کشیده شده‌است.
رودها
بزرگترین رودهای آسیای میانه، یعنی آمودریا و سیردریا، که از آب شدن برف‌ها و یخچال‌های طبیعی کوهستان‌های تاجیکستان و قرقیزستان سرچشمه می‌گیرند، هر دو در سرزمین تاجیکستان جریان می‌یابند. بیش از ۹۰۰ رودخانه با درازای بیش از ۱۰ کیلومتر در تاجیکستان وجود دارد.
بزرگترین رودهای تاجیکستان این‌ها هستند:
آمودریا
پنج
برتنگ
گونت
کافرنیهان
قزل‌سو
موک‌سو
مرغاب
وخش
اک‌سو
سیردریا
سرخون‌دریا (سرخان‌دریا)
وخش/سرخاب
ونج
یازگولیام
زرافشان
دریاچه‌ها
چیزی نزدیک به ۲٪ از گستره سرزمین تاجیکستان را دریاچه‌ها پوشانده‌اند:
دریاچه قایراقوم (دریاچه‌ای مصنوعی در ناحیه باباجان غفورف سغد)
اسکندرکول (در کوهستان فان)
کولی‌کالن (در کوهستان فان)
سد نارک (در ختلان)
بولون‌کول (در کوه‌های پامیر)
دیروم‌کول (در کوه‌های پامیر)
قره‌گل (کاراکول) (در کوه‌های پامیر شرقی)
رنگ‌کول (در کوه‌های پامیر)
سریز (در کوه‌های پامیر)
سسیک‌کول (در کوه‌های پامیر)
شادوا (در کوه‌های پامیر)
شرکول (در کوه‌های پامیر)
توروم‌تای‌کول (در کوه‌های پامیر)
توزکول (در کوه‌های پامیر)
یاشیل‌کول (در کوه‌های پامیر)
زرکول (سیری‌کول) (در کوه‌های پامیر)
نگاره گراندیس از جایی نزدیک به الیچور در تاجیکستان