فدرالیسم در ایران

موضوع فدرالیسم در ایران در بحث‌های مربوط به شکل و ساختار حکومت ایده‌آل برای کشور ایران از اهمیت برخوردار است.
تاریخچه
شیوه حکومت سیاسی هخامنشیان فدرال بود به این معنی نواحی مفتوحه با حفظ استقلال داخلی تابع حکومت مرکزی بودند. پایه‌های حکومت فدرال هخامنشی در سراسر قلمرو امپراتوری دیده می‌شد؛ مثلا لیکیه یکی از شهرهای هخامنشی بود که ضمن حفظ استقلال داخلی، در کنار حفظ فرهنگ بومی، عناصر پارسی را نیز پذیرا شد.
کوروش بزرگ در پی ایجاد تمرکز در قلمرو پادشاهی خویش نبود و به ملتهای تحت حکومت خویش حداکثر آزادی را می‌داد. در کتیبه نقش رستم از ۳۰ ساتراپی که داریوش، ایجاد نموده بود نام برده شده‌است که هر یک از ساتراپها در حکم یک ایالت و گاهی در حکم یک کشور بودند. ساتراپها صلاحیت اداره تمام امور ساتراپی را داشتند، فرمانده نظامی آن ناحیه بودند و بنام خود سکه ضرب می‌کردند.
حکومتهای ایرانی خصوصا در عهد ساسانیان و دوران حکومت خلفای اسلامی و دوره صفویه عموما حکومتهایی استبدادی و خودمحور بوده‌اند؛ ولی در سایر دوره‌های تاریخی نوعی فدرالیسم بر ایران حکمفرما بوده‌است. البته سعید نفیسی، مولف «تاریخ تمدن ایران ساسانی»، معتقد است که ایران در دوره ساسانیان از یک نوع دولت متحد یا کنفدراسیون تشکیل شده بود و هر یک از این کنفدراسیونها حکمرانی مستقل داشته که غالبا به نام سرزمین و نژادشان حکم شاه می‌افزودند، و براین اساس معتقد است که در ایران برخی از ولایات مستقل و حتی بصورت کنفدراسیون بوده‌اند. برخی نیز معتقدند که فدرالیسم در ایران نباید با کنفدراسیون اشتباه گرفته شود، همچنانکه در آمریکا، ۱۳ حکومت مستقل، ابتدا قرارداد کنفدراسیون را امضا نمودند که بعدها به فدرالیسم و یکپارچگی امروز آن کشور منتهی شد.
زمینه
برخی کشور ایران را در صورت مقاومت در برابر دمکراسی و فدرالیسم ناگزیر از تجزیه می‌دانند و معتقدند بزرگی کشور ایران و تمرکز قدرت در آن خطرناک است. اندازه جغرافیایی بزرگ برای دول متمرکز و غیر دمکراتیک تصوری از خود ایجاد می‌کند که ممکن است بیش از ظرفیت ملی آن باشد و بزرگی ایران نیز خطر اسلامگرایی را دو چندان ساخته‌است.
در مقابل برخی معتقدند که فدرالیسم در ایران در عمل به معنی تقسیم یک دیکتاتوری بزرگ به دیکتاتوریهای کوچکتر می‌باشد.
پیشنهاد تشکیل نظام فدرالی در ایران
ایده ایجاد یک نظام فدرالی از زمان انقلاب مشروطه در ایران پاگرفت تا بعد از جنبش مشروطه و با تصویب اولین قانون تقسیمات کشوری، ایران متشکل از ۴ ایالت و ۲۳ ولایت بود که شامل ایالت آذربایجان، ایالت خراسان و سیستان، ایالت فارس و ایالت کرمان و بلوچستان می‌شد.
ولی جنبش‌های محلی و ترس از خطر تجزیه ایران دلیلی برای تمرکز قدرت در حکومت مرکزی گردید که تا دهه‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران نیز ادامه یافت.
سه دهه بعد از تصویب اولین قانون تقسیمات کشوری، در سال ۱۳۱۶ دومین قانون، واحد تقسیمات کشوری را به‌جای «ایالت» به «استان» تغییر داد و استان‌های شش‌گانه‌ای شامل استان شمال غرب، استان شمال، استان غرب، استان جنوب، استان شمال‌شرق و استان مکران تشکیل شد. تعداد این استان‌ها البته دو ماه بعد به ۱۰ عدد رسید و روند تغییرات استان‌ها و مرزهای آن ادامه یافت تااینکه در سال ۱۳۶۲ سومین قانون تقسیمات کشوری به تصویب رسید.
قبل از انقلاب ۵۷
کمیسیون سه جانبه: کمیسیونی بود در دوران اشغال ایران توسط متفقین و در اوج فعالیت‌های فرقه دموکرات آذربایجان، در ۲۵ آذر ۱۳۲۴ در مسکو و با حضور وزرای خارجه شوروی، انگلستان و آمریکا برگزار شد. برنامه این کمیسیون، شامل نوعی از فدرالیسم قومی و خودمختاری مناطق در ایران و تدریس زبان‌های کردی، عربی و ترکی درمدارس و تمرکززدایی کامل بود، و واکنش‌های تندی در میان افکار عمومی داشت و مورد مخالفت و انتقاد شدید دکتر مصدق نیز قرار گرفت.
طرح رزم‌آرا: رزم آرا در سال ۱۳۲۹ به هنگام تشکیل کابینه قصد داشت که قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی را به شکل خاصی اجرا نموده و به استان‌ها اختیارات بیشتر شبه خودمختاری واگذار نماید. دکتر مصدق با این طرح هم در صحبت‌های خصوصی و هم در مجلس بشدت مخالفت نمود. نظر مصدق این بود که دول بزرگ از اختیاراتی که به استانها داده شود، سوءاستفاده می‌کنند و دولت ایران را در بن‌بست عظیمی قرار خواهند داد. ویژگی مصدق این بود که با سیاستمدارانی مانند رزم‌آرا که سیاست ملی را به سیاست قومی تقلیل می‌دادند مخالفت می‌کرد. همچنین او تحولات قومی-هویتی کشور را بدون ارزیابی بازیگری دولت‌های دشمن یا رقیب ایران تحلیل نمی‌کرد.
بعد از انقلاب ۵۷
برخی معتقدند که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران را نیز نشانه‌هایی کم رنگ از سیستم فدرال وجود دارد. شوراهای اسلامی شهر و روستا و برخی از تصمیم گیریها توسط این شوراها، از جمله انتخاب شهردار و تصمیم‌گیری در امور فرهنگی، عمرانی و شهرسازی، نوعی از عدم تمرکز تلقی شده‌است.
در سال ۱۳۶۰ طرحی از طرف وزارت کشور به هیئت دولت داده شده است تا مورد بررسی قرار گیرد که بنا بود بر اساس این طرح کشور به نه منطقه یا ایالت تقسیم شود و هر ایالت یک والی و چند استان داشته باشد.
طرح فدرالیسم اقتصادی: برخی از طرفداران فدرالیسم در ایران از جمله محسن رضایی خصوصا بر فدرالیسم اقتصادی تاکید دارند و معتقد هستند که ایالات می‌توانند از نظر اقتصادی روی پای خود ایستاده و تصمیم‌گیری‌های کلان در سطح کشور داشته باشند. در طرح رضایی، فدرال اقتصادی نوع محدودشده‌ای از اداره کشور به سبک فدرالیسم است و محدود به امور اقتصادی است. او در این روش اداره مسائل سیاسی و دفاعی را به صورت متمرکز قابل اجرا می‌داند.
مرکز پژوهش‌های مجلس ایران: این مرکز پیشنهاد ایجاد یک نظام فدرالی را در ایران داده‌است.
ایران در دوران ملوک‌الطوایفی
ممالک محروسه ایران
قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی در ایران. طبق تعریف این قانون در ۱۲۸۶/۰۳/۰۱ خورشیدی برابر با ربیع الثانی ۱۳۲۵ قمری، «ایالت عبارت است از قسمتی از مملکت است که دارای حکومت مرکزی و ولایات حاکم‌نشین جزو است.»
شوراهای اسلامی شهر و روستا
پیشینه تقسیمات کشوری ایران
فدرالیسم در افغانستان در زمان شاه شجاع (متوفی ۱۲۵۸)، افغانستان به صورت ولایات و مناطق اداری حاکم نشین یا مستقل و در زمان امیر عبدالرحمان (متوفی ۱۳۱۹) برای سهولت اداره کشور، به صورت مناطقی با حکومت نمایندگان وی درآمد (دولت‌آبادی، ص ۱۳–۱۴). در پی استقلال این کشور (ذیقعده ۱۳۳۷) در دوره امان الله خان، افغانستان بر اساس اصول غیر متمرکز بودن قدرت اداره می‌شد و به دنبال آن، افغانستان به پنج ولایت و چهار حکومت اعلا (تقریبا معادل ولایت) تقسیم شد.
فدرالیسم در عراق در عراق به دلیل عدم اعتماد متقابل گروه‌های مختلف قومی و مذهبی موجود در آن کشور و درک نادرست از نظام فدرالیسم، این نظام هرگز به طور صحیح و کامل مستقر نگردید.