پایه (عروض)

در اصطلاح عروض (ترازشناسی شعر) به هریک از میزان‌ها یا افاعیل، پایه یا رکن می‌گویند؛ مانند فعولن، مفاعیلن، فاعلاتن، مستفعلن، مفاعلتن.
پایه عروضی، مجموعی از چند هجا (حداکثر ۴ و به‌ندرت ۵ هجا) است.
دو گونه اصلی پایه عبارت است از:
پایه سالم: آن است که آنچنان‌که در اصل وضع شده‌است همچنان باشد بی‌زیاد و کم؛ مانند مفاعیلن بحر هزج و فاعلاتن بحر رمل، که بدون افزودن یا کم کردن حرفی به‌طور سالم بیاید.
پایه غیرسالم: پایه‌ای که در آن تغییری واقع شود، از زیاده کردن چیزی بر آن یا کم کردن چیزی از آن؛ اما زیاده کردن چنان است که مثلا در میان لام و نون «مفاعیلن»، الف بیفزایند و «مفاعیلان» بگویند. اما نقصان (کم کردن) چنان است که مثلا نون و حرکت لام در پایه سالم «مفاعیلن» را حذف کنند و «مفاعیل» باقی بماند. به رکن غیرسالم «مزاحف» می‌گویند، و تغییری که در رکنی واقع شود، «زحاف» نامیده می‌شود.
دسته‌بندی سنتی پایه‌ها در شعر فارسی
در علم عروض فارسی، اساس وزن بر سه حرف «ف» و «ع» و «ل» قرار دارد، و واژگان بر اساس هجایی که دارند، به سه دسته تقسیم می‌شوند به نام‌های (۱) سبب، (۲) وتد، (۳) فاصله. این طبقه‌بندی افاعیل را مدار اوزان می‌نامند.
سبب: که خود بر دو قسم است: (۱) سبب خفیف، (۲) سبب ثقیل؛:سبب مداری است که تمام واژگان دوحرفی بر آن استوار است.
سبب خفیف: دارای ۱ حرف متحرک و ۱ حرف ساکن است؛ مانند کلمه‌های «بر» و «در»، یا «تن» و «من».
سبب ثقیل: شامل تمام واژگان دوحرفی یا دوهجایی‌ست؛ مانند کلمه‌های «همه» و «رمه».
وتد: خود بر ۲ نوع است: (۱) وتد مقرون، (۲) وتد مفروق؛:وتد مقرون: واژه‌ای‌ست که از ۲ متحرک و ۱ ساکن تشکیل شده‌است؛ مانند کلمه‌های «اثر» و «خبر».
وتد مفروق: دارای ۳ حرف است که حرف دوم و/یا سوم ساکن است؛ مانند کلمه‌های «خنده» و «رنده».
فاصله: خود بر دو نوع است: (۱) فاصله صغری، (۲) فاصله کبری؛:فاصله صغری: دارای ۳ حرف متحرک و یک حرف ساکن است؛ مانند «اثرش» و «خبرش»، یا «ببرم» و «بزنم».
فاصله کبری: دارای ۴ حرف متحرک و ۱ ساکن است؛ مانند «ببرمش» و «بزنمش».
+ مدار اوزان
سبب
خفیف
تک‌کوتاهه
یک حرف متحرک و یک حرف ساکن
بر، در، گل، جم
ثقیل
دوبلنده
شامل دو حرف متحرک
همه، رمه، زمه
وتد
مقرون
وتد مجموع، بلندآخر
به صورت متحرک + متحرک + ساکن شناخته می‌شود.یک هجای کوتاه و یک هجای بلند دارد.
چمن و جسد
مفروق
بلندآغاز
دارای سه حرف است، که حرف دوم یا سوم ساکن است.
نامه، جامه، دانه
فاصله
صغری
دوکوتاه‌آغاز
دارای سه حرف متحرک و یک حرف ساکن است.
چه شدم، دل من، سر من
کبری
چهارچهارم‌بلند
دارای چهار حرف متحرک و یک ساکن است.
نفس من، بکشمش
عروضیان، نشانه‌هایی را نیز برای هجاها در نظر گرفته‌اند؛ مثلا سبب خفیف که دارای ۱ حرف متحرک و ۱ ساکن است، شبیه عدد ۱۰، و برای سبب ثقیل که ۲ حرف متوالی دارد، شبیه عدد دو صفر قرار داده‌اند. برای وتد مقرون نشانه‌ای شبیه عدد ۱۰۰ و برای وتد مفروق (که متحرک + ساکن + متحرک است) علامتی شبیه عدد ۰۱۰ در نظر گرفته‌اند. همچنین برای فاصله صغری (که ۳ متحرک + ۱ ساکن است) نشانه‌ای شبیه عدد ۱۰۰۰، و برای فاصله کبری (۴ متحرک و ۱ ساکن) نشانه‌ای شبیه عدد ۱۰۰۰۰ را وضع کرده‌اند.
با توجه به نشانه‌های انحصاری، پایه‌ها (ارکان) یادشده عبارتند از:
فعولن ۱۰۰۱۰
فاعلن ۱۰۱۰۰
مستفعلن ۱۰۱۰۱۰۰
فاعلاتن ۱۰۱۰۰۱۰
متفاعلن ۱۰۰۰۱۰۰
مفعولات ۱۰۱۰۰۱۰
مفاعلتن ۱۰۰۱۰۰۰
مفاعیلن ۱۰۰۱۰۱۰
اجزای سازنده ارکان:
فعولن: وتد مجموع (فعو) + سبب خفیف (لن)
فاعلن: سبب خفیف (فا) + وتد مجموع (علن)
مفاعیلن: وتد مجموع (مفا) + دو سبب خفیف (عی و لن)
فاعلاتن (معروف به «فاعلاتن مجموعی»): سبب خفیف (فا) + وتد مقرون (علا) + سبب خفیف (تن)
فاع‌لاتن (معروف به «فاعلاتن مفروقی»): وتد مفروق (فاع) + دو سبب خفیف (لا و تن)
مستف‌علن (معروف به «مستفعلن مجموعی»): دو سبب خفیف (مس و تف) + وتد مجموع (علن)
مستفعلن (معروف به «مستفعلن مفروقی»): سبب خفیف (مس) + وتد مفروق (تفع) + سبب خفیف (لن)
مفاعلتن: وتد مجموع (مفا) + سبب ثقیل (عل) + سبب خفیف (تن)
متفاعلن: سبب ثقیل (مت) + سبب خفیف (فا) + وتد مجموع (علن)
مفعولات: دو سبب خفیف (مف و عو) + وتد مفروق (لات).
پایه‌های ترازشناسی شعر غربی
̄ = هجای موکد/بلند ̆ = هجای غیرموکد/کوتاه
دوهجایی
دوکوتاهه
بلندآخر
بلندآغاز
دوبلنده
سه‌هجایی
سه‌کوتاهه
دوکوتاه‌آخر
دوسوکوتاه
دوکوتاه‌آغاز
دوبلندآخر
دوبلندآغاز
دوسوبلند
سه‌بلنده
چهارهجایی
چهارکوتاهه
چهاریکم‌بلند
چهاردوم‌بلند
چهارسوم‌بلند
چهارچهارم‌بلند
چهاردوبلندآغاز
چهاردوبلندآخر
بلندآغاز دوگانه
بلندآخر دوگانه
دومیان‌کوتاه
دومیان‌بلند
چهاریکم‌کوتاه
چهاردوم‌کوتاه
چهارسوم‌کوتاه
چهارچهارم‌کوتاه
چهاربلنده