صنعت در اراک

اراک از جمله شهرهای صنعتی کشور است که از لحاظ گوناگونی محصولات صنعتی، نخستین، از لحاظ وجود صنایع مادر، دومین و به‌طور کلی یکی از چهار قطب صنعتی کشور محسوب می‌شود.
کارخانه‌ی آلومینیوم‌سازی اراک (ایرالکو)
این شهر به واسطه وجود صنایع مادر ، تولید ۸۰ درصد تجهیزات انرژی کشور، وجود بزرگترین کارخانه تولیدکننده آلومینیوم کشور، بزرگترین ماشین‌سازی کشور، بزرگترین واگن‌سازی و لوکوموتیوسازی کشور، بزرگترین تولیدکننده‌ی سازه‌های فلری کشور (شرکت یاسان)، بزرگترین و تنها تولیدکننده‌ی ماشین‌آلات راه‌سازی در خاورمیانه، بزرگترین کمباین‌سازی کشور، بزرگترین تولیدکننده‌ی بنزین کشور و بزرگترین صنایع معدنی کشور لقب پایتخت صنعتی ایران را به خود اختصاص داده‌است.
استان مرکزی دارای ۳۷ شهرک و ناحیه‌ی صنعتی فعال می‌باشد که شهر اراک در این بین دارای صنایع گوناگون انرژی، فلزی، نفت‌وپتروشیمی، شیمیایی، نساجی، ماشین‌آلات، ساختمانی، معدنی، غذایی، چوب و مبلمان است که برخی از این واحدها مانند هپکو، آونگان، املاح معدنی ایران، آذرآب، شرکت آلومینیوم ایران، گروه نورد آلومینیم، شرکت آلومرول، شرکت ماشین‌سازی اراک، کمباین‌سازی، پتروشیمی شازند و واگن‌پارس از صنایع اساسی کشور به‌شمار می‌روند.
تولیدات صنایع شهر اراک علاوه بر تامین نیازهای داخلی، به کشورهای خارجی نیز صادر می‌گردد. به همین علت بخش بزرگی از صادرات کالاهای صنعتی را به خود اختصاص داده‌است.
تاریخچه صنعت در اراک
دوران قاجار
در دوران قاجار رواج صنایع محلی وتولید ماشینی صنایع بومی را شاهد بوده‌ایم در این دوره صنعت فرش اراک باسرمایه‌گذاری کمپانی‌های تجاری غربی مانند زیگلر رونق فراوانی یافت و فرش دستباف اراک به کشورهای غربی صادر شد.
دوران پهلوی
در اوایل دهه ۴۰ صنعت در شهر اراک رونق تازه‌ای گرفت. در این دوره صنایع بزرگ ماشین‌سازی و آلومینیوم‌سازی در اراک ایجاد و عبور راه‌آهن سراسری از این شهر و نزدیکی به مرکز در توسعه صنعت تاثیر چشمگیری داشت. آلومینیم‌سازی، نورد آلومینیوم، واگن‌پارس، ماشین‌سازی، کمباین‌سازی، آونگان و هپکو از جمله صنایع سنگین بودند که در دهه ۴۰ و ۵۰ تاسیس شدند.
دوران جمهوری‌اسلامی
موج سوم توسعه صنعت در استان مرکزی به اوایل دهه ۶۰ بازمی گردد، در این دوره توسعه صنایع بزرگ و مادر محدود شده و شهرک و نواحی صنعتی با صنایع متوسط و کوچک ایجاد شد.
صنایع اراک
صنایع آلومینیوم‌سازی
آلومینیوم پس از فولاد، بیشترین تولید و مصرف را در جهان دارد و میزان مصرف آن به تنهایی از مجموع فلزات غیرآهنی دیگر بیشتر است به گونه‌ای که آن را فلز قرن ۲۱ نامیده‌اند. استفاده از فلز آلومینیوم در صنایع ایران بیش از نیم قرن سابقه دارد.
شرکت آلومینیوم ایران یا ایرالکو، قدیمی‌ترین واحد تولیدی بخش آلومینیوم کشور است که با دارا بودن دو کارخانه، ظرفیت تولید ۲۰۰ هزار تن شمش آلومینیوم را در سال دارد.
این شرکت به عنوان اولین تولیدکننده شمش‌های آلومینیومی ایران و بزرگترین تولیدکننده‌ی آلومینیوم کشور در زمینی به مساحت ۲۳۲ هکتار و در شهر اراک واقع شده‌است. به همین سبب شهر اراک به عنوان قطب تولید آلومینیوم کشور تبدیل شده‌است.
شرکت نورد آلومینیوم در سال 1351 در اراک توسط بخش خصوصی تاسیس شد. این شرکت با برخورداری از نیروی انسانی مجرب، تجهیزات منحصر به فرد تولیدی و آزمایشگاهی و تجهیزات مدرن متالورژی از بزرگترین تولید کنندگان انواع محصولات آلومینیومی در منطقه محسوب شده و تنها تولید کننده انواع پلیت، ورق و کویل آلومینیومی به روش نورد گرم در تنوع آلیاژ و ضخامت در کشور میباشد. دیگر محصول شرکت تولید ورقهای رنگی نمای ساختمان (ورق کامپوزیت) با نام تجاری آلکونام میباشد. همچنین این شرکت تنها تولیدکننده آلومینیوم کلد در ایران است. شرکت نورد آلومینیوم در حال حاضر با ظرفیت سالانه ۲۴۰۰۰ تن محصول نورد سردی و ۱٫۰۰۰٫۰۰۰ مترمربع ورق کامپوزیت آلومینیومی، فعالیت می‌نماید. این شرکت با برخورداری از نیروی انسانی مجرب ، تجهیزات منحصر به فرد تولیدی و آزمایشگاهی و تجهیزات مدرن متالورژی از بزرگترین تولیدکنندگان انواع محصولات آلومینیومی به روش نورد گرم در تنوع آلیاژ و ضخامت در منطقه محسوب میشود. از مزایای این روش تولیدی خواص متالورژیکی و مکانیکی بهینه نسبت به سایر روشهای تولید است . هم‌اکنون محصولات شرکت انواع کویل، تسمه، پلیت، آلومینیوم کلد، ورق رنگی، ورق کامپوزیت آلومینیوم، ورق‌های سینوسی، ذوزنقه‌ای، آجدار، ساده و محصولات آلیاژی سری ۵۰۰۰ می‌باشد. محصولات شرکت به کشورهای انگلستان، ژاپن، آلمان، ترکیه و …. صادر گردیده است.
صنایع آلومرول نوین و صنایع آلومینیوم پردیس متشکل از 8 واحد تولیدی و یک شرکت بازرگانی فعال، درحال حاضر، با تولید سالانه بیش از یکصد هزار تن، بزرگترین تولیدکننده انواع مقاطع آلومینیومی با کاربرد ساختمانی و صنعتی همراه با خدمات عملیات حرارتی، رنگ پودری و آنودایزینگ و نیز ریخته‌گری انواع شمش و بیلت آلیاژی آلومینیوم و ساخت قالبهای اکستروژن در کشور می‌باشد. درحال حاضر صنایع آلومینیوم پردیس قادر به تولید روزانه 120 تن انواع مقاطع آلومینیوم، انجام عملیات آبکاری (آنودایز) و پاشش رنگ پودری، تولید انواع آلیاژهای آلومینیوم و انجام طراحی، تولید و سختکاری انواع قالبهای تولیدی مقاطع آلومینیومی می‌باشد. این شرکت صادرکننده نمونه‌ی کشوری در صنعت آلومینیوم می‌باشد.
صنایع ماشین‌سازی
برج اسپلیتر پالایشگاه‌اراک ساخته‌شده توسط ماشین‌سازی‌اراک
ماشین‌سازی صنعتی است که به طراحی، تولید و مونتاژ ماشین، مجموعه‌ها و قطعات منفصله می‌پردازد. این صنعت به عنوان یکی از پایه‌ای‌ترین صنعت هر کشور محسوب می‌شود.
شرکت ماشین‌سازی اراک از جمله صنایع مادر اراک است که در سال 1347 تاسیس در سال 1350 به عنوان اولین صنعت سنگین کشور به بهره‌برداری رسید. این شرکت بزرگترین تولیدکننده تجهیزات پتروشیمی و پالایشگاهی، صنایع نفت و گاز، حمل و نقل، سیمان و معدن در کشور است .
شرکت ماشین‌سازی اراک دارای ۶ گروه شامل گروه ساخت و تجهیزات، گروه پل و سازه‌های فلزی، گروه دیگهای بخار، گروه ماشین و مونتاژ، گروه متالورژی و گروه پروژه EPC است. ساخت پل‌های فلزی در این شرکت به سال ۱۳۵۰خورشیدی بازمی‌گردد. شرکت ماشین‌سازی اراک اولین و بزرگترین گروه پل‌ساز در ایران و خاورمیانه است و تا به امروز توسط این شرکت نزدیک به سیصد پل در طراحی و نصب شده‌است.
از جمله این پل‌ها می‌توان به پل‌های راه‌آهن بافق-بندرعباس، پل شهید همت، پل نیاوران، پل شهیدجهان‌آرای خرمشهر، پل میدان آزادی مشهد و پل‌های ارتباطی ایذه به شهرکرد در محدوده دریاچه سد کارون ۳ (و بزرگترین پل دهانه قوسی خاورمیانه بر روی دریاچه سد کارون ۴ به طول ۳۸۰ متر) اشاره کرد.
گروه ساخت‌وتجهیزات از جمله گروه‌های شرکت ماشین‌سازی اراک است که با تجربه ۲۵ ساله خود تجهیزات موردنیاز در صنایع پتروشیمی و پالایشگاهی و سد و نیروگاه‌ها را تامین کرده‌است.
از جمله تجهیزات ساخته شده توسط این گروه می‌توان به برج‌های پالایشگاه اراک، پروژه سیکل ترکیبی نیروگاه کرمان، دودکش‌های نیروگاه شهید رجایی قزوین (مرتفع‌ترین برج فلزی در ایران)، داکت‌های نیروگاه برق کرمان، برج‌های مجتمع پتروشیمی اروند، رآکتورهای نیروگاه پارس جنوبی و مخزن سقف شناور پالایشگاه اصفهان اشاره کرد.
از جمله پروژه‌های انجام‌شده توسط ماشین‌سازی اراک می‌توان به ساخت فاز 14 پارس‌جنوبی اشاره‌کرد.
صنایع حمل‌ونقل ریلی
جایگزین=
شرکت واگن‌پارس اراک به عنوان اولین کارخانه تولید وسایل نقلیه ریلی مانند لوکوموتیو، واگن باری، واگن مسافربری، ترنست، مترو، انواع بوژی و … در خاورمیانه در سال ۱۳۵۳ در اراک تاسیس شد.
این کارخانه از سال ۱۳۷۲ کار ساخت لوکوموتیو را برای اولین بار در کشور آغاز کرد و در سال‌های ۸۲ تا ۸۶ موفق به تولید هشت دستگاه لکوموتیو مانوری و ۸۰ دستگاه لکوموتیو خطوط اصلی با قدرت چهار هزار و ۳۰۰اسب بخار شد. در حال حاضر در خوشه ریلی استان مرکزی، ۱۲۰ شرکت فعال هستند که بسته به ظرفیت و نوع تولیدات و فعالیت از توان آن‌ها در قراردادهای کلان ریلی در همکاری با شرکت واگن پارس بهره گرفته می‌شود. این شرکت ابتدا پروژه تولید هزار دستگاه واگن باری و مسافری و تعمیرات ۲۵۰۰ دستگاه واگن باری را با همکاری شرکت اتریشی S.G.P شروع نمود که پس از پیروزی انقلاب قرارداد همکاری با شرکت اتریشی لغو و قرارداد جدیدی با شرکت واگن یونیون آلمان منعقد گردید. با توجه به نیاز فوری کشور به تجهیزات ریلی، تولیدات شرکت واگن پارس رسما از ابتدای نیمه دوم سال۱۳۶۳ شروع گردید.
این شرکت تولیدکننده مترو، واگن و لوکوموتیو با تکنولوژی شرکت‌های یونیون آلمان، چانگ‌چونگ چین، بمباردیه کانادا، زیمنس آلمان و آلستوم فرانسه می‌باشد.
صنایع ماشین‌آلات
لودر تولیدشده در هپکو اراک
شرکت هپکو اراک شرکتی در حوزه‌ی صنایع سنگین برای تولید ماشین‌آلات راه‌سازی، معدنی و ماشین‌آلات کشاورزی است. این شرکت تنها کارخانه تولید ماشین‌آلات راه‌سازی در ایران و خاورمیانه می‌باشد. این شرکت در سال ۱۳۵۳ در زمینی به وسعت ۹۰ هکتار در شهر اراک با هدف مونتاژ ماشین‌آلات راه‌سازی تاسیس و از سال ۱۳۵۴ با همکاری شرکت‌های کاترپیلار، نویستاراینترنشنال، پوکلین، ساکائی، دایناپاک و لوکومو از کشورهای آمریکا، فرانسه، ژاپن، سوئد و فنلاند رسما شروع به فعالیت نمود. پس از انقلاب‌اسلامی، توجه به ساخت ماشین‌آلات راه‌سازی و معدنی در دستور کار قرار گرفت و با همکاری شرکت لیبهر آلمان طرح توسعه هپکو با مجموعه‌ای از مدرن‌ترین ماشین‌آلات، با ظرفیت تقریبی۳۰۰۰ دستگاه در سال ۱۳۶۳ آغاز گردید. در ادامه هپکو طراحی بعضی محصولات را در واحد تحقیق و توسعه شروع کرد که تنوع محصولات خود را توسعه دهد. هپکو کسب‌وکار با قطعات شناخته شده از تولیدکنندگان همچون زاور رکسروت، دویتس، کارور و زداف تجربه کرد که به‌نوبه‌ی خود باعث اعتبار برای شرکت‌های ایرانی شد. در حال حاضر هپکو بیشترین سهم از ماشین‌آلات را در بازارهای داخلی دارد. خط تولید هپکو مجهز به تجهیزات پیشرفته شامل ابزارآلات برشکاری، جوشکاری، ماشین‌آلات فرزکاری و همچنین دستگاه CNC است. این ظرفیت به هپکو اجازه می‌دهد 2500 واحد از ماشین‌آلات مختلف را تولید کند و 20000 تن از سازه‌های فولادی در سال بسازد. همچنین هپکو سهم مناسبی در تولید تجهیزات مورد استفاده در صنعت نفت و گاز به‌دست‌آورد.
کمباین‌سازی ایران (ایران جان‌دیر سابق) شرکت ایرانی تولیدکننده ماشین‌آلات کشاورزی است، که در شهر اراک در سال ۱۳۴۸ با همکاری شرکت جان‌دیر ایالات متحده آمریکا، تاسیس شد. تولید کمباین غلات محصول اصلی این شرکت، از سال ۱۳۵۲ با همکاری شرکت جان‌دیر آغاز و در طول این سال‌ها با تولید بیش از ۱۰،۰۰۰ دستگاه کمباین، شامل کمباین‌های سبک و سنگین و نیمه‌سنگین، بیش از ۹۰٪ درصد بازار فروش این محصول در ایران در اختیار این شرکت، قرار گرفته‌است. تولید بیلر یا همان بسته‌بند علوفه، از سال ۱۳۶۸ با خرید و انتقال تکنولوژی از شرکت جان‌دیر با وضعیتی مشابه تولید کمباین شروع شد و امروزه با تولید بیش از ۴،۰۰۰ دستگاه، در شرکت کمباین‌سازی ایران، بیش از ۹۵٪ درصد از بازار فروش بیلر در ایران، در اختیار این شرکت می‌باشد. کمباین‌سازی ایران هم‌اکنون بزرگترین کمباین‌سازی کشور می‌باشد.
شرکت لجور در سال ۱۳۶۴ برای تعمیر و ساخت ماشین‌آلات کشاورزی توسط بخش خصوصی تاسیس شد و در اواخر سال ۱۳۷۳ به عنوان تولیدکننده‌ی جرثقیل در شهر اراک به ثبت رسید. تولیدات شرکت شامل ساخت جرثقیل‌های پشت‌کامیونی، جک‌های هیدرولیکی، بالابر هیدرولیکی و تریلرهای کشاورزی است. لجور تنها تولیدکننده و بزرگترین تولیدکننده ایرانی است که جرثقیل سنگین تولید می‌کند. این شرکت از سال ۱۳۹۳ کار ساخت اولین جرثقیل ۶۰ تنی خاورمیانه را آغاز کرد. بازار فروش خارجی محصولات این شرکت شامل کشورهای اروپای‌شرقی و خاورمیانه می‌باشد. در حال حاضر چهار شرکت به نام‌های لجور، لجور هیدرولیک، توسن‌سازان و یورو لجور لیفت از زیرمجموعه‌های این شرکت به شمار می‌روند. گروه صنعتی لجور هم‌اکنون تنها دارنده گواهی‌نامه بین المللی ISO 9001:2008 و تنها دارنده‌ی پلاک گواهی بازرسی کیفیت و استاندارد ایران و دارای مجوز شماره گذاری خودرو از سوی معاونت راهنمایی و رانندگی کل کشور در زمینه طراحی، ساخت و تولید بالابرهای هیدرولیکی و جرثقیل‌های پشت‌کامیونی در داخل کشور به‌شمار می‌رود. شرکت لجور هیدرولیک به عنوان اولین و بزرگترین تولید کننده‌ی انواع سیلندرهای هیدرولیک، پنوماتیک و پاورپک‌های الکتروهیدرولیکی درایران، در اراک تاسیس گردیده‌است. محصولات تولیدی این شرکت به دلیل پیچیدگی خاص در تکنولوژی و حساسیت ایمنی فوق العاده آن‌ها ، یکی از مهم‌ترین و باارزش‌ترین مجموعه‌های قطعات و محصولات تولیدی درصنعت به‌شمار می‌روند. محصولات لجور مطابق استانداردهای اروپا می‌باشد. این شرکت مونتاژکننده‌ی هیچ شرکت خارجی‌ای نبوده و تنها شرکت صاحب تکنولوژی در زمینه‌ی علم هیدرولیک در خاورمیانه می‌باشد.
صنایع انرژی
بویلر تولیدشده در شرکت آذرآب اراک
شرکت صنایع آذرآب اراک شرکت هلدینگ ساخت‌وساز ایرانی است، که در زمینه احداث زیرساخت‌های صنعتی، ساخت پالایشگاه‌های گاز، مجتمع‌های پتروشیمی، کارخانجات سیمان و نیروگاه‌های‌برق‌آبی فعالیت می‌کند. شرکت صنایع آذرآب در سال ۱۳۶۳ تاسیس شد و هم‌اکنون یکی از بزرگترین شرکت‌های پیمانکاری عمومی (GC) در ایران است که زمینه اصلی فعالیت‌های این شرکت ساخت پروژه‌های نیروگاهی، پالایشگاهی، پتروشیمی و کارخانجات سیمان می‌باشد. از پروژه‌های اجرا شده توسط این شرکت می‌توان به: نیروگاه سیکل ترکیبی قم، نیروگاه شازند، توسعه واحد روغن‌سازی پالایشگاه اصفهان، پالایشگاه گاز کنگان، مجتمع پتروشیمی اراک و پالایشگاه اراک اشاره کرد. شرکت صنایع آذرآب با استقرار نظام کیفیتی منطبق با خواسته‌های استاندارد بین‌المللی مدیریت کیفیت موفق شد گواهینامه را در زمینه طراحی وساخت محصولات پیشرفته صنعتی به دست آورد و اطمینان لازم را نسبت به کیفیت محصول در مدیریت و مشتریان خود فراهم سازد.
شرکت آونگان اراک شرکتی در حوزه‌ی تولید دکل‌ها و سازه‌های انتقال نیرو است.
شرکت یاسان در سال 1373 در شهرستان اراک با هدف طراحی و تولید برج‌های خطوط انتقال نیرو، برج‌های مخابراتی و گالوانیزه گرم و نیز اجرای پروژه‌های خطوط انتقال نیرو تاسیس گردیده است. شرکت یاسان با ظرفیت تولید بالغ بر 35000 تن در سال یکی از شرکت‌های پیشرو در صنعت برق ایران می‌باشد که در سال 1395 با صادرات بیش از 28000 تن انواع دکل‌های نیرو موفق به اخذ لوح صادرکننده نمونه ملی گردید. با توجه به نیاز این صنعت و تخصص بالای موسسین شرکت در زمان کوتاهی یاسان مبدل به بزرگترین تولیدکننده سازه‌های فلزی در ایران گردیده است. از جمله محصولات شرکت می‌توان به دکل‌های فشارقوی، برج‌های تله‌کابین، دکل‌های تلسکوپی، برج‌های مخابراتی و گریتینگ اشاره کرد. از جمله پروژه‌های انجام شده در این شرکت می‌توان ساخت برج‌های تله‌کابین نمک‌آبرود و لاهیجان را نام‌برد.
صنایع نفت و پتروشیمی
بخشی‌از تاسیسات پالایشگاه اراک
شرکت پالایش‌نفت امام‌خمینی شرکت دولتی پالایش نفت است، که تاسیسات پالایشی آن، در شهرستان شازند، استان مرکزی و در فاصله ۳۰ کیلومتری از شهر اراک، مستقر می‌باشد. این پالایشگاه در سال ۱۳۷۲ توسط شرکت ملی نفت ایران و با نام پالایشگاه نفت شازند اراک تاسیس شد.
ظرفیت تولید پالایشگاه اراک ۲۵۰ هزار بشکه در روز است، که نفت خام مورد نیاز آن، بطور روزانه توسط شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب و از میدان نفتی اهواز تامین می‌شود. دفتر مرکزی این شرکت در اراک قرار دارد. با اجرای طرح فاز دوم، ظرفیت تولید پالایشگاه از ۱۷۰ هزار بشکه در روز به ۲۵۰ هزار بشکه در روز افزایش یافته‌است. همچنین تولید بنزین به میزان ۱۲ میلیون لیتر در روز در ازای کاهش تولید نفت کوره افزایش یافته‌است. درحالیکه خوراک پالایشگاه از ۱۰۰ درصد نفت خام شیرین و سبک به مخلوط ۵۵ درصد سبک و ۴۵ درصد نفت خام سنگین تغییر یافته‌است. این شرکت بزرگترین تولیدکننده‌ی بنزین با استاندارد یورو ۴ در خاورمیانه می‌باشد. محصولات پالایشگاه با مشخصات و کیفیت استانداردهای ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵ اروپا به بازار عرضه می‌شود.
بخشی‌از تاسیسات پتروشیمی اراک
مجتمع پتروشیمی شازند اراک یکی از طرحهای زیربنایی و مهم کشور می‌باشد که در راستای سیاست‌های کلی توسعه صنایع پتروشیمی و با اهداف تامین نیاز داخلی کشور و صادرات با نام پتروشیمی شازند اراک به‌بهره‌برداری رسید.
این طرح در سال 1363 به تصویب رسید و پس از طی مراحل طراحی، مهندسی و نصب، فاز اول آن در سال 1372 در مدار تولید قرار گرفت. در ادامه کار به منظور بهبود مستمر و تولید بیشتر و متنوع‌تر، واحدهای دیگر مجتمع تکمیل و واحد اتوکسیلات به عنوان آخرین واحد مجتمع در سال 82 راه اندازی و در مدار تولید قرار گرفت.
از سال 1379 همزمان با تکمیل واحدها، طرح و توسعه مجتمع با هدف افزایش ظرفیت واحدها به تصویب رسید که فاز اول آن در مهرماه سال 1384 و عملیات اجرایی فاز دوم در تابستان سال 1386 به انجام رسید. ظرفیت کامل تولید این مجتمع پس از انجام طرح توسعه 1.469.000 تن در سال است.