سید نصرالله اخوی

سید نصرالله اخوی از فعالان جنبش مشروطه ایران بود. او در سال ۱۲۸۸ قمری در تهران به دنیا آمد و در ۱۳۶۷ قمری در همان شهر درگذشت.
تحصیلات
سید نصرالله تقوی لواسانی از سلسله مشهور «سادات اخوی» تهران است که تحصیلات خویش را در تهران و عتبات عراق طی نموده و مدتی نیز در بلاد غرب با فرهنگ و آداب غربیان آشنا می‌گردد. وی سپس به ایران بازگشته و در طول بیش از ۴۰ سال در زمینه سیاست، فرهنگ، ادب و حقوق اسلامی به نقش آفرینی پرداخته و منشا خدمات بسیار گردیده و همچنین تالیفاتی نیز از خود به جای می‌نهد.
سید نصرالله در سال ۱۲۸۸ق در شهر تهران دیده به جهان گشوده است. از کودکی به تحصیل علم و ادب پرداخته و چنان‌که میرزا محمدحسین شمس‌العلماء (مولف ابدع البدائع) درباره وی می‌نویسد: «در ۱۵ سالگی در ادبیات و منطق و ریاضی مبرز شده و سپس شروع به فقه و اصول و معقول می‌نماید.» در فلسفه و حکمت شاگردی میرزای جلوه را نموده و در فقه و اصول از درس علامه میرزا حسن آشتیانی بهره برده است. سید نصرالله رشد علمی قابل اعتنایی داشته و مراحل ترقی علمی را در جهات علوم منقول و معقول به سرعت طی می‌کند و سپس به عتبات می‌رود و در نجف و سامرا محضر بزرگانی چون میرزای شیرازی و سید محمد فشارکی را درک کرده و محتملا در نجف در درس کسانی چون آخوند خراسانی هم حضور یافته و بهره علمی اندوخته است. وی پس از سالیانی تحصیل، مجتهد گشته و با کسب اجازاتی در حدیث و اجتهاد عتبات را ترک می‌گوید. مستور نماند که شیخ روایی وی میرزا حسین نوری طبری است. وی شاگرد میرزا ابوالفضل تهرانی بوده است و در سامرا با وی نیز مرتبط بوده است. زمان رفتن تقوی به سامرا در اواخر دوران میرزای شیرازی (متوفای ۱۳۱۲ق) بوده است. اجازه‌ای هم که از محدث نوری دارد در انتهای زندگی محدث نوری از وی اخذ شده است؛ به تاریخ ۲۲ محرم ۱۳۲۰ قمری؛ و عبرت نائینی در مدینه الادب متن کامل اجازه را ذکر نموده است.
در نهضت مشروطه
سید نصرالله مجتهدی برجسته است و به تعبیر مدرس تبریزی در ریحانه الادب: از اکابر علمای عصر ما، که فقیهی است بارع و حاوی فروع و اصول و جامع معقول و منقول و مشهورترین خاندان سیادت که به سادات اخوی» می‌باشد. او که وضع تجدد روزافزون انتهای عصر قاجار را دیده است پس از اتمام تحصیلات در عتبات و انجام سفر حج و زیارت عتبات مقدسه مدینه، تصمیم به سفر اروپا گرفته و بدانجا می‌رود. او مدتی در پاریس مانده و به مطالعه اوضاع حقوقی و اداری ممالک غربی پرداخته و اطلاعات مفیدی را به دست می‌آورد و سپس قبل از ایجاد نهضت مشروطه به وطن و مولد خود بازمی‌گردد. در میانه سال ۱۳۲۴ ق با تلاش علمای ایران و نجف و همراهی مردم نهضت مشروطیت ایجاد می‌شود و حکومت چند هزار ساله مستبده و مطلقه ایران مقیده و مشروطه می‌شود. نقش علما در مقدمات، تاسیس و استمرار نهضت مشروطه بسیار قابل اعتناست و سید نصرالله تقوی که در این زمان ۳۶ سال سن دارد به عنوان یک مجتهد پرشور در وقایع استبدادستیزانه شرکت می‌کند.
او در ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۲۸ ه‌.ق (۱۸ فروردین ۱۲۸۹ ه‌.خ) از سوی وزیر وقت عدلیه (دادگستری) – حسن مشیرالدوله (پیرنیا) – به ریاست «محکمه فوق‌العاده تمیز» (دیوان موقت عالی کشور) می‌رسد. این محکمه برای نخستین بار پس از انقلاب مشروطه تشکیل می‌گردد تا حکم محکمه جزا (در زمان وزارت عدلیه عبدالحسین میرزا فرمانفرما) درباره نشریه «حبل‌المتین» و مدیر مسئول آن – سید حسن کاشانی (حبل‌المتین) – را بازنگرد.
نوشتن قانون حقوق مدنی
سید نصرالله تقوی در تدوین بسیاری از قوانین مملکتی از قانون اساسی و متمم قانون اساسی و نیز قانون آیین دادرسی مدنی سال ۱۳۱۸ و قانون تشکیلات دادگستری نقش داشت.
وزیر عدلیه وقت، داور، قصد داشت قوانین حقوقی ایران را بر اساس قوانین غربی بنویسد ولی بر اثر مخالفت علما و سیاسیون مجبور شد تن به قانون اسلامی بدهد و هیاتی برای تدوین قانون مدنی منصوب شده و شروع به کار کردند. این هیئت و گروه عبارت بودند از: سید محمد فاطمی قمی، سید نصرالله تقوی، شیخ محمد علی کاشانی، میرزا محمد رضا غروی ایروانی، شیخ علی بابا فیروزکوهی (دوست آیت الله بروجردی و پدر زن علامه سید کاظم عصار)، محسن صدر (صدرالاشراف)، سید کاظم عصار و سید مصطفی عدل (منصور السلطنه). اینان همه مجتهد بوده‌اند به غیر از مصطفی عدل، که البته وی نیز در خاندانی روحانی رشد یافته بود. این گروه متخصصین فن بودند و توانستند پس از صرف وقت و توان بسیار قانون مدنی ایران را بر مبنای فقه اسلامی و به طور مشخص بر اساس فقه امامیه(شیعه دوازده امامی) نوشته و این پدیده بدیعی در تاریخ حقوق کشورهای اسلامی بود و هنوز نیز چنین است. قانون مدنی ایران جزو نادرترین قوانین مدنی کشورهای اسلامی است که مستقیما بر مبانی حقوق اسلامی استوار شده و چنان‌که گذشت تنها قانون مدنی است که در آن قواعد فقه امامیه رعایت گردیده است و تدوین کنندگان آن از چنان صلاحیتی برخوردار بودند که به خوبی موفق شدند از مبانی مستحکم فقه امامیه در قالب نوین و منطبق با اسلوب پیشرفته تدوین قوانین بهره گیرند و از حقوق پیشرفته فرانسه و دیگر کشورهای اروپایی نیز استفاده کنند و در این تلفیق به شکل قابل تحسینی موفق باشند. گفته می‌شود متن قانون مدنی به نظر و تایید حاج عبدالکریم حایری، موسس حوزه علمیه قم و مرجع تقلید وقت شیعیان نیز رسیده است. این قانون اگر چه بعدها در چندین مرحله دچار تغییراتی شد ولی هم کنون بسیاری از بندهای آن در قانون مدنی ایران باقی مانده است.
خدمات فرهنگی
در کارنامه علمی، ادبی و فرهنگی سید نصرالله تقوی نقاط درخشان بسیاری وجود دارد. وی از اولین اساتید مدرسه عالی حقوق بود. در عهد مشروطه از بنیان گذاران کتابخانه ملی که در خیابان ناصری (ناصر خسرو فعلی) قرار داشت بود و کتابخانه خود را نیز به آن هدیه نمود. سید نصرالله ریاست هیئت مدیره کتابخانه را داشت. کتابخانه ملی یکی از مجامع ایجاد هیجان در بین مردم و از نهادهای مهم قبل از ایجاد مشروطه بود. وی همچنین عضو ثابت فرهنگستان ایران و عضو انجمن تشکیل دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ ش بود و خود نیز رئیس دانشکده معقول و منقول آن شد. کتابخانه مشهوری هم داشت که شیخ آقا بزرگ تهرانی در الذریعه ده‌ها بار از کتابخانه وی و مخطوطات آن نام می‌برد و در نقباء البشر از نفیس بودن آن یاد کرده و می‌گوید من در سفر سال ۱۳۵۱ق به تهران از کتابخانه وی استفاده بسیار بردم. کتابخانه سید نصرالله تقوی دارای آثار مخطوط قیمتی و ارزنده‌ای بوده که سید جمال الدین اخوی پسر سید نصرالله هزار جلد از آن‌ها را به کتابخانه مجلس فروخته و بعدها نیز حجم قابل اعتنایی از مطبوعات را به این کتابخانه هدیه می‌دهد. شش جلد از فهرس مخطوطات کتابخانه مجلس مختص کتاب‌های کتابخانه سید نصرالله اخوی است و گفته می‌شود هنوز در بین خاندان وی آثار دیگری نیز باقی مانده است. سید در ایجاد مدارس نو هم شرکت داشته است و خلاصه فعالیت‌های فرهنگی وی واقعا بسیار حجیم و حیرت زاست و او را به حق باید از مفاخر علمی و فرهنگی ایران معاصر دانست.
آقابزرگ تهرانی، فاضل تونی، میرزا طاهر تنکابنی و محمد علی کاتوزیان از دوستان وی بودند. محدث ارموی نیز از دوستان نزدیک وی بود. سید نصرالله در زمینه تصحیح آثار ارزنده دانشمندان سابق جزو محققان برجسته بود و دیگران را نیز به این کار تشویق می‌کرد. مثلا ایشان عامل اصلی تحریض محدث ارموی به چاپ دیوان شیخ ابوالفضل تهرانی بود. وی همچنین از دوستان اعتصام الملک پدر پروین اعتصامی بود و از پروین اعتصامی نیز یاد می‌کند که در محفل آنان می‌آمد. سید نصرالله همچنین به همراه میرزا طاهر تنکابنی و فاضل تونی از یاری دهندگان محمد حسین خان ذکاء الملک در ترجمه و تفسیر شفای ابن سینای خراسانی بود. اما در بین تمامی دوستانش بیش از همه با علامه شیخ آقابزرگ ساوجی دوستی صمیمانه‌ای داشت. ساوجی از عرفا و فلاسفه بزرگ عهد خویش بود و در شهر مقدس قم آرمیده است.
تالیفات
سید نصرالله تقوی نه تنها یک عالم دینی که یک انسان ادیب و شاعر نیز بود. وی چندین اثر علمی و ادبی از خود به یادگار گذاشته که از همه مشهورتر «هنجار گفتار» است. آثار او چه آنهایی که تالیف مستقل است و چه آثار ترجمه‌ای یا تصحیحی وی به قرار زیر است:
دیوان شعر؛ عبرت نائینی در «مدینه الادب» که شاید مفصل‌ترین تذکره شعری دوران معاصر باشد، به تفصیل درباره تقوی سخن گفته و از ادب و شعر وی یاد کرده است. چنان‌که همین عبرت در «نامه فرهنگیان» که با خط زیبای خود آن را نگاشته بیش از بیست صفحه از اشعار تقوی را یاد می‌کند. از این رو مظنون است وی دیوان مستقل شعری داشته باشد چنان‌که آقا بزرگ تهرانی از دیوان وی یاد می‌کند.
کتاب سیاست؛ شاید درباره مشروطه باشد.
عصای موسی؛
هنجار گفتار؛ درباره معانی و بیان و بدیع است و به فارسی نوشته شده و در تهران به سال ۱۳۵۷ق و در ۳۴۰ صفحه چاپ شده است.
تصحیح دیوان ناصر خسرو،
تصحیح زادالمسافرین ناصر خسرو،
تصحیح اندرزنامه امیرنظام گروسی؛
تصحیح اوصاف الاشراف خواجه نصیر؛ اوصاف الاشراف خواجه نصیر طوسی قمی از کتاب‌های مشهور اخلاقی است که تقوی این اثر را که به خط زیبای عماد الکتاب نوشته شده در سال ۱۳۰۶ ش در برلین آلمان به چاپ می‌سپارد.
تصحیح «محاسن» برقی؛
تصحیح اشباه و نظایر؛
تصحیح دیوان حاج میرزا ابوالفضل تهرانی، مصحح اصلی این اثر محدث ارموی است.
ترجمه و تصحیح رساله شناخت شیخ شهاب الدین سهروردی،
تصحیح رساله الوجود میر سید شریف جرجانی،
تصحیح تحفه الوزراء؛
تصحیح تفسیر ابوالفتوح رازی؛ مجلدات ۳، ۴ و۵؛
تصحیح دره التاج لغره الدیباج؛
تصحیح المفید للمستفید
ترجمه و تصحیح رساله جاودان نامه بابا افضل کاشانی،
ترجمه و تصحیح تازیانه سلوک (نامه احمد غزالی به عین القضاه همدانی).
تصحیح تقویم الصلاه: سید محمد طاهر حسنی از علمای عهد صفوی است که رساله‌ای به نام تقویم الصلاه نوشته است. سید نصرالله تقوی این رساله را با تعلیقات و فتاوی سید ابوالحسن اصفهانی مرجع تقلید شیعیان و میرزا محمد فیض قمی، در سال ۱۳۶۲ق چاپ می‌کند.
مقدمه‌ای بر دیوان میرزا جعفر ریاض همدانی و بیان شرح حال وی، که در ابتدای دیوان ریاض چاپ شده است.
فواید مجلس شورای ملی؛ که جزوه‌ای مختصر و عالمانه است و در سال اول مشروطه به طبع رسیده است.
ترجمه اشارات ابن سینا.
وفات
سید نصرالله تقوی تهرانی عاقبت در سن ۷۹ سالگی و در روز جمعه ۲۱ محرم الحرام ۱۳۶۷ ه‌.ق (۱۳ آذر ماه ۱۳۲۶ ه‌. خ) در تهران درگذشت. او تا یک سال پیش از مرگش رئیس دیوان عالی کشور (دیوان عالی تمیز) بود. جنازه‌اش به قم منتقل شد و در شهر قم و قبرستان شیخ عبدالکریم حائری (قبرستان نو) دفن شد.