پسوند

پسوند در زبان‌شناسی، تکواژ وابسته‌ایست که به پایان واژه‌ای می‌چسبد و معنای واژه را می‌ورداند.
پسوند همچنین اشاره به یک توصیف برای یک اسم است، مانند پس‌وند نام خانوادگی.
پس‌وندهای تکواژ در زبان فارسی
۱. آسا: پسوند چگونگی و مانندگی می‌باشد.
مانند: نهنگ آسا، شیرآسا، اهریمن آسا.
۲. آگین (گین): پسوند دارندگی و اتصال می‌باشد.
مانند: برف آگین، زهرآگین، خشمگین.
۳. او: پسوند کوچک‌سازی است.
مانند: یارو، پسرو، دخترو.
او: همچنین پسوند فراوانی و کثرت است.
مانند: شکمو = بسیار شکم‌چران، ترسو = بسیار ترسنده، برزو = بسیار برز (بلند بالا)، چاکو (چاقو) = بسیار چاک‌دهنده.
۴. اور: پسوند دارندگی است. مانند: گنجور، مزدور، نمور. اومند: پسوند دارندگی است. مانند: تنومند، برومند، سیجومند، هستومند.
۵. ا(۱): این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و صفت فاعلی مطلق می‌سازد.
مانند: بینا، شنوا، روا.
۶. ا(۲): این پسوند الف ندایی است و برای خطاب قراردادن کسی بکار می‌رود..
مانند: خداوندا، پروردگارا.
۷. ا(۴): این پسوند از مشخصه‌ای صفت می‌سازد و صورتی دیگر از «نا» است.
مانند: ژرفا، گرما، دازا، بلندا، پهنا.
۷. ا(۵): پسوندی که نشانگر شگفتی و افسوس است.
مانند: خوشا، شگفتا، دریغا، دردا.
۸. اد: این پسوند به بن مضارع می‌چسبد گاهی به معنی انجمنی است که فعلی را انجام می‌دهند و گاهی به معنی اسم مکان است.
مانند: نویساد (هیئت تحریریه)، سگالاد؛ کناد، هماد (انجمن)، چکاد.
۹. اده: این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم افزار می‌سازد.
مانند: سنباده (از سنبیدن).
۱۰. ار(۱): این پسوند به بن ماضی می‌چسبد و صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: برخوردار، گرفتار، مردار، نوشتار.
۱۱. ار(۲): این پسوند به بن ماضی می‌چسبد و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: گفتار، رفتار، شنیدار.
۱۲. اک: این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و به معنی «آنچه کنند» می‌باشد.
مانند: خوراک، پوشاک، نوشاک، کاواک، رواک (که معرب آن رواج است)، نویساک، آموزاک.
۱۳. ال: این پسوند اسم افزار می‌سازد.
مانند: چنگال، پیچال، گودال، پیخال و واژگان نوساخته تختال(slab)، پیچال(labyrinth)، برخال (fractal)، نگارال(graftal).
۱۵. ام: کاربرد این پسوند در اعداد است.
مانند: یکم، دوم، سوم.
۱۶. ان(۱): این پسوند به بن مضارع چسبیده و صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: روان، گریان، سوزان.
۱۷. ان(۲): این پسوند به بن مضارع چسبیده و از فعل قید می‌سازد.
مانند: دوان دوان، جهان، کشان.
۱۸. ان(۳): پسوند زمان است.
مانند: بهاران، بامدادان.
۱۹. انه(۱): این پسوند از اسم قید می‌سازد.
مانند: دانشمندانه، پیامبرانه.
۲۰. انه(۲): این پسوند از اسم صفت می‌سازد.
مانند: مردانه، زنانه.
۲۱. ایک: این پسوند دیسه کهن‌تر از پسوند «ای» است که به‌تازگی بدست فرهنگستان زیانده شده‌است و پسوند صفت‌ساز است.
مانند: روان شناسیک، زمین شناسیک، رایانیک، آرمانیک، تاریک، نزدیک، پارسیک.
۲۲. این: پسوند صفت سازاست.
مانند: زرین، سیمین، بلورین، رنگین، آهنین، پولادین، مهین.
۲۳. اینه: این پسوند اسم ساز است.
مانند: خاگینه، زرینه، سیمینه، آردینه (حلوا).
۲۴. بار: پسوند مکان به معنی کرانه.
مانند: رودبار، دریابار.
۲۵. باز: این پسوند از فعل باختن (بازی کردن) گرفته شده‌است و به معنی بازی کردن می‌باشد.
مانند: قمارباز، دخترباز، کفترباز، آتشباز.
۲۶. بان: این پسوند صفت فاعلی که دلالت بر نگاهبانی و حفاظت می‌کند، می‌سازد.
مانند: راهبان، پاسبان، دژبان، دربان، پارکبان.
۲۷. بد (پد): این پسوند نشانگر بر دارندگی و اتصال دلالت دارد.
مانند: سپهبد، ارتشبد.
۲۸.‌تر: این پسوند صفت تفضیلی می‌سازد.
مانند: خوبتر، بدتر.
۲۹.‌ترین: این پسوند صفت مطلق (بهترینگی) می‌سازد.
مانند: خوبترین، بدترین.
۳۰. چه (ژه): پسوند تصغیر است.
مانند: کوچه، سراچه، خوانچه، مورچه، موژه، نایژه.
۳۱. دان: این پسوند نشانگر جا است.
مانند: نمکدان، شکردان.
۳۲. دیس: پسوند مانندگی است.
مانند: ناودیس، تاقدیس، تندیس، سردیس، خاجدیس، دلدیس، بادام دیس.
۳۳. زار: این پسوند اسم مکان می‌سازد.
مانند: لاله زار، سبزه زار.
۳۴. سار: پسوند مکان ساز است.
مانند: یخسار، کوهسار، دیوسار.
۳۵. سان: پسوند مانندگی، چگونگی است.
مانند: دیوسان، شیرسان.
۳۶. ستان: پسوند مکان ساز است.
مانند: باغستان، گلستان، بوستان.
۳۷. سرا: پسوند مکان ساز است.
مانند: میان سرا، کاروان سرا، آهنگسرا، فرهنگسرا.
۳۸. سیر: پسوند مکان ساز است.
مانند: گرمسیر، سردسیر.
۳۹. ش: این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: روش، آموزش.
۴۰. فام: این پسوند به آلودگی و رزیدگی بر چیزی دلالت می‌کند.
مانند: زرفام، زرینه فام، سیه فام، گلفام.
۴۱. ک: پسوند تصغیر یا تحقیر است.
مانند: مردک، زنک، روباهک.
ک: پسوند تصغیر محبت‌آمیز نیز است. مانند: دلبرک، جانک، عزیزک.
۴۲. ک: پسوند نسبت و شباهت است.
مانند: پولک، پشمک، سنگک، خرسک.
۴۳. کار: این پسوند از اسم صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: چوبکار، آهنکار.
۴۴. کده: این پسوند اسم مکان می‌سازد.
مانند: دانشکده، پژوهشکده، هنرکده.
۴۵. کنت: در زبان سغدی به معنی شهر.
مانند: سمرقند (سمرکنت)، تاشکند، پنجکند.
۴۶. گار: این پسوند به بن مضارع یا ماضی می‌چسبد و صفت مبالغه می‌سازد.
مانند: آموزگار، پروردگار، فریفتگار.
۴۷.‌گان: این پسوند اسم مجموعه از چیزی می‌سازد.
مانند: اندامگان (مجموعه اندام‌ها)، حسابگان، افزارگان.
۱. گانه: این پسوند پس از اسم یا عدد می‌آید و نسبت را نشان می‌دهد.
مانند: جداگانه، چندگانه، دوگانه، سه‌گانه.
۲. گانی:
مانند: خدایگانی.
۴۸. گاه: این پسوند اسم مکان و زمان می‌سازد.
مانند: دانشگاه، پژوهشگاه، زایشگاه، آزمایشگاه، بازداشتگاه، صبح‌گاه، شام‌گاه، ناگاه، بام‌گاه، سحرگاه
۴۹. گر: این پسوند از اسم صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: پژوهشگر، رفتگر، کفشگر، مسگر، زرگر، درودگر، رویگر، آهنگر.
۵۰. گرد: به معنی شهر معرب آن جرد می‌باشد.
مانند: هشتگرد، سوسنگرد، سیاوشگرد، بروجرد، امزاجرد، دستجرد.
۵۱. گری: این پسوند اسم مصدر از شغلی می‌سازد.
مانند: رفتگری، ریخته‌گری.
۵۲. گون: این پسوند بر چگونگی و مانندگی دلالت دارد.
مانند: مهگون، پری‌گون، لاله‌گون.
۵۳. لاخ: پسوند مکان است همانند زار ولی در معنی منفی.
مانند: سنگلاخ، نمکلاخ، دیولاخ.
۵۴. مان: این پسوند غالبا به بن مضارع یا بن ماضی چسبیده و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: زایمان، ساختمان، پرسمان، گفتمان، گزیدمان (انتخابات)، گماشتمان (انتصابات).
«مون» این پسوند به معنای اندازه می‌باشد مانند ترامون به معنی قطر و پیرامون به معنی محیط و اطراف
۵۵. مند (اومند): پسوند دارندگی است.
مانند: دانشمند، بهره‌مند، فرهمند.
۵۶. نا: این پسوند از مشخصه‌ای صفت می‌سازد و صورتی دیگر از «نا» است.
مانند: فراخنا، تنگنا، دازنا، ژرفنا.
۵۷. ناک: این پسوند به آلودگی، دارندگی یا فراوانی بر چیزی دلالت می‌کند.
مانند: چسبناک، نمناک.
۵۸. ند: این پسوند به بن مضارع چسبیده و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: گزند، روند، پیچند، چرخند، مانند.
۵۹. نده: این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: بیننده، گوینده، راننده، گواژنده (طعنه زننده). بن کنونی+نده
۶۰. وار(۱): این پسوند از اسم قید می‌سازد.
مانند: دیوانه وار، فرشته وار.
۶۱. وار(۲): این پسوند از اسم صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: بزرگوار، سترگوار، سوگوار.
۶۲. واره: این پسوند اسم انجمن یا هماد از کاری می‌سازد.
مانند: جشنواره، سوگواره، اشکواره.
این پسوند برای ساختن «نام»‌هایی بکار می‌رود که همانندی
با یک چیز/کار (نام" دیگر را برساند ولی در ترازی کوچکتر و
پایین‌تر از ان است، بدان می‌ماند و به چم آن وابسته‌است ولی
براستی خود آن نیست مانند:
ماه - ماهواره که به جای «قمر مصنوعی» که پیشتر می‌گفتند درست شد.
سنگ - سنگواره که به جای فوسیل بیشتر بکار می‌رود
جشن- جشنواره که به چم فستیوال بکار می‌رود
گوش - گوشواره
۶۳. واری: این پسوند اسم مصدر می‌سازد.
مانند: سوگواری، اشکواری.
۶۳. وانه: پسنود ساخت اسم فاعل.
مانند: پشتوانه.
۶۴. ور: این پسوند صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: دانشور، راهور، کنشور، پاسور (پلیس).
۶۵. وش: این پسوند بر چگونگی و مانندگی دلالت دارد.
مانند: مهوش، پری‌وش، فرشته‌وش.
۶۶. وند: این پسوند بر چگونگی و مانندگی و گاهی دارندگی دلالت دارد.
مانند: شهروند، پیشوند، پسوند، میانوند.
۶۷. ه(۱): این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم افزار می‌سازد.
مانند: استره (از استردن)، ماله، رنده (از رندیدن)، تراشه، پرونده، لوله (از لولیدن)، سنبه (از سنبیدن).
۶۸. ه(۲): این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: خنده، مویه، گریه، آموزه.
۶۹. ه(۳): این پسوند در زبان عامیانه بیانگر اسم معرفه است.
مانند: زنه، پسره، کارمنده.
۷۰. ی(۱): این پسوند بیانگر اسم نکره است.
مانند: زنی، پسری، کارمندی.
۷۱. ی(۲): این پسوند به اسم می‌چسبد و صفت ساز است.
مانند: سنگی، هندی، سیگاری، شطرنجی
۷۲. ی(۳): این پسوند به اسم و صفت می‌چسبد و اسم ساز است.
مانند: برادری، بزرگی، شیرینی، بیگانگی، عکاسی
۷۳. ی(۴): این پسوند بیشتر در زبان عامیانه به قید می‌چسبد و قید ساز است
مانند: صبحی (در جمله‌ی: امروز صبحی دیدمش)
۷۴. فش : این پسوند معنای مانندگی می‌بخشد.
مانند: شیرفش، اژدهافش، اسپ فش
وند
اندروند
دگروند
میانوند
پیراوند
پیشوند
تراوند