کنسرتو ویولن (مندلسون)

فلیکس مندلسون ۱۸۳۹
کنسرتو ویلن در می‌مینور، اپوس ۶۴، اثر فلیکس مندلسون آخرین کار بزرگ ارکسترال وی می‌باشد. این اثر بخش مهمی از رپرتوار ویلن محسوب می‌شود و یکی از مردم پسندترین کنسرتو ویلن‌ها است. یک اجرای معمولی از آن کمتر از نیم ساعت طول می‌کشد.
این اثر سومین کوشش مندلسون در زمینه فرم، «کنسرتو ویلن» محسوب می‌شود. دو کنسرتوی پیشین را مندلسون در پانزده سالگی تصنیف کرده؛ ولی هیچگاه آن‌ها را منتشر نساخته‌است. البته یهودی منوهین با دسترسی به نسخه دستنویس پارتیسیون یکی از این دو کنسرتو ویلن که در ر مینور تصنیف شده آن را اجرا و ضبط کرده‌است.
تاریخچه
فردیناند دیوید
دوستی و علاقه‌مندلسون به فردیناند دیوید انگیزه اصلی آهنگساز در تصنیف یک «کنسرتو ویلن» بوده‌است. دست بر قضا هم مندلسون و هم فردیناند دیوید هر دو در یک ساختمان واقع در شهر هامبورگ به دنیا آمدند ولی تا زمانی که اولی شانزده ساله و دومی پانزده ساله نشده بودبا یکدیگر فرصت آشنایی پیدا نکرده بودند. زمانی که مندلسون در ۱۸۳۵ به سمت رهبر ارکستر گهواندهاوس در لایپزیگ منصوب شد فردیناند دیوید را به سمت کنسرت ماستر انتخاب کرد.
در ژوئیه سال ۱۸۳۸ مندلسون که در آن هنگام سی سال داشت بار دیگر به صرافت افتاد یک کنسرتو برای ویلن تصنیف کند. در آن ماه، مندلسون دوران تعطیلات خود را در خارج از شهر لایپزیگ می‌گذرانید و ضمن نامه‌ای برای دیوید چنین نوشت: «در نظر دارم زمستان آینده یک کنسرتو ویلن برای شما تصنیف کنم. چنین کنسرتویی در تنالیته می‌مینور از هم‌اکنون در مغزم زمزمه می‌کند و سرآغاز آن یک لحظه آرامم نمیگذار». ظاهرا دیوید به این نامه بی‌درنگ پاسخ داده و اشتیاق خود را از اجرای چنین کنسرتویی ابراز داشته‌است؛ ولی از آن پس سالی سپری شد بدون آنکه مندلسون اشاره‌ای به شروع تصنیف یا به تکمیل آن بکند.
ظرف پنج سالی که از آن تاریخ گذشت بین مندلسون و دیوید دائما مشورت‌هایی درباره این کنسرتو به عمل می‌آمد. در این مشورت‌ها، دیوید مرتبا به مندلسون راهنمایی‌هایی در جهت تصنیف سهم ویلن نواز سولو عرضه می‌داشت و ظاهرا قسمت بیشتر کادنزای موومان اول، به آن ترتیب که امروز می‌شنویم از فکر و راهنمایی دیوید حاصل شده‌است. اما با آنکه مندلسون راهنمایی‌ها و توصیه‌های دیوید را در مواردی که از نظر نوازندگی ویلن صرفا جنبه تکنیکی داشته، پذیرفته ولی در نهایت، قدرت ابداع و احساس شخص خودش قالب کلی و محتوای این کنسرتو را تعیین کرده‌است.
فردیناند دیوید در نخستین اجرای کنسرتو ویلن مندلسون در لایپزیگ در مارس ۱۸۴۵، نقش نوازنده سولو را بر عهده داشت و این اجرا با استقبال پرشوری در محافل دوستدار موسیقی شهری نظیر لایپزیگ مواجه شد.
موومان‌ها
سه موومان این کنسرتو با یکدیگر پیوستگی دارد و باید بدون هیچگونه وقفه‌ای در پی همدیگر اجرا شوند.
موومان اول (Allegro molto appassionato)
۱۲–۱۴ دقیقه
شروع تم سولوی کنسرتو
این موومان با جمله یک میزانی موجداری شروع می‌شود و آنگاه «ویلن سولو» بی‌درنگ پا به صحنه‌ای می‌گذارد و ملودی ممتدی و پرشوری را می‌سراید. ویلن سپس همین تم را با فصاحت تمام مورد بسط قرار می‌دهد و در این هنگام یک تم که حالت انتقالی دارد توسط ارکستر معرفی می‌شود و باز ویلن سولو آن را می‌نوازد. تم اصلی دوم موومان، نخست با کلارینت‌ها و فلوت‌ها اجرا می‌شود و همزمان با آن، ویلن سولو یک نت را به شیوه‌ای ممتد مترنم می‌شود. بخش بسط موومان، به‌طور عمده مربوط به تم اول می‌شود و سپس نوبت به یک کادنزای طولانی دشوار می‌رسد که بر عهده ویلن سولو قرار می‌گیرد و این کادنزا با یک رشته آرپژ به پایان می‌رسد. در همان حال که نوازنده ویلن سولو به نواختن این آرپژهای پایانی کادنزا سرگرم است، مندلسون بار دیگر پای تم اصلی اول را به میان می‌کشد که توسط سازهای زهی و بادی اجرا می‌شود. قسمت بازگشت و از سرگیری مووومان و کودا جلوه‌ای فریبنده و درخشان دارد.
موومان دوم (Andante)
۸–۹ دقیقه
تم اصلی موومان دوم
بین قسمت طوفانی و پرجوش و خروش پایان موومان اول و شروع موومان دوم یا آندانته، یک نت تنها که با باسون نواخته می‌شود چون رشته ارتباطی به کار می‌رود تا هیچگونه درنگی ایجاد نگردد. در موومان آهسته نیز بار دیگر تم اصلی تقریبا از همان سرآغاز موومان توسط ویلن سولو معرفی می‌شود. این تم یک ملودی وسیع و موجدار با جریانی آرام است. قسمت میانی موومان آهسته به صورت تمی متضاد معرفی می‌شود که حالتی شوریده و بیقرار دارد. موومان آهسته پس از بازگشت تم اصلی و با همان حالت سرآغاز موومان به پایان می‌رسد در حالی که ویلن سولو بار دیگر ملودی رو به فراز رونده‌ای را می‌سراید ولی آکومپانیمان این ملودی را تا اندازه‌ای با آنچه در سرآغاز موومان شنیده‌ایم تفاوت پیدا می‌کند.
موومان سوم (Allegretto non troppo – Allegro molto vivace)
۶–۷ دقیقه
تم شروع آلگرو مولتو ویواچه
بار دیگر وظیفه پل اتصالی ملودیک را بر عهده ویلن سولو می‌گذارد و آنگاه ناگهان فیناله، آلگرو مولتو ویواچه از راه می‌رسد که با ارکستر آغاز می‌شود در حالی که به بانگ ترومپت‌ها، شیپورها، باسون‌ها و طبلها با آرپژهایی توسط ویلن سولو پاسخ گفته می‌شود و این قبل از آن است که ویلن تنها با نواختن تم اصلی این موومان روندوی آخر باز وارد صحنه شود. این تم، کیفیتی پری وار و شیطنت بار دارد که شاید بتوان آن را نمونه جالبی از ابداعات مندلسون شمرد. تم دوم به شیوه فورتیسیمو توسط ارکستر معرفی می‌شود و آنگاه موومان به پایان شاد و وجد آمیزی می‌رسد در حالی که ویلن سولو و ارکستر با هم تم اصلی روندو را به وضعی بس خوشایند اجرا می‌کنند.
سازبندی
این اثر برای ویلن سولو و ارکستر کلاسیک نوشته شده‌است که شامل دو فلوت، دو ابوا، دو کلارینت، دو باسون، دو هورن، دو ترومپت، تیمپانی‌ها و زهی‌ها می‌شود.
اجراهای شاخص
طی شصت سال اخیر، کنسرتو ویلن مندلسون تقریبا توسط همه ویولنیست‌های نامداری که بر روی صحنه ارکستر ظاهر شده‌اند اجرا و ضبط شده‌اند. از اجراهای شاخص می‌توان به اجراهای زینو فرانسسکاتی، آیزاک استرن، یاشا هایفتز و هنریک شرینگ اشاره کرد.