قتل دیپلمات‌های ایرانی در مزارشریف

قتل دیپلمات‌های ایرانی در کنسولگری افغانستان روز ۱۷ مرداد ۱۳۷۷ (۰۸ اوت ۱۹۹۸) در کنسولگری ایران در مزار شریف به دنبال اشغال شهر توسط نیروهای طالبان رخ داد. در ابتدا مرگ هشت دیپلمات گزارش شد. مدتی بعد مرگ دو دیپلمات و یک روزنامه‌نگار دیگر نیز تایید شد. این قتل‌ها توسط نیروهای سپاه صحابه، یک گروه سنی پاکستانی مرتبط با سرویس اطلاعات و امنیت پاکستان انجام شد.
زمینه
قبل از این واقعه، ایران از نیروهای دولت افغانستان که در دست تاجیک‌ها بود برهبری برهان‌الدین ربانی و به فرماندهی احمدشاه مسعود در افغانستان حمایت می‌کرد و مزارشریف تبدیل به مرکز نیروهای دولت رسمی افغانستان شده بود. بعد از اشغال شهر توسط طالبان پشتون، صدها ازبک، تاجیک و هزاره کشته شدند.
اسامی کشته‌شدگان
ناصر ریگی
محمدناصر ناصری
نورالله نوروزی
رشید پاریاو فلاح
مجید نوری نیارکی (پیکرش پیدا نشد)
کریم حیدریان
محمدعلی قیاسی
حیدرعلی باقری
محمود صارمی (خبرنگار)
قبر حیدرعلی باقری دیپلمات ایرانی کشته شده در واقعه تروریستی مزارشریف در قطعه ۲۹ بهشت زهرای تهران
رویداد
در پی اشغال شهر توسط طالبان، به مقر کنسولگری ایران در مزار شریف حمله شد و دیپلمات‌ها ناپدید شدند. بعدا گزارش شد که دیپلمات‌ها کشته شده‌اند. هرچند طالبان اعلام کرد که این کشتار توسط نیروهای خودسر انجام شده‌است. همچنین گزارش شده‌است که عده‌ای از کارمندان کنسولگری به گروگان گرفته شدند که بعدا آزاد شدند. محمد حسین جعفریان و امیر فرشاد ابراهیمی از جمله کارمندان رایزنی خانه فرهنگ ایران در مزار شریف بودند که در لحظه حمله به مقر کنسولگری در بیرون از ساختمان کنسولگری بودند که پس از حمله، مخفیانه به ایران بازگشتند. بنابر مرکز اسناد انقلاب اسلامی، الله مدد شاهسوند عضو سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران در مزار شریف، تنها شاهد حادثه است که از این واقعه نجات یافت.
تحلیل‌ها در مورد این واقعه
در کتاب «عزیمت به تهران» نوشته «فلینت و هیلاری لورت»، دو کارشناس مسائل ایران در دولت وقت ایالات متحده آمده‌است:
… جمهوری اسلامی وارد جنگ نشد. آنگونه که محسن امین‌زاده، معاون وقت وزیر خارجه بعدها توضیح داد، نظر آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، رهبر ایران این بود که «افغانستان مانند باتلاق است؛ هر کسی که واردش شده نتوانسته آبرومندانه خارج شود.» او معتقد بود که نشان دادن واکنش ضروری است اما باید هشیارانه تمامی شرایط واکنش مسلحانه را در نظر بگیریم. در پایان، سیاست‌گذاران ایرانی نتیجه گرفتند که مداخله مسلحانه «می‌تواند به معضلی طولانی و دایمی برای ایران بدل شود… بی‌فکری بود و نباید رخ می‌داد.»
همزمان، دریافتند که «حمله به کنسولگری ایران در مزار شریف، در سطح بین‌المللی می‌تواند فرصتی جدید و متفاوت برای ایران به ارمغان آورد.» … او و همکارانش فکر می‌کنند که حادثه مزار شریف توجه بیشتری جلب کرده و فرصتی برای آغاز همکاری با جامعه بین‌المللی جهت مواجهه با چنین حوادثی در افغانستان را برای ایران فراهم ساخته است. در واقع آنچه اتفاق افتاد این بود که جمهوری اسلامی از طریق دیپلماتیک و سازمان ملل تلاش کرد تا به راه‌اندازی چارچوب به اصطلاح ۲+۶ کمک کند که شش همسایه افغانستان (چین، ایران، پاکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان) را همراه ایالات متحده و روسیه گردهم آورد تا سیاست‌هایی را برای پرداختن به معضلات امنیتی تدارک ببینند که ناآرامی داخلی این کشور ایجاد کرده‌است.
بعد از واقعه کشتار، انتظار می‌رفت ایران با به‌کارگیری نیروهای نظامی به افغانستان حمله کند. حدود ۲۷۰ هزار نیروی نظامی ایرانی در مرز افغانستان مستقر شدند. با دخالت سازمان ملل گروگان‌های ایرانی آزاد شدند و حمله منتفی شد. در فوریه سال بعد (۱۹۹۹) مذاکره‌هایی بین ایران و طالبان صورت گرفت که کمکی به بهبود روابط نکرد.
نیروهای قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در جریان شورش ۲۰۰۱ هرات، به نیروهای نظامی آمریکایی در فتح هرات و ساقط کردن رژیم امارت اسلامی طالبان در آن شهر، یاری رساندند. فرماندهی نیروی‌های ایرانی بر عهده سرلشکر ایرانی، رحیم صفوی بود. مامورانی از سیا در کنار نیروهای کنترل عملیات، در تهران، به‌طور مستقیم، عملیات را زیر نظر داشتند.
تاثیر در فرهنگ
به احترام محمود صارمی، روزنامه‌نگار کشته شده در این واقعه، روز ۱۷ مرداد در تقویم ایرانی روز خبرنگار نام گرفته‌است.
بازگشت پیکرها
بعد از گذشت بیش از یک ماه پیکر دیپلمات‌ها که در اطراف کنسولگری دفن شده بود، پیدا شد و به ایران انتقال داده شد.
یادبود
در قطعه ۲۹ بهشت زهرا در تهران چندین سنگ قبر یادبود از افراد کشته شده در این واقعه تروریستی وجود دارد.
واکنش‌ها
سید علی خامنه‌ای: کشتار وسیع مردم غیرنظامی و به شهادت رسانیدن جوانان پاک و مومن ایرانی که در مشاغل سیاسی و خبری به انجام وظیفه مشغول بودند در نوع خود فاجعه‌ای بی‌نظیر بود که باید دولت‌ها و ملت‌های مسلمان را به حرکت جدی در برابر این قوم متعصب و وحشی و بیگانه از تعالیم نورانی اسلام و بی‌خبر از قوانین عمومی جهان برمی‌انگیخت.
مزار شریف (فیلم ۱۳۹۳)
ناصر ریگی