گویش کرشی

میراث ناملموس ایران
کروشی یکی از گویش‌های زبان بلوچی است که در میان مردمی به نام کرشی رواج دارد. این گویش به عنوان میراث ناملموس استان هرمزگان در سال ۱۳۹۵ به شماره ۱۳۴۰ در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسید. آبادی‌های کرش نشین در استان هرمزگان عبارتند از: جلابی، کهورکلاغی، لردو، محمودکلاهی، شاهبازان، خرگی، دلبودنی، ذرتی، کدوکار، گاومرده، گزریز، کناران، حسین‌آباد، پشتکوه. دهنو پایین، باریز، توج، ریگو، سرچیل، طاهری، نوبست، کولغان. کلاهی، مازغ بالا و مازغ پایین، تم بلوچان، کولغ کاشی، بندزرک، کشقلمان بالا، کشقلمان پایین، گرازوئیه، دماغ ریگ، کهنه شهر، طالوار، گبرانی، میسکنک، سرمست، کولغ کلم، کرگان و همچنین به صورت پراکنده در نواحی مختلف استان فارس و میان ساربانان رایج است، متکلمان این زبان در استان فارس در سال ۱۹۹۲ حدود ۱۶۰ تا ۲۰۰ نفر اعلام شده‌اند. در استان فارس آنها را «دارغه dârɣe» نیز می‌نامند. دارغه شکل تغییر یافته داروغه به معنی پاسبان و نگهبان است و به علت اینکه این شاهزادگان بی‌نام و نشان سالهای متمادی در مشاغل نظامی و انتظامی مشغول خدمت بوده‌اند این نام بر آنها جاری شده است.
کروش‌ها گرچه امروزه تعداد زیادی تحصیلکرده و دانشگاهی دارند مع‌هذا شترداری و کشاورزی و دامداری در حاشیه شهرها و روستاها، جزو مشاغل آنان است یا با تشکیل روستاهای مستقل اسکان یافته‌اند، تعدادی از آنها خصوصادر استان فارس شیوه دامداری و زندگی عشایری را رها نکرده‌اند و به پرورش بز و گوسفند و بعضا گاو مشغولند.
غیر از تعدادی از کورش‌ها که هنوز کوچ می‌کنند و در پی مراتع مناسب در طی سال به سرحد و گرمسیر می‌روند، تعداد زیادی از آنان در نقاطی از جمله بالاده کازرون، کروش آباد منطقه دژگاه فراشبند و دادین و جدول ترکی و شور عبدل خانی در سمت جنوب و شمال بالاده و نقاطی در طول فیروزآباد تا خنج، فداغ، محمدزینا و بیرم لارستان، برخی قسمتهای بخش علامرودشت لامرد و چاه سرخ مرودشت و احمدآباد شیراز و همچنین اطراف بندرعباس و میناب پراکنده‌اند.
این قول از زبان پیران کورش نیز شنیده شده است که خود را تیره‌هایی از طایفه فارسی مدان می‌دانند. واژگان آنها به خوبی نشان می‌دهد که کورشی شاخه‌ای از زبان‌های پارسی باستان نزدیک به زبان بلوچی است و ارتباطی با ترکی قشقایی ندارد.
زبان کروشی (Koroshi) جزئی از زبان‌های شمال غربی ایرانی است. جایی که زبان بلوچی در آن واقع شده است. این لهجه در تقسیم‌بندی زبانشناسی بخشی از لهجه‌ها و شاخه‌های زبان بلوچی قرار می‌گیرد. چون این لهجه خارج از محدوده جغرافیایی بلوچستان قرار گرفته است کمتر مورد توجه قرار گرفته است. زبان کروشی به علت همسایگی با زبان فارسی بسیاری از ویژگی‌های این زبان را به خود گرفته است.
آواشناسی
واکه‌ها
کوتاه: â, a, e, i, o, u
بلند: â:, ā, ē, ī, ō, ū
همخوان‌ها
سایشی: ð مانند ‘sað’ یا صد
سایشی کامی صدادار: ɣ
سایشی چاکی: مانند ‘اره”
کامی: مانند ‘g’ و ‘k’
دستور
فعل‌ها
نشان مصدر ساز: -ag یا اگ
اسم‌ها
پسوند «-یوک» اسم را شناسه می‌کنند. مانند golâbi-yok یا گلابیوک همان گلابی در فارسی است.
نشانه “i” در این لهجه اسم را به نکره مبدل می‌کند. مثلا چوکی (بچه‌ای)
اسم‌ها توسط پسوندهای «گل» یا «اوبار» جمع بسته می‌شوند. مثلا مردینگال (مردها) یا سیب-اوبار (سیب‌ها)
برعکس فارسی و همانند بلوچی صفت‌ها قبل از اسم قرار می‌گیرند. مثلا سیاهین انگور (انگور سیاه)
و (به بلوچی: سیاهین هنگیر)
واژگان
در اینجا چندین واژه که در این لهجه وجود دارد با معادل فارسی و بلوچی آنها آورده شده است.
کرشی
فارسی
بلوچی
کشنگ
قشنگ
شر
نگن
نان
نگن
تاریک
تاریک
تهار
کننگ
خندیدن
کندگ
گاد
باد
گوات
چوک
پسر
چوک
مثال‌هایی از جمله‌ها
کرشی
آوانوشت
فارسی
بلوچی
ای چین
?i či-yen
این چیست؟
اشی چین؟
علی کو ان؟
?ali ko-yen
علی کجاست؟
یلی کو انت؟
کید منا گونکی جد؟
?kayad manâ ganki jad
چه کسی مرا صدا زد؟
کیا منا گوانک جت؟