دبیرستان ایرانشهر

دبیرستان ایرانشهر مربوط به دوره قاجار است و در یزد، برزن قدیمی گودال مصلی، ابتدای خیابان رجائی واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۲۰۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
دبیرستان ایرانشهر یزد نخستین دبیرستانی است که در یزد تاسیس شد.
ساختمان این دبیرستان را سازمان میراث فرهنگی ایران جزء آثار تاریخی به شماره ثبت ۲۰۴۸ ثبت کرده‌است. دبیرستان در خیابان شهید رجایی (خیابان ایرانشهر) قرار دارد.
تاریخچه
این دبیرستان در سال تحصیلی ۱۳۰۶–۱۳۰۷ شروع به کار کرد. در ابتدا بخاطر نداشتن بنای مستقل کلاس‌های آن در دبستان دولتی شماره یک یزد برگزار می‌شد. در سال تحصیلی ۱۳۱۱–۱۳۱۲ دبیرستان مستقل شد و اداره آن به سیدمهدی استوار مدیر دبستان دولتی شماره دو واگذار شد و به نام مدرسه دولتی شماره یک نامیده شد.
درسال ۱۳۰۷ زمینی به مساحت نزدیک به ۱۸،۰۰۰ متر مربع و زیربنای ۶،۰۰۰ متر مربع برای این دبیرستان در نظر گرفته شد. این زمین بخشی از ملک کاروانسرای نوابی بود که مالک آن، نواب آقا حسین به اداره فرهنگ وقت برای ساخت دبیرستان اهدا کرد. زمین‌های اطراف در آن زمان کاربرد کشاورزی داشتند و بخش شمالی آن گورستانی قدیمی بود. عملیات ساختمانی در ۱۵ فروردین ۱۳۰۵ آغاز گردید و در مهرماه ۱۳۰۵ مراحل گودبرداری و پی‌کنی و در اردیبهشت ماه ۱۳۰۶ پی‌ها آماده شد. نخستین سنگ بنای این ساختمان با حضور علی‌اصغر حکمت وزیر فرهنگ و معارف وقت بنا نهاده شد و در آبان ماه ۱۳۱۰ تمام کارهای ساختمان به پایان رسید. عملیات ساختمانی آن در ۱۳۱۳ پایان یافت. در فروردین آن سال علی‌اصغر حکمت دبیرستان را افتتاح کرد و به نام ایرانشهر نامگذاری شد.
هزینه ساخت این بنا در سال اجرا برابر با هفتصد و شصت هزار ریال معادل هفتاد و شش هزار تومان بوده که از محل اعتبارات دولتی تامین شده‌است.
مدیران
سرپرستی دبیرستان تا آذر ماه ۱۳۱۴ با رئیس فرهنگ وقت بود و تا هشت سال رئیس مستقلی نداشت.
از آذر ماه ۱۳۱۴ مهندس احمد طاهری به سمت رئیس دبیرستان منصوب و از تهران به یزد اعزام شد.
هم اکنون مدیریت دبیرستان بر عهده‌ی آقای اکبر خداداد می‌باشد.
معماری
ساختمان این دبیرستان از طاق‌های ضربی و با معماری جمع زیادی از استادکاران یزدی از جمله علی‌اکبر خرمی (معرف به اکبر آخوند)، حسینعلی محمودی مهریزی، علی‌اکبر گلاب، محمود خوش‌زبان، محمدابراهیم رمضانخانی و طراحی آندره گدار فرانسوی با خشت و گل و آجر ساخته شده‌است.
رواق جلوی کلاس‌ها سایه‌بان و محافظ خوبی در برابر تابش گرم و سوزان خورشید کویر است و جهت جانمایی آن بر این اساس صورت گرفته‌است.
ساختمان بر روی لایه‌هایی از رسوبات ماسه‌ای مستحکم که حاصل آبرفت‌ها و رسوبات دیرینه طبیعی است واقع گردیده‌است.
مصالح کار رفته در این بنا عبارت است از آجر، گچ، آهک، کاشی، کاهگل.
کف حیاط با آجر فرش گردیده‌است. دیوارها آجر چینی و نماسازی و در پای دیوارها قرنیز سنگی است و در لبه رواق‌ها آجرها به صورت هره چیده شده‌است در جان پناه پشت بام از درپوش آجری به ابعاد نظامی ۵۰x۵۰ استفاده شده‌است. در نمای آن بیش از ۱۱،۰۰۰ متر کاشی رنگی لعابدار کار رفته‌است.
از پنجره‌های باریک و بلند در نماسازی و قوسهای استوانی در سر در ورودی سالن اجتماعات استفاده شده‌است. قوسهای تخم مرغی مشخصه معماری عصر ساسانی و قوسهای خیزدار ویژگی عصر صفوی است که این دو نوع سبک قوس و طاق بندی در دبیرستان ایرانشهر مشهود است.
در زمان تاسیس این دبیرستان در شهر یزد آب لوله کشی نبود. اما این دبیرستان آب و سرویس بهداشتی داشته و شیرهای آب خوری و حتی شیرهای آب باغچه‌ها از منبع آب ساخته شده درطبقه دوم تغذیه می‌شد. این منبع آب در یک اتاق امن بوده که به لحاظ بهداشتی وامنیتی دسترسی به آن مشکل بود. آب را از طریق چاه چهل گز وتوسط چرخ چاه به منبع می‌رساندند.
وضع کنونی
دبیرستان ایرانشهر در سه رشته تحصیلی ریاضی-فیزیک، علوم تجربی و انسانی دانش‌آموز می‌پذیردو ۶۱۰ نفر دانش‌آموز دارد. دارای ۳۲ اتاق شامل ۲۰ کلاس درس و پنج اتاق اداری و یک کتابخانه و سالن مطالعه ویک آزمایشگاه عمومی و دو سالن چند منظوره و یک سالن آمفی‌تئاتر و یک کارگاه ICDL می‌باشد.
فضاهای ورزشی دبیرستان شامل یک زمین فوتبال بزرگ و یک زمین فوتبال گل کوچک و دو زمین بسکتبال و یک زمین والیبال و یک زمین هندبال می‌باشد.
از زیر زمین‌های بزرگ این دبیرستان در سال‌های اخیر به عنوان موزه علوم طبیعی استفاده می‌شود.
ساختمان آزمایشگاه مرکزی وباشگاه بدنسازی جنب آن و همچنین فروشگاه تربیت (جنب سرایداری) متعلق به دبیرستان ایرانشهر می‌باشد.
سراسرنمایی از دبیرستان ایرانشهر
دانش‌آموختگان سرشناس
دکتر احمد نقیب زاده استاد تمام و صاحب نظر علوم سیاسی دانشگاه تهران. دارای بیش از ۲۰ کتاب و مقالات بسیار در این حوزه
دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن نویسنده -مترجم شاعر و دارای متجاوز از ۲۸ اثر فرهنگی
دکتر محمدحسین پاپلی یزدی رئیس پژوهشکده دانشکده امیرکبیر و استاد دانشگاه سوربن فرانسه و دارای چندین تخصص
دکتر ابوالقاسم قلم سیاه پدر فیزیک نوین ایران
استاد محمد کریم پیرنیا معمار، محقق، نویسنده، نظریه‌پرداز معماری و استاد دانشگاه
دکتر حاجب مرتاض
دکتر جلال مجیبیان
فهرست آثار ملی ایران
سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری