جانیان

اشترخانیان از ترکانی بودند که در ماورالنهر روی کار آمدند و دویست سال در این منطقه حکومت می‌کردند که نسب آنان به شخصی به نام جانی بیک از اعقاب جوجی ، پسر چنگیز خان مغول می‌رسد . موسس این خاندان شخصی به نام باقی محمد خان بود. آنچه که مهم می‌باشد نقش این خانان در روشن سازی تاریخ آسیای میانه و اقتدار آنان در منطقه ماورالنهر در عصر صفوی است که برای نمونه می‌توان اشاره داشت به درگیری سپاه شاه عباس صفوی با سپاه باقی محمدخان و عقب نشینی آنان از این منطقه واین خاندان سعی داشتند که با سپاه صفوی درگیر نشوند که ازجمله حمله ورشدن سپاه صفوی به شهر قندوز و عدم در گیری با سپاه صفوی در بازپس گیری شهر و بازگشت سپاه صفوی ازاین منطقه و آنچه مورخین اشاره دارند این است که خانان اشترخانی بخصوص باقی محمد خان سعی در رابطه دوستانه با در بار صفوی داشتند برای تحکیم قدرت حکومت خود در منطقه دست نیاز بسوی آنان داشت که مرگ به او امان نداد وجانشینی او برادرش باقی محمد خان بود که مردی لایق در نظام حکومتی نبود و در امر اداره حکومت سست بود ازجمله واگذاری مطلق امارت بلخ به شاه بیگ کوکتاش که شرح ان در مقاله اشاره شده و از نکات مهم دیگر می‌توان به لشکرکشی سپاه امام قلی خان به امارت بخارا و پناهندگی خان به در بار صفوی بود که با کمک سپاه صفوی توانست امارت بخارا را بازپس گیرد و با کشتاری که در بخارا راه انداخت منجر به سست شدن پایه‌های حکومتی که در نهایت با شکست از سپاه امام قلی عمر حکومتی او در سال 1020 ه در سمرقند پایان پذیرفت . پذیرایی شاه عباس از ولی‌محمدخان فرمانروای اشترخانی بخارا که پس از شورش برادر وی امام‌قلی خان به ایران گریخت ، دیوارنگاره‌ای در چهل‌ستون اصفهان.
جانیان یا اشترخانیان نام سلسله‌ای است که در قرن‌های ۱۷ و ۱۸ میلادی مقارن ۱۰۰۷ تا ۱۱۹۹ که بر مناطق بخارا و ماوراء النهر حکومت می‌کردند.
نسب این سلسله به جان بیک یا جانی بیک، پسر یارمحمد، می‌رسد. یارمحمد امیرزاده‌ای از خانات استراخان/هشترخان (حاجی طرخان) و از اعقاب جوجی، پسر چنگیز، بود.
در ۱۰۰۷ ازبکهای اشترخانی جای شیبانیان را گرفتند. در ۱۱۵۳ نادرشاه بخارا را تصرف کرد و اشترخانیان تا ۱۱۶۰ که نادرشاه کشته شد، خراجگزار ایران بودند. در ۱۱۵۳ محمد رحیم بی، ابوالفیض خان اشترخانی را به قتل رساند و پایه‌گذار سلسله منغیت در بخارا شد.
تذکره مقیم خانی؛ س‌ی‌ر ت‌اری‌خ‌ی، ف‌ره‌ن‌گ‌ی و اج‌ت‌م‌اع‌ی ماوراء النهر در ع‌ه‌د ش‌ی‌ب‌ان‌ی‌ان و اش‌ت‌رخ‌ان‌ی‌ان ۹۰۶ ت‌ا ۱۱۱۶ه‌. ق
پیشینه
در حدود سال‌های ۹۶۲ قمری/۱۵۵۴ میلادی، با حمله روس‌ها به هشترخان و تصرف آن، یارمحمد به همراه پسرش، جان، به ماوراءالنهر گریخت. یارمحمد ابتدا به دربار پسر عموی خود حاجم خان، والی اورگنج، رفت اما به سبب رفتار نامهربانانه حاجم خان، به دربار اسکندر شیبانی (حکومت: ۹۶۸۹۹۱) در بخارا پناه برد. اسکندر شیبانی به گرمی از ایشان استقبال کرد و دخترش، زهرا خانم، را به ازدواج جان در آورد. ثمره این پیوند، یک دختر و چهار پسر به نامهای دین محمد مشهور به یتیم سلطان، باقی محمد، ولی محمد و پاینده سلطان بود.
بعد از مرگ اسکندر شیبانی، پسر وی عبدالله خان (حکومت: ۹۹۱۱۰۰۶) به حکومت رسید و به پاس خدمات و یاری جان و پسرانش به او در جنگ‌ها و اداره امور، حکومت نیشابور، تون، قاین، نسا و ابیورد را به دین محمد داد و برادرانش را نیز، برای کمک به وی، با او همراه کرد. با درگذشت عبدالله خان در ۱۰۰۶، عبدالمومن خان به جای پدر خود نشست.
اختلاف میان عبدالمومن خان و دین محمد سبب شد تا به دستور عبدالمومن، جان را دستگیر کنند. به نوشته اسکندر منشی پسران جان از شاه عباس اول (حکومت: ۹۹۶ ۱۰۳۸) یاری خواستند. در این هنگام سپاهی از قزلباشان به سرکردگی یوسف بهادر قوش بیگی به هرات حمله کرد، اما کاری از پیش نبرد. عبدالمومن خان پس از شش ماه حکومت به قتل رسید. با مرگ او، قلمرو ازبکان دستخوش آشوب شد. در همین زمان شاه عباس به منظور بیرون راندن ازبکان از خراسان و تصرف هرات به آنجا لشکر کشید. امرای ازبک برای نجات هرات، دین محمد را به حکومت شهر گماردند. وی در نبردی که میان ازبکان و سپاه صفوی روی داد، کشته شد و هرات به تصرف شاه عباس در آمد. سرانجام درباریان بخارا برای سامان دادن به اوضاع، جان را به حکومت بر گزیدند اما او نپذیرفت و پسر دیگرش، باقی محمد، به حکومت رسید.
باقی محمدخان در سال ۱۰۰۷، سلسله جانیان را در بخارا تاسیس نمود و برادر خود، ولی محمد، را به حکومت بلخ منسوب کرد. به نوشته کنبو هنگامی که باقی خان به حکومت رسید، نیای او، یارمحمد، که در قندهار بود، به دیدار وی رفت. باقی خان نیز به پاس احترام به جدش، مسند خانی را به وی داد و دو سال نیز خطبه به نام او خواند و سکه به نام او زد. با این حال مناسبات آنان تیره شد و باقی محمدخان دست او را از حکومت کوتاه کرد، سپس به انتقام خون برادرش، دین محمد، به قندوز تاخت و پس از گرفتن شهر و کشتار مردم، به بخارا بازگشت.
روابط خارجی
در دوران حکومت جانیان، بخارا به عنوان مرکز حکومت، یکی از مراکز عمده اهل تسنن بود و نقش عمده‌ای در تعارض با ایران شیعی مذهب داشت، هر چند برخی از فرمانروایان جانیان با دربار صفوی روابط خوبی داشتند.
جانیان را همواره قبایل قزاق و خانهای خیوه و پادشاهان بابری، که در پی پس گرفتن سرزمین اجدادی خود بودند، تهدید می‌کردند.
فرهنگ
زبان ادبی در دوره حکومت جانیان فارسی بود و برخی از مورخان آن دوره همچون محمد یوسف منشی (نویسنده تذکره مقیم خانی)، حافظ تنیش (مولف شرفنامه شاهی)، و حافظ تانیش محمدامین بن میرزا زمان خان بخاری (نویسنده تاریخ ترکستان) آثار خود را به فارسی نوشته‌اند.
حاکمان
ندرمحمد اشترخانی
عبدالعزیزخان
ابوالفیض خان اشترخانی
ولی محمدخان
پی نوشت‌ها