گویش دزفولی

گویش دزفولی یک گویش از (زبان‌های ایرانی غربی) زبان پارسی است. گویش شوشتری نزدیکترین گویش به دزفولی به شمار می‌آید. این دو گویش در استان خوزستان توسط ساکنان بومی شهرهای دزفول و شوشتر در شمال استان خوزستان تکلم می‌شوند، گویش‌های دزفولی و شوشتری از بازمانده‌های زبان پهلوی ساسانی می‌باشندکه با خوزی باستان و عربی آمیختگی‌هایی داشته‌اند در گذرزمان کمتر از فارسی دری دستخوش دگرگونی شده‌اند، دکتر محمد معین در کناره کتاب برهان قاطع این گویش را یکی از سرشاخه‌های زبان فارسی میخواند. دانشنامه ایرانیکا گویش دزفولی - شوشتری را از سرشاخه‌های زبان‌های غربی ایرانی زبان پارسی و صرف نظر ازقومیت و تنها براساس زبان‌شناسی و نکات فنی آن نزدیک به زبان لری اما متمایز از آن دسته بندی می‌کند.
گویش دزفولی با فارسی معیار در نحوه تلفظ، صرف‌ونحو و واژگان تفاوت دارد، که این تفاوت بخصوص در نحوه صرف افعال بسیار مشهود است. از نظر آواشناسی، گویش دزفولی از فارسی نو اولیه منشا می‌گیرد، با ویژگی‌هایی که مختص به گویش‌های جنوب غربی ایران است.
ویژگی‌ها
گویش دزفولی با گویش فارسی معیار در آوایش، دستور زبان و واژگان ناهمگونی‌هایی دارد. از دید آواشناسی گویش دزفولی به زبان پارسی نخستین میماند و زیرشاخه‌ای از گویشهای جنوب غربی زبان پارسی می‌باشد . یکی از ویژگی‌های این گویش، شیوه آوایش ویژه دو واج "ح" و "ع" در برخی واژگان است. بسیاری براین باورند که این شیوه آوایش از هنایش‌های(تاثیرات) زبان عربی بر این گویش می‌باشد که گاهی در واژگانی که از زبان عربی هم به وام گرفته نشده‌اند نیز به گوش می‌رسد. دیدگاهی دیگر این شیوه آوایش را ویژه زبان پارسی باستان دانسته که امروز در فارسی معیار به کار نمی‌رود. بر پایه این دیدگاه با نگرش در پیشینه زبان پارسی باستان و پهلوی ساسانی و ایلامی کهن و همچنین نمونه‌هایی مانند واگ "ث" که در زبان اوستایی بوده اما در زبان فارسی معیار کاربردی ندارد می‌توان این شیوه آوایش را ویژه زبان پارسی دانست.
همسایگی دزفول و شوشتر با شهرهای بختیاری نشین سبب پدید آمدن همانندی‌هایی میان گویش آن‌ها بازبان بختیاری - که هر دو از گویش‌های باختری پارسی می‌باشند- شده‌است.
این گویش هم به مانند بسیاری از گویش‌های پارسی در تیررس فراموشی می‌باشد .
ناهماهنگی‌های شوشتری با دزفولی
ناهمگونی‌های دو گویش شوشتری و گویش دزفولی در برابر همانندی‌هایشان بسیار ناچیز است. بیشتر ناهمگونی را می‌توان در زیر دسته بندی کرد:
ضمیرهای شخصی جدا
شوشتری: م، ت، او، اما، شما، ایشون (من، تو، او، ما، شما، ایشان) دزفولی: م، ت، او، امون، شمون، اوشون
زمان‌ها
در شوشتری گذشته استمرارای با افزودن «ب» به آغاز بن گذشته ساخته می‌شود. برای نمونه "بگفت" (می‌گفت) اما در دزفولی گذشته استمراری کمتر به کار می‌رود و آن را به شیوه‌های دیگر به کار می‌برند.
آوایش برخی از افعال
شوشتری و دزفولی بودن را از آوایش دو فعل می‌توان شناسایی کرد:
شدن: در شوشتری، بویسن (buessan) اما در دزفولی، بییسن (biessan) است.
کردن: در شوشتری، کردن (kordan) اما در دزفولی، کوردن (kördan) است.
ریشه‌هایی با پایان (سن)
در دزفولی ریشه‌هایی که به (سن) پایان می‌یابند بیشتر از شوشتری است.
دزفولی گود است
دزفولی‌ها «یاء» و «واو» مجهول قدیم را (به گونه دگرگون شده) آوایش می‌کنند که به گفت شوشتری‌ها «دزفولی‌ها گود سخن می‌گویند».
یاء مجهول به صورت "ey" مانند "shemsheyr" (شمشیر) واو مجهول بیشتر به صورت ö مانند «gö» (گاو)
آینده استمراری
در دزفولی ساختار آینده استمراری به گونه "ب + مضارع التزامی" است (که خود مانند فعل امری فارسی معیار است). ولی آینده استمراری منفی به صورت "نم + آینده التزانی" است.
در شوشتری نیز همین ساختار می‌باشد اما در برخی فعل‌ها مانند فارسی معیار در آغاز آینده استمراری "م" می‌آید:
دزفولی: می‌رود: بروا، نمی‌رود: نم روا، برود: روا
شوشتری: می‌رود: مر، نمی‌رود: نمر، برود: رو
البته در برخی افعال مانند فعل کمکی در زبان انگلیسی نیاز به صرف فعل در زمان به آن شیوه نیست.
گویش دزفولی در نگاشته‌ها و رسانه‌ها
محمدتقی ناهیدی دزفولی، شاعر دزفولی، دارای سروده‌هایی به گویش دزفولی است. از میان شاعران امروزی که به گویش دزفولی سروده‌اند می‌توان عظیم محمود زاده سراینده و پژوهشگر دزفولی را نام برد. از نوشته‌های محمودزاده می‌توان کتابهای «فرهنگ لغت دزفولی» و «کلمجور» که دربرگیرنده واژگان دزفولی به همراه برگردان فارسی معیار آن‌ها می‌باشند را نام برد. همچنین چندین کتاب دیگر درباره واژگان و لالایی‌ها و سروده‌های دزفولی بدست چاپخانه افهام در این شهر به چاپ رسیده است.
احمد محمود داستان نویس نامی با درنگریستن به این که از پدر و مادری دزفولی زاده شده بود برخی ساختارها و واژگان دزفولی را در نوشته‌هایش به کار گرفته‌است. برای نمونه در رمان همسایه‌ها و نیز مدار صفر درجه جا به جا واژگان و ساختارها و سروده‌های دزفولی به کار برده است.
رادیو دزفول که در آغاز به "فارسی معیار" برنامه پخش می‌کرد از سال ۱۳۷۸ برای گسترش فرهنگ دزفولی به پخش برنامه‌هایی به گویش دزفولی پرداخته است. پیش از این نیز در پاره‌ای از زمان‌ها سیمای خوزستان به پخش ترانه‌ها و نمایش‌های تلویزیونی با گویش دزفولی پرداخته است.
گویش شوشتری
زبان خوزی
عربی
گویش بختیاری
دزفول
شوشتر
زبان پارسی
زبان لری
زبان‌ها ایرانی غربی