تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای ایران

تیم مذاکره‌کنندگان کنونی ایران. تصویر از گفتگو با بندانگشتی
تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای ایران از زمان تشکیل در سال ۱۳۸۲ تاکنون از طرف جمهوری اسلامی ایران عهده‌دار مسئولیت مذاکرات دیپلماتیک درباره پرونده هسته‌ای ایران با کشورهای خارجی و نهادهای بین‌المللی بوده‌است. مسئول کنونی تیم مذاکرات، وزیر امور خارجه، محمدجواد ظریف است.
پیش‌زمینه
در سال ۱۳۸۲، فعالیت‌های هسته‌ای ایران مورد توجه ویژه شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار گرفت. ابتدائا سازمان انرژی اتمی از سوی ایران مامور مذاکره با آژانس بود. کارشناسان سازمان انرژی اتمی که تا شهریور ۱۳۸۲ مسئول پرونده بودند، معتقد بودند که مسئله هسته‌ای پرونده‌ای عادی است که به‌زودی حل خواهد شد. پس از تصویب قطعنامه شدیداللحن شورای حکام علیه ایران در سپتامبر ۲۰۰۳، سران کشور تصمیم گرفتند تا وزارت امور خارجه را مسئول مذاکره قرار دهند. اما نهایتا با نظر وزارت خارجه، مسئولیت پرونده از مهر ۱۳۸۲ به شورایعالی امنیت ملی سپرده شد؛ چرا که با توجه به وقوع جنگ افغانستان و جنگ عراق ابعاد مسئله گسترده و در چارچوب امنیت ملی ارزیابی شد. بدین ترتیب دبیر شورایعالی امنیت ملی، حسن روحانی مسئول پرونده شد و با معرفی بهترین دیپلمات‌های وزارت خارجه توسط علی‌اکبر ولایتی و کمال خرازی به وی، نخستین تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای شکل گرفت.
پیشینه مذاکرات
تیم مذاکره هسته‌ای ایران به ریاست حسن روحانی در حال مذاکره با سه کشور اروپایی، کاخ سعدآباد تهران، ۲۹ مهر ۱۳۸۲
تیم مذاکره هسته‌ای ایران به ریاست سعید جلیلی در حال مذاکره با گروه ۱+۵، هتل گلدن‌رینگ مسکو، ۲۹ خرداد ۱۳۹۱
تیم مذاکره هسته‌ای ایران به ریاست محمدجواد ظریف در حال مذاکره با گروه ۱+۵، هتل اینترکنتیننتال ژنو، ۳ آذر ۱۳۹۲
روحانی تاکتیک اعتمادسازی، تنش‌زدایی و مذاکره با ۳ کشور اروپایی را برگزید و به نوعی تعامل بازدارنده با آنان پرداخت که حاصل آن مذاکرات، صدور بیانیه سعدآباد و امضای توافق‌نامه بروکسل و پاریس به همراه تعلیق داوطلبانه غنی‌سازی از سوی ایران بود. در اردیبهشت ۱۳۸۴، ایران با شکستن تعلیق دوباره غنی‌سازی را از سر گرفت و پس از انتخابات ریاست جمهوری و پیروزی محمود احمدی‌نژاد، علی لاریجانی از مرداد ۱۳۸۴ جایگزین روحانی شد.
لاریجانی که از منتقدان سیاست‌های روحانی بود، نگاه به شرق و مذاکره حقوقی با آژانس را انتخاب کرد و به مقاومت سازنده پرداخت که در چارچوب اصولگرایی تفسیر می‌شود. در این دوران جدول‌های زمانی برای پاسخ به پرسش‌های آژانس تنظیم شد اما علی‌رغم تمایل لاریجانی به بازی برد-برد و سفرهای مداوم او، با ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد، قطعنامه‌های ۱۶۹۶، ۱۷۳۷ و ۱۷۴۷ علیه برنامه هسته‌ای ایران صادر شد. با بروز ناهماهنگی‌ها و اختلافاتی بین دولت و شورایعالی امنیت ملی، سعید جلیلی از مهر ۱۳۸۶ جانشین لاریجانی شد.
جلیلی سیاستی تهاجمی را در پیش گرفت و به تقابل بازدارنده با گروه ۱+۵ دست زد. در این دوران توافق ایران و آژانس و بیانیه تهران اتفاق افتاد و ۳ قطعنامه ۱۸۰۳، ۱۹۲۹ و ۱۹۸۴ شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه ایران به تصویب رسید. همچنین تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا و اتحادیه اروپا آغاز شد. پس از پیروزی روحانی در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲، او پرونده را از اختیار شورایعالی امنیت ملی خارج نمود و آن را به وزارت امور خارجه به مسئولیت محمدجواد ظریف سپرد.
سیاست هسته‌ای ظریف تا حدودی به دوران روحانی شباهت دارد و بازی برد-برد را مدنظر دارد.
ساختار تیم مذاکره‌کننده
تیم مذاکره از دو گروه تشکیل شده‌است. اعضای گروه نخست، مدیران باسابقه وزارت امور خارجه هستند که مسئولیت مذاکره را بر عهده دارند.
این گروه هسته اصلی تیم است.
گروه دوم متشکل از تعدادی از کارشناسان وزارت خارجه، سازمان انرژی اتمی و دیگر نهادها مانند وزارت اطلاعات است که اعضای آن در مقام ارائه مشورت فنی به گروه اول فعالیت می‌کنند.
به گفته محمدجواد ظریف، اعضای گروه دوم نیز گاهی در جلسات مذاکره حضور دارند اما عموما در بحث‌ها ساکت هستند و تنها نظراتشان را قبل و بعد از جلسه به اعضای تیم اول منتقل می‌کنند.
طرف‌های مذاکره
طرف‌های مذاکره‌کننده تیم هسته‌ای ایران و سطوح مدیریتی آن‌ها در گذر زمان دستخوش تغییر بوده‌است.
در آغاز کار و در طی سال‌های ۱۳۸۴–۱۳۸۲ طرف مقابل مذاکره‌کنندگان ایران، وزیران خارجه ۳ کشور اروپایی بریتانیا، فرانسه و آلمان (E3) بودند. در مقاطعی مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا نیز در مذاکرات حاضر بود و مذاکرات مستقیمی نیز با صدر اعظم آلمان و رئیس‌جمهور فرانسه انجام شد.
در اوایل دوران مسئولیت علی لاریجانی، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا به علاوه وزیران خارجه ۳ کشور اروپایی (E3/EU) همچنان تنها طرف مذاکره بودند، اما در ادامه وزیر خارجه چین و دبیر شورای عالی امنیت ملی روسیه نیز به مذاکرات اضافه شدند.
با اضافه‌شدن آمریکا به مذاکرات مستقیم، گروه ۱+۵ (3+E3/EU) تشکیل شد و در دوران سعید جلیلی در طی سال‌های ۱۳۹۲–۱۳۸۶، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا به همراه معاونان و مدیرکل‌های وزارت‌های امور خارجه ۶ کشور طرف مذاکره بوده‌اند.
در دوره محمدجواد ظریف همانند گذشته ۱+۵ و مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا طرف مذاکره بوده‌اند و ۶ کشور در برخی جلسات در سطح وزیر و در برخی جلسات در سطح معاون وزیر حاضر بوده‌اند.
جایگاه، وظایف و اختیارات مذاکره‌کنندگان
نموداری از ساختار تصمیم‌گیری در موضوع هسته‌ای ایران به روایت موقوفه کارنگی برای صلح بین‌المللی که جایگاه تیم مذاکره‌کننده در آن دیده می‌شود.
حسن روحانی در کتاب امنیت ملی و دیپلماسی هسته‌ای این تصور که مذاکره‌کنندگان از اختیار کامل برخوردار هستند را رد می‌کند. به نوشته او، روال کار تیم مذاکره‌کننده بدین صورت است که در خصوص هر مسئله، موضوع ابتدا در کمیته عالی هسته‌ای به بحث گذاشته می‌شود و پس از بردن نتایج آن به جلسه سران نظام و سپس تصمیم‌گیری نهایی توسط سران نظام، تیم مذاکره‌کننده در چارچوب آن تصمیم عمل می‌کنند.
به گفته محمدجواد ظریف، هر چیزی که مذاکره‌کنندگان به صورت کتبی یا شفاهی در مذاکرات مطرح می‌کنند، در چارچوب محورهای ازپیش‌تعیین‌شده در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری است. در برخی موارد نیز پیش‌آمده که مذاکره‌کنندگان در تدوین موارد مطرح‌شده در مذاکرات نقشی نداشته‌اند و تنها آن‌ها را اجرا کرده‌اند.
به گفته مهدی محمدی، از اعضای تیم مذاکره در دوره سعید جلیلی، در هیچ‌یک از دوره‌های مختلف، تیم مذاکره‌کننده سیاست‌گذار نبوده‌است. از دید او، مذاکره‌کنندگان مجریانی هستند که سیاست‌ها را تبدیل به دیپلماسی می‌کنند. اصولا استراتژی‌های کلی سیاست خارجی جمهوری اسلامی در بالاترین سطح تصمیم‌گیری تعیین می‌شوند. بر این اساس تصمیم‌های مهم، اغلب به صورت اجماعی در جایی مانند شورای عالی امنیت ملی و در شرایطی که تصمیم‌ها بسیار مهم هستند با حضور رهبر تعیین می‌شوند.
علی‌اکبر ولایتی در دائرهالمعارف بزرگ اسلامی می‌نویسد: «رهبر انقلاب همچنین در طول مدت مذاکره تلاش داشتند تا ضمن تاکید بر حقوق هسته‌ای ایران، خطوط قرمز جمهوری اسلامی را نیز ترسیم کنند. خطوط قرمز وضع‌شده نه‌تنها به چراغ راهنمای تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای تبدیل شد، بلکه به مثابه حصاری بود که طرف‌های غربی را نیز از نزدیک‌شدن به این موضوعات بازداشت. این رویکرد رهبری باعث شد تا تیم مذاکره‌کننده ایران با اطمینان خاطر نقش فعال‌تر و پرتحرک‌تری در مذاکرات داشته باشند».
سیاست‌گذار نبودن مذاکره‌کنندگان، بدین معنا نیست که آن‌ها هیچ نقش و تاثیری در فرایند اجرای سیاست‌ها و راهبردها ندارند.
از دید حسن روحانی، «این که چه کسی رئیس‌جمهور یا مسئول مذاکرات و پرونده باشد، بسیار اثرگذار است».
سید جلال دهقانی فیروزآبادی، استاد دانشگاه علامه طباطبایی معتقد است در دوره‌های مختلف، مذاکره‌کنندگان دست کم در چگونگی پیگیری و عملی‌کردن سیاست‌ها رفتارهای متفاوتی داشته‌اند. از آنجا که مذاکرات بیش از ۱۰ سال طول کشیده‌است و در طی این مدت توان هسته‌ای ایران دستخوش تغییرات زیادی شده‌است، لازم بوده‌است که تاکتیک‌های متفاوتی اتخاذ شود و تیم‌های مذاکره در چارچوب گفتمانی سیاست خارجی دولت‌های خود، روش‌ها و رویه‌های گوناگونی را در پیش گرفته‌اند.
مذاکره‌کنندگان
ردیف
نهاد مسئول
مسئول مذاکرات
دوره تصدی
مذاکره‌کننده ارشد
اعضای تیم مذاکره‌کننده
نام
تصویر
آغاز تصدی
پایان تصدی
۱
شورای عالی امنیت ملی
حسن روحانی
100px
۱۴ مهر ۱۳۸۲
۲۴ مرداد ۱۳۸۴
سید حسین موسویان (معاون و سخنگو)
محمدجواد ظریف سیروس ناصری امیرحسین زمانی‌نیا محمدرضا البرزی علی‌اکبر صالحی محمد سعیدی مجید تخت‌روانچی علی ماجدی
۲
علی لاریجانی
100px
۲۵ مرداد ۱۳۸۴
۲۸ مهر ۱۳۸۶
جواد وعیدی (رئیس تیم مذاکره‌کننده)
سید علی حسینی تاش محمدمهدی آخوندزاده محمد جعفری عباس عراقچی کاظم غریب‌آبادی محمد سعیدی
۳
سعید جلیلی
100px
۲۹ مهر ۱۳۸۶
۱۴ شهریور ۱۳۹۲
علی باقری (معاون)
علی‌اصغر سلطانیه محمدهادی زاهدی‌وفا مهدی صفری عباس عراقچی مهدی محمدی محمد جمشیدی
۴
وزارت امور خارجه
محمدجواد ظریف
100px
۱۵ شهریور ۱۳۹۲
در حال فعالیت
عباس عراقچی
مجید تخت‌روانچی حسین فریدون حمید بعیدی‌نژاد داوود محمدنیا محمد امیری پژمان رحیمیان امیرحسین زمانی‌نیا جمشید ممتاز امیرحسین رنجبریان علی‌اکبر صالحی
مقایسه کارنامه روحانی، لاریجانی، جلیلی و ظریف در مذاکرات اتمی
این جدول مقایسه‌ای است بین کارنامه ۱۲ ساله حسن روحانی، علی لاریجانی، سعید جلیلی و محمدجواد ظریف مذاکره کنندگان ارشد اتمی ایران از شروع گفت و گوهای اتمی تا پایان آن.
حسن روحانی
علی لاریجانی
سعید جلیلی
محمد جواد ظریف
مدت زمان مدیریت
۲۲ ماه (۱۴ مهر ۱۳۸۲ تا ۲۴ مرداد ۱۳۸۴) در دولت محمد خاتمی
۲۶ ماه (۲۵ مرداد ۱۳۸۴ تا ۲۸ مهر۱۳۸۶)در دولت محمود احمدی‌نژاد
۶۸ ماه، (۲۹ مهر ۱۳۸۶ تا مرداد ۱۳۹۲)در دولت محمود احمدی‌نژاد
از روز ۲۶ مرداد ۱۳۹۲ تا امروز در دولت حسن روحانی
طرف‌های مستقیم مذاکره
وزرای خارجه بریتانیا، فرانسه و آلمان، رئیس جمهور فرانسه و صدر اعظم آلمان.
مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، وزاری خارجه سه کشور فرانسه، آلمان و بریتانیا در ماه‌های ابتدایی (دبیر شورای عالی امنیت روسیه و وزیر خارجه چین در ادامه اضافه شدند).
مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا به همراه معاونان و مدیران کل سیاسی وزارت خارجه شش کشور آمریکا، بریتانیا، فرانسه، چین، روسیه و آلمان.
وزرای خارجه گروه ۱+۵ و مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا
سیاست اصلی
همکاری با اروپا و جلب اعتماد جامعه جهانی باسیاست تنش زدایی و دور کردن پرونده از شورای امنیت.
تغییر نگاه راهبری از اروپا به آسیا با سیاست نگاه به شرق با هدف نزدیکی به چین و روسیه دو عضو دائم شورای امنیت.
مقاومت در برابر خواست‌های شورای امنیت در تعلیق غنی‌سازی اورانیوم با شعار سیاست تهاجمی و طلبکارانه. افزایش توانایی‌های فنی در صنعت اتمی از جمله آغاز غنی‌سازی اورانیوم با خلوص ۲۰ درصدی برای مصرف در راکتور تحقیقاتی تهران.
خارج کردن پرونده ایران از شورای امنیت سازمان ملل و لغو کلیه تحریم‌های صورت گرفته علیه ایران در پرونده اتمی توسط اتحادیه اروپا و آمریکا
مهمترین توافق
توافق سعدآباد تهران (در ۲۹ مهر ۱۳۸۲ برابر با ۲۱ اکتبر ۲۰۰۳) و توافق پاریس (در ۲۵ آبان ۱۳۸۳ برابر با ۱۵ نوامبر ۲۰۰۴).
تنظیم جدول زمانی برای پاسخ به سئوال‌های آژانس.
توافق ژنو (نهم مهر ۱۳۸۸ برابر با اول اکتبر ۲۰۰۹) و توافق تهران (۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۹ برابر با ۱۷ مه ۲۰۱۰) توافق تهران با حضور رئیس جمهور برزیل و نخست وزیر ترکیه و محمود احمدی‌نژاد امضا شد.
*اول: توافق موقت ژنو در سوم آذر ۱۳۹۲ برابر با ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳ با حضور وزرای خارجه گروه ۱+۵ و مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و آغاز گفت و گوهای برای یک توافق جامع*دوم: توافق جامع اتمی (یا برنامه جامع اقدام مشترک) در تاریخ ۲۳ تیرماه ۱۳۹۴
مفاد توافق(ها)
پذیرش پروتکل الحاقی معاهده منع گسترش سلاح‌های اتمی از سوی دولت ایران و اجرای داوطلبانه آن پیش از تصویب مجلس. آغاز بازرسی‌های گسترده‌تر از تاسیسات اتمی، تعلیق داوطلبانه گازدهی به سانتریفوژهای مرکز غنی‌سازی اورانیوم نطنز (در توافق تهران) و گسترش دامنه تعلیق به کلیه فعالیت‌های اتمی ایران (توافق پاریس).
قرار بود بر اساس این توافق ایران سئوالات و تردیدهای آژانس را طی یک دوره زمانی مشخص پاسخ دهد.
ایران درخواست آژانس برای بازرسی از تاسیسات قم را پذیرفت و با پیشنهاد تبادل سوخت موافقت کرد (توافق ژنو). همچنین، موافقت اصولی خود را برای مبادله اورانیوم با غلظت پایین با اورانیوم غنی شده به عنوان سوخت راکتور تهران اعلام کرد (توافق تهران).
در توافق موقت:*غنی‌سازی ۲۰ درصد و بالای ۵ درصدی متوقف شد؛ تبدیل کلیه اورانیوم ۲۰ درصد غنی شده موجود به شکلی که قابل غنی‌سازی بیشتر نباشد؛ *عدم بکارگیری حدود نیمی از سانتریفیوژهای نصب شده در نطنز و ۷۵ درصد سانتریفیوژهای نصب شده در سایت فردو برای غنی سازی؛ فراهم کردن امکان بازرسی "روزانه" از سایت‌های فردو و نطنز؛ عدم ساخت سایت‌های غنی‌سازی جدید؛ صدور اجازه بازرسی از مراکز تولید سانتریفیوژ و انبارها و عدم راه اندازی راکتور اراک. در توافق جامع:*لغو تحریم‌های صورت گرفته درباره برنامه اتمی ایران در برابر همکاری گسترده ایران و اعمال برخی از محدودیت در غنی‌سازی اورانیوم و بکارگیری سانتریفوژها و تغییراتی در راکتور آب سنگین اراک و وقفه در برخی از فعالیت‌های مرتبط با صنایع اتمی این کشور.
نتیجه برای ایران
جلوگیری سه کشور اروپایی از ارسال پرونده اتمی ایران به شورای امنیت و قول استفاده از حق وتو در صورت ارسال پرونده به شورای امنیت (در توافق تهران). همچنین، اعلام آمادگی اروپا برای حمایت از درخواست ایران برای عضویت در سازمان تجارت جهانی و آغاز مذاکره برای همکاری جامع ایران و اتحادیه اروپا در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی- امنیتی و فن آوری (توافق پاریس).
که البته در حد قول باقی ماند و هیچ گاه عملی نشد.
ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل و گشوده شدن این پرونده ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد که موضوع آن "تهدید صلح و امنیت جهانی" است. شورای امنیت با صدور ۶ قطعنامه (۴ دور تحریم) تحریم اقتصادی ایران را آغاز کرد. شماری از مقام‌های ایران هم در فهرست تحریم‌ها قرار گرفتند.
وضع تحریم‌های بی‌سابقه از سوی آمریکا و اتحادیه اروپا علیه ایران، کاهش نزدیک به نیمی از صادرات نفت، کاهش بیش از نیمی از درآمدهای ارزی کشور و ایجاد مشکلات فزاینده در انتقال پول نفت صادراتی به دلیل تحریم‌های بانکی (توافق صورت گرفته هرگز امکان عملی شدن پیدا نکرد)
در توافق جامع اتمی که مبنای آن بر اساس توافق موقت ژنو است آمده:*زیرساخت هسته‌ای ایران حفظ خواهد شد. هیچ سانتریفیوژی از بین نخواهد رفت و سانتریفیوژهای کلیدی و کار بر سانتریفوژهای پیشرفته ادامه می‌یابد؛ *راکتور آب سنگین اراک بازطراحی می‌شود و می‌ماند؛ (اما پس از پر شدن آن با بتن، بازسازی آن صورت نگرفت* تحریم‌ها علیه صادرات و واردات مواد هسته‌ای - که بعضا ۳۵ سال در جریان بود بی‌تاثیر می‌شود؛ * تحریم‌های در حوزه‌های بانکی، مالی، نفتی، گازی، پتروشیمی، تجاری، بیمه، حمل و نقل وضع شده توسط اتحادیه اروپایی و آمریکا در ابتدای اجرای توافق به‌طور یک جا لغو می‌شوند؛ (در عمل بسیاری از تحریم‌های یادشده باقی‌مانده و حتی تشدید شد)* تحریم تسلیحاتی ایران لغو و با برخی محدودیت‌ها جایگزین خواهد شد، به نحوی که امکان واردات یا صادرات اقلام دفاعی به صورت موردی فراهم خواهد شد. (پس از توافق بی‌سابقه‌ترین تحریم تحت عنوان تحریم‌های مادر برای مهار قدرت نظامی ایران تصویب شد)* ممنوعیت خرید اقلام حساس با کاربرد دومنظوره لغو و تامین نیازهای ایران از طریق کمیسیون مشترک ایران و ۱+۵ تسهیل خواهد شد؛ *تحریم تحصیل دانشجویان ایرانی در رشته‌های مرتبط با انرژی هسته‌ای به‌طور کامل لغو خواهد شد؛ *برای اولین بار پس از سه دهه تحریم ممنوعیت خرید هواپیمای مسافربری مرتفع و امکان بازسازی ناوگان هوایی ایران و ارتقای ایمنی پروازها فراهم خواهد شد؛ *ده‌ها میلیارد دلار از درآمدهای ایران که مسدود شده بود، آزاد خواهد شد؛ (جز بخش اندکی از دارایی‌های ایران نه تنها مابقی تحویل داده نشد، بلکه بنیاد علوی با ارزش چندین میلیارد دلار نیز مصادره گردید) * بانک مرکزی، کشتیرانی، شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی نفتکش و شرکت‌های تابعه، ایران ایر، بانک‌ها و موسسات ایران (در مجموع حدود ۸۰۰ شخص حقیقی و حقوقی) از شمول تحریم‌ها خارج می‌شوند (عدم امکان مبادلات بانکی در پسا برجام همچنان باقی ماند)؛ *صنایع نفت و گاز ایران از تحریم خارج می‌شود.
انرژی هسته‌ای در ایران
سال‌شمار هسته‌ای ایران
کمیته عالی هسته‌ای
یادکرد منابع