حسینعلی خان نکیسا

حسینعلی خان نکیسا فرزند حاجی ملا رجبعلی موذن (متولد ۱۲۵۸خورشیدی در ترخوران تفرش - وفات ۵ آبانماه ۱۳۵۵ خورشیدی) موسیقیدان و خواننده صاحب سبک عصر قاجار است. شروع موسیقی وی از تعزیه بود. در تکیه دولت در زمان مظفرالدین شاه تعزیه خوانی می‌کرد سپس موسیقی ساز و آوازی را زیر نظر استادان زمان خود شروع کرد. وی صدای زیر، پر تحریر و ممتازی داشته‌است.
زندگینامه
نکیسا فرزند حاجی موذن (حاج ملا رجبعلی) در ترخوران تفرش متولد شد خود نکیسا در مصاحبه‌ای رادیویی گفته‌است هنگام تیرخوردن ناصرالدین شاه قاجار(۱۲۷۴ شمسی) ۵ ساله بوده‌است. و چون از طفولیت صدایی رسا، ملیح و مطبوع داشت، پدرش، استادش بود و رموز خوانندگی را به او یاد داد از دیگر اساتیدش می‌توان میرزا بابا را نام برد. هنوز به سن بلوغ نرسیده بود که خوانندگی او مورد توجه قرار گرفت و از شبیه خوانهای تکیه دولت شد؛ و بعدها از شبیه‌خوان‌ها و خوانندگان معروف گردید. نکیسا دوبار ازدواج کرده‌است ازدواج دوم در سن هشتاد سالگی با دختری به نام صفیه که هنگام ازدواج زیر بیست سال سن داشته‌است و اکنون سنش کمتر از شصت سال و در قید حیات است. در سالهای پایان عمر در حوالی روستای کوهین زمین داشته و زراعت می‌کرده و روزگارش را در آنجا می‌گذرانده‌است. کار دولتی قبول نکرد کشاورز بود و نیاز مالی هم نداشت مردی متدین بود که هیچ‌گاه بی‌وضو آواز نمی‌خواند او موسیقی را راز و نیاز معنوی و عاطفی با خالق یکتا می‌دانست. هر روز بر روی ایوان خانه آواز می‌خوانده، نکیسا ۹۷ سال عمر کرد و در این عمر طولانی بیشتر گوشه‌های مهجور موسیقی ایرانی را فرا گرفت و به شاگردانش تعلیم داد. حسینعلی خان نکیسا درباره اهمیت تدریس موسیقی در گذشته می‌گوید: استادش معین البکا مداد را میان انگشتان دستش می‌گذاشته تا او به‌درستی آواز بخواند.
همکاری با علی‌اکبر شهنازی
حسینعلی خان نکیسا با علی‌اکبر شهنازی که نغمات و آهنگهای فراوانی ساخته که از جمله بهترین پیش در آمدها محسوب می‌شد همکاری داشته‌است ولی چون نوار و صفحه در آن زمان در ایران موجود نبود از بین رفت. حسینعلی خان نکیسا در سال ۱۳۴۵ با علی اکبر خان شهنازی استاد موسیقی و آهنگ‌ساز همکاری داشته و در اوائل در رادیو با اعضاء ارکستری با رادیو برنامه اجرا کردند.
شاگردان
حاتم عسگری که آوازه‌خوانی به شیوه قدما را نزد او فرا گرفت و تنها بازمانده از نسل شاگردان نکیسا می‌باشد.
حسن مشحون
وفات
نکیسا در ۵ آبانماه ۱۳۵۲ فوت کرده و در مقبره امام زاده احمد روستای کوهین تفرش به خاک سپرده شده‌است. مقبره نکیسا دو سنگ دارد؛ یکی سنگ قدیمی و دیگری سنگ جدید - که حاتم عسگری، خواننده و شاگرد نکیسا برای پاسداشت یاد او بنا کرده‌است. دو قبر کنار هم در نزدیکی مقبره نکیسا، نقشهایی بر این دو قبر حک شده؛ نقش شانه و شانه چوبی و قیچی و تسبیح و دو نیمدایره هم به شکل کلاه بر روی سنگ قبرها موجود بود.
آثار هنری
آثار ضبط شده از آواز حسینعلی خان نکیسای تفرشی در سال ۱۳۰۶ خورشیدی:
شور به همراه تار علی اکبر خان شهنازی
دشتی به همراه ویولن ابراهیم منصوری
افشاری به همراه ویلن
سه گاه به همراه ویلن
چهارگاه به همراه تار
همایون به همراه تار
اصفهان به همراه تار
ماهور به همراه تار
آواز اصفهان
ذکر مولود نبی (ص) که با تار امیری فیروزکوهی و سه تار حسن مشحون
مصاحبه
یکی از قطعات باقی‌مانده از نکیسا آواز او در دستگاه شور با تار حاج علی اکبر خان شهنازی با شعری از شاعر بزرگ ایران سعدی شیرازی است که می‌گوید: یک روز به شیدایی در زلف تو آویزم. این آواز ” شور” با چنان مهارتی اجرا شده‌است که یکی از شاهکارهای آواز در موسیقی ایرانی به شمار می‌رود.
خواننده تعزیه و خواننده ردیف موسیقی ایرانی بود. علاوه بر مهارت در تعزیه‌خوانی در آوازخوانی به سبک نرم نیز مهارت داشته، تعدادی صفحه از او به یادگار مانده‌است.
صفحه‌هایی با علی اکبر شهنازی (تار) و مرتضی نی داوود (تار) ضبط کرده‌است.
همراه با حسین هنگ آفرین در اعیاد انجمن، خوانندگی می‌کرده‌است.
همچنین هفت کاست سنتی «حسینعلی خان نکیسا» مجوز انتشار دریافت کرده‌است. این کاست نه قطعه از آثار نکیسا به‌همراه مصاحبه رادیویی وی را دربر می‌گیرد.