روابط ایران و روسیه

یکی از کتاب‌های بسیار کاربردی در درک روابط ایران و روسیه، کتاب ایران در هندسه سیاست خارجی روسیه است که به تازگی به قلم محمد شاد به نگارش در آمده است.
آغاز روابط ایران و روسیه به‌صورت رسمی به سال ۱۵۲۱ میلادی در دوران صفویان بازمی‌گردد. در این دوران در روسیه خاندان روریکویچ‌ها قدرت را در دست داشتند.
ایران
روسیه
مساحت (km2)
۱۶۴۸۰۰۰
۱۷۰۷۵۴۰۰
جمعیت
۸۱۳۵۶۷۳۰
۱۴۶۸۸۷۴۳۸
نوع حکومت
جمهوری اسلامی
جمهوری فدراتیو
بودجه نظامی (میلیارد دلار)
۶٫۳
۷۰
تعداد نیروهای مسلح
۹۴۵۰۰۰
۱۰۳۷۰۰۰
قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم
مسائل و موضوعات متعددی در طول سالیان، ایران و روسیه را از برقراری روابط نزدیک بازداشته بود. در یک نگرش کلی تاریخی، این نقیصه به ضرر هر دو کشور بود و موجبات تضعیف هر دو را، در رقابتی که در صحنه جهانی برای پیشرفت و ترقی و تامین رفاه ملی وجود داشت، فراهم می‌آورد. در گذشته، سیاست‌های توسعه‌طلبی روسیه در قرن نوزدهم که مشخصا در مورد ایران در نتایج جنگ‌های منتهی به ۱۸۱۳ و ۱۸۲۸ میلادی مابین ایران و روسیه و پیمان گلستان و پیمان ترکمن‌چای تجلی یافت، در کیفیت مناسبات تاثیر بسزا داشت. همچنین نفوذ ایدئولوژیک اندیشه مارکسیستی-لنینیستی در ایران، در سال‌های پس از ورود متفقین در جنگ جهانی دوم و عدم بازگشت ارتش سرخ از استان‌های شمال غربی ایران در سال‌های پس از آن، امکان هرگونه روابط برابر را از بین برده بود.
پس از انقلاب اسلامی
ظهور انقلاب اسلامی در ایران و سپس فروپاشی اتحاد شوروی، دو کشور را در موقعیتی قرار داد تا بتوانند مناسبات جدیدی را پایه‌ریزی کرده، آن را در همه زمینه‌ها عمق بخشند. در سال‌های اخیر، عنصر سوءظن و بدبینی از روابط دو کشور کنار رفته و تفاهم مابین ایران و روسیه دارای پیامدهای متعدد شده‌است. مهم‌ترین پیامد این مناسبات آن بوده‌است که به هر رو از دست‌اندازی مستقیم و راحت غرب به مناطق آسیای مرکزی، دریای خزر و قفقاز جلوگیری کرده‌است.
سال‌های اخیر
در سال‌های اخیر، دامنه نفوذ روسیه در کشورهای آسیای میانه و قفقاز، گرچه نسبت به دوره اتحاد شوروی محدودتر شده، اما نسبت به دهه ابتدایی بعد از فروپاشی شوروی بیشتر شده‌است. تشکیل سازمان همکاری‌های شانگهای یکی از نتایج استراتژی جدید روسیه است. عضویت ایران و روسیه در این پیمان در کنار هند و چین این امکان را به قاره آسیا می‌دهد که مسائل و مشکلات خود را به‌صورت درونی حل کند. بانک توسعه و زیرساخت‌های آسیایی با ابتکار چین مثال‌زدنی است.
همچنین نوعی اعتمادسازی در روابط بین ایران و روسیه آغاز شده که قبلا سابقه نداشته‌است. ساخت ۸ واحد جدید برق هسته‌ای، تقویت بنیه دفاعی ایران، موافقت دو کشور برای جابه‌جایی ۵۰۰ هزار بشکه نفت خام در روز، همکاری‌های دو کشور برای پایان دادن هرج‌ومرج ناشی از دخالت نیروهای خارجی در سوریه، همکاری‌های منطقه‌ای در آسیای مرکزی و قفقاز، همسویی مواضع دو کشور در مسائل افغانستان و عراق، و نظر مشترک دو کشور در مورد اصلاح نظام نوین جهانی ازجمله همکاری‌های نوین ایران و روسیه است.
در کنار زمینه‌های همکاری بین روسیه و ایران، از نقاط افتراق یا منفی در این روابط نیز باید نام برد. روسیه در جریان پرشتاب تحولات دریای خزر به‌تدریج از مواضع ایران فاصله گرفت و درصدد نزدیک نمودن مواضع چهار کشور به‌جامانده از اتحاد شوروی با یکدیگر و سپس مذاکره با ایران با موضع واحد است. همچنین روابط اقتصادی غیرنظامی علی‌رغم تاکید رهبران دو کشور، بیشتر از ۴ میلیارد دلار در سال نیست. می‌توان گفت که ایران نقش بزرگی را در پیشبرد سیاست‌های روسیه در نزدیکی هرچه بیشتر به منطقه آسیای جنوبی و خاورمیانه ایفا کرده، اما شاید در کنار آن، ایران هم‌اکنون به رقیب ژئوپلیتیک آنان در منطقه تبدیل شده‌است.
روابط ایران و روسیه پس از انقلاب اسلامی در ایران همواره دارای فراز و نشیب‌هایی بوده است، که ریشه آن را می‌توان در خواستگاه‌های هویتی جریانات حاکم در حوزه سیاست خارجی روسیه و ایران جستجو کرد.