اختلالات شناختی

هنگام بررسی اختلال‌های شناختی نمی‌توان از بحث بر روی مفهوم شناخت که به صورت صفت در عبارت ذکر شده بکار رفته، هر چند مختصر، دوری جست چرا که از یک طرف بسیاری از بیماری‌ها می‌توانند بطور مستقیم یا غیر مستقیم چنین اختلالاتی را بوجود آورند و از طرفی دیگر با توجه به بکارگیری کلمه شناخت برای کلمه لاتین Cognition از طرف فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی امکان اشتباه این کلمه در حوزه علوم شناختی با حوزه معرفت‌شناسی در فلسفه بوجود آمده‌است (در هر صورت نتایج حاصل از این حوزه به شدت مورد توجه علوم عقلانی بخصوص فلسفه قرار گرفته و شاخه‌ای در علوم عقلانی، به نام فلسفه ذهن را بوجود آورده است).
علوم شناختی - معرفت‌شناسی
هزاران سال است که انسان بر روی منشاو خصوصیات یکی از داشت‌های منحصربه‌فرد خود یعنی ذهن در حال تفکر و تحقیق است. برای مدت بسیار طولانی این حوزه تنها در انحصار محققین علوم عقلانی همچون فلاسفه قرار داشت ولی بعد از رنسانس و اجازه یافتن محققین جهت بکارگیری متدولوژی تجربی در بررسی ساختار بدن انسان از جمله سیستم عصبی، به‌تدریج طی قرون متوالی علومی همچون آناتومی اعصاب (نوروآناتومی)، فیزیولوژی اعصاب (نوروفیزیولوژی)، علوم اعصاب و بسیاری از شاخه‌های عصب شناسی دیگر شکل گرفت که یکی از دستاوردهای این علوم مشخص شدن این موضوع بود که هر عاملی که سیستم عصبی را مستقیم ویا غیر مستقیم تحت تاثیر قرار دهد می‌تواند ذهن انسان را باتمام ویژگی‌هایش و به تبع آن تمام رفتارها و احساسات انسان را نیز تحت تاثیر قرار دهد. این موضوع سرآغاز سلسه بحث‌های در حوزه علوم عقلانی بر روی ماهیت ذهن و روان انسان شد که همکنون نیز به شدت ادامه دارد که می‌توان آن را در مباحث فلسفه دهن و مکاتبی همچون دوگانه انگاری (دوئالیسم) و فیزیکالیسم، عرفان عملی و نظری پیگیری و مشاهده کرد.
همانگونه که گفته شد ذهن انسان دارای ویژگی‌های متفاوتی است ولی باید توجه داشت که عالیترین و پیچیده‌ترین این ویژگی‌ها را می‌توان آگاهی دانست. معرفت و شناخت که در علوم عقلانی مطرح می‌گردد شکل عمیقتر و وسیع‌تر این ویژ گی می‌باشند و در اصل آگاهی اساس معرفت و شناخت انسان از خود و جهان پیرامونش می‌باشد را فراهم می‌کند. این ویژگی اساسی‌ترین اختلاف انسان با جانداران دیگر و ساختارهای هوشمند ساخت بشر (رایانه‌ها و روبات‌ها) می‌باشد. باید توجه کرد که ادراک، احساس و تفکر که از ویژ گیهای منحصربه‌فرد ذهن می‌باشند در عمق و وسعت بخشیدن آگاهی دخیل هستند و خود آگاهی محسوب نمی‌شوند. از نیمه قرن بیستم در مراکز بزرگ و اصلی علمی جهان به علل مختلف، اراده‌ای شکل گرفته‌است تا با کنار هم قرار دادن شاخه‌های مختلف علوم از علوم تجربی گرفته تا علوم عقلانی و علوم انسانی، بتوانند ماهیت آگاهی انسان و تمام عواملی را که می‌تواند در شکل‌گیری و اثرگزاری بر آن دخالت دارند را، در جهت کنترل هر چه بهتر آن، شناسایی بکنند که این امر منجر به شکل‌گیری حوزه‌ای در جهان علم شد که به آن علوم شناختی گفته می‌شود. نکته قابل تاکید این است که باید توجه شود که شناسایی ماهیت و عوامل موثر بر آگاهی می‌تواند به ایجاد قابلیت تغییر و کنترل عالیترین ویژگی ذهن انسان منتهی شود که تبعات بسیار مهمی را برای جامعه بشری در پی داشته باشد.
علوم شناختی از دو کلمه Cognitive و Science تشکیل شده‌است. کلمه Cognitive شکل صفتی Cognition در لاتین می‌باشد که فرهنگستان زبان وادبیات فارسی برای این کلمه و حالت صفتی آن کلمات "شناخت " و " شناختی" و برای کلمه Science (که در زبان فرانسه و انگلیسی جمع محسوب می‌شود) کلمه فارسی "علوم" را انتخاب کرده‌است. بنابراین معادل فارسی Cognitive Science می‌شود "علوم شناختی". در اینجا لازم به ذکر است که بااین معادل‌سازی نباید بین دو شاخه علمی Cognitive Science و Epistemology اشتباه بوجود بیاید. علوم شناختی به هیچ عنوان بر روی مفهوم شناخت که یک معقوله فلسفی است و در حوزه معرفت‌شناسی است بحث نمی‌کند. معرفت شناسی بدنبال درک چیستی شناخت و پاسخ به پرسش‌های همچون "آیا امکان رسیدن به معرفت وجود دارد؟ آیا با تفکر و بدون استفاده از مشاهده و آزمایش می‌توان به شناخت رسید؟" می‌باشد. در صورتی که علوم شناختی بدنبال سازو کار ایجاد، شکل‌گیری و عوامل موثر بر "آگاهی" در ذهن انسان می‌باشد.
شناخت
به تمام فرایندهای ذهنی و مغزی که به آگاهی انسان از خود و جهان اطرافش منتهی می‌شود اطلاق می‌گردد.
علوم شناختی
شاخه‌ای میان رشته‌ای است که از حوزه‌های مختلف علمی همچون عصب شناسی، روانشناسی، فلسفه، زبان شناسی، انسان شناسی، علوم کامپیوتر و هوش مصنوعی و… استفاده می‌کند تا ذهن و مغز انسان را جهت شناسایی تمام فرایندهای ذهنی و مغزی که منجبر به ایجاد و شکل‌گیری آگاهی انسان از خود و جهان هستی می‌شود، شناسایی بکند.
فعالیت‌های شناختی
به مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و فرایندهای ذهنی و مغزی انسان گفته می‌شود که منجبر به شکل‌گیری و ایجاد "آگاهی" از خود و جهان اطرافش می‌گردد.
مهمترین این فرایندها عبارتند از:
Consciousness
Memory
Attention
Language
Orientation
Judgment
Praxise
Excutive Function
علوم اعصاب شناختی
شاخه‌ای از علوم شناختی است که بدنبال اساس نورولوژیکی "آگاهی" بدون وارد شدن به مباحث فلسفی می‌باشد. در این شاخه از علوم شناختی سعی می‌شود با استفاده از متدولوژی تجربی، تمام فرایندهای که موجب شکاگیری و ایجاد "آگاهی" در انسان می‌شود مورد شناسایی قرار گیرد. از دیدگاه این شاخه از علوم شناختی باید اساس تمام ویژگی‌های ذهنی و رفتاری انسان را در ساختارهای آناتومیکی و فیزیولوژیکی سیستم عصبی جستجو کرد. در این شاخه مباحث Cognitive Function و Excutive Function از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد.
اختلالات شناختی
به مجموعه‌ای از اختلالها و بیماریهای عصبی گفته می‌شود که می‌تواند به صورت مستقیم یا غیر مستقیم (بصورت پایدار یا گذرا) با ایجاد اختلال در Cognitive Function و Excutive Function سیتم عصبی، موجب ایجاد آشفتگی در آگاهی فرد نسبت به خود و جهان اطرافش شده و ناهنجاریهای رفتاری خاصی را بوجود آورد به‌طوری‌که زندگی فردی و اجتماعی شخص بیمار را به شدت تحت تاثیر قرار دهد.
DSM
مهمترین مرجع تقسیم بندی بیماری‌ها، اختلالات و نابهنجاری‌های عصبی DSM و ICD می‌باشد. DSM یک مرجع طبقه‌بندی اختلال‌های ذهنی است که بوسیله انجمن روانپزشکان آمریکا(APA) تدوین ومنتشر می‌شود. باید به این نکته توجه داشت که عبارت ناهنجاریهای شناختی در DSM IV –TR در سال ۲۰۰۰ بکار برده شده‌است در صورتی که در ۲۰۱۳ در DSM -V به جای آن عبارت اختلال‌های شناختی -عصبی بکار برده شده‌است. در طبقه‌بندی(ICD (International Statistical Diseases and Related Health Problems این گروه از اختلالات عصبی با عبارت Organic Mental Disorders شناخته شده‌است. در زیر اختلالات شناختی را براساس طبقه‌بندی DSM-IV مورد بررسی قرار می‌دهیم. براین اساس این اختلالها را می‌توان به چهار گروه بزرگ تقسیم بندی کر که عبارتند از:
Delirium
Dementia
Amenstic Disorders
Others
روان آشفتگی یا دلریم
دلیریم یک اختلال نیست بلکه یک نشانه‌ای روان –تنی حاصل از یک اختلال در سیستم عصبی است که به سرعت باید پیگیری و علت آن مشخص شود. این ناهنجاری عصبی بااختلالهای حاد و نوسانی در فعالیت‌های شناختی شروع می‌شود که خبراز آشفتگی وسیع در سیستم عصبی می‌دهد. توانایی بیمار جهت پردازش و بخاطر آوردن اطلاعات شدیدا آسیب می‌بیند. دلیریم معمولا با شناسایی و درمان علت آن گذرنده و برگشت پذیر است و طول مدت آن کوتاه است.
هر چند شروع دلیریم ناگهانی است علائم مقدماتی (نظیر بی‌قراری، اضطراب، ترس، حساسیت به نور وصدا) ممکن است دیده شود. بیمار معمولا دچار کونفوزیون، فقدان جهت یابی و ناتوان از سنجش واقعیت است. غالبا توانایی تفکیک رویاها، ایلوژن‌ها، توهم‌ها یا خواب و بیداری از بین رفته‌است. حواس بیمار به راحتی در اثر محرکات بی‌ربط پرت می‌شود توانای تفکر منظم کاهش یافته و فرایندهای تفکر غالبا کند آشفته و بطور کلی غیر انتزاعی است خاطره آنچه در جریان دلیریم روی می‌دهد معمولا پس از رفع آن برای بیمار مبهم است و خود وی از آن به یک رویا ویا یک کابوس یاد می‌کند.
در کل دلیریم داری دو مشخصه کلی است اولین مشخصه بروز یک دسته از اختلالهای شناختی نوسانی (رفت و برگشتی) است و دومین مشخصه اشفتگی در سطح هوشیاری فرد می‌باشد.
علل بروز دلریم
می‌توان علل بروز این سندرم را در به صورت زیر طبقه‌بندی کرد:
بیماری‌های دستگاه عصبی مرکزی.
بیماری‌های سیستمیک (بیماری‌های متابولیک، عفونت‌ها، هپاتیت و…)
در مراحل ترک و سم زدایی در اثر عوامل سمی و داروی.
زوال عقل یا دمانس
زوال عقل، دمانس (from latin de-“apart , away” + mens (genitive mentis) “mind”)، این حالت با زوال توانایی‌های شناختی و هوشی، به شدتی که برای ایجاد اختلال در عملکرد اجتماعی و شغلی شخص کافی باشد، مشخص می‌شود. شکل کامل بالینی، مرکب است از اختلال حافظه تفکر انتزاعی و قضاوت که با درجاتی از تغییر شخصیت همراه است. دمانس ممکن است برحسب اتیولوژی آن پیشرونده ثابت یا برگشت پذیر باشد. در صورتی که بخواهیم در یک نگاه ویژگی‌های بالینی این اختلال شناختی را بررسی کنیم می‌توانیم به تقسیم بندی زیر به عنوان نمودهای بالینی این اختلال اشاره بکنیم:
Loss of intellectual abilities
Impairment of Cognitive Function
Memory
(Language(Aphasia
Attention
(Praxis (Apraxia
Agnosia
(…ExecutiveFunction (problem solving-planning-Abstraction and
انواع دمانس و علل آن
دمانس حاصل از بیماری آلزایمر
دمانس Lewy Body
دمانس عروقی
دمانس مخلوط (آلزایمر + دمانس عروقی)
دمانس ناشی از سایر اختلالات مانند
HIV 2
ضربه سر
بیماری پارکینسون
بیماری هانتینگتون
بیماری Niemann – Pick
بیماری کروتزفلد- ژاکوب
NPH، الکل، عفونتها و داروها
اختلال حافظه و یادگیری یا آمنزیا
اختلالی است که با نقص یادگیری و حافظه مشخص می‌گرددو خود را به صورت ناتوانی دریادگیری اطلاعات جدید و به یاد آوری اطلاعات و حوادث قدیم نشان می‌دهد.
علل بروز آمنزیا
در کل این اختلالات در اثر آسیب‌های شیمیای و ساختاری به مغز ایجاد می‌گردند. مشکل بخاطر آوردن اطلاعات یادگرفته شده قبلی برحسب اینکه مکان و شدت آسیب مغزی، بطور وسیعی متغیر است. علل کلی این اختلال را می‌توان به دو دسته بزرگ تقسیم کرد
آمنزیای ناشی از شرایط پزشکی عمومی
از آسیب‌های همچون ترماهای ناحیه سر، تومورها، سکته‌های مغزی یا بیماریهای مغزی –عروقی می‌توانند موجب آمنزیا شوند.
آمنزیای ناشی از مواد
مواردی همچون الکلیسم، استفاده طولانی مدت از داروها، یا در معرض موادی همچون سرب جیوه منو اکسید کربن و حشره کش خاص.
Schwartz, James H