فهرست فرماندهان ایرانی جنگ ایران و عراق

این نوشتار شامل فهرست فرماندهان نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جریان جنگ ایران و عراق (۳۱ شهریور ۱۳۵۹ — ۲۹ مرداد ۱۳۶۷) است. درجه‌های نظامی ذکر شده، مربوط به دوران تصدی مسئولیت بوده و شامل ارتقای درجه پس از جنگ نمی‌باشد.
پیشینه
پیش از آغاز جنگ ایران و عراق، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در وضعیت خاصی قرار داشتند. ارتش پس از انقلاب اسلامی به دلایل متعدد تضعیف شده و در آستانه فروپاشی بود. روز ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ (یک روز پس از وقوع انقلاب) اغلب پرسنل یگان‌های ارتش بدون اجازه به مرخصی رفته و پادگان‌های ارتش تعطیل شد. پس از وقفه ۲۲ روزه، در ۱۵ اسفند رهبر انقلاب فرمان داد که ارتشیان به پادگان‌ها بازگردند. هنگامی که آنها به پادگان‌ها برگشتند، انتخاب فرماندهان از سوی شوراهایی در داخل یگان‌ها انجام گرفت. افراد شورا درجه‌داران و افسران هر یگان بودند که البته تعداد درجه‌داران بیشتر بود. بنابراین سیستم و شیرازه فرماندهی در یگان‌ها به کلی از هم پاشیده بود. تلاش‌ها برای انحلال ارتش و سر دادن شعار ایجاد ارتش بی‌طبقه توحیدی، کاهش طول دوره خدمت وظیفه عمومی توسط دولت موقت به یک سال، انتقال پرسنل متخصص و فنی به خارج از یگان‌های رزمی، عدم خرید هرگونه تجهیزات و تسلیحات، لغو قرارداد خریدهای خارجی و طرح فروش اقلام عمده تجهیزات ارتش، ازهم‌پاشیدگی سیستم اطلاعاتی ارتش و فراخواندن وابسته‌های نظامی به کشور، تضعیف آموزش و تعمیر و نگهداری و نیز تلفاتی که در ماموریت‌های ارتش برای برقراری امنیت در مناطق مختلف کشور به خصوص در کردستان پیش آمد از جمله عوامل تضعیف ارتش به زعم حسین حسنی سعدی بودند. وی معتقد است نگاه عمومی به ارتش در بین شخصیت‌ها و سران انقلاب منفی بوده و در این بین، فقط سید روح‌الله خمینی و نماینده وی در ارتش سید علی خامنه‌ای مخالف انحلال ارتش بودند. با این حال در سال نخست جنگ، مدیریت و کنترل جبهه‌ها بیشتر بر عهده فرماندهان ارتش بود. سپاه پاسداران نیز در آن روزها در اوایل عمر خود به سر می‌برد و هیچ تصور و ادراکی از یک جنگ تمام‌عیار و جنگیدن با یک ارتش مجهز را نداشت. در روزهای آغازین جنگ، سطح اطلاعات و دانش نظامی سپاه اندک بود و ساختار سازمانی آن هم به صورت نظامی شکل نگرفته بود. با توسعه سازمان رزم سپاه و حضور گسترده نیروهای داوطلب مردمی در جبهه‌ها، سپاه نیز نقش موثرتری در جنگ پیدا کرد.
نخستین انتخابات ریاست جمهوری در دی ماه ۱۳۵۸ برگزار شد و سید ابوالحسن بنی‌صدر با ۷۵ درصد آراء به عنوان نخستین رئیس‌جمهور ایران انتخاب شد. با تفویض فرماندهی کل قوا به وی از سوی خمینی، کشمکش‌های سال نخست انقلاب به طور موقت فرونشست و این امر القاء شد که پس از تصمیم‌های عجولانه، نظام برآمده از انقلاب، به سمت پذیرش چارچوب قانونی و تعیین سلسله مراتب تصمیم‌گیری روشن، پیش می‌رود. اما اوضاع داخلی ایران در دوران ریاست جمهوری بنی‌صدر آشفته بود. جنگ داخلی در کردستان جریان داشت، در دانشگاه‌ها صف‌بندی شدیدی حاکم بود و بنی‌صدر نیز در مقام سردمدار مخالفان خط امام ظاهر شده بود. بحران فزاینده داخلی با سخنرانی بنی صدر در ۱۴ اسفند ۱۳۵۹ در دانشگاه تهران نیز به اوج خود رسیده بود. از سوی دیگر، نحوه اداره جنگ از سوی بنی‌صدر به اختلافات وی و مخالفانش افزوده بود. وی در مقام فرمانده کل قوا خواهان کنترل جبهه‌ها بود و بر نبرد کلاسیک با استفاده از ارتش اصرار می‌ورزید. در شش ماهه نخست جنگ، چهار عملیات بزرگ به فرماندهی بنی‌صدر طرح‌ریزی شد (۲۳ مهر، ۳ آبان، هویزه و توکل) که همه آنها به شکست انجامید. پس از این وقایع، خمینی در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ او را از فرماندهی کل قوا برکنار کرد. متعاقب این اقدام، سازمان مجاهدین خلق ایران طی بیانیه‌ای محافظت از جان رئیس‌جمهور را به عهده گرفت. پس از آن، نمایندگان مجلس به سرعت دست به کار شدند و طرح عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر را مطرح کردند. این طرح در ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ تصویب شده و در اول تیرماه ۱۳۶۰، به تایید رهبری رسید. در نتیجه سازمان مجاهدین خلق که پس از عزل او از فرماندهی کل قوا، با وی ائتلاف سیاسی تشکیل داده بودند، موجی از ترور و خشونت را به راه انداختند.
با عزل بنی‌صدر، ارتش و سپاه به همکاری بیشتری با یکدیگر پرداخته و موفق شدند تا اولین عملیات مشترک را برای شکستن حصر آبادان در ۵ مهر ماه ۱۳۶۰ با پیروزی انجام دهند. در پی موفقیت عملیات ثامن‌الائمه، فرماندهان نظامی برای ارائه گزارش این عملیات به فرمانده کل نیروهای مسلح عازم تهران شدند اما سقوط هواپیمای سی-۱۳۰ ارتش در منطقه کهریزک تهران، منجر به کشته شدن ولی‌الله فلاحی، جواد فکوری، سید موسی نامجو، یوسف کلاهدوز و محمد جهان‌آرا شد. اهمیت سرنشینان پرواز یادشده تا جایی بود که ستاد مشترک ارتش، نیروی هوایی ارتش و وزارت دفاع در یک روز با خلا فرماندهان خود مواجه شدند. این رخداد باعث تغییر یافتن معادلات جنگ شده و طرح عملیات آزادسازی خرمشهر نیز به ۸ ماه بعد از آن موکول شد. برخی کارشناسان معتقدند این سقوط، خرابکاری بوده و در ادامه ترورهای تابستان سال ۱۳۶۰ قرار داشت.
پیروزی در عملیات ثامن‌الائمه و همزمان شدن آن با روی کار آمدن فرماندهان جدید سپاه و نیروی زمینی ارتش، سپاه و ارتش را به تشکیل قرارگاه مشترک عملیاتی واداشت. از این زمان بود که قرارگاه مشترک کربلا با حضور فرماندهان ارتش و سپاه، اداره جبهه‌ها را بر عهده گرفت و طرح‌های عملیاتی به صورت مشترک به تصویب رسید و عملیات‌های بزرگ و موفقی همچون طریق‌القدس، فتح‌المبین و بیت‌المقدس انجام و اکثر سرزمین‌های اشغالی ایران آزاد شد. این فرماندهان در چهار سطح مختلف ایفای نقش می‌کردند:
سطح اول: طراحی و تصمیم‌گیری؛ قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا
سطح دوم: عملیاتی؛ قرارگاه‌های مرکزی کربلا، نجف، قدس، نوح و قرارگاه‌های تاکتیکی.
سطح سوم: تاکتیکی؛ قرارگاه‌های لشکری.
سطح چهارم: صحنه نبرد؛ قرارگاه‌های گردانی و نقش‌های گروهانی و دسته.
پس از عملیات رمضان، اختلاف نظر بین سپاه پاسداران و ارتش افزایش یافت. این اختلاف‌ها، با ناکامی در عملیات‌های والفجر مقدماتی و والفجر ۱ شدت گرفت. عمده این اختلاف‌ها به نوع تفکر و نحوه اداره و فرماندهی یگان‌ها در عملیات بازمی‌گشت. صیاد شیرازی معتقد بود باید ارتش فرماندهی جبهه را بر عهده داشته باشد و سپاه تحت فرمان آن عمل کند اما هاشمی رفسنجانی معتقد بود این طرح عملی نیست زیرا در آن زمان بیشتر توان رزمی ایران در جنگ، با سپاه بوده، عملیات‌ها را طرح‌ریزی کرده و با کمک یگان‌های خط‌شکن خود اجرا می‌کرد. از آنجا که رئیس‌جمهور خامنه‌ای به عنوان فرمانده عالی جنگ، امکان حضور فعال در صحنه نبرد را نداشت، پیش از آغاز عملیات خیبر، خمینی در ۳۰ بهمن ۱۳۶۲ هاشمی رفسنجانی یکی از نمایندگان خود در شورای عالی دفاع ملی را به فرماندهی ادامه عملیات‌های والفجر منصوب کرد.
هاشمی رفسنجانی مسئولیت هماهنگی بین ارتش و سپاه را بر عهده گرفته و توسط قرارگاه خاتم‌الانبیا، دو سازمان سپاه و ارتش را با یکدیگر هماهنگ می‌کرد. این ساختار تا ماه‌های آخر جنگ ادامه داشت و ارتش و سپاه گاهی با هم و گاهی به صورت مستقل عملیات‌هایی را انجام می‌دادند. در خرداد ماه سال ۱۳۶۷ ستاد فرماندهی کل قوا برای مدیریت جنگ و نیز به منظور اداره تمامی نیروهای مسلح به صورت متمرکز تشکیل شد. در این زمان هاشمی رفسنجانی، ستاد فرماندهی کل قوا را با ترکیبی از نخست‌وزیر و اعضای دولت وقت و نیز فرماندهان نیروهای مسلح سازماندهی کرد تا این که جنگ در ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ با برقراری آتش‌بس به پایان رسید. فرمانده عالی جنگ از ستادی برخوردار بود که در بررسی طرح‌های عملیاتی سپاه و ارتش به وی کمک می‌کردند که ریاست این ستاد را سید علی‌اکبر موسوی قویدل بر عهده داشت. عملیات خیبر نخستین عملیاتی بود که با فرماندهی جدید انجام شد و یک فرمانده خارج از حوزه نیروهای مسلح، بالای سر فرماندهان سپاه و ارتش قرار گرفت. در این برهه از زمان، قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا بالاترین رده عملیاتی کشور محسوب می‌شده و فرماندهی تمام واحدهای رزمی و پشتیبانی رزم نیروهای مسلح اعم از سپاه، ارتش، ژاندارمری، کمیته‌های انقلاب و جهاد سازندگی را بر عهده داشت و قرارگاه‌های تابعه نقش سپاه‌های عملیاتی را ایفا می‌کردند.
فرماندهان نظامی
جایگاه
درجه
نام
نگاره
دوران تصدی
نشان‌های افتخار
آغاز تصدی
پایان تصدی
فرماندهی عالی
فرمانده کل نیروهای مسلح
سید ابوالحسن بنی‌صدر
80px
آغاز جنگ
۲۰ خرداد ۱۳۶۰
سید روح‌الله خمینی
80px
۲۰ خرداد ۱۳۶۰
پایان جنگ
جانشین فرمانده کل
اکبر هاشمی رفسنجانی
80px
۱۲ خرداد ۱۳۶۷
پایان جنگ
نشان فتح (درجه ۱)
معاون جانشین فرمانده کل
حسن روحانی
80px
خرداد ۱۳۶۷
پایان جنگ
نشان فتح (درجه ۲) نشان نصر (درجه ۱)
قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا
فرمانده
سید علی خامنه‌ای
80px
۱۳۶۲
بهمن ۱۳۶۲
اکبر هاشمی رفسنجانی
80px
بهمن ۱۳۶۲
پایان جنگ
بالاتر گفته شد
معاون فرمانده
حسن روحانی
80px
۱۳۶۲
پایان جنگ
بالاتر گفته شد
رئیس ستاد مرکزی
سرهنگ
سید علی‌اکبر موسوی قویدل
80px
۱۳۶۲
۱۳۶۴
نشان فتح (درجه ۲)
حسن روحانی
80px
۱۳۶۴
اسفند ۱۳۶۶
بالاتر گفته شد
میرحسین موسوی
80px
اسفند ۱۳۶۶
پایان جنگ
رئیس ستاد پدافند کل
حسن روحانی
80px
۱۳۶۴
پایان جنگ
بالاتر گفته شد
ستاد فرماندهی کل قوا
رئیس ستاد
میرحسین موسوی
80px
خرداد ۱۳۶۷
پایان جنگ
جانشین رئیس ستاد
سید حسن فیروزآبادی
80px
خرداد ۱۳۶۷
پایان جنگ
نشان فتح (درجه ۳) نشان نصر (درجه ۱)
معاون اطلاعات و عملیات
علی شمخانی
80px
خرداد ۱۳۶۷
پایان جنگ
نشان فتح (درجه ۱) نشان فتح (درجه ۲) نشان فتح (درجه ۲)
ارتش جمهوری اسلامی ایران
رئیس ستاد مشترک
سرتیپ
ولی‌الله فلاحی
80px
آغاز جنگ
۷ مهر ۱۳۶۰
نشان نصر (درجه ۱)
سرتیپ
قاسمعلی ظهیرنژاد
80px
۹ مهر ۱۳۶۰
۳ آبان ۱۳۶۳
نشان نصر (درجه ۱)
سرهنگ
اسماعیل سهرابی
80px
۳ آبان ۱۳۶۳
۱۳ اردیبهشت ۱۳۶۷
سرتیپ
علی شهبازی
80px
۱۳ اردیبهشت ۱۳۶۷
پایان جنگ
نشان نصر (درجه ۱)
فرمانده نیروی زمینی
سرتیپ
قاسمعلی ظهیرنژاد
80px
آغاز جنگ
۹ مهر ۱۳۶۰
بالاتر گفته شد
سرهنگ
علی صیاد شیرازی
80px
۹ مهر ۱۳۶۰
۱۱ مرداد ۱۳۶۵
نشان فتح (درجه ۱) نشان فتح (درجه ۱)
سرهنگ
حسین حسنی سعدی
80px
۱۱ مرداد ۱۳۶۵
پایان جنگ
نشان فتح (درجه ۲)
فرمانده نیروی هوایی
سرهنگ
جواد فکوری
80px
آغاز جنگ
۲۱ شهریور ۱۳۶۰
سرهنگ
محمدحسین معین‌پور
80px
۲۱ شهریور ۱۳۶۰
۴ آذر ۱۳۶۲
سرهنگ
هوشنگ صدیق
80px
۴ آذر ۱۳۶۲
۱۰ بهمن ۱۳۶۵
سرهنگ
منصور ستاری
80px
۱۰ بهمن ۱۳۶۵
پایان جنگ
نشان فتح (درجه ۲)
فرمانده نیروی دریایی
ناخدا یکم
بهرام افضلی
آغاز جنگ
۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۲
ناخدا یکم
اسفندیار حسینی
80px
۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۲
۶ تیر ۱۳۶۴
ناخدا یکم
محمدحسین ملک‌زادگان
80px
۶ تیر ۱۳۶۴
پایان جنگ
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
فرمانده کل
مرتضی رضایی
80px
آغاز جنگ
۲۰ شهریور ۱۳۶۰
محسن رضایی
80px
۲۰ شهریور ۱۳۶۰
پایان جنگ
نشان فتح (درجه ۱) نشان فتح (درجه ۱) نشان فتح (درجه ۱)
جانشین فرمانده کل
سرهنگ دوم
یوسف کلاهدوز
80px
آغاز جنگ
۷ مهر ۱۳۶۰
علی شمخانی
80px
مهر ۱۳۶۰
پایان جنگ
بالاتر گفته شد
رئیس ستاد کل
علیرضا افشار
80px
آبان ۱۳۶۳
۱۳۶۶
نشان نصر (درجه ۱)
محمد فروزنده
80px
۱۳۶۶
پایان جنگ
فرمانده نیروی زمینی
سید یحیی صفوی
80px
شهریور ۱۳۶۴
اردیبهشت ۱۳۶۵
نشان فتح (درجه ۲)
علی شمخانی
80px
اردیبهشت ۱۳۶۵
پایان جنگ
بالاتر گفته شد
فرمانده نیروی هوایی
موسی رفان
80px
اردیبهشت ۱۳۶۵
پایان جنگ
فرمانده نیروی دریایی
حسین علایی
80px
شهریور ۱۳۶۵
پایان جنگ
مقامات حکومت
جایگاه
درجه
نام
نگاره
دوران تصدی
نشان‌های افتخار
آغاز تصدی
پایان تصدی
شورای عالی دفاع ملی
رئیس
سید ابوالحسن بنی‌صدر
80px
آغاز جنگ
۱ تیر ۱۳۶۰
اکبر هاشمی رفسنجانی
80px
۱ تیر ۱۳۶۰
۱۱ مرداد ۱۳۶۰
بالاتر گفته شد
محمدعلی رجایی
80px
۱۱ مرداد ۱۳۶۰
۸ شهریور ۱۳۶۰
اکبر هاشمی رفسنجانی
80px
۸ شهریور ۱۳۶۰
۱۷ مهر ۱۳۶۰
بالاتر گفته شد
سید علی خامنه‌ای
80px
۱۷ مهر ۱۳۶۰
پایان جنگ
دبیر
مهدی چمران
80px
آغاز جنگ
۱۳۶۰
سروان
محمدعلی نظران
80px
مهر ۱۳۶۰
پایان جنگ
شورای عالی پشتیبانی جنگ
رئیس
سید علی خامنه‌ای
80px
تیر ۱۳۶۶
پایان جنگ
دبیران مشترک
سید حسن فیروزآبادی
80px
تیر ۱۳۶۶
پایان جنگ
بالاتر گفته شد
علیرضا افشار
80px
تیر ۱۳۶۶
پایان جنگ
بالاتر گفته شد
سید علی مقدم
80px
تیر ۱۳۶۶
پایان جنگ
ستاد پشتیبانی جنگ
رئیس
حسن روحانی
80px
مهر ۱۳۶۴
پایان جنگ
بالاتر گفته شد
دبیر
سید حسن فیروزآبادی
80px
مهر ۱۳۶۴
پایان جنگ
بالاتر گفته شد
هیئت دولت
معاون امور دفاعی نخست‌وزیر
سید حسن فیروزآبادی
80px
اردیبهشت ۱۳۶۴
پایان جنگ
بالاتر گفته شد
وزیر دفاع
سرهنگ
جواد فکوری
80px
آغاز جنگ
۲۶ مرداد ۱۳۶۰
سرهنگ
سید موسی نامجو
80px
۲۶ مرداد ۱۳۶۰
۷ مهر ۱۳۶۰
نشان نصر (درجه ۱)
سرهنگ
محمد سلیمی
80px
۱۱ آبان ۱۳۶۰
۲۵ مرداد ۱۳۶۳
نشان نصر (درجه ۱)
سرهنگ
محمدرضا رحیمی
80px
۲۵ مرداد ۱۳۶۳
۶ آبان ۱۳۶۴
سرهنگ
محمدحسین جلالی
80px
۶ آبان ۱۳۶۴
پایان جنگ
نشان نصر (درجه ۱)
وزیر سپاه پاسداران
محسن رفیق‌دوست
80px
۱۸ آبان ۱۳۶۱
پایان جنگ
نشان نصر (درجه ۱)
وزیر جهاد سازندگی
بیژن نامدار زنگنه
80px
۱ اسفند ۱۳۶۲
پایان جنگ
مجلس شورای اسلامی
رئیس کمیسیون امور دفاعی
سید علی خامنه‌ای
80px
آغاز جنگ
۱۷ مهر ۱۳۶۰
حسن روحانی
80px
مهر ۱۳۶۰
پایان جنگ
بالاتر گفته شد
فهرست وزیران دفاع ایران
فهرست فرماندهان ارتش ایران
فهرست فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
پی‌نوشت‌ها