دین مردم آذری

مردم آذری که عمدتا در منطقه قفقاز و خاورمیانه زندگی می‌کنند و در جغرافیای کشورهای ایران، جمهوری آذربایجان، گرجستان، ترکیه، روسیه و ارمنستان پراکنده هستند، به صورت اکثریت قاطع از پیروان دین اسلام و وابسته به مذهب تشیع از شاخه دوازده امامی در حدود ۹۰٪ می‌باشند، اما در میان آذری‌ها اقلیت‌های مذهبی قابل توجهی نظیر اهل تسنن ، علویان و گروه‌های کوچکی را پیروان آئین بهائیت و زرتشتیان شامل می‌شوند.
تشیع
مردم آذری در ایران که عمدتا سکونتگاه آنان منطقه شمالغرب کشور شامل آذربایجان و زنجان می‌باشد، پیرو دین اسلام و مذهب شیعه اثنی عشری می‌باشند، قوم آذری در ایران از متعصب‌ترین پیروان مذهب تشیع به شمار می‌رود. قمه‌زنی نیز توسط ترک‌های آذربایجانی به سایر اقوام و بلاد منتقل شده‌است
در تمامی شهرهای آذری‌های ایرانی مراسمی چون طشت‌گذاری، سینه‌زنی، زنجیرزنی، شام غریبان، شبیه خوانی و مرثیه، روضه، نوحه خوانی به زبان ترکی رواج دارد، مردم آذری در ایران به هنگام مهاجرت به سایر کلانشهرهای بزرگ کشور نظیر تهران ، مشهد و قم پایبندی خود به مذهب تشیع و برپایی منظم عزاداری‌های منحصر به فردشان را فراموش نمی‌کنند.
برخی از مهمترین و معروفترین شهرهای مردم آذری در ایران می‌توان از موارد ذیل نام برد:
۱) زنجان : حسینیه اعظم زنجان یکی از بزرگترین مراکز مذهبی جهان تشیع که پرشورترین تجمع آیینی زنجانی‌ها به شمار می‌رود که قدمتش به دوران قاجاریه می‌رسد که نخستین قربانگاه جهان تشیع در زنجان نیز می‌باشد. جمعیت دسته جات عزاداری حسینیه اعظم بین ۲۵۰ هزار تا نیم میلیون نفر می‌باشد. که به عنوان دهمین میراث معنوی کشور ثبت گردیده است در خبرگزاری‌های داخلی، از زنجان به عنوان بزرگترین جمعیت عزادار حسینی در جهان نام می‌برند. در اجتماع بزرگ عزاداران در حسینیه اعظم زنجان افراد خارج از کشور و همچنین استان‌های همجوار نیز حضور یافته، و همه ساله نذورات این حسینیه بیش از یک میلیارد تومان جمع آوری می‌شود، از زنجان با عنوان پایتخت شور و شعور حسینی نیز یاد می‌شود.
۲) اردبیل : در اردبیل نیز شیعیان طبق یک رسم و رسوم دیرینه مقام و منزلت ائمه معصومین را گرامی می‌دارند، اردبیل که به شهر عاشقان حضرت ابوالفضل و پایتخت تشیع و عشق حسینی معروف هست همه ساله در میدان عالی قاپوی اردبیل گردهم آمده و با تجمع چند هزار نفری همانند زنجانیان به قطبی از شهر عشاق شیعیان تبدیل شده‌است. و از مشهورترین سوگواری‌های عزاداری ماه محرم به شمار می‌روند. طشت‌گذاری در اردبیل نیز جزء غنی‌ترین فرهنگ عاشورایی شیعیان این شهر به شمار می‌رود.
۳) تبریز : تبریز نیز به مانند سایر نقاط آذربایجان و شهرهای آذری نشین ایران، با سبک و شیوه سنتی سوگواری‌های مخصوص به خود نظیر شاه‌حسین‌گویان را برگزار می‌کنند، دستجات حسینی در بازار تبریز در سه گروه عمده زنجیرزنان . سینه زنان عرب و سینه زنان عجم گرد هم می‌آیند،که از مهم‌ترین این دسته‌جات عزاداری در بازار تبریز می‌توان به زنجیر زنان محله شتربان(قاسمیه). زنجیزنان راسته‌کوچه، سینه‌زنان عرب ویجویه و سینه‌زنان عجم لیل‌آباد اشاره کرد. نکته قابل ذکر، ثبت ملی آیین‌های عزاداری بازار تاریخی تبریز در میراث ناملموس آثار ملی ایران اشاره کرد.
۴) مراغه : از مراغه به عنوان شهر حسینی یاد می‌کنند، مردم این شهر در طول ایام سال نسبت به برگزاری مراسم عزاداری هفتگی به صورت‌های مختلف اقدام می‌نمایند. برپایی تکایا و مجالس عزاداری و دسته جات حسینی در زول دهه اول ماه محرم در این شهر با شور خاصی انجام می‌پذیرد. از مهمترین و قدیمی‌ترین هیئات حسینی مراغه و حسینیه‌های مشهور آن می‌توان به حسینیه حاجی غفار، حسینیه امین حضرت، حسینیه حاج حسین پاشا، حسینیه حاج میری، حسینیه میربدیعی(بالا میری)، حسینیه اعظم قاسمیه مراغه، هیئت غربا اشاره نمود.
۵) ارومیه : ارومیه نیز در ماه محرم و صفر رنگ و بوی خاصی از تشیع و عزاداری حسینی را به خود می‌گیرد، و با جمعیت چند هزار نفری واقعه عاشورا را گرامی داشته و طبق یک سنت دیرین نماز ظهر عاشورا را به صورت جماعت اقامه می‌کنند.
۶) خوی : از خوی نیز به عنوان شهر مومنین و دارالصفا یاد می‌کنند، که همه ساله با تجمع در میدان شیخ نوایی خوی مراسم عزاداری و سوگواری حسینی را برگزار می‌کنند.
تصویری قدیمی از حسینیه اعظم زنجان
میدان عالی قاپوی اردبیل، محل تجمع عزاداران حسینی
تسنن
ترک‌های آذربایجانی سنی مذهب (شافعی و حنفی) که بیشتر در استان آذربایجان غربی زندگی می‌کنند و جمعیت شان در حدود ۲۰۰،۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شوند که در حوالی شهرستان‌های ارومیه، خوی و سلماس سکونت می‌کنند از مهم‌ترین روستاهای آذری‌های سنی مذهب در حوالی شهرستان ارومیه که ۳۰ مورد عنوان می‌شود، می‌توان از بالو، قولنجی، کهریز، گجین، گل تپه و… نام برد.
در استان اردبیل نیز عده‌ای سنی مذهب حنفی در شهرستان بیله‌سوار و همچنین در شهر هشتجین از توابع خلخال سکونت دارند.
یارسان
یارسان (یا اهل حق) نام آیینی است که پشینیه پیروان این مسلک در ایران سکونت می‌کنند، که نباید با علویان سایر کشورها اشتباه گرفته شود. پیشینه پیروان آذری این آیین در شهر ایلخچی و بخشهایی از شهرستان ویژه مراغه در استان آذربایجان شرقی پراکنده می‌باشد. در شهرستان میاندوآب نیز جوامعی کوچک از پیروان یارسان سکونت دارند.
علوی
علویان آذری در ماکو پراکنده هستند.
اماکن مذهبی
جدول زیر فهرستی از معروف‌ترین و شناخته شده‌ترین اماکن مذهبی در آذربایجان و زنجان می‌باشد:
نام
تصویر
محل قرارگیری
دور ساخت اثر
نام
تصویر
محل قرارگیری
دور ساخت اثر
مسجد جامع اردبیل
none
اردبیل
سلجوقیان
آرامگاه سید امین‌الدین جبراییل
none
اردبیل
صفویان
مسجد جامع زنجان
none
زنجان
قاجاریه
آرامگاه ملاحسن کاشی
none
ابهر
صفویان
گنبد سلطانیه
آرامگاه شیخ شهاب‌الدین اهری
none
اهر
صفویان
مسجد جامع ارومیه
none
ارومیه
ایلخانان
سه‌گنبد
none
ارومیه
خوارزمشاهیان
سید حمزه
none
تبریز
ایلخانان
مسجد کبود
none
تبریز
قره قویونلو
مسجد صاحب‌الامر
none
تبریز
صفویان
مسجد جامع تبریز
none
تبریز
سلجوقیان
مسجد قراملک
none
تبریز
صفویان
مسجد حاج صفرعلی
none
تبریز
صفویان
ارگ تبریز
none
تبریز
ایلخانان
مسجد جامع قروه
none
ابهر
سلجوقیان
تشیع مذهب اکثریت و مردم آذری قومیت اکثریت را در جمهوری آذربایجان تشکیل می‌دهد. این کشور به همراه ایران، عراق و بحرین جزء کشورهای اکثریت شیعه نشین می‌باشد. مرکز تحقیقات پیو بر اساس یک پژوهش در سال ۲۰۰۹ میلادی جمعیت مسلمانان این کشور را ۹۹٫۲٪ برآورد کرده است بر اساس اطلاعات کتابخانه ریاست جمهوری آمریکا بیش از ۹۵٪ از کل جمعیت جمهوری آذربایجان را اقوام مسلمان و بر اساس اطلاعات سازمان سیا و سازمان آمار جمهوری آذربایجان، بیش از ۹۰٪ بافت قومی جمهوری آذربایجان، آذری‌ها هستند. از جمعیت بیش از ۹۵ درصدی مسلمانان کشور جمهوری آذربایجان؛ اکثریت قریب به اتفاق در حدود ۸۵٪ را شیعیان و ۱۵٪ را اهل تسنن تشکیل می‌دهند. همچنین اداره مسلمانان قفقاز در سال ۱۹۴۳ به فرمان جوزف استالین بنیانگذاری شده‌است. اداره مسلمانان قفقاز به مرکزیت باکو و شیخ الاسلامی الله شکور پاشازاده وظیفه پشتیبانی و صدور فتوا به کلیه مسلمانان (شیعه و سنی) قفقاز و فدراسیون روسیه را بر عهده دارد. در سال ۲۰۱۱ میلادی در کل جغرافیای جمهوری آذربایجان؛ ۱،۸۰۲ مسجد، شناسایی شده‌است.
در تمامی شهرهای جمهوری آذربایجان شیعیان آذری دارای مساجد می‌باشند که برخی از مهم‌ترین، قدیمی‌ترین و شناخته‌ترین مساجد آذری‌های این کشور بدین ترتیب می‌باشد:
آذری نشین وابسته به مذهب تشیع در تفلیس
دین آذری‌های گرجستان اسلام است، ۸۰٪ آنان را شیعیان و ۲۰٪ را اهل تسنن تشکیل می‌دهد. قانون اساسی گرجستان آزادی دینی اقوام مسلمان آذری را تصویب کرده‌است و بزرگترین مسجد شیعیان گرجستان توسط شاه اسماعیل به سال ۱۵۲۴ میلادی بنا شده‌است. دوران حکومت‌های کمونیستی مصادف با تخریب اماکن مقدس مسلمانان آذری بود. پس از اتمام تخریب مساجد شیعیان در سال ۱۹۵۱ آذری‌های شیعه در مسجد اهل تسنن که تنها مسجد باقی‌مانده در تفلیس بود برای عبادت مورد استفاده قرار می‌گرفت که قسمت شیعه و سنی مسجد توسط یک پرده از وسط جدا شده‌بود. از سال ۱۹۹۶ با برداشتن پرده هر دو مذهب در کنار همدیگر از این مسجد استفاده می‌کنند. نماز جمعه نیز به صورت شیفتی در دو نوبت قبل از ظهر و بعد از ظهر، توسط آذری‌های شیعه و مسلمانان سنی در تفلیس انجام می‌گیرد. در منطقه مارنئولی که دارای بیشترین پراکنش شیعیان آذری در گرجستان می‌باشد، به شهر شیعه نشین گرجستان معروف هست که دارای مسجدی به نام امام علی (ع) می‌باشد. علاوه بر مسجد امام علی در مارنئولی، شیعیان آذری مساجد فعالی در سایر شهرهای این کشور نظیر مسجد جامع (جمعه) در تفلیس، مسجد مراغه گاردابانی ، مسجد حضرت رسول (ص) در ده کیلومتری شهر مارنئولی و مسجد اهل بیت در منطقه سوغانلو از توابع تفلیس اشاره کرد.
اکثریت شیعیان دوازده امامی ترکیه را مردم آذری و اکثریت آذری‌های ترکیه را نیز مسلمانان شیعه‌مذهب تشکیل می‌دهد. به‌طور کلی، جمعیت آذری‌ها در ترکیه به خوبی با جامعه ترک آمیخته شده‌اند. عمدتا به دلیل نزدیکی فرهنگی و زبانی میان آذری‌ها و ترکان آناتولی است. با این حال، تفاوت‌هایی در زمینه‌های مذهب، گویش ترکی و تاریخ می‌دارند. جمعیت شیعیان دوازده امامی ترکیه در حدود ۱٫۳ میلیون نفر معادل با ۱٫۷٪ تا ۳ میلیون نفر معادل با ۴٪ برآورد می‌شود که جمعیت آذری‌های شیعه ترکیه از این ۱٫۳ میلیون نفر در حدود ۸۰۰،۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شود شیعیان دوازده امامی در ترکیه از طریق قانون اساسی یا معاهدات بین‌المللی به رسمیت شناخته نشده‌اند، علاوه بر تشیع، از هیچ مذهب دیگری توسط دولت پشتیبانی مالی نمی‌شود و تنها پیروان اهل تسنن از کمک‌های دولتی برخوردار می‌باشند، اما اکثریت مردم آذری در ترکیه از آزادی عمل مطلوبی برخوردار هستند، به طوری که حدود ۴۰۰ عالم دینی شیعی، ۳۰۰ مسجد مخصوص شیعی، شهردار، نماینده مجلس و سایر کسبه‌های معروف نظیر مهندس، دکتر و… اشتغال دارند. نیمی از جمعیت آذری‌های شیعه ترکیه به استانبول مهاجرت کرده‌اند که منطقه هالکالی استانبول به دلیل مهاجرت مردم آذری، پیشینه جمعیتش را آذری‌های مقیم استانبول تشکیل می‌دهد که به منطقه شیعه نشین استانبول معروف هست، همچنین تجمعات اعتراض آمیز و سایر همایشهایی نظیر بزرگداشت واقعه عاشورا در این ناحیه از کلانشهر استانبول با مرکزیت مسجد زینبیه برای شیعیان آذری انجام می‌شود.
اکثریت آذری‌های روسیه را شیعیان تشکیل می‌دهند ولی اقلیت‌های حنفی، شافعی، تصوف و نقشبندیه نیز در بین‌شان یافت می‌شود. علاوه بر مساجدی نظیر مسجد جامع دربند و مسجد ایرانی‌های دربند که در شهرهای با پیشینه شیعی نظیر دربند در داغستان موجود هست، از معروفترین مساجد شیعی این جمهوری، می‌توان از مسجد خامنه واقع در پایتخت داغستان به نام ماخاچ قلعه نام برد، در آستراخان نیز اقوام آذری سابقه سکونت چندین ساله دارند به طوری که زندگی آذری‌ها در اطراف مسجد کیریوشی در سال ۱۹۰۹ متمرکز بود؛ که در سال ۱۹۳۲ بسته شد. البته به تازگی مسجدی شیعی در آستاراخان واقع در خیابان باکو و به نام مسجد باکو بنیان‌گذاری شده‌است. با این حال آذری‌های شیعه پرشماری در مسکو و سن پترزبورگ سکونت دارند، که در گذر زمان به نواحی مرکزی، پرجمعیت و مهم فدراسیون روسیه مهاجرت کرده‌اند. که فعالیت‌های دینی خود را در آنجا به انجام می‌رسانند.
مسجد کبود ایروان
کارکنان و دانش آموزان مدرسه مسلمانان روسیه در ایروان به سال ۱۹۰۲ میلادی
آذری‌های ارمنستان قبل از اخراج از این کشور از لحاظ دینی-مذهبی اکثریت را شیعیان تشکیل می‌داند، به جز مناطق کوچکی از تالین، شیراک و ودی که سنی‌مذهب بودند.
علمای دینی
جدول زیر فهرستی از معروف‌ترین و شناخته شده‌ترین آیت الله‌ها و روحانیون برجسته آذری می‌باشد:
نام
توضیحات
نام
توضیحات
عبدالحسین امینی
فیلسوف و مرجع تقلید شیعه
شیخ ابراهیم زنجانی
مجتهد، آزادی‌خواه و روشنفکر
علامه طباطبایی
فیلسوف و نویسنده کتب معروف شیعی
میرزا جواد تبریزی
از مراجع تقلید شیعه
علامه جعفری
فیلسوف
محمد فاضل لنکرانی
از مراجع تقلید شیعه
جواد غروی علیاری
از مراجع تقلید شیعه
میرزا علی احمدی میانجی
از فقهای شیعه
میرزا ابراهیم تبریزی
از روحانیان تاثیرگذار مشروطه
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
از مراجع تقلید شیعه
سیدحسین اردبیلی
از روحانیان تاثیرگذار مشروطه
سید محمدکاظم شریعتمداری
از مراجع تقلید شیعه
اسدالله بیات زنجانی
از مراجع تقلید شیعه
سید عزالدین حسینی زنجانی
از مراجع تقلید شیعه
محمد مجتهد شبستری
فیلسوف و پژوهشگر
محمد مفتح
روحانی سرشناس
سید یحیی یثربی
پژوهشگر
صادق خلخالی
روحانی شیعه و حاکم معروف دادگاه‌های پس از انقلاب
میرزا محمود اصولی
از مجتهدان شیعه
سید موسی شبیری زنجانی
از مراجع تقلید شیعه
ثقهالاسلام تبریزی
از روحانیان مشروطه‌طلب و آزادی‌خواه
عباسعلی عمید زنجانی
از روحانیون برجسته
سید ابوالقاسم خویی
از مراجع تقلید شعه
میرزا ابوطالب زنجانی
از مجتهدان شیعه
میرزا فضلعلی آقا تبریزی
از روحانیان مشروطه‌خواه
مسلم ملکوتی
از مراجع تقلید شیعه
میرزاحسن تبریزی
از روحانیان تاثیرگذار مشروطه
سید محمد حجت کوه‌کمری
از مراجع تقلید شیعه
جعفر سبحانی
از مراجع تقلید شیعه
سید علی خامنه‌ای
از مراجع تقلید شیعه و رهبر کنونی ایران
توضیحات