پارتاکن

پارتاکن باستانی که میان دو رشته جبال موازی واقع شده. در شمال کوه رود، و در جنوب رشته‌های جبال جنوبی ایران که دنباله سلسله زاگروس می‌باشد، این ناحیه را محدود می‌سازد؛ و از سوی جنوب‌غرب کوه‌ها آن را از عیلام جدا می‌سازند و در جنوب شرق به توسط بیابان، از فلات فارس مجزا می‌باشد. در بخش شمال‌غربی این دره رودک زاینده رود جاری است و شهر اصفهان بر کرانه آن قرار دارد. این رودک به دریاچه شور می‌ریزد. به موازات آن، اندکی شرقی‌تر، آنسوی رشته جبال کوه رود دره دیگری وجود دارد که شهر کنونی یزد در آن واقع است این ناحیه را در عهد باستان غالبا جزو کشور پارس برمی‌شمردند.
پیشینه
با اشیای بدست آمده در منطقه فریدن امروزی مورخان قدمت زیست انسان در پارتاکن را در حدود ۷ الی ۱۰ هزارسال پیش تخمین می‌زنند.
پارتاکن نامی است که ریشه آن وضوحا ایرانی می‌باشد و در آسیای میانه هم شنیده شده است. ظاهرا پارتاکنیان از دیگر مادها جدا می‌زیستند. عده‌ای به این باورند که واژه «پارتیکن» مرکب از دو کلمه «پارت» + «کان» به معنی مکان یا سرزمین پارتی بوده. گذشته از هرودوت دیگر مولفان باستان نیز از «پارتاکنا» یاد می‌کنند مارکوات صحیح‌ترین اشتقاق را بدست می‌دهد: «پارا - ایتا - کا» به معنی ناحیه‌ای که توسط رودی شسته شده باشد، مانند رودبار در فارسی کنونی. دیگر اشتقاق‌های ممکن و محتمل این کلمه به قرار زیر است: پاراتاکا به معنی به پیش‌رونده + پسوند آن یا پسوند صفتی، مکانی کان یا پاری‌تاکا. به همین معنی. این اصطلاح تا اکنون در دره زاینده رود به صورت فریدن محفوظ مانده است.
هرودوت می‌گوید: «مادها به شش قبیله تقسیم می‌شدند: بوسیان، پاراتاکنیان، استروخانیان، ایرانتیان، بودیان و مغ‌ها؛ قبل از آن که مادها به قدرت برسند و بر اریکه قدرت بنشینند، در مقابل دولت آشور اتحادیه‌ای از قبایل را تشکیل داده بودند. این اتحادیه از شش قبیله تشکیل می‌شد که یکی از آن‌ها قبیله «پارتاکن» بودند که در حوالی فریدن امروزی زندگی می‌کردند.
پارتاکن در منبع آشوری
در حمله نا فرجام آشوریان به ماد شرقی سه تن از پیشوایان مادهای دور دست در مرز بیابان نمکزار (دشت کویر) و پای کوه بیکنی (دماوند) به سردار آشوری متوسل شده یاری طلبیدند. این سه نفر عبارت بودند از اوپیس فرمانفرمای پارتاکی و زاناسان فرمانفرمای پارتوکی و راماتی فرمانفرمای اور کازابارنا. گرچه در هر سه مورد لفظ نقطه مسکون یا دهکده در متن آمده ولی اکثر محققان موافقند که منظور ناحیه است نه دهکده. محتملا پارتاکا همان پارتاکانو - ی متون سارگون دوم یعنی پارتاکنا - ناحیه کنونی فریدن می‌باشد.
با احترام به نظر دیگر نویسندگان ویکی‌پدیا مردم پرتیکن بر خلاف نظرشان بیشتر محتمل است که پارت باشند تا ماد هرچند نظریه اختلاط قومیتی مادوپارت هم هست. اما اشیای تاریخی بجا مانده سنن رسوم و گفتار مردم امروزی پرتیکن گواه این مدعاست.
گزارش هرودوت
برای تعیین اسامی عضو اتحادیه قبایل ماد باید به کلام هرودوت متوسل شد. او می‌گوید که مادها به شش قبیله تقسیم می‌شدند:
بوسیان
پارتاکنیان، که در ناحیه فریدن کنونی می‌زیستند.
استرخاتیان
آریزانتیان
بودیان
مغ‌ها
در مرز ماد و پارس مرکز شهر گابای قرار داشت، همان G,B پارت‌ها و GAY زمان ساسانیان. در ۳–۵ کیلومتری شهر اصفهان.
دیگر نواحی ماد سفلی
گذشته از ۱۲ ناحیه یاد شده در ماد آتروپاتن و ماد سفلی ولایات دیگری نیز - خارج از حدود ویژه ماد - به آن دولت گرایش داشتند. از آنجمله بود سرزمین‌های کرانه کاسپی که فقط از طریق ماد یا آلبانی با دنیای خارج مربوط بود. در جنگل‌های انبوه گرمسیری این ناحیه قبایلی می‌زیستند که غالبا از شکار روزگار می‌گذراندند و از مادها و آلبانیان عقب مانده‌تر بودند. اینجا در آن زمان و بعدها معمولا بقایای زبان‌هایی که در خود خاک ماد و آلبانی از میان رفتند، محفوظ ماندند و این واقعه موجب پیدایش تفاوت ظاهری قومی میان ساکنان نواحی اخیرالذکر و مردم کرانه دریای خزر گشت. هنوز در زمان حاضر هم تات‌ها و تالش‌ها و گیلک‌ها و مازندرانی‌ها به لهجه‌هایی سخن می‌گویند که خود بقایای زبان هندواروپایی می‌باشد که در آغاز لسان ماد شرقی بوده. امتیاز ویژه این لهجه‌ها کهنگی و مهجوری ترکیب اصوات می‌باشد که در بسیاری از موارد با زبان پارسی تفاوت داشته، با مادی و پارتی و اوستایی مشابهت دارد. بدین سبب اکر تات‌ها و طالش‌ها را آلبانیان یا مادهایی بشماریم که به عنف پارسی شده‌اند، کاملا راه خطا پیموده‌ایم. با اینکه در لهجه‌های مزبور از لحاظ منشا ذخیره لغوی سهم فارسی فوق‌العاده بزرگ است ولی کاملا مبنا و مایه مادی خود را حفظ کرده‌اند.
ولی نفوذ زبان مادی هندواروپایی در نواحی خزر پدیده‌ای ثانوی بوده. در دوره سلطنت مادها کاسپیان و دیگر قبایل کرانه دریای خزر ظاهرا لهجه‌های قدیمی‌تر هندواروپایی خویش را که در ماد غربی نیز متداول بوده، حفظ کرده بودند. باید سرزمین آلبانی را که رود ارس از ماد جدا می‌کرد نیز، در عهد باستان، واجد ارتباط نزدیک با کشور اخیر بدانیم.
سرزمین آلبانی که در آغاز هزاره اول پ.م. از جهات و مسیرهای اصلی لشکرکشی‌ها و نقل و نتقالات قبایل بر کنار بود، شرایطی را که در دوره ماقبل خاص ماد بود، در مدت طویل‌تری حفظ کرد. متاسفانه وضع منابع باستانشناسی و کتبی اجازه نمی‌دهد ویژگی مناسبات ماد و آلبانی را دقیق‌تر مشخص سازیم.
مادا
ماد سفلی