محمد سعید اردوبادی

تصویر محمد سعید اردوبادی بر روی تمبر پستی آذربایجان
محمد سعید اردوبادی فرزند حاجی‌آقا (۱۸ مه /۲۴ مارس ۱۸۷۲، اردوباد - ۱ مه ۱۹۵۰ ، باکو) نویسنده، شاعر، روزنامه‌نگار و نمایش‌نامه‌نویس اهل جمهوری آذربایجان بود.
زندگی
پدر وی حاجی‌آقا متخلص به فقیر نخستین آموزگار و الهام‌بخش اشعار محمد سعید بوده‌است. او همراه با پدرش در مجالس‌های شعر و ادبیات ترکی شرکت می‌کرد و از همان دوران کودکی علاقه بسیاری به ادبیات ترکی نشان داده و تمامی اشعار خوانده‌شده در مجالس شعر را حفظ می‌کرد.
فعالیت ادبی
نخستین شعر وی در ۱۳ ژوئن سال ۱۹۰۳ میلادی در ستون ادبیات روزنامه «روس شرق» چاپ شد. پس از سه سال تلاش در سال ۱۹۰۶ میلادی نخستین کتاب شعر وی با عنوان «غفلت» و یک سال بعد دومین کتابش با عنوان «وطن و حریت» در تفلیس چاپ‌شد. وی در این کتاب‌ها بر عوامل اجتماعی عقب‌ماندگی و جهل مردم اشاره می‌کند.
اردوبادی از نخستین روزهای تاسیس روزنامه ملانصرالدین با آن نشریه همکاری می‌کرد. او همچنین با نشریات طنز دیگر نیز با تخلص «هردم خیال» همکاری داشت.
وی اولین رمان خود را با نام «بدبخت میلیون‌چو، یاخود رضاقولوخان فرنگی‌مآب» در سال‌های ۱۹۰۷-۱۹۰۹ نوشت که در سال ۱۹۱۴ منتشر شد. او در این کتاب زندگی مردم را در تبریز و مناظر طبیعی شهر را بطور گسترده‌ای به تصویر می‌کشد.
وی در دوران جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی، در تاسیس مطبوعات، رادیو و تئاتر همکاری داشت.
آثار
از محمد سعید اردوبادی در حدود ۶۰۰۰ اثر شامل بیش از ۴۰۰۰ اثر طنز و شعر، بیش از ۱۸۰۰ مقاله و نیز تعدادی نمایشنامه و رمان بر جا مانده‌است که در میان آنها رمان «دومانلی تبریز» (۱۹۳۳-۱۹۴۸) نقش برجسته‌ای دارد. این رمان که وقایع آذربایجان ایران در انقلاب مشروطه سال‌های ۱۹۰۷-۱۹۱۷ را به تصویر می‌کشد، اولین رمان تاریخی آذربایجان به شمار می‌رود.
از دیگر آثار وی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد :
شعر
غفلت (۱۹۰۶)
وطن و حریت (۱۹۰۷)
شعرلر
منیم شعرلریم
آنالیق
لنینه
کهنه آداملار
کند آل-ورچیسی
اکتبر انقلابی
آذربایجاندا انقلاب
دمیرچی کاوه
رمان
ایکی چوجوقون اروپا سیاحتی (۱۹۰۸)
بدبخت میلیون‌چو، یاخود رضاقولوخان فرنگی‌مآب (۱۹۱۴)
دومانلی تبریز (۱۹۳۳-۱۹۴۸)
دویوشن شهر (۱۹۳۶)
گیزلی باکی (۱۹۴۰)
قلینچ و قلم (۱۹۴۷)
دنیا دگیشیر
نمایش‌نامه‌ها
باغ شاه، یاخود تهران فاجعه‌سی (۱۹۱۰)
اندلیس‌ین سون گون‌لری (۱۹۱۴)
تیمورلنگ و ایلدریم بایزید
دینچیلر
سئوگیلر
مارال
بودا بیر معجزه
بویوک قورولوشدا
اپرا و کمدی موزیکال
کوراوغلو
نرگس
صفا
نظامی
بئش ماناتلیق گلین
اوره‌ک چالانلار
ترجمه‌ها
باغچه‌سرای فونتانی - پوشکین
بوریس گودونوف - پوشکین
یئنی صاباح - م. آکوپیان
نمونه آثار
محمد سعید اردوبادی در کتاب «وطن و حریت» با به تصویر کشیدن تعدادی از قهرمانان قدیمی بخصوص قهرمانان تاریخ قفقاز مردم را به جانفشانی در راه وطن فرا می‌خواند. او در این اشعار کسانی را که در راه تحقق اهداف و آزادی وطن و مردم جان داده‌اند و خون‌ها ریخته‌اند، قهرمان شمرده‌است. در شعر «لقمانین وصیتی» او مردم را به مبارزه فرامی‌خواند و می‌گوید که برای رسیدن به آزادی وحدت لازم است:
ترجمه فارسی
به زبان ترکی آذربایجانی
با الفبای لاتین
م اگر فرزند وطنی، در راهش جانت را فداکن سبک=border:0;
م اگر جان ندهی، انسان نیستی و از زاغ و زغن هم کمتری سبک=border:0;
م ای تو که برای وطنت تلاش می‌کنی سبک=border:0;
م احسنت! تو مایه مباهات ملت هستی سبک=border:0;
م هر موجودی بایستی حمیت داشته باشد سبک=border:0;
م غیرت ملی باید برای انسان‌ها فریضه باشد… سبک=border:0;
م باش وئر وطن اوغروندا گر ابنای وطن سن سبک=border:0;
م باش وئرمه‌سن، انسان نه‌کی، وار زاغ و زغن سن سبک=border:0;
م ای اول کیشی، سن کی وطن آلامی چکن سن سبک=border:0;
م احسن سنه، سن ملته نزهتلی چمن سن سبک=border:0;
م اولسون گرک هر فردی یارانمیشدا حمیت سبک=border:0;
م اینسانلارا فرض اولمالیدیر غیرت-میلت… سبک=border:0;
سبک=direction:ltr;
«قلینچ و قلم» آخرین رمان تاریخی محمد سعید اردوبادی است. این اثر که به وقایع آذربایجان در قرن ۱۲ام می‌پردازد سرشار از ابتکارات بدیع و قوی نویسنده است.
ترجمه فارسی
متن اصلی به زبان ترکی آذربایجانی
سنگ‌های رود گنجه زلف‌های طلایی آفتاب بهاری را با هیجان بسیار شنا می‌دادند. ابرهای پنبه‌ای بهاری برای آرایش گونه‌های سرخ گل محمدی آماده می‌شدند. طبیعت لطیف ماد شمالی در حال اتمام دوختن دامن سبز و گلدار برای باغچه‌ها بود…
Gəncə çayının coşqun ləpələri bahar günəşinin qızıl saçlarını böyük bir həyəcanla çimdirməyə başlamışdı. Bahar fəzasına məxsus pənbə buludlar mayıs gülünün qırmızı yanaqlarını kirşanlamağa hazırlanırdı. Şimalı Midiyanın lətif təbiət bağçaların boyuna biçdiyi yaşıl və çiçəkli donu tikib, bitirmək üzərə idi…