معماری مسکونی شیراز

معماری مسکونی شیراز پیوندی دو جانبه با معماری درونگرای کامل نقاط مرکزی و معماری برونگرای بعضی نقاط دیگر دارد. معماری مسکونی شیراز یکی از پربارترین و غنی‌ترین نمونه‌های خانه در فرهنگ معماری ایران را در خود جای داده است.
خانه حیاط دار، اصلی‌ترین عنصر تشکیل دهنده قطعات مسکونی بافت شهری شیراز می‌باشد. از خصوصیات این خانه‌ها درونگرایی کامل آن است. در این خانه‌ها کلیه فضاها حیاط را دربر گرفته است و این فضاها به غیر از هشتی هیچ گونه ارتباط بصری و فیزیکی با مسیرهای بیرون خود ندارند. حیاط علاوه بر ارتباط بین فضاها ی مختلف و سازماندهی فضاهای تابستان نشین و زمستان نشین در بخشی از محل نشیمن بوده و در کلیه فصول فضای سبز زیبایی را به وجود آورده است. سازماندهی فضاها در بیشتر خانه‌ها در یک طبقه همراه با زیر زمین بوده و در بعضی خانه‌ها قسمت‌هایی از آن در دو طبقه گسترش یافته‌اند.
روش‌های ساختمانی
یکی از وجوه مشترک ساختمان خانه‌های شیراز و بوشهر استفاده از روش تیر پوش است. در شیراز از دو روش ساختمانی تیر پوش و طاقی در ساخت همه بناها استفاده شده است. بنای عظیم تخت جمشید کاملا تیر پوش بوده و در دوره‌های بعد آتشکده فیروز آباد، کاخ سروستان، قلعه دختر و کاخ بیشابور با گنبدها و طاق‌های بزرگ پوشیده شده است.
در ساخت عناصر سازه‌ای خانه‌ها از مصالح مختلفی استفاده شده است. مصالح ساخت دیوارها از نوع خشتی و سنگی بوده و برای پوششهای زیر زمین و هشتی‌ها معمولا به دلیل طاقی بودن آن از خشت و آجر در پوششهای طبقه همکف و طبقات دیگر آن از چوب استفاده شده است.
خشت‌های خام و پخته اندازه ۲۰-۲۰-۴ سانتیمتر داشته‌اند. ضخامت دیوارها با توجه به کاربرد آن به شکل جرز یا اسپر (تیغه) بوده که معمولا جرزها در حدود ۲ الی ۵/۲ آجر ضخامت داشته است.
ستون‌های چوبی تالارها، ایوان‌ها و داخل شاه نشین‌ها از دیگر عناصر باربر سازه‌ای می‌باشند.
در بیشتر خانه‌ها در ساخت پوشش سقف چوب به کار رفته است. چوب‌ها از جنس سفیدار (سپیدار)، صنوبر و نارون بوده و از هر کدام آنها با توجه به ویژگی‌های خود در مکان‌های مختلف استفاده شده است. چوب سپیدار به دلیل داشتن تارهای عمودی مناسب در پوشش‌ها و کلاف‌ها داخل دیوارها جای می‌گرفته است.
رایج‌ترین روش ساخت قرار دادن تعدادی تیر چوبی با فواصل نزدیک به هم و در صورت نیاز پل‌های باربر چوبی قطور است. در بیشتر خانه‌ها زیر این قسمت باربر سقف‌های کاذب چوبی متشکل از چندین تیرچه چوبی و تفال کاری روی آن استفاده می‌شده است. با این روش علاوه بر زیبا جلوه دادن داخل اتاق یک نوع پنام (عایق) نیز به وجود می‌آمده است. بر روی تیرهای چوبی قسمت باربر معمولا بوریا و روی آن تعدادی نی پهن می‌کرده‌اند. سپس قشری از گل نمناک (نیمه خسیده) به صورت شفته ریخته می‌شده، این قشر جدا کننده یا جداره‌ای بین کاه گل کاملا مرطوب و نی. بوریا بوده است. برای شیب بندی بر روی این قشر خاک با رطوبت کم ریخته می‌شده و خوب غلطک می‌خورده است. این قشر را اصطلاحا گل بون (گل بام) می‌گفتند.
سنگ یکی دیگر از مصالح مهم در ساخت خانه‌ها بوده و به کارگیری ان بیشتر جنبه تزیینی داشته است. متداولترین نوع سنگ‌ها، سنگ گندمکی بوده که به دلیل مقاومت و سختی آن در ازاره‌ها و لبه حوض استفاده می‌شده است.
ویژگی فضاهای خانه
ورودی
ورودی خانه‌ها با توجه به درونگرایی کامل آنها در محل‌هایی ساخته شده است که هیچگونه ارتباط مستقیم بصری با درون خانه به وجود نیاید.
ورودی نسبت به سازماندهی کلی فضاهای داخلی و موقعیت آن در مکان‌های مختلف قرار گرفته است. ورودی یا در وسط و در راستای محور اصلی خانه یا در کنار و در کنج‌های نقشه جای دارد.
هشتی خانه‌ها بیشتر به صورت چهار گوش و هشت گوش ساخته شده است.
مسیرهای طی شونده برای رسیدن به حیاط به شکل‌های گوناگون طراحی شده‌اند. یک نمونه به صورت خطی مستقیم است. در این حالت ورود به حیاط به نحوی است که هیچ گونه دیدی به اتاق‌ها و داخل حیاط نداشته باشد. در بعضی خانه‌ها ورودی به شکل L یا مارپیچ است.
حیاط
عنصر مهم در سازماندهی فضایی است. قسمت‌های داخلی حیاط نسبت به ابعاد آن تقریبا به شکلی متفاوت و به شیوه رایج محلی طراحی شده است. حوض و باغچه از بخشهای اصلی حیاط بوده و معمولا محور طولی این دو عمود برهم است. اتاق ارسی یا پنج دری در راستای محور اصلی خانه قرار داشته است و در جلوی این اتاق‌ها بوده و یک نوع رابطه بصری مستقیم بین افراد ساکن در این اتاق‌ها و حوض به وجود می‌آورده است. طرز قرار گیری حوض و باغچه‌های عمود بر آن و موازی محور طولی خانه را می‌توان یکی از ویژگی‌های خانه‌های شیراز دانست که در دیگر مکان‌ها شکلی متفاوت دارند.
شکل حوض‌ها نیز متنوع بوده که متداولترین آن ۴ گوش است. باغچه‌ها نیز با گیاهان همیشه سبز مانند نارنج، پرتقال و نارنگی مزین شده است.
اتاق‌ها
اتاق‌ها به اسم‌های گوناگون مثل یک دری، سه دری، پنج دری، شاه نشین، گوشواره و ارسی نامیده می‌شدند. هر کدام از این اتاق‌ها عملکرد خاصی داشته و بعضی از آن‌ها با ابعاد کوچک و بزرگ عملکردی متفاوت داشته‌اند.
یکی از انواع اتاق که در تعداد زیادی از خانه‌ها مشاهده شد شاه نشین است؛ که به صورت ستون دار یا بدون ستون وجود دارد.